Башҡорт алфавиты

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.21</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Башҡорт алфавиты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1621</id>
    <revision>
      <id>1306404</id>
      <parentid>1301922</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T11:22:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42643" sha1="2svhcx30x7w4ytmm88ewt0aiyvr22j5" xml:space="preserve">[[Файл:Башкирский-алфавит.jpg|right|300px]]
'''Башҡорт алфавиты''', '''башҡорт әлифбаһы''' — [[башҡорт теле]]нең [[алфавит]]ы. [[Башҡорттар]] төрлө дәүерҙә боронғо төрки рун яҙмаһын, боронғо уйғыр, ғәрәп, латин яҙмаларын һәм кириллица ҡуллана. [[Кирил алфавиты|Һуңғыһы]] — әлеге көндә ҡулланылған [[алфавит]]. Был алфавитта 42 [[хәреф]], шуларҙың туғыҙы телдең үҙенсәлекле өндәрен билдәләй — Ә ә, Ө ө, Ү ү, Ғ ғ, Ҡ ҡ, Ң ң, Ҙ ҙ, Ҫ ҫ, Һ һ хәрефтәре. как правильно написать слово иглан

== Хәҙерге алфавит ==
Бөгөнгө көндә ҡулланылған башҡорт алфавиты [[1940]] йылда ҡабул ителгән&lt;ref name=&quot;abc1940&quot;&gt;Башҡорт әҙәби теленең алфавите hәм орфографияhы. Өфө, 1940&lt;/ref&gt;. Был алфавитта 42 хәреф, шуларҙың туғыҙы телдең үҙенсәлекле өндәрен билдәләй — Ә ә, Ө ө, Ү ү, Ғ ғ, Ҡ ҡ, Ң ң, Ҙ ҙ, ҫ, Һ һ хәрефтәре. Тағы шуныһы иғтибарға лайыҡ: Ҡҡ, Ҙҙ хәрефтәре башҡа бер төрки телдә лә осрамай.&lt;ref&gt;[http://lingtown.ru/blog/linguistic/28.html Юлия Филиппова. «Письменность башкирского народа», lingtown.ru сайты]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Хәрефтәрҙең урынлашыу тәртибе урыҫ алфавитындағыса ҡабул ителгән. Башҡорт теленең специфик өндәре өсөн алынған яңы хәрефтәр, ғәҙәттә, урыҫ графикаһындағы ҡайһы хәреф нигеҙендә яһалған булһа, башҡорт алфавитында шул урыҫ хәрефе артынса ҡуйылған. Мәҫәлән, ғ (Гг — Ғғ), ҡ (Кк — Ҡҡ), ң (Нн — ң), ө (Оо — Өө), ҫ (Сс — ҫ), ү (Уу — Үү), ә (Ээ — Әә) хәрефтәренең урынлашыу тәртибе ошо принциптан сығып билдәләнгән. Ҙ хәрефе, был принциптан сығып ҡарағанда, яһалышы буйынса (Зз — Ҙҙ) з хәрефенән һуң торорға тейеш ине, ләкин ул үҙенең урынын латин графикалы башҡорт алфавиты буйынса һаҡлаған һәм д хәрефенән һуң бирелгән, сөнки латин графикаһы нигеҙендәге алфавитта ҙ хәрефе д хәрефе нигеҙендә яһалған һәм уның артынса ҡуйылған.

Хәрефтәрҙең баш хәреф һәм бәләкәй хәреф варианттары айырыла. Тик ң, ҫ, ъ, ь хәрефтәренең генә яҙыуҙа баш хәреф варианттары ҡулланылмай, сөнки башҡорт яҙма әҙәби телендә был хәрефтәр менән башланған һүҙҙәр юҡ.

Ниндәй өн (фонема) мәғәнәһендә йөрөүҙәренә ҡарап, алфавиттағы хәрефтәрҙе түбәндәгесә төркөмләргә мөмкин:

# һуҙынҡы өндәрҙе күрһәткән хәрефтәр: а([ɑ], [a]), ә([æ]), э([ɪ̞], [e]), и([i]), о([ʊ̞], [o]), ө([ø]), у([u]), ү([y]), ы([ɯ], [ɨ]);
# дифтонгылар, йәғни [j] һәм [ɪ̞], [o], [u], [ɑ] өндәренең ҡушылмалары өсөн алынған хәрефтәр: е ([jɪ̞], [je]), ё ([jo]), ю ([ju]), я ([jɑ], [ja]);
# ҡалын тартынҡы өндәрҙе күрһәтеү өсөн алынған хәрефтәр: б ([b]), в ([w], [v]), г ([g]), ғ ([ɣ]), д ([d]), ҙ ([ð]), ж ([ʒ]), з ([z]), й ([j]), к ([k]), ҡ ([q]), л ([l]), м ([m]), н ([n]), ң ([ŋ]), п ([p]), р ([r]), с ([s]), ҫ ([θ]), т ([t]), ф ([f]), х ([χ]), һ ([h]), ц ([ts]), ч ([tɕ]), ш ([ʂ]), щ ([ɕɕ]);
# урыҫ теле аша үҙләштерелгән һүҙҙәрҙәге нәҙек (палаталь) тартынҡыларҙы күрһәтеү өсөн алынған ь (ерь йәки нәҙеклек билдәһе).
# өн мәғәнәһе булмаған ъ (ер йәки айырыу билдәһе).&lt;ref name=&quot;lectures&quot;&gt; Хәҙерге башҡорт теле. Уҡытыу-методик комплекс. Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы, 2008 йыл&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable standard&quot;
! width=22%|Хәреф
!! width=11%| [[ХАФӘ]] транскрипцияһы
!! width=22%|Хәреф
!! width=11%| [[ХАФӘ]] транскрипцияһы
!! width=22%|Хәреф
!! width=12%| [[ХАФӘ]] транскрипцияһы
|-
|[[Аа]] (а)|| [ɑ], [a]
|[[Бб]] (бэ)|| [b]
|[[Вв]] (вэ)|| [v], [w]
|-
|[[Гг]] (гэ)|| [ɡ]
|[[Ғғ]] (ғы)|| [ɣ]
|[[Дд]] (дэ)|| [d]
|-
|[[Ҙҙ]] (ҙэ)|| [ð]
|[[Ее]] (йе)|| [jɪ̞], [ɪ̞], [je], [e]
|[[Ёё]] (йо)|| [jo]
|-
|[[Жж]] (жэ)|| [ʒ]
|[[Зз]] (зэ)|| [z]
|[[Ии]] (и)|| [i]
|-
|[[Йй]] (ҡыҫҡа и)|| [j]
|[[Кк]] (ка)|| [k]
|[[Ҡҡ]] (ҡы)|| [q]
|-
|[[Лл]] (эль)|| [l]
|[[Мм]] (эм)|| [m]
|[[Нн]] (эн)|| [n]
|-
|[[Ңң]] (эң)|| [ŋ]
|[[Оо]] (о)|| [ʊ̞], [o]
|[[Өө]] (ө)|| [ø]
|-
|[[Пп]] (пэ)|| [p]
|[[Рр]] (эр)|| [r]
|[[Сс]] (эс)|| [s]
|-
|[[Ҫҫ]] (ҫэ)|| [θ]
|[[Тт]] (тэ)|| [t]
|[[Уу]] (у)|| [u], [w]

|-
|[[Үү]] (ү)|| [y], [w]
|[[Фф]] (эф)|| [f]
|[[Хх]] (ха)|| [χ]
|-
|[[Һһ]] (һа)|| [h]
|[[Цц]] (цэ)|| [ts]
|[[Чч]] (чэ)|| [tɕ]
|-
|[[Шш]] (ша)|| [ʂ]
|[[Щщ]] (ща)||[ɕɕ]
|Ъъ (ҡатылыҡ билдәһе)||[-]
|-
|[[Ыы]] (ы)|| [ɯ], [ɨ]
|[[Ьь]] (йомшаҡлыҡ билдәһе)||[ʲ]
|[[Ээ]] (э)|| [ɪ̞], [e]
|-
|[[Әә]] (ә)|| [æ]
|[[Юю]] (йу)|| [ju]
|[[Яя]] (йа)|| [jɑ], [ja]
|}

== Өндәрҙе сағылдырыу үҙенсәлектәре ==
* Алфавитта башҡорт һүҙҙәрендәге [ɪ̞] фонемаһы өсөн айырым хәреф алынмаған, был фонеманы белдереү функцияһы графика тарафынан э һәм е хәрефтәренә йөкмәтелә: эш [ɪ̞ʂ], кеше [kɪ̞ʂɪ̞], бейек [bɪ̞jɪ̞k].

* Урыҫ теленән ингән [a], [e] [o], [ɨ] фонемалары айырым хәрефтәр менән белдерелмәй, уларҙың функцияһын да, төп башҡорт һүҙҙәрендәге [ɑ], [ɪ̞], [ʊ̞], [ɯ] фонемаларының функцияһын да бер үк а, э, о, ы хәрефтәре башҡара: тоҡ [tʊ̞q], ток [tok], ағас [ɑɣɑs], экскаватор [ekskavator].

* [w] вау фонемаһы өсөн алфавитта айырым хәреф юҡ, графика был фонеманы белдереү функцияһын в, у, ү хәрефтәренә йөкмәтә: ваҡыт [wɑqɯt], тау [tɑw], тәүҙә [tæwðæ].

* [ʔ] замма ({{lang-ru|гортанная смычка}}) фонемаһы өсөн дә айырым хәреф юҡ, ул фонеманы яҙыуҙа белдереү өсөн, ь һәм ъ хәрефтәре ҡулланыла: маъмай [mɑʔmɑj], тәьмин [tæʔmin].&lt;ref name=&quot;lectures&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://archive.is/20130408163652/free-yaik.livejournal.com/tag/%D0%B1%D0%B0%D1%88%D2%A1%D0%BE%D1%80%D1%82%20%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D2%A3%20%D0%B4%D3%99%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B5 Курсы башкирского языка в сообществе «Свободный Яик»]&lt;/ref&gt;

== Алфавит тарихы ==

=== Исламға тиклем ===
[[Файл: 2313 DREVNETJURK-RUN-PISMO.jpg|thumb|250px|right|Боронғо төрки рун яҙмаһының хәрефтәре]]
[[Ислам|Ислам динен]] ҡабул иткәнгә тиклем башҡорттар, башҡа төрки халыҡтар кеүек үк, боронғо төрки ырын (рун) яҙмаһын ҡуллана.&lt;ref&gt;[http://xn--80aagbtgxrj0akcl.xn--p1ai/uploads/posts/2011-10/1318919812_s5.jpg Бороғо төрөк ырын алфавиты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306012350/http://xn--80aagbtgxrj0akcl.xn--p1ai/uploads/posts/2011-10/1318919812_s5.jpg |date=2016-03-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://xn--80aagbtgxrj0akcl.xn--p1ai/uploads/posts/2011-10/1318920129_s6.jpg Ырындарҙың өҫтәлмә уҡылыуы, Йыһат Солтановтың ҡулъяҙмаларынан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305073213/http://xn--80aagbtgxrj0akcl.xn--p1ai/uploads/posts/2011-10/1318920129_s6.jpg |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt; Яҙыусы, тарихсы [[Солтанов Йыһат Әҙеһәм улы|Йыһат Солтанов]] яҙыуынса, «Ырын» (рун) ғәзиз бабаларыбыҙҙың ағасҡа йә ташҡа ырып яҙыу ысулы ул&quot;. Силәнгә — Өргөн (Селенга — Орхон) ырын яҙмалары бөйөк [[Төрки ҡағанаты]] (552—745 йылдар) дәүерендә барлыҡҡа килгән.&lt;ref&gt;[http://зигатсултанов.рф/roman/selenga/ Йыһат Солтанов. «Ырып яҙған ырындарыбыҙ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161231144456/http://xn--80aagbtgxrj0akcl.xn--p1ai/roman/selenga/ |date=2016-12-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161231144456/http://xn--80aagbtgxrj0akcl.xn--p1ai/roman/selenga/ |date=2016-12-31 }}&lt;/ref&gt; Был боронғо төрки алфавитында 37 хәреф булһа, уның 17-һе башҡорт тамғаларына тап килә.
{|
|{{цитата башы}}
Башҡортостандан көнбайышҡа яҙмаларҙың был төрө йыш ҡына [[Дон]] һәм [[Донец]], [[Днестр]] һәм [[Днепр]] йылғалары һыуы баҫҡан туғайҙарҙа, [[Дунай]]ҙың урта ағышының һул ярында һәм Дунай тамағында осрай. Башҡортостандан көнсығышҡа табан руна яҙмаларын [[Иртыш]] үҙәндәрендә, [[Урта Азия]]ла, [[Алтай]]ҙа, [[Яҡутстан]]да, [[Көнсығыш Төркөстан]]да ([[Ҡытай]]) һәм [[Тибет]]та табырға мөмкин. Яҙмабыҙҙың төп төрө булып руна XV быуат һуңына тиклем хеҙмәт итә.&lt;ref&gt;[http://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&amp;to=art&amp;id=1588 Иршат Йәнбирҙин. «БАШҠОРТ ЯҘМАҺЫ… ете мең йыллыҡ тарихҡа эйә», «Киске Өфө» гәзите, № 37, 15 — 21 сентябрь, 2012]&lt;/ref&gt;
{{цитата аҙағы}}
|}
Боронғо төрки халыҡтары рун яҙыуынан башҡа тағы икенсе бер төр яҙыу ҡулланған. Ул — боронғо уйғыр яҙыуы, VIII-ХVII быуаттарҙа ҡулланылышта була.&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/kajdi-den/3377-bashort-bi-tele-nisek-barlya-kilde.html Ишмөхәмәт Ғәләүетдинов. «Башҡорт әҙәби теле нисек барлыҡҡа килде?», «Башҡортостан» гәзите, 25 май 2012 йыл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307235429/http://bashgazet.ru/kajdi-den/3377-bashort-bi-tele-nisek-barlya-kilde.html |date=2016-03-07 }}&lt;/ref&gt;

=== Ғәрәп яҙылышындағы башҡорт алфавиттары ===
[[Файл:Bashkir arabic alphabet.jpg|thumb|250px|right| [[1915]]—[[1923]] йылдарҙағы башҡорт алфавиты]]
X быуат баштарында, [[Ислам]] динен ҡабул иткәс, башҡорттар ғәрәп яҙмаһын ҡуллана башлай. Үҙ заманының уҡымышлылары ғәрәп яҙмаһын ҡулланып күп нәмә яҙып ҡалдырғандар, улар араһында тарихи документтар менән шәжәрәләр ҙә, эпос, легендалар һәм башҡалар ҙа бар. Боронғо ҡәбер таштарындағы, һәр төрлө һәйкәлдәрҙәге яҙыуҙар ҙа ғәрәп хәрефе менән башҡарылған.

Ғәрәп яҙмаһы нигеҙендә төрки халыҡтар иҫке төрки теле тип аталған әҙәби яҙма телен булдыра. Был яҙманы башҡорттар XI-се быуатта ҡуллана башлай. Нәҡ ошо телдә ХIII быуат башында [[Ҡол Ғәли]]ҙең мәшһүр «Ҡиссаи Йософ» әҫәре яҙыла.

ХVI быуат уртаһында башҡорттар [[Рәсәй|Урыҫ дәүләте]]нә ҡушылғас, батша самодержавиеһы төрки телен рәсми яҙма тел тип таный. Ошо телдә төрлө документтар, манифестар, указдар, өндәмәләр, фармандар, хаттар, шәжәрәләр һәм нәфис әҫәрҙәр һәм башҡа яҙма ҡомартҡылар һаҡланған.

[[Файл: Shezhere jurmati.JPG|thumb|200px|right| Ғәрәп яҙмаһында төҙөлгән юрматы ырыуы шәжәрәһенең бер бите. Р. Г. Кузеевтың «Башҡорт шәжәрәләре» китабынан]]
Башҡорт яҙма әҙәби телен булдырыу йүнәлеше башҡорт мәҙәниәте һәм мәғарифы тарихында тәүге тапҡыр XIX быуатта күренекле башҡорт педагогы, мәғрифәтсе ғалим һәм яҙыусы [[Биксурин Мирсалих Мирсәлим улы|Мирсалих Мирсәлим улы Биксурин]]дың эшмәкәрлегендә тормошҡа ашырыла. Башҡорт мәғрифәтселәренән шулай уҡ [[Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев]] ғәрәп алфавитын камиллаштырырға, башҡорт теленә ҡулайлаштырырға ынтыла.
{|
|{{цитата башы}}
М. Өмөтбаев үҙенең грамматикаһында туған теле факттарын киң ҡуллана, мөмкин тиклем уға ғына хас һыҙаттарҙы асып бирергә тырыша; башҡорт теленең фонетик үҙенсәлектәренә яуап биреп бөтмәгән ғәрәп алфавитына бер нисә хәреф өҫтәй, аңҡау гармонияһы законын, телмәр ағышында тартынҡы өндәр менән булған үҙгәрештәрҙе яҙыуҙа сағылдырырға тәҡдим итә һ.б.&lt;ref&gt;[http://www.vatandash.ru/pdf/12.2011.pdf Ғиниәт Ҡунафин. «Ул үҙенә һәйкәл ҡуйып китте». «Ватандаш» журналы, № 12, 2011 йыл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140830111656/http://www.vatandash.ru/pdf/12.2011.pdf |date=2014-08-30 }}&lt;/ref&gt;
{{цитата аҙағы}}
|}

Шулай ҙа XX быуат баштарына тиклем ҡулланылып йөрөтөлгән ғәрәп алфавиты башҡорт теленең фонетик системаһына тулыһынса яуап бирә алмаған; ҡайһы бер башҡорт өндәре өсөн билдәләрҙең бөтөнләй булмауы, һүҙ уртаһында һуҙынҡыларҙың регуляр яҙылмауы, башҡорт теле өсөн кәрәге булмаған артыҡ хәрефтәрҙең булыуы һ. б. ҙур уңайһыҙлыҡтар тыуҙырған.

[[Башҡортостан]]да совет хакимиәте урынлашҡандан һуң, [[1921]] йылда [[Бәләкәй Башҡортостан]]дың Үҙәк Башҡарма Комитеты башҡорт теленең дәүләт статусын таный. Башҡорт яҙмаһын булдырыу һәм уны ҡулланыу өсөн [[1922]] йылда [[Шәһит Хоҙайбирҙин]] етәкселегендә комиссия ойошторола. [[1923]] йылда ошо комиссия тарафынан төҙөлгән беренсе башҡорт алфавиты һәм орфографияһы («Хәреф вә имла лаихәһе») иғлан ителә. Был алфавит традиция буйынса быға тиклем башҡорттар файҙаланып йөрөгән ғәрәп графикаһы нигеҙендә төҙөлә (уны һуңынан иҫке башҡорт алфавиты йәки «иҫкәлеп» тип йөрөтәләр). Алфавит 33 хәрефтән тора (иҫкеһендә иһә — 22 хәреф булған), шуларҙың егерме етеһе — тартынҡы («тауышһыҙ») өндәр, ә алтыһы һуҙынҡы («тауышлы») өндәр өсөн алынған.&lt;ref name=&quot;agidel072012&quot;&gt;[http://agidel-rb.ru/nomera/2012/07/sabir_jyianshin.html Сабир Йыһаншин. «Туған телдә уҡытыу проблемалары». «Ағиҙел» журналы, № 7, 2012 йыл]&lt;/ref&gt;

=== Латин яҙылышындағы алфавиттар ===
[[Файл: GIshbulat UkiuKitabi.jpg|thumb|200px|right| Латин алфавитында яҙылған башҡорт китабы. Ғ. Ишбулат «Башланғыс мәктәп өсөн уҡыу китабы», Өфө, Башҡортостан дәүләт нәшриәте, 1934 йыл]]
[[1920]]-се йылдарҙа [[СССР]] халҡының яҙмаһын латиницаға күсереү буйынса хәрәкәт башлана. Был хәрәкәтте совет яҙыусыһы, йәмғиәт эшмәкәре [[Анатолий Луначарский]] яҡлап сыға. [[Владимир Ленин|В. И. Ленин]] шулай уҡ латинлаштырыу яҡлы, әммә был эште [[урыҫ теле]] яҙмаһынан башлауға ҡаршы була. Латинлаштырыу ғәрәп алфавиты нигеҙендәге яҙманы ҡулланған телдәрҙән башлана.

==== Беренсе латин алфавиты ====
Латин алфавитына күсеү өсөн хәрәкәт [[1924]] йылдан [[Башҡортостан]]да башлана. 1924 йылдың 6 октябрендә Башҡортостан халыҡ Комиссарҙары Советы (Башсовнарком) башҡорт яҙмаһын латин алфавитына күсереү кәрәклеге тураһында ҡарар ҡабул итә. [[1925]]—[[1935]] йылдарҙа Башҡортостан яңалиф үҙәк комитеты эшләй. Башҡорт алфавитының латин графикаһы нигеҙендә төҙөлгән беренсе варианты Яналиф үҙәк комитеты тарафынан 1925 йылда тәҡдим ителә. Һуңынан был алфавит ҡабаттан ҡарап сығыла, камиллаштырыла. Уның яңы варианты [[1928]] йылдың 7 майында Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм Башҡортостан Халыҡ Комиссарҙары Советы тарафынан рәсми дәүләт алфавиты итеп раҫланыла.&lt;ref&gt;[https://kp.rusneb.ru/item/material/orfografiya-bashkirskogo-yazyka-1 Başqort teleneŋ imlәhe]. Өfө, 1930&lt;/ref&gt; Был алфавитта 36 хәреф була, шуларҙың уны — һуҙынҡы өндәр өсөн, егерме алтыһы — тартынҡы өндәр өсөн, быларға өҫтәп үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә тартынҡыларҙың йомшаҡлығын белдереү өсөн '(апостроф) алына.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF&quot;
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | A a
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | B ʙ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | C c
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ç ç
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | D d
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Đ đ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | E e
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ə ə
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | F f
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | G g
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ƣ ƣ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | H h
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | I i
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | J j
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | K k
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | L ʟ
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | M m
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | N n
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ŋ ŋ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | O o
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ɵ ɵ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | P p
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Q q
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | R r
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | S s
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ş ş
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | T t
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ѣ ѣ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | U u
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | V v
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | X x
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Y y
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Z z
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ƶ ƶ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ь ь
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ьj
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | '
|-
|}

==== Икенсе латин алфавиты ====
[[1939]] йылда алфавиттан Çç һәм ьj хәрефтәре телдең фонетикаһын сағылдырыу өсөн кәрәкмәгәнлектән төшөрөп ҡалдырыла.&lt;ref&gt;Başqort teleneŋ orfografiahь. Өfө, 1939&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF&quot;
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | A a
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | B ʙ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | C c
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | D d
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Đ đ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | E e
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ə ə
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | F f
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | G g
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ƣ ƣ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | H h
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | I i
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | J j
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | K k
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | L ʟ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | M m
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | N n
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ŋ ŋ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | O o
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ɵ ɵ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | P p
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Q q
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | R r
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | S s
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ş ş
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | T t
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ѣ ѣ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | U u
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | V v
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | X x
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Y y
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Z z
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ƶ ƶ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ь ь
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | '
|-
|}

Латинлаштырылған алфавитты ҡулланыуға керетеү буйынса байтаҡ эш башҡарыла — педагогтар яңынан әҙерләнә, яңы алфавит нигеҙендә гәзит-журналдар баҫтырыла, рәсми ҡағыҙҙар алып барыла, башҡорт теле орфографияһының төп принциптары әҙерләнә.

Әммә Яңалиф рәсми башҡорт алфавиты ролен бик оҙаҡ үтәмәй. Башҡорт яҙмаһын урыҫ графикаһы нигеҙендәге алфавитҡа күсереү [[1938]] йылдың авгусында уҡ башлана.&lt;ref&gt;[http://rb7.ru/node/103628 «90 лет назад башкирская письменность перешла с арабского на латинский алфавит». rb7.ru сайтында мәҡәлә]&lt;/ref&gt;

=== [[Кирил алфавиты|Кириллица]] ҡабул итеү ===
Башҡорт яҙыуын урыҫ графикаһы нигеҙендәге алфавитҡа күсереү эше урыҫ һәм башҡорт ғалимдары тарафынан [[Октябрь революцияһы]]на тиклем үк башланған. Урыҫ алфавиты нигеҙендәге тәүге башҡорт алфавиты [[Букварь для башкиръ|«Букварь для башкир»]] [[1892]] йылда [[Ырымбур губернаһы]]ның уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса округ инспекторы [[Катаринский Василий Владимирович |Василий Владимирович Катаринский]] тарафынан баҫтырыла, [[1898]] йылда әлифбаның икенсе баҫмаһы сыға. [[1907]] йылда [[Орск өйәҙе|Орск өйәҙенең]] урыҫ булмаған мәктәптәренең инспекторы [[Бессонов Александр Григорьевич |Александр Григорьевич Бессоновтың]] бер аҙ камиллаштырылған әлифбаһы («Букварь для башкир») донъя күрә.&lt;ref name=&quot;agidel072012&quot;/&gt; [[Ҡаҙан университеты|Ҡазан университеты]] профессоры [[Катанов Николай Фёдорович|Николай Федорович Катанов]] урыҫ графикаһы нигеҙендә «Азбука для башкирского языка» төҙөй.

Бигерәк тә башҡорт табибы һәм тел белгесе [[Ҡулаев Мөхәмәтхан Сәхипгәрәй улы]] (Мөхәмәтхан Сәхипкирәй улы) төҙөгән урыҫ графикаһы нигеҙендәге башҡорт алфавиты киң билдәле. [[1912]] йылда Ҡазанда уның «Основы звукопроизношения и азбука для башкир» тигән китабы баҫылып сыға. Башҡортса яҙыу өсөн [[Ҡулаев Мөхәмәтхан Сәхипгәрәй улы]] урыҫ-грек графикаһы нигеҙендә башҡорт милли алфавитын төҙөй, башҡорт телендәге өндәргә баһалама бирә, һәр өнгә хәреф билдәләй. [[1919]] йылда [[Өфө]]лә уның «Әлепей» китабы донъя күрә. Китапта һыҙылышы ҡатмарлы хәрефтәр ябайлаштырыла, улар хатта хәҙерге башҡорт теле алфавитына яҡын тора. Ләкин Ҡулаевтың алфавитын революциянан һуң тәүге йылдарҙа ғәмәлгә индереп булмай, сөнки граждандар һуғышы, [[1921]] йылғы йотлоҡ был эште бойомға ашырырға мөмкинлек бирмәй.

[[1928]] йылда һәм артабан, төрки халыҡтар яҙмаларын ғәрәп алфавитынан латин алфавитына күсереү хәрәкәте дәүерендә, Ҡулаев урыҫ графикаһын ҡабул итеү кәрәклеген йәнә лә яҡлап сыға. Уның башҡорт яҙмаһын урыҫ графикаһы нигеҙендә төҙөү идеяһы [[1939]] йылда тормошҡа ашырыла башлай.

Урыҫ графикалы алфавитҡа күсеү мәсьәләһе ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетында 1938 һәм 1939 йылдарҙа ике мәртәбә тикшерелә һәм башҡорт теленең яны алфавитын һәм орфографияһын төҙөү буйынса комиссия ойошторола. 1939 йылдың декабрендә [[Башҡорт АССР-ы]] Верховный Советы Президиумы урыҫ графикаһы нигеҙендә төҙөлгән башҡорт алфавитын һәм орфографияһын раҫлау һәм был алфавит менән орфографияға күсеүҙе 1940—1941 йылдарҙа тамамлау тураһында указ ҡабул итә. Башҡорт әҙәби теленең яңы алфавиты һәм орфографияһы [[1940]] йылда С. Моратов, [[Айыуханов Закир Насир улы|З. Айыуханов]] һәм [[Ғәлләмов Абдрахман Әбдрәхим улы|А. Ә. Ғәлләмов]] авторлығында айырым китап булып баҫылып сыға.&lt;ref name=&quot;abc1940&quot;/&gt; [[1950]] алфавитҡа Ё ё хәрефе өҫтәлә һәм нәҡ ошо вариант әлеге көндәрҙә ҡулланыла.

Шулай итеп, хәҙерге башҡорт алфавиты һәм орфографияһының ярты быуаттан артыҡ тарихы бар.

== Алфавиттарҙың сағыштырма таблицаһы ==
{| style=&quot;text-align:center&quot;
! Кириллица&lt;br /&gt;''([[1940]] йылдан)'' !! Ғәрәп яҙмаһы&lt;br /&gt;''([[1928]] йылға тиклем)''&lt;ref&gt;Ғәли Ишбулатов. «Ғәрәп яҙмаһын өйрәнеүселәргә әлифба». — 2-се баҫ. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988й. — 64 бит.&lt;/ref&gt; !! Латиница&lt;br /&gt;''([[1928]] йылдан)''
|-
|А а||style=&quot;font-size:200%&quot;|ا||A a
|-
|Б б||style=&quot;font-size:200%&quot;|ب||B ʙ
|-
|В в/У у||style=&quot;font-size:200%&quot;|و,ۋ||V v
|-
|Г г||style=&quot;font-size:200%&quot;|ﮒ||G g
|-
|Ғ ғ||style=&quot;font-size:200%&quot;|غ,ع||Ƣ ƣ
|-
|Д д||style=&quot;font-size:200%&quot;|ﺩ||D d
|-
|Ҙ ҙ||style=&quot;font-size:200%&quot;|ظ,ض,ذ||Đ đ
|-
|Е е||style=&quot;font-size:200%&quot;|ئ||E e
|-
|Ё ё||-||-
|-
|Ж ж||style=&quot;font-size:200%&quot;|ژ ||Ƶ ƶ
|-
|Дж дж||style=&quot;font-size:200%&quot;|ج|||Ç ç ''([[1939]] йылға тиклем)''
|-
|З з||style=&quot;font-size:200%&quot;|ﺯ||Z z
|-
|И и||style=&quot;font-size:200%&quot;|ي||I i
|-
|Й й||style=&quot;font-size:200%&quot;|ی||J j
|-
|К к||style=&quot;font-size:200%&quot;|ك||K k
|-
|Ҡ ҡ||style=&quot;font-size:200%&quot;|ق||Q q
|-
|Л л||style=&quot;font-size:200%&quot;|ل||L l
|-
|М м||style=&quot;font-size:200%&quot;|م||M m
|-
|Н н||style=&quot;font-size:200%&quot;|ن||N n
|-
|Ң ң||style=&quot;font-size:200%&quot;|ڭ||{{Unicode|N̡ n̡}}
|-
|О о||style=&quot;font-size:200%&quot;|ۇ||O o
|-
|Ө ө||style=&quot;font-size:200%&quot;|ۇ||Ɵ ɵ
|-
|П п||style=&quot;font-size:200%&quot;|پ||P p
|-
|Р р||style=&quot;font-size:200%&quot;|ﺭ||R r
|-
|С с||style=&quot;font-size:200%&quot;|ص,ﺱ||S s
|-
|Ҫ ҫ||style=&quot;font-size:200%&quot;|ث||Ѣ ѣ
|-
|Т т||style=&quot;font-size:200%&quot;|ط,ت||T t
|-
|У у||style=&quot;font-size:200%&quot;|و||U u
|-
|Ү ү||style=&quot;font-size:200%&quot;|و||Y y
|-
|Ф ф||style=&quot;font-size:200%&quot;|ف||F f
|-
|Х х||style=&quot;font-size:200%&quot;|خ,ﺡ||X x
|-
|Һ һ||style=&quot;font-size:200%&quot;|ە/هـ||H h
|-
|Ц ц||-||-
|-
|Ч ч||style=&quot;font-size:200%&quot;|چ||C c
|-
|Ш ш||style=&quot;font-size:200%&quot;|ش||Ş ş
|-
|Щ щ||-||-
|-
|Ъ ъ||-||-
|-
|Ы ы||style=&quot;font-size:200%&quot;|ئ||Ь ь
|-
|Ый ый||style=&quot;font-size:200%&quot;|ي||Ьj ьj ''([[1939]] йылға тиклем)''
|-
|Ь ь||-||’
|-
|Э э||style=&quot;font-size:200%&quot;|ئ||E e
|-
|Ә ә||style=&quot;font-size:200%&quot;|ه||Ə ə
|-
|Ю ю||-||-
|-
|Я я||-||-
|-
|}

== Компьютер технологияларында ҡулланыу ==
[[Файл:Образец раскладки.png|thumb|right|250px|Клавиатурада башҡорт хәрефтәр тупланма]]
Компьютер технологияларында кириллик хәрефтәр өсөн ҡулланылған кодлауҙарҙа ([[КОИ8]], [[Windows CP 1251]] һ.б.) кириллик графика нигеҙендә төҙөлгән башҡа тел алфавиттарының үҙенсәлекле хәрефтәре өсөн буш код ҡалмай ([[украин теле|украин]], [[белорус теле|белорус]], [[серб теле|серб]] һәм [[македон теле|македон]] хәрефтәренән башҡа). Һөҙөмтәлә был милләттәрҙең алфавиты өсөн компьютер шрифттарын булдырыуҙы шәхси фирмалар йәки һәүәҫкәр оҫталар үҙ өҫтөнә ала. Хәҙерге көндә башҡорт хәрефтәрен сағылдырған шрифттар бихисап. Әммә барыһының да бик ҙур кәмселеге бар — был шрифттар бер-береһе менән ҡуша ҡулланыу өсөн яраҡлаштырылмаған, йәғни бер шрифттан икенсеһенә күскән хәлдә күпселек символдар мәғәнәһен юғалта. Һәм тағы ла бер кире яғы — был шрифттар ҡайһы компьютерға ҡуйылған, шунда ғына уҡыла, шулай итеп, улар башлыса йыйылған башҡорт текстарын ҡағыҙға баҫып сығарыу өсөн генә яраҡлы.

Был проблемалар электрон һүҙлектәр, дөрөҫ яҙыуҙы тикшереү системаларын, башҡорт телендә веб-сайттар булдырыу эшендә тотҡарлыҡ яһай.&lt;ref&gt;[http://www.peoples.org.ru/alfavit.html «Интернет и алфавиты языков России». «Языки народов России в Интернете» сайтында мәҡәлә]&lt;/ref&gt;

[[Юникод]] (Unicode) халыҡ-ара кодлау стандарты үрҙә әйтеп үтелгән мәсьәләне хәл итә. Был стандарт бөтә яҙма телдәрҙең хәрефтәрен, иероглифтарын, символдарҙы сағылдырыу мөмкинлеген бирә. Бөгөнгө көндә башҡорт текстын яҙыу өсөн төп операцион системаларҙа, шул иҫәптән Windows-та ҡуйылған Unicode шрифттары ҡулланыла. Шулай, ''Arial Unicode MS'', ''Palatino Linotype'', ''Microsoft Sans Serif'' шрифттары бөтә компьютерҙа ла дөрөҫ сағылдырыла. Әммә башҡорт ҡатламы ({{lang-ru|раскладка}}) булмауы башҡорт хәрефтәрен йыйыуҙы ҡатмарлаштыра. Башҡорт хәрефтәрен яҙыу ысулдары [[Башҡорт Википедияһы]]ның [[Википедия:Башҡортса яҙыу|«Нисек башҡортса яҙырға?»]] мәҡәләһендә һәм [http://bashqort.com bashqort.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130305121728/http://bashqort.com/ |date=2013-03-05 }} сайтының [http://bashqort.com/bashkortsa-jazyu «Башҡортса яҙыу»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130416081709/http://bashqort.com/bashkortsa-jazyu |date=2013-04-16 }} мәҡәләһендә тасуирланған.

[[2007]] йылдың ғинуарынан һатыуға сығарылған [[Windows Vista]] операцион системаһынан алып башҡорт теле ҡатламы Windows операцион системаларының тел пакетына кертелә.&lt;ref&gt;[http://www.ufanet.ru/news/index.jsp?action=show&amp;id=3132&amp;startnum=9280&amp;showcat=6&amp;category=-1 «ИНТЕРНЕТ: Систему Windows перевели на башкирский язык». ufanet.ru сайтында мәҡәлә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313221144/http://www.ufanet.ru/news/index.jsp?action=show&amp;id=3132&amp;startnum=9280&amp;showcat=6&amp;category=-1 |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt; [[2009]] йылда иһә башҡорт теле ҡатламы [[Linux]] операцион системаһында ла булдырыла&lt;ref&gt;[http://proufu.ru/allblogs/stanislav-shkel/item/15950-linux-переходит-на-башкирский-язык.html «Linux переходит на башкирский язык». proufu.ru сайтында мәҡәлә]&lt;/ref&gt;. 2013 йылда OS [[Android]] башҡорт клавиатура сыҡты&lt;ref&gt;[http://www.bashedu.ru/rnews/razrabotana-bashkirskaya-klaviatura-dlya-android Разработана башкирская клавиатура для «Android»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131016025441/http://www.bashedu.ru/rnews/razrabotana-bashkirskaya-klaviatura-dlya-android |date=2013-10-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ildar.me/ba_ru/ Башкирская клавиатура для Android] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140923234246/http://ildar.me/ba_ru/ |date=2014-09-23 }}&lt;/ref&gt;, [[iOS]] операцион системаға клавиатура бар&lt;ref&gt;[https://itunes.apple.com/ru/app/bas-ortsa-az/id594472908?mt=8 Башкирская клавиатура для iPhone и iPad] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery perrow=&quot;4&quot; widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Файл:Windows 7 ОС башҡорт теле өҫтәмә.png|[[Windows 7]] операцион системала башҡорт теле өҫтәмә
Файл:Башҡорт алфавиты.png|[[Mac OS]]-та Башҡорт алфавиты «PT Serif» шрифт менән яҙылған&lt;ref&gt;[http://www.pvsm.ru/mac-os-x/40610 Создание башкирской раскладки для Mac OS X]&lt;/ref&gt;
Файл:Башҡорт Андроид.png|OS [[Android]]-та башҡорт теленде яҙма
Файл:Linux Fedora ОС башҡорт теле өҫтәмә.png|[[Linux Fedora]]-ла башҡорт тупланма өҫтәмә
&lt;/gallery&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Букварь для башкиръ]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://tel.bashqort.com/abc Башҡорт алфавиты tel.bashqort.com сайтында{{ref-ru}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130410234606/http://tel.bashqort.com/abc |date=2013-04-10 }}
* [http://bashqort.com/bashkortsa-jazyu bashqort.com сайтында «Башҡортса яҙыу» мәҡәләһе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130416081709/http://bashqort.com/bashkortsa-jazyu |date=2013-04-16 }}
* [http://virtual.bashqort.com/bvk/bvk.html bashqort.com сайтында башҡорт виртуаль клавиатураһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130215154135/http://virtual.bashqort.com/bvk/bvk.html |date=2013-02-15 }}
* [http://www.primavista.ru/rus/dictionary/abc/Bashkir Башҡорт алфавиты тураһында PrimaVista сайтында{{ref-ru}}]
* [http://festival.1september.ru/articles/212947/ Башҡорт яҙмаһының тарихы тураһында Митина Т. И. мәҡәләһе{{ref-ru}}]
* http://lcph.bashedu.ru/index.php?go=android {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140923231308/http://lcph.bashedu.ru/index.php?go=android |date=2014-09-23 }}
* [http://baltoslav.eu/lat/index.php?j=ba&amp;n=1&amp;mova=ru Онлайн башҡорт теленең латинизатор{{ref-ru}}]

{{Башҡорт теле}}
{{Һайланған мәҡәлә|Тел ғилеме}}
[[Категория:Башҡорт теле]]
[[Категория:Алфавиттар]]
[[Категория:Төрки халыҡтары яҙыуҙары]]</text>
      <sha1>2svhcx30x7w4ytmm88ewt0aiyvr22j5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡорт ҡәбиләләре</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1805</id>
    <revision>
      <id>1306414</id>
      <parentid>1303751</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T11:44:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5924" sha1="635v7ff1wg1yypm1tjwd87on1y9gkgi" xml:space="preserve">'''Башҡорт ҡәбиләләре''' — [[башҡорт]] халҡында борондан һаҡланып килгән ерле үҙидара итеүҙең бер төрө. Бөтә донъя кимәлендә башҡа халыҡтарҙа демократияға ҡарата булған ынтылыш [[башҡорттар]]ҙа урта быуаттар заманында уҡ үҫеш алған булған. Һәр ырыуҙың халыҡ йыйылышы — ҡоролтайы, аҡһаҡалдар ҡоро, [[бей]]ҙәре, [[Шәжәрә|шәжәрәһе]], тамғаһы, ағасы, ҡошо һәм ораны булыуы быны дәлилләй.
[[Файл:Башҡорт ырыуҙары.jpeg|400px|thumb|centre|Башҡорт ырыуҙары]]
[[File:Map of the Bashkir clan system.svg|400px|thumb|centre|Һәҙерге ваҡыттағы таралыу буйынса Башҡорт ырыу төркөмдәр картаһы]]

== Көньяҡ-көнсығыш башҡорттары ==
* [[Юрматы]]
* [[Бөрйән]] 
* [[Үҫәргән]], Мөйтән 
* [[Тәнгәүер]], Түнгәүер, Дүнгәүер 
* [[Тамъян]]
* [[Ҡыпсаҡ]]

== Төньяҡ-көнсығыш башҡорттары ==
* Әй, Әйҙе, [[Әйле]]
* [[Көҙәй]] 
* [[Мырҙалар]], Өләштө&lt;ref&gt;Кузеев Р.Г. Происхождение башкирского народа. Этнический состав и история расселения. М., Наука, 1974, С.290.&lt;/ref&gt;
* [[Дыуан]] 
* [[Ҡошсо (ҡәбилә)|Ҡошсо]] 
* [[Һыҙғы]], Ҫыҫҡы
* [[Өпәй]] 
* [[Ҡатай]] 
* [[Һалйот]], Салъюһут, Салъяғут
* [[Һеңрән]]
* [[Һарт]]
* [[Терһәк]]
* [[Бәкәтин]], Мәкатин
* [[Ҡалмаҡ]] 
* [[Казачий башҡорттар]]
* [[Табын]] 
* [[Ҡыуаҡан ырыуы|Ҡыуаҡан]] 
* [[Һырҙы]]

== Көньяҡ-көнбайыш башҡорттары ==
* [[Мең]]
* [[Ырғыҙ-Кәмәлек башҡорттары]] 

== Төньяҡ-көнбайыш башҡорттары ==
=== Ыҡ башҡорттары ===
* [[Бүләр]] 
* [[Байлар]], Байләр
* [[Юрми]], Юрмый
* [[Ирәкте]] 

=== Түбәнге Ағиҙел башҡорттары ===
* [[Йәнәй]] 
* [[Гәрә]] 
* [[Ҡырғыҙ]] 
* [[Йылан]] 
* [[Елдәк]], Елдәт
* [[Ҡаңлы]]
* [[Дыуанай]], Дыуан
* [[Ҡаршын]] 
* [[Таҙ]] 
* [[Ыуаныш]], Маныш

== Төньяҡ башҡорттары ==
* [[Уран]] 
* [[Ғәйнә]], Тархан
* [[Танып]] 
* [[Унлар]], Суун, Ун
* [[Балыҡсы]]

== Ете ырыу ==
* [[Бөрйән]] 
* [[Үҫәргән]], Мөйтән 
* [[Тәнгәүер]], Түнгәүер, Дүнгәүер 
* [[Ҡыпсаҡ]] 
* [[Ҡатай ырыуы|Ҡатай]] 
* [[Табын]] 
* [[Мең]]

== Башҡорт ырыуҙары матбуғатта ==
* В Башкирии презентовали книгу «История башкирских родов. Елан» — «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 16 ноябрь&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/784821-v-bashkirii-prezentovali-knigu-istoriya-bashkirskikh-rodov-elan/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 16 ноябрь]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* [https://bashkirica.com/ История башкирских родов. Электронная версия.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201116201330/https://bashkirica.com/ |date=2020-11-16 }} {{ref-ru}} {{V|18|02|2020}}    
* [http://shejere.narod.ru/kuzeev.htm Р. Г. Кузеев. Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения.] М.Наука, 1974 {{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20250322210511/https://bashkirica.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=3&amp;Itemid=5. Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа.] М. Наука, 1974 {{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/78071/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — БАШҠОРТТАРҘЫҢ ЫРЫУ-ҠӘБИЛӘ ҠОРОЛОШО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201115215441/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/78071/ |date=2020-11-15 }} {{V|18|02|2020}}   
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/79149/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — ҠӘБИЛӘ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201117064847/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/79149/ |date=2020-11-17 }} {{V|18|02|2020}}  
* [http://encycl.bash-portal.ru/bash_plem.htm Башкирские племена и роды в краткой энциклопедии Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131012122420/http://encycl.bash-portal.ru/bash_plem.htm |date=2013-10-12 }}{{ref-ru}}
* [http://ufagen.ru/bashkir/plemena Классификация башкирских племён]{{ref-ru}}
* [http://www.youtube.com/playlist?list=PL25089E6383C1CC01 Башкирское родословие]{{ref-ru}}
* [https://proufu.ru/news/society/89711-kak_bashkirskie_rody_raspredeleny_v_sosednikh_regionakh/?utm_referrer=https%3A%2F%2Fzen.yandex.com&amp;utm_campaign=dbr Как башкирские роды распределены в соседних регионах. Интернет-издание ProUfu.ru.]{{ref-ru}}{{V|18|02|2020}} 
 
{{Башҡортостан темаларҙа}}
{{Башҡорт ҡәбиләләре}}
{{Башҡорттар}}</text>
      <sha1>635v7ff1wg1yypm1tjwd87on1y9gkgi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өфө</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2021</id>
    <revision>
      <id>1306216</id>
      <parentid>1290519</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T22:14:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52348" sha1="2dobfvrk1h0xzs942q3xzq9v97grd6n" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Өфө (мәғәнәләр)}}
{{Ук}}
'''Өфө''' ({{Audio-IPA|Ba-Өфө.ogg|[ʏ̞ˈfʏ̞]}}, {{lang-ru|Уфа}}) — [[Башҡортостан]]дың баш ҡалаһы. [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел]] һәм [[Дим (йылға)|Дим]] йылғаларының [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһына ҡушылған ерендә урынлашҡан.

1865—1919 йылдарҙа [[Өфө губернаһы]] үҙәге; 1922—1990 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның, 1990 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның баш ҡалаһы, 1930 йылдан бер үк ваҡытта [[Өфө районы]]ның да үҙәге (составына инмәй). 2006 йылдан административ реформа буйынса башҡа бер нисә тораҡ пункт менән бергә [[Өфө ҡалаһы ҡала округы]] составына инә. Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалаһы&lt;ref&gt;[https://www.xn--80afbchs1baeof.xn--p1ai/goroda-trudobovoj-doblesti-i-slavy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220327003350/https://www.xn--80afbchs1baeof.xn--p1ai/goroda-trudobovoj-doblesti-i-slavy|date=2022-03-27}}&lt;/ref&gt;.

Рәсәйҙең эре мәҙәни, фән һәм иҡтисад үҙәге. Халыҡ һаны буйынса [[Европа]]ла 31-се урында тора&lt;ref&gt;[http://geo.koltyrin.ru/city_stat_europe.php GEO. Европаныӊ иӊ ҙур ҡалалары&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Ufa.ogg|thumb|250px|Өфө йыры.]]

== Географияһы ==
Өфө ҡалаһы [[Ағиҙел йылғаһы]]ның һул яғында, [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел]] һәм [[Дим (йылға)|Дим]] йылғаларының [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһына ҡушылған ерендә урынлашҡан. Көнбайыштан көнсығышҡа оҙонлоғо — 28, ә төньяҡтан көньяҡҡа — 53 километр.&lt;ref&gt;http://www.ufacity.info/ufa/passport.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170710205033/http://www.ufacity.info/ufa/passport.php |date=2017-07-10 }}&lt;/ref&gt;

{|class=toccolours style=&quot;text-align:center; font-size:smaller;&quot; align=&quot;center&quot;
!colspan=10|Өфөнән эре ҡалалар тиклем йыраҡлығы (автоюлдар буйынса)&lt;ref name=&quot;trans&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.ati.su/Trace/
|title=Расчет расстояний между городами
|publisher=АвтоТрансИнфо
|author=
|date=
|accessdate=2009-08-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|||||||[[Ижевск]] ~ 394 км&lt;br&gt;[[Киров (Киров өлкәһе)|Киров]] ~ 777 км||[[Пермь]] ~ 522 км&lt;br&gt;[[Сыктывкар]] ~ 1204 км||[[Екатеринбург]] ~ 547 км&lt;br&gt;[[Төмән]] ~ 808 км||||
|-
|||||||[[Һамар]] ~ 463 км&lt;br&gt;[[Мәскәү]] ~ 1355 км|||[[Рәсем:Compass Rose Russian North.svg|200px|center|Роза ветров]]||[[Силәбе]] ~ 417 км&lt;br&gt;[[Омск]] ~ 1353 км||||||
|-
|||||||[[Һарытау]] ~ 918 км&lt;br&gt;[[Волгоград]] ~ 1311 км||[[Ырымбур]] ~ 374 км&lt;br&gt;{{Ҡаҙағстан}} [[Аҡтүбә (Ҡаҙағстан)|Аҡтүбә]] ~ 627 км||{{Ҡаҙағстан}} [[Ҡостанай]] ~ 732 км&lt;br&gt;{{Ҡаҙағстан}} [[Астана]] ~ 1423 км||||||
|-
!colspan=10|
|}

=== Климаты ===
{{Климат города
|Город_род= Өфөнөн
|Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/28722.htm Погода и климат]
| Янв_ср=-12.4             | Янв_ср_осад=48
| Фев_ср=-11.8             | Фев_ср_осад=39
| Мар_ср=-5.1              | Мар_ср_осад=32
| Апр_ср=5.2               | Апр_ср_осад=33
| Май_ср=13.2              | Май_ср_осад=46
| Июн_ср=18.1              | Июн_ср_осад=66
| Июл_ср=19.7              | Июл_ср_осад=55
| Авг_ср=17.2              | Авг_ср_осад=58
| Сен_ср=11.3              | Сен_ср_осад=51
| Окт_ср=4.5               | Окт_ср_осад=58
| Ноя_ср=-4.2              | Ноя_ср_осад=52
| Дек_ср=-10.7             | Дек_ср_осад=51
| Год_ср=3.8               | Год_ср_осад=589
| Янв_ср_мин=-17.0         | Янв_ср_макс=-8.2
| Фев_ср_мин=-17.0         | Фев_ср_макс=-6.8
| Мар_ср_мин=-10.4         | Мар_ср_макс=0.2
| Апр_ср_мин=-0.1           | Апр_ср_макс=10.9
| Май_ср_мин=6.8           | Май_ср_макс=19.9
| Июн_ср_мин=11.8          | Июн_ср_макс=24.6
| Июл_ср_мин=13.7          | Июл_ср_макс=25.9
| Авг_ср_мин=11.6          | Авг_ср_макс=23.5
| Сен_ср_мин=6.5           | Сен_ср_макс=17.2
| Окт_ср_мин=1.1           | Окт_ср_макс=8.7
| Ноя_ср_мин=-7.5          | Ноя_ср_макс=-1.0
| Дек_ср_мин=-15.0         | Дек_ср_макс=-6.9
| Год_ср_мин=-1.3          | Год_ср_макс=9.0
| Янв_а_мин=-48.5          | Янв_а_макс=5.8
| Фев_а_мин=-43.5          | Фев_а_макс=9.2
| Мар_а_мин=-34.4          | Мар_а_макс=16.2
| Апр_а_мин=-29.7          | Апр_а_макс=30.9
| Май_а_мин=-9.7           | Май_а_макс=36.2
| Июн_а_мин=-1.2           | Июн_а_макс=38.3
| Июл_а_мин=1.4            | Июл_а_макс=38.6
| Авг_а_мин=-0.6           | Авг_а_макс=38.5
| Сен_а_мин=-6.8           | Сен_а_макс=33.4
| Окт_а_мин=-25.6          | Окт_а_макс=26.8
| Ноя_а_мин=-35.1          | Ноя_а_макс=15.4
| Дек_а_мин=-45.0          | Дек_а_макс=5.0
| Год_а_мин=-48.5          | Год_а_макс=38.6
|}}

{{Климат города
|Город_род=2001 - 2011 й. Өфө
|Источник=[http://www.weatheronline.co.uk/weather/maps/city?LANG=en&amp;PLZ=_____&amp;PLZN=_____&amp;WMO=28722&amp;CONT=euro&amp;R=0&amp;LEVEL=162&amp;REGION=0005&amp;LAND=RS&amp;MOD=tab&amp;ART=TEM&amp;FMM=1&amp;FYY=2001&amp;LMM=12&amp;LYY=2011&amp;NOREGION=1 www.weatheronline.co.uk]
| Янв_ср=-13.8           | Янв_ср_осад=
| Фев_ср=-14.4           | Фев_ср_осад=
| Мар_ср=-4.4            | Мар_ср_осад=
| Апр_ср=5.5            | Апр_ср_осад=
| Май_ср=14.0           | Май_ср_осад=
| Июн_ср=18.1           | Июн_ср_осад=
| Июл_ср=19.9           | Июл_ср_осад=
| Авг_ср=18.5           | Авг_ср_осад=
| Сен_ср=12.5           | Сен_ср_осад=
| Окт_ср=5.5            | Окт_ср_осад=
| Ноя_ср=-2.7            | Ноя_ср_осад=
| Дек_ср=-10.4           | Дек_ср_осад=
| Год_ср=4.0            | Год_ср_осад=
| Янв_ср_мин=-17.9      | Янв_ср_макс=-10.2
| Фев_ср_мин=-19.8       | Фев_ср_макс=-8.8
| Мар_ср_мин=-9.3       | Мар_ср_макс=0.6
| Апр_ср_мин=0.2        | Апр_ср_макс=10.7
| Май_ср_мин=7.3        | Май_ср_макс=20.6
| Июн_ср_мин=11.8       | Июн_ср_макс=24.1
| Июл_ср_мин=13.7       | Июл_ср_макс=25.9
| Авг_ср_мин=12.0       | Авг_ср_макс=24.8
| Сен_ср_мин=7.1       | Сен_ср_макс=17.9
| Окт_ср_мин=1.2        | Окт_ср_макс=9.5
| Ноя_ср_мин=-5.5       | Ноя_ср_макс=-0.3
| Дек_ср_мин=-13.7       | Дек_ср_макс=-7.4
| Год_ср_мин=-1.1        | Год_ср_макс=9.0
| Янв_а_макс=       | Янв_а_мин=
| Фев_а_макс=       | Фев_а_мин=
| Мар_а_макс=       | Мар_а_мин=
| Апр_а_макс=       | Апр_а_мин=
| Май_а_макс=       | Май_а_мин=
| Июн_а_макс=       | Июн_а_мин=
| Июл_а_макс=       | Июл_а_мин=
| Авг_а_макс=       | Авг_а_мин=
| Сен_а_макс=       | Сен_а_мин=
| Окт_а_макс=       | Окт_а_мин=
| Ноя_а_макс=       | Ноя_а_мин=
| Дек_а_макс=       | Дек_а_мин=
| Год_а_макс=       | Год_а_мин=
|}}

== Тарихы ==
[[Файл:Ufa rail bridge.jpg|right|thumb| [[:ru:Белелюбский, Николай Аполлонович|Николай Белелюбский]] инженеры проекты буйынса Өфөлә [[Ағиҙел (йылға)|Aғиҙел]] аша металл конструкцияларҙан беренсе [[күпер]] асыу, 1888 йыл, 8 сентябрь.|380 px]]
[[Файл:Ufa Rail Bridge.1915.jpg|right|thumb|Бөйөк рус инженеры[[:ru:Белелюбский, Николай Аполлонович|Николай Белелюбский]] проекты. XX быуат башы. Күпер 109,25 метр оҙонлоғо алты пролёттан тора.|260 px]]

1574 йылдың иртә яҙында [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһы менән [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел]] йылғаһы ҡушылған бейек ярымутрауҙа Өфө ҡәлғәһенә нигеҙ һалына. Ул тулыһынса хәҙерге [[Дуҫлыҡ монументы]] урынлашҡан Беренсе май майҙанына һыйған. Уның дөйөм майзаны 1,2 гектар, стенаһының оҙонлоғо 440 метр самаһы булған. Башҡорттар ҡаланы тәүҙә Торатау тип, ә имән стеналар менән уратып алынғас, Имәнҡала тип йөрөтә.

1586 йылдан башлап Өфө ҡәлғәһе ҡала тип атала башлай. Ошо уҡ йылда Өфөгә [[уҡсы]]лар отряды етәксеһе, ҡаланың беренсе воеводаһы Михаил Нагой килә. Михаил Нагой [[Иван Грозный]]ҙың ҡатыны Ҡабарҙа [[кенәз]]е Темрюктың ҡыҙы Марияның ҡустыһы була. Беренсе воеводаның исем-шәрифтәрен Михаил Ноғай тип тә аңлаталар. Мария Темрюковнаның әсәһе нуғай ҡыҙы булған. Был фамилияның сығышы шунан.

1592 йылда ҡалала 180 ир-ат, шул иҫәптән 150 уҡсы, 3 пушканан атыусы йәшәгән. Башҡортостандың күпселек өлөшө Өфө өйәҙенә индерелә, ҡалған ерҙәре Верхо-турье, [[Ҡазан (ҡала)|Ҡазан]], [[Тобольск]] һәм [[Төмән]] воеводаларына буйһондорола.

1888 йылдын 8-се сентябрендә бөйөк рус Инженеры [[:ru:Белелюбский, Николай Аполлонович|Николай Белелюбский]] проекты буйынса Өфөлә [[Ағиҙел (йылға)|Aғиҙел]] аша беренсе [[металл конструкциялар]]ҙан [[күпер]]е ([[Һамар]]-[[Златоуст]] тимер юл участкаһы) асыла.

[[2007 йыл]]да Өфө-2 ҡаласығы урынында (Воровский-Пушкин урамдары киҫешкән урында) үткәрелгән археологик ҡаҙыныу эштәре һөҙөмтәһендә V—XVI быуаттарҙа был урында ҡәлғә булыуы асыҡлана. Ҡаҙыныу урынында саман кирбесенән төҙөлгән стена, биҙәнеү әйберҙәре, һауыт-һаба табыла.

* 1574 йылда ҡәлгә булараҡ төҙөлгән
* 1586 йылдан башлап ҡала булып иҫәпләнә
* [[1708 йыл]]дан Ҡазан губернаһына ингән
* [[1728 йыл]]дан Өфө провинцияһы үҙәге
* [[1744 йыл]]дан Ырымбур губернаһына беркетелгән
* [[1781 йыл]]дан Өфө наместниклығының үҙәге
* [[1796 йыл]]дан яңынан Ырымбур губернаһы составында
* [[1802 йыл]]дан граждандар губернаторы резиденцияһы һәм губерна учреждениелары булған губерна ҡалаһы
* [[1865 йыл]]дан Өфө губернаһы үҙәге
* [[1922 йыл]]дан Башҡортостандың баш ҡалаһы

2020 йылдың ғинуарында Дәүләт-ара герой-ҡалалар союзы президиумы Икенсе донъя һуғышы тамамланыуҙың 75 йыллығы уңайынан Өфөгә «Хеҙмәт фиҙакәрлеге һәм дан ҡалаһы» тигән исем бирҙе. Был абруйлы баһаға баш ҡала өфөләрҙең фашист илбаҫарҙарына ҡаршы көрәштә күрһәткән ҡыйыулығы, хеҙмәт батырлығы, Ватан алдындағы ҙур ҡаҙаныштары өсөн лайыҡ булды&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/1406157/ Өфөгә «Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм Даны ҡалаһы» исеме бирелде. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2020, 27 ғинуар]{{V|28|01|2020}}&lt;/ref&gt;.

== Административ ҡоролошо ==
[[Файл:Ufa map division.svg|thumb|300px|Өфөнөң административ ҡоролошо. Райондар: {{legend|Orange|01 Дим}} {{legend|Gray|02 Калинин}} {{legend|Red|03 Киров}} {{legend|Blue|04 Ленин}} {{legend|Yellow|05 Октябрь}} {{legend|LightBlue|06 Орджоникидзе}}{{legend|Purple|07 Совет}}]]

Өфө ете административ райондан тора:

{| class=&quot;standard&quot;
|-style=&quot;background:#ddd;&quot;
! №
!Исем
! Халыҡ
! [[ОКАТО]] Коды
|-
| 01 ||[[Файл:Эмблема Демского района Уфы.jpg|30 px|]] [[Дим районы|Дим]] || align=&quot;right&quot; | 71 588 || align=&quot;center&quot; | 80 401 365
|-
| 02 ||[[Файл:Герб Калининского района Уфы.jpg|30 px|]] [[Калинин районы (Өфө)|Калинин]] || align=&quot;right&quot; | 201 281 || align=&quot;center&quot; | 80 401 370
|-
| 03 ||[[Файл:Эмблема Кировского района Уфы.jpg|30 px|]] [[Киров районы (Өфө)|Киров]] || align=&quot;right&quot; | 160 000 || align=&quot;center&quot; | 80 401 375
|-
| 04 ||[[Файл:Эмблема Ленинского района Уфы.png|30 px|]] [[Ленин районы (Өфө)|Ленин]] || align=&quot;right&quot; | 84 000 || align=&quot;center&quot; | 80 401 380
|-
| 05 ||[[Файл:Эмблема Октябрьского района Уфы.jpg|30 px|]] [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь]] || align=&quot;right&quot; | 241 238|| align=&quot;center&quot; | 80 401 384
|-
| 06 ||[[Файл:Эмблема Орджоникидзевского района Уфы.jpg|30 px|]] [[Орджоникидзе районы (Өфө)|Орджоникидзе]] || align=&quot;right&quot; | 168 000 || align=&quot;center&quot; | 80 401 385
|-
| 07 ||[[Файл:Эмблема Советского района Уфы.jpg|30 px|]] [[Совет районы (Өфө)|Совет]] || align=&quot;right&quot; | 177 000 || align=&quot;center&quot; | 80 401 390
|-
|}

Киров һәм Октябрь райондары составында анклавтар бар.

Өфө ҡалаһының ер бүлеү һәм ҡулланыу ҡәғиәләре буйынса ҡала зоналарға буленә:

* [[Өфө үҙәге]];
* [[Иҫке Өфө]];
* [[Кузнецов Затоны]];
* [[Нижегородка]];
* [[Затон]];
* Дим промзонаһы;
* [[Дим]];
* [[Черниковка]] — [[Тимашево (Өфө)|Тимашево]] — [[Максимовка (Өфө)|Максимовка]];
* [[Фёдоровка (Өфө)|Фёдоровка]] — [[Нагаево (Өфө)|Нагаево]];
* [[Кооператив яланы]] — [[Башҡортостан сәскәләре]];
* Төньяҡ промзона;
* Лихачёв промзонаһы;
* Шакша промзона;
* [[Шакша (Өфө)|Шакша]] — [[Базилевка (Өфө)|Базилевка]];
* [[Инорс]];
* Октябрь Проспекты районы — [[Глумилино (Өфө)|Глумилино]] — [[Сипайлово]];
* Галле ҡалаһы урамы районы;
* [[Сутолока (йылға)|Сутолока]] районы.

Рәсми булмаған райондар: [[Аэропорт (Өфө)|Аэропорт]], [[Глумилино (Өфө)|Глумилино]], [[Дёма (жилой район Уфы)|Дёма]], [[Затон (Өфө)|Затон]], [[Зелёная Роща (историческая местность Уфы)|Зелёная Роща]], [[Инорс]], [[Молодёжный (микрорайон Уфы)|Молодёжный]], [[Нижегородка (жилой район Уфы)|Нижегородка]], [[Новостройка (Өфө)|Новостройка]], [[Октябрь Проспекты]], [[Сипайлово]], [[Иҫке Өфө]], [[Өфө үҙәк]], [[Черниковка]], [[Шакша (Өфө)|Шакша]].

== Мәғариф һәм фән ==

=== Юғары уҡыу йорттары ===

==== Федераль дәүләт юғары уҡыу йорттары ====
Өфөлә 8 юғары федераль дәүләт уҡыу йорто һәм уларҙың 8 филиалы бар.

===== Юғары федераль дәүләт уҡыу йорттары =====
# [[Башҡорт дәүләт университеты]]
# [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]
# [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]
# [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]
# [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]
# [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]
# [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы]]
# [[Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығы]] янындағы Өфө юридик институты

===== Юғары федераль дәүләт уҡыу йорттарының филиалдары =====
# Урал дәүләт физик мәҙәниәте университеты&lt;ref&gt;[http://www.edu.ru/abitur/act.3/ds.1/isn.716/index.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305210509/http://www.edu.ru/abitur/act.3/ds.1/isn.716/index.php|date=2016-03-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bifk.ru/abitura/pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160127081324/http://bifk.ru/abitura/pk/|date=2016-01-27}}&lt;/ref&gt;
# Г. В. Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университеты&lt;ref&gt;[http://www.edu.ru/abitur/act.3/ds.1/isn.714/index.php]&lt;/ref&gt;
# Һамар дәүләт бәйләнеш юлдар университеты
# Урал дәүләт юридик академияһы
# Силәбе дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт академияһы
# [[Рәсәй Хөкүмәте]] янындағы Финанс Университеты

===== Башҡа юғары уҡыу йорттары =====
# Рәсәй ислам университеты
# Башҡортостан Республикаһы Президенты янындағы Башҡорт дәүләт хеҙмәте һәм идаралығы академияһы. 2015 йылдан бюджет уҡыу юҡ.

== Иҡтисады ==
Өфө сәнәғәте XIX быуатта булдырыла. XIX быуатта тире һәм күн эшкәртеү заводтары һаны 10-дан ашып китә.

1870 йылда Ағиҙел буйынса регуляр судоходствоһы асылыу, 1888—1892 йылдарҙа Һамар-Златоуст (хәҙерге Куйбышев тимер юлы өлөшө) тимер юлын төҙөү ҡаланыӊ иҡтисадын күтәрә.

1920-сы йылдарҙа Өфө сәнәғәт комбинаты сафҡа индерелә.

=== Финанc, инвестиция компаниялары һәм банктар ===
# [[Рәсәй Һаҡлыҡ Банкы]]ның Урал банкыһы Башҡортостан бүлексәһе
# [[Финам]] филиалы
# [[Система АФКһы]] — рәсәй финанс-сәнәғәт төркөмө

=== Элемтә һәм информацион технологиялар ===
# [[Мобиль ТелеСистемалар]]
# [[Ростелеком]] бүлексеһе

=== Төҙөлөш ===
* Росевродеволпмент

=== Машиналар төҙөү сәнәғәте ===
[[Файл:Su-27 UMPO (Ufa).jpg|right|thumb|300px| [[Су-27]] истребителе [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]нең кадрҙар бүлеге янында ]]
# [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]
# [[Өфө авиация производство берекмәһе]]

=== Нефть, нефть химияһы һәм химия сәнәғәте ===
# «Өфө нефть эшкәртеү заводы» ААЙ ([[Башнефть]]);
# «Новойл» (элеккке Яңы -Өфө нефть эшкәртеү заводы) ААЙ ([[Башнефть]]);
# «Өфөоргсинтез» ААЙ ([[Башнефть]]);
# «Өфөнефтехим» ААЙ ([[Башнефть]]);
# «БашНИПИнефть» ғилми-тикшеренеү һәм проектлау институты ([[Башнефть]]);
# «Башкирнефтепродукт» ААЙ ([[Башнефть]]);
# «Өфөнефть» Нефть-газ эшкәртеү идаралығы (НГДУ) ([[Башнефть]]);
# Өфө буяуҙар заводы, ААЙ-ы;
# Өфө эластомер материалдар һәм конструкциялар заводы, ААЙ-ы (УЗЭМИК);
# «Уралтранснефтепродукт» йәмғиәте, [[Транснефть]];
# «Черняев исемендәге Уралсибнефтепровод» йәмғиәте, [[Транснефть]];
# [[Газпром трансгаз Өфө]], Яуаплығы сикләнғән йәмғиәте (2008 йылға тиклем «Баштрансгаз») — [[Газпром]]дын 100 % ойошмаһы.

=== Энергетика ===
# [[Башкирэнерго]]

=== Торлаҡ-коммуналь һәм инфраструктура ойошмалары ===
'''Өфө водоканалы''' — дәүләт унитар предприятиеһы, Өфөләрҙе һыу менән тәьмин итеүсе ойошма.

Составында:

# 7 һыу алыу пункты, дөйөм ҡәүете 611 мең.м³/тәүлегенә;
# һыу әҙерләү станцияһы;
# 15 һыупровод насос станцияһы (1, 2, 3 күтәрелештәр);
# 2 һыуҙы биологик таҙартыу пункты, дөйөм ҡәүете 400 мең.м³/тәүлегенә;
# 25 {{comment|ташландыҡ һыуҙы һурҙырыу насос станцияһы|насосных станций перекачки сточных вод}};
# 2400 км һыу һәм канализация юлдары.

=== Полиграфия сәнәғәте ===
* [[Китап (нәшриәт)|Башҡортостандың Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте]] — нәфис, ғилми-популяр, педагогик, балалар өсөн, мәҙәни-ағартыу, тыуған яҡты өйрәнеү әҙәбиәтен, [[:ru:POS-материалы|POS-материалдар]] һәм һынлы сәнғәт тауарҙарын сығарыусы берләштерелгән дәүләт ойошмаһы.
* «Белая река» нәшриәте

=== Сауҙа селтәре ===
* ''Auchan Holding'' (Оша́н, Ашан)

== Транспорт ==
# [[Башавтотранс]] ДУПы.
# [[Рәсәй тимер юлдары]] Куйбышев тимер юлының Башҡортостан бүлексеһе.
# '''Өфө''' тимер юлы вокзалы — Өфө ҡалаһының алыҫ ара һәм ҡала яны бәйләнеше поездары пассажирҙарын хеҙмәтләндереүсе вокзал. 1888 йылда яңы төҙөлгән Һамар-Өфө тимер юлының Өфө станцияһы булараҡ асылған. Кинәле-Өфө-[[Златоуст]] (Куйбышев һәм Көньяҡ Урал тимер юлдары ҡарамағында, Башҡортостан Республикаһында 410 км). Дөйөм йүнәлеше — көнбайыштан көнсығышҡа. Йәрмәкәй, Бәләбәй, Әлшәй, Дәүләкән, Шишмә, Өфө, Иглин райондары аша үтә. Рәсәйҙең Европа өлөшө, Волга буйы, Урал һәм Көнбайыш Себер сәнәғәт үҙәктәрен тоташтыра. Башҡортостан Республикаһының төп транспорт магистралдәренең береһе. 1951 йылда Ағиҙел аша икенсе 6 тороҡло күпер, 1952 йылда Өфө аша 3 тороҡло күпер төҙөү тамамлана. Электрлаштырылған.

=== Өфө тимер юл вокзалынан китеүсе ҡала яны поездары ваҡыты ===

==== [[Дим районы|Дим]] станцияһы яғына ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Поезд||Килеү ||ҡуҙғалыу||Хәрәкәт ||Туҡталыштар ||ҡабатланып тороу
|-
| 6431||04:48 || - ||[[Таутөмән]]-Өфө ||Бөтөн, 1646 км һәм Уӊ Ағиҙел тыш ||көн һайын
|-
| 6491||- ||05:29||Өфө — [[Ҡандра]] ||Правая белая, Дема, Ост. пункт 1606 км, Авдон, Ост.пункт 1601 км, Юматово, Санаторная, Пионерская, Ост. пункт 1589 км, Алкино, Ост. пункт 1584 км, Ост. пункт 1582 км, Тукран, Чишмы 1, Чишмы 2, Сафарово, Ост. пункт 1455 км, Ямбахта, Ост. пункт 1444 км, Благовар, Черемшан, Ост. пункт 1422 км, Гафури, Буздяк, Ост.пункт 1400 км, Ост. пункт 1396 км, Устюба, Каран-елга, Ост. пункт 1380 км || көн һайын
|-
|6211||05:36||05:37|| Шаҡша-[[Дим районы|Дим]] || Правая уфимка, Воронки, Левая белая тыш ||эш көндәре
|-
| 6433|| 05:45 ||-||[[Оло Теләк]] — Өфө ||Бөтә ||көн һайын
|-
|6215||06:24||06:25|| Шаҡша-[[Дим районы|Дим]] || Правая уфимка, Воронки, Левая белая тыш ||эш көндәре
|-
| 6851||- ||06:35||Өфө-Инйәр ||Правая белая, Дема, Дема-южный-парк, Нижегородка, Уршак, Ост. пункт 21 км, Ост. пункт 24 км, Кабаково, Ост. пункт 34 км, Ибрагимовский, Ост. пункт 42 км, Карламан, Ост. пункт 10 км, Ост. пункт 15 км, Ост. пункт 22 км, Приуралье, Ост. пункт 36 км, Ост. пункт 40 км, Ост. пункт 44 км, Ост. пункт 50 км, Ост.пункт 53 км, Равтау, Ост.пункт 60 км, Ост. пункт 71 км, Ост. пункт 73 км, Зуяково, Ост. пункт 95 км, Ост. пункт 102 км, Тюльма, Ост. пункт 115 км||көн һайын
|-
| 6435|| 06:39 ||-||[[Оло Теләк]] — Өфө ||Ост.пункт 1661 км тыш ||көн һайын
|-
| 6437||- ||07:30||Өфө-Раевка||бөтөн урында ||көн һайын
|-
| 6423 ||08:07 ||08:08||Кропачево-[[Дим районы|Дим]] ||Ост. пункт 1696 км, Ост. пункт 1661 км ||көн һайын
|-
| 6453||- ||11:14||Өфө-Раевка||Левая белая тыш||көн һайын
|-
| 6803||- ||12:08||Өфө-Стәрлетамаҡ ||бөтөн||көн һайын
|-
| 6853||- ||15:08||Өфө-Инйәр ||Правая белая, Дема, Дема-южный-парк, Нижегородка, Уршак, Ост.пункт 21 км, Ост.пункт 24 км, Кабаково, Ост.пункт 34 км, Ибрагимовский, Ост.пункт 42 км, Карламан, Ост.пункт 10 км, Ост.пункт 15 км, Ост.пункт 22 км, Приуралье, Ост.пункт 36 км, Ост.пункт 40 км, Ост.пункт 44 км, Ост.пункт 50 км, Ост.пункт 53 км, Равтау, Ост.пункт 60 км, Ост.пункт 71 км, Ост.пункт 73 км, Зуяково, Ост.пункт 95 км, Ост.пункт 102 км, Тюльма, Ост.пункт 115 км||көн һайын
|-
| 6455||- ||15:17||Өфө-Раевка||Левая белая тыш||көн һайын
|-
| 6403|| 15:23||15:24||[[Оло Теләк]]- [[Дим районы|Дим]] ||бөтөн ||көн һайын
|-
|6217||16:19||16:20|| Шаҡша-[[Дим районы|Дим]] || Правая уфимка, Воронки, Левая белая тыш ||эш көндәре
|-
|6493||-||16:31|| Өфө-Туймазы|| Правая белая, Левая белая, Дема, Юматово, Алкино, Чишмы 1, Чишмы 2, Сафарово, Ост.пункт 1455 км, Ямбахта, Ост.пункт 1444 км, Благовар, Черемшан, Ост.пункт 1422 км, Гафури, Буздяк, Ост.пункт 1400 км, Ост.пункт 1396 км, Устюба, Каран-елга, Ост.пункт 1380 км, Кандры, Бикметово, Усень, Ост.пункт 1352 км||көн һайын
|-
| 6205||- ||16:49||Өфө-Раевка||Правая белая, Дема, Ост.пункт 1606 км, Авдон, Ост.пункт 1601 км, Юматово, Санаторная, Пионерская, Ост.пункт 1589 км, Алкино, Ост.пункт 1584 км, Ост.пункт 1582 км, Тукран, Чишмы 1, Шингак-куль, Давлеканово||көн һайын
|-
|6219||17:03||17:04|| Шаҡша-[[Дим районы|Дим]] || Правая уфимка, Воронки, Левая белая тыш ||эш көндәре
|-
| 6401|| 18:02||-||[[Оло Теләк]] — Өфө ||бөтөн ||көн һайын
|-
| 6459||- ||18:30||Өфө-Раевка||бөтөн||көн һайын
|-
| 6463||- ||19:10||Өфө-Раевка||Ост.пункт 1528 км, Ост.пункт 1513 км тыш||көн һайын
|-
| 6417||19:17 ||19:18||Әшә-[[Дим районы|Дим]]||Ост.пункт 1696 км, Чуваши, Левая белаятыш||көн һайын
|}

==== [[Иглин]] станцияһы яғына ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Поезд||Килеү ||Ҡуҙғалыу||Хәрәкәт ||Туҡталыштар ||Ҡабатланып тороу
|-
| 6402||03:37 || 03:38 ||[[Дим районы|Дим]]-[[Әшә]] ||Левая Белая тыш ||көн һайын
|-
| 6214||05:11 ||05:12||[[Дим районы|Дим]] — Шаҡша ||Левая белая, Воронки, Правая уфимка тыш|| эш көндәре
|-
|6464||05:23||-|| Раевка-Өфө || Тюлянь, Давлеканово, Ост.пункт 1528 км, Казангул, Ост.пункт 1546 км, Шингак-куль, Ост.пункт 1556 км, Удряк, Ост.пункт 1564 км, Ост.пункт 1568 км, Чишмы 1, Тукран, Ост.пункт 1582 км, Ост.пункт 1584 км, Алкино, Ост.пункт 1589 км, Пионерская, Санаторная, Юматово, Ост.пункт 1601 км, Авдон, Ост.пункт 1606 км, Дема, Левая белая, Правая белая|| көн һайын
|-
| 6877 || 05:49 ||-|| [[Ҡарлыман (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡарлыман]]-Өфө ||Бөтә ||көн һайын
|-
| 6404 ||-|| 06:05 || Өфө-[[Оло Теләк]] || бөтөн ||көн һайын
|-
| 6460 || 06:21 ||-||Раевка — Өфө ||бөтөн|| эш көндәре
|-
| 6206|| 07:12||-||Раевка — Өфө || Давлеканово, Шингак-куль, Чишмы 1, Тукран, Ост.пункт 1582 км, Ост.пункт 1584 км, Алкино, Ост.пункт 1589 км, Пионерская, Санаторная, Юматово, Ост.пункт 1601 км, Авдон, Ост.пункт 1606 км, Дема, Правая белая||көн һайын
|-
| 6494|| 07:34 ||-||Туймазы- Өфө || Ост.пункт 1352 км, Усень, Бикметово, Кандры, Ост.пункт 1380 км, Каран-елга, Устюба, Ост.пункт 1396 км, Ост.пункт 1400 км, Буздяк, Гафури, Ост.пункт 1422 км, Черемшан, Благовар, Ост.пункт 1444 км, Ямбахта, Ост.пункт 1455 км, Сафарово, Чишмы 2, Чишмы 1, Алкино, Юматово, Дема, Левая белая, Правая белая||көн һайын
|-
| 6456 || 10:11||-||Раевка-Өфө || Левая белая тыш||көн һайын
|-
| 6801||10:51 ||-||Стәрлетамаҡ — Өфө||бөтөн||көн һайын
|-
| 6871||11:08 ||-||Инйәр — Өфө ||бөтөн||көн һайын
|-
| 6416||- ||11:35||Өфө-[[Оло Теләк]] ||бөтөн||көн һайын
|-
| 6452|| 13:52 ||-|| Раевка — Өфө ||бөтөн||көн һайын
|-
| 6216|| 15:03||15:04|| [[Дим районы|Дим]] -Шаҡша|| Левая белая, Воронки, Правая уфимка тыш || эш көндәре
|-
| 6218 ||15:41||15:42|| [[Дим районы|Дим]] — Шаҡша|| Левая белая, Воронки, Правая уфимка тыш ||эш көндәре
|-
| 6420 ||-||15:57|| Өфө-Урман ||бөтөн||көн һайын
|-
| 6424 ||16:24 ||16:25||[[Дим районы|Дим]]- Кропачево ||бөтөн ||көн һайын
|-
|6492 ||17:51||17:52|| Ҡандра-Шаҡша|| Ост.пункт 1380 км, Каран-елга, Устюба, Ост.пункт 1396 км, Ост.пункт 1400 км, Буздяк, Гафури, Ост.пункт 1422 км, Черемшан, Благовар, Ост.пункт 1444 км, Ямбахта, Ост.пункт 1455 км, Сафарово, Чишмы 2, Чишмы 1, Тукран, Ост.пункт 1582 км, Ост.пункт 1584 км, Алкино, Ост.пункт 1589 км, Пионерская, Санаторная, Юматово, Ост.пункт 1601 км, Авдон, Ост.пункт 1606 км, Дема, Правая белая, Уфа, Воронки, Ост.пункт 1629 км, Парковая, Черниковка, Спортивная ||көн һайын
|-
| 6454 || 18:19||-||Раевка — Өфө ||бөтөн ||көн һайын
|-
| 6432 ||- ||19:26 ||Өфө-Тәүтөмән||бөтөн||көн һайын
|-
| 6873 ||19:43 ||-||Инйәр — Өфө ||Ост.пункт 115 км, Тюльма, Ост.пункт 102 км, Ост.пункт 95 км, Зуяково, Ост.пункт 73 км, Ост.пункт 71 км, Ост.пункт 60 км, Равтау, Ост.пункт 53 км, Ост.пункт 50 км, Ост.пункт 44 км, Ост.пункт 40 км, Ост.пункт 36 км, Приуралье, Ост.пункт 22 км, Ост.пункт 15 км, Ост.пункт 10 км, Карламан, Ост.пункт 42 км, Ибрагимовский, Ост.пункт 34 км, Кабаково, Ост.пункт 24 км, Ост.пункт 21 км, Уршак, Нижегородка, Дема-южный-парк, Дема, Правая белая ||көн һайын
|-
| 6468 ||19:57 ||19:58||Дәүләкән — [[Оло Теләк]]||Ост.пункт 1528 км, Ост.пункт 1533 км, Казангул, Ост.пункт 1539 км, Ост.пункт 1546 км, Шингак-куль, Ост.пункт 1556 км, Удряк, Ост.пункт 1564 км, Ост.пункт 1568 км, Чишмы 1, Тукран, Ост.пункт 1582 км, Ост.пункт 1584 км, Алкино, Ост.пункт 1589 км, Пионерская, Санаторная, Юматово, Ост.пункт 1601 км, Авдон, Ост.пункт 1606 км, Дема, Левая белая, Правая белая, Уфа, Воронки, Ост.пункт 1629 км, Парковая, Черниковка, Спортивная, Правая уфимка, Шакша, Тауш, [[Иглин]], Ост.пункт 1659 км, Ост.пункт 1661 км, Ост.пункт 1664 км, Чуваши, Чуваш-кубово, Тавтиманово, Ост.пункт 1684 км, Кудеевка, Ост.пункт 1688 км, Урман ||көн һайын
|}

== Ағиҙел аша көньяҡ күпер ==
Өфөлә беренсе күпер Ағиҙел аша көньяҡ йүнәлештә 1795 йылда ағастан төҙөлгән.

1924 йылда (плашкоут ҡулланып) яңы күпер төҙөлә.

1956 йылда Е. С. Уланов проекты буйынса 670 м оҙонлоҡтағы күпер төҙөлә.

1993 йылда 690 м оҙонлоҡтағы тағы бер күпер төҙөлә.

== Халҡы ==
{{ Население | Уфа | Оформление=standard| Столбцов=10}}
&lt;br&gt;
{{ Население | Уфа | д }}

({{Население | Городской округ город Уфа | г }})

{| class=&quot;standard&quot; cellspacing=0 cellpadding=3 style=&quot;margin-left: 1em;&quot;
|-
! rowspan=2 | Йылдар !! rowspan=2|Халыҡ һаны (кеше) !! colspan=3 | шул иҫәптән
|-
! Башҡорттар !! Урыҫтар !! Татарҙар
|-
| XVII быуат урталары || align=right | 700—800 || align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[1718]] || align=right | 5,600|| align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[1811]] || align=right | 9,200|| align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[1840]] || align=right | 16,500|| align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[1865]] || align=right | 20,100|| align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[1879]] || align=right | 23,200|| align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[1886]] || align=right | 27,000|| align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[1897]] || align=right | 49 300|| align=right | 3 151 || align=right | 42 062 || align=right | 2 524
|-
| [[1913]] || align=right | 100,700|| align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[1916]] || align=right | 112,700|| align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[1920]] || align=right | 92,800|| align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[1923]] || align=right | 85,300|| align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[1926]] || align=right | 98 500 || align=right | 4 632 || align=right | 74 785 || align=right | 14 331
|-
| [[1939]] || align=right | 250,000 || align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[1959]] || align=right | 546 900 || align=right | 30 321 || align=right | 355 192 || align=right | 115 146
|-
| [[1970]] || align=right | 770 900 || align=right | 54 368 || align=right | 475 480 || align=right | 183 326
|-
| [[1979]] || align=right | 976,858|| align=right | 92,678 || align=right | 568,504 || align=right  | 240,881
|-
| [[1989]] || align=right | 1,079,765 || align=right | 122,026 || align=right | 585,337 || align=right | 291,190
|-
| [[2002]] || align=right | 1,049,479 || align=right | 154,928 || align=right | 530,136 || align=right | 294,399
|-
| [[2010]] || align=right | 1,064,200|| align=right | 172 794 || align=right | 494 723 || align=right | 286 409
|-
| [[2013]] || align=right | 1,077,719|| align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[2019]]&lt;ref name=&quot;БИ&quot;&gt;[http://www.bashinform.ru/news/1446300-nazvana-tochnaya-chislennost-ufy-na-nachalo-2020-goda/ Названа точная численность Уфы на начало 2020 года. ИА «Башинформ», 1 мая 2020 года]{{ref-ru}}{{V|1|05|2020}}&lt;/ref&gt; || align=right | 1,135,480  || align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[2020]]&lt;ref name=&quot;БИ&quot; /&gt; || align=right | 1,140,273|| align=right | || align=right | || align=right |
|}

== Һәйкәлдәр ==
Өфөләге һәйкәлдәр исемлеге.
* [[«Ҡайғылы әсә» мемориалы (Өфө)]]
* [[:en: Monument to Felix Dzerzhinsky|Феликс Дзержинскийға]],
* [[:en: Monument to Alexander Matrosov|Александр Матросов —- Мөхәмәтйәнов Шәкирйән Юныс улына]],
* [[:en: Monument to Majit Gafuri|Мәжит Ғафуриға]],
* [[:en: Monument to Feodor Chaliapin|Фёдор Шаляпинға]],
* [[:en: Monument to Miftahetdin Akmulla|М. Аҡмуллаға]],
* [[:en: Monument to Zagir Ismagilov|Заһир Исмәғилевҡа]],
* [[Салауат Юлаевҡа һәйкәл (Өфө)|Салауат Юлаевҡа]]
* [[Дуҫлыҡ монументы]]

=== Октябрь революцияһы һәм граждандар һуғышы батырҙарына һәйкәл ===
''' Октябрь революцияһы һәм граждандар һуғышы батырҙарына һәйкәл''' — Өфөнөң Минһажев, 8-се март, Октябрҙең 50 йыллығы урамдары араһында  1975 йылда ҡуйылған скульптура монументы. 

Бейеклеге — 12 м, ауырлығы — 95 тонна.

Авторҙары: скульптор — Кузнецов Л. В., архитектор — Семёнов А. В., инженер-конструктор — Коткин А.

1978 йылда ошо эше өсөн Л. В. Кузнецовҡа [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] бирелде.
&lt;gallery&gt;
Памятник героям Октябрьской революции и гражданской войны. Вид спереди-справа..jpg
Памятник героям Октябрьской революции и гражданской войны. Вид сзади..jpg|Октябрь революцияһы һәм граждан һуғышы батырҙарға һәйкәл арттан. 
&lt;/gallery&gt;

=== Заһир Исмәғилев һәйкәле ===
Заһир Исмәғилев һәйкәле 2008 йылда ҡуйыла. Скульпторы — [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты [[:ru: Хабибрахманов, Ханиф Мирзагитович|Хәбибрахманов, Хәниф Мирзәғит улы]]. Архитекторы — Сергей Анатольевич Голдобин, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты.
&lt;gallery&gt;
File:Zagir Ismagilov Monument.jpg
&lt;/gallery&gt;

=== «Ете ҡыҙ» композицияһы ===
«Ете ҡыҙ» скульптур композицияһы 2015 йылда ҡуйыла. Скульпторы - Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты [[:ru: Хабибрахманов, Ханиф Мирзагитович|Хәбибрахманов, Хәниф Мирзәғит улы]].
&lt;gallery&gt;
File:Уфа, фонтан &quot;Семь девушек&quot;.jpg 
&lt;/gallery&gt;

== Мәсеттәр ==

=== Ләлә-тюльпан ===
&lt;gallery&gt;
Рәсем:Ljalja-Tjulpan.jpg| [[Ләлә-Тюльпан]] мәсете
&lt;/gallery&gt;

=== Беренсе йәмиғ мәсете ===
[[:en:Old Mosque, Ufa|Беренсе йәмиғ мәсете йәки Иҫке мәсет]] 1830 йылда асыла.
&lt;gallery&gt;
Рәсем: UfaBashkirMosque.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Мәҙәниәт ==
* [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]]
* [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]
* [[Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театры]]
* [[Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры]]
* [[Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры]]
* [[Өфө «Нур» татар дәүләт театры]]

== Һүрәт теҙмәһе ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Uralsib.JPG|Уралсиб банкыһының бинаһы. 1999 йылда төҙөлгән, бейеклеге 100 метрҙан ашыу.
File:House of Republic (Ufa).jpg|Республика Йорто.
File:Ленина 86.4.jpg|Ленин урамында йорт
File:Башҡорт дәүләт академия драма театрында.jpg|thumb|Башҡорт дәүләт академия драма театрында
File:Ватан майҙаны.jpg|thumb|Ватан майҙаны
File:Парк Якутова эсендәге күл.jpg|thumb| Якутов паркы эсендәге күл
File:Өфөләге Лимонарий.jpg|thumb|Өфөләге Лимонарий
Рәсем:Часовня святого источника (Уфа).jpg|Инорс биҫтәһендә православ ғибәҙәтханаһы
Рәсем:Памятник Шаляпину (Уфа).jpg| Фёдор Шаляпин һәйкәле
Рәсем:Uliza lenina.jpg|Ленин урамы
Рәсем:Ҡаруанһарай Өфө.jpg |Ҡаруанһарай
Рәсем:Belaja-frozen.jpg|Дим биҫтәһенә күренеш
Рәсем:Аллея_у_мед._университета_(Уфа).JPG|Медицина университеты янындағы аллея
Рәсем:Набережная реки Белой в районе Монумента Дружбы.JPG|Дуҫлыҡ монументы янында Ағиҙел яр буйы
Файл:Ufa river view.JPG|[[Салауат Юлаев (һәйкәл)|Салауат Юлаев һәйкәленән]] [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһына һәм Дим биҫтәһенә күренеш. Бөйөк рус Инженеры [[:ru:Белелюбский, Николай Аполлонович|Николай Белелюбский]] проекты буйынса Өфөлә [[Ағиҙел (йылға)|Aғиҙел]] аша беренсе [[металл конструкциялар]]ҙан [[күпер]], 1888 йылдын 8-се сентябрендә асылған.
Файл:OpenStreetMap Карта города Уфа.png|[[OpenStreetMap]] проектынан ҡала картаһы 
&lt;/gallery&gt;

== Сит илдәрҙең Өфөләге консуллыҡтары ==
* [[Белоруссия]]
* [[Тажикстан]]

== Төрлө ҡалалар менән бәйләнештәре ==
* [[2017 йыл]]дың мартында Өфө менән [[Сочи]] араһында дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла. Был үҙ-ара файҙалы проекттар әҙерләүгә, иҡтисадтың өҫтөнлөклө тармаҡтарын, инвестиция һәм инновация эшмәкәрлеге өлкәһендә ике яҡлы мөнәсәбәттәрҙе үҫтереү буйынса тәжрибә алмашыуға булышлыҡ итәсәк. Шулай уҡ килешеү бәләкәй эшҡыуарлыҡ үҫешенә, мәҙәниәт һәм йәштәр сәйәсәте өлкәһендәге бәйләнештәрҙе нығытыуға һәм үҫтереүгә ярҙам итәсәк&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/975622/ Өфө менән Сочи араһында дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйылды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 23 март]{{V|24|03|2017}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Статья|автор= Вахитов Р.|заглавие = Города башкир средневековья|ссылка = http://vatandash.ru/pics/pdf/2692.pdf|язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год = 2016|том = |номер= 1|страницы= 84—105|doi= |issn = 1683-3554}}
* {{Статья|автор= Каримов С. Г., Хабибов Л. Г.|заглавие = К вопросу о происхождении названия города Уфы|ссылка = http://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-proishozhdenii-nazvaniya-goroda-ufy|язык = |издание = Вестник Башкирского университета|тип = |год = 2014|том = 19|номер= 2|страницы= 577—581|doi= |issn = 1683-3554}}
* {{Статья|автор= Хамидуллин С. И.|заглавие = К вопросу о названии средневековой Уфы|ссылка = http://vatandash.ru/pics/pdf/2566.pdf|язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год = 2015|том = |номер= 6|страницы= 20—26|doi= |issn = 1683-3554}}
* {{Статья|автор= Юсупов Ю.|заглавие = Письменные источники о городах средневековой Башкирии|ссылка = http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:4mS91yG6978J:vatandash.ru/index.php%3Farticle%3D1875+&amp;cd=7&amp;hl=ru&amp;ct=clnk&amp;gl=ru|язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год = 2009|том = |номер= 11|страницы= 37—40|doi= |issn = 1683-3554}}

{{Башҡорттар һаны буйынса Рәсәй тораҡ пункттары}}

== Һылтанмалар ==

* [https://web.archive.org/web/20210917182854/https://xn--90aijif1a6czc.xn--p1ai/luchshij-rajon-dlya-prozhivaniya-v-ufe/ Лучший район для проживания в Уфе] // март 2021
* [https://ufa-gid.ru/ Ҡала Өфө]
{{Башҡортостан темаларҙа}}
{{Башҡортостан ҡалалары}}
{{Рәсәйҙең 50 иң ҙур ҡалаһы}}

[[Категория:Миллионер ҡалалар]]
[[Категория:Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалалары]]
[[Категория:Башҡортостан ҡалалары]]
[[Категория:Рәсәй субъекттары баш ҡалалары]]
[[Категория:Өфө]]
[[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]]
[[Категория:Ағиҙел буйындағы ҡалалар]]
[[Категория:Ҡариҙел буйындағы ҡалалар]]
[[Категория:Дим буйындағы тораҡ пункттар]]
[[Категория:Хеҙмәт ҡаһарманлығы ҡалалары]]


{{ufa-stub}}
[[Категория:Башҡортостандың баш ҡалалары]]</text>
      <sha1>2dobfvrk1h0xzs942q3xzq9v97grd6n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Америка Ҡушма Штаттары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3620</id>
    <revision>
      <id>1306336</id>
      <parentid>1288047</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T06:28:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>43132</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:TheHomeDepot.svg]] → [[File:The Home Depot logo.svg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr.</comment>
      <origin>1306336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37743" sha1="nmkbjv9t1s3d481dug7niso9t1pv9df" xml:space="preserve">{{Дәүләт
 |Башҡортса исеме=Америка Ҡушма Штаттары
 |Оригиналь исеме=United States of America
 |Эйәлек килеш=АҠШ
 |Герб=[[File:US-GreatSeal-Obverse.svg|100px]]
 |Герб урынына=ҙур мисәте
 |Девиз=[[In God We Trust]]»&amp;nbsp;(1956 йылдан)&lt;br&gt;&lt;small&gt;«Хоҙайға инанабыҙ»&lt;/small&gt;&lt;br&gt;«[[E Pluribus Unum]]»&amp;nbsp;&lt;small&gt;([[Латин теле|лат.]],&amp;nbsp;традицион)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;ингл. «Out of Many, One», башҡ. «Күптән берлек»&lt;/small&gt;
 |Гимн исеме=The Star-Spangled Banner
 |Государственный строй=[[федератив республика]]
 |Аудио=Star-spangled banner.ogg
 |lat_dir = N|lat_deg =40 |lat_min =0 |lat_sec = 0
  |lon_dir = W|lon_deg =100 |lon_min = 0|lon_sec = 0
  |region   = US
  |CoordScale =20000000
 |Картала=United States (orthographic projection).svg
 |Рәсми тел=[[инглиз теле]] (де-факто);&lt;br&gt;(Инглиз теленең америка варианты)&lt;ref&gt;Де-юре рәсми тел юҡ. Көньяҡ штаттарҙың ҡайһы берҙәрендә өҫтәмә тел булып испан теле (де-факто), [[Луизиана]]ла — [[француз теле]] ҡулланыла, Гавайҙарҙа — рәсми тел — [[гавай теле]]: {{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html |title=Справочник ЦРУ |archiveurl=http://archive.is/20120628/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html |archivedate=2012-06-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226055200/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html |date=2018-12-26 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;
 |Бойондороҡһоҙлок датаһы=[[4 июль]]&amp;nbsp;[[1776 йыл]]
 |тан бойондороҡһоҙлоҡ=[[Бөйөк Британия]]
 |Баш ҡала=[[Вашингтон (Колумбия федераль округы)|Вашингтон]]
 |Эре ҡалалар=[[Нью-Йорк]], [[Лос-Анджелес]], [[Чикаго]], [[Хьюстон]], [[Филадельфия]], [[Финикс]], [[Сан-Антонио]], [[Сан-Диего]], [[Даллас]]
 |Идара итеү төрө = [[Президент республикаһы]]
 |Етәкселәрҙең вазифалары = [[АҠШ президенты|Президент]]&lt;br&gt;[[АҠШ вице-президенты|Вице-президент]]
 |Етәкселәр = [[Дональд Трамп]]&lt;br&gt;[[Джеймс Девид Венс]]
 |Территория буйынса урыны=4
 |Территория=9 518 900&lt;ref&gt;Бойондороҡло [[территория]]ларҙы иҫәпләмәйенсә.&lt;/ref&gt;
 |% һыу өҫтө = 6,76
 |Халҡы буйынса урыны=3
 |Халыҡ=313&amp;nbsp;232&amp;nbsp;044&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html|title=U.S. POPClock Projection|lang=en|archiveurl=http://archive.is/20120628/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html|archivedate=2012-06-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226055200/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html |date=2018-12-26 }}&lt;/ref&gt;
 |Иҫәп алыу йылы=2010
 |Халыҡ тығыҙлығы=32
 |Этнохороним = америкалы, америкалылар
 |ЭТП=14,256 трлн&lt;ref name=&quot;IMF_GDP&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/01/weodata/weorept.aspx?sy=2007&amp;ey=2010&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=111&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=40&amp;pr.y=10|title=United States|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2010-04-21|archiveurl=http://www.webcitation.org/616VUvzha|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;
 |ЭТП-ны иҫәпләү йылы=2009
 |ЭТП буйынса урыны=1
 |Йән башына ЭТП=46 381&lt;ref name=&quot;IMF_GDP&quot; /&gt;
 |КПҮИ = {{steady}} 0,910&lt;ref name=&quot;hdi&quot;&gt;[http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Table1.pdf Human Development Index and its components] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101121150504/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Table1.pdf |date=2010-11-21 }}&lt;/ref&gt;
 |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы = 2011
 |КПҮИ буйынса урыны = 4
 |КПҮИ-ны кимәле = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;бик юғары&lt;/span&gt;
 |Валюта=[[АҠШ доллары]] (USD,код 840)
 |Домендар=[[.us]], [[.mil]], [[.gov]]
 |Телефон коды=1
 |Сәғәт бүлкәтендә=−5…−10
 |Иҫкәрмәләр={{иҫкәрмәләр}}
}}

'''Америка Ҡушма Штаттары''' ({{lang-en|United States of America}}), ҡыҫҡаса '''АҠШ''' ({{lang-en|USA}}), йәки '''Ҡушма Штаттар''' ({{lang-en|United States, U.S.}}, ''ябай телдә'' — '''Америка''') — [[Төньяҡ Америка]]ла урынлашҡан дәүләт. Майҙаны буйынса донъяла дүртенсе (9 518 900 км²), халыҡ һаны буйынса өсөнсө (304 млн кеше) урында тора. Баш ҡалаһы — [[Вашингтон]].

[[Америка]] Ҡушма Штаттары төньяҡта [[Канада]], көньяҡта [[Мексика]] менән сиктәш. Көнбайыш яры [[Тымыҡ океан]], көнсығыш яры [[Атлантик океан]] менән йыуыла. Административ яҡтан ил 50 [[Америка Ҡушма Штаттарының административ бүленеше|штатҡа]] һәм 1 федераль округҡа (Колумбия) бүленә.

АҠШ-ла юридик рәүештә [[рәсми тел]] юҡ.

АҠШ ҙур иҡтисад ҡеүәте, иң ҙур армия менән донъяла тәьҫир итеү үҙәге булып тора. Башҡа илдәргә мәҙәни, фән, йәмғиәт, сәйәсәт яҡтан ҙур йоғонто яһай.

== Дәүләт ҡоролошо ==
[[АҠШ Конституцияһы]]на ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.

=== Башҡарма власть ===
{{articlereference| АҠШ федераль башҡарма департаменттар}}
{{articlereference| Америка Ҡушма Штаттары Хөкүмәте}}
{{articlereference| АҠШ Президенты}}
[[АҠШ Президенты]] — ил башлығы һәм иң юғары вазифалы кешеһе.

=== Суд власы ===
{{articlereference| АҠШ Юғары суды}}

=== Закондар сығарыу власы ===
{{articlereference| АҠШ Конгрессы}}
Парламенты — [[АҠШ Конгрессы]].

== Тарих ==
{{төп мәҡәлә|АҠШ тарихы}}
[[Файл:US states by date of statehood3.gif|thumb|300px|left|Штатларҙың АҠШ-ҡа инеү динамикаһы]]

== Административ бүленеше ==
{{төп мәҡәлә|Америка Ҡушма Штаттарының административ бүленеше}}
Америка Ҡушма Штаттары штаттарға, штаттар округтарға бүленәләр.

=== АҠШ ҡалалары ===
{{Largest cities
| name         = АҠШ-тың иң ҙур ҡалаларыы
| country      = АҠШ
| stat_ref     = 1 июль 2011 йыл ҡарата ҡала халҡы иҫәбе
| list_by_pop  = 
| class        = nav
| div_name     = Штат
| div_link     =

| city_1 = Нью-Йорк
| div_1 = Нью-Йорк (штат){{!}}Нью-Йорк
| pop_1 = 8,244,910
| img_1 = Top of Rock Cropped.jpg

| city_2 = Лос-Анджелес
| div_2 = Калифорния
| pop_2 = 3,819,702
| img_2 = LA Skyline Mountains2.jpg

| city_3 = Чикаго
| div_3 = Иллинойс
| pop_3 = 2,707,120
| img_3 = ChicagovanafSearsTower.jpg

| city_4 = Хьюстон
| div_4 = Техас
| pop_4 = 2,145,146
| img_4 = Panoramic Houston skyline.jpg

| city_5 = Филадельфия
| div_5 = Пенсильвания
| pop_5 = 1,536,471	

| city_6 = Финикс
| div_6 = Аризона
| pop_6 = 1,469,471

| city_7 = Сан-Антонио
| div_7 = Техас
| pop_7 = 1,359,758

| city_8 = Сан-Диего
| div_8 = Калифорния
| pop_8 = 1,326,179

| city_9 = Даллас
| div_9 = Техас
| pop_9 = 1,223,229

| city_10 = Сан-Хосе (Калифорния){{!}}Сан-Хосе
| div_10 = Калифорния
| pop_10 = 967,487

| city_11 = Джексонвилл
| div_11 = Флорида
| pop_11 = 827,908

| city_12 = Индианаполис
| div_12 = Индиана
| pop_12 = 827,609

| city_13 = Остин (Техас){{!}}Остин
| div_13 = Техас
| pop_13 = 820,611

| city_14 = Сан-Франциско
| div_14 = Калифорния
| pop_14 = 812,826

| city_15 = Колумбус (Огайо){{!}}Колумбус
| div_15 = Огайо 
| pop_15 = 797,434

| city_16 = Форт-Уэрт
| div_16 = Техас
| pop_16 = 758,738

| city_17 = Шарлотт (Төньяҡ Каролина){{!}}Шарлотт
| div_17 = Төньяҡ Каролина
| pop_17 = 751,087

| city_18 = Детройт
| div_18 = Мичиган
| pop_18 = 706,585

| city_19 = Эль-Пасо (Техас){{!}}Эль-Пасо
| div_19 = Техас
| pop_19 = 665,568

| city_20 = Мемфис (Теннесси){{!}}Мемфис
| div_20 = Теннесси
| pop_20 = 652,050
}}

== АҠШ-тың иң эре компаниялары ==

&lt;div class=&quot;NavFrame collapsed&quot;&gt;
  &lt;div class=&quot;NavHead&quot;&gt;АҠШ-тын иң эре компаниялары &lt;/div&gt;
  &lt;div class=&quot;NavContent&quot;&gt;

{| class=&quot;standard sortable&quot;
! № &lt;ref name=&quot;Легенда&quot;&gt;{{Рост}} {{Падение}} ; {{steady}}&lt;/ref&gt;
! №, донъяла&lt;ref name=&quot;Легенда&quot; /&gt;
! Исем
! Логотип
! Штаб-фатир
! Тармаҡ  
! Барлыҡҡа килеү йылы
! Дөйөм килем &lt;br&gt;&lt;small&gt;млрд долл.&lt;/small&gt;
! Таҙа килем&lt;br&gt;&lt;small&gt;млрд долл.&lt;/small&gt;
! Активтар&lt;br&gt;&lt;small&gt;млрд долл.&lt;/small&gt;
! Баҙар һаҡы&lt;br&gt;&lt;small&gt;млрд долл.&lt;/small&gt;
! Эшселәр һаны&lt;br&gt;&lt;small&gt; меңкеше&lt;/small&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;| 1 {{steady}} ||align=&quot;center&quot;| 1 {{steady}} || [[JPMorgan Chase]] ||align=&quot;center&quot;|[[Файл:J P Morgan Chase Logo 2008 1.svg|150px]] || [[Нью-Йорк]],&lt;br&gt;[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] || Банк эше,&lt;br&gt;финанстар||align=&quot;center&quot;| [[1823 год]]&lt;br&gt;([[2000 год]]) ||align=&quot;center&quot;| 115,5 ||align=&quot;center&quot;| 17,4 ||align=&quot;center&quot;| 2117,6 ||align=&quot;center&quot;| 182,2 ||align=&quot;center&quot;| 239,8
|-
|align=&quot;center&quot;| 2 {{steady}} ||align=&quot;center&quot;| 3 {{Падение}} || [[General Electric]] ||align=&quot;center&quot;| [[Файл:General Electric logo.svg|60px]] || [[Фэрфилд (Коннектикут)|Фэрфилд]],&lt;br&gt;[[Коннектикут]] || Машиналар төҙөү сәнәғәте,&lt;br&gt;финанстар||align=&quot;center&quot;| [[1892 год]] ||align=&quot;center&quot;| 150,2 ||align=&quot;center&quot;| 11,6 ||align=&quot;center&quot;| 751,2 ||align=&quot;center&quot;| 216,2 ||align=&quot;center&quot;| 287,0
|-
|align=&quot;center&quot;| 3 {{Рост}} ||align=&quot;center&quot;| 4 {{steady}} || [[ExxonMobil]] ||align=&quot;center&quot;|[[Файл:Exxon Mobil Logo.svg|100px]] || [[Ирвинг (Техас)|Ирвинг]],&lt;br&gt;[[Техас]] || Нефть һәм газ, энергетика ||align=&quot;center&quot;| [[1870 год]]&lt;br&gt;([[1999 год]]) ||align=&quot;center&quot;| 341,6 ||align=&quot;center&quot;| 30,5 ||align=&quot;center&quot;| 302,5 ||align=&quot;center&quot;| 407,2 ||align=&quot;center&quot;| 83,6
|-
|align=&quot;center&quot;| 4 {{Рост}} ||align=&quot;center&quot;| 8 {{Рост}} || [[Berkshire Hathaway]] ||align=&quot;center&quot;|[[Файл:Berkshire Hathaway.svg|150px]] || [[Омаха]],&lt;br&gt;[[Небраска]] || Инвестициялар,&lt;br&gt;финанстар||align=&quot;center&quot;| [[1955 год]] ||align=&quot;center&quot;| 136,2 ||align=&quot;center&quot;| 13,0 ||align=&quot;center&quot;| 372,2 ||align=&quot;center&quot;| 211,0 ||align=&quot;center&quot;| 260,0
|-
|align=&quot;center&quot;| 5 {{Рост}} ||align=&quot;center&quot;| 10 {{Рост}} || [[Citigroup]] ||align=&quot;center&quot;| [[Файл:Citibank.svg|100px]] || [[Нью-Йорк]],&lt;br&gt;[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] || Банк эше,&lt;br&gt;финанстар||align=&quot;center&quot;| [[1812 год]] ||align=&quot;center&quot;| 111,5 ||align=&quot;center&quot;| 10,6 ||align=&quot;center&quot;| 1913,9 ||align=&quot;center&quot;| 132,8 ||align=&quot;center&quot;| 260,0
|-
|align=&quot;center&quot;| 6 {{Падение}} ||align=&quot;center&quot;| 11 {{Падение}} || [[Wells Fargo]] ||align=&quot;center&quot;| [[Файл:Wells Fargo Bank.svg|55px]] || [[Сан-Франциско]],&lt;br&gt;[[Калифорния]] || Банк эше,&lt;br&gt;финанстар|| align=&quot;center&quot;| [[1852 год]] ||align=&quot;center&quot;| 93,2 ||align=&quot;center&quot;| 12,4 ||align=&quot;center&quot;| 1258,1 ||align=&quot;center&quot;| 170,6 ||align=&quot;center&quot;| 272,2
|-
|align=&quot;center&quot;| 7 {{Падение}} ||align=&quot;center&quot;| 14 {{Падение}} || [[AT&amp;T]] ||align=&quot;center&quot;| [[Файл:AT&amp;T logo 2016.svg|55px]] || [[Даллас]],&lt;br&gt;[[Техас]] || Телекоммуникациялар || align=&quot;center&quot;| [[1885 год]]&lt;br&gt;([[1983 год]]) ||align=&quot;center&quot;| 124,3 ||align=&quot;center&quot;| 19,9 ||align=&quot;center&quot;| 268,5 ||align=&quot;center&quot;| 168,2 ||align=&quot;center&quot;| 265,4
|-
|align=&quot;center&quot;| 8 {{Рост}} ||align=&quot;center&quot;| 16 {{Рост}} || [[Chevron]] ||align=&quot;center&quot;| [[Файл:Chevron Logo.svg|55px]] || [[Сан-Рамон (Калифорния)|Сан-Рамон]],&lt;br&gt;[[Калифорния]] || Нефть һәм газ ||align=&quot;center&quot;| [[1879 год]]&lt;br&gt;([[1984 год]]) ||align=&quot;center&quot;| 189,6 ||align=&quot;center&quot;| 19,0 ||align=&quot;center&quot;| 184,8 ||align=&quot;center&quot;| 200,6 ||align=&quot;center&quot;| 62,0
|-
|align=&quot;center&quot;| 9 {{Падение}} ||align=&quot;center&quot;| 18 {{Падение}} || [[Walmart]] ||align=&quot;center&quot;| [[Файл:Walmart logo (2008).svg|100px]] || [[Бентонвилл]],&lt;br&gt;[[Арканзас]] || Сауҙа||align=&quot;center&quot;| [[1945 год]]&lt;br&gt;([[1962 год]]) ||align=&quot;center&quot;| 421,8 ||align=&quot;center&quot;| 16,4 ||align=&quot;center&quot;| 180,7 ||align=&quot;center&quot;| 187,3 ||align=&quot;center&quot;| 2100,0
|-
|align=&quot;center&quot;| 10 {{Рост}} ||align=&quot;center&quot;| 22 {{Рост}} || [[ConocoPhillips]] ||align=&quot;center&quot;| [[Файл:ConocoPhillips Logo.svg|55px]] || [[Хьюстон]],&lt;br&gt;[[Техас]] || Нефть һәм газ||align=&quot;center&quot;| [[1917 год]]&lt;br&gt;([[2002 год]]) ||align=&quot;center&quot;| 175,8 ||align=&quot;center&quot;| 11,4 ||align=&quot;center&quot;| 156,3 ||align=&quot;center&quot;| 109,1 ||align=&quot;center&quot;| 29,7
|-
|align=&quot;center&quot;| 11 {{Рост}} ||align=&quot;center&quot;| 29 {{Рост}} || [[American International Group]] ||align=&quot;center&quot;| [[Файл:AIG wordmark.svg|70px]] || [[Нью-Йорк]],&lt;br&gt;[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] || Страхование,&lt;br&gt;финанстар|| align=&quot;center&quot;| [[1919 год]] ||align=&quot;center&quot;| 77,3 ||align=&quot;center&quot;| 7,8 ||align=&quot;center&quot;| 683,4 ||align=&quot;center&quot;| 67,1 ||align=&quot;center&quot;| 63,0
|-
|align=&quot;center&quot;| 12 {{steady}} ||align=&quot;center&quot;| 31 {{Рост}} || [[IBM]] ||align=&quot;center&quot;| [[Файл:IBM logo.svg|70px]] || {{Не переведено 3|Армонк (Нью-Йорк)|Армонк|en|Armonk, New York}},&lt;br&gt;[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] || Электроника,&lt;br&gt;информационн технологиялар|| align=&quot;center&quot;| [[1911 год]] ||align=&quot;center&quot;| 99,9 ||align=&quot;center&quot;| 14,8 ||align=&quot;center&quot;| 113,4 ||align=&quot;center&quot;| 198,1 ||align=&quot;center&quot;| 426,7
|-
|align=&quot;center&quot;| 13 {{Падение}} ||align=&quot;center&quot;| 35 {{Падение}} || [[Procter &amp; Gamble]] ||align=&quot;center&quot;| [[Файл:Procter &amp; Gamble logo.svg|70px]] || [[Цинциннати]],&lt;br&gt;[[Огайо]] || Потребительские товары || align=&quot;center&quot;| [[1837 год]] ||align=&quot;center&quot;| 79,6 ||align=&quot;center&quot;| 11,2 ||align=&quot;center&quot;| 134,3 ||align=&quot;center&quot;| 172,2 ||align=&quot;center&quot;| 127,0
|-
|align=&quot;center&quot;| 14 {{Рост}} ||align=&quot;center&quot;| 36 {{Рост}} || [[Pfizer]] ||align=&quot;center&quot;| [[Файл:Pfizer_(2021).svg|60px]] || [[Нью-Йорк]],&lt;br&gt;[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] || Фармацевтика || align=&quot;center&quot;| [[1849 год]] ||align=&quot;center&quot;| 67,8 ||align=&quot;center&quot;| 8,3 ||align=&quot;center&quot;| 195,0 ||align=&quot;center&quot;| 155,7 ||align=&quot;center&quot;| 110,6
|-
|align=&quot;center&quot;| 15 {{Падение}} ||align=&quot;center&quot;| 37 {{Падение}} || [[Goldman Sachs]] ||align=&quot;center&quot;| [[Файл:Goldman Sachs.svg|50px]] || [[Нью-Йорк]],&lt;br&gt;[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] || Банк эше,&lt;br&gt;финанстар|| align=&quot;center&quot;| [[1869 год]] ||align=&quot;center&quot;| 46,0 ||align=&quot;center&quot;| 8,4 ||align=&quot;center&quot;| 911,3 ||align=&quot;center&quot;| 90,0 ||align=&quot;center&quot;| 35,7
|-
|align=&quot;center&quot;| 16 {{Падение}} ||align=&quot;center&quot;| 42 {{Падение}} || [[Hewlett-Packard]] ||align=&quot;center&quot;| [[Файл:HP logo 2012.svg|60px]] || [[Пало-Альто]],&lt;br&gt;[[Калифорния]] || Электроника,&lt;br&gt;информационн технологиялар|| align=&quot;center&quot;| [[1939 год]] ||align=&quot;center&quot;| 127,2 ||align=&quot;center&quot;| 9,1 ||align=&quot;center&quot;| 119,9 ||align=&quot;center&quot;| 90,3 ||align=&quot;center&quot;| 324,6
|-
|align=&quot;center&quot;| 17 {{Рост}} ||align=&quot;center&quot;| 47 {{Рост}} || [[Apple]] ||align=&quot;center&quot;| [[Файл:Apple logo black.svg|45px]] || [[Купертино]],&lt;br&gt;[[Калифорния]] || Электроника,&lt;br&gt;информационн технологиялар|| align=&quot;center&quot;| [[1976 год]] ||align=&quot;center&quot;| 76,3 ||align=&quot;center&quot;| 16,6 ||align=&quot;center&quot;| 86,6 ||align=&quot;center&quot;| 324,3 ||align=&quot;center&quot;| 46,6
|-
|align=&quot;center&quot;| 18 {{steady}} ||align=&quot;center&quot;| 50 {{Падение}} || [[Microsoft]] ||align=&quot;center&quot;| [[Файл:Microsoft_logo_(2012).svg|100px]] || [[Редмонд]],&lt;br&gt;[[Вашингтон (штат)|Вашингтон]] || Информационн технологиялар|| align=&quot;center&quot;| [[1975 год]] ||align=&quot;center&quot;| 66,7 ||align=&quot;center&quot;| 20,6 ||align=&quot;center&quot;| 92,3 ||align=&quot;center&quot;| 215,8 ||align=&quot;center&quot;| 89,0
|-
|align=&quot;center&quot;| 19 {{steady}} ||align=&quot;center&quot;| 54 {{Рост}} || [[Ford]] ||align=&quot;center&quot;| [[Файл:Ford_Motor_Company_Logo.svg|85px]] || [[Дирборн (Мичиган)|Дирборн]],&lt;br&gt;[[Мичиган]] || Автомобильдәр төҙөү || align=&quot;center&quot;| [[1903 год]] ||align=&quot;center&quot;| 129,0 ||align=&quot;center&quot;| 6,6 ||align=&quot;center&quot;| 164,7 ||align=&quot;center&quot;| 54,3 ||align=&quot;center&quot;| 164,0
|-
|align=&quot;center&quot;| 20 {{Падение}} ||align=&quot;center&quot;| 57 {{Падение}} || [[Johnson &amp; Johnson]] ||align=&quot;center&quot;| [[Файл:JohnsonandJohnsonLogo.svg|125px]] || [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]],&lt;br&gt;[[Нью-Джерси]] || Фармацевтика,&lt;br&gt;көнкүреш тауарҙар || align=&quot;center&quot;| [[1886 год]] ||align=&quot;center&quot;| 61,6 ||align=&quot;center&quot;| 13,3 ||align=&quot;center&quot;| 102,9 ||align=&quot;center&quot;| 163,3 ||align=&quot;center&quot;| 114,0
|-
|align=&quot;center&quot;| 21 {{Рост}} ||align=&quot;center&quot;| 61 {{Рост}} || [[General Motors]] ||align=&quot;center&quot;| [[Файл:General Motors (2021).svg|60px]] || [[Детройт]],&lt;br&gt;[[Мичиган]] || Автомобильдәр төҙөү || align=&quot;center&quot;| [[1908 год]] ||align=&quot;center&quot;| 135,6 ||align=&quot;center&quot;| 6,2 ||align=&quot;center&quot;| 138,9 ||align=&quot;center&quot;| 49,8 ||align=&quot;center&quot;| 202,0
|-
|align=&quot;center&quot;| 22 {{Падение}} ||align=&quot;center&quot;| 64 {{Падение}} || [[Verizon Communications]] ||align=&quot;center&quot;| [[Файл:Verizon 2015 logo -vector.svg|90px]] || [[Нью-Йорк]],&lt;br&gt;[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] || Телекоммуникациялар || align=&quot;center&quot;| [[1983 год]]&lt;br&gt;([[2000 год]]) ||align=&quot;center&quot;| 106,6 ||align=&quot;center&quot;| 2,5 ||align=&quot;center&quot;| 220,0 ||align=&quot;center&quot;| 101,3 ||align=&quot;center&quot;| 194,4
|-
|align=&quot;center&quot;| 23 {{Рост}} ||align=&quot;center&quot;| 81 {{Рост}} || [[Morgan Stanley]] ||align=&quot;center&quot;| [[Файл:Morgan Stanley Logo.svg|110px]] || [[Нью-Йорк]],&lt;br&gt;[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] || Банк эше,&lt;br&gt;финанстар|| align=&quot;center&quot;| [[1935 год]] ||align=&quot;center&quot;| 38,0 ||align=&quot;center&quot;| 4,7 ||align=&quot;center&quot;| 807,7 ||align=&quot;center&quot;| 43,8 ||align=&quot;center&quot;| 62,5
|-
|align=&quot;center&quot;| 24 {{Рост}} ||align=&quot;center&quot;| 83 {{Рост}} || [[MetLife]] ||align=&quot;center&quot;| [[Файл:MetLife.png|100px]] || [[Нью-Йорк]],&lt;br&gt;[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] || Страхование,&lt;br&gt;финанстар|| align=&quot;center&quot;| [[1868 год]] ||align=&quot;center&quot;| 52,7 ||align=&quot;center&quot;| 2,8 ||align=&quot;center&quot;| 730,9 ||align=&quot;center&quot;| 48,4 ||align=&quot;center&quot;| 66,0
|-
|align=&quot;center&quot;| 25 {{Рост}} ||align=&quot;center&quot;| 86 {{Рост}} || [[PepsiCo]] ||align=&quot;center&quot;| [[Файл:PepsiCo (2025, wordmark).svg|105px]] || {{Не переведено 3|Пёрчейз (Нью-Йорк)|Пёрчейз|en|Purchase, New York}},&lt;br&gt;[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] || Алкогольһеҙ эсемлектәр || align=&quot;center&quot;| [[1965 год]] ||align=&quot;center&quot;| 57,8 ||align=&quot;center&quot;| 6,3 ||align=&quot;center&quot;| 68,2 ||align=&quot;center&quot;| 102,6 ||align=&quot;center&quot;| 294,0
|-
|align=&quot;center&quot;| 26 {{Падение}} ||align=&quot;center&quot;| 87 {{Падение}} || [[Cisco Systems]] ||align=&quot;center&quot;| || [[Сан-Хосе (Калифорния)|Сан-Хосе]],&lt;br&gt;[[Калифорния]] || Электроника || align=&quot;center&quot;| [[1984 год]] ||align=&quot;center&quot;| 42,4 ||align=&quot;center&quot;| 7,6 ||align=&quot;center&quot;| 82,0 ||align=&quot;center&quot;| 99,2 ||align=&quot;center&quot;| 70,7
|-
|align=&quot;center&quot;| 27 {{Рост}} ||align=&quot;center&quot;| 91 {{Рост}} || [[The Coca-Cola Company|Coca-Cola]] ||align=&quot;center&quot;| [[Файл:The Coca-Cola Company (2020).svg|140px]] || [[Атланта]],&lt;br&gt;[[Джорджия]] || Алкогольһеҙ эсемлектәр || align=&quot;center&quot;| [[1892 год]] ||align=&quot;center&quot;| 35,1 ||align=&quot;center&quot;| 11,8 ||align=&quot;center&quot;| 72,9 ||align=&quot;center&quot;| 148,7 ||align=&quot;center&quot;| 139,6
|-
|align=&quot;center&quot;| 28 {{steady}} ||align=&quot;center&quot;| 93 {{Рост}} || [[Intel]] ||align=&quot;center&quot;| [[Файл:Intel-logo.svg|85px]] || [[Санта-Клара (Калифорния)|Санта-Клара]],&lt;br&gt;[[Калифорния]] || Электроника || align=&quot;center&quot;| [[1968 год]] ||align=&quot;center&quot;| 43,6 ||align=&quot;center&quot;| 11,5 ||align=&quot;center&quot;| 63,2 ||align=&quot;center&quot;| 114,5 ||align=&quot;center&quot;| 82,5
|-
|align=&quot;center&quot;| 29 {{Падение}} ||align=&quot;center&quot;| 104 {{Падение}} || {{Не переведено 3|Comcast Corporation|Comcast|en|Comcast Corporation}} ||align=&quot;center&quot;| [[Файл:Comcast Logo.svg|115px]] || [[Филадельфия]],&lt;br&gt;[[Пенсильвания]] || Телекоммуникациялар,&lt;br&gt;масс-медиа || align=&quot;center&quot;| [[1963 год]] ||align=&quot;center&quot;| 37,9 ||align=&quot;center&quot;| 3,6 ||align=&quot;center&quot;| 118,5 ||align=&quot;center&quot;| 68,7 ||align=&quot;center&quot;| 102,0
|-
|align=&quot;center&quot;| 30 {{Рост}} ||align=&quot;center&quot;| 105 {{Рост}} || [[Kraft Foods]] ||align=&quot;center&quot;| [[Файл:Kraft logo.svg|100px]] || {{Не переведено 3|Нортфилд (Иллинойс)|Нортфилд|en|Northfield, Illinois}},&lt;br&gt;[[Иллинойс]] || Аҙыҡ-түлек || align=&quot;center&quot;| [[1903 год]] ||align=&quot;center&quot;| 49,2 ||align=&quot;center&quot;| 4,1 ||align=&quot;center&quot;| 95,3 ||align=&quot;center&quot;| 55,4 ||align=&quot;center&quot;| 127,0
|-
|align=&quot;center&quot;| 31 {{Падение}} ||align=&quot;center&quot;| 106 {{Падение}} || {{Не переведено 3|UnitedHealth Group Incorporated|UnitedHealth Group|en|UnitedHealth Group}} ||align=&quot;center&quot;| || [[Миннетонка (Миннесота)|Миннетонка]],&lt;br&gt;[[Миннесота]] || Медицина хеҙмәттәр|| align=&quot;center&quot;| [[1977 год]] ||align=&quot;center&quot;| 94,2 ||align=&quot;center&quot;| 4,6 ||align=&quot;center&quot;| 63,1 ||align=&quot;center&quot;| 47,7 ||align=&quot;center&quot;| 87,0
|-
|align=&quot;center&quot;| 32 {{Рост}} ||align=&quot;center&quot;| 107 {{Рост}} || [[Oracle]] ||align=&quot;center&quot;| [[Файл:Oracle wordmark.svg|110px]] || {{Не переведено 3|Редвуд-Сити (Калифорния)|Редвуд-Сити|en|Redwood City, California}},&lt;br&gt;[[Калифорния]] || Информационн технологиялар,&lt;br&gt;электроника || align=&quot;center&quot;| [[1977 год]] ||align=&quot;center&quot;| 32,0 ||align=&quot;center&quot;| 6,8 ||align=&quot;center&quot;| 67,2 ||align=&quot;center&quot;| 161,2 ||align=&quot;center&quot;| 104,5
|-
|align=&quot;center&quot;| 33 {{Падение}} ||align=&quot;center&quot;| 110 {{Падение}} || [[The Walt Disney Company|Walt Disney]] ||align=&quot;center&quot;| [[Файл:TWDC Logo.svg|160px]] || [[Бербанк (Калифорния)|Бербанк]],&lt;br&gt;[[Калифорния]] || Күңел асыу индустрияһы,&lt;br&gt;масс-медиа || align=&quot;center&quot;| [[1923 год]] ||align=&quot;center&quot;| 39,0 ||align=&quot;center&quot;| 4,4 ||align=&quot;center&quot;| 71,0 ||align=&quot;center&quot;| 81,5 ||align=&quot;center&quot;| 149,0
|-
|align=&quot;center&quot;| 34 {{Падение}} ||align=&quot;center&quot;| 112 {{Падение}} || [[United Technologies]] ||align=&quot;center&quot;| || [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]],&lt;br&gt;[[Коннектикут]] || Машиналар төҙөү || align=&quot;center&quot;| [[1929 год]]&lt;br&gt;([[1975 год]]) ||align=&quot;center&quot;| 54,3 ||align=&quot;center&quot;| 4,4 ||align=&quot;center&quot;| 58,5 ||align=&quot;center&quot;| 74,8 ||align=&quot;center&quot;| 208,2
|-
|align=&quot;center&quot;| 35 {{Рост}} ||align=&quot;center&quot;| 114 {{steady}} || [[American Express]] ||align=&quot;center&quot;| [[Файл:American Express logo (2018).svg|60px]] || [[Нью-Йорк]],&lt;br&gt;[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] || Финанстар|| align=&quot;center&quot;| [[1850 год]] ||align=&quot;center&quot;| 30,2 ||align=&quot;center&quot;| 4,1 ||align=&quot;center&quot;| 147,0 ||align=&quot;center&quot;| 53,2 ||align=&quot;center&quot;| 61,0
|-
|align=&quot;center&quot;| 36 {{Падение}} ||align=&quot;center&quot;| 116 {{Падение}} || {{Не переведено 3|Prudential Financial, Inc.|Prudential Financial|en|Prudential Financial}} ||align=&quot;center&quot;| || [[Ньюарк (Нью-Джерси)|Ньюарк]],&lt;br&gt;[[Нью-Джерси]] || Страхование,&lt;br&gt;финанстар|| align=&quot;center&quot;| [[1875 год]] ||align=&quot;center&quot;| 38,4 ||align=&quot;center&quot;| 3,2 ||align=&quot;center&quot;| 539,9 ||align=&quot;center&quot;| 30,7 ||align=&quot;center&quot;| 41,0
|-
|align=&quot;center&quot;| 37 {{Рост}} ||align=&quot;center&quot;| 118 {{Рост}} || [[Boeing]] ||align=&quot;center&quot;| [[Файл:Boeing wordmark.svg|100px]] || [[Чикаго]],&lt;br&gt;[[Иллинойс]] || Машиналар төҙөү  || align=&quot;center&quot;| [[1916 год]] ||align=&quot;center&quot;| 64,3 ||align=&quot;center&quot;| 3,3 ||align=&quot;center&quot;| 68,6 ||align=&quot;center&quot;| 52,7 ||align=&quot;center&quot;| 160,5
|-
|align=&quot;center&quot;| 38 {{Падение}} ||align=&quot;center&quot;| 119 {{Падение}} || [[CVS Caremark]] ||align=&quot;center&quot;| [[Файл:CVS Caremark.png|105px]] || [[Вунсокет (Род-Айленд)|Вунсокет]],&lt;br&gt;[[Род-Айленд]] || Сауҙа|| align=&quot;center&quot;| [[1892 год]]&lt;br&gt;([[2007 год]]) ||align=&quot;center&quot;| 96,4 ||align=&quot;center&quot;| 3,4 ||align=&quot;center&quot;| 62,2 ||align=&quot;center&quot;| 46,5 ||align=&quot;center&quot;| 161,5
|-
|align=&quot;center&quot;| 39 {{Рост}} ||align=&quot;center&quot;| 120 {{steady}} || [[Google (компания)|Google]] ||align=&quot;center&quot;| [[Файл:Google 2015 logo.svg|100px]] || [[Маунтин-Вью (Калифорния)|Маунтин-Вью]],&lt;br&gt;[[Калифорния]] || Информационн технологиялар|| align=&quot;center&quot;| [[1998 год]] ||align=&quot;center&quot;| 29,3 ||align=&quot;center&quot;| 8,5 ||align=&quot;center&quot;| 57,9 ||align=&quot;center&quot;| 185,8 ||align=&quot;center&quot;| 24,4
|-
|align=&quot;center&quot;| 40 {{Падение}} ||align=&quot;center&quot;| 127 {{Падение}} || [[Abbott Laboratories]] ||align=&quot;center&quot;| [[Файл:Abbott Laboratories logo.svg|100px]] || {{Не переведено 3|Норт-Чикаго (Иллинойс)|Норт-Чикаго|en|North Chicago, Illinois}},&lt;br&gt;[[Иллинойс]] || Фармацевтика || align=&quot;center&quot;| [[1888 год]] ||align=&quot;center&quot;| 35,2 ||align=&quot;center&quot;| 4,6 ||align=&quot;center&quot;| 59,5 ||align=&quot;center&quot;| 75,0 ||align=&quot;center&quot;| 90,0
|-
|align=&quot;center&quot;| 41 {{Падение}} ||align=&quot;center&quot;| 131 {{Падение}} || {{Не переведено 3|U.S. Bancorp|US Bancorp|en|U.S. Bancorp}} ||align=&quot;center&quot;| [[Файл:U.S. Bancorp logo.svg|115px]] || [[Миннеаполис]],&lt;br&gt;[[Миннесота]] || Банк эше,&lt;br&gt;финанстар|| align=&quot;center&quot;| [[1891 год]] ||align=&quot;center&quot;| 20,5 ||align=&quot;center&quot;| 3,3 ||align=&quot;center&quot;| 307,8 ||align=&quot;center&quot;| 52,2 ||align=&quot;center&quot;| 60,6
|-
|align=&quot;center&quot;| 42 {{Рост}} ||align=&quot;center&quot;| 138 {{Рост}} || [[Caterpillar]] ||align=&quot;center&quot;| [[Файл:Caterpillar logo.svg|100px]] || [[Пеория (Иллинойс)|Пеория]],&lt;br&gt;[[Иллинойс]] || Машиналар төҙөү  || align=&quot;center&quot;| [[1925 год]] ||align=&quot;center&quot;| 42,6 ||align=&quot;center&quot;| 2,7 ||align=&quot;center&quot;| 64,0 ||align=&quot;center&quot;| 63,9 ||align=&quot;center&quot;| 104,5
|-
|align=&quot;center&quot;| 43 {{Рост}} ||align=&quot;center&quot;| 140 {{Рост}} || [[Dow Chemical]] ||align=&quot;center&quot;| [[Файл:Dow Chemical Company logo.svg|110px]] || {{Не переведено 3|Мидленд (Мичиган)|Мидленд|en|Midland, Michigan}},&lt;br&gt;[[Мичиган]] || Химия сәнәғәте || align=&quot;center&quot;| [[1897 год]] ||align=&quot;center&quot;| 53,7 ||align=&quot;center&quot;| 2,3 ||align=&quot;center&quot;| 69,6 ||align=&quot;center&quot;| 43,0 ||align=&quot;center&quot;| 49,5
|-
|align=&quot;center&quot;| 44 {{Падение}} ||align=&quot;center&quot;| 142 {{Падение}} || [[The Home Depot]] ||align=&quot;center&quot;| [[Файл:The Home Depot logo.svg|60px]] || [[Винингс (Джорджия)|Винингс]], [[Джорджия]] || Сауҙа|| align=&quot;center&quot;| [[1978 год]] ||align=&quot;center&quot;| 68,0 ||align=&quot;center&quot;| 3,3 ||align=&quot;center&quot;| 40,1 ||align=&quot;center&quot;| 60,9 ||align=&quot;center&quot;| 189,4
|-
|align=&quot;center&quot;| 45 {{Падение}} ||align=&quot;center&quot;| 149 {{Падение}} || [[News Corporation]] ||align=&quot;center&quot;| || [[Нью-Йорк]],&lt;br&gt;[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] || Масс-медиа || align=&quot;center&quot;| [[1979 год]]&lt;br&gt;([[2004 год]]) ||align=&quot;center&quot;| 33,1 ||align=&quot;center&quot;| 3,1 ||align=&quot;center&quot;| 56,7 ||align=&quot;center&quot;| 45,5 ||align=&quot;center&quot;| 51,0
|-
|align=&quot;center&quot;| 46 {{Рост}} ||align=&quot;center&quot;| 151 {{Рост}} || [[Marathon Oil Corporation|Marathon Oil]] ||align=&quot;center&quot;| || [[Хьюстон]],&lt;br&gt;[[Техас]] || Нефть һәм газ|| align=&quot;center&quot;| [[1887 год]]&lt;br&gt;([[2001 год]]) ||align=&quot;center&quot;| 67,1 ||align=&quot;center&quot;| 2,6 ||align=&quot;center&quot;| 50,0 ||align=&quot;center&quot;| 35,6 ||align=&quot;center&quot;| 29,7
|-
|align=&quot;center&quot;| 47 {{steady}} ||align=&quot;center&quot;| 152 {{Падение}} || {{Не переведено 3|PNC Financial Services Group, Inc.|PNC Financial Services|en|PNC Financial Services}} ||align=&quot;center&quot;| [[Файл:PNClogo.svg|55px]] || [[Питтсбург]],&lt;br&gt;[[Пенсильвания]] || Финанстар|| align=&quot;center&quot;| [[1852 год]] ||align=&quot;center&quot;| 17,1 ||align=&quot;center&quot;| 3,4 ||align=&quot;center&quot;| 264,3 ||align=&quot;center&quot;| 33,1 ||align=&quot;center&quot;| 44,8
|-
|align=&quot;center&quot;| 48 {{Падение}} ||align=&quot;center&quot;| 153 {{Падение}} || [[Philip Morris International]] ||align=&quot;center&quot;| || [[Нью-Йорк]],&lt;br&gt;[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] || Тәмәке сәнәғәте || align=&quot;center&quot;| [[1847 год]] ||align=&quot;center&quot;| 27,2 ||align=&quot;center&quot;| 7,3 ||align=&quot;center&quot;| 35,0 ||align=&quot;center&quot;| 114,6 ||align=&quot;center&quot;| 78,3
|-
|align=&quot;center&quot;| 49 {{Падение}} ||align=&quot;center&quot;| 154 {{Падение}} || [[United Parcel Service]] ||align=&quot;center&quot;| [[Файл:United Parcel Service logo 2014.svg|55px]] || {{Не переведено 3|Сенди-Спрингс (Джорджия)|Сенди-Спрингс|en|Sandy Springs, Georgia}},&lt;br&gt;[[Джорджия]] || Логистика || align=&quot;center&quot;| [[1907 год]] ||align=&quot;center&quot;| 49,5 ||align=&quot;center&quot;| 3,5 ||align=&quot;center&quot;| 33,6 ||align=&quot;center&quot;| 73,1 ||align=&quot;center&quot;| 400,6
|-
|align=&quot;center&quot;| 50 {{Падение}} ||align=&quot;center&quot;| 155 {{Падение}} || [[Target]] ||align=&quot;center&quot;| [[Файл:Target logo.svg|60px]] || [[Миннеаполис]],&lt;br&gt;[[Миннесота]] || Сауҙа|| align=&quot;center&quot;| [[1902 год]]&lt;br&gt;([[2000 год]]) ||align=&quot;center&quot;| 67,4 ||align=&quot;center&quot;| 2,9 ||align=&quot;center&quot;| 43,7 ||align=&quot;center&quot;| 35,7 ||align=&quot;center&quot;| 355,0
|-
|}

{{clear}}
  &lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

== Халыҡ һаны ==
* [[1790 йыл]] — 3,9 млн кеше
* [[1860 йыл]] — 31,4 млн кеше
* [[1900 йыл]] — 76,2 млн кеше
* [[1971 йыл]] — 216,8 млн кеше
* [[1983 йыл]] — 234,2 млн кеше
* [[2000 йыл]] — 275,6 млн кеше
* [[2007 йыл]] — 303,3 млн кеше
* [[2008 йыл]] — 305,1 млн кеше
* [[2009 йыл]] — 308,0 млн кеше

==АҠШ-тың виза сәйәсәте==
АҠШ-ның виза сәйәсәте донъяла иң ҡаты булып һанала.
[[Файл:Visa situation to USA.png|thumb|center|740px|{{legend|red|[[АҠШ]]}}{{legend|green|180 көнгә тиклем визаһыҙ}}{{legend|blue|ESTA сайт аша, 14 [[USD]] түләп 90 көнгә визаны алырға мөмкин.}}{{legend|skyblue|виза ESTA аша алына, ләкин [[биометрия паспорт]] кәрәк}}{{legend|purple|визаһыҙ}}]]
Канада граждандары [[АҠШ]]-а 180 көнгә визаһыҙ инергә мөмкин:
* {{CAN}}

Ошо илдәрҙен граждандар ESTA сайт аша, 14 [[USD]] түләп 90 көнгә визаны алырға мөмкин:
{|width=100%
|- valign=top
| width=25% |
* {{AUS}}
* {{AUT}}
* {{AND}}
* {{BEL}}
* {{BRN}}
* {{UK}}
* {{GER}}
| width=25% |
* {{DEN}}
* {{ISL}}
* {{ESP}}
* {{IRL}}
* {{ITA}}
* {{LIE}}
* {{LUX}}
| width=25% |
* {{MON}}
* {{NLD}}
* {{NZL}}
* {{NOR}}
* {{PRT}}
* {{SMR}}
* {{SIN}}
| width=25% |
* {{SVN}}
* {{FIN}}
* {{FRA}}
* {{SUI}}
* {{SWE}}
* {{JPN}}
|}

Ошо граждандарға виза ESTA аша алына, ләкин [[биометрия паспорт]] кәрәк
{|width=100%
|- valign=top
| width=25% |
* {{HUN}}
* {{GRE}}
* {{TWN}}
| width=25% |
* {{LVA}}
* {{LTU}}
* {{MLT}}
| width=25% |
* {{KOR}}
* {{SVK}}
| width=25% |
* {{CZE}}
* {{EST}}
|}

== Рәсәйҙәге АҠШ илселеге ==
[[Файл:United States embassy Mosocw.jpg|thumb|right|300px| Илселектең Мәскәү ҡалаһының[[Новинский бульвары]]ндағы иҫке йорто]]
''' АҠШ-тың Рәсәйҙәге илселеге '''({{lang-en|Embassy of the United States in Russian Federation}}) — [[АҠШ]] дипломатия миссияларының береһе.

1978—1983 йылдарҙа илселектә, СССР-ҙан китеү хоҡуғын көтөп, [[Себер пятидесятниктар]]ы йәшәгән.

=== Илселәр ===
СССР
* [[Уильям Буллит]] (1933—1936)
* [[Джозеф Эдвард Дэвис]] (1936—1938)
* [[Лоуренс Штейнгардт]] (1936—1941)
* [[Уильям Стэндли]] (1942—1943)
* [[Аверелл Гарриман]] (1943—1946)
* [[Уолтер Беделл Смит]] (1946—1948)
* [[Алан Кирк]] (1949—1952)
* [[Кеннан, Джордж Фрост|Джордж Кеннан]] (1952—1953)
* [[Боулен, Чарльз|Чарльз Боулен]] (1953—1957)
* [[Томпсон, Льюллин|Льюллин Томпсон]] (1957—1962)
* [[Копер, Фой|Фой Копер]] (1962—1967)
* [[Томпсон, Льюллин|Льюллин Томпсон]] (1967—1969)
* [[Джейкоб Бим]] (1969—1973)
* [[Стессел, Уолтер|Уолтер Стессел]] (1974—1977)
* [[Туун, Малкольм|Малкольм Туун]] (1977—1979)
* [[Уотсон, Томас|Томас Уотсон]] (1979—1981)
* [[Артур Хартман]] (1981—1987)
* [[Мэтлок, Джек|Джек Мэтлок]] (1987—1991)
* [[Роберт Страус]] (1991—1992)
РФ
* [[Пикеринг, Томас|Томас Пикеринг]] ([[1993]]—[[1996]])
* [[Коллинс, Джеймс|Джеймс Коллинс]] ([[1996]]—[[2001]])
* [[Вершбоу, Александр|Александр Вершбоу]] (июль [[2001]]—[[2005]])
* [[Бёрнс, Уильям Джозеф|Уильям Джозеф Бёрнс]] ([[10 август]] [[2005]] — [[27 июнь]] [[2008 йыл]])
* [[Байерли, Джон|Джон Байерли]] ([[27 июнь]] [[2008]] — [[15 сентябрь]] [[2011]])
* [[Макфол, Майкл|Майкл Макфол]] ([[17 сентябрь]] [[2011]] — [[4 февраль]] [[2014]])

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Һылтанмалар ==
* [http://russian.moscow.usembassy.gov/ Рәсәйҙәге АҠШ илселеге сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121015012105/http://russian.moscow.usembassy.gov/ |date=2012-10-15 }}
* [http://www.lasius.narod.ru/index1/died/diplomatsUS2.htm Рәсәйҙәге АҠШ илселәре]

{{АҠШ-тың административ берәмектәре}}
{{Навигационный блок
 | state     = collapsed
 | заголовок = Америка Ҡушма Штаттары
|Төньяҡ Америка илдәре
| G20
|ОЭСР
|НАТО
}}
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:АҠШ]]
[[Категория:Бөйөк Британияның элекке колониялары]]
[[Категория:НАТО дәүләттәре]]
[[Категория:Федератив дәүләттәр]]
[[Категория:Республикалар]]</text>
      <sha1>nmkbjv9t1s3d481dug7niso9t1pv9df</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әлмәниә</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3628</id>
    <revision>
      <id>1306193</id>
      <parentid>1305520</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T20:04:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43877" sha1="2ry99um32klnt8aqos9us4uyr69sqps" xml:space="preserve">{{Дәүләт
|Башҡортса исеме=Германия Федератив Республикаһы
|Оригиналь исеме={{lang-de|Bundesrepublik Deutschland}}
|Эйәлек килеш =Германия
|Герб=Coat of arms of Germany.svg|Эйәлек килеш=Германия
|Девиз={{lang-de|''Einigkeit und Recht und Freiheit''}}
|Девиз тәржемәһе={{lang-ba|''Берҙәмлек, хоҡуҡ һәм азатлыҡ''}}
|Гимн исеме = Өсөнсө строфа «Немецтар йыры»&lt;ref name=PresidentsOffice&gt;{{cite web | url = http://www.bundespraesident.de/DE/Amt-und-Aufgaben/Wirken-im-Inland/Repraesentation-und-Integration/repraesentation-und-integration-node.html | title = Repräsentation und Integration | author = Bundespräsidialamt | authorlink = Bundespräsidialamt |lang=de | accessdate = 8 March 2016 | quote = Nach Herstellung der staatlichen Einheit Deutschlands bestimmte Bundespräsident von Weizsäcker in einem Briefwechsel mit Bundeskanzler Helmut Kohl im Jahr 1991 die dritte Strophe zur Nationalhymne für das deutsche Volk. [In 1991, following the establishment of German unity, Federal President von Weizsäcker, in an exchange of letters with Chancellor Helmut Kohl, declared  the third verse [of the  Deutschlandlied] to be the national anthem of the German people.] | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160307221541/http://www.bundespraesident.de/DE/Amt-und-Aufgaben/Wirken-im-Inland/Repraesentation-und-Integration/repraesentation-und-integration-node.html | archivedate = 2016-03-07 }}&lt;/ref&gt;
|Аудио=National anthem of Germany - U.S. Army 1st Armored Division Band.ogg
|Картала=EU-Germany.svg
|картаға яҙыу='''Германия''' күрһәтелгән (ҡуйы-йәшел):— [[Европа]]ла (асыҡ-йәшел һәм ҡуйы-һоро)— [[Европа союзы]]нда (асыҡ-йәшел)
|Рәсми тел=[[немец теле]]
|Баш ҡала=[[Берлин]]
|Эре ҡалалар=[[Берлин]], [[Гамбург]], [[Мюнхен]]
|Идара итеү төрө=[[федерация|Федератив]] [[парламентар республика]]
|Етәкселәрҙең вазифалары=[[Германияның федераль президенты|Федераль президенты]]&lt;br&gt;[[Бундесканцлер|Федераль канцлеры]]
|Етәкселәр=[[Франк-Вальтер Штайнмайер]]&lt;br&gt;[[Олаф Шольц]]
|Территория=357 022
|% һыу өҫтө=2,18
|Территория буйынса урыны=13
|Халыҡ=81 292 400
|Баһа йылы=2015
|Халҡы буйынса урыны=17
|Халыҡ тығыҙлығы=227
|Тығыҙлыҡ буйынса урыны=58
|ЭТП={{рост}} 4,356 трлн&lt;ref&gt;[https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=38&amp;pr.y=6&amp;sy=2017&amp;ey=2024&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=935%2C939%2C134%2C936%2C961%2C528%2C111&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=]&lt;/ref&gt;
|ЭТП-ны иҫәпләү йылы=2018
|ЭТП буйынса урыны=5
|Йән башына ЭТП=52 558&lt;ref&gt;[https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=38&amp;pr.y=6&amp;sy=2017&amp;ey=2024&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=935%2C939%2C134%2C936%2C961%2C528%2C111&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=]&lt;/ref&gt;
|Место по Йән башына ЭТП=18
|ЭТП (номинал)=4,000 трлн&lt;ref&gt;[https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=38&amp;pr.y=6&amp;sy=2017&amp;ey=2024&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=935%2C939%2C134%2C936%2C961%2C528%2C111&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=]&lt;/ref&gt;
|Год расчёта ЭТП (номинал)=2018
|Место по ЭТП (номинал)=18
|Йән башына ЭТП (номинал)=48,264&lt;ref&gt;[https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=38&amp;pr.y=6&amp;sy=2017&amp;ey=2024&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=935%2C939%2C134%2C936%2C961%2C528%2C111&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=]&lt;/ref&gt;
|Место по Йән башына ЭТП (номинал)=19
|КПҮИ={{рост}} 0,936&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf |lang=en |title=Human Development Indices and Indicators |year=2018 |accessdate=14 September 2018]]&lt;/ref&gt;
|КПҮИ-ны иҫәпләү йылы=2018
|КПҮИ-ны кимәле=&lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;бик юғары&lt;/span&gt;
|КПҮИ буйынса урыны=5
|Этнохороним=немец, немецтар
|Валюта=[[евро]]|Домен=[[.de]]
|Телефон коды=49
|Сәғәт бүлкәте=[[UTC+1]] (йәйге ваҡыт — [[UTC+2]])
|lat_deg=51
|lat_min=31
|lat_sec=
|lat_dir=N
|lon_deg=9
|lon_min=55
|lon_sec=
|lon_dir=E
|region=DE
}}

'''Герма́ния''' ({{lang-de|{{Audio|de-Deutschland.ogg|''Deutschland''}}}}, рәсми атамаһы '''Герма́ния Федерати́в Республика́һы''' ({{lang-de|{{Audio|de-Bundesrepublik Deutschland.ogg|''Bundesrepublik Deutschland''}}}}), '''ГФР''' ({{lang-de|''BRD''}}; шулай уҡ {{lang-ba|'''Әлмәниә'''}}) — [[Европа|Үҙәк Европалағы]]  [[дәүләт]]. Биләмәләренең майҙаны — {{num|357 408,74}} км²&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/02Bundeslaender.html|title=Bundesländer mit Hauptstädten nach Fläche, Bevölkerung und Bevölkerungsdichte am 31.12.2015, im Juli 2017 wegen korrigierter Fläche revidiert|author=|website=|date=|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170726095852/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/02Bundeslaender.html|archivedate=2017-07-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170726095852/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/02Bundeslaender.html |date=2017-07-26 }}&lt;/ref&gt;. 2015 йылдың 31 декабренә халыҡ һаны — {{num|82 175 684}} жителей&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/05Staedte.html|title=AUF EINEN BLICK Bevöl­kerung (31.12.2015)|author=|website=|date=|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170726103156/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/05Staedte.html|archivedate=2017-07-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190311162601/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/05Staedte.html |date=2019-03-11 }}&lt;/ref&gt;. Был күрһәткес буйынса [[Ер|Ер шарында]] 16-сы ([[Европа]]ла 2-се) урынды алып тора, ә майҙаны буйынса донъяла 62-се урында.

[[Баш ҡала]]һы — [[Берлин]]. Дәүләт теле — [[немец теле]]. Ил халҡының 65 процентҡа яҡыны [[христиан дине]]н тота.

Дәүләт төҙөлөшө формаһы буйынса түбәндәге 16 административ-территориаль берәмектән — [[Германия ерҙәре|федераль ерҙәрҙән]] торған [[федератив дәүләт]]: [[Бавария]], [[Баден-Вюртемберг]], [[Берлин]], [[Бранденбург]], Бремен, Гамбург, Гессен, Мекленбург-Алғы Померания, [[Түбәнге Саксония]], Рейнланд-Пфальц, Саар, [[Саксония]], [[Саксония-Анхальт]], [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]], Тюрингия, Шлезвиг-Гольштейн. [[Дәүләт идара итеү формаһы|Дәүләт менән идара итеү формаһы]] — [[парламент республикаһы]]. Германия Федератив Республикаһының Федераль канцлеры вазифаһын 2021 йылдың 8 декабренән «Германияның социал-демократик партияһы» ағзаһы [[Шольц Олаф|Олаф Шольц]] биләй. Илдәге вәкәләтле функциялар йөкмәтелгән Федераль президент вазифаһында 2017 йылдың 19 мартынан Германияның социаль-демократик партияһы ағзаһы  ''Франк-Вальтер Штайнмайер''.

[[Европа берләшмәһе]]нең уртаһында урынлашҡан Германия төньяҡтан [[Балтик диңгеҙе|Балтик]] һәм [[Төньяҡ диңгеҙ]]ҙәре менән сикләнгән. Төньяҡтан [[Дания]], көнсығыштан [[Польша]] һәм [[Чехия]], көньяҡтан [[Австрия]] һәм [[Швейцария]] менән, ә көнбайыштан [[Франция]], [[Люксембург]], [[Бельгия]] һәм [[Нидерланд]] менән сиктәш.

Германия — иҡтисады тотороҡло үҫеүсе ''бөйөк дәүләт'' 2009 йыл йомғаҡтары буйынса илдең [[эске тулайым продукт]]ы күләме 3,24 триллион [[АҠШ доллары]]н тәшкил иткән, был кеше башына яҡынса 39 442 доллар тигән һүҙ. Илдә ҡулланылған [[аҡса]] берәмеге  — [[евро]].

Сәнәғәт һәм технологик секторҙарҙың бер нисәһендә донъя кимәлендә алдынғы булған Германия тауарын сит илгә сығарыу йәһәтенән Ер шарында өсөнсө экспортлаусы&lt;ref&gt;https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190427111612/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html |date=2019-04-27 }} по данным ЦРУ (с некоторыми исключениями) за 2016-2017 гг.&lt;/ref&gt; булыу менән бер ҡатарҙан импорт буйынса ла шул уҡ урында тора&lt;ref&gt;https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2087rank.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081004070323/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2087rank.html |date=2008-10-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081004070323/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//rankorder/2087rank.html |date=2008-10-04 }} Imports compares the total US dollar amount of merchandise imports on a c.i.f. (cost, insurance, and freight) or f.o.b. (free on board) basis. These figures are calculated on an exchange rate basis&lt;/ref&gt;. Германияла йәшәү кимәле бик юғары , был күрһәткес буйынса ул донъя рейтингында ныҡлы 4-се урынды биләй. Илдә дәүләт социаль тәьминәт һәм һаулыҡ һаҡлауҙың универсаль системаһын, бушлай юғары белем алыу мөмкинлеген яҡлай&lt;ref&gt;{{cite web|title=How US students get a university degree for free in Germany|url=http://www.bbc.com/news/magazine-32821678|publisher=BBC|date=3 June 2015|accessdate=13 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151113140841/http://www.bbc.com/news/magazine-32821678|archivedate=2015-11-13}}&lt;/ref&gt;.

Германия [[Европа берләшмәһе]]н ойоштороусы илдәрҙең береһе һәм уның даими ағзаһы. Ул шулай уҡ [[НАТО]]-ға һәм «[[Ҙур етәү]]» ойошмаларына ла инә. Иммиграцияның популярлығы яғынан [[Америка Ҡушма Штаттары]]нан ҡала донъяла икенсе урында тора&lt;ref&gt;{{cite web|title=Germany Top Migration Land After U.S. in New OECD Ranking|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-05-20/immigration-boom-propels-germany-past-u-k-in-new-oecd-ranking.html|publisher=Bloomberg|date=20 May 2014|accessdate=29 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140903084307/http://www.bloomberg.com/news/2014-05-20/immigration-boom-propels-germany-past-u-k-in-new-oecd-ranking.html|archivedate=2014-09-03}}&lt;/ref&gt;.

== Географияһы ==
Германияның территорияһы төньяҡтан көньяҡҡа һуҙылған. Тәбиғәт шарттары буйынса ла, кешеләрҙең уларҙан файҙаланыу буйынса ла бер төрлө түгел.

Төньяғында Төньяҡ Герман түбәнлеге урынлашҡан. Был урында ҡасандыр диңгеҙ булған, ул йыш-йыш баҫып торған ҡатлам ҡалдырған. Морена ҡалҡыулыҡтар араһында бәләкәй күлдәр урынлашҡан. Дымлы [[климат]] шарттарында бик күп [[һаҙлыҡ]]тар барлыҡҡа килгән, ләкин хәҙер уларҙың барыһы ла бөткән. Йомшаҡ диңгеҙ климаты, яуым-төшөмдөң күплеге үҫемлектәр үҫеү өсөн бик ҡулай. Был — бик ҙур әһәмиәтле малсылыҡ районы ла.

Илдең ҙур өлөшөндәге уртаса бейеклектәге тауҙар бик матур урмандар менән ҡапланған. Уртаса бейеклектәге тауҙар гранит, [[гнейс]], ҡомташ, [[аҡбур]] кеүек [[Тау тоҡомо|тау тоҡомдары]]нан тора һәм киң үҙәндәр менән айырылған.

Германияның көньяҡ өлөшөндә [[Альп тауҙары]]ның төньяҡ һырттары һәм уның тау итәктәре урынлашҡан. Төньяҡ Альп тауҙары бик бейек түгел , ҡайһы бер түбәләренең генә бейеклеге 3000 м-ға етә. Альп тауҙары итәгендә кеше ҡулы теймәгән тәбиғәт яҡшы һаҡланған, ул хәҙер милли парктар рәүешендә һаҡлана.

Ғинуарҙың уртаса температураһы 1,5 °C (тигеҙлектәрҙә) йылылыҡтан — минус 6 °C (тауҙарҙа) һыуыҡлыҡҡа тиклем етә. Июлдең уртаса температураһы 18 °C тан 20 °C ҡаса. Бейек тауҙарҙа йәй һыуыҡ, яуым-төшөм миҡдары 1000—2000 мм тирәһе.

Германияла [[йылға]]лар күп: [[Рейн]], [[Дунай]], [[Эльба]], Везер һәм [[Одра|Одер]], улар каналдар менән тоташтырылған, иң билдәлеһе — Киль каналы, ул Балтик һәм Төньяҡ диңгеҙҙәре тоташтыра. Ҙур күлдәр: [[Боден күле|Боден]], Мюриц. Улар күбеһенсә көньяҡтан төньяҡҡа табан аға. Иң ҙур һәм матур йылға — Рейн. Был йылға буйлап миллиондарса тонна йөк ташыйҙар. Йылға тамаҡтарында ҙур порт урынлашҡан.

Урмандары аҙ ҡалған. Улар илдең 1/4 майҙанын биләп тора һәм күпселек осраҡта тауҙарҙа һаҡланып ҡалғандар. Кешеләр       булдырған  ландшафттар өҫтөнлөк итә.

== Тарихы ==
=== Боронғо тарихы ===

[[File:1600 Himmelsscheibe von Nebra sky disk anagoria.jpg|thumb|150px|[[Небра]] ҡалаһы янында табылған, күк йөҙөн һүрәтләүсе бронза [[Небра дискы|диск]], б.э.т. 1700 йыл тирәһе]]

[[Кеше (ыру)|Кеше]] ({{lang-lat|homo}}) ырыуының  Германияла табылған иң боронғо ҡалдығы — табылыу ере буйынса [[Мауэр 1]] тип аталып йөрөтөлөүсе яңаҡ һөйәге. Уға 609 000 ± 40,000 йыл&lt;ref name=&quot;Wagner2010&quot;&gt;{{cite journal|url=http://www.pnas.org/content/107/46/19726.full|title=Radiometric dating of the type-site for Homo heidelbergensis at Mauer, Germany|work=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|PNAS]]|date=27 August 2010|accessdate=27 August 2010|archivedate=1 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150101005057/http://www.pnas.org/content/107/46/19726.full|doi=10.1073/pnas.1012722107|volume=107|issue=46|pages=19726–19730|last1=Wagner|first1=G. A|last2=Krbetschek|first2=M|last3=Degering|first3=D|last4=Bahain|first4=J.-J|last5=Shao|first5=Q|last6=Falgueres|first6=C|last7=Voinchet|first7=P|last8=Dolo|first8=J.-M|last9=Garcia|first9=T|last10=Rightmire|first10=G. P|bibcode=2010PNAS..10719726W}}&lt;/ref&gt;. Был факт кәмендә 569 000 йыл элек хәҙерге Германия ерендә боронғо кешеләр йәшәгәнен һөйләй.

Б. э. т. 1-се мең йыллыҡ аҙағында Германияла урынлашҡан герман (алман) ҡәбиләләренең Рим дәүләте менән бәрелештәре башлана. [[Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе]] дәүеренән һуң Германияла алемандар, баварҙар, көнсығыш франктар, сакстар, тюрингтар һәм фриздар ҡалған.

=== Урта быуаттар ===
6-8 быуаттарҙа бөтә территорияһы франктар ҡулында ҡала. 9 быуатта Германия ерҙәре Көнсығыш Франк дәүләте составына кергән.

15 быуат аҙағы — 16 быуат башы- Крәҫтиәндәрҙең золомға ҡаршы күтәрелештәре осоро, улар ошо осорҙа башланған сиркәү Реформацияһына ла бәйле була.

=== Пруссияның күтәрелеүе ===
[[Файл:Wernerprokla.jpg|thumb| [[Версаль һарайы]]нда [[Германия империяһы]] төҙөлөү айҡанлы тантана, 1871. Үҙәк планда, аҡ униформа кейгән кеше — [[Отто фон Бисмарк]].]]

Үҙенең мөһим географик урынында урынлашҡан сәбәпле, Бранденбург—Пруссия иң эре немец дәүләттәренең береһенә әүерелә.

1740—1786 йылдарҙа, Фридрих II дәүерендә прус милитаризмы үҙенең иң юғары нөктәһенә етә.

[[Пруссия]], Европала бөйөк дәүләткә әүерелеп, Германияла үҙ хакимлеген урынлаштырыу өсөн [[Австрия]] менән көрәште көсәйтә.

1740 йылда, [[Бавария]] мираҫы өсөн һуғыш барышында Пруссия Силезияның күпселек өлөшөн баҫып ала.

1814—1815-се йылдарҙа үткән [[Вена конгрессы]]ның ҡарары буйынса, [[Германия конфедерацияһы дәүләттәре|39 бойондороҡһоҙ дәүләтте]] берләштереүсе [[Германия конфедерацияһы]] ({{lang-de|Deutscher Bund}}) төҙөлә. Конгресс конфедерацияның даими президенты итеп Австрия императорын һайлай. Был хәл конгресс Пруссияның башҡа герман(алман) дәүләттәренә булған йоғонтоһон танымауын күрһәтә һәм Гогенцоллерн династияһы менән (Пруссия королдәре) Габсбург династияһы (Австрия императорҙары) араһында булған тарихи ҡапма-ҡаршылыҡты көсәйтә. Вена конгрессынан һуңғы яңырыу сәйәсәте либераль хәрәкәттәрҙең көсәйеүенә килтерә, быға яуап итеп, Австрия дәүләтенең билдәле консерватив эшмәкәре [[Меттерних]] осоронда яңа репрессия саралары индерелә.

=== XVIII—XIX быуат ===
Феодал төҙөлөшө һаҡлана. Европаның иҡтисади яҡтан иң көсһөҙ иле.
=== XX быуат ===
{{articlereference| Веймар республикаһы}}
{{articlereference| Өсөнсө рейх}}
{{articlereference|Икенсе донъя һуғышы}}

== Дәүләт ҡоролошо ==
Германия Төп законына ({{lang-de|Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland}}) ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә. Германияла дәүләт идара итеү формаһы — [[федератив республика]].

Германия Федератив Республикаһының конституцияһы 1949 йылдың 23 майында ҡабул ителгән, уға 1954, 1956, 1990, 1993 һәм 1994 йылдарҙа үҙгәртеүҙәр индерелгән.
Башҡарма власть. Дәүләт башлығы — федераль президент. Ул махсус саҡырылған федераль йыйылыш тарафынан 5 йылға һайлана һәм был вазифаға тағы бер тапҡыр  һайланыуы мөмкин. '''Федераль канцлер''' — илдең иң юғары вазифаһы.  20 йылдан башлап [[Шольц Олаф|Олаф Шольц]] [[федераль канцлер]].

'''Суд власы.''' Германия юғары суды.

'''Закондар сығарыу власы.''' Федераль йыйылыш -Бундестаг — Германияның юғары закондар сығарыу органы.

== Административ бүленеше ==
Дәүләт төҙөлөшө — [[федератив ил]], уның территорияһы 16 тиң хоҡуҡлы субъекттан тора.
{| border=&quot;1&quot; style=&quot;border-collapse:collapse; border-color:#f2f2f4; margin-top:1px; margin-bottom:15px; font-size:100%&quot; cellpadding=&quot;1&quot; width=&quot;90%&quot;
|-
! bgcolor=&quot;#ffffff&quot; rowspan=&quot;18&quot;| [[Рәсем:Karte Deutsche Bundesländer (nummeriert).svg|250px|center]]
! bgcolor=&quot;#efefef&quot; width=&quot;3%&quot;|
! align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#f2f2f4&quot; width=&quot;24%&quot;| Федераль ер
! align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#f2f2f4&quot; width=&quot;11%&quot;| Башҡала
! align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#f2f2f4&quot; width=&quot;11%&quot;| Майҙан (км²)21
! align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#f2f2f4&quot; width=&quot;13%&quot;| Халыҡ &lt;ref&gt;https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressekonferenzen/2013/Zensus2011/bevoelkerung_zensus2011.pdf?__blob=publicationFile&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|1 || [[Баден-Вүртемберг]] || [[Штутгарт]] || align=&quot;right&quot;|35.751,65 || align=&quot;right&quot;|10 486 660
|-
|align=&quot;center&quot;|2 || [[Бавария]] || [[Мүнхен]] || align=&quot;right&quot;|70.549,19 || align=&quot;right&quot;|12 397 614
|-
|align=&quot;center&quot;|3 ||[[Берлин]] || &lt;sup&gt;-&lt;/sup&gt; || align=&quot;right&quot;|891,75 || align=&quot;right&quot;|3 292 365
|-
|align=&quot;center&quot;|4 || [[Бранденбург]] || [[Потсдам]] || align=&quot;right&quot;|29.477,16 || align=&quot;right&quot;|2 455 780
|-
|align=&quot;center&quot;|5 || [[Бремен (җир)|Бремен]] || [[Бремен]] || align=&quot;right&quot;|404,23 || align=&quot;right&quot;|650 863
|-
|align=&quot;center&quot;|6 || [[Һамбург]] || &lt;sup&gt;-&lt;/sup&gt; || align=&quot;right&quot;|755,16 || align=&quot;right&quot;|1 706 696
|-
|align=&quot;center&quot;|7 || [[Һессен]] || [[Висбаден]] || align=&quot;right&quot;|21.114,72 || align=&quot;right&quot;|5 971 816
|-
|align=&quot;center&quot;|8 || [[Мекленбург-Алгы Померания]] || [[Шверин]] || align=&quot;right&quot;|23.174,17 || align=&quot;right&quot;|1 609 982
|-
|align=&quot;center&quot;|11 || [[Рейнланд-Пфальц]] || [[Майнц]] || align=&quot;right&quot;|19.847,39 || align=&quot;right&quot;|3 989 808
|-
|align=&quot;center&quot;|12 || [[Саар]] || [[Саарбрүккен]] || align=&quot;right&quot;|2.568,65 || align=&quot;right&quot;|999 623
|-
|align=&quot;center&quot;|13 || [[Саксония]] || [[Дрезден]] || align=&quot;right&quot;|18.414,82 || align=&quot;right&quot;|4 056 799
|-
|align=&quot;center&quot;|14 || [[Саксония-Анһалт]] || [[Магдебург]] || align=&quot;right&quot;|20.445,26 || align=&quot;right&quot;|2 287 040
|-
|align=&quot;center&quot;|9 || [[Түбән Саксония]] || [[Һанновер]] || align=&quot;right&quot;|47.618,24 || align=&quot;right&quot;|7 777 992
|-
|align=&quot;center&quot;|10 || [[Төньяк Рейн-Вестфалия]] || [[Дүсселдорф]] || align=&quot;right&quot;|34.042,52 || align=&quot;right&quot;|17 538 251
|-
|align=&quot;center&quot;|16 || [[Түрингия]] || [[Эрфурт]] || align=&quot;right&quot;|16.172,14 || align=&quot;right&quot;|2 188 589
|-
|align=&quot;center&quot;|15 || [[Шлезвиг-Һолштейн]] || [[Кил (шәһәр)|Кил]] || align=&quot;right&quot;|15.763,18 || align=&quot;right&quot;|2 800 119
|-
| colspan=&quot;6&quot; style=&quot;font-size:smaller&quot; |
|}
=== Ерҙәре ===
{{төп мәҡәлә|Германия ерҙәре}}
# [[Бавария|Ирекле дәүләт Бавария]]
# [[Баден-Вюртемберг]]
# [[Берлин]]
# [[Бранденбург]]
# [[Бремен (ер)|Бремен ере]]
# [[Гамбург|Ирекле һәм Ганза ҡалаһы Гамбург]]
# [[Гессен]]
# [[Мекленбург — Алғы Померания]]
# [[Түбәнге Саксония]]
# [[Райнланд-Пфальц]]
# [[Саар]] 
# [[Саксония|Саксония Ирекле дәүләте&amp;nbsp;]]
# [[Саксония-Анхальт]]
# [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]]
# [[Тюрингия|Тюрингия Ирекле дәүләте]]
# [[Шлезвиг-Гольштейн]]

== Иҡтисады ==
Эске тулайым продукты буйынса Германия донъяла 3 урынды биләп тора. Күп кенә фәнни һәм технологик тармаҡтарҙа иң алда бара.

Иҡтисады тиҙ үҫеүсе индустриаль ил. ЭТП 2009 йылда 3,24 триллион [[Америка доллары]], йән башына 39 442 Америка доллары тирәһе тәшкил итә. Аҡса берәмеге — [[евро]].
2009 йылда Германияның ЭТП 2 триллион 811 миллион Америка доллары менән донъяла 5- се урында торған (Америка Ҡушма Штаттарынан, Ҡытайҙан, Япониянан һәм Һиндостандан ҡала). Экспорт буйынса Германия донъяла алдыңғы урындарҙы алып тора. [[Made in Germany]] бренды менән сыҡҡан тауарҙар бар донъяға таныш. Германияла эшләнгән, тимәк сифатлы. Йәшәү кимәле буйынса Германия донъяла 5-се урында тора.

Германияла юғары технологик ҡоролмалар етештереүсе ойошмалар биҡ күп:
* Viessmann. Штаб-фатиры Гессен ерендә урынлашҡан. Ул донъяла йылытыу ҡаҙандарын етештереүселярең иң эреһе. Шулай уҡ ул тәбиғи газ, дизель, биодизелдә эшләгән ҡаҙандар, бойлерҙар, йылытыу ҡоролмалары автоматик идара итеү системаларын етештерә. Йыллыҡ әйләнеш — 1,4 млрд евро.
* Vaillant Group
* Protherm
* Wilo. [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] ерендә урынлашҡан вентиляция ҡорамалдары, кондиционер, насостар етештереүсе. Штаб-фатир Дортмундта.
* Grundfos
* Smedegaard
* Kermi, йылылыҡ радиаторҙарҙын эре етештереүсе
* Korado
* Sira
* Arbonia
* Global
* Oventrop, радиатор арматураһын эре етештереүсе.
* Danffos
* Zilmet, мембран бактарҙы эре етештереүсе.
* Thermaflex, торбалар өсөн гидроизоляция материалдарын эре етештереүсе.
* Энергофлекс
* BUDERUS
* REHAU, Теплоэнергетика
* UPONOR
* DAB
* ZILMET
* ADL
* Tatramat, һыу йылытҡыстар сығарыуҙа донъя лидеры.

== Халҡы ==
{{шуҡ|Германияла ислам}}
Германияла 2014 йылғы халыҡ иҫәбенән күренеүенсә 80 миллион кеше иҫәпләнә.
Германия халҡының 92 % — немецтар, 1,749 — миллион төрөк, 930 мең — элекке [[Югославия]] республикаһы граждандары, 187,5 мең [[Рәсәй]] һәм 129 мең [[Украина]] граждандары тәшкил итә.

==Транспорт==
Германиянын яҡшы транспорт системаһы бар.

Германияла  иң ҙур авиа ташыусы  Люфтханза – финанс күрһәткестәр буйынса [[Европа]]ныӊ беренсе авиакомпания.

Тимер юлында ташыусы - Дойчебан ({{lang-de|Deutsche Bahn}}) компанияһы. Ул клиенттар өсөн ял көндәре билетарҙы -Шенес Вохененде Тикет ({{lang-de|Schönes Wochenende Tick}}) тәҡдим итә. Ошо билетты һатып алған (хаҡы -40 евро) бер пассажир көн буйында бөтөн поездарҙа йөрөй ала &lt;ref&gt;[http://novoe.de/schoenes-wochenende-ticket ял көндәре биллетарҙы -Шенес Вохененде Тикет]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bahn.de/p/view/angebot/regio/schoenes_wochenende_ticket.shtml Günstig reisen im Nahverkehr mit dem Schönes-Wochenende-Ticket] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170624125933/https://www.bahn.de/p/view/angebot/regio/schoenes_wochenende_ticket.shtml |date=2017-06-24 }}&lt;/ref&gt;.
== Мәҙәниәте ==
Германия мәҙәниәте үҙ эсенә хәҙерге Германия мәҙәниәтен, хәҙерге Германия тәшкил итеүсе дәүләттәр (Пруссия, Саксония һ.б.) мәҙәниәтен ала. &quot;Герман мәҙәниәте&quot; төшөнсәһенең мәғәнәһе киңерәк, үҙ эсенә Австрия мәҙәниәтен дә ала: сәйәси рәүештә ул Германиянан тыш булһа ла, унда шул уҡ мәҙәниәткә ҡараған немецтар йәшәй. Герман мәҙәниәте беҙҙең эраға тиклем 5 быуаттан билдәле.

Хәҙер Германияға мәҙәни тормошоноң төрлөлөгө киң һәм уның таралғанлығы хас. Урындағы мәҙәни тормош бер йәки бер нисә ҡалала тупланмаған, аң-белемгә эйә үҙәктәр бөтә ил буйлап таралған — атаҡлы Берлин, Мюнхен, Веймар, Дрезден йәки Киль менән бер рәттән Гамбург, Байрит, Виттенберг, Шлезвиг кеүек мәҙәни әһәмиәткә эйә бәләкәй үҙәктәр ҙә бар. 2009 йылда Германияла 6250 музей эшләй, килеүселәр һаны 106 миллион кешегә етә. Бөтә донъяға билдәлеләр иҫәбендә [[Дрезден рәсемдәр галереяһы]], [[Германия музейы]] (Мюнхен), [[Тарихи музей]] (Берлин).

== Спорт ==
Германияла спорт ныҡ үҫешкән, дөйөм халҡының 25-30 % (24-27 миллион кеше) төрлө спорт ойошмаларың ағзалары булып торалар. Спорт менән шөғөлләнеүселәр йыл һайын 5-6 % артып бара. [[Германияның футбол йыйылма командаһы]] донъяла көслөләрҙән һанала. Немецтарҙың иҫәбендә донъя чемпионатаның 12 миҙалы бар: 4 алтын, 4 көмөш, 4 бронза; Европа чемпионатында 8 миҙал: 3 алтын, 3 көмөш, 2 бронза. Германияның футбол йыйылма командаһы бөтә донъя турнирҙарының иң уңышлыларының береһе. Германияла [[ҙур теннис]] та киң таралған. 80-се йылдар аҙағында [[Борис Беккер]] һәм [[Штеффи Граф]] теннис Олимпына менгәс, илдә теннис бумы башлана. Граф — һәләтле тенниссы, [[Ҙур Алтын Шлем]]да берҙән-бер еңеүсе һәм тарихта иң оҙаҡ еңеүсе була. 2000-се йылда Германияның йөҙйыллыҡ спортсмены тип таныла.

[[Формула 1]]ҙең иң уңышлы һәм тынылыу алған ярышсыһы, 7 тапҡыр донъя чемпионы [[Михаэль Шумахер]] ҙа — немец. Германияла [[биатлон]] да киң таралған. Был спорт төрөндә иң ныҡ танылған немец — [[Магдалена Нойнер]], ике тапҡыр олимпияда чемпионы, донъяла берҙән-бер ун ике тапҡыр [[биатлондан донъя чемпионы]], өс тапҡыр [[донъя кубогы]]н яулаусы.

==Башҡортостан менән бәйләнештәре==
2016 йылда [[Башҡортостан]]дың Германия менән тышҡы сауҙа әйләнеше күләме 186,1 миллион доллар тәшкил иткән. Ошо сумманың 60 проценттан ашыуы (115,6 миллион доллар) – экспортҡа, 40 процентҡа яҡыны (70,4 миллион доллар) импортҡа тура килгән. Башҡортостандан Германияға оҙатылған продукциялар араһында – минераль продукттар (68,2 процент), химия сәнәғәте продукцияһы һәм каучук (29,5 процент), металл һәм унан яһалған изделиелар (1,5 процент), шулай уҡ ағас, ҡорамалдар, быяла изделиелар, мебель, ауыл хужалығы сеймалы. Импорттың төп тауарҙары: ҡорамалдар һәм транспорт саралары (62,8 процент), химия сәнәғәте, шул иҫәптән фармацевтика продукцияһы (26,5 процент), шулай уҡ металл изделиелар, керамик продукция&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/1009095/][[Рөстәм Хәмитов]]&lt;span&gt; &lt;/span&gt;[[Саксония]]&lt;span&gt; Ландтагы делегацияһы менән осрашты&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.
==Германия стипендиялары==
Германия Федератив Республикаһында сит илдәрҙең талантлы студенттары өсөн махсус стипендиялар ({{lang-de|Deutschlandstipendium}}) ҡаралған&lt;ref&gt;[http://euni.ru/ucheba/poleznaya-informazia/o-germanii/obuchenie-v-vuze/stipendii-i-granty]&lt;/ref&gt;. Бөтә илдәрҙең граждандарының да уны алыу хоҡуғы бар. 2011 йылдан башлап тапшырыла. Тарихи яҡтан [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] дәүләт стипендиялары нигеҙендә индерелгән.

== Ҡалалар ==
{| class=1
|- 
! rowspan=21 |
[[Рәсем:Cityscape Berlin.jpg|border|115px]]&lt;br&gt;[[Берлин]]&lt;br&gt;[[Рәсем:Hamburger Rathaus von St-Petri.jpg|border|115px]]&lt;br&gt;[[Һамбург]]&lt;br&gt;[[Рәсем:Stadtbild München.jpg|border|115px]]&lt;br&gt;[[Мүнхен]]&lt;br&gt;[[Рәсем:Köln Panorama.jpg|border|115px]]&lt;br&gt;[[Көлн]]
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Урын
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Ҡала
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Төбәк
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Халыҡ 
! rowspan=21 |
[[Рәсем:Frankfurt Am Main-St Bartholomaeus-Ansicht vom Nextower-20110812.jpg|border|115px]]&lt;br&gt;[[Майндагы Франкфурт]]&lt;br&gt;[[Рәсем:Schloß-Rosenstein.jpg|border|115px]]&lt;br&gt;[[Штутгарт]]&lt;br&gt;[[Рәсем:Medienhafen Duesseldorf Nacht.jpg|border|115px]]&lt;br&gt;[[Дүсселдорф]]&lt;br&gt;[[Рәсем:DK DO Skyline 300ppi CC BY NC SA-20140223-3068.jpg|border|115px|ссылка=Special:FilePath/DK_DO_Skyline_300ppi_CC_BY_NC_SA-20140223-3068.jpg]]&lt;br&gt;[[Дортмунд]]
|- 
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 1 ||align=left | '''[[Берлин]]''' || [[Берлин]] || 3326002
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 2 ||align=left | '''[[Гамбург]]''' || [[Гамбург]] || 1718187	
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 3 ||align=left | '''[[Мюнхен]]''' || [[Бавария]] || 1364920
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 4 ||align=left | '''[[Кёльн]]''' || [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] || 1013665
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 5 ||align=left | '''[[Майндағы Франкфурт]]''' || [[Гессен]] || 676533
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 6 ||align=left | '''[[Штутгарт]]''' || [[Баден-Вюртемберг]] || 591015
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 7 ||align=left | '''[[Дюсселдорф]]''' || [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] || 589649
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 8 ||align=left | '''[[Дортмунд]]''' || [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] || 571403
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 9 ||align=left | '''[[Эссен]]''' || [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] || 565900
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 10 ||align=left | '''[[Бремен]]''' || [[Бремен]] || 544043
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 11 ||align=left | '''[[Дрезден]]''' || [[Саксония]] || 517765
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 12 ||align=left | '''[[Лейпциг]]''' || [[Саксония]] || 510043

|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 13 ||align=left | '''[[Ганновер]]''' || [[Түбән Саксония]] || 509485
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 14 || align=left | '''[[Нюрнберг]]''' || [[Бавария]] || 490085
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 15 ||align=left | '''[[Дуйсбург]]''' || [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] || 487470
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 16 ||align=left | '''[[Бохум]]''' || [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] || 362585
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 17 ||align=left | '''[[Вупперталь]]''' || [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] || 342570
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 18 ||align=left | '''[[Билефельд]]''' || [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] || 327199
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 19 ||align=left | '''[[Бонн]]''' || [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] || 307530
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 20 ||align=left | '''[[Мюнстер]]''' || [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] || 293323 
|}
&lt;noinclude&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
 |Тема         = Германия
 |Портал       = Германия
 |Викисловарь  = Германия
 |Викицитатник = Категория:Германия
 |Викитека     = Германия
 |Проект       = Германия
}}
* {{БРЭ|Германия|id=2354371|автор=В. Н. Стрелецкий, Б. А. Страшун и др.|6|686—748}}
* [https://web.archive.org/web/20121105100452/http://www.moskau.diplo.de/Vertretung/moskau/ru/Startseite.html Посольство Германии в Москве]
* [http://hallodeutschland.ru/ Актуальные новости Германии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180308035101/https://hallodeutschland.ru/ |date=2018-03-08 }}
{{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Европа/Германия/}}
* [http://www.germania-online.ru Информационный портал www.germania-online.ru]
* [https://www.deutschland.de/ru www.deutschland.de]{{ref-ru}} — Мультиязычный портал о современной Германии
* [http://brd.su/about/ brd.su] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612204002/http://brd.su/about/ |date=2018-06-12 }}{{ref-ru}} — Некоммерческий русскоязычный проект о Германии реализованный стипендиатами немецких фондов
* [http://germanmap.ru/ Сборник карт Германии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180531204950/http://germanmap.ru/ |date=2018-05-31 }}
* [http://munzen.ru/ Монеты Германии 1871—2002]
* [http://wood-prom.ru/analitika/13527_lesnoe-khozyaystvo-v-germanii Лесное хозяйство в Германии]
{{Внешние ссылки}}

{{placemark|http://googis.info/load/0-0-0-693-20|Панорамные фотоснимки Германии}} (файл меток [[KMZ]] для [[Google Earth]])

{{clear}}

{{Навигационный блок
|title=Германия
  | Германия в темах
  | Земли Германии
  | Европа
  | Евросоюз
  | Союз для Средиземноморья
  | G8
  | G20
  | Совет Европы
  | История Германии
  | ОЧЭС
|ОЭСР
|НАТО
|Төньяҡ диңгеҙ буйындағы илдәр
}}


[[Категория:Германия]]
[[Категория:Республикалар]]
[[Категория:НАТО дәүләттәре]]
[[Категория:Европа берләшмәһе ағзалары]]
[[Категория:Федератив дәүләттәр]]
[[Категория:Балтик диңгеҙе буйындағы илдәр]]


{{countries-stub}}</text>
      <sha1>2ry99um32klnt8aqos9us4uyr69sqps</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡырмыҫҡалы районы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3753</id>
    <revision>
      <id>1306130</id>
      <parentid>1190891</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T15:28:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27633" sha1="lpeti4dpmehw80hzubptya7c83n137o" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡырмыҫҡалы районы''' ({{lang-ru|Кармаскалинский район}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның урта өлөшөндә, [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһының һул яғында урынлашҡан район.

[[1930 йыл]]да ойошторолған. Майҙаны — 1751 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.

Район үҙәге — [[Ҡырмыҫҡалы (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡырмыҫҡалы ауылы]].

Ҡырмыҫҡалы районы [[Дәүләкән районы|Дәүләкән]], [[Шишмә районы|Шишмә]], [[Өфө районы|Өфө]], [[Иглин районы|Иглин]], [[Архангел районы|Архангел]], [[Ғафури районы|Ғафури]], [[Ауырғазы районы|Ауырғазы]] райондары менән сиктәш.

2002 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса халыҡ һаны — 46,2 мең кеше. Күпселеген [[башҡорттар]] (42,68 %), [[татарҙар]] (28,97 %) һәм [[урыҫтар]] (16,06 %) тәшкил итә.

Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 26,4 кеше/км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Аҡбашев Рәшит Шаһабетдин улы]] (29.05.1933—21.02.2015), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] һаулыҡ һаҡлау эшмәкәре, 1962—1994 йылдарҙа [[Янғантау шифаханаһы]]ның баш табибы. Медицина фәндәре кандидаты (1975). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1993) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1967) атҡаҙанған табибы. [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы, СССР профсоюздары курортары отличнигы, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. [[Салауат районы]]ның почётлы гражданы (2012).
* [[Безденежный Фёдор Ильич]] (23.02.1926—26.10.2001), нефтсе, 1959—1981 йылдарҙа «Арланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы операторы, скважиналарҙы ер аҫтында ремонтлау мастеры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). [[Нефтекама]] ҡалаһының почётлы гражданы (1978).
* [[Ирек Кинйәбулатов]] (15.07.1938—2.06.2016), шағир һәм яҙыусы, журналист һәм публицист. [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2008), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2014), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2001). [[Зәйнәб Биишева]] (2000), Сергей Чекмарёв (2000), [[Рәми Ғарипов]] (2001), [[Фәтих Кәрим]] (2006), [[Мәжит Ғафури]] (2007), [[Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев]] (2007) һәм [[Назар Нәжми]] (2014) исемендәге премиялар лауреаты. Райондың почётлы гражданы. [[Абдулла (Ҡырмыҫҡалы районы)|Абдулла]] ауылынан.
* [[Кинйәғолов Барый Исмай улы]] (1.06.1948—25.06.2018), хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, хоҡуҡ белгесе. Юридик фәндәр докторы (2004). Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1996), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1981). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2006). [[Иҫке Йәнбәк]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6478-kinj-olov-baryj-ismaj-uly Башҡорт энциклопедияһы — Кинйәғолов Барый Исмай улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421192154/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6478-kinj-olov-baryj-ismaj-uly |date=2016-04-21 }}{{V|2|05|2018}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ҡолбахтин Нәзир Мырҙабай улы]] (17.09.1941), тарихсы-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1997), профессор (1998). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2003). [[Башҡортостан Фәндәр академияһы]]ның [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Р. Ғ. Кузеев]] исемендәге премия лауреаты (2009). [[Шәрипҡол]] ауылынан.
* [[Ҡунаҡбаев Сабирйән Абдулла улы]] (29.12.1901—3.07.1996), ғалим-селекционер, [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы|БССР Фәндәр академияһының]] почётлы академигы (1991), ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1950). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1987). РСФСР-ҙың атҡаҙанған агрономы (1957), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1963). [[Олокүл (Ҡырмыҫҡалы районы)|Олокүл]] ауылынан.
* [[Майстренко Валерий Николаевич]] (8.09.1947) — ғалим-химик, [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның ағза-корреспонденты (2006), химия фәндәре докторы (1990), профессор (1992), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001). (Новиковка ауылынан (хәҙер бөткән).
* [[Маскулов Рамзит Мөнир улы]] (27.09.1957) — [[архитектура|архитектор]], 1987 йылдан [[СССР]] Архитекторҙар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы (2007), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (2002) архитекторы. ([[Яңы Ҡыйышҡы]] ауылынан)&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8608-maskulov-ramzit-m-nir-uly Башҡорт энциклопедияһы — Маскулов Рамзит Мөнир улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421133341/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8608-maskulov-ramzit-m-nir-uly |date=2016-04-21 }}{{V|21|09|2017}}&lt;/ref&gt;.
* [[Мифтахова Әминә Садиҡ ҡыҙы]] (8.12.1923—25.11.2005), табип-ғалим, балалар неврологы. 1953—1986 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, 1972—1983 йылдарҙа кафедра мөдире. Медицина фәндәре докторы (1973), профессор (1974). СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1967). Абдулла ауылынан&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/10490-miftakhova-min-sadi-y-y Башҡорт энциклопедияһы —Мифтахова Әминә Садиҡ ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421132731/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/10490-miftakhova-min-sadi-y-y |date=2016-04-21 }}{{V|6|12|2018}}&lt;/ref&gt;.
* [[Рафиҡов Ғәббәс Ғабдрафиҡ улы]] (26.03.1899—1982), дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1944—1955 йылдарҙа Ҡырмыҫҡалы район Советы рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 2-се һәм 3-сө саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. БАССР Юғары Советы Президиумы, [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] һәм СССР Журналистар союзы ағзаһы, [[РСФСР]]-ҙың персональ пенсионеры. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордены кавалеры.  [[Иғмәт]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://ilish-muzey.my1.ru/index/rafikov_gabbas_gabdrafikovich/0-500 Илишевский историко-краеведческий музей. Официальный сайт. Илишевская историческая энциклопедия. Рафиков Габбас Габдрафикович]{{ref-ru}}{{V|22|03|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сәлихова Эльвина Әхнәф ҡыҙы]] (18.12.1973), тел белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2008). [[Прибельский (Ҡырмыҫҡалы районы)|Прибельский]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/12514-s-likhova-elvina-khn-f-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Сәлихова Эльвина Әхнәф ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421133358/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/12514-s-likhova-elvina-khn-f-y-y |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421133358/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/12514-s-likhova-elvina-khn-f-y-y |date=2016-04-21 }}{{V|16|12|2018}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ураҙбахтин Илдар Миҙхәт улы]] (9.05.1954), ғалим-хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2005), Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2007). [[Атйетәр (Башҡортостан)|Атйетәр]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/13259-ura-bakhtin-ildar-mi-kh-t-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ураҙбахтин Илдар Миҙхәт улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421135731/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13259-ura-bakhtin-ildar-mi-kh-t-uly |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421135731/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13259-ura-bakhtin-ildar-mi-kh-t-uly |date=2016-04-21 }}{{V|7|05|2019}}&lt;/ref&gt;.  
* [[Ханнанов Рәсих Нурғәли улы]] (28.10.1931), журналист, шағир һәм яҙыусы. 1957 йылдан СССР Журналистар союзы, 1959 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1960 йылдан КПСС ағзаһы. 1992—1994 йылдарҙа [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|Ҡыҙыл таң]] республика гәзите мөхәррире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] (1994) һәм [[Әнғәм Атнабаев]] (2005) исемендәге лауреаты.
* [[Хөсәйенов Марат Әсҡәт улы]] (15.05.1944—12.12.2016), хужалыҡ эшмәкәре. 1972—2008 йылдарҙа Өфөнәң Электр транспорты идаралығында яуаплы вазифаларҙа. Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (2000) атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы транспорт хеҙмәткәре (2000). [[Һарт-Наурыҙ]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/16232-kh-s-jenov-marat-s-t-uly Башҡорт энциклопедияһы — Хөсәйенов Марат Әсҡәт улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|13|05|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Хәзипов Рим Хәлит улы]] (30.01.1939), ғалим-инженер‑технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1995), профессор (2007). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1987), Рәсәй Федерацияһының почётлы нефтсеһе (2001). [[Ҡырмыҫҡалы (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡырмыҫҡалы]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/15409-kh-zipov-rim-kh-lit-uly Башҡорт энциклопедияһы — Хәзипов Рим Хәлит улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|19|01|2019}}&lt;/ref&gt;. 
* [[Хәмитов Нәжип Шәңгәрәй улы]] (5.11.1898—5.09.1943), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған [[СССР]] хәрби эшмәкәре. Уҡсылар корпусы командиры, генерал-майор (1943). [[Ленин ордены|Ленин]], [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры. [[Олокүл (Ҡырмыҫҡалы районы)|Олокүл]] ауылынан.

== Халыҡ һаны ==
'''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):'''
{{Wikidata/Population}}

== Ауыл биләмәләре һәм ауылдар ==
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100%;margin:0;&quot;
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''[[ОКАТО]] коды'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡырмыҫҡалы районы'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|''''''
|-
| 80 235 805 000||[[Атйетәр ауыл Советы]]||
|-
| 80 235 805 001|| [[Атйетәр]]||
|-
| 80 235 805 002||  [[Елизаветино (Ҡырмыҫҡалы районы)|Елизаветино]]||
|-
| 80 235 805 003||  [[Ҡушкүл (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡушкүл]]||
|-
| 80 235 805 004||  [[Никитин (Ҡырмыҫҡалы районы)|Никитин]]||
|-
| 80 235 805 005||  [[Яңы Алексеевка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Яңы Алексеевка]] ||
|-
| 80 235 805 006||  [[Иҫке Алексеевка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Иҫке Алексеевка]]||
|-
| 80 235 805 007|| [[Иҫке Йәнбәк]] ||
|-
| 80 235 805 008|| [[Һыулыҡыуаҡ]] ||
|-
| 80 235 805 009|| [[Таңсәйет]] ||
|-
| 80 235 805 010||  [[Шишмә (Ҡырмыҫҡалы районы)|Шишмә]]||
|-
| 80 235 805 011||  [[Яковлевка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Яковлевка]]||
|-
| 80 235 805 012|| [[Яҡтыялан]] ||
|-
| 80 235 815 000||[[Боҙаяҙ ауыл Советы]]||
|-
| 80 235 815 001|| [[Боҙаяҙ]] ||
|-
| 80 235 815 002||  [[Александровка (Боҙаяҙ ауыл Советы, Ҡырмыҫҡалы районы)|Александровка]] ||
|-
| 80 235 815 003|| [[Боҙаяҙбаш]] ||
|-
| 80 235 815 004||  [[Алмалыҡ (Ҡырмыҫҡалы районы)|Алмалыҡ]]||
|-
| 80 235 820 000||[[Ефремкин ауыл Советы]]||
|-
| 80 235 820 001||  [[Ефремкин (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ефремкин]]||
|-
| 80 235 820 002|| [[Алайғыр]] ||
|-
| 80 235 820 003||  [[Антоновка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Антоновка]] ||
|-
| 80 235 820 004||  [[Бочкарёвка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Бочкарёвка]]||
|-
| 80 235 820 005||  [[Георгиевка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Георгиевка]] ||
|-
| 80 235 820 006||  [[Дмитриевка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Дмитриевка]] ||
|-
| 80 235 820 007|| [[Күлләр]] ||
|-
| 80 235 820 008||  [[Матросовка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Матросовка]]||
|-
| 80 235 820 009|| [[Мөрсәк]] ||
|-
| 80 235 820 010||  [[Никифоровка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Никифоровка]]||
|-
| 80 235 820 011||  [[Яңы Ҡаҙан (Ҡырмыҫҡалы районы)|Яңы Ҡаҙан]]||
|-
| 80 235 823 000||[[Ҡабаҡ ауыл Советы]]||
|-
| 80 235 823 001||  [[Ҡабаҡ (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡабаҡ]]||
|-
| 80 235 823 002|| [[Түбәнге Тимкә]] ||
|-
| 80 235 823 003||  [[Салйоғот (Ҡырмыҫҡалы районы)|Салйоғот]]||
|-
| 80 235 823 004|| [[Ҡабак станцияһы]] ||
|-
| 80 235 823 005|| [[Иҫке Ҡыйышҡы]] ||
|-
| 80 235 823 006|| [[Сихонкин]] ||
|-
| 80 235 823 007|| [[Балта (Ҡырмыҫҡалы районы)|Балта]]||
|-
| 80 235 823 008|| [[Үрге Тимкә]] ||
|-
| 80 235 823 009|| [[Үрге Углич]] ||
|-
| 80 235 823 010||  [[Яңы Муса (Ҡабаҡ ауыл Советы, Ҡырмыҫҡалы районы)|Яңы Муса]]||
|-
| 80 235 823 011||  [[Романовка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Романовка]]||
|-
| 80 235 825 000||[[Ҡамышлы ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡамышлы ауыл Советы]]||
|-
| 80 235 825 001||  [[Ҡамышлы (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡамышлы]]||
|-
| 80 235 825 002||  [[Александровка (Ҡамышлы ауыл Советы, Ҡырмыҫҡалы районы)|Александровка]]||
|-
| 80 235 825 004|| [[Үрге Төкөн]] ||
|-
| 80 235 825 006||  [[Ҡаракүл (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡаракүл]]||
|-
| 80 235 825 007|| [[Малай]] ||
|-
| 80 235 825 008|| [[Түбәнге Төкөн]] ||
|-
| 80 235 825 009||  [[Яңы Петровка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Яңы Петровка]]||
|-
| 80 235 830 000||[[Ҡарлыман ауыл Советы]]||
|-
| 80 235 830 001|| [[Олокүл (Ҡырмыҫҡалы районы)|Олокүл]] ||
|-
| 80 235 830 002||  [[Ивановка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ивановка]]||
|-
| 80 235 830 003|| [[Көстөғол]] ||
|-
| 80 235 830 004||  [[Михайловка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Михайловка]] ||
|-
| 80 235 830 005|| [[Яңы Аҡташ]] ||
|-
| 80 235 830 006||  [[Октябрь (Ҡырмыҫҡалы районы)|Октябрь]]||
|-
| 80 235 830 007||  [[Покровка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Покровка]]||
|-
| 80 235 830 008||  [[Урал (Ҡырмыҫҡалы районы)|Урал]]||
|-
| 80 235 830 009|| [[Шәрипҡол]] ||
|-
| 80 235 835 000||[[Ҡырмыҫҡалы ауыл Советы]]||
|-
| 80 235 835 001||  [[Ҡырмыҫҡалы (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡырмыҫҡалы]]||
|-
| 80 235 835 002||  [[Аксаков (Ҡырмыҫҡалы районы)|Аксаков]] ||
|-
| 80 235 835 003||  [[Алексеевка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Алексеевка]]||
|-
| 80 235 835 004||  [[Берёзовка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Берёзовка]]||
|-
| 80 235 835 005||  [[Ҡарлыман (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡарлыман]]||
|-
| 80 235 835 006|| [[Кәсеүән]]||
|-
| 80 235 835 007||  [[Яңы Троицк (Ҡырмыҫҡалы районы)|Яңы Троицк]]||
|-
| 80 235 840 000||[[Николаевка ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)|Николаевка ауыл Советы]].||
|-
| 80 235 840 001||  [[Константиновка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Константиновка]]||
|-
| 80 235 840 002||  [[Николаевка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Николаевка]]||
|-
| 80 235 840 003||  [[Ульяновка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ульяновка]]||
|-
| 80 235 840 004|| [[Кальмовка]] ||
|-
| 80 235 845 000||[[Яңы Ҡыйышҡы ауыл Советы]]||
|-
| 80 235 845 001|| [[Яңы Ҡыйышҡы]] ||
|-
| 80 235 845 003|| [[Калгановка]] ||
|-
| 80 235 845 004|| [[Мөкәй]] ||
|-
| 80 235 845 005||  [[Мырҙа (Ҡырмыҫҡалы районы)|Мырҙа]]||
|-
| 80 235 845 006|| [[Таҙлар станцияһы]] ||
|-
| 80 235 845 007|| [[Һарт-Шишмә]] ||
|-
| 80 235 845 008|| [[Төбәк-Таҙлар]] ||
|-
| 80 235 845 009||  [[Үтәгән (Ҡырмыҫҡалы районы)|Үтәгән]]||
|-
| 80 235 850 000||[[Подлуб ауыл Советы]]||
|-
| 80 235 850 001||  [[Подлуб (Ҡырмыҫҡалы районы)|Подлуб]]||
|-
| 80 235 850 002||  [[Бүләкәй (Ҡырмыҫҡалы районы)|Бүләкәй]]||
|-
| 80 235 850 004||  [[Орловка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Орловка]] ||
|-
| 80 235 850 005||  [[Яҡты Күл (Ҡырмыҫҡалы районы)|Яҡты Күл]]||
|-
| 80 235 850 006||  [[Ляхов (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ляхов]]||
|-
| 80 235 850 007||  [[Бекетов (Ҡырмыҫҡалы районы)|Бекетов]]||
|-
| 80 235 850 008|| [[Һыуыҡшишмә]] ||
|-
| 80 235 850 009||  [[Вязовка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Вязовка]]||
|-
| 80 235 850 010||  [[Ракитовка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ракитовка]]||
|-
| 80 235 850 011||  [[Һарыһаҙ (Ҡырмыҫҡалы районы)|Һарыһаҙ]]||
|-
| 80 235 851 000||[[Прибельский ауыл Советы]]||
|-
| 80 235 851 001||  [[Прибельский (Ҡырмыҫҡалы районы)|Прибельский]]||
|-
| 80 235 851 002|| [[Һарт-Наурыз]] ||
|-
| 80 235 851 003|| [[Шәкәр заводы станцияһы]] ||
|-
| 80 235 855 000||[[Һәүәләй ауыл Советы]]||
|-
| 80 235 855 001||  [[Һәүәләй (Ҡырмыҫҡалы районы)|Һәүәләй]]||
|-
| 80 235 855 002|| [[Бишауыл-Уңғар]] ||
|-
| 80 235 855 006||  [[Ибраһим (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ибраһим]]||
|-
| 80 235 855 007||  [[Ҡолош (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡолош]]||
|-
| 80 235 855 008||  [[Мөҡсин (Ҡырмыҫҡалы районы)|Мөҡсин]] ||
|-
| 80 235 855 009||  [[Набережный (Ҡырмыҫҡалы районы)|Набережный]]||
|-
| 80 235 855 010|| [[Ибраһим разъезы]] ||
|-
| 80 235 865 000||[[Иҫке Бәпес ауыл Советы]]||
|-
| 80 235 865 001|| [[Иҫке Бәпес]] ||
|-
| 80 235 865 002||[[Абдулла (Ҡырмыҫҡалы районы)|Абдулла]]||
|-
| 80 235 865 003|| [[Адвокатовка]] ||
|-
| 80 235 865 004|| [[Ҡарлыманбаш]] ||
|-
| 80 235 865 005||  [[Липовка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Липовка]]||
|-
| 80 235 865 006|| [[Яңы Бәпес]] ||
|-
| 80 235 865 007|| [[Яңы Бишауыл]] ||
|-
| 80 235 865 008|| [[Яңы Ҡуғанаҡ]] ||
|-
| 80 235 865 009||  [[Смоленка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Смоленка]]||
|-
| 80 235 870 000||[[Иҫке Муса ауыл Советы]]||
|-
| 80 235 870 001||  [[Иҫке Муса (Ҡырмыҫҡалы районы)|Иҫке Муса]]||
|-
| 80 235 870 002||  [[Аҡкүл (Ҡырмыҫҡалы районы)|Аҡкүл]]||
|-
| 80 235 870 003|| [[Аҡтүбә]] ||
|-
| 80 235 870 004||  [[Арыҫлан (Ҡырмыҫҡалы районы)|Арыҫлан]]||
|-
| 80 235 870 005|| [[Илтуған]] ||
|-
| 80 235 870 006||  [[Яңы Муса (Иҫке Муса ауыл Советы, Ҡырмыҫҡалы районы)|Яңы Муса]] ||
|-
| 80 235 875 000||[[Сахай ауыл Советы]]||
|-
| 80 235 875 001|| [[Сахай]] ||
|-
| 80 235 875 002||  [[Бельский (Ҡырмыҫҡалы районы)|Бельский]]||
|-
| 80 235 875 003||  [[Ҡыҙылъяр (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡыҙылъяр]]||
|-
| 80 235 875 004|| [[Ҡуяш (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡуяш]]||
|-
| 80 235 875 005||  [[Эҫем (Ҡырмыҫҡалы районы)|Эҫем]]||
|-
| 80 235 875 006|| [[Иҫке Аҡташ]] ||
|-
| 80 235 875 007|| [[Иҫке Шөрөй]] ||
|-
| 80 235 875 008||  [[Сысҡан (Ҡырмыҫҡала районы)|Сысҡан]]||
|-
| 80 235 880 000||[[Шайморат ауыл Советы]]||
|-
| 80 235 880 001|| [[Шайморат]] ||
|-
| 80 235 880 002||  [[Варшавка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Варшавка]]||
|-
| 80 235 880 003||  [[Грачёвка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Грачёвка]]||
|-
| 80 235 880 004|| [[Илтирәк]] ||
|-
| 80 235 880 005||  [[Яңы Андреевка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Яңы Андреевка]]||
|-
| 80 235 880 006|| [[Тауһеңер]] ||
|}

== Транспорт ==
Район территорияһы буйлап Өфө—Ырымбур тимер юлы, [[Р-240 (автомобиль юлы)|Р-240 «Өфө — Ырымбур» федераль автомобиль юлы]] үтә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/8046-yrmy-aly-rajony}} {{V|16|12|2018}}

{{Ҡырмыҫҡалы районы ауылдары}}
{{Ҡырмыҫҡалы районы муниципаль берәмектәре}}
{{Башҡортостан райондары}}
{{Башланғыс}}

[[Категория:Башҡортостан райондары]]
[[Категория:Ҡырмыҫҡалы районы]]</text>
      <sha1>lpeti4dpmehw80hzubptya7c83n137o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡатыҡ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3773</id>
    <revision>
      <id>1306107</id>
      <parentid>1060364</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:58:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4611" sha1="o7davmzbaryiqrfvb8o709i5ykwxqr1" xml:space="preserve">{{See also|Айран}}
'''Ҡатыҡ''' ({{lang-az|qatıq}}, {{lang-ba|ҡатыҡ}}, {{lang-bg|катък}}, {{lang-kk|қатық}}, {{lang-ky|катык}}, {{lang-tg|қатиқ}}, {{lang-tt|катык}}, {{lang-tk|gatyk}}, {{lang-uz|qatiq}}, {{lang-ug|қатиқ}}) — әсетелгән [[һөт]]тән эшләнгән эсемлек.
[[Рәсем:Qatiq and salad from Azerbaijan.jpg|thumb|250 px|Ҡатык]]

== Әҙерләнеше ==
Айыртылмаған [[һөт]]тө ҡайнатып, +40&amp;nbsp;°C тиклем һыуыталар, шунан өҫтөнә ойотҡо (һалҡын ҡатыҡ) ҡоялар. Йылы урында 6-8 сәғәттә әҙер була.

Ҡатыҡ(ойотҡан)— башҡорт халҡының төп һөт аҙыҡтарының береһе.
Башҡорт халҡының тормошон малсылыҡтан башҡа күҙ алдына ла килтереп булмай. Һыйырлы көнөң -һыйлы&quot; тигән мәҡәл тап шуны һөйләй ҙә. Һөт ризыҡтарын халыҡ ололап « аҡ» тип тә атай. &quot;Аҡ&quot;ты түгеү, әрәм-шәрәм итеү, тәләфләү -оло гонаһтарҙан һаналған һәм һанала. Ит-һөт ризыҡтары -башҡорттарҙың элек-электән төп ризыҡтары булған.Ә был продукттар тиҙ боҙола. Шуға ла, халыҡ быуаттар төпкөлөнән уларҙы һаҡлау серҙәрен, ысулдарын бөртөкләп йыйып килгән.

=== Төрҙәре ===
# Бешкән һөттән ҡатыҡ-айыртылған һөттө ҡайнатып сығараһың. 20-30°С-ҡа тиклем һыуынғас, ойотмос ҡушып тыныс ҡына урынға ҡуяһың. Урыны артыҡ һыуыҡ та, артыҡ йылы ла булырға тейеш түгел. 8-12 сәғәт үтеүгә ҡатыҡ әҙер була. Был ҡатыҡ сей ҡатыҡтан ҡуйыраҡ була. Еләҫ урында бындай ҡатыҡ 3-4 көн сөсөлөген һаҡлай ала. Унан ары әсе ҡатыҡҡа әүерелә. Оҙағыраҡ ҡайнатҡанда һөттөң төҫө бер аҙ ҡыҙғылт булып китә.Ундайҙың ҡатығы ҡыҙғылыраҡ та, тағы ла ҡуйыраҡ та була.
# Сей ҡатыҡ-сей һөт (ҡайнамаған) ойоғандан барлыҡҡа килә. Шыйығыраҡ була. Шулай уҡ, еләҫ урында 3-4 көн эсергә яраҡлы һаҡлана ала. Тик унан ҡорот эшләп булмай.
# Әсе ҡатыҡ-бешкән һөттән эшләнгән ҡатыҡ 3-4 көндән һуң әсей башлай. Уны ҙур һауытҡа йыя бараһың.Иң уңайлыһы, дөрөҫө — ағас батман. Ул йүкәнән эшләнә. Бындай һауытта ҡатыҡ өҫтәп файҙалы матдәләр ала, һәйбәт һаҡлана. Эсенә ағас бешкәк ҡуйыла. Көн һайын, ә иң һәйбәте, көн эсендә бер нисә тапҡыр бешкәк менән болғатып тороу. Берҙән, өҫтөнә пәрҙә ултырмай. Икенсенән, ҡатыҡтың төйөрҙәре яйлап яҙыла бара.
# Эркет — эсе ҡатыҡтан барлыҡҡа килә.Оҙаҡ ултырыуҙан, күп бешеүҙән әсе ҡатыҡ яҙыла, төйөрҙәре бөтә.Был инде ҡорот эшләү өсөн әҙер ризыҡ булып тора. Эркеттән эшләнгән айран туҡлыҡлы, һыуһынды һәйбәт ҡандыра. Юлда алып йөрөүгә йәтеш. Эркет ашҡа тәмләткес, күп сирҙәрҙән дауа: ашҡаҙан-эсәкте паразиттарҙан таҙарта, аппетиты аса, организмды һәр төрлө шештәрҙән(шулай уҡ, яман шештәрҙән дә) һаҡлай, һалҡын алдырғанда, тире боҙолғанда дарыу булып тора.
== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20160811023820/http://xn--80aab3ajbbyxkzy4a8he.xn--p1ai/%d0%bc%d0%be%d0%bb%d0%be%d1%87%d0%bd%d1%8b%d0%b5-%d0%b1%d0%bb%d1%8e%d0%b4%d0%b0/%d0%ba%d0%b0%d1%82%d1%8b%d0%ba/ Башкирская кахня]

[[Категория:Аҙыҡ]]
[[Категория:Башҡорт аш-һыуы]]</text>
      <sha1>o7davmzbaryiqrfvb8o709i5ykwxqr1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Һөт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3775</id>
    <revision>
      <id>1306181</id>
      <parentid>1278888</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T19:07:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24310" sha1="kt5kk3wksoxebqkha3qzwaz6e09u4ed" xml:space="preserve">[[Рәсем:Milk glass.jpg|thumb|right|200px|Һыйыр һөте]]

[[Файл:Bundesarchiv Bild 183-2004-0708-501, Berlin, Milch von Bolle in der Pause.jpg|thumb|upright|Германияла һөт эсеү. 1932 йыл]]
[[Файл:Milk supply 1959 in Oberlech, Austria.jpg|thumb|upright|Оберлех, Форарльберг, Австрияға һөт ташыу. 1959 йыл]]
[[File:A bowl of milk for the shaman rite. Buryatia. Russia.png|thumb|Шаман йолаһы өсөн һөтлө каса. Бурятия]]

'''Һөт''' — [[эсемлек|туҡлыҡлы эсемлек]], [[инә мал|инә]] [[һөтимәрҙәр|һөтимәрҙәрҙең]] [[һөт биҙе| биҙҙәре]] эшләп сығара. Тәбиғи тәғәйенләнеше — башҡа ризыҡ менән туҡланырға һәләтле булмаған [[үрсем|үрсемен]] (шул иҫәптән кеше [[бала|балаһын]]) туйындырыу. Хәҙерге ваҡытта һөт кеше ҡулланған күп кенә һөт аҙыҡтары составына инә, ә уны етештереү эре сәнәғәт тармағына әйләнгән.

Һөт — күп компонентлы политарҡалыусан система, уның составындағы матдәләрҙең ваҡ ҡына бөртөксәләргә тарҡалған хәлдә булыуы һөттөң шыйыҡ консистенцияһын тәьмин итә.

Техник регламенты һөттө ауыл хужалығы хайуандарының һөт биҙҙәренең физиологик секрецияһы эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән аҙыҡ тип билдәләй. Ул бер йөки бер нисә хайуандан һөт биреү (лактация) осоронда һауып алына, был шыйыҡ аҙыҡҡа бер ниндәй өҫтәмә лә ҡушылмай&lt;ref&gt;[http://rg.ru/2008/06/20/reglament-dok.html Федеральный закон Российской Федерации от 12 июня 2008 г. N 88-ФЗ «Технический регламент на молоко и молочную продукцию»]&lt;/ref&gt;.

== Һыйыр һөтө ==

Һыйыр һөтө — һыйырҙарҙың әсә һөтө — ҙур күләмдәрҙә етештерелә һәм хайуан һөтөнөң иң күп һатылған төрө.

2009 йылда донъяла 701 млн. тонна һыйыр һөтө етештерелгән.

== Уртаса химик составы ==
=== Һөттәге минераль матдәләр ===
[[Полиография|Полярография]], [[ионометрия|ионометрия]], атом-абсорбция спектрометрияһы һәм башҡа заманса ысулдарҙы ҡулланып, һөт көлөнөң минераль составы тикшерелә, ул һөттә 50-нән ашыу элемент булыуын күрһәтә. Был элементтар макро- һәм микроэлементтарға бүленә.

=== Микроэлементтар ===
Концентрациялары әллә ни ҙур булмаған һәм 1 кг продуктҡа микрограмдарҙа үлсәнгән минераль матдәләр микроэлементтар тип иҫәпләнелә. Тимер, баҡыр, цинк, марганец, кобальт, йод, молибден, фтор, алюмин, кремний, селен, аҡ ҡурғаш, хром, ҡурғаш һ. б. микроэлемнттарға ҡарай.

Микроэлементтар йәшәү өсөн мөһим булған ферменттар, витаминдар, гормондарҙың төҙөлөшен һәм әүҙемлеген тәьмин итә, шунһыҙ хайуандың (кеше) организмына ингән аҙыҡ матдәләрен үҙләштерелеүе мөмкин түгел. Шулай уҡ көйшәүсе малдарҙың оло ҡарынындағы микроорганизмдарҙың эшләүе уларҙың организмына күп кенә мироэлементтарҙың инеүенә бәйле.

Әгәр ҙә селен етешмәһә, хайуандар бик яй үҫә, уларҙа ҡан тамырҙары патологияһы, ашҡаҙан аҫты биҙенең һәм репродуктив органдарҙың дегенератив үҙгәреше күҙәтелә. Селендың бик мөһим антиоксидант булыуы билдәле — ул глутатионпероксидаза ферменты составына инә һәм күҙәнәк мембраналарында липидтарҙың пероксид окисланыуына юл ҡуймай һәм ирекле радикалдарҙы бөтөрә.

Йод етешмәгән осраҡта хайуандарҙың ҡалҡан биҙе ғәйәт тиҙ эшләй башлай, был һөттөң сифатына кире йоғонто яһай. Калий йодидын, диңгеҙ ылымыҡтары онон һыйырҙарҙың көндәлек рационына индереү ҡалҡан биҙенең эшен яҡшырта һәм һөттә йон миҡдарын арттыра.

Цинк дефициты малдарҙа үҫеште һәи енси өлгөрөштө әкренәйтә, аш һеңдереү процесы боҙола.

Хайуанды һауыуҙа ҡулланылған ҡорамалдарҙан, һауыттарҙан һәм ул ҡорамалдарҙы йыуғанда ҡулланылған һыуҙан һөткә төрлө сит микроэлементтар эләгеүе ихтимал. Һөҙөмтәлә һөттә сит тәм, еҫ барлыҡҡа килә, һөттө һаҡлау ҡыйынлаша, өҫтәүенә һөттөң ағыулы элементтар һәм радионуклидтар бысраныуы кеше һаулығына ҡурҡыныс менән янай.

Һөт продукттарында холестерин
100 г аҙыҡта холестерин миҡдары.

=== Контаминант ===
Һөттө контаминанттарҙың — гормондарҙан алып пестицидтарға тиклем төрлө ҡушылмаларҙың булыуы ихтимал. Атап әйткәндә, һөттә һыйыр тәнендә эшләп сығарылған гормондар һәм үҫеш факторҙары була; һөткә эстрогендарҙың һәм уға оҡшаш гормондарҙың эләгеүе мөмкин; улар тик яңы һауылған һөттә генә үтә күп миҡдарҙа була, шуға күрә яңы һауылған һөттө үтә йыш ҡулланыу ҡыҙҙарҙың бик иртә енси өлгөрөүенә, ә малайҙарҙа енси өлгөрөүҙең тотҡарланыуына килтерә. Бынан тыш, һөткә һыйыр малында булған рекомбинант үҫеш гормоны кеүек синтетик гормондың эләгеүе ихтимал, сөнки ул фермаларҙа йыш ҡына һауым арттырыу өсөн ҡулланыла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9247884|title=Dairy products and breast cancer: the IGF-I, estrogen, and bGH hypothesis.|author=Outwater JL1, Nicholson A, Barnard N.|website=PubMed|date=1997 Jun|publisher=https://www.ncbi.nlm.nih.gov}}&lt;/ref&gt;. Заводтарҙа эшкәртеү үткәндән һуң һөттә был гормон миҡдары бик ныҡ түбәнәйә.

Һыйырҙарҙы төрлө сирҙәрҙән (мәҫәлән, маститтан) дауалағанда антибиотиктар (левомицетин, тетрациклин төркөмө, стрептомицин, пеницилин, низин) ҡулланыла, уларҙың эҙе һөт һәм һөт аҙыҡтары өлгөләрендә осрай&lt;ref&gt;[http://naturalbirth.ru/public/milk.php Откуда в молоке антибиотики? Интервью с технологом молочного отдела компании «Chr. Hansen» Татьяной Куликовой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331010823/http://naturalbirth.ru/public/milk.php |date=2022-03-31 }}&lt;/ref&gt;)

Пестицидтар, полихлорирланған бифенилдар (ПХД) һәм диоксиндар ҙа һөт составында булыуы ихтимал. Һөт аҙыҡтары аша дөйөм диоксиндарҙың байтаҡ өлөшө кеше организмына инеүе ихтимал.

Һөт аҙыҡтарын эшкәрткәндә ҡулланылған матдәләр араһында — меламин да бар, уны ҡулланыу бөйөрҙөң һәм һейҙек юлдарының эшенә кире йоғонто яһай, сөнки меламин составында азот бар&lt;ref&gt;{{Статья|автор=Fischer WJ, Schilter B, Tritscher AM, Stadler RH.|заглавие=Contaminants of milk and dairy products: contamination resulting from farm and dairy practices.|ссылка=https://www.researchgate.net/publication/286207147_Contaminants_of_Milk_and_Dairy_Products_Contamination_Resulting_from_Farm_and_Dairy_Practices|язык=Английский|издание=Fuquay JW, ed. Encyclopedia of Dairy Sciences. 2nd ed. San Diego, CA|тип=Academic Press|год=2011|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=887–897|issn=10.1016/B978-0-12-374407-4.00104-7}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ һөттө эшкәрткәндә уның составына канцероген афлатоксиндарҙың (атап әйткәндә, M1 афлотоксин) эләгеүе ихтимал, улар пастеризация мәлендә таркалып юҡҡа сыҡмай&lt;ref&gt;{{Статья|автор=Prandini A, Tansini G, Sigolo S, Filippi L, Laporta M, Piva G.|заглавие=On the occurrence of aflatoxin M1 in milk and dairy products.|ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18037552|язык=Английский|издание=Food Chem Toxicol|тип=|год=2009|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=984–991.|issn=}}&lt;/ref&gt;.

Башҡа төрлө контаминанттар
* ағыулы элементтар — ҡурғаш (0,1 мг/кг артыҡ түгел ), мышаяҡ ( 0,05 мг/кг артыҡ түгел), кадмий (0,03 мг/кг), терегөмөш (0,005 мг/кг)
* йыуыу һәм дезинфекциялау саралары, ят антибиотиктар, сода);
* радионуклидтар — цезий-137, стронций-90;
* бактериялар.

== Лактация осоро ==
Лактация осоро — ул һөттөң барлыҡа килеү һәм һөт биҙҙәренән бүлеп сығарылыу процесы. Һыйырҙарҙа ул уртаса 305 көн дауам итә. Уны өс стадияға айыралар:

* ыуыҙ осоро — быҙаулағандан һуң яҡынса 7-10 көн тирәһе;
* Нормаль һөт алыу осоро — 280 көн;
* Әскелт тәмдәге һөт алыу осоро — лактация тамамланырға 7-14 көн ҡалғас.

Яңы һауылған һөт өҫтөнә бер ике сәғәттән һуң ҡаймаҡ ултыра, ул үҙе айырым һөт аҙығы булып тора.

'''Һөт аҙыҡтары''':
* [[Ҡатыҡ]]
* [[Ҡорот]]
* [[Ҡымыҙ]]
* [[Эремсек]] һ. б.

== Башҡа хайуандар һөтө ==
=== Болан һөтө ===
&lt;!--{{Основная статья|Оленье молоко}}--&gt;
[[Файл:Reindeer milking.jpg|мини|справа|[[Төньяҡ боланы|Төньяҡ боланын]] һауыу, XIX быуат аҙағы. [[Сёр-Варангер]], Северная Норвегия. Ир-егет-[[Квены|квен]] һәм ҡатын-ҡыҙ — [[Инари-саамский язык|инари-саами]]]]
Эвенкылар борондан һәм өле лә [[болан]]дарҙы һауа, уларҙың һөтө аҙыҡ булараҡ та, йола үтәү маҡсаттарында ла ҡулланыла.

Төньяҡ боланы һөтөнөң составы:
{{кол}}
* ҡоро матдәләр — 34,4 %
* май — 19,1 %
* аҡһым — 10,4 % (шул иҫәптән казеин — 8,8 %)
* лактоза — 3,3 %
* минераль матдәләр — 1,6 % {{конец}}

=== Мышы һөтө ===
{{Основная статья|Мышы һөтө}}
[[Файл:Moose-Machine-Milking-ss87-810.jpg|мини|справа|Сумароков мышы фермаһында мышыны һауыу]]
Рәсәйҙә һәм [[Скандинавия|Скандинавия]] илдәрендә [[Мышы|мышыларҙы]] ҡулға эйәләштерергә тырышып ҡарайҙар, әммә аҫырау бик ауыр булғанға был идеянан баш тарталар. [[СССР]]ҙа 7 мышы фермаһы була, әлеге ваҡытта тик береһе генә һаҡланып ҡалған — [[Кострома өлкәһе|Кострома өлкәһендәге]] «{{iw|Сумароков  мышы фермаһы||en|Kostroma Moose Farm}}».

Тәме буйынса мышы һөтө һыйыр һөтөнә яҡын, ләкин ул ҡуйыраҡ һәм шәкәрһеҙерәк. Дауалау туҡланыуында ҡулланыла. Туңдырып һаҡлана.

=== Кәзә һөтө ===
{{Төп мәҡәлә|Кәзә һөтө}}
[[Файл:Goat family.jpg|мини|справа|[[Йорт кәзәһе|Йорт кәзәһе]]]]
[[Кәзә|Кәзә]] һөтөнөң химик составы һәм үҙенсәлектәре һыйыр һөтөнөкөнә яҡын. Тик аҡһым, [[май]] һәм [[кальций|кальций]] күп булыуы менән генә айырыла; [[каротин]] да күп, шуға күрә ул аҡһыл һары төҫтә була. Кәзә һөтөнөң майында [[Каприн кислотаһы|каприн кислотаһы]]  һәм [[Линол кислотаһы|линолй]] кислотаһы күп, май бөртөксәләре лә вағыраҡ, был кеше организмының уны яҡшыраҡ үҙләштереүенә булышлыҡ итә. Уның аҡһымындағы [[Аминокислоты|аминокислоталар]] составы его белков близок к аминокислотному составу белков [[Әсә һөтө|әсә һөтөндәге]] аминокислоталар составына яҡын, ләкин казеин мицеллалары эрерәк, 133 нм һәм унан да юғарыраҡ. Кәзә һөтө казеинында α-фракцийлар аҙыраҡ (10—15 %), шуға ла ҡаты булып эремәй. Кәзә һөтөнөң ҡуйылығы 3,6 проценттан 6 процентҡа етә һәм малдың тоҡомона ҡарап унан да артығыраҡ булып китә.

Кәзә һөтө А витаминына һәм [[ниацин]]ға бай, һыйыр һөтөндәгенә ҡарағандан унда тимер һәм магния ҙа байтаҡҡа күберәк.

Кәзә һөтөнөң әселеге — 17—19 °Т (рН = 6,4÷6,7), тығыҙлығы — 1033 кг/м³. Составында ионлаштырылған кальций булғанға күрә кәзә һөтө тиҙ генә йылына.

=== Бейә һөтө ===
{{Төп мәҡәлә|Бейә һөтө}}
Бейә һөтө күкһел-аҡ төҫтәге эсемлек, тәме үҙенсәлекле — теште бер аҙ ҡамаштыра. Уны диетик һәм ҡиммәтле дауалау аҙығын — [[ҡымыҙ]] етештереү өсөн файҙаланалар.

Бейә һөтөндә аҡһым, майҙар һәм минераль матдәләр һыйыр һөтөндәгенә ҡарағанда ике тапҡырға тип әйтерлек аҙыраҡ, ә бына лактоза яҡынса 1,5 тапҡырға күберәк&lt;ref name=&quot;JENA&quot;&gt;''Prof. Dr. Kielwein.'' Leitfaden der Milchkunde und der Milchhygiene. Pareys Studientexte Blackwell Wissenschafts-Verlag- Berlin. 1994. 213 Seiten. ISBN 9783826330124{{ref-de}}&lt;/ref&gt;. Бейә һөтө юғары биологик ҡиммәткә эйә. Уның аҡһымдарын һәм майын организм тиҙ үҙләштерә. Аҡһымдарында аминокислоталар составы бик яҡшы балансланған.

=== Дөйә һөтө ===
&lt;!--{{Төп мәҡәлә|Дөйә һөтө}}--&gt;
[[Дөйә|Дөйә]] һөтө — продукт, көнсығыш илдәрендә ул көн дә ҡуллана торған аҙыҡ (Урта Азия, Яҡын Көнсығыш, Ғәрәп ярымутрауындағы ғәрәп илдәрендә мәктәптәрендә һәм [[Берләшкән ғәрәп әмирлектәрендә]] балалар баҡсаларында туҡланыу рационына индерелгән). Шулай уҡ [[сыр]]ҙар, туңдырма, какао һәм башҡа аҙыҡтарҙы әҙерләүҙә ҡулланыла. [[Ҡаҙағстан]]е, [[Төркмәнстан|Төркмәнстан]] дөйә һөтө нигеҙендә милли ризыҡ һәм эсемлек [[шубат]] әҙерләнелә.

Микроэлементтар үтә күп булғанға күрә дөйә һөтө һыйыр һөтөнә ҡарағанда тәмлерәк, бер аҙ тоҙ тәме лә килә унан.

Ул бик файҙалы: составына [[кальций]], [[фосфор]], тимер, көкөрт һәм башҡа бик күп [[микроэлемент]]тар инә, дөйә һөтөндә шөкөр [[Лактоза|лактозаһы]] һәм [[Аминокислота|аминокислоталар]] күберәк, [[казеин]] аҡһымы аҙыраҡ. Дөйә һөтө.

=== Һарыҡ һөтө ===
Ғәҙәттә һарыҡ һөтөн сыр етештереүҙә ҡулланалар. Һарыҡ һөтөнән етештерелгән сыр һыйыр һөтөнән етештерелгәнгә ҡарағанда күпкә юғарыраҡ баһалана.

=== Ишәк һөтө ===
{{main|Молоко ослиц}}
Ишәк һөтө аҙыҡ булараҡ ҡына ҡулланылып ҡалмай, ә кремдар, майҙар, һабын һәм башҡа кометика саралары әҙерләүҙә лә файҙаланыла.

== Һөт аҙыҡтары ==
{{Основная статья|Һөт аҙыҡтары}}
{{кол|4}}
* [[Һөт өҫтө]],
* [[ҡаймаҡ]],
* [[эремсек]],
* [[ҡымыҙ]],
* [[сыр]],
* [[ряженка]] (биоряженка),
* [[пахта]],
* [[һөт сывороткаһы|сыворотка]],
* [[варенец]],
* [[кефир]],
* [[йогурт]],
* [[әсегән һөт]],
* [[ацидофилин]],
* [[Таң (напиток)|таң]],
* [[айран]],
* һөт пастаһы,
* бифидин,
* эремсек кремы,
* эремсек массаһы,
* сырки,
* төрлө һөт эсемлектәре. {{конец}}


== Иҫкәрмәләр == 

{{food-stub}}
[[Категория:Эсемлектәр]]
[[Категория:Һөт]]

== Литература ==
* {{из БСЭ|заглавие=Молоко|издание=3-е}}
* {{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/node/37019|title=Молочная промышленность}}
* [http://bigenc.ru/agriculture/text/2068039] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190731060553/https://bigenc.ru/agriculture/text/2068039 |date=2019-07-31 }}{{БРЭ|статья= Кисломолочные продукты|автор= В. Д. Харитонов, В. Ф. Семенихина, И. В. Рожкова|том= |страницы= |ref= }}
* [https://web.archive.org/web/20190731060544/http://bigmeden.ru/article/%25D0%259C%25D0%25BE%25D0%25BB%25D0%25BE%25D0%25BA%25D0%25BE ''Молоко'' — статья из [[Большая медицинская энциклопедия|Большой медицинской энциклопедии]]]
* {{ВТ-ЭСБЕ|Болезни молока}}
* {{книга
 | автор         = Крусь Г. Н., Храмцов А. Г., Волокитина Э. В., Карпычев С. В.
 | часть         = 
 | ссылка часть  = 
 | заглавие      = Технология молока и молочных продуктов
 | оригинал      = 
 | ссылка        = 
 | викитека      = 
 | ответственный = Под ред. А. М. Шалыгиной
 | издание       = 
 | место         = Москва
 | издательство  = КолосС
 | год           = 2006
 | том           = 
 | страницы      = 
 | столбцы       = 
 | страниц       = 455
 | серия         = Учебники и учебные пособия для студентов высших учебных заведений
 | isbn          = 5-9532-0166-4
 | doi           = 
 | тираж         = 
 | ref           = 
}}
* {{книга
 | автор         = Твердохлеб Г. В., Сажинов Г. Ю., Раманаускас Р. И.
 | часть         = 
 | ссылка часть  = 
 | заглавие      = Технология молока и молочных продуктов
 | оригинал      = 
 | ссылка        = 
 | викитека      = 
 | ответственный = 
 | издание       = 
 | место         = Москва
 | издательство  = ДеЛи принт
 | год           = 2006
 | том           = 
 | страницы      = 
 | столбцы       = 
 | страниц       = 616
 | серия         = 
 | isbn          = 5-94343-104-7
 | doi           = 
 | тираж         = 
 | ref           = 
}}
* {{книга
 | автор         = Бредихин С. А., Космодемьянский Ю. В., Юрин В. Н.
 | часть         = 
 | ссылка часть  = 
 | заглавие      = Технология и техника переработки молока
 | оригинал      = 
 | ссылка        = 
 | викитека      = 
 | ответственный = 
 | издание       = 
 | место         = Москва
 | издательство  = КолосС
 | год           = 2003
 | том           = 
 | страницы      = 
 | столбцы       = 
 | страниц       = 400
 | серия         = 
 | isbn          = 5-9532-0081-1
 | doi           = 
 | тираж         = 
 | ref           = 
}}
* {{книга
 | автор         = Гисин И. Б., Сирин В. И., Чепулаева Л. В., Шалыгина Г. А.
 | часть         = 
 | ссылка часть  = 
 | заглавие      = Технология молока и молочных продуктов
 | оригинал      = 
 | ссылка        = 
 | викитека      = 
 | ответственный = 
 | издание       = 
 | место         = Москва
 | издательство  = Пищевая промышленность
 | год           = 1983
 | том           = 
 | страницы      = 
 | столбцы       = 
 | страниц       = 376
 | серия         = 
 | isbn          = 
 | doi           = 
 | тираж         = 
 | ref           = 
}}</text>
      <sha1>kt5kk3wksoxebqkha3qzwaz6e09u4ed</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әлмән телe</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3790</id>
    <revision>
      <id>1306192</id>
      <parentid>1298160</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T20:03:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48593" sha1="jyjtuyp0meuk4l04f4i7sxz563ed8jm" xml:space="preserve">{{Язык|цвет=
|төҫ           = Һинд-Европа телдәре
|исем            = Немец теле
|үҙатама   = {{unicode|Deutsch {{IPA|[dɔʏtʃ]}}}}
|страны =[[Германия]]&lt;br&gt; [[Австрия]]&lt;br&gt; [[Швейцария]]&lt;br&gt; [[Лихтенштейн]]&lt;br&gt; [[Бельгия]]&lt;br&gt; [[Италия]]&lt;br&gt; [[Люксембург]]&lt;br&gt; [[Рәсәй]] һәм башҡа 36 ил
|официальный язык =  {{Флаг|Германия}} [[Германия]]&lt;br&gt; {{Флаг|Австрия}} [[Австрия]]&lt;br&gt; {{Флаг|Швейцария}} [[Швейцария]]&lt;br&gt; {{Флаг|Лихтенштейн}} [[Лихтенштейн]]&lt;br&gt;  {{Флаг|Италия}} [[Италия]]&lt;br&gt; {{Флаг|Люксембург}} [[Люксембург]]&lt;br&gt; {{EUR}}&lt;br&gt; {{Флаг|Бельгия}} [[Бельгия]]
* [[Файл:Flag of the German Community in Belgium.svg|border|22px]] [[Немец берләшмә]]
'''Региональ һәм локаль рәсми телдең статусы:'''&lt;br&gt;
{{Флаг|Бразилия}} [[Бразилия]]:&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.ipol.org.br/upload/Image/lei1.jpg|title= Cooficialização da língua alemã em Antônio Carlos: Projeto legislativo 132/2010|publisher= Instituto de Investigação e Desenvolvimento em Política Linguística|accessdate= 2014-11-13|lang= pt}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120402095443/http://www.ipol.org.br/upload/Image/lei1.jpg |date=2012-04-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.vemprapomerode.com.br/cultura/patrimonio/pagina/lingua-alema|title= Língua alemã|author= |date= |work= |publisher= Secretaria de Turismo, Cultura e Esporte de Pomerode|accessdate= 2014-11-13|lang= pt}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221184504/http://www.vemprapomerode.com.br/cultura/patrimonio/pagina/lingua-alema |date=2012-12-21 }}&lt;/ref&gt;
* [[Файл:Bandeira de Santa Catarina.svg|border|22px]] [[Санта-Катарина]] ([[Антониу-Карлус (Санта-Катарина)|Антониу-Карлус]], [[Помероди]])
{{Флаг|Ватикан}} [[Ватикан]]:
* [[Файл:BANDERA GUARDIA VATICA PANCHO.svg|border|22px]] [[Швейцария гвардияһы]]&lt;ref&gt;{{статья |автор=Haubel M.|заглавие= Die päpstliche Schweizergarde|ссылка= |язык= |издание=Österreichische Militärische Zeitschrift |год=2007 |номер=3 |страницы=311—316}}&lt;/ref&gt;
{{Флаг|Дания}} [[Дания]] ([[Көньяҡ Дания]])&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nordschleswig.dk/sprache |title= 
Sprache – Identität und Schlüssel|publisher=Nordschleswig.de |accessdate=2014-11-13 |lang=de}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флаг|Италия}} [[Италия]]:
* [[Файл:Flag of South Tyrol.png|border|22px]] [[Больцано (провинция)|Көньяҡ Тироль]]&lt;ref&gt;{{статья |автор=Bauer R.|заглавие=Deutsch als Amtssprache in Südtirol |язык=de |издание= Terminologie et tradtition. Office des publications officielles des communautés europeénnes|тип= |год=1994 |том= |номер= |страницы= 63–84}}&lt;/ref&gt;
{{Флаг|Намибия}} [[Намибия]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.az.com.na/fileadmin/pdf/2007/deutsch_in_namibia_2007_07_18.pdf|title=Deutsch in Namibia|date=18.07.2007|publisher=Allgemeine Zeitung|accessdate=2014-11-13|lang=de}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080624233949/http://www.az.com.na/fileadmin/pdf/2007/deutsch_in_namibia_2007_07_18.pdf |date=2008-06-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.deutschinnamibia.org/index.php?module=Pages&amp;func=display&amp;pageid=1|title=Wir stellen uns vor: Initiative Deutsch in Namibia (DiN)|publisher=DiN|accessdate=2011-11-06|lang=de}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120208161724/http://www.deutschinnamibia.org/index.php?module=Pages&amp;func=display&amp;pageid=1 |date=2012-02-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;  
{{Флаг|Парагвай}} [[Парагвай]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bpb.de/internationales/amerika/lateinamerika/44846/deutsche-kolonie|title=Die deutsche Kolonie in den Subtropen Paraguays|date=09.01.2008|publisher= Bundeszentrale für politische Bildung|accessdate=2014-11-13|lang=de}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; 
{{Флаг|Польша}} [[Польша]]:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ostpreussen-info.de/land/minderheit.htm|title=Zur Lage der deutschen Minderheit in Polen seit 1989|author= Danowski R.|publisher=Ostpreussen-info.de|accessdate=2014-11-13 |lang=de}}&lt;/ref&gt;
* [[Файл:POL województwo opolskie flag.svg|22px|border|Опольское воеводство]] [[Опольское воеводство]] (27 [[гмина|гмин]])
* [[Файл:POL województwo śląskie flag.svg|22px|border|Силезское воеводство]] [[Силезское воеводство]] (1 гмин)
{{Флаг|Словакия}} [[Словакия]]:
* [[Файл:Banskobystricky vlajka.svg|22px|border|Банска-Бистрица крайы]] [[Банска-Бистрица крайы]] ([[Крагуле]])
{{Флаг|Франция}} [[Франция]]:&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Эрбе, Михаэль|Erbe M.]]|заглавие=Das Elsass. Historische Landschaft im Wandel der Zeiten|место=Stuttgart|издательство=Kohlhammer|год=2002|страницы=198|isbn=3-17-015771-X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья |автор=[[Хартвег, Фредерик|Hartweg F.]]|заглавие= Die Sprachen im Elsass: Kalter Krieg oder versöhntes Miteinander?|ссылка=http://www.hss.de/downloads/argumente_materialien_35.pdf|язык=de|издание=Argumente und Materialien
zum Zeitgeschehen: Frankophonie – nationale und internationale Dimensionen|год=2002|номер=35|страницы=63—75}}&lt;/ref&gt;
* [[Файл:Flag of Lorraine.svg|22px|border|Эльзас]] [[Эльзас]]
* [[Файл:Flag of Alsace.svg|22px|border|Эльзас]] [[Лотарингия]] ([[Мозель (департамент)|Мозель]])
 |регулирующая организация =
|һөйләшеүселәр һаны =Туған тел: 110 миллион&lt;br&gt;Барыһы: 120 миллион
|рейтинг = 11
|статус = 
|үле = 
|категория = [[Евразия телдәре]]
|классификация =
 [[Һинд-Европа телдәре|Һинд-Европа ғаиләһе]]
:[[Герман телдәре|Көнбайыш-герман тармағы]]
|яҙма = [[латин әлифбаһы]]
|ГОСТ 7.75-97 = нем 481
|ISO1=de
|ISO2=ger (B); deu (T)
|ISO3=deu
}}
[[File:Legal status of German in the world.svg|frameless|right]]

'''Немец теле''' ({{lang-de|Deutsch, deutsche Sprache}}) — герман төркөмөнөң көнсығыш герман төркөмсәһенә ҡараған тел. Германия, Австрия, Швейцарияла немец теле дәүләт теле, ә Люксембург, Лихтенштейнда һәм Көнсығыш Бельгияла рәсми тел булып һанала. 100 миллион тирәһе кеше өсөн немец теле- туған тел.

Хәҙерге немец теле үрге (әҙәби тел нигеҙе) һәм түбәнге диалекттарға(Германияның төньяҡ- көнбайышында һәм ҡайһы бер илдәрҙә бер аҙ һаҡланған) бүленә. Яҙмаһы — [[латин әлифбаһы]]. Грамматик төрө буйынса немец теле— флектив-аналитик тел.

== Тарих ==
[[Инглиз теле]]нә яҡын. Көнбайыш герман ҡәбиләләре (алеман, баювар, сакс, туринг, франк, хат) теленә барып тоташа. Немец теле түбәнге-немец, урта-немец һәм көньяҡ‑немец төркөмдәре диалекттарын айырып йөрөтәләр, уларҙың һәр береһе көнбайыш һәм көнсығыш төркөмсәләргә бүленә; Швейцарияла — алеман, Люксембургта мозель-франк диалекттары бар. Әҙәби теле XVIII быуат аҙағында көнсығыш‑урта‑немец һәм көньяҡ‑немец диалекттары нигеҙендә формалаша. Немец теле фонетикаһында һүҙ башында һуҙынҡылар ҡаты итеп әйтелә; морфема аҙағында яңғырау тартынҡылар һаңғыраулана: [ä], [ö], [ü], [äu] һуҙынҡылары өсөн умлаут күренеше хас. Һүҙьяһалышта аффиксация һәм һүҙҙәрҙе ҡушыу өҫтөнлөк итә; субстантивациялары киң таралған: «laufen» (йүгерергә) — «das Laufen» (йүгереү), «alt» (ҡарт) — «der Alte» (ҡарт кеше), «die Alte» (ҡарсыҡ), «das Alte» (иҫке) һәм башҡа Һүҙлек составында инглиз, итальян, латин телдәренән, француз теленән, шулай уҡ славян телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәр бар. Һөйләмдәрҙең төп тибы — ҡылымлы. Яҙыу латин алфавиты нигеҙендә башҡарыла. Хәҙерге немец алфавиты 26 хәрефтән тора.

== Диалекттары ==
{{main|Диалекты немецкого языка}}
{{См. также|Нижненемецкий язык|Верхненемецкий язык}}
[[Файл:Brockhaus 1892 Deutsche Mundarten.jpg|right|thumb|Карта немецких диалектов 1894 года]]
[[Файл:Verbreitungsgebiet der heutigen niederdeutschen Mundarten.svg|right|thumb|Нижненемецкие диалекты.&lt;br&gt; корре́кции:
4 = Ostfriesisch   5 = niedersächsische Mundarten in den Niederlanden ohne Ostfriesisch&lt;br&gt;
10 = Mittelmärkisch]]
[[Файл:Verbreitungsgebiet des heutigen Mitteldeutschen.PNG|right|thumb|Средненемецкие диалекты]]
[[Файл:Heutige oberdeutsche Mundarten neu.PNG|right|thumb|Южнонемецкие диалекты]]

Немец теленең бөтә диалекттары ла көнбайыш герман диалект мөхитенә ҡарай, унда шулай уҡ [[нидерланд теле]] лә инә. Хәҙерге Германия, Австрия, Швейцария, [[Люксембург]], [[Лихтенштейн]], [[Италия]] һәм [[Нидерланд]] биләмәләрендә өс диалект төркөмөн айырып йөрөтәләр: Түбәнге немец (Niederdeutsch), Урта немец (Mitteldeutsch) һәм Үрге немец (Oberdeutsch), һуңғы икеһе Үрге немец диалекты төрҙәре итеп ҡарал (Hochdeutsch)&lt;ref name=&quot;Немецкий язык&quot;/&gt;.Түбәнге һәм Үрге немец диалекттары араһындағы сик Бернарт һыҙығы тип йөрөтөлә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.opdegrens.eu/hansh/2009/benrath2.html|title=Meer over de Benrather taalgrens|author=Hans Hermans.|date=2009-11-18|work=|publisher=|accessdate=2012-09-20|lang=nl}}&lt;/ref&gt;. Был төрөкмдәргә ингән айырым һөйләш һәм милли варианттарҙа географик үҙенсәлектәрҙән тыш оҙайлы мәҙәни, географик һәм тарихи факторҙар йоғонтоһонда телдә һиҙелерлек айырма бар&lt;ref&gt;{{книга|автор=Eckhard Eggers.|заглавие=Moderne Dialekte – neue Dialektologie. Akten des 1. Kongresses der Internationalen Gesellschaft für Dialektologie des Deutschen (IGDD) am Forschungsinstitut für Deutsche Sprache „Deutscher Sprachatlas“ der Philipps-Universität Marburg vom 5. bis 8. März 2003|место=Steiner, Stuttgart|издательство=|год=2005|страниц=|isbn=3-515-08762-1}}&lt;/ref&gt;. Австрия һәм Швейцария варианттарының фонетика һәм лексикала үҙ үҙенсәлектәре бар, уларға һүҙ башында ''p-, t-, k-'' әйтелешендә айырма,әҙәбәи немец телендә булмаған сит ил телдәренән ингән һүҙҙәр ҡулланыу хас. Ерле һөйләштәрҙе диалекттарҙан айырып ҡарамайҙар. Улар барыбер бавар һәм алеманн диалекттарына ҡарай.

== Боронғо герман телдәре ==
{{main|Прагерманский язык}}
[[Файл:AlthochdeutscheSprachräume962 Box.jpg|thumb|Западногерманский языковой регион в [[Восточно-франкское королевство|Восточно-франкском королевстве]] ([[962 год]])]]
Герман ҡәбиләләре [[Эльба (река)|Эльба]] менән [[Одер]] йылғалары араһындағы тигеҙлектең төньяғына, Ютландия һәм Скандинавияға, VI—V б.э.т.быуаттарҙа күсеп килгән. Улар боронғо һинд-европа ҡәбиләләре берлегенән айырылып сыҡҡан&lt;ref&gt;{{книга|автор=Meier-Brügger M., [[Краэ, Ханс|Krahe H.]]|заглавие=Indogermanische Sprachwissenschaft|место=Berlin|издательство=Walter de Gruyter|год=2002|страниц|isbn=3-11-017243-7}}&lt;/ref&gt;. Башҡа һинд-европа телдәренән айырылып сыҡҡан боронғо герман теле герман теленең нигеҙен тәшкил итә&lt;ref&gt;{{книга|автор=Zimmer S.|часть=Usipeten/Usipeter und Tenkterer: Sprachliches|заглавие=Reallexikon der germanischen Altertumskunde|том=31|место=Berlin|издательство=de Gruyter|год=2006|страницы=572—573|isbn=3-11-018386-2}}&lt;/ref&gt;. Быуаттар буйы германдар теленә күрше халыҡтар телдәре йоғонто яһай (күбеһенсә — [[Кельты|кельттар]], һуңыраҡ римляндар- [[латин теле]]){{sfn|Жирмунский В. М. История немецкого языка|1948|с=9—13}}.

Беҙҙең эра башында телдең үҫеше күп осраҡта ҡәбилә телдәрендә һөйләшеүселәрҙең миграцияһына, шулай уҡ бәләкәйерәк ҡәбиләләрҙең ҙурыраҡтары тарафынан йотола барыуына бәйле. Шулай итеп, франк, сакс, тюринг, алеманн һәм бавар ҡәбилә берләшмәләре һәм уларҙың диалекттары барлыҡҡа килә. V—IX быуаттарҙа улар Меровингтар ([[Хлодвиг I|Хлодвиг]] етәкселегендәге һуғыштар), ә һуңыраҡ Каролингтар ([[Бөйөк Карл]]дың баҫып алыу һуғыштары) ҡулы аҫтында берләшә&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Лебек, Стефан|Лебек С.]]|часть=Франки|заглавие=Происхождение франков. V-XI века|место=М.|издательство=Скарабей|год=1993|том=1|страниц=|isbn=5-86507-001-0}}&lt;/ref&gt;. Карл империяһына хәҙерге Франция, Италия, Германия ерҙәре инә. Был [[Рейн]] йылғаһынан көнсығыштағы германдарҙың [[Галлия]] һәм Апеннин ярыумутрауындағы роман халыҡтарынан айырылыуына  килтерә{{sfn|Жирмунский В. М. История немецкого языка|1948|с=21—22}}.

== Урта быуаттарҙа һәм Яңы осорҙа немец теле ==
{{main|Средневерхненемецкий язык|Ранненововерхненемецкий язык}}
Көнсығыш франк дәүләтендә төрлө ҡәбиләләр йәшәй, шуға ҡарамаҫтан унда йәшәгән халыҡ үҙен бер үк телдә һөйләшкән бер халыҡ итеп X—XI баштарында, урта немец осоро башында уҡ, хис итә башлай. ''[[Deutsch (этимология слова)|Deutsch]]'' һүҙе ''diutisc'' ({{lang-goh|diot}}, {{lang-got|þiuda}}) һүҙенән алынған, «халыҡ телендә һөйләшеүсе» (латин телендә һөйләшкәндәрҙән айырмалы) тигәнде аңлатҡан сифат һүҙ. Латинса ''theodisce'' (''theodisca lingua'') латин сығанаҡтарында [[VIII быуат]] аҙаҡтарында күренә башлай һәм латин телендә һөйләшмәгән, мәҫәлән, герман халыҡтары тигәнде аңлатҡан&lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=Wolfgang Haubrichs, [[Вольфрам, Хервиг|Herwig Wolfram]].|часть=Theodiscus|заглавие=Reallexikon der Germanischen Altertumskunde|место=Berlin, New York|издательство=|год=2005|страниц=|isbn=3-11-018385-4}}&lt;/ref&gt;. IX быуаттың икенсе яртыһында Отфрид фон Вейсенбург яҙмаларында ''thiufrenkiska zunga'' осрай, был дөйөм франк теле тигәнде аңлата, XI быуат башында ''diu diutisca zunge'' тип Ноткер бөтә герман халыҡтары телен атай. Тотош халыҡты ''diutisc'' тип тик XI быуат аҙағында ғына атай башлайҙар {{sfn|Жирмунский В. М. История немецкого языка|1948|с=38}}.

Күрше роман һәм славян халыҡтарынан айырмалы, урта быуаттарҙа немец телендә һөйләшеүселәр төрлө дәүләттәрҙә йәшәй. Шуға күрә немец теленең бик күп диалекттары формалаша. Урта үрге немец теленең ерле һөйләштә ҡулланыш үҙенсәлектәре мәҙәни берлекте нығытыуға ҡамасаулай һәм XIII быуат башынан алып, шағирҙар диалект һүҙҙәрен ҡулланмаҫҡа тырыша башлай-улар үҙ әҫәрҙәрен уҡыусылар һанын арттырырға тырыша, был дөйөм немец телен булдырыуға табан яһалған тәүге аҙым тип ҡарала. Ләкин бының өсөн халыҡ араһында Урта быуаттың һуңғы осоронда һәм Яңырыш осоронда уҡый-яҙа белеүселәр һаны артыуы кәрәк була.&lt;ref&gt;{{книга|автор=Thordis Hennings.|заглавие=Einführung in das Mittelhochdeutsche|место=Berlin|издательство=|год=2003|страниц=|isbn=3-11-017818-4}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Martin Luther (Lucas Cranach) 1526.jpg|thumb|upright|[[Мартин Лютер]] (Өлкән Лукас Кранах эше, [[1526 год|1526]])]]
XIII—XIV быуаттарҙа немец теле үҫеше әкренләп латин теленең рәсми эшмәкәрлек өлкәһенән ҡыҫырыҡлап сығарыла башлай (быға тик XVI—XVII быуаттарҙа ғына өлгәшелә). [[Эльба ]] йылғаһының көнсығышында ятҡан славян ерҙәрен баҫып алыу көнсығыш немец һөйләшен барлыҡҡа килтерә, был тел төп урынды биләй башлай һәм көньяҡ немец әҙәби традициялары менән байытылып, немец әҙәби теленә нигеҙ һала.

Башҡа илдәрҙән айырмалы (уларҙа әҙәби тел- баш ҡала диалекты теле), немец әҙәби теле- урта һәм үрге немец теленең ҡатнашмаһы, ул тик [[Ганновер]]ҙа ғына туған тел булып иҫәпләнә.Германияның төньяғында был тел тик дәүләт менән идара итеү һәм мәктәп мәғарифы өлкәһендә [[Реформация]] осоронда тарала. [[Ганза]] ҡалалары сәскә атҡан осорҙа Германияның бөтә төньяғында түбәнге немец диалекттары һәм [[нидерланд теле]] өҫтөнлөк итә. Ваҡыт үтеү менән әҙәби немец теле Германияның төньяғында ерле диалекттарҙы ҡыҫырыҡлап сығара, улар бөгөнгә тиклем бик аҙ һаҡланып ҡалған (Нидерландтарҙа,Дания, элекке СССР өлкәләрендә йәшәгән немецтарҙың күбеһенең туған теле, Plattdeutsch). Үҙәк һәм көньяҡ Германияла тел әҙәби телгә яҡын булғанлыҡтан, халыҡ үҙ диалектын һаҡлап ҡалған&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Поленц, Петер фон|Peter von Polenz]].|заглавие=Geschichte der deutschen Sprache (9. Auflage)|место=Berlin, New York|издательство=Walter de Gruyter|год=1987|страниц=|isbn=3-11-007998-4}}&lt;/ref&gt;.

[[1521 ]] йылда [[Лютер Мартин|Мартин Лютер]] [[Яңы Ғәһед]]те (Новый Завет) әле нығынып бөтмәгән дөйөм яҙма телгә тәржемә итә, ә [[1534 ]] йылда — [[Иҫке Ғәһед]]те, XIX быуат телсе ғалимдары фекеренсә, был бер нисә быуындың теленә йоғонто яһай, сөнки XIV быуатта уҡ әкренләп иртә үрге немец теле тип йөрөтөлгән дөйөм немец теленең үҫеше һиҙелә башлай&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.welt.de/kultur/history/article1590611/Wie_Martin_Luthers_Bibel_unsere_Sprache_praegt.html|title=Wie Martin Luthers Bibel unsere Sprache prägt|author=[[Флокен, Ян фон|Jan von Flocken]].|date=|work=|publisher=|accessdate=2011-11-06|lang=de}}&lt;/ref&gt;. Дөйөм әҙәби немец теленең формалашыуы башлыса XVII быуатта тамамлана&lt;ref&gt;{{книга|автор=Frédéric Hartweg, Klaus-Peter Wegera.|заглавие=Frühneuhochdeutsch. Eine Einführung in die deutsche Sprache des Spätmittelalters und der frühen Neuzeit|место=Niemeyer, Tübingen|издательство=|год=2005|страниц=|isbn=3-484-25133-6}}&lt;/ref&gt;.

== Немец яҙмаһы ==
{{main|Немецкая письменность|Немецкий алфавит}}

[[Файл:Vereinfachte Ausgangsschrift.png|right|thumb|[[Прописные буквы]] немецкого алфавита с отдельными буквосочетаниями]]
Немец алфавитында 26 пар латин хәрефтәре ҡулланыла (бәләкәй һәм ҙур хәрефтәр)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.studygerman.ru/online/alphabet/|title=Немецкий алфавит: Study German|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2011-11-06|lang=}}&lt;/ref&gt;; умлаут билдәһе ҡуйылған хәрефтәр (''ä'', ''ö'', ''ü'') һәм лигатура (ҡушма хәреф) ''ß'' (эсцет) алфавитҡа инмәй. Алфавитта умлаутлы ''ä'', ''ö'', ''ü'' яҙыу билдәләре ''a'', ''o'', ''u'' хәрефтәренән айырылмай; умлаут менән генә айырылған һүҙҙәрҙән тыш булғандарында умлаутлы һүҙ аҙаҡтараҡ яҙыла; ''ß'' оҙон һуҙынҡыларҙан һәм дифтонгтарҙан һуң яҙыла (1996 йылғы орфография реформаһынан һуң)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.all-de.com/service/fragen_antworten/771-kogda-v-nemeckom-yasyke-ispolzuetsya-ss.html|title= Яҙыуҙа «ß» ҡулланғанда|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2014-01-20|lang=}}&lt;/ref&gt; ''ss''-ҡа тиң&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://audio-class.ru/deutsch/abc-de.html|title=О Немецком алфавите|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2011-11-06|lang=}}&lt;/ref&gt;. Немец хәрефтәрен атаған саҡта ''ä'', ''ö'', ''ü'' хәрефтәрен ''a'', ''o'' и ''u'' хәрефтәре менән бергә атамай, хәрефтәр теҙмәһенең аҙағында ғына атайҙар&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sprachprofi.org/german-alphabet_72670817.html|title=Das deutsche Alphabet|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2012-01-17|lang=de}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308025051/http://www.sprachprofi.org/vocabulary/german-alphabet.html |date=2014-03-08 }}&lt;/ref&gt;. Һүҙлектәрҙә немец һүҙҙәре умлаутты иҫәпкә алмай ғына ҡуйыла .

{| class=&quot;standard&quot; style=&quot;text-align:center; font-family: Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, sans-serif;&quot;
|-----
! хәреф !! атамаһы
| width=&quot;1&quot; rowspan=&quot;16&quot; |
! хәреф !! атамаһы
| width=&quot;1&quot; rowspan=&quot;16&quot; |
! хәреф !! атамаһы
| width=&quot;1&quot; rowspan=&quot;16&quot; |
! хәреф !! атамаһы
| width=&quot;1&quot; rowspan=&quot;16&quot; |
! хәреф !! атамаһы
|-----
| [[A (латиница)|A a]] || а || [[F (латиница)|F f]] || эф || [[L (латиница)|L l]] || эль || [[Q (латиница)|Q q]] || ку || ([[Ü (латиница)|Ü ü]]) || у-умлаут
|-----
| ([[Ä (латиница)|Ä ä]]) || а-умлаут || [[G (латиница)|G g]] || гэ || [[M (латиница)|M m]] || эм || [[R (латиница)|R r]] || эр || [[V (латиница)|V v]] || фау
|-----
| [[B (латиница)|B b]] || бэ || [[H (латиница)|H h]] || ха || [[N (латиница)|N n]] || эн || [[S (латиница)|S s]] || эс || [[W (латиница)|W w]] || вэ
|-----
| [[C (латиница)|C c]] || цэ || [[I (латиница)|I i]] || и || [[O (латиница)|O o]] || о || ([[ß (латиница)|ß]]) || эсцет (ss) || [[X (латиница)|X x]] || икс
|-----
| [[D|D d]] || дэ || [[J (латиница)|J j]] || йот || ([[Ö (латиница)|Ö ö]]) || о-умлаут || [[T (латиница)|T t]] || тэ || [[Y (латиница)|Y y]] || ипсилон
|-----
| [[E (латиница)|E e]] || э || [[K (латиница)|K k]] || ка || [[P (латиница)|P p]] || пэ || [[U (латиница)|U u]] || у || [[Z (латиница)|Z z]] || цет
|-----
|}

Латин хәрефтәрен индергәнсе немец телендә рун тамғалары ҡулланылған, улар германдар христиан диненә күскәндән һуң бөтөнләй ҡулланылмай башлаған. XX башына тиклем рәсми ҡулланышта гот шрифты йөрөгән (башҡа илдәрҙә баҫтырылған һүҙлектәрҙә лә)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://inyazservice.narod.ru/german_general.html|title=Виды немецкого письма|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2011-11-06|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120119121342/http://inyazservice.narod.ru/german_general.html|archivedate=2012-01-19|deadlink=404}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119121342/http://inyazservice.narod.ru/german_general.html |date=2012-01-19 }}&lt;/ref&gt;. Айырым гот ҡулъяҙмаһы һәм фрактура булған (1941 йылға тиклем мәктәптә өйрәтелгәндәр). Антиква XIX быуаттан башлап башта рәсми ҡулланышта булмай , 1918 йылғы ноябрь революцияһынан һуң рәсми рәүештә индерелә. Нацистар власҡа килгәс, гот шрифты рәсми рәүештә индерелә, һуңыраҡ нацист пропагандаһы гот шрифтын, еврейҙарҙың квадратлы яҙмаһына оҡшатып, эҙәрлекләй башлай,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/?id=zfT0Iam0q7AC&amp;pg=PA165&amp;vq=the+nazi+ban+on+gothic&amp;dq=paul+renner+the+art+of+typography+1998|title=Paul Renner: the Art of Typography|author=Christopher Burke.|date=1998|work=|publisher=New York: Princeton Architectural Press|accessdate=2011-11-06|lang=}}&lt;/ref&gt;. Хәҙерге заманда был шрифт биҙәү маҡсатында, йә иһә китап нәшер иткәндә ҡулланыла .

== Лексика ==
{{main|Лексика немецкого языка}}
Боронғо немец һүҙҙәре тип боронғо герман телендә булған лексемалар атала. Ул телдең төрлө диалекттарынан хәҙергә [[герман телдәре]], шул иҫәптән хәҙерге әҙәби немец теле лә барлыҡҡа килгән&lt;ref&gt;{{книга |автор=Wiese H. |заглавие=Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt |место=Berlin |издательство=Logos Verlag |год=2010 |страниц= |страницы= |isbn=978-3-8325-1601-7}}&lt;/ref&gt;. Ул һүҙҙәрҙең күбеһе боронғо герман теленә үҙ сиратында боронғо һинд-европа теленән ингән. Уларға: алмаштар ''ich'' (прагерм. ''*ek''), ''du'' (''*þū''), ''mein'' (''*mīnaz'') и т. д.; һандар ''ein'' (прагерм. ''*ainaz''), ''zwei'' (''*twai''), ''hundert'' (''*hundaradą'')һ.б..; исем ''Vieh'' (прагерм. ''*fehu''), ''Haus'' (''*hūsą''), ''Feuer'' (''*fōr'') иһ.б.; ҡылымдарҙан ''gehen'' (прагерм. ''*gāną''), ''stehen'' (''*stāną''), ''sehen'' (''*sehwaną'') кеүектәр инә&lt;ref&gt;См. соотв. статьи в {{книга |автор=[[Клуге, Фридрих|Kluge F.]] |заглавие=Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache |ответственный=bearbeitet von Elmar Seebold |издание= 24., durchgesehene und erweiterte Auflage |место= Berlin, New York |издательство= Walter de Gruyter |год=2001 |страниц= |страницы= |isbn=978-3-11-017473-1}}, {{книга |заглавие=[[Немецкий словарь|Deutsches Wörterbuch von Jacob und Wilhelm Grimm]]. 16 Bände in 32 Teilbänden|ссылка=http://woerterbuchnetz.de/DWB/|место=Leipzig|год=1854—1961}}, {{cite web |url=http://www.dwds.de/ |title=Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache|publisher= [[Берлинско-Бранденбургская академия наук|Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften]]|accessdate=2014-11-13 |lang=de}}&lt;/ref&gt;

Башҡа һинд-европа телдәренән немец теленә ингән һүҙҙәр Германияның күрше илдәр менән тарихи мәҙәни, сәйәси һәм иҡтисади бәйләнештәре менән аңлатыла&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;{{статья |автор=[[Бест, Карл-Хайнц|Best K.-H.]] |заглавие=Wo kommen die deutschen Fremdwörter her? |издание= Göttinger Beiträge zur Sprachwissenschaft |год=2001 |номер=5 |страницы=7—20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=Schildt J.|заглавие=Abriss der Geschichte der deutschen Sprache|место=Berlin|издательство=|год=1976|страницы=29|isbn=}}&lt;/ref&gt;. Һинд-европа һүҙҙәренән тыш немец телендә башҡа һинд-европа теле булмаған телдәрҙән дә ингән мәҙәни лексика бар&lt;ref&gt;{{статья |автор=Körner H. |заглавие=Zur Entwicklung des deutschen (Lehn-)Wortschatzes |издание=Glottometrics |год=2004 |номер=7 |страницы=25—49}} (PDF [https://www.ram-verlag.eu/wp-content/uploads/2018/08/g7zeit.pdf#page=28 ram-verlag.eu])&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.examen-europaeum.com/EEE/EEE2003/08FremdundLehnwoerter.htm|title=Fremdwörter und Lehnwörter|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2011-11-08|lang=de|archiveurl=https://www.webcitation.org/68rDFHejd?url=http://www.examen-europaeum.com/EEE/EEE2003/08FremdundLehnwoerter.htm|archivedate=2012-07-02|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513061751/http://www.examen-europaeum.com/EEE/EEE2003/08FremdundLehnwoerter.htm |date=2013-05-13 }}&lt;/ref&gt;.

Башҡа телдәрҙән ингән һүҙҙәр өлөшөләтә баштағы әйтелешен һәм [[орфография]]һын һаҡлап ҡалыуы мөмкин. Латин теленән ингән һүҙҙәр: ''Koch'' ({{lang-la|coquus}}), ''Wein'' (''vīnum''), ''Straße'' (''strāta''),''Prozess'' (''processus''), ''schreiben'' (''scrībere'') и др.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.latein.ch/sprache/etymologien/|title=Latein im Deutschen|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2011-11-08|lang=de}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110831220845/http://www.latein.ch/sprache/etymologien/ |date=2011-08-31 }}&lt;/ref&gt;. [[Боронғо грек теле]]нән фән, дин, мифология һәм ижтимағи- сәйәси ҡоролошҡа бәйле һүҙҙәр ингән : ''Meter'' ([[Древнегреческий язык|др-греч.]] μέτρον), ''Elektron'' (ήλεκτρον), ''Mathematik'' (μαθηματική), ''Historie'' (ἱστορία), ''Theologie'' (θεολογία), ''Liturgie'' (λειτουργία), ''Mythos'' (μῦθος), ''Thron'' (θρόνος), ''Demokratie'' (δημοκρατία) һәм башҡа. Латин һәм грек телендәге күп кенә һүҙҙәр, уларҙан яһалған һүҙҙәр немец теленә тарих дауамында башҡа телдәр аша ингән&lt;ref&gt;{{книга|автор=Wolff F.|заглавие=Latein und Griechisch im deutschen Wortschatz|место=Wiesbaden|издательство=VMA-Verlag|год=1999|страниц=|isbn=3-928127-63-2}}&lt;/ref&gt;.

[[Итальян теле]]нән иҡтисади терминдар һәм сәнәғәткә бәйле һүҙҙәр ингән: ''Bank'' ({{lang-it|banca}}), ''Bankrott'' (''banca rotta''), ''Bilanz'' (''bilancia''), ''Risiko'' (''risico'', ''risco''), ''Kapital'' (''capitale''), ''Arie'' (''aria''), ''Oper'' (''opera''), ''Sinfonie'' (''sinfonia'')&lt;ref&gt;{{статья |автор=[[Бест, Карл-Хайнц|Best K.-H.]] |заглавие=Italianismen im Deutschen |издание=Göttinger Beiträge zur Sprachwissenschaft |год=2006 |номер=13 |страницы= 77—86}}&lt;/ref&gt;. [[Француз теле]]нән мода һәм көнкүрешкә
ҡағылышлы һүҙҙәр ингән: ''Figur'' ({{lang-fr|figure}}), ''Garderobe'' (''garde-robe''), ''Toilette'' (''toilette''), ''Friseur'' (''friser'')&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{статья |автор=[[Бест, Карл-Хайнц|Best K.-H.]] |заглавие=Ein Beitrag zur Fremdwortdiskussion |издание=Die deutsche Sprache in der Gegenwart. Festschrift für Dieter Cherubim zum 60. Geburtstag |год=2001 |страницы= 263—270}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга |автор=Telling R. |заглавие=Französisch im deutschen Wortschatz. Lehn- und Fremdwörter aus acht Jahrhunderten | |место=Berlin |издательство=Volk und Wissen Volkseigener Verlag |год=1987 |страницы= |isbn=3-06-521804-6}}&lt;/ref&gt;. Немец теленә инглиз теленән, бигерәк тә XX ьыуаттың икенсе яртыһында, бик күп технологиялар, медиа, шулай уҡ йәштәр мәҙәниәтенә ҡағылышлы һүҙҙәр ингән ([[англицизм]] һәм [[американизм]]дар): ''E-Mail'' ({{lang-en|e-mail}}), ''Show'' (''show''), ''Keyboard'' (''keyboard''), ''Ticket'' (''ticket''), ''T-Shirt'' (''T-shirt''), ''Party'' (''party''), ''Date'' (date), ''Baby'' (''baby''), ''Story'' (''story'')&lt;ref&gt;{{книга |автор=Carstensen B., Busse U. |заглавие= Anglizismen-Wörterbuch: der Einfluss des Englischen auf den deutschen Wortschatz nach 1945 |место=Berlin, New York |издательство=de Gruyter |год=2001 |том= 1 |страниц= |страницы=25—47 |isbn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья |автор=[[Бест, Карл-Хайнц|Best K.-H.]] |заглавие= Anglizismen – quantitativ |ссылка= |язык= |издание=Göttinger Beiträge zur Sprachwissenschaft |год=2003 |номер=8 |страницы=7—23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга |автор=Burmasova S. |заглавие=Empirische Untersuchung der Anglizismen im Deutschen am Material der Zeitung DIE WELT (Jahrgänge 1994 und 2004) |ссылка=http://www.opus-bayern.de/uni-bamberg/volltexte/2010/244/pdf/Burmasovaopusopt1e.pdf |место=Bamberg |издательство=University of Bamberg Press |год=2010 |страницы= |isbn=978-3-923507-71-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья |автор=[[Айзенберг, Петер|Eisenberg P.]] |заглавие=Anglizismen im Deutschen |издание=Deutsche Akademie für Sprache und Dichtung, Union der deutschen Akademien der Wissenschaften: Reichtum und Armut der deutschen Sprache. Erster Bericht zur Lage der deutschen Sprache |год=2013 |страницы=57—119}}&lt;/ref&gt;.

Немец теленә [[ғәрәп теле]] лә һиҙелерлек йоғонто яһаған: ''Matratze'' (ғәрәпсә. مطرح), ''Elixir'' (الإكسير), ''Arsenal'' (دار الصناعة), ''Ziffer'' (صفر) һ.б.&lt;ref&gt;{{книга|автор=Osman N.|заглавие=Kleines Lexikon deutscher Wörter arabischer Herkunft|место=München|издательство=|год=1992|страниц=|isbn=3-406-34048-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=Unger A. |заглавие=Von Algebra bis Zucker. Arabische Wörter im Deutschen |место=Stuttgart |издательство=Reclam |год=2007 |страниц= |isbn=978-3-15-010609-9}}&lt;/ref&gt;. Немец телендә еврейҙар теленән — [[иврит]] менән [[идиш]]тан ингән һүҙҙәр ҙә күп: ''betucht'' ({{lang-he|בָּטַח}}), ''koscher'' (ככּשר), ''dufte'' (טוֹב), ''mauscheln'' (מֹשֶׁה или מָשָׁל), ''zocken'' (צחוק), ''Chuzpe'' (חֻצְפָּה), ''Schlamassel'' ({{lang-yi|שלימזל}})&lt;ref&gt;{{статья |автор=[[Бест, Карл-Хайнц|Best K.-H.]]|заглавие=Hebraismen im Deutschen|издание=Glottometrics|год=2014|номер=27|страницы=10—17}} (PDF [https://www.ram-verlag.eu/wp-content/uploads/2018/08/g27zeit.pdf#page=13 ram-verlag.eu])&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга |автор=Stern H. |заглавие=Wörterbuch zum jiddischen Lehnwortschatz in den deutschen Dialekten |место=Tübingen |издательство=Niemeyer |год=2000 |страниц= |страницы= |isbn=3-484-39102-2}}&lt;/ref&gt;.

Милли мәҙәниәткә ҡағылышлы һүҙҙәр айырым бер ҡатлам тәшкил итә. Мәҫәлән, [[Ҡытай теле]]нән ''Feng Shui'' ({{lang-zh|風水}}), ''Mahjong'' (麻將), ''Kungfu'' (功夫), ''Ketchup'' (茄汁), ''Tee'' (茶)&lt;ref&gt;{{статья |автор=[[Бест, Карл-Хайнц|Best K.-H.]] |заглавие=Sinismen im Deutschen und Englischen |издание=Glottometrics |год=2008 |номер=17 |страницы=87—93}} (PDF [https://www.ram-verlag.eu/wp-content/uploads/2018/08/g17zeit.pdf#page=90 ram-verlag.eu])&lt;/ref&gt;. [[Япон теле]]нән: ''Kamikaze'' ({{lang-ja|神風}}), ''Ninja'' (忍者), ''Aikido'' (合気道), ''Origami'' (折り紙), ''Karaoke'' (カラオケ), ''Tsunami'' (津波)&lt;ref&gt;{{статья |автор=[[Бест, Карл-Хайнц|Best K.-H.]] |заглавие=Zur Entwicklung der Entlehnungen aus dem Japanischen ins Deutsche |издание=Glottometrics |год=2009 |номер=19 |страницы=80—84}} (PDF [https://www.ram-verlag.eu/wp-content/uploads/2018/08/g19zeit.pdf#page=83 ram-verlag.eu])&lt;/ref&gt;. Урыҫ теленән: ''Sputnik'' (''спутник''), ''Sowjet'' ({{lang-ru|совет}}), ''Pogrom'' (''погром''), ''Datsche'' (''дача''), ''Kosaken'' (''казак'') һәм башҡалар&lt;ref&gt;{{статья |автор=  [[Бест, Карл-Хайнц|Best K.-H.]] |заглавие=Slawische Entlehnungen im Deutschen |издание= Rusistika - Slavistika - Lingvistika. Festschrift für Werner Lehfeldt |тип= |год=2003 |том= |номер= |страницы= 464—473}}&lt;/ref&gt;.

Немец теленә төрлө ваҡытта [[герман]], [[славян]], [[роман]] телдәренән, шулай уҡ (башҡа телдәр аша) [[төрки ]], [[фин-уғыр]], [[һинд]], [[иран]]&lt;ref&gt;{{статья |автор=[[Бест, Карл-Хайнц|Best K.-H.]]|заглавие=Iranismen im Deutschen|издание=Glottometrics|год=2013|номер=26|страницы=1—8}} (PDF [https://www.ram-verlag.eu/wp-content/uploads/2018/08/g26zeit.pdf#page=5 ram-verlag.eu])&lt;/ref&gt;, [[Полинезия]], [[Африка ]] телдәренән һәм башҡа телдәрҙән һүҙҙәр ингән&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{книга |автор=[[Айзенберг, Петер|Eisenberg P.]] |заглавие=Das Fremdwort im Deutschen |место= Berlin, New York |издательство=de Gruyter |год=2011 |страниц= |страницы= |isbn=978-3-11-023564-7}}&lt;/ref&gt;.

== [[Башҡортостан]]да немец теле ==
Немец теле буйынса белгестәрҙе 1930 йылдар аҙағында Бәләбәй педагогия училищеһы базаһында һәм һуңыраҡ  [[Өфө сит ил телдәре уҡытыусылары институты]]нда әҙерләй башлайҙар. 1941 йылда ул Башҡорт дәүләт педагогия институтына факультет булараҡ ҡушыла. Немец теле кафедраһын ул йылдарҙа Г.Н.Белова, Елизавета Фе етәкләй. Кафедрала Мәскәүҙә сит телдәр институтын тамамлап ҡайтҡан [[Жәлил Кейекбаев]], Ленинград педагогия институтын тамамлап, йүнәлтмә буйынса килгән [[Классен Генрих Николаевич|Генрих Классен]] эшләй.

Һуғыштан һуң кафедраны Генрих Николавевич Классен һәм [[Гельблу Яков Иосифович|Яков Иосифович Гельблу]] етәкләй. Генрих Классен Рәсәй немецтары һөйләшкән (шулай уҡ Башҡортостан немецтары) түбәнге немец диалекты буйынса эҙләнеүҙәр алып бара, 1957 йылда Советтар Союзында йәшәгән немец балалары өсөн тәүге әлифбаны нәшер итә (Fibel), һуңыраҡ Башҡорт дәүләт педагогия институты (Башҡорт дәүләт педагогия университеты) доценттары Е. И. Гутрова, И. А. Сухова менән берлектә немец (әсә теле) теле буйынса башҡа дәреслектәр сығара.

2002 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, [[Башҡортостан]]да немец теле белгән кешеләр һаны — яҡынса 64,9 мең, уларҙың 8,2 меңдән ашыуы — немец милләтенән. Немец теле [[Башҡортостан]]дың байтаҡ урта һәм юғары уҡыу йорттарында мотлаҡ уҡытыла торған сит телдәр иҫәбенә инә; [[Благовар районы]]ның [[Алексеевка (Благовар районы)|Алексеевка]], [[Викторовка (Благовар районы)|Викторовка]], [[Яңы Никольский (Благовар районы)|Яңы Никольский]], [[Пришиб (Благовар районы)|Пришиб]], Таң ауылдары мәктәптәрендә, шулай уҡ [[Өфө]] ҡалаһының 86‑сы гимназияһында туған тел итеп өйрәнелә.

Һуңғы йылдарҙа немец теле Башҡортостан мәктәптәренең күбеһендә икенсе сит тел булараҡ уҡытыла башланы.

[[Башҡорт дәүләт университеты]]нда, [[Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]нда һәм башҡа юғары уҡыу йорттарында немец теле буйынса белгестәр әҙерләйҙәр. А. Н. Антышев, Р. Ғ. Ғатауллин, А. П. Майоров, Р. З. Мерәҫов һәм башҡа ғалимдар етәкселегендә немец филологияһы буйынса фәнни‑тикшеренеү эштәре алып барыла. Немецса‑урыҫса‑башҡортса уҡыу‑уҡытыу һүҙлектәре, белешмәләр нәшер ителә, Германияла Эрсен‑Раш Маргарет [[башҡорт теле]]н уҡытыуҙы ойошторған.

=== Мәктәптәрҙә ===
СССР-ҙа, шулай уҡ Башҡортостан мәктәптәрендә сит ил теле булараҡ башлыса немец теле уҡытылған. Быға ГДР менән тығыҙ мөнәсәбәттәр булыуы ла булышлыҡ иткән — иҡтисади бәйләнештәр, был илгә армия хеҙмәтенә ебәрелеү практик әһәмиәткә эйә булған.

Рәсәйҙә әле лә немец телен мәктәптәрҙә өйрәнеү дауам итә. Ундай мәктәптәр инглиз телен өйрәнелгәндәренән ҡала икенсе урында тора&lt;ref&gt;[http://translation-blog.ru/populjarnost-izuchjenija-njemjeckogo-jazyka-v-srjednikh-shkolakh-rossii/ Популярность изучения немецкого языка в средних школах России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140625054117/http://translation-blog.ru/populjarnost-izuchjenija-njemjeckogo-jazyka-v-srjednikh-shkolakh-rossii/ |date=2014-06-25 }}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ немец телен тәрән өйрәнгән мәктәптәр ҙә бар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Мурясов Р. З. Сопоставительная морфология немецкого и башкирского языков. Глагол. Уфа, 2002.

== Сығанаҡтар ==
* [https://web.archive.org/web/20160306030348/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/10114-nemets-tele Башҡорт энциклопедияһы. Немец теле]

{{башланғыс}}

[[Категория:Германия телдәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса телдәр һәм диалекттар]]</text>
      <sha1>jyjtuyp0meuk4l04f4i7sxz563ed8jm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡытай Халыҡ Республикаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4047</id>
    <revision>
      <id>1306134</id>
      <parentid>1300390</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T15:41:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52175" sha1="i9z01f1hjyr853onla0z7edf417ed77" xml:space="preserve">{{Ил
|Башҡортса исеме= &lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;Ҡытай Халыҡ Йөмһүриәте&lt;/div&gt;
|Төп исеме= &lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;{{small|{{lang-zh|中國 / 中国}},&lt;br&gt;
{{small|[[ябай ҡытай теле|ябай]] 中华人民共和国&lt;/div&gt;}}}}
|Төп килеш=Ҡытай
|Герб=中華人民共和國國徽.svg
|Герб урынына = 
|Нигеҙ һалынған=[[1949]]
|Аудио=
|Девиз=
|Гимн исеме= Ирекмән маршы
|Гимн=
|Аудио=
|Идара итеү формаһы=[[Парламент республикаһы]]
|Картала=China in its region (claimed hatched).svg
|Телдәр=[[Ҡытай теле]] 
|Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы= 
|Бойондороҡһоҙ=
|Башҡала=[[Пекин]]
|Иң ҙур ҡалалары=[[Чунцин]], [[Шанхай]],  [[Пекин]], [[Тяньцзинь]], [[Гуанчжоу]]
|Етәкселәр вазифалары=Дәүләт башлығы&lt;br&gt;Премьер-министр
|Етәкселәр=  [[Си Дзиньпин]]&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/c512/675427.html Си Дзиньпин занял высший государственный пост в Китае, возглавив &quot;пятое поколение&quot; руководителей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020032642/http://www.itar-tass.com/c512/675427.html |date=2013-10-20 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;  &lt;br&gt; Ли Кецән&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/c512/676725.html ҠХР хөкүмәтен Ли Кецән етәкләй] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020031753/http://www.itar-tass.com/c512/676725.html |date=2013-10-20 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
|Территория буйынса урын=3
|Территория=9 596 960
|Һыу %=8,62
|Халыҡ буйынса урыны=1
|Халыҡ=1 317 000 000
|Иҫәп йылы=2007
|Халыҡ тығыҙлығы=140
|[[ЭТП]]= 7,318 трлн&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD|title=GDP|publisher=World Bank|accessdate=October 9,2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6ESNTbD18|archivedate=2013-02-15}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;
|ЭТП иҫәпләү йылы=2013
|ЭТП буйынса урын=
|Кеше башына ЭТП=&lt;ref name=autogenerated2&gt;Data refer to the year 2013. [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/02/weodata/weorept.aspx?sy=2000&amp;ey=2018&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=subject&amp;ds=.&amp;br=1&amp;pr1.x=37&amp;pr1.y=8&amp;c=924%2C964%2C922%2C456%2C134%2C528%2C926%2C111&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPPC%2CPPPSH%2CLP&amp;grp=0&amp;a= IMF database], [[IMF]].&lt;/ref&gt; 
|Валюта=[[Женьминьби|юань (женьминьби)]] (CNY, код 156)&lt;ref&gt;Шулай уҡ [[Гонконг]]та гонконг доллары һәм [[Макао]]ла патака.&lt;/ref&gt;
 |Домен=.cn, .中国, .中國, .公司, .网络
|Телефон коды=86
|Ваҡыт бүлкәте=+8
}}
'''Ҡытай, Ҡытай Халыҡ Республикаһы (ҠХР)'''
 (ҡытайса ғәҙәти ''中國/中国，ябай 中华人民共和国'') — [[Азия|Көнсығыш Азиялағы]] социалистик дәүләт. Халыҡ һаны буйынса (1,36 млрд-тан күберәк&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|accessdate = 2015-11-10|title = The World Factbook|url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ch.html|publisher = www.cia.gov}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161011073205/https://www.cia.gov/library//publications/the-world-factbook/geos/ch.html |date=2016-10-11 }}&lt;/ref&gt;) [[Ер|донъяла]] — беренсе, майҙаны буйынса [[Рәсәй]] менән [[Канада]]нан ҡала өсөнсө урында тора. Рәсми тел — [[Ҡытай теле|ҡытай]] (путунхуа; [[Тайвань|Тайванда]] һәм [[Макао]]ла — кантон) теле. Ил халҡының күпселеге — этник [[ҡытайҙар]], үҙатама — ''[[Хань (халыҡ)|хань]].''

Донъяла юғары бойондороҡһоҙ дәүләт (держава) булып иҫәпләнә, [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] Именлек советының даими ағзаһы. [[Ер|Ер шарында]] космосты яулау буйынса алдынғы илдәрҙең береһе, хәрби хеҙмәткәрҙәренең һаны буйынса донъялағы иң ҙур армияға һәм йәҙрә ҡоралына эйә.
2014 йылдың декабренән [[Эске тулайым продукт]] күләме буйынса донъяла беренсе урынға сыҡты. Ҡытай төрлө халыҡ-ара ойошмаларҙың, шул иҫәптән [[БМО]], [[АТЭС]], [[G20]], [[Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы]], [[ШОС]] һәм [[БРИКС]]-тың ағзаһы булып тора.

1949 йылда Ҡытай Халыҡ Республикаһы ойошторолғандан алып илде Комунистар партияһы етәкләй.

Ҡытай 14 ил менән сиктәш.

== Ил атамаһының сығышы ==
Дөйөм таралған фараз буйынса, «''Ҡытай''» «''Ҡатай''» һүҙенән алынған тип иҫәпләнә. Уның сығышы үҙ сиратында ''[[Кидандар|кидань (китай)]]'' исемле манжур күсмә ҡәбиләләренә барып тоташа. 907 йылда улар Төньяҡ Ҡытайҙы баҫып ала һәм унда үҙҙәренең [[Ляо]] дәүләтен ойоштора. XII—XIII быуаттарҙа уларҙың урынына башҡа күскенселәр — ''джурджендәр'' һәм [[монголдар]] килеп ултырһа ла, тәүге этноним Төньяҡ Ҡытай топонимы булып нығынып ҡала. [[Европа]] сәүҙәгәрҙәре, атап әйткәндә, [[Марко Поло]], был исемдең «''Катай''» («''Cathay''») формаһын урта быуат Көнбайыш Европаһына алып ҡайта, һәм ул унда быға тиклем ҡулланылған [[латин теле]]нән алынған «''China''» һүҙен ҡыҫырыҡлап сығара. Артабан был яңы исем [[славян телдәр]]гә күсә һәм уларҙа «Китай» булып нығына. Көнбайышта «''Катай''» Ҡытайҙың шиғри исеме булараҡ ара-тирә хәҙер ҙә ҡулланыла.

== Тарихы ==
{{Төп мәҡәлә|Ҡытай тарихы}}
[[Файл:Zhongguo.gif|мини|250px|справа|Джунго ''«Урталыҡтағы дәүләт»'' — Ҡытайҙың үҙатамаһы]]

Ҡытай тарихы яҙма сығанаҡтарҙың төрлөлөгө менән үҙенсәлекле. Улар археологик мәғлүмәттәр менән берлектә сәйәси һәм социаль хәл-ваҡиғаларҙы бик боронғо замандарҙан алып тергеҙеү мөмкинлеген бирә. Изгеләр тип танылған дини-фәлсәфәуи һәм тарихи йөкмәткеле текстар — бигерәк тә [[Конфуций]] тәғлимәттәре яҙылғандары — үҙ сиратында ҡытай мәҙәниәтенең (цивилизацияһының) һәм ҡытай халҡын донъяға ҡарашының артабан үҫеүенә йоғонто яһаған.

Һәр кешенең ерҙәге тормошта бәхеткә, байлыҡ һәм муллыҡҡа өлгәшеүгә йүнәлтелгән юғары социаль-сәйәси әүҙемлеге Ҡытай мәҙәниәтенә Конфуций осоронан уҡ хас була. Һәр кемдең яҙмышы хоҙайҙың алдан билдәләүенә түгел, ә уның үҙ тырышлығына бәйле.

Ҡытай мәҙәниәте — донъялағы иң боронғоларҙың береһе. Ғалимдәр билдәләүенсә, уның йәше биш мең йылға тиң, ә булған яҙма сығанаҡтар бары 3500 йылдан кәм булмаған осорҙо яҡтырта. Бер-береһен алмаштырған династиялар тарафынан тағы камилләштерелгән административ идара системаһының бик борондан килеүе ҡытай дәүләте өсөн һис шикһеҙ өҫтөнлөк тыуҙырған. Шуға ла уның иҡтисады артта ҡалған күршеләре-күсмә ҡәбиләләр һәм таулы халыҡтар менән сағыштырғанда ныҡ үҫкән ауыл хужалығына нигеҙләнә. Беҙҙең эраға тиклем I быуатта конфуцианлыҡты дәүләт идеологияһы итеү һәм б. э. т. II быуатта берҙәм яҙма системаһы индереү ҡытай мәҙәниәтен тағы ла нығыта.
[[Файл:The Great Wall of China at Jinshanling.jpg|thumb|[[Бөйөк Ҡытай диуары]]]]

Сәйәси күҙлектән Ҡытай бер нисә мең йыллыҡтар барышында цикл рәүешендә ҡабатланған сәйәси берҙәмлек һәм тарҡалыу осорҙары аша үтә. Ул ғына ла түгел, ҡайһы бер осраҡта өлөшләтә йә тулыһынса сит ил дәүләте составына инә (миҫал өсөн [[Юань империяһы|Юань]] һәм [[Цин империяһы|Цин империялары]]). Ҡытай биләмәләре ситтән һөжүмдәргә даими дусар булһа ла, баҫҡынсыларҙың күбеһе иртәме-һуңмы барыбер «ҡытайлашып», ҡытай этносы эсендә юғала, ә улар дәүләттәрепнең ерҙәре ғәҙәттә Ҡытайға ҡушыла. Бөгөнгө Ҡытай дәүләте һәм йәмғиәте — быуаттар дауамында тирә яҡтағы күп һанлы Азия халыҡтарының миллионлаған вәкилдәренең күсенеп йөрөүе һәм хань ассимиляцияһына бирелеүе, мәҙәни һәм сәйәси үҙ-ара үтеп инеү һәм бер-береһенә йоғонто яһау һөҙөмтәһе. Бында шулай уҡ традицион ҡытай тарихнамәһенең башҡа халыҡтар (монголдар, манжурҙар) тарихын һанға һуҡмайынса, уларҙың үҙаллы дәүләттәрен Ҡытайҙың өлөшө итеп ҡарап, барыһын да Ҡытай хроникаль-династия тарихына индереүен иҫтә тоторға кәрәк.

[[Файл:Raising an army.jpg|thumb|[[Цин династияһы]] ғәскәрҙәренең баш күтәреүселәр менән бәрелеше ''[[Мяо]]'']]
[[Файл:Regaining the Provincial Capital of Ruizhou.jpg|thumb|Тайпиндәр ихтилалы]]
[[Файл:Illustration of the Decapitation of Violent Chinese Soldiers by Utagawa Kokunimasa 1894.png|thumb|1894—1895 йылғы&lt;br&gt;
япон-ҡытай һуғышы]]

; Ҡытай тарих фәнендә ҡабул ителгән ҡыҫҡаса хронологик таблица
{|class=&quot;standard&quot;
! Йылдар !! Дәүләт (династия)
|-
! Беҙҙең эраға тиклем
!
|-
|б.э.т. 2353—2255 йылдар
|Легендар хаким император Яо
|-
|б.э.т. 2255—2205 йылдар
|Легендар хаким Шунь
|-
|б.э.т. 2205—1766 йылдар
|Легендар [[Ся династияһы]]
|-
|б.э.т. 1766—1122 йылдар
|[[Шан династияһы]]ның традицион даталары
|-
|б.э.т. 1122—249 йылдар
|[[Чжоу династияһы]]ның традицион даталары
|-
|б.э.т. 221—206 йылдар
|[[Цинь династияһы]]ның традицион даталары, милли ҡытай дәүләтенең ойошоуы
|-
|б.э.т. 206 — беҙҙең эраның 220 йылы
|[[Хань династияһы]]ның традицион даталары&lt;br&gt; (шул иҫәптән [[Көнбайыш Хань]] — б.э.т. 206 йылдан беҙҙең эраның 25 йылы,&lt;br&gt; [[Көнсығыш Хань]] — беҙҙең эраның 25 — 220 йылдары)
|-
! Беҙҙең эра
!
|-
|220—264
|Вэй династияһы, [[Өс батшалыҡ дәүере]]
|-
|265—420
|[[Цзинь (265—420)|Цзинь династияһы]] (265—420) ([[Цзинь (265—420)|Көнбайыш Цзинь]]: 265—316, Көнсығыш Цзинь: 317—420)
|-
|420—479
|Көньяҡ Сун династияһы
|-
|479—501
|Ци династияһы
|-
|502—556
|Лян династияһы
|-
|557—588
|Чэнь династияһы
|-
|581—618
|[[Суй династияһы]]
|-
|618—917
|[[Тан династияһы]], Ҡытай мәҙәниәтенең «Алтын быуаты»
|-
|907—959
|[[Биш династия һәм ун батшалыҡ дәүере]]
|-
|960—1279
|[[Сун династияһы]], Урта быуаттар өсөн ныҡ юғары иҡтисади үҫеш осоро
|-
|1280—1368
|[[Юань династияһы]] (монгол династияһы)
|-
|1368—1644
|[[Мин династияһы]]
|-
|1644—1911
|[[Цин династияһы]] (манжурҙар)
|-
|1912—1949&lt;br&gt; ([[Тайвань (утрау)|Тайванда]] — бөгөнгәсә)
|[[Ҡытай Республикаһы]]
|-
|1949 йылдың 1 октябренән
|Ҡытай Халыҡ Республикаһы
|}

== Дәүләт ҡоролошо ==
Ҡытай Халыҡ Республикаһы — унитар республика, демократик халыҡ диктатураһының социалистик дәүләте. Илдең төп ҡануны — 1982 йылда ҡабул ителгән [[конституция]]. Дәүләт власының юғары органы — 2979 депутаттан торған бер палаталы Халыҡ вәкилдәренең бөтөн ҡытай йыйылышы (урыҫса Всекитайское собрание народных представителей — ВСНП). Ул халыҡ вәкилдәренең төбәк йыйылыштары тарафынан биш йыллыҡ срокка һайлана. Йыйылыш сессиялары йыл һайын саҡрыла. Сессиялар араһында Йыйылыш вәкәләтлектәрен уның Даими комитеты атҡара.

Һайлауҙарға бары тик Ҡытай коммунистар партияһы һәм Ҡытайҙың халыҡ сәйәси консультатив советына (урыҫса Народный политический консультативный совет Китая — НПКСК) ингән һәм «демократик» тип аталған һигеҙ сәйәси фирҡә депутаттары ғына үткәрелә. Гонкондағы КҠР-ҙың махсус администртив райондары биләмәләрендә һәм Макаола үҙҙәренең айырым закон сығарыу органдары бар.

Халыҡ вәкилдәренең бөтөн ҡытай йыйылышы депутаттарның барыһы ла — коммунистар партияһы һәм демократтар блогы вәкидәре.

Дәүләт башлығы — Ҡытай Халыҡ Республикаһы Рәйесе ([[Си Дзиньпин]] ({{lang-zh|习近平}}). Ул ил етәкселәренең бишенсе быуын вәкиле.

Дәүләттең юғары башҡарма органы — ҠХР-ҙың Дәүләт советы (Үҙәк халыҡ хөкүмәте). Уның составы: премьер, уның урынбаҫарҙары, Дәүләт советы ағзалары, министрҙа, комитеттар рәйестәре, генераль ревтизор һәм яуаплы секретарь.

Юғары Халыҡ Суды — юғары суд инстанцияһы, ә халыҡ судтары — беренсе инстанция һәм кассация судтары булып иҫәпләнә. Юғары Халыҡ Прокуратураһы һәм уның урындағы органдары — прокурор күҙәтеүен (надзоры) тормошҡа ашыра.

Дәүләт власының урындағы органдары булып халыҡ вәкилдәре йыйылыштары, ә даими эшләүсе орган булып даими комитеттар һанала (улар волостарҙа юҡ). Урындағы халыҡ хөкүмәттәре башҡарыу-етәксе органдар булып иҫәпләнә.

== Физик-географик характеристика ==
[[Файл:China topo.png|мини|300px|Ҡытайҙың топографик картаһы]]

=== Географик урыны ===
Ҡытай Көнсығыш Азияла урынлашҡан. Көнсығыштан уны [[Тымыҡ океан]]дың көнбайыш диңгеҙҙәре йыуа. Төньяҡ-көнсығышта ул [[Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы]] һәм [[Рәсәй]] менән, төньяҡта — [[Монголия]], төньяҡ-көнбайышта Рәсәй һәм [[Ҡаҙағстан]], көнбайышта — [[Ҡырғыҙстан]], [[Тажикстан]] һәм [[Афғанстан]] менән, көньяҡ-көнбайышта — [[Пакистан]], [[Һиндостан]], [[Непал]] һәм [[Бутан]] менән, көньяҡта — [[Мьянма]], [[Лаос]] һәм [[Вьетнам]] менән сиктәш. Ил биләмәләре майҙаны 9,6 млн км²&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ch.html Сайт ЦРУ. The world factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612213511/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ch.html |date=2007-06-12 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161011073205/https://www.cia.gov/library//publications/the-world-factbook/geos/ch.html |date=2016-10-11 }}&lt;/ref&gt;. Был йәһәттән Ҡытай [[Азия]]ла иң ҙур дәүләт булһа, [[Ер|Ер шарында]], Рәсәй менән [[Канада]]нан ҡалып, өсөнсө урында тора. Ҡытайҙа бер дөйөм сәғәт бүлкәте билдәләнгән — UTC+8.

Ҡытайҙың диңгеҙ буйы ярҙары төньяҡта Төньяҡ Корея менән сиктән башланып, көньяҡта Вьетнамға тиклем һуҙыла һәм дөйөм оҙонлоғо 14 500 киомет тәшкил итә. Ил биләмәләрен [[Көнсығыш Ҡытай диңгеҙе]], Корея ҡултығы, [[Һары диңгеҙ]] Һәм [[Көньяҡ Ҡытай диңгеҙе]] һыуҙары йыуа. [[Тайвань утрауы]] материктан [[Тайвань боғаҙы]] менән айырылған.

=== Рельефы ===
[[Файл:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|thumb|Гуйцзян (Лицзян) йылғаһы]]
Ҡытайҙың ер өҫтө төҙөлөшө бик төрлө: бында бейек тауҙар ҙа, яҫы таулыҡ һәм уйпаттар ҙа, сүллек һәм киң тигеҙлектәр ҙә бар. Рельеф буйынса ил биләмәләре өс эре төбәккә бүленеп тикшерелә:
* [[Тибет ҡалҡыулығы]] диңгеҙ кимәленән 2000 метр бейеклектә Ҡытайҙың көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан;
* 200—2000 метрлы тауҙар һәм юғарғы тигеҙлектәр бүлкәте илдең төньяғында ята;
* төньяҡ-көнсығыш, көнсығыш һәм көньяҡтағы 200 метрҙан артмаған түбәнге тигеҙлектәр һәм тәпәш тауҙарҙа Ҡытай халҡының күп өлөшө йәшәй.

Төньяҡта [[Пекин]]дан башлап көньяҡтағы [[Шанхай]]ға тиклем йәйелеп ятҡан [[Бөйөк Ҡытай тигеҙлеге]], [[Хуанхэ]] йылғаһы һәм [[Янцзы]] дельтаһы диңгеҙ буйҙарында бергә ҡушыла. [[Джудзян|Ынйы йылғаһы]] (һәм уның төп ҡушылдығы Сидзяндең) бассейны Ҡытайҙың көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан һәм Янцзы йылғаһы бассейнынан ''Нанлинг'' тауҙары һәм ''Уйишан'' тау һырттары менән айырылған (һуңғылар [[ЮНЕСКО]]-ның Бөтә донъя мираҫының Ҡытай буйынса исемлегенә индерелгән).

Көнбайыштан көнсығышҡа Ҡытайҙың ер йөҙө өс киртләс балыҡҡа килтерә. Уларҙың тәүгеһе диңгеҙ кимәленән 4000 метрҙан бейегерәк тауҙары булған Тибет ҡалҡыулығы. Бейеклектәре 1500 ҙән 3000 метрғаса булған Сычуань һәм Үҙәк Ҡытай тауҙары икенсе киртләсте хасил итә. Бында
үҫемлектәр донъяһы ҡырҡа үҙгәрә: сағыштырмаса ҙур булмаған арауыҡта тәбиғәт зоналарынан бейек тауҙарҙағы һыуыҡ сүллектәрҙән башлап субтропик урманды осратырға мөмкин. Киртләстәрҙең өсөнсөһөнә диңгеҙ кимәленән 1500 метрҙан түбәнерәк ятҡан уңдырышлы тигеҙлектәр инә.

=== Климаты ===
[[Файл:Longji Terraces.JPG|thumb|Гуанси-Чжуан автономиялы районы]]
Ҡытай климаты үҙенең төрлөлөгө менән айырыла: көньяҡ-көнсығышта ул субтропик булһа, илдең төньяҡ-көнбайышына ҡырҡа континенталь, сүллектәрҙәң ҡоро климаты хас. Көньяҡтағы яр буйҙарында һауа торошона океан һәм ҡоро ерҙең дымды төрлөсә тартыуы арҡаһында барлыҡҡа килгән муссондар — йәйен диңгеҙҙән, ҡышын ҡоро ерҙән иҫкән елдәр тәьҫир тә. Нәтижәлә һауа һәм елдәр йәй көндәре үтә дымлы, ҡыштарын, киреһенсә, шаҡтай ҡоро була. Нәҡ ошо муссондарҙың килеп-китеүе юғары дәрәжәлә яуым-төшөм миҡдарын һәм уның ил буйынса бүленешен билдәләй ҙә инде. Ҡытай биләмәләренең күп өлөшө уртаса климат өлкәләренә тура килһә лә, географик киңлек, оҙонлоҡ һәм бейеклек буйынса ҙур айырымлыҡтар температура һәм һауа торошононоң төрлөлөгөн тыуҙыра.
 
Илдең 2/3-нән күберәк өлөшөн тау һырттары, яҫы таулыҡ һәм уйпаттар, сүллек һәм ярым сүллектәр алып тора. Халыҡтың яҡынса 90 % Ҡытайҙың ни бары 10 % майҙанын биләгән диңгеҙ буйы райондарында һәм Янцзы, Хуанхэ (Һары йылға — Жёлтая река) һәм Перл кеүек ҙур йылға үҙәндәрендә йәшәй. Ауыл хужалығы ерҙәрен оҙаҡ һәм көсөргәнешле эшкәртеү һөҙөтәһендә һәм тирә яҡ мөхитте сәнәғәт тармағы бысратыуы нәтижәһендә был биләмәләрҙең экологик хәле үтә ауыр.

[[Файл:Dunhuang Gisela Brantl 09.JPG|thumb|Ганьсу]]
Ҡытайҙың иң төньяҡ провинцияһы ''Хэйлунцзян'' Рәсәйҙең [[Владивосток]] һәм [[Хабаровск]] ҡалаларыныҡына оҡшаш уртаса климатта булһа, көньяҡтағы ''Хайнань'' утрауы — [[Тропик климат]] зонаһында ята. Был ике төбәктең һауа температураһы араһындағы айырма ҡыштары бик ҙур булһа ла, йәйен аҙая төшә. Мәҫәлән, Хэйлунцзяндың төньяғында ҡышҡы һыуыҡ −38 °C етеүе мөмкин. Ғинуарҙың уртаса температураһы −16 °C тирәһе булһа, июлдеке +20 °C. ''Гуандун'' провинцияһының көньяғында уртаса температура ғинуарҙа 10 °C, июлдә 28 °C.

Яуым-төшөм миҡдарындағы айырма температураға ҡарағанда ла күберәк: ''Циньлин'' тауҙарының көньяҡ биттәрендә яуған ямғырҙарҙың күбе йәйге муссонға тура килә. Төньяҡҡа һәм көнбайышҡа табан яуым-төшөм аҙая. Илдең төньяҡ-көнбайыш райондары — иң ҡоро һанала, нәҡ бында урынлашҡан [[Такла-Макан]], [[Гоби]] һәм ''Ордос'') сүллектәрендә ямғыр бөтөнләй юҡ дәрәжәлә.

Ҡытайҙың көньяҡ һәм көнсығыш төбәктәре йылыына биш тапҡыр тиерлек емергес диңгеҙ ҡойоно (тайфундан), шулай уҡ һыу баҫыуҙан, муссондан, [[цунами]] һәм ҡоролоҡтан ҡаза күрә. Илдең төньяҡ райондарына һәр яҙ һары туҙан дауылдары ябырыла — улар төньяҡ сүлдәрҙә барлыҡҡа килеп, елдәр менән Корея һәм Япония тарафтарына йүнәлә.

== Административ-территориаль бүленеше ==
Ҡытай 22 провинцияға бүленгән, [[Тайвань]] 23-сө итеп иҫәптә йөрөтөлә. Шулай уҡ аҙ һанлы милләттәр йәшәгән биш автономиялы район һәм үҙәк бойһоноуындағы һәм үҙ биләмәләренә эйә дүрт ҡала бар.

{| class=&quot;standard&quot;
! № !! Төбәк !! Пиньинь !! (кит.) !! Адм. үҙәк !! Пиньинь !! Халыҡ,&lt;ref&gt;[http://www.citypopulation.de City Population — Statistics &amp; Maps of the Major Cities, Agglomerations &amp; Administrative Divisions for all Countries of the World]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;(2010) кеше !! Майҙан,&lt;ref&gt;[http://www.statoids.com/ucn.html Provinces of China], Statoids.com&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;км² !! Халыҡ тығ.,&lt;br&gt;кеше/км²
|-
!colspan=&quot;9&quot; |Провинциялар
|-
|1
|Анхой
|Anhui
|安徽
|Хефей
|Hefei
|59 500 510
|140 455
|423,63
|-
|2
|Фудзян
|Fujian
|福建
|Фуджоу
|Fuzhou
|36 894 216
|122 919
|300,15
|-
|3
|Ғәнсу
|Gansu
|甘肃
|Ланджоу
|Lanzhou
|25 575 254
|459 233
|55,69
|-
|4
|Гуаңдоң
|Guangdong
|广东
|[[Гуаңджоу]]
|Guangzhou
|104 303 132
|178 341
|584,86
|-
|5
|Гуйджоу
|Guizhou
|贵州
|Гуйяң
|Guiyang
|34 746 468
|174 976
|198,58
|-
|6
|Хайнан
|Hainan
|海南
|Хайкоу
|Haikou
|8 671 518
|34 438
|251,80
|-
|7
|Хебей
|Hebei
|河北
|Шидзяджуаң
|Shijiazhuang
|71 854 202
|187 240
|383,75
|-
|8
|Хэйлуңдзяң
|Heilongjiang
|黑龙江
|Харбин
|Harbin
|38 312 224
|431 767
|88,73
|-
|9
|Хенан
|Henan
|河南
|Джеңджоу
|Zhengzhou
|94 023 567
|166 310
|565,35
|-
|10
|Хубей
|Hubei
|湖北
|[[Вухан]]
|Wuhan
|57 237 740
|185 673
|308,27
|-
|11
|Хунан
|Hunan
|湖南
|Чаңша
|Changsha
|65 683 722
|211 231
|310,96
|-
|12
|Дзяңсу
|Jiangsu
|江苏
|[[Нанчиң]]
|Nanjing
|78 659 903
|98 285
|800,32
|-
|13
|[[Дзяңси]]
|Jiangxi
|江西
|Нанчаң
|Nanchang
|44 567 475
|171 041
|260,57
|-
|14
|Жирин
|Jilin
|吉林
|Чаңчун
|Changchun
|27 462 297
|191 038
|143,75
|-
|15
|Ляониң
|Liaoning
|辽宁
|Шеньяң
|Shenyang
|43 746 323
|147 451
|296,68
|-
|16
|Циңхай
|Qinghai
|青海
|Синиң
|Xining
|5 626 722
|720 459
|7,81
|-
|17
|Шанси
|Shanxi
|山西;
|Тайюан
|Taiyuan
|37 327 378
|204 846
|182,22
|-
|18
|Шандуң
|Shandong
|山东
|Дзинан
|Jinan
|95 793 065
|156 219
|613,20
|-
|19
|Шэньси
|Shaanxi
|陕西;
|[[Сиань]]
|Xi’an
|35 712 111
|149 708
|238,55
|-
|20
|Сычуань
|Sichuan
|四川
|[[Чеңду]]
|Chengdu
|80 418 200
|491 146
|163,74
|-
|21
|Юннан
|Yunnan
|云南
|Кунминг
|Kunming
|45 966 239
|388 610
|118,28
|-
|22
|Джедзян
|Zhejiang
|浙江
|Хаңджоу
|Hangzhou
|54 426 891
|106 078
|513,08
|-
!colspan=&quot;9&quot; |Ҡытай контроле аҫтында булған провинция &lt;br&gt; (сәйәси торошо билдәләнмәгән)
|-
|23
|[[Тайвань]]
|Taiwan
|台湾
|[[Тайбэй]]
|Taipei
|23 069 345&lt;ref&gt;[http://eng.stat.gov.tw/mp.asp?mp=5 Official National Statistics Taiwan estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090425183615/http://eng.stat.gov.tw/mp.asp?mp=5 |date=2009-04-25 }}&lt;/ref&gt;
|36 178
|637,66
|-
!colspan=&quot;9&quot; |Автономиялы райондар
|-
|24
|Гуанси-Чжуан автономиялы районы
|Guangxi
|广西
|Нанниң
|Nanning
|46 026 629
|235 001
|195,86
|-
|25
|Эске Монголия автономиялы районы (Эске Монголия)
|Inner Mongolia
|内蒙古
|Хух-Хото
|Hohhot
|24 706 321
|1 181 104
|20,92
|-
|26
|Нинся-Хуэй автономиялы районы
|Ningxia
|宁夏
|Йинчуан
|Yinchuan
|6 301 350
|52 188
|120,74
|-
|27
|Синьцзян-Уйғыр автономиялы районы
|Xinjiang
|新疆
|Урумчи
|Urumqi
|21 813 334
|1 743 441
|12,51
|-
|28
|Тибет автономиялы районы
|Tibet
|西藏
|Лхаса
|Lhasa
|3 002 166
|1 178 441
|2,55
|-
!colspan=&quot;9&quot; |Үҙәккә бойһонған ҡалалар
|-
|29
|[[Пекин]]
|Beijing
|北京
|
|
|19 612 368
|16 808
|1166,85
|-
|30
|Чунцин
|Chongqing
|重庆
|
|
|28 846 170
|82 403
|350,06
|-
|31
|[[Шанхай]]
|Shanghai
|上海
|
|
|23 019 148
|6 500
|3541,41
|-
|32
|[[Тяньцзинь]]
|Tianjin
|天津
|
|
|12 938 224
|11 943
|1083,33
|-
!colspan=&quot;9&quot; |Махсус административ райондар
|-
|33
|[[Гонконг]]
|Hong Kong (Xianggang)
|香港
|
|
|6 864 346&lt;ref&gt;[[Гонконг]]&lt;/ref&gt;
|1 095
|6268,81
|-
|34
|[[Макао|Макао (Аомен)]]
|Macau (Àomén)
|澳门
|
|
|541 200&lt;ref&gt;[http://www.dsec.gov.mo/Statistic/Demographic/DemographicStatistics/DemographicStatistics2009Q3.aspx Estimates of population]&lt;/ref&gt;
|27
|20 044,44
|- style=&quot;background: #CCC;&quot;
| ||Барлығы||  ||  ||  ||  ||1 363 249 758||9 662 593||141,09
|}

== Халҡы ==
[[Файл:China-demography.png|мини|справа|250px|ҠХР-ҙың демографик үҫеше]]
Ҡытайҙа үҙ мәҙәниәте, йолаһы, кейемдәре, күп осраҡта айырым теле булған бер нисә тиҫтә милләт халҡы йәшәй, шуларҙың 56-һы рәсми танылыу алған. Шулай ҙа уларҙың барыһы бергә илдә йәшәүселәрҙең ни бары 7 процентҡа яҡынын ғына тәшкил итә. Төп халыҡ — үҙҙәрен [[Хань (халыҡ)|хань]] тип атаусы ҡытайҙар. 2000 йылдың ноябрендә үткәрелгән иҫәп алыу буйынса улар абсолют күпселек йәғни 1 137 386 112 кеше. 2010 йылғы VI иҫәп алыу буйынса, континентта йәшәүселәрҙең һаны 1 млрд 339 млн 724 мең 852 кеше. Был шарттарҙа Ҡытай Коммунистар партияһы ғаиләне планлаштырыу буйынса ҡатғи сәйәсәт алып бара. Был бигерәк тә эшсе ҡулдар талап ителгән ауыл ерендә ҙур ризаһыҙлыҡ тыуҙыра.

[[Ир]]ҙәрҙең [[ҡатын-ҡыҙ]]ҙар менән нисбәте — 106,74:100 (сағыштырыу өсөн донъя буйынса 101,44:100). Дөйөм алғанда, ҡатын-ҡыҙҙарҙың уртаса ғүмер оҙонлоғо ирҙәргә ҡарағанда күберәк, бөтә илдә ул 71 йәшкә тиң.

Ҡалала йәшәүселәр тәүге тапҡыр 2011 йылда бар халыҡтың 51,27 процентын тәшкил итте.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
'''1953-2010 йылдарҙағы Ҡытай халҡының милли яҡтан бүленеше'''
|-bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; | Халыҡ
! colspan=&quot;2&quot; | 1953 йылғы иҫәп алыу
! colspan=&quot;2&quot; | 1964 йылғы иҫәп алыу
! colspan=&quot;2&quot; | 1982 йылғы иҫәп алыу
! colspan=&quot;2&quot; | 1990 йылғы иҫәп алыу
! colspan=&quot;2&quot; | 2000 йылғы иҫәп алыу
! colspan=&quot;2&quot; | 2010 йылғы иҫәп алыу [http://www.stats.gov.cn/tjsj/pcsj/rkpc/6rp/excel/A0201.xls]
|-bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot;
! Халыҡ һаны
! %
! Халыҡ һаны
! %
! Халыҡ һаны
! %
! Халыҡ һаны
! %
! Халыҡ һаны
! %
! Халыҡ һаны
! %
|-
| [[Хань (халыҡ)|Ханьдар]]
| align=&quot;right&quot; | 547 283 057
| align=&quot;right&quot; | 93,94
| align=&quot;right&quot; | 651 296 368
| align=&quot;right&quot; | 94, 22
| align=&quot;right&quot; | 936 703 824
| align=&quot;right&quot; | 93,30
| align=&quot;right&quot; | 1 042 482 187
| align=&quot;right&quot; | 91,96
| align=&quot;right&quot; | 1 159 400 000
| align=&quot;right&quot; | 91,59
| align=&quot;right&quot; | 1 225 932 641
| align=&quot;right&quot; | 91,51
|-
| Аҙ халыҡтар
| align=&quot;right&quot; | 35 320 360
| align=&quot;right&quot; | 6,06
| align=&quot;right&quot; | 39 883 909
| align=&quot;right&quot; | 5,78
| align=&quot;right&quot; | 67 233 254
| align=&quot;right&quot; | 6,70
| align=&quot;right&quot; | 91 200 314
| align=&quot;right&quot; | 8,04
| align=&quot;right&quot; | 106 430 000
| align=&quot;right&quot; | 8,41
| align=&quot;right&quot; | 113 792 211
| align=&quot;right&quot; | 8,49
|-
| Джуандар
| align=&quot;right&quot; | 6 611 455
| align=&quot;right&quot; | 1,13
| align=&quot;right&quot; | 8 386 140
| align=&quot;right&quot; | 1,21
| align=&quot;right&quot; | 13 378 000
| align=&quot;right&quot; | 1,32
| align=&quot;right&quot; | 15 489 630
| align=&quot;right&quot; | 1,37
| align=&quot;right&quot; | 16 178 811
| align=&quot;right&quot; | 1,28
| align=&quot;right&quot; | 16 926 381
| align=&quot;right&quot; | 1,26
|-
| Манжурҙар
| align=&quot;right&quot; | 2 418 931
| align=&quot;right&quot; | 0,42
| align=&quot;right&quot; | 2 695 675
| align=&quot;right&quot; | 0,39
| align=&quot;right&quot; | 4 299 159
| align=&quot;right&quot; | 0,42
| align=&quot;right&quot; | 9 821 180
| align=&quot;right&quot; | 0,87
| align=&quot;right&quot; | 10 682 263
| align=&quot;right&quot; | 0,84
| align=&quot;right&quot; | 10 387 958
| align=&quot;right&quot; | 0,78
|-
| Хуэйҙар
| align=&quot;right&quot; | 3 559 350
| align=&quot;right&quot; | 0,61
| align=&quot;right&quot; | 4 473 147
| align=&quot;right&quot; | 0,64
| align=&quot;right&quot; | 7 227 022
| align=&quot;right&quot; | 0,71
| align=&quot;right&quot; | 8 602 978
| align=&quot;right&quot; | 0,76
| align=&quot;right&quot; | 9 816 802
| align=&quot;right&quot; | 0,78
| align=&quot;right&quot; | 10 586 087
| align=&quot;right&quot; | 0,79
|-
| Мяо халҡы
| align=&quot;right&quot; | 2 511 339
| align=&quot;right&quot; | 0,43
| align=&quot;right&quot; | 2 782 088
| align=&quot;right&quot; | 0,40
| align=&quot;right&quot; | 5 036 377
| align=&quot;right&quot; | 0,50
| align=&quot;right&quot; | 7 398 035
| align=&quot;right&quot; | 0,65
| align=&quot;right&quot; | 8 940 116
| align=&quot;right&quot; | 0,71
| align=&quot;right&quot; | 9 426 007
| align=&quot;right&quot; | 0,70
|-
| [[Уйғырҙар]]
| align=&quot;right&quot; | 3 640 125
| align=&quot;right&quot; | 0,62
| align=&quot;right&quot; | 3 996 311
| align=&quot;right&quot; | 0,58
| align=&quot;right&quot; | 5 986 869
| align=&quot;right&quot; | 0,59
| align=&quot;right&quot; | 7 214 431
| align=&quot;right&quot; | 0,64
| align=&quot;right&quot; | 8 399 393
| align=&quot;right&quot; | 0,66
| align=&quot;right&quot; | 10 069 346
| align=&quot;right&quot; | 0,75
|-
| Туцзя ар халҡы
| align=&quot;right&quot; |
| align=&quot;right&quot; |
| align=&quot;right&quot; | 524 755
| align=&quot;right&quot; | 0,07
| align=&quot;right&quot; | 2 834 732
| align=&quot;right&quot; | 0,28
| align=&quot;right&quot; | 5 704 223
| align=&quot;right&quot; | 0,50
| align=&quot;right&quot; | 8 028 133
| align=&quot;right&quot; | 0,63
| align=&quot;right&quot; | 8 353 912
| align=&quot;right&quot; | 0,62
|-
| И халҡы
| align=&quot;right&quot; | 3 254 269
| align=&quot;right&quot; | 0,56
| align=&quot;right&quot; | 3 380 960
| align=&quot;right&quot; | 0,49
| align=&quot;right&quot; | 5 457 251
| align=&quot;right&quot; | 0,54
| align=&quot;right&quot; | 6 572 173
| align=&quot;right&quot; | 0,58
| align=&quot;right&quot; | 7 762 286
| align=&quot;right&quot; | 0,61
| align=&quot;right&quot; | 8 714 393
| align=&quot;right&quot; | 0,65
|-
| [[Монголдар]]
| align=&quot;right&quot; | 1 462 956
| align=&quot;right&quot; | 0,25
| align=&quot;right&quot; | 1 965 766
| align=&quot;right&quot; | 0,58
| align=&quot;right&quot; | 3 381 000
| align=&quot;right&quot; | 0,33
| align=&quot;right&quot; | 4 806 849
| align=&quot;right&quot; | 0,42
| align=&quot;right&quot; | 5 813 947
| align=&quot;right&quot; | 0,46
| align=&quot;right&quot; | 5 981 840
| align=&quot;right&quot; | 0,45
|-
| Тибеттар
| align=&quot;right&quot; | 2 775 622
| align=&quot;right&quot; | 0,48
| align=&quot;right&quot; | 2 501 174
| align=&quot;right&quot; | 0,36
| align=&quot;right&quot; | 3 874 035
| align=&quot;right&quot; | 0,38
| align=&quot;right&quot; | 4 593 330
| align=&quot;right&quot; | 0,41
| align=&quot;right&quot; | 5 416 021
| align=&quot;right&quot; | 0,43
| align=&quot;right&quot; | 6 282 187
| align=&quot;right&quot; | 0,47
|-
| Буй халҡы
| align=&quot;right&quot; | 1 247 883
| align=&quot;right&quot; | 0,21
| align=&quot;right&quot; | 1 348 055
| align=&quot;right&quot; | 0,19
| align=&quot;right&quot; | 2 122 389
| align=&quot;right&quot; | 0,21
| align=&quot;right&quot; | 2 545 059
| align=&quot;right&quot; | 0,22
| align=&quot;right&quot; | 2 971 460
| align=&quot;right&quot; | 0,23
| align=&quot;right&quot; | 2 870 034
| align=&quot;right&quot; | 0,21
|-
| Корейҙар
| align=&quot;right&quot; | 1 120 405
| align=&quot;right&quot; | 0,19
| align=&quot;right&quot; | 1 339 569
| align=&quot;right&quot; | 0,19
| align=&quot;right&quot; | 1 766 439
| align=&quot;right&quot; | 0,17
| align=&quot;right&quot; | 1 920 597
| align=&quot;right&quot; | 0,17
| align=&quot;right&quot; | 1 923 842
| align=&quot;right&quot; | 0,15
| align=&quot;right&quot; | 1 830 929
| align=&quot;right&quot; | 0,14
|-
| Башҡалар
| align=&quot;right&quot; | 6 718 025
| align=&quot;right&quot; | 1,15
| align=&quot;right&quot; | 7 015 024
| align=&quot;right&quot; | 1,01
| align=&quot;right&quot; |
| align=&quot;right&quot; |
| align=&quot;right&quot; | 16 531 829
| align=&quot;right&quot; | 1,46
| align=&quot;right&quot; | 20 496 926
| align=&quot;right&quot; | 1,62
| align=&quot;right&quot; | 22 363 137
| align=&quot;right&quot; | 1,67
|-bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot;
! align=&quot;left&quot; | Бөтәһе, ҠХР
! colspan=&quot;2&quot; | 582 603 417
! colspan=&quot;2&quot; | 694 581 759
! colspan=&quot;2&quot; | 1 008 175 288
! colspan=&quot;2&quot; | 1 133 682 501
! colspan=&quot;2&quot; | 1 265 830 000
! colspan=&quot;2&quot; | 1 339 724 852
|}

== Сит илдәр менән мөнәсәбәте ==

=== Рәсәй һәм уның төбәктәре менән бәйләнештәр ===

==== Башҡортостан Республикаһы менән хеҙмәттәшлек ====
Һуңғы йылдарҙағы мәғлүмәттәр раҫлауынса, Ҡытай Халыҡ Республикаһы Башҡортостандың сауҙа партнерҙары араһында бишенсе урынды алып тора. Мәҫәлән, 2014 йылда республиканың Ҡытай менән тышҡы сауҙа әйләнеше 685,1 миллион доллар тәшкил иткән, ошо сумманың 79 проценты (541,5 миллион доллар) экспорт тауарҙарына тура килә. Башҡортостандан Ҡытайға турбореактив двигателдәр, нефть һәм нефть продукцияһы, химия сәнәғәте продукцияһы, вертолеттар, көкөрт, бал һәм башҡа тауарҙар оҙатыла. Ә Ҡытайҙан насостар, электр ҡорамалдары, пластмасса әйберҙәр, торбалар, консерваланған йәшелсә һәм еләк-емеш, аяҡ кейемдәре һәм башҡа продукция килтерелә. [[Башҡортостан Хөкүмәте]] менән Хэйлунцзян, Ляонин һәм [[Цзянси]] провинциялары хөкүмәттәре араһында хеҙмәттәшлек тураһында бер нисә килешеү төҙөлгән.

2015 йылдың 28 ноябрендә Өфө ҡалаһы һәм Хэйлунцзян провинцияһының ҙурлығы һәм бар яҡтан әһәмиәт-мөһимлеге менән икенсе ҡалаһы булған Цицикар араһында туғанлыҡ бәйләнештәре урынлаштырылды.&lt;ref name=&quot;ГПБ&quot;&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/790875/ Өфө менән Цицикар туғандаш ҡалалар тип иғлан ителде — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 1 декабрь]&lt;/ref&gt;

* 2015 йылдың 28 ноябрендә [[Өфө]] һәм Хэйлунцзян провинцияһының Цицикар ҡалаһы араһында туғанлашыу хаҡында Меморандумға ҡул ҡуйылды.&lt;ref name=&quot;ГПБ&quot; /&gt;
* «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, 2015 йылдың 30 ноябрендә Ҡытайҙың Рәсәйҙәге илселегендә [[Башҡортостан]] менән таныштырыу сараһы уҙҙы&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/790774/ Ҡытайҙың Рәсәйҙәге илселегендә Башҡортостан менән таныштырыу сараһы уҙҙы — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 30 ноябрь]&lt;/ref&gt;. Унда ҡатнашҡан эшлекле даирә вәкилдәренә һәм рәсми кешеләргә республиканың сәнәғәт һәм туристик мөмкинлектәре хаҡында киң мәғлүмәт бирелде. Сарала билдәләнеүенсә, алдағы осорҙа 10-дан ашыу проектты тормошҡа ашырыу, шул иҫәптән Башҡортостанда металлургия заводы, ауыл хужалығы сеймалын эшкәртеү, аҙыҡ-түлек етештереү, төҙөлөш материалдары предприятиеларын төҙөү ҡаралған. Бынан тыш, Ҡытай эшҡыуарҙары мәҙәни үҙәктәр, сауҙа йорттары һалырға тәҡдим итә. Ошо проекттарҙың күбеһе 2016 йылда ғәмәлгә ашырыла башлаясаҡ.
* 2015 йылдың 10-11 ноябрендә Башҡортостанда Ҡытайҙың Ляонин провинцияһының рәсми делегацияһы эш сәфәре менән булды&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/782778/ Өфөгә Ҡытайҙың Ляонин провинцияһы делегацияһы килде — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 10 ноябрь]&lt;/ref&gt;.
* 2015 йылдың 5-6 ноябрендә [[Өфө]]лә [[Башҡортостан]]да Ҡытайҙың Цзянси провинцияһы иҡтисады һәм мәҙәниәте көндәре үткәрелде&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/780533-bashkiriya-v-dni-ekonomiki-i-kultury-tszyansi-primet-bolee-200-gostey-iz-kitaya/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 3 ноябрь]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Уның барышында [[Башҡортостан Хөкүмәте]] менән Ҡытай Халыҡ Республикаһы [[Цзянси]] провинцияһының Халыҡ хөкүмәте араһында хеҙмәттәшлекте киңәйтеү тураһында килешеүгә&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/780854-bashkortostan-i-tszyansi-realizuyut-20-sovmestnykh-proektov/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 5 ноябрь]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; һәм республиканың Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитеты менән Цзянси провинцияһының Туристик үҫеш комиссияһы араһында туризм өлкәһендә үҙ-ара хеҙмәттәшлек итеү хаҡында меморандумға ҡул ҡуйылды&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/780803/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 5 ноябрь]&lt;/ref&gt;. Провинция губернаторы Лу Синьше етәкселегендәге рәсми делегация вәкилдәре Өфө моторҙар эшләү берекмәһендә булды&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/781607/ Цзянси провинцияһы вәкилдәре Өфө моторҙар эшләү берекмәһендә булды — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 6 ноябрь]&lt;/ref&gt;, ә ике яҡтың эшҡыуарҙары үҙ-ара файҙалы булған төрлө һөйләшеүҙәр үткәрҙе&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/781016-bashkirskie-i-kitayskie-predprinimateli-proveli-delovye-vstrechi/?sphrase_id=789206 Башкирские и китайские предприниматели провели деловые встречи — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 5 ноябрь]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Цзянси иҡтисады һәм мәҙәниәте көндәре барышында шулай уҡ баш ҡалала төҙөләсәк «Өфө—Янцзы» халыҡ-ара эш үҙәгенең нигеҙ ташы һалынды&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/781412/ «Өфө—Янцзы» халыҡ-ара эшлекле үҙәгенә нигеҙ ташы һалынды — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 6 ноябрь]&lt;/ref&gt;.
* 2015 йылдың 21 сентябрендәге Ҡытай Халыҡ Республикаһына эш сәфәре барышында Башҡортостандың рәсми делегацияһы Ляонин провинцияһында республика менән таныштырыу үткәрҙе. Был сарала машиналар эшләү, нефть сығарыу һәм уны эшкәртеү, ауыл хужалығы һәм төҙөлөш тармаҡтарында мәшғүл булған эре компаниялар вәкилдәре ҡатнашты. Башҡортостан һәм Ляонин хөкүмәттәре ике яҡтың эшлекле даирәләрен үҙ-ара хеҙмәттәшлек мөмкинселектәрен өйрәненеүҙә һәм тәғәйен сараларҙы тормошҡа ашырыуҙа киләсәктә әүҙемерәк булырға саҡырҙы. Был эшмәкәрлеккә булышлыҡ итеү йөҙөнән ике төбәк хөкүмәттәре ҡарауы аҫтында [[урыҫ теле|урыҫ]] һәм [[ҡытай теле|ҡытай телдәрендә]] инвестиция мәсәләләренә ҡағылған уртаҡ сайт булдырыу планлаштырыла. Ул тауар әйләнеше һәм капитал һалымдар күләмен арттырыу буйынса көнүҙәк тәҡдимдәрҙе туплаясаҡ үҙ-ара файҙалы мәғлүмәттәр майҙансығы буласаҡ тип күҙаллана&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/765463-bashkortostan-i-kitayskaya-provintsiya-lyaonin-sozdadut-edinyy-investitsionnyy-sayt/ Башкортостан и китайская провинция Ляонин создадут единый инвестиционный сайт — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 21 сентябрь]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Барлукова О. Д. Китайская интеллигенция в условиях модернизации общества (последняя четверть ХХ века): монография / ФГОУ ВПО «Бурятская ГСХА им. В. Р. Филиппова». — Улан-Удэ: Изд-во БГСХА, 2008. — 115 с.{{ref-ru}}
* Барлукова О. Д. Китайская интеллигенция в условиях модернизации общества // Вестник БГУ. — Улан-Удэ: Издательство БГУ, 2012. — Вып. 6а. — С. 144—147.{{ref-ru}}
* Барлукова О. Д. Образование и интеллигенция в Китае: социально-философский анализ: монография / М-во сельского хоз-ва Российской Федерации? ФГБОУ ВПО «Бурятская гос. сельско-хозяйственная акад. им. В. Р. Филиппова». — Улан-Удэ: Изд-во БГСХА, 2013. — 103 с. — ISBN 978-5-8200-0305-9.{{ref-ru}}
* Барлукова О. Д. Условия и факторы трансформации интеллигенции в период модернизации китайского общества (последняя четверть XX в.) // Вестник Томского государственного университета. — Томск: ТГУ, 2014. — № 382. — С. 51-60.{{ref-ru}}
* Чжан Би Юй. Тенденции развития туристического комплекса Китая. — Москва, 2015. — 200 с.{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
{{Викиһаҡлағыс|Category:China}}
{{Wikiatlas|the People's Republic of China}}
* [http://ru.china-embassy.org/rus Посольство КНР в РФ]
* [http://www.russia.org.cn/rus Посольство России в Китае] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150415010655/http://www.russia.org.cn/rus/ |date=2015-04-15 }}
* [http://russian.people.com.cn Жэньминь Жибао онлайн]
* [http://www.russian.xinhuanet.com/russian/index.htm Агентство Синьхуа]
* [http://russian.cri.cn Международное радио Китая]
* [http://russian.china.org.cn/russian/index.htm Китайский информационный Интернет-центр]
* [http://bigchina.ru/ Каталог сайтов о Китае] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423071604/http://www.bigchina.ru/ |date=2012-04-23 }}

{{Navboxes (beta)
|navbar     = plain
|state      = collapsed
|title      = Ҡытай
|titlestyle = background:{{цвет|Китай}}
|list       = {{Азия илдәре}}
{{ШОС}}
{{G20}}
{{БРИКС}}
}}
{{вс}}
{{Һайланған мәҡәлә|География}}

[[Категория:Ҡытай| ]]
[[Категория:Социалистик илдәр]]</text>
      <sha1>i9z01f1hjyr853onla0z7edf417ed77</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Һамар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4059</id>
    <revision>
      <id>1306159</id>
      <parentid>1205041</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T17:38:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10812" sha1="ay7owz2s7ixsyr17jwp527dhoo0hotq" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Һамар (мәғәнәләр)}}
{{ТП-Рәсәй|Һамар|ҡала
 |статус = 
 |башҡортса исеме = Һамар
 |төп исеме = 
 |ил =
 |герб =Coat_of_Arms_of_Samara_(Samara_oblast).png
 |флаг = Flag of Samara (Samara oblast).png
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
  |lat_deg =53 |lat_min =11 |lat_sec =0 |lon_deg =50 |lon_min =07 |lon_sec =0 
 |CoordAddon              = type:city(1152000)_region:RU
 |CoordScale              = 
 |ЯндексКарта             = http://maps.yandex.ru/samara
 |ил картаһы = 
 |регион картаһы = 
 |район картаһы = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө = 
 |регион = 
 |теҙмәләге регион = 
 |район төрө = 
 |район = 
 |теҙмәләге район = 
 |урынлашыу төрө = 
 |урынлашыу = 
 |теҙмәләге урынлашыу = 
 |эске бүленеү = 9 район
 |башлыҡ төрө = Ҡала хакимиәте башлығы
 |башлыҡ = Виктор Тархов
 |нигеҙ һалыныу = 1586
 |беренсе телгә алыу = 
 |элекке исемдәре = 
 |статус (башлап) = 
 |майҙан = 466
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
  |халыҡ = 
  |иҫәп алыу йылы = 2007
  |тығыҙлыҡ = 
  |агломерация = 1130000
  |милли состав = 
  |конфессия составы = 
  |этнохороним = 
 |ваҡыт бүлкәте = 
 |DST                     =
 |почта индексы = 
 |почта индекстары = 443xxx
 |телефон коды = 846
 |автомобиль коды = 63, 163
 |танымлаусы төрө = 
 |һансал танымлаусы = 80401
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                    = http://city.samara.ru/
 |сайт теле              = 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                    = бүләктәр
 |add3                     = {{орден Ленина|тип=город}}{{орден Октябрьской Революции|тип=город}}
}}

'''Һамар''' ({{lang-ru|Самара}}) — [[Волга]] йылғаһының һул яҡ бейек ярында, [[Һамар (Волга ҡушылдығы)|Һамар]] һәм [[Суҡ (йылға)|Суҡ]] йылғалары тамағында урынлашҡан [[Рәсәй]]ҙең ҙур ҡалаһы, [[Һамар өлкәһе]]нең административ үҙәге.

Совет осоронда, [[1935 йыл]]дың [[27 ғинуар]]ынан [[1991 йыл]]дың [[25 ғинуар]]ына тиклем дәүләт һәм партия эшмәкәре Валериан Владимирович Куйбышев хөрмәтенә ҡала Куйбышев тип йөрөтөлә.

Халҡы 2009 йылдың 1 ғинуарына 1,135 млн кеше. Рәсәй Федерацияһындағы [[Мәскәү]], [[Санкт-Петербург]], [[Новосибирск]], [[Екатеринбург]] һәм [[Түбәнге Новгород]]тан ҡала 6-сы урында тора.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Алексеева Ирина Васильевна]] (16.04.1954), ғалим-музыка белгесе, педагог. 1979 йылдан [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, 2002 йылдан кафедра мөдире, бер үк ваҡытта 2007 йылдан — «Проблемы музыкальной науки» журналының яуаплы секретары. Башҡортостан йәш композиторҙары төбәк конкурсын (Өфө, 2003 йылдан башлап) үткәреү инициаторы һәм ойоштороусыһы. Сәнғәт ғилеме докторы (2006), профессор (2006). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2017) һәм мәғариф отличнигы (2004)&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/674-alekseeva-irina-vasilevna Башҡорт энциклопедияһы — Алексеева Ирина Васильевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406005535/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/674-alekseeva-irina-vasilevna |date=2016-04-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406005535/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/674-alekseeva-irina-vasilevna |date=2016-04-06 }}{{V|12|04|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Волкова Екатерина Станиславовна]] (16.03.1964), ғалим-патофизиолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2009 йылдан Башҡортостан физик культура институтының кафедра мөдире. Биология фәндәре докторы (2004), профессор (2005)&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/4246-volkova-ekaterina-stanislavovna Башҡорт энциклопедияһы — Волкова Екатерина Станиславовна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421192015/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/4246-volkova-ekaterina-stanislavovna |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421192015/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/4246-volkova-ekaterina-stanislavovna |date=2016-04-21 }}{{V|15|03|2019}}&lt;/ref&gt;. 
* [[Сальников Константин Владимирович]] (2.10.1900—20.06.1966), ғалим-археолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1960—1966 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында]] археология һәм этнография секторы мөдире. [[Көньяҡ Урал]]ды тикшереүсе. Тарих фәндәре докторы (1966).
* [[Фильчёв Виктор Васильевич]] (15.02.1948), баянсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, профессор (2001). РСФСР-ҙың (1984) һәм БАССР‑ҙың (1976) атҡаҙанған артисы&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/15092-filchjov-viktor-vasilevich Башҡорт энциклопедияһы — Фильчёв Виктор Васильевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421180117/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/15092-filchjov-viktor-vasilevich |date=2016-04-21 }}{{V|13|02|2018}}&lt;/ref&gt;.

== Архитектура ҡомартҡылары ==
[[Файл:Theater samara.jpg|thumb|right|250px|Чапаев һәйкәле]]
''' Чапаев һәйкәле''' — граждандар һуғышы геройы Василий Иванович Чапаев хөрмәтенә 1932 йылда Һамар академия драма театры алдындағы майҙанға ҡуйылған монумент. Һәйкәлдең күсермәһе Санкт-Петербургтың С. М. Будённый исемендәге Элемтә хәрби академияһы алдындағы майҙанда урынлашҡан. Дөйөм бейеклеге 4,5 метр, шул иҫәптән постаменты — 1,3, скульптура төркөм2 бейеклеге — 3 метр.
Бронзанан ҡойолған һәйкәлдең ауырлығы — 12 тонна.

Скульптуры Матвей Генрихович Манизер. Һәйкәлдең күсермәһе 1942—1943 йылдың ҡышында Лениградта ҡуйыла&lt;ref&gt;[http://dl.dropbox.com/u/38637346/chapaev.jpg Мемориальная табличка на постаменте памятника]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Композицияның үҙәгендә Василий Иванович Чапаев. Уның янында 7 кеше: [[башҡорт]], комиссар, [[матрос]], һалдат, эшсе, партизан, ҡыҙыл армеец&lt;ref&gt;Б. Н. Калинин, П. П. Юревич. Памятники и мемориальные доски Ленинграда. — Л.: Лениздат, 1979. — 519 с.&lt;/ref&gt;.
Һамарҙағы оригинал 1932 йылда Монументскульптура заводында ҡойола һәм ошо уҡ әле торған урынына килтереп ҡуйыла.
Ленинград өсөн күсермә 1932—1933 йылда ҡойола.
2006 йылда Харбинда ул боҙҙан эшләнә.

== Аэропорт ==
Ҡаланың төп аэропорты «Рәсәй аэропорттары» холдингына инә («Ренова» составында)&lt;ref&gt;[ http://www.ar-management.ru/ ]&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [https://samara365.ru/ Ҡала Һамар]

{{Рәсәйҙең 50 иң ҙур ҡалаһы}}

[[Категория:Исемдәре алыштырылған тораҡ пункттар]]
[[Категория:Волга буйындағы ҡалалар]]
[[Категория:Һамар|*]]
[[Категория:Рәсәй субъекттары баш ҡалалары]]
[[Категория:Миллионер ҡалалар]]
[[Категория:Хеҙмәт ҡаһарманлығы ҡалалары]]</text>
      <sha1>ay7owz2s7ixsyr17jwp527dhoo0hotq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4367</id>
    <revision>
      <id>1306225</id>
      <parentid>1267301</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T22:49:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23711" sha1="fig1ld45wx47pwmxboh4pyzrilw6jde" xml:space="preserve">{{Воинское формирование СССР|кавалерия
| наименование                    = 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы
| оригинал                        = 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы
| награды                         = 
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Советский гвардейский знак}} {{!!}}{{Орден Ленина|тип=воинская часть}} {{!!}}{{Орден Красного Знамени|тип=воинская часть}}{{!!}} {{Орден Суворова 2 степени|тип=воинская часть}} {{!!}}{{Орден Кутузова 2 степени|тип=воинская часть}}
{{!}}}

| почётные наименования           = 
| войска                          = {{#if:{{{войска|}}}|{{{войска}}}|[[ҡоро ер ғәскәрҙәре]]}}
| род войск                       = {{#if:{{{род войск|}}}|{{{род войск|}}}|[[кавалерия]]}}
| гвардия                         = 
| сформирована                    = [[28 ғинуар]] [[1942]]
| расформирована (преобразована)  = [[14 февраль]] [[1943]]
| предшественник                  = 
| преемник                        = [[16-сы гвардия кавалерия дивизияһы]]
| Районы боевых действий          = 
}}
[[Файл:Памятник Шаймуратову.jpg|thumb|400px|right|Генерал Шайморатовтың тыуған ауылында ҡуйылған һәйкәле]]
'''112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы''' — [[1941]] йылдың декабрендәге &lt;!--генералиссимус--&gt; [[И. В. Сталин]] бойороғо буйынса ойошторолған дивизия. Дивизия командиры итеп 42 йәшлек тәжрибәле кадровый офицер полковник [[Миңлеғәле Шайморатов]] тәғәйенләнә. 1943 йылдың 14 февраленән '''[[16-сы гвардия кавалерия дивизияһы]]''', 1943 йылдың 21 сентябренән '''16-сы Чернигов гвардия кавалерия дивизияһы''' исемендә.

== Булдырыу тарихы ==
[[Файл:Знамя Башкавдивизии.jpg|мини|112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы байрағы]]
 
Дивизия төҙөлөп бөткәндә уның составындағы яугирҙарҙың 81,4 проценты — [[башҡорттар]], 14,5 проценты — [[татарҙар]], 3,3 проценты [[урыҫтар]] һәм башҡа милләт вәкилдәре була.

1941 йылдың 25 декабрендә полковник Миңлеғәле Шайморатов дивизия командиры вазифаһын үтәй башлай. Артабан 1942 йылдың ғинуарына тиклемге ваҡыт эсендә полктарҙың фронттан һәм башҡа хәрби округтарҙан саҡыртылған даими командирҙары — майор [[Күсимов Таһир Тайып улы|Таһир Күсимов]], майор [[Нафиҡов Гәрәй Абдулла улы|Гәрәй Нафиҡов]], майор [[Макаев Ғариф Дәүләт улы|Ғариф Макаев]] дивизия ҡарамағына килә.

1942 йылдың апреленән 1943 йылдың февраленә ҡәҙәр дивизияның башҡорт телендә үҙ баҫмаһы — «[[Ҡыҙыл атлылар]]» гәзите сыға.

1942 йылдың 22 мартында [[БАССР]]-ҙың Юғары Советы Президиумы рәйесе [[Ибраһимов Рәхим Кирәй улы|Рәхим Ибраһимов]] дивизияға [[БАССР Юғары Советы]] Президиумы һәм Халыҡ Комиссарҙары Советының байрағын тапшыра.

== Хәрби юлы ==

1942 йылдың 2 июленән дивизия Брянск фронтының 3-сө армияһы составында хәрби хәрәкәттәрҙә, Сталинград һуғышында ҡатнаша. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн дивизияның 213 һалдаты һәм командиры хөкүмәт наградаларына лайыҡ була.

Дивизия 400 километрҙан ашыу хәрби юл үтеп, йөҙҙән ашыу ауыл-ҡаланы азат итеүҙә ҡатнаша, 3000 тиерлек дошман һалдатын һәм офицерын, 56 танкыһын, 6 самолетын, 6000 автомашинаһын юҡ итә.

1942 йылдың 10 июлендә 294-се полк командиры майор Гәрәй Нафиҡов һәләк була.

1943 йылдың 14 февралендә 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы «16-сы гвардия кавалерия дивизияһы» итеп үҙгәртелә.

1943 йылдың 23 февралендә дивизия командиры генерал-майор М. Шайморатов һәләк була. Дивизия менән полковник [[Белов Григорий Андреевич|Григорий Белов]] етәкселек итә башлай.

1943 йылдың 21 сентябрендә Черниговты азат итеүҙә күрһәткән батырлығы өсөн дивизияға «Чернигов» исеме бирелә.

[[Днепр]] янындағы яуҙа ҡатнашҡан өсөн дивизияның 1,4 мең һалдаты һәм командиры орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә, 54 кеше «[[Советтар Союзы Геройы]]» исеменә лайыҡ була.

1943 йылдың ноябрендә [[Белоруссия]] ҡалаларын һәм ауылдарын азат итеүҙә, 1944 йылдың 8 ғинуарынан 14-енә тиклем Мозырь рейдында ҡатнаша һәм [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән наградлана.

[[Украина]] ҡалаларын һәм ауылдарын азат итеүҙә ҡатнашҡан өсөн дивизия — II дәрәжә Суворов ордены, ә 58-се һәм 62-се гвардия атлылар полкы, 60-сы гвардия атлылар полкы һәм 148-се артиллерия-миномётсылар полкы, Томашув-Мазовецкий ҡалаһын азат итеүҙә ҡатнашҡан өсөн Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградлана.

1945 йылдың 10 февраленән 4 апреленә тиклем дивизия — Көнсығыш Померан, 1945 йылдың 19 апреленән 5 майға тиклем Берлин стратегик операцияһында ҡатнаша. II дәрәжә Кутузов ордены менән наградлана.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында дивизия Дондан Эльбаға тиклем 4 мең километрҙан ашыуыраҡ ер үтә. Һуғышта күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн Юғары Баш командующийҙың бойороҡтарында 15 тапҡыр билдәләнә. Ленин ордены менән бүләкләнә.

== Командирҙары ==
* [[1941 йыл]]дың декабре — [[1943 йыл]]дың [[23 февраль|23 феврале]] — полковник, [[1942 йыл]]дың ноябренән — генерал-майор [[Миңлеғәле Шайморатов]]
* 1943 йылдың феврале — [[1945 йыл]] — полковник, 1943 йылдың октябренән — генерал-майор [[Белов Григорий Андреевич|Г. А. Белов]]

== Буйһоноу ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Датаһы
! Фронт (округ)
! Армия
! Корпус (группа)
! Иҫкәрмәләр
|-
| июль 1942 йыл
| [[Брянск фронты]]
| [[3-сө армия (СССР)|3-сө армия]]
| [[8-се кавалерия корпусы]]
|
|-
| октябрь 1942 йыл
| [[Көньяҡ-Көнбайыш фронты (Бөйөк Ватан һуғышы)|Көньяҡ-Көнбайыш фронты]]
| [[5-се танк армияһы (СССР)|5-се танк армияһы]]
| [[8-се кавалерия корпусы]]
|
|-
| [[2 февраль]] [[1943 йыл]]
|
| [[3-сө гвардия армияһы]]
| [[7-се гвардия кавалерия корпусы]]
|
|-
| [[15 апрель]] [[1943 йыл]] — [[30 август]] [[1943 йыл]]
|  [[Баш командование ставкаһы]] резервы
|
| [[7-се гвардия кавалерия корпусы]]
|
|-
| [[1943 йыл]]дың авгусынан
|
| [[61-се армия (СССР)|61-се армия]]
| [[7-се гвардия кавалерия корпусы]]
|
|-
| март [[1944 йыл]]
|
| [[47-се армия (СССР)|47-се армия]]
| [[7-се гвардия кавалерия корпусы]]
|
|-
| ғинуар 1945 йыл
| [[1-се Белорус фронты]]
| [[33-сө армия (СССР)|33-сө армия]]
| [[7-се гвардия кавалерия корпусы]]
|
|-
|}

== Полктар составы һәм командирҙары ==
(командирҙар буйынса мәғлүмәттәр етерлек түгел)
* [[58-се гвардия кавалерия полкы|58-се гвардия Томашув Ҡыҙыл Байраҡ, Суворов ордены кавалерия полкы]], булдырылған саҡта 275-се кавалерия полкы.
** 1942 йылдың ғинуарынан майор, һуңғараҡ полковник [[Күсимов Таһир Тайып улы|Кусимов Т. Т.]]
* [[60-сы гвардия кавалерия полкы|60-сы гвардия Ҡыҙыл Байраҡ, Суворов ордены кавалерия полкы]], булдырылған саҡта 294-се кавалерия полкы.
** [[1942 йыл]]дың ғинуарынан [[1942 йыл]]дың [[10 июль|10 июленә]] тиклем майор [[Нафиҡов Гәрәй Абдулла улы|Нафиҡов Г. А.]]
** [[1943 йыл]]дың апреленә (?) тиклем подполковник Фондеранцев Г. Е.
** [[1943 йыл]]дың июленән (?) подполковник Горлатов И. Ф.
* [[62-се гвардия кавалерия полкы|62-се гвардия Ҡыҙыл Байраҡ, Александр Невский ордены кавалерия полкы]], булдырылған саҡта 313-сө кавалерия полкы.
** 1942 йылдың ғинуарынан майор [[Макаев Ғариф Дәүләт улы|Макаев Г. Д.]]
** [[1943 йыл]]дың июленән (?) подполковник Маркарян М. Г.
* [[148-се артиллерия-миномёт полкы|148-се Томашув артиллерия-миномёт Ҡыҙыл Байраҡ, Богдан Хмельницкий ордены полкы]] ([[1943 йыл]]ға тиклем (???) 101-се атлы артдивизион)
** подполковник Хәбиров С. Х.
* [[32-се танк полк]] (1944 йылдан составында)
* 80-се айырым Медик-санитар Эскадрон
** 1942 йылдың февраленән өсөнсө ранг военврачы (1943 йылдан — полковник) Каракинов Петр Андреевич
* 944-се Дәүләт банкының ялан почтаһы (1942 йылдың 3 сентябренә ҡарата)

== Наградалары ==
* [[Ленин ордены]] ([[1945 йыл]])
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] ([[1944 йыл]])
* [[Суворов ордены|II дәрәжә Суворов ордены]] (1944 йыл)
* [[Кутузов ордены|II дәрәжә Кутузов ордены]] (1945 йыл)

== Хәтер ==
* [[1942 йыл]]дың 31 июлендә «Красная звезда» гәзитендә шағир Константин Симонов башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары тураһында «В башкирской дивизии»&lt;ref&gt;[https://ru.wikinews.org/wiki/%D0%92_%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%B8 В башкирской дивизии]&lt;/ref&gt; мәҡәләһен яҙа [https://xn--80ahclcogc6ci4h.xn--90anlfbebar6i.xn--p1ai/files/morf/military/files/frontline_newspapers/kz_31071942.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200220110822/https://xn--80ahclcogc6ci4h.xn--90anlfbebar6i.xn--p1ai/files/morf/military/files/frontline_newspapers/kz_31071942.pdf |date=2020-02-20 }}.
* [[Башҡортостан Республикаһы]] Мәҙәниәт министрлығы ҡарамағындағы [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы музейы]] ([[Өфө]], [[Дим районы]], Левитан урамы, 27-се йорт).
* Дивизияның 30-йыллығы хөрмәтенә [[1972 йыл]]да Өфөлә 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы яугирҙарына һәйкәл асылған.
* Өфөлә 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһын булдырыу буйынса штабы урынлашҡан йортта мемориаль таҡтаташ асылған.
* 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһының бөтә 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән мемориаль таҡтаташ Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында ҡуйылды (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14-се йорт)
* Белая Калитва ҡалаһы янында &quot;[[Үлемһеҙлек бейеклеге]]&quot;ндә [[Советтар Союзы Геройы]] лейтенант [[Атаев Аннаклыч|А.Атаев]] етәкселегендә 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары батырлыҡ күрһәткән урында мрамор обелискыһы ҡуйылған.
* Дивизияның беренсе командиры [[Шайморатов Миңлеғәле Минһажетдин улы|М. М. Шайморатовҡа]] тыуған ауылында һәйкәл ҡуйылды, автор — скульптор Б. Д. Фузеев.
* «Еңеү һыбайлылары» документаль фильмы (режиссёр: Әмир Тойғонов; сценаристар: Сәлимә Батисова, Әмир Тойғонов; сығарыу йылы: 2005; «Башкортостан» киностудияһы [[Өфө]])&lt;ref&gt;[http://www.bashfilm.ru/?part_id=16&amp;film_id=4 о фильме на сайте киностудии «Башкортостан»]{{Недоступная ссылка|date=Май 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;
* Өфөлә [[Башҡорт кавдивизияһы урамы]] бар.
* [[Башҡорт кавдивизияһы]] тыҡрығы — Өфөнөң [[Дим районы]]ны [[Балаково (Өфө)|Балаково]] ҡасабаһында.
* [[2012 йыл]]дың [[7 август|7 авгусында]] дивизияны булдырыуҙың 70-йыллығына арналған Өфө — Чернигов — Берлин — Өфө маршруты буйлап халыҡ-ара автойөрөш старт алды&lt;ref&gt;По боевому пути легендарной шаймуратовской //«Вечерняя Уфа» № 152 (12050), 9 августа 2012 г.&lt;/ref&gt;
* 2018 йылдың сентябрендә Луганск Халыҡ Республикаһы дивизияға арналған «Чернухино атлы рейды» Почта маркаһын сығарҙы. Марка &quot;Луганск өлкәһенең немец илбаҫарҙарынан азат ителеүенең 75-йыллығына блогына инә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Почта ЛНР к 75-летию освобождения Луганщины ввела в обращение новые марки|url=http://miaistok.su/pochta-lnr-k-75-letiyu-osvobozhdeniya-luganshhiny-vvela-v-obrashhenie-novye-marki/|work=МИА «Исток»|date=2018-09-04|accessdate=2018-09-05|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180906014022/http://miaistok.su/pochta-lnr-k-75-letiyu-osvobozhdeniya-luganshhiny-vvela-v-obrashhenie-novye-marki/|archivedate=2018-09-06}}&lt;/ref&gt;.
* [[Силәбе өлкәһе]] [[Арғаяш районы]]нда Силәбе-Ҡыштым автоюл буйындағы Бажикаево ауылы тирәһендә 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһына һәйкәл ҡуйылған.
* [[Липецк өлкәһе]]нең [[Икенсе Тербуны]] ауылында 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы булдырыуының 76-йыллығына арналған митинг үтте. 1949—1950 йылдарҙа Башкавдивизияның 246 яугиры ошо ауылдағы туғанлыҡ ҡәберендә ерләнә. Ҡәберлек өҫтөндә таш һәйкәл — дүрт ҡырлы киҫелгән пирамида ҡуйыла. [[1961 йыл]]дың 2 майынын 11 майына тиклем обелиск янында теҙ сүккән яугир скульптураһы ҡуйыла&lt;ref name=&quot;Вторые Тербуны&quot;&gt;[https://veteranrb.ru/v-lipetskoj-oblasti-otkryli-pamyatnik-voinam-112-j-bashkavdivizii/ В Липецкой области открыли памятник воинам 112-й Башкавдивизии]&lt;/ref&gt;.
* [[2016 йыл]]дың 8-9 майында «Башҡортостан ерҙәштәр берекмәһе» янындағы Башҡорт милли-мәҙәни «Аҡ тирмә» үҙәге ағзалары Икенсе Тербуны ауылындағы ҡәберлектә булып ҡайтҡандан һуң, уларҙың башланғысы менән Рәсәй Федерацияһы ҡарамағындағы Башҡортостан Республикаһы тулы хоҡуҡлы вәкиллеге ярҙамында 2018 йылдың 10 ноябрендә ҡәберлектәге һәйкәл яңыртыла: гипсобетон статуя урынында Урал оҫталары ижад иткән бронза һалдат фигураһы ҡалҡа, яңы обелискиҙа дивизия атлыларының тулы исемлеге барлыҡҡа килә&lt;ref name=&quot;Вторые Тербуны&quot; /&gt;.

== Дивизияның юғары наградаға лайыҡ булыусы яугирҙары ==
Дивизияның 3860 һалдат һәм офицеры орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә. 78 яугирға «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә һәм биш һуғышсы Дан орденының тулы кавалеры була.

* [[Башҡорт кавалерия дивизияһының Советтар Союзы Геройҙары]]
* [[Башҡорт кавалерия дивизияһының Дан ордены кавалерҙары]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{статья|автор= Ахмадиев Т. Х.|заглавие= Башкирская 16-я гвардейская кавалерийская 1941—1945 гг|ссылка= |язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год=1997|том = |номер=11|страницы= 173—184|doi= |issn = 1683-3554}}
* Саҡма тояҡ аттарҙа. Яныбай Хамматов.

== Һылтанмалар ==
{{commonscat|112-я Башкирская кавалерийская дивизия (СССР)}}
* {{ЭБЭ2013|2-statya/1964-chernigovskaya-kavalerijskaya-diviziya.html|Черниговская кавалерийская дивизия|автор=[[Бикмәев Михаил Әхмәт улы|Бикмеев М. А.]]}}
* {{статья |автор= |заглавие=112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының данлы юлы – һандарҙа һәм факттарҙа |ссылка=http://yeshlek-gazeta.ru/2010/05/08/112-se-bash1185ort-kavalerija.html |язык= |издание=[[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]] |тип=гәзит |год= |месяц= |число= |номер= |страницы=  |issn=}}
* {{статья |автор=Ғәҙилә Бүләкова. |заглавие=Ҡаһармандар рухына бағышлап |ссылка=http://bashgazet.ru/istoria/2349-aarmandar-ruhyna-bayshlap.html |язык= |издание=[[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]] |тип=гәзит |год=2012 |месяц=3 |число=20 |номер= |страницы=  |issn=}}
* {{статья |автор=Айҙар Ноғаманов. |заглавие=Яугирҙар ҡаһарманлығын тарих һаҡлай |ссылка=http://www.iyryzan.ru/node/1877 |язык= |издание=[[Йүрүҙән (гәзит)|Йүрүҙән]] |тип=гәзит |год=2011 |месяц=11 |число=29 |номер= |страницы=  |issn=}}
* [https://resbash.ru/articles/veteran/prikaz_vzyat_debaltsevo-7201/ Приказ: взять Дебальцево] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200225172050/https://resbash.ru/articles/veteran/prikaz_vzyat_debaltsevo-7201/ |date=2020-02-25 }}
* [http://kusimov.bashenc.ru/index.php/112-kd 112-я Башкирская кавалерийская дивизия]
* [https://studopedia.net/2_20259_o-geroyah--y-bashkavdivizii-pisali.html О героях 112-й Башкавдивизии писали]

== Видеояҙмалар ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=_lhXCac7Yeo&amp;feature=youtu.be Узаман Арсланов Миннегул]
* [https://vk.com/feed?z=video-84523294_456239035%2Fde8019424184d210e8%2Fpl_post_-68101321_31933 Дон буйлап... Башҡорт атлылары эҙенән.]

[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында СССР-ҙың кавалерия дивизиялары]]
[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы| ]]
[[Категория:Башҡорт АССР -ында Бөйөк Ватан һуғышы осоронда ойошторолған Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армия хәрби подразделениелары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Башҡортостанда булдырылған хәрби частәр һәм формированиелар]]</text>
      <sha1>fig1ld45wx47pwmxboh4pyzrilw6jde</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡымыҙ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4432</id>
    <revision>
      <id>1306129</id>
      <parentid>1285285</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T15:22:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10404" sha1="jfrbj1mkgd9yh36kx8jped3x088nsb1" xml:space="preserve">[[Рәсем:Mare milking Suusamyr.jpg|thumb|220px|]]
[[Рәсем:Kumis.jpg|thumb|Kumys|220px|]]
[[Файл:Давлеканово. Кумысники.jpg|мини]]
[[Файл:Изба башкира- кумысника.jpg|мини|Ҡымыҙ эшләүсе башҡорт йорто]]
'''Ҡымыҙ''' — бейә һөтөнән әсетеп әҙерләнгән күпереп торған аҡ төҫтәге эсемлек. Ҡымыҙҙы иң беренсе күсмә халыҡтар эшләргә өйрәнгәндәр һәм уңы эшләү ысулын быуаттар буйына сер итеп һаҡлағандар.

[[Рәсәй|Рәсәйҙә]] ҡымыҙ менән дауалау учреждениеһы тәүге тапҡыр [[Постников Нестор Васильевич]] тарафынан 1858 йылда [[Һамар губернаһы]]нда асыла.  Башҡортостанда (Өфө губернаһы) беренсе ҡымыҙ дауаханаһы  [[1890]] йылда [[Аксаков Сергей Тимофеевич|С. Аксаковтың]] ейәнсәре О. Аксакова тарафынан төҙөлә. [[1892]] йылда Шафран тимер юл станцияһы тирәләй санаторийҙар селтәре барлыҡҡа килә. [[1898]] йылда Андреевский санаторийы асыла.
Бөгөн [[Башҡортостан]] ҡымыҙ менән дауалау үҙәге булып тора. «Шафран», «Йоматау», «Алкино», «Глуховская», «Чехов», «Аксаков» исемендәге [[шифаханалар]] һәм башҡа ойошмалар бар. Шәхси эшҡыуарҙарҙа ҡымыҙ етештереү эшенә ҡушала.

== Ҡымыҙ тарихынан ==

Ҡымыҙ тураһында иң беренсе яҙманы [[Геродот]] (б. э. т. 484—424 йылдар) ҡалдырған. Ул [[скифтар|скифтарҙың]] ағас батманда ҡымыҙ бешеүҙәре тураһында яҙған.

Ҡымызҙы әсетеү һәм уның кеше организмына тәьҫире хаҡында [[1253]] йылда француз сәйәхәтсеһе [[Вильгельм Рубрик]] яҙып ҡалдырған. Һуңынан итальян сәйәхәтсеһе [[Марко Поло]] (1254—1323) уны «аҡ шарап» менән сағыштырған.

Рәсәйҙә «Ипатьевский список» тигән боронғо урыҫ йылъяҙмаһында ҡымыҙ тәүге тапҡыр телгә алына. Игорь Северской ҡыпсаҡтарҙа 1182 йылда әсирлектә булғанда, һаҡсылар ҡымыҙ эсеп иҫереп йоҡлап киткәс, ҡасҡан. Башҡа йылъяҙмала Тверь кенәзе Михаилды әсир булараҡ ҡымыҙ эсергә мәжбүр итеүҙәре, 1245 йылда [[Батый]] хан кенәз Даниил Галицкийҙы ҡымыҙ менән һыйлауы ла телгә алына.

Немец һәм урыҫ сәйәхәтсеһе ғалим-энциклодедист [[Петер Симон Паллас|Паллас]] [[1770]] йылда: «Башҡорт далаһына ҡымыҙ эсергә Московиянан һәм Дондан төрлө халыҡ йыйыла, сөнки һаулыкҡа уның файҙаһы бик ҙур», — тип яҙа. Был файҙалы эсемлек тураһында заманында мәшһүр урыҫ яҙыусылары [[Даль Владимир Иванович|В. Даль]], [[Аксаков Сергей Тимофеевич|С. Аксаков]], [[Л. Толстой]] һ. б. үҙ һүҙҙәрен әйтеп ҡалдырған. Ҡымыҙҙы пропагандалаусы инглиз Дж. Каррик хатта башҡорт аттарын Англияға ла алып ҡайта.Әммә беҙҙәге кеүек ҡымыҙ килеп сыҡмай. Башҡорт апайҙарын да алып барып ҡымыҙ бешеп ҡарайҙар. Әммә эсемлек башҡорт ерлегендәге кеүек тәмле килеп сыҡмай. Башҡортостан ерлегендә үҫкән ҡылғанға һәм үҫемлектәргә күрә башҡорт ҡымыҙы ҡабатланмаҫ тәмгә эйә, шифалы. Ирәндек ҡылғаны менән туҡланған бейә һөтөнән бешкән Баймаҡ ҡымыҙы айырыуса тәмле, тиҙәр.

== Составы һәм үҙенсәлектәре ==
Ҡымыҙ әсегән ваҡытта аҡһым еңел үҙләштерелә торған матдәләргә, ә  һөт шәкәре — һөт кислотаһына, этил спиртына, углекислотаға һәм төрлө аңҡығыс матдәләргә әүерелә.  Былар барыһы ла ҡымыҙҙы туҡлыҡлы, еңел үҙләштерелеүсән, тәмле еҫле, яратып эселә торған эсемлеккә әйләндерә. 

Ғәҙәттә ҡымыҙҙа 0,2 % - 2,5 % этил спирты була. Ныҡ әсегән ҡымыҙҙа (бейә һөтөнән генә)  спирт 4,5 % -ҡа етә. Әселек: 60—120 °Т. 

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Витаминдар
! Ҡымыҙҙа миҡдары мкг/л
|-
| Тиамин(B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)
| 203,4
|-
| Рибофлавин(B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)
| 375,0
|-
| Витамин B|B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;
| 2,1
|-
| Пантотен кислотаһы
| 2010,0
|-
| Фолией кислотаһы
| 265,0
|-
| Биотин
| 1,2
|-
| Витамин С
| 93,2
|}

Ҡымыҙ өсөн бейә һөтөн махсус ойотҡо менән әсетәләр, ундағы бактериялар  С һәм В төркөмө витаминдары, шулай уҡ Этанол(алкоголь) барлыҡҡа килтерә,  күп итеп углекислота бүленеп сыға, тап ул ҡымыҙҙы күбекләндереп тора ла инде. Микроорганизмдар йоғонтоһонда  ҡымыҙҙың аҡһымдары иреп бөтә йәки ваҡ ҡына бөрсөктәр рәүешендә була.

== Дауалауҙа ҡулланыу ==
Ҡымыҙ микробтарға ҡаршы бик көслө матдә, унда тәбиғи антибиотиктар күп. Ул ашҡаҙан эшмәкәрлеген яҡшырта, эсәк-ҡарынды таҙарта. 

Ҡымыҙ өҙлөккән кешеләрҙе дауалағанда, [[туберкулёз]], цинга, гастрит,  ашҡаҙан аҫты биҙе, аҙ ҡанлылыҡ, неврастения, йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары һәм ҡорһаҡ тифын  дауалағанда ҡулланыла.

Кешене генә түгел, ҡымыҙ мал-тыуарҙы дауалағанда ла  — диспепсия, яраларҙы бөтәштереү өсөн дә файҙаланыла.

=== Тыйылған осраҡтар ===
Ҡымыҙҙы  ашҡаҙан-эсәк ауырыуҙары киҫкенләшкән ваҡытта, лактоза һәм ҡымыҙҙы организм ҡабул итмәгәндә ҡулланырға ярамай.

== Өй шарттарында ҡымыҙ эшләү ысулы ==
Әгәр ҙә өй шарттарында ҡымыҙ яһап эсергә теләһәгеҙ, уны ҙур быяла банкала ла бешергә мөмкин.
Әсегән бейә һөтөн (ул ҡатыҡ һымаҡ ҡуйы була) банкаға һалып, уға яңы ғына һауылған һөт ҡушып болғаталар ҙа, банканың ҡапҡасын ябып, бер-ике сәғәт буйы туҡтауһыҙ тиерлек бешәләр (болғаталар). Банка йылы урында торорға тейеш. Бер аҙҙан, әгәр ҡымыҙҙың өҫтөнә һыуы һарҡып сыға башлаһа, 1—2 аш ҡалағы самаһы [[шәкәр]] ҡомо ҡушып, йәнә берәр сәғәт бешәләр. Әсеүе һәм
бешеүе еткән ҡымыҙ болғатҡан саҡта күперелеп торор.

Ҡымыҙ бешеү өсөн ағас күнәгегеҙ, бешкәгегеҙ булһа, эсемлек бигерәк тә уңыр. Йәй, көндәр эҫе торғанлыҡтан, ҡымыҙ тиҙ әсеп, иҫкереп бара, шуға күрә ҡымыҙ бешер алдынан ҡоро ағас таптарына йәки [[ҡайын]] туҙына ут төртөп ағас күнәкте шуның өҫтөнә ҡаплап, ыҫлап алырға кәрәк. Шулай иткәндә ҡымыҙ тәмле лә була, оҙағыраҡ та һаҡлана.

== Иҫкәрмәләр==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|часть= Кумыс|страницы= 308|автор= |заглавие= Краткая энциклопедия домашнего хозяйства|ответственный= под ред. {{nobr|А. И. Ревина}}|место= М.|издательство= Советская энциклопедия|год= 1960|том= 1|страниц=770}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация|Викисловарь=кумыс}}
* [https://web.archive.org/web/20180829153040/http://www.topauthor.ru/chto_takoe_kumis_a7af.html Что такое кумыс]
* [http://yurta.su/bit/121-prigotovlenie-lechenie-kumis.html Приготовление и лечение кумысом по рекомендации Военного медицинского журнала, 1834 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402172505/http://yurta.su/bit/121-prigotovlenie-lechenie-kumis.html |date=2015-04-02 }}
* [https://www.facebook.com/photo?fbid=1996275860441130&amp;set=a.1043757465692979 Дәүләкән башҡорттары ҡымыҙҙан алған килеме]

[[Категория:Милли аш-һыу]]
[[Категория:Һөт эсемлектәре]]
[[Категория:Ҡымыҙ]]</text>
      <sha1>jfrbj1mkgd9yh36kx8jped3x088nsb1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үтәғол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4466</id>
    <revision>
      <id>1306152</id>
      <parentid>1283927</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T17:25:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16608" sha1="6igkj2op62n7kixuvm60mu6rot7rsoo" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй
 |статус                   = ауыл
 |русское название         = Утягулово
 |оригинальное название    = {{lang-ba|Үтәғол}}
 |герб                     =
 |флаг                     =
 |lat_deg = 51 |lat_min = 42 |lat_sec = 9
 |lon_deg = 57 |lon_min = 2 |lon_sec = 26
 |CoordAddon =
 |CoordScale =
 |размер карты региона     =
 |размер карты района      =
 |регион                   = Башҡортостан
 |регион в таблице         = Башкортостан
 |вид района               =
 |район                    = Ейәнсура районы {{!}}Ейәнсура
 |район в таблице          =
 |вид поселения            = ауыл советы
 |поселение                = Үтәғол ауыл Советы (Ейәнсура районы){{!}}Үтәғол
 |поселение в таблице      =
 |внутреннее деление       =
 |глава                    =
 |дата основания           =
 |первое упоминание        =
 |прежние имена            =
 |статус с                 =
 |площадь                  =
 |высота центра НП         =
 |население               = {{ Население | Утягулово (Зианчуринский район) | тс }}
 |год переписи            = {{ Население | Утягулово (Зианчуринский район) | г }}
 |плотность               =
 |агломерация             =
 |милли состав          = [[башҡорттар]]
 |конфессиональный состав =
 |этнохороним             =
 |почтовый индекс          = 453394
 |почтовые индексы         =
 |телефонный код           =
 |цифровой идентификатор   = 80226840001
 |категория в Commons      =
 |сайт                     =
}}
'''Үтәғол''' — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ейәнсура районы]]ндағы ауыл. [[Үтәғол ауыл Советы (Ейәнсура районы)|Үтәғол ауыл Советы]]ның административ үҙәге.
Почта индексы — 453394, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80226840001.

== Географик урыны ==
Үтәғол ауылы [[Ҡаҫмарт]] йылғаһы буйында урынлашҡан урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫәнғол]]) 77 км.
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Ҡыуандыҡ]]) 42 км.

== Тарихы ==
Марат Түләбаевтың «Үҫәргәндәр ере — Ейәнсура» китабында былай тип яҙыла: &quot;Үҫәргән башҡорто Нәҙерғәле Аҡъюловтың яҙыуына ҡарағанда, Үҫәргәндең ике улы Болоҡ менән Таймаҫ урыҫ батшаһы Иван III (1425—1505) хакимлыҡ иткән осорҙа йәшәгән. Таймаҫтың ете улы булған: Шишәй, Бишәй, Аҫҡаҡ, Ҡунаҡ, Абаҙа, Сураш һәм Ҡыҙрас. Шишәй менән Бишәй хәҙерге [[Хәйбулла районы]] ауылдарын нигеҙләй. Аҫҡаҡтың улдары [[Бикбау (Ейәнсура районы)|Бикбау]], '''Үтәғол''', [[Ҡыуат]], [[Буранғол]] ([[Ырымбур өлкәһе]]) ауылдарына нигеҙ һала&lt;ref name=&quot;Үҫәргәндәр&quot;&gt;[https://vk.com/bookmarks?from_menu=1&amp;w=wall-205614669_99%2F7ec9a33b7ed1810d58 Түләбаев М. С. Үҫәргәндәр ере — Ейәнсура.— Өфө, 2000. — 240 бит. ISBN 5-85051-175-Х.]&lt;/ref&gt;.

Үтәғол ауылы тураһында тәүге яҙмалар [[1795]] йылға тура килә, ул [[Ырымбур өйәҙе]]нең Үҫәргән улусына ҡарай. [[1816 йыл]]да ауылда йәшәүселәр исемлегендә Үтәғол Ҡансуринға — 73 йәш һәм мулла Рәсүл Үтәғоловҡа 49 йәш булған.

Үтәғол (Ҡыуат) ауылына XVIII быуат аҙағында Ырымбур өйәҙе Үҫәргән улусы (хәҙер — Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы) Ейәнсура ауылы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Ауыл атамаһы тәүге төпләнеүсе Үтәғол Мусин исеме менән аталған. Икенсе исеме — Ҡыуат. [[1795 йыл]]да ауылдағы 7 хужалыҡта йәшәгән 70 кеше иҫәпкә алынған. [[Малсылыҡ]], [[игенселек]] менән шөғөлләнгәндәр.
[[Ырымбур губернаһы]]ның [[1866]] йылғы торлаҡ пункттары исемлегендә (2-се өлөшө) Үтәғол [[Орск өйәҙе]]нең 1-се станы, 1-се Үҫәргән улусы, Буранғол ойошмаһына (общество) керә, Һаҡмар йылғаһының уң яҡ яры ҡушылдығы Ҡаҫмарт йылғаһы буйында урынлашҡан була. Үтәғолдан Орск ҡалаһына тиклем — 145 саҡрым, стан фатирына тиклем — 45 саҡрым. 130 хужалыҡта барлығы 265 кеше: 130 ир-ат, 135 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.&lt;ref&gt;[http://www.gasrb.ru/uf/file/Zak_1.0009.06_Ispr.pdf Ырымбур губернаһының 1866 йылғы торлаҡ пункттары исемлеге (2-се өлөшө)]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306025859/http://www.gasrb.ru/uf/file/Zak_1.0009.06_Ispr.pdf |date=2012-03-06 }}&lt;/ref&gt;

[[1900 йыл]]да Үтәғолда һыу тирмәне теркәлгән. 

[[1920]] йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса, Үтәғол ауылы Йылайыр кантонының Үтәғол улусына ингән. Түбәндәге мәғлүмәт һаҡланған: «башҡорт ауылы, 1920 йылғы иҫәп алыу буйынса: өйҙәр һаны — 58, кешеләр һаны: ир-ат — 130, ҡатын-ҡыҙ — 143».
[[XX быуат]]тың 30-сы йылдарында [[XIX быуат]]тың 2-се яртыһында нигеҙ һалынған Ҡыуат-Бикбирҙе (Ғ. Ғ. Ҡыуатов,  М. А. Ҡыуатов, С. С. Ҡыуатовтарҙың тыуған ауылы), 40-сы йылдар аҙағында — [[XX быуат]] башында нигеҙләнгән Туғай-Бикбирҙе ауылдары Үтәғолға ҡушыла.

== Бөгөнгө Үтәғол ==
Үтәғол ауылында урта [[мәктәп]], [[балалар баҡсаһы]], фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана, 
[[Ҡыуатов Ғүмәр Ғәлим улы]] исемендәге музей, мәсет бар.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Сөләймән Абдуллин]] (15.08.1928—11.03.2002), [[башҡорт]] [[йыр]]сыһы, халыҡ йырҙарын башҡарыусы, [[1948]]—[[1974]] йылдарҙа [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы һәм концерт бригадаһы етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1986).
* [[Дәүләтбәков Артур Хәсән улы]] (25.01.1971), [[башҡорт]] журналисы һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2006 йылдан [[Йәшлек (гәзит)|«Йәшлек» гәзитенең]] баш мөхәррире. 2010—2020 йылдарҙа [[Башҡортостан Журналистар союзы]] рәйесе. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2016).
* [[Ҡыуатов Ғүмәр Ғәлим улы]] (29.06.1893—6.04.1946), табип-хирург, дәүләт эшмәкәре. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғыштарында]] ҡатнашыусы. Башҡортостанда һаулыҡ һаҡлау эшенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе, 1919—1928 йылдарҙа БАССР һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары, бер үк ваҡытта 1922 йылдан — Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты ҡарамағындағы Үҙәк санитар‑эпидемик ғәҙәттән тыш хәлдәр комиссияһы рәйесе.
* [[Ҡыуатов Мөхәмәтғәлим Әбделғәни улы]] ([[1867]]—[[1937]]) — башҡорт мәғрифәтсеһе. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Ҡыуатов Сафа Солтанморат улы]] (2.02.1919—21.08.1991), журналист. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1956—1971 йылдарҙа [[Китап (нәшриәт)|Башҡортостан китап нәшриәтенең]] баш мөхәррире, 1963 йылдан — директоры. 1959 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1969), матбуғат отличнигы (1984)&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/8117-yuatov-safa-soltanmorat-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ҡыуатов Сафа Солтанморат улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421140205/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8117-yuatov-safa-soltanmorat-uly |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421140205/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8117-yuatov-safa-soltanmorat-uly |date=2016-04-21 }}{{V|24|01|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Әйүп Үтәғолов]] (1793—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
* [[Яҡшыбаев Роберт Әсғәт улы]] (17.05.1952) — физик, физика-математика фәндәре докторы (1992), профессор (1993).

== Халыҡ һаны ==
Үтәғол ауылында [[1900 йыл]]да — 277 кеше, [[1920 йыл]]да 273 кеше иҫәпләнгән. [[1925 йыл]]да, аслыҡ йылдарынан һуң, ауылда ни бары 53 кеше генә теркәлгән&lt;ref name=&quot;Үҫәргәндәр&quot; /&gt;. Ауылда 1939 йылда — 291, 1959 йылда — 411, 1989 йылда — 583, 2002 йылда — 591 кеше, 2010 йылда — 478 кеше йәшәгән. 
{{Wikidata/Population}}
;Милли составы
[[2002 йыл]]ғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, [[башҡорттар]] күпселекте тәшкил иткән (97 %)&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|}} улица Молодёжная)
* Йәшел урам ({{lang-ru|}} Зелёная улица)
* Ҡаҫмарт урамы ({{lang-ru|}} улица Касмарка)
* Ҡыуатов урамы ({{lang-ru|}} улица Куватова)
* С.Абдуллин урамы ({{lang-ru|}} улица С. Абдуллина)&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/022/000065.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]&lt;/ref&gt;{{Колонки|конец}}

== Ер-һыу атамалары ==
''Тауҙар''
* '''Кәмәтау''', '''Бирҙеғол''' тауы
''Йылғалар''
* '''Йәнһүбә''' йылғаһы, '''Күссыҡҡан''' йылғаһы&lt;ref&gt;[https://vk.com/doc-73607076_317281216?hash=INwlBoOE7UGfkhhUdkWBBi2QVL8ffS8fggrOoQOLqfT&amp;dl=KiWE8k9GLg0xKmMxk4AxLMhMgRAHAVq69iZ8EmLVYVk Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлеге]&lt;/ref&gt;

== Башҡорт халыҡ ижады информаторҙары ==
* «Йәшерәм яулыҡ», «Күршең татыумы»,&quot;Сәпсек ҡуйҙым&quot;, «Сөрәкә», «Күләгә» уйындары (Аҡбутина Мөкәрәмә Исмәғил ҡыҙы, Дәүләтбәкова Зилә Фәйзрахман ҡыҙынан яҙып алынған)&lt;ref&gt;[http://urgaza.ru/library-portal/articles/199/4959/ Современное состояние фольклора в Зианчуринском района]&lt;/ref&gt;.

== Видеояҙмаларҙа ==
* [https://yandex.ru/video/preview/?text=Утягулово%20зианчуринский%20район%20в%20видеофильмах&amp;path=yandex_search&amp;parent-reqid=1647796233114938-9627138906676394035-sas3-0999-700-sas-l7-balancer-8080-BAL-1640&amp;from_type=vast&amp;filmId=15089845226823335610 Утягулово]

== Ваҡытлы матбуғатта ==
* [https://ejansura.ru/articles/common_material/2022-03-28/r-hm-tt-r-alyp-y-r-y-2746722 Рәхмәттәр алып йөрөй] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221020013501/https://ejansura.ru/articles/common_material/2022-03-28/r-hm-tt-r-alyp-y-r-y-2746722 |date=2022-10-20 }}

== Ревизия материалдарында ==
1816 йылда&lt;ref&gt;[https://basharchive.ru/census/reviz/81639/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Үтәғол ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. — ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|9|02|2022}}
* {{ИСДБ}}{{ref-ru}}
* Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлеге. — Өфө: Китап, 2002. 214 бит.

== Һылтанмалар ==
* [https://basharchive.ru/census/reviz/81639/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{БЭ|77478}}
* [http://www.utyagulovo410.narod.ru Үтәғол ауылы сайты]
* [https://vk.com/doc-73607076_317281216?hash=3a3dc19730813ca9a8&amp;dl=0c923caefb6bc60428  Башҡортостан Республикаһы топонимдар һүҙлеге]
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Ейәнсура районы ауылдары}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

{{Bashkir-geo-stub}}</text>
      <sha1>6igkj2op62n7kixuvm60mu6rot7rsoo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡол Ғәли</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6348</id>
    <revision>
      <id>1306111</id>
      <parentid>1300407</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T13:35:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16813" sha1="2tlxk3cxg7mzhcplku87fwun9cpa39r" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме            = Ҡол Ғәли 			
| Төп исеме = 
| Тыуыу датаһы = 1183
| Тыуған урыны = [[Волга буйы Болғары]]
| Вафат булыу датаһы = 1236
| Вафат булған урыны  = [[Биләр]]
| Эшмәкәрлек төрө = [[шиғриәт|шағир]]
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[төрки (тел)|төрки]]
| Жанр = поэма 
}}

'''Ҡол Ғәли''' ([[Башҡорт теле|баш.]];Ҡол Ғәли [[1183]]—[[1236]] йылдар) — Башҡорттарҙың, [[Боронғо Башҡортостан|Боронғо Башҡортостандың]] бөйөк шағиры, мәғрифәтсеһе, аҡыл эйәһе. Күп халыҡтарҙың ҡулдан-ҡулға йөрөтөп уҡыған, үҙенең рухи донъяһын шуға ҡарап һөйләгән, шуға эйәреп үлемһеҙ ижад иткән боронғо ҡомартҡы — «[[Ҡисса-и Йософ]]» («Йософ китабы»ның) авторы. Сығышы буйынса [[башҡорттар]]ҙың [[әйле]] ырыуынан&lt;ref&gt;[http://encycl.bash-portal.ru/kul_gali.htm Кул Гали в Краткой энциклопедии Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131106154937/http://encycl.bash-portal.ru/kul_gali.htm |date=2013-11-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Р. Г. Кузеев Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения. М.Наука, 1974.&lt;/ref&gt; булған, [[Волга буйы Болғары]]ның [[Биләр|Бүләр (Биләр)]] һәм Кәшәнә ҡалаларында торған. Ул «Ҡисса-и-Йософ» поэмаһын [[1233]] йылда яҙған.

== Биография ==
[[Файл: Gali monument.jpg|thumb|250px|Ҡол Ғәлигә [[Ҡазан]]да ҡуйылған һәйкәл]]
Ҡол Ғәли — [[башҡорт]]тар һәм [[татар]]ҙар араһында телдән дә, ҡулъяҙма хәлендә лә киң таралған, күп быуаттар буйы быуындан быуынға, ҡулдан ҡулға тапшырыла килгән, уҙған быуаттың 30-сы йылдары аҙағынан [[Ҡазан]] типографияларында айырым баҫма булып сыҡҡан, халыҡ араһында киң танылыу яулаған һоҡланғыс һәм илаһи мөхәббәт дастаны — «Ҡисса-и Йософ» әҫәренең (йәиһә «Йософ китабы», «Йософ үә Зөләйха») авторы. Ҡол Ғәли — боронғо башҡорт һәм боронғо болғар шағиры, әйле ырыуы башҡорто.  Шағирҙың тормошо һәм ижады хаҡында үҙе йәшәгән дәүерҙә теркәлгән тарихи сығанаҡтар һаҡланмаған. Уның исемен, затын аныҡ ҡына күрһәткән мәғлүмәттәр күренекле башҡорт уҡымышлыһы, шағир һәм ғалим [[Тажетдин Ялсығол әл-Башҡорди]]ҙың XVIII быуат аҙағында — [[XIX]] быуат баштарында яҙылған «Тәуарихе Болғариә» тигән киң билдәле тарихи-әҙәби хеҙмәтендә әйле ҡәүеме башҡорттарының шәжәрәһе рәүешендә урын алған. Был әҫәрҙә Тажетдин Ялсығолов, әйле ырыуы башҡорттарының шәжәрәһен килтереп, үҙенең ун һигеҙенсе быуын боронғо нәҫеллек ебе Ҡол Ғәлигә барып тоташҡанлығын раҫлай. «Тәуарихе Болғариә»гә индерелгән был шәжәрәне үҙ ваҡытында ([[1897]] йыл) [[Мөхәммәтсәлим Өмөтбаев]] «Әй башҡорттарының нәсәбнамәһе» тигән исем аҫтында үҙенең атаҡлы «Йәдкәр» тигән йыйынтығында баҫтырып сығарған. Беҙ уны «Йәдкәр»ҙең [[1984]] йылғы баҫмаһы буйынса килтереп үтмәксебеҙ. Иң әүәл — әйле башҡорттарының Ҡол Ғәлигә тиклемге быуындарының ил башы, башҡорт ханы Иштәктән (йәиһә Истәктән) башланған өлөшөн күрһәтәйек: ''Иштәк — (уның улы) Бәкатун — Әйле — Туҡый хан — Айҙар хан —Сәйет хан — Әмир хан — Солтанморат хан — Сәлим хан — Илһам хан —Ғабдулла хан — Ғәлим бәк — Мирхажи — Ҡол Ғәли''. Шәжәрәнең был өлөшөнән күренеүенсә, Ҡол Ғәлиҙең ата-бабаларының Туҡый хандан алып Ғәлим бәккә тиклем туғыҙ быуыны Болғар дәүләтендә арҙаҡлы хандар династияһын билдәләй. «Нәсәбнамә»лә боронғо Иштәк хан тураһындағы мәғлүмәттәр иғтибарҙы йәлеп итә:
{|
|{{Цитата башы}}
«Иштәк йәки Истәк, был камил ир булды, Ҡәғбәгә барҙы, суҡ-суҡ тәүәләр ҡорбан әйләне,&lt;br /&gt;
Тәүрат үә Инжилде камил белер ине, ғилемлектә тиңе юҡ ине. Был Иштәктән суҡ улдар булды.&lt;br /&gt;
Төп йорто Аму даръяһында ине. Оло улы Тамъян, икенсеһе Үҫәргән, өсөнсөһө Күбәләк,&lt;br /&gt;
дүртенсеһе Бәкатун, бишенсеһе Сарт, алтынсыһы Тырнаҡлы, етенсеһе Түбәләсле, һигеҙенсеһе Дыуан».&lt;ref&gt;Өмөтбаев М. И. Йәдкәр. Өфө, 1984. 229-сы бит.&lt;/ref&gt;
{{Цитата аҙағы}}
|}

Бер ыңғай әйтеп китәйек: Иштәктең «суҡ улдары», йәғни ете улының исемдәре һәммәһе лә башҡорттоң киң билдәле ырыу-ҡәбилә атамалары менән тап килә. Шул ете улдың бишенсеһе Сарт тип аталыуы иһә айырым бер әһәмиәткә эйә. Сөнки башҡорт араһындағы һарттарҙы тарихсы һәм этнографтарҙың, исеменең һәм элек йәшәгән ерҙәренең уртаҡлығына ҡарап, үзбәктәр менән бутап йөрөтөүҙәренә тәнҡит күҙлегенән ҡарарға мөмкинлек бирә. Шәжәрә буйынса, Иштәктең төп йорто Аму даръяһында булып, уның улдары Уралда мәҡам тотмоштар, һарт башҡорттары иһә, Урта Азияла ҡалып, үзбәк менән аралашып, һуңғы быуаттарҙа Уралға, үҙ туғандары араһына килеп һыйынған булып сыға. Тимәк, артабан һарт тигәндә, башҡорттоң үҙенең һарт тигән ырыуы тураһында һүҙ алып барыласаҡ. Әйле ҡәүемен Иштәктең дүртенсе улы Бәкатундан тыуған Әйле башлап ебәргән, тип күрһәтелә. «…Әйле. Атаһы (Бәкатун) йортонда, Миәс даръяһында, атаһы урынында илле йыл шаһ булып, туҡһан йыл ғүмере булып, Миәс даръяһында дәфен булынмыш»&lt;ref&gt;Өмөтбаев М. И. Йәдкәр. 230-сы бит.&lt;/ref&gt;. Ҡол Ғәлиҙең үҙе һәм үҙенән һуңғы нәҫел-нәсәплек ебе тураһында түбәндәгеләр билгеле. Ҡол Ғәлиҙең атаһы Мирхажи, уның атаһы Ғәлим бәк, уның атаһы Ғабдулла хан булған. Ғабдулла хан Болғарҙа илле йыл ханлыҡ ҡылған. Әммә Ғәлим бәк заманында ханлыҡ һәләкәткә осрай. Болғар дәүләтен татар-монгол яуы баҫып ала. Ғәлим бәк тә, уның улы Мирхажи ҙа Кәшан ҡалаһында береһе мөҙәрис, икенсеһе имам булып тора. Вафаты — ул замандың Башҡорт йортона ҡараған Зәй тамағында. «…Ҡол Ғәли. Харәзмдә ҡырҡ биш йыл мөҙәрис булып, Ҡытай ғәскәренән ҡасып Үргәнескә килеп, унан Ҡырғыҙға, унан атай йортона, Зәй тамағына килеп, …Бүләр ҡалаһын бина ҡылмыштар»&lt;ref&gt;Күрһәтелгән хеҙмәт. 231-се бит.&lt;/ref&gt;.

Ҡол Ғәлиҙән Тажетдин Ялсығоловҡа тиклемге быуындар: Ҡол Ғәли. Уның улы Мирғәли («Үргәнестә мөҙәрис булмыш, шунда вафат»), Мирғәлиҙең улы Миршәриф («Үргәнестә үә Хиуала алтмыш йыл мөҙәрис булып, Хиуала вафат булды»). Уның улы Мирсәйет («дәүерендә унан ғалим һәм фазил әҙәм булманы, һис бер фән ҡалманы, һәр беренә бер хашийә әйтте»&lt;ref&gt;Хашийә әйтте — аңлатма бирҙе.&lt;/ref&gt;. Уның улы Нурсәйет («Үргәнес, Хиуа үә Ҡонғратҡа егерме өс йыл хан булып, ҡыҙылбаштар&lt;ref&gt;Ҡыҙылбаштар — фарсылар.&lt;/ref&gt; шаһы Наҙир шаһтың улдары үлтерҙеләр»).
…Сәйҙәш ибн Нурсәйет («Әй һыуының башында, Сәйҙәш тигән түбәлә, йорт яһап, ханлыҡ тотто, башҡорт хандары үлтерҙеләр»). «Сәйҙәштең бер улы Ҡоштаймаҫ. Бынан Ҡоштаймаҫ әйлеһе булалыр.

Тенеш (Тыныш). Бының ике улы: Көҙөй, Ҡошсо. Былар дәхи&lt;ref&gt;Дәхи — йәнә, тағы.&lt;/ref&gt; башҡорт хандары. Көҙөй. Бынан Өфө өйәҙе көҙөй әйле башҡорттары». Артабан: Яныш — Бабыш — Үлмәҫ хажи ибн Бабыш — Ғәбдерахман хажи — Ялынбай мулла — Ҡотлобулат мулла — Ейәнсура — Йәнтимер — Мәметҡол — Ялсығол хажи. «Хәҙрәт Тажетдин бин хажи Ялсығол. „Ҫөбәтел ғажизин“ исемле китапҡа „Рисаләи Ғәзизә“ намында шәрех яҙмыш. Башҡорт йортонда дәстгир&lt;ref&gt;Дәстгир — ҡулдан төшөрелмәй уҡылған.&lt;/ref&gt; китаптыр».

Тажетдин Ялсығолов үҙ ырыуының, йәғни әйле башҡорттарының нәсәбнамәһен ошондай һүҙҙәр менән тамамлай: «Беҙ ижтиһадыбыҙҙы сарыф әйләп, Әҙәм ғәләйһум заманынан алып был заманғаса тамам, һикһән бишенсе баба беҙ булдыҡ. Әй уландарым, һеҙ һәм яҙығыҙ!»&lt;ref&gt;Өмөтбаев М. И. Йәдкәр. 233-сө бит.&lt;/ref&gt; Ҡол Ғәли, тимәк, башҡорттоң кешелек донъяһында меңәрләгән йыллыҡ тарих төпкөлдәренән килгән ырыу тармағының затлы уҡымышлылар һәм арҙаҡлы хандар династияһының бөйөк бер вәкиле. «Ҡисса-и Йософ» дастаны — башҡорт, даһийының төрки халыҡтар һәм, ғөмүмән, Шәреҡ рухи мәҙәниәте үҫешенә индергән үлемһеҙ әҫәре. Поэма 1212—1233 йылдар эсендә яҙылып, Урал-Волга буйҙарын татар-монголдар баҫып алыр алдынан (1236 йыл) тамамланған, тип фараз ителә. Авторҙың 45 йыл Хәрәзмдә мөҙәрис булып тороуы, яу ваҡытында ҡырғыҙҙарға ҡасып, аҙаҡ ата йортона — Зәй тамағына ҡайтыуы тураһындағы мәғлүмәттәрҙе, ул йәшәгән дәүерҙәге башҡа ҡайһы бер исемдәр, ваҡиғалар менән сағыштырып ҡарағанда уның, тыуған ваҡыты [[1174]] йылдан алдараҡ булырға мөмкин тигән фараз&lt;ref&gt;Хусаинов Г. Б. Поэма «Кисса-и-Йусуф» Кул Гали: Поэтика. Проблематика. Язык произведения. Отв. ред. Р. 3. Шакуров. Уфа, 1988, 8-9-сы биттәр.&lt;/ref&gt; ышаныслыраҡ күренә. «Ҡисса-и Йософ» поэмаһы — башҡорт, татарҙар араһында бөгөнгө көндә лә иң танылған әҫәрҙәрҙең береһе. Ҡол Ғәли [[1236]] йылда монгол яуында Бүләр (Биләр)&lt;ref&gt;[http://www.chuvash.org/e/d09ad183d0bb20d090d0bbd0b8 Кул Гали]&lt;/ref&gt; ҡалаһында вафат була.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Кул Гали. Кыйссаи Йосыф. Поэма. Казан, 1983;
* Ҡол Ғәли. Ҡисса-и Йософ, Өфө, 1993.
* [[Харисов Әхнәф Ибраһим улы|Харисов Ә. И.]] Башҡорт халҡының әҙәби мираҫы: XVIII—XIX быуаттар. — Өфө, 1965. — 190—197-се биттәр;
* [[Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы|Өмөтбаев М. И.]] Йәдкәр. — Өфө, 1984. — 229—232-се биттәр;
* [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Поэма «Кисса-и Йусуф» Кул Гали: Поэтика. Проблематика. Язык произведения. Отв. редактор Шакуров Р.3. Уфа, 1988. 124-се бит;
* Башҡорт әҙәбиәте тарихы. 6 томда. 1-се том. Урта быуаттар осоро. Өфө,1991. 98—127-се һ. б. биттәр;
* Кул Гали // Башкортостан: Краткая энциклопедия. Гл. редактор Шакуров Р.3. Уфа, 1996.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/8363-ol-li|автор=[[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]]}}
* [http://komartky.ru/personal/11-1184ol-11701241li-1170-jyldar-tir12411211e-xiii.html Ҡомартҡы сайтында]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://culturetest.tatar.ru/who_is_whos/show/49 Кул Гали]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.vipkazan.ru/reviews/kazan1000/?ID=3030 Памятник булгарскому поэту Кул Гали откроют в парке Тысячелетия Казани] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090731103201/http://www.vipkazan.ru/reviews/kazan1000/?ID=3030 |date=2009-07-31 }}
* [https://web.archive.org/web/20140221214534/http://xn--80aaa3ajvmw3a.xn--p1ai/shakyr/arzakli_bashkorttar.pdf Арҙаҡлы башҡорттар]

== Видеояҙмалар ==
* {{YouTube|6ukiKqSthaM|logo=1|''Личность в башкирской истории: Кул Гали''. Автор: И. Саитбатталов, режиссёр: Р. Муратов. ГУП ТРК «Башкортостан», 2010.}}

[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:XIII быуат шағирҙары]]
[[Категория:Төрки шағирҙар]]
[[Категория:Шәхестәр:Волга буйы Болғары]]</text>
      <sha1>2tlxk3cxg7mzhcplku87fwun9cpa39r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7183</id>
    <revision>
      <id>1306328</id>
      <parentid>1277536</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T05:56:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13757" sha1="d2uwgcgprgck1vqupdvr6o8w4ty4axt" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Рәсем:Valvbåge.png|thumb|right|150px|Арканың өс үлсәмле күренеше]]
'''Арка''' — стенала ([[тәҙрә]]ләрҙә, ҡапҡаларҙа, ишектәрҙә) йәки терәктәр араһында дуға рәүешендә эшләнгән уйым йәки [[:Категория:архитектура|архитектур]] ҡоролма.
Күп осраҡта арка стенала [[тәҙрә]], ишек уйымдары өсөн эшләнә. Эсе материал менән тултырылған аркалар ҙа осрай. Бындай аркаларҙың маҡсаты — стенаның ныҡлығын арттырыу, аҫта ятҡан ҡатламға ауырлыҡ әҙерәк төшһөн өсөн эшләнә. Архитекторҙар төҙөлөш материалдарының ныҡлығын иҫәпләй белмәгән ваҡытта уҡ, был [[:Категория:архитектура|архитектура]] алымы билдәле булған.

== Архитектура тарихында арка ==
[[Файл:Egyptian vignettes luxor.jpg|мини|Боронғо Мысыр ҡорам комплексының иген һаҡлау урыны харабалары, [[Рамессеум]] (б. э. т. XIV быуат), [[Әл-Үксүр]] (Луксор)]]
Тәүге тапҡыр аркалар [[беҙҙең эраға тиклем II меңйыллыҡ]]та [[Боронғо Көнсығыш]] архитектураһында барлыҡҡа килә: [[Боронғо Мысыр]] архитектураһы, [[Боронғо Месопотамия]], Боронғо [[Сүриә]] һәм [[Эллинизм|эллинистик Сүриә]]. Был илдәрҙә төҙөлөш ағасы һәм ташына ҡытлыҡ була, шуға ла, нигеҙҙә, төҙөлөштә яндырылмаған һәм яндырылған [[кирбес]]те ҡулланғандар. Бындай материалдан киң аралыҡлы ҡыйыҡ ҡуйыу бик ауыр булған. Шуға ла был илдәрҙәге төҙөүселәр яңы конструкциялар эҙләргә мәжбүр була. Арка һәм көмбәҙ тап шундай конструкциялар була ла инде.

Боронғо [[Греция]]ла төҙөүселәр ғәмәлдә аркалар һәм көмбәҙҙәрҙе ҡулланмай (иҫкәрмә: иртә крит-микен, йәки миной мәҙәниәте), ә таш ғибәҙәтханаларҙың интерьерын ябыуҙа ялпаҡ [[архитрав]] конструкциялар (ағас, йәки мәрмәр блоктар) ҡулланыла, шунлыҡтан бина эсенә бик күп таяуҙар ҡуйыла. [[Боронғо Рим|Боронғо римлылар]] ҙа, Көнсығыштан аркалар һәм көмбәҙҙәрҙе үҙләштереп, үҙҙәренең архитектураһында уларҙы киң файҙалана башлай. Ярымтүңәрәк көмбәҙҙәр һәм аркалар — [[Роман архитектураһы]]на  хас характерлы элемент. [[Готик архитектура|Готика]] дәүерендә төҙөүсе-масондар (ташсылар), готик соборҙарҙың эске киңлеген арттыра барып, стена, пилондарға баҫымдың артыуы кеүек проблемаға тарый. Улар, баҫымды тышҡы таяуҙарға ([[контрфорс]]тар һәм [[аркбутан]]дар системаһына) йүнәлтеп, был проблеманы бик еңел хәл итә. Бына шулай ослайып торған формалағы аркалар һәм көмбәҙҙәр хасил була. Ослайып торған формалағы һәм ярым түңәрәк аркалар стеналарҙан баҫымды бөтөнләй ала.

Христиан архитектураһында яңы терминдар барлыҡҡа килә. Мәҫәлән, ғибәҙәтхананың алтарь өлөшөнә ингән урында ҡуйылған арка триумфаль арка тип атала.

== Механика ==
Арка — ул таяуҙарға баҫымды кәметеүгә өлгәшкән үҙенсәлекле төҙөлөш конструкцияһы. Балкаға ғәҙәти [[механик көсөргәнеш]] төшә, ә аркаға көсөргәнеш ситтән саҡ ҡына ҡағыла, һәм горизонталь таяу реакцияһы хасил була. Арка [[көмбәҙ]]ҙән киңлегенең кәмерәк булыуы менән генә айырыла. Вертикаль йөкләнеш аҫтында арка төҙөлөш конструкцияһын ҡыҫыу эшен башҡара. Шарнирһыҙ, ике шарнирлы һәм өс шарнирлы аркалар була.

=== Арка өлөштәре атамалары ===
Иң өҫкө бик ташы — көмбәҙҙең йәки арканың өҫкө яғындағы сынаяҡ формаһындағы йәки пирамидаль таш элемент

Ослайып киткән таш (клинчатый камень)

Көмбәҙҙең тышҡы йөҙө (экстрадос)

Табан ташы (импост) — арканың табаны, терәк төбөндә арҡыры киҫелеше

Эске көмбәҙ (интрадос)

Күтәрелеү араһы  — арканың бик ташы үҙәге менән арканың ике табан ташы үҙәге арауығы.

Аралыҡ

Терәк стена

Ике табан үҙәге араһындағы алыҫлыҡ хисап уйымы (расчётная пройма) тип атала. Күтәреле араһы үҫеше артҡан һайын, арканың янбаҫым арауығы кәмей. Арка күсәре бөгөлөшкә ҡыҫылыу минималь булһын өсөн һайлап алынған; шул саҡта арка иң көслө һәм иң сыҙамлы буласаҡ. Арканың ныҡлығы уның формаһына бәйле. Иң ябай аркалар ярым түңәрәк формала, әммә теоретик йәһәттән иң көслөһө — парабола йәки сылбырлы һыҙыҡ формаһындағы аркалар. Параболик аркаларҙы тәүге тапҡыр испан архитекторы [[Антони Гауди]] ҡуллана. Бындай аркалар бөтә баҫымды терәк стенаға күсерә һәм өҫтәмә элементтар талап итмәй.

Үтәнән-үтә булмаған уйымды ҡаплаусы аркалар ''һуҡыр'' тип атала. Бының маҡсаттарының береһе — материалды һаҡсыл тотоноу ыңғайы стенаның ныҡлығын арттырыу. Борон заманда еңеллек өсөн дә арка эшләү ҡулланылғаны билдәле, мәҫәлән, стеналағы уйымды ябыу яҫы арка рәүешендә эшләнеп, уға төшкән ауырлыҡты бушатыу маҡсатында, өҫтөнә һуҡыр арка яһалған.

== Арка типтары ==
&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;&lt;gallery&gt;
Файл:Treledsbåge.png|Өсмөйөш
Файл:Rundbåge.png|Түңәрәк йәки ярымциркуль
Файл:Segmentbåge.png|Түңәрәк һөҙәк йәки сегментлы арка
Файл:Stigande båge.png|Шыуғаҡ йәки ҡыя арка
Файл:Lansettbåge.png|Уҡ һымаҡ арка
Файл:Skulderbåge.png|Ҡыҫылған яҫы арка
Файл:Trepassbåge.png|Өс көрәкле арка
Файл:Hästskobåge.png|Дағаға оҡшаш арка
Файл:Korgbåge.png|Өс үҙәкле арка
Файл:Ellipsbåge.png|Эллипс формаһындағы арка
Файл:Draperibåge.png|Батынҡы (уйымлы) арка
Файл:Kölbåge.png|Түш ҡырласына оҡшаш арка
Файл:Karnisbåge.png|Түңкәрелгән түш ҡырласына оҡшаш арка
Файл:Tudorbåge.png|Дүрт үҙәкле арка (Тюдорҙарса йәки фарсыса)
Файл:Parabelbåge.png|Параболик арка
&lt;/gallery&gt;&lt;/div&gt;

Арка формалары:
[[Файл:Нюрнберг. Вассершлосс Обербюрг. Ворота.jpg|thumb|[[Нюрнберг]]. Һыу эсендәге Обербюрг ҡәлғәһе. Ике уҡ аркалы ҡапҡа]]
[[Файл:Moskvorecky bridge.JPG|thumb|Мәскәү йылғаһындағы Ҙур күпер [[Мәскәү]]|альт=]]

''ғәрәпсә (мавританса)'' — юғары төҙөлөш үҙәге, Көнсығыш халыҡтары архитектураһында киң таралған,

''аркбутан'' — төрлө кимәлдә табанлы арка, асыҡтан-асыҡ арка арауығын тышҡы терәгенә тапшыра,

''батынҡы (уйымлы)'' — ҡабарынҡы яҡтары менән бушлыҡ яғына ҡараған ике дуға,

''ике көрәкле'' — бер үк ҙурлыҡтағы ике бәләкәй арканан тора, уларҙың импосталары һәм тоташыуҙары бер кимәлдә урынлашҡан,

''ике үҙәкле'' — бер радиустағы ике дуғанан барлыҡҡа килгән дуға, тупаҫ мөйөш менән киҫешә,

''диагональ'' — кросс-көмбәҙ диагональ буйынса квадрат йәки тура өсмөйөш, йәғни Нервюра, «тергеҙелгән» тип атала,

''эллипсҡа оҡшаш'' — киҫелешендә эллипс барлыҡҡа килә,

''артмаҡлы'' — өҫкө яҡтан урынлаштырылған түңәрәк арканың бер төрө,

''кире, реверс'' — дуғаның аҫҡа ҡарап торған ҡабарынҡылығы менән,

''тешле'' — эске йөҙөндә тигеҙ ятҡан осло сығынтылы арка,

''түш ҡырласына оҡшаш'' — (йәки «ишәк һырты») — түңкәрелгән судноның арҡыры киҫелеше күренешендә, урыҫ зодчествоһвнда ҡулланыла,

''ҡапҡа оҡшаш'' йәки ''эллиптик'' — өс, биш, ете үҙәктән торған дуға; бер төрөн — эйәр формаһындағы арка,

''тартма һымаҡ (ҡыҫылған) '' — үксә аҫтынаныраҡ үҙәктән ярым түңәрәк формаһында түңәрәкләп ҡамалған,

''мөйөшлө'' (митрлы менән бер үк) — тамамланған урынында ике симметрик түбәнәйеүле,

''ланцетҡа оҡшаш (һөңгөгә оҡшаш)'' — мөйөш яһап тоташҡан ике дуға ярҙамында барлыҡҡа килә, һәм тигеҙ яҡлы уҡ һымаҡ, уҡ һымаҡ ҡыҫылған, уҡ һымаҡ яҫы формала,

''уҡлы (түңәрәк) ''— ярым түңәрәктән кәм дуғалы (бер үҙәкле),

''күп көрәкле'' многолопастная — осло мөйөш булып киҫешкән өс йә бер нисә ҡыяларҙан төҙөлгән арка төрө,

''овал'' — көмбәҙендә овалдың бер өлөшөн барлыҡҡа килтерә,

''перспективалы''- кесерәйә барыусы радиустар менән стена эсенә туплана, порталдар эшләгәндә ҡулланыла һ.б.

== Арка төрҙәре ==
=== Ярымтүңәрәк арка ===
[[Файл:Bridge Alcantara.JPG|thumb|Ярымциркуль аркалы Рим күпере. Алькантара (Касерес провинцияһы), [[Испания]]]]
Ярымтүңәрәк арка — түңәрәктең яртыһы формаһындағы арка, түңәрәктең үҙәге менән арканың таяныу урыны менән бер кимәлдә урынлаша.
{{-}}

=== Йәйәгә оҡшаш арка ===
[[Файл:Nuernberg Fleischbruecke 002.JPG|thumb|[[Нюрнберг]]тағы ит күпере, ФРГ]]
'''Йәйә арка''' — сирек түңәрәк формаһындағы арка. [[Боронғо Рим]]дә бындай аркаларҙы [[тәҙрә]] уйымдарына ҡуйғандар.
{{-}}

=== Уҡ арка ===
[[Файл:WikiEncontro Notre Dame de Paris.JPG|thumb|Париждағы Нотр-Дам (Париж Алла Әсәһе) соборы]]
Көнсығышта аркалар ҡыҫылып, бер-береһе менән киҫешеп уҡ аркаға әйләнә.
{{-}}
{{commons|Arch}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20160313113429/http://wiki.laser.ru/index.php?oldid=28748&amp;title=%d0%90%d1%80%d0%ba%d0%b0 Арка //Экспериментальная научная энциклопедия]
* [http://www.zdanija.ru/TermsA6/p2_articleid/369 Виды арок]

[[Төркөм:Архитектура]]</text>
      <sha1>d2uwgcgprgck1vqupdvr6o8w4ty4axt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡояш системаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7262</id>
    <revision>
      <id>1306115</id>
      <parentid>1303653</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T14:31:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98678" sha1="r0sbekrbuawlwm8jtth5zub1i3ygb8l" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡояш системаһы''' — үҙәгендә Ҡояш, һәм уның тирәләй әйләнеп йөрөгән бөтә тәбиғи йыһан есемдәрен берлештергән планеталар системаһы. Ул яҡынса 4,57 млрд йыл элек газ-саң болотон гравитация көсө менән ҡыҫыу юлы формалашҡан.

[[Файл:Solar System True Color BA.png|thumb|upright=1.5|Ҡояш системаһы.]]

Был система есемдәре массаһының ҙур өлөшө Ҡояшҡа тура килә; ҡалған өлөшө йәйенке эклиптик яңы дискыла ҡулса орбиталары буйлап хәрәкәт иткән сағыштырмаса яңғыҙ һигеҙ [[планета]]ға тура килә. Системаның дөйөм массаһы — 1,0014 ''M''&lt;sub&gt;☉&lt;/sub&gt;.

Ҡояшҡа яҡын һәм ер төркөмөнә ҡараған эске планеталар — [[Меркурий]], [[Сулпан|Венера]], [[Ер]]&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Земля|[[Величко, Константин Иванович|Величко К. И.]], [[Витковский, Василий Васильевич|Витковский В. В.]], [[Поленов, Борис Константинович|Поленов Б. К.]], [[Собичевский, Василий Тарасович|Собичевский В. Т.]]}}&lt;/ref&gt; һәм [[Марс]] — нигеҙҙә, силикаттан һәм [[Металдар|металдан]] тора.
Дүрт тышҡы планета ([[Юпитер (планета)|Юпитер]], [[Сатурн (планета)|Сатурн]], [[Уран (планета)|Уран]], [[Нептун|Нептун]]) ер төркөмөндәге планеталарҙан ауырыраҡ. Уларҙы газ гиганттары тип атайҙар.
Ҡояш системаһында иң ҙур планеталар — Юпитер менән Сатурн — башлыса [[водород]] һәм [[гелий]]ҙан тора; бәләкәйерәк газ гиганттары — Уран менән Нептундың составында, водород һәм гелийҙан тыш, атмосфераларында метан һәм һөрөм газы бар&lt;ref name=&quot;atmo&quot;&gt;{{Cite web|title=The Atmospheres of Uranus and Neptune|last=Lunine|first=Jonathan I.|publisher=Lunar and Planetary Observatory, University of Arizona|year=1993|format=PDF|url=http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1993ARA%26A..31..217L&amp;data_type=PDF_HIGH&amp;whole_paper=YES&amp;type=PRINTER&amp;filetype=.pdf|accessdate=2008-03-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/610cKG6cV|archivedate=2011-08-17.}}&lt;/ref&gt;. Бындай планеталар айырым «боҙ гиганттары» класына бүленә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://science.compulenta.ru/559921/|title=В структуре ледяных гигантов должен быть мощный слой суперионной воды|publisher=Компьюлента|accessdate=2011-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100905193254/http://science.compulenta.ru/559921/|archivedate=2010-09-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100905193254/http://science.compulenta.ru/559921/ |date=2010-09-05 }}&lt;/ref&gt;.
Һигеҙ планетаның алтыһының һәм дүрт кәрлә планетаның тәбиғи юлдаштары бар. Юпитер, Сатурн, Уран һәм Нептун саң һәм башҡа киҫәксәләрҙән торған ҡулсалар менән уратып алынған.

Ҡояш системаһында бәләкәй есемдәр менән тулған ике өлкә бар. Марс менән Юпитер араһында составы буйынса ер төркөмө планеталарына оҡшаған астероидтар билбауы урынлашҡан, сөнки ул да силикаттан һәм металдан тора. Астероидтар билбауының иң эре объекттары — кәрлә планета [[Церера (кәрлә планета)|Церера]] һәм Паллада, Веста һәм Гигей астероидтары. Нептун орбитаһы артында [[Һыу|туңған һыу]], аммиак һәм метандан торған транснептун объекттары урынлашҡан, уларҙың иң ҙурҙары — [[Плутон]], Седна, Хаумеа, Макемаке, Квавар, Орк һәм Эрида. Ҡояш системаһында кесе есемдәрҙең планета квазиюлдашы, трояндар, ер тирәләй әйләнгән астероид, кентавр, дамоклоидтар, шулай уҡ система буйлап күсеп йөрөгәнк [[комета]]лар, метеороиддар һәм [[Космос саңы|йыһан саңы]] кеүек башҡа төрҙәре бар.

Ҡояшлы ел (Ҡояштан сыҡҡан [[плазма]] ағымы) йондоҙ-ара мөхиттә тарҡау дискының ситенә тиклем барып еткән гелиосфера тип аталған ҡыуыҡты барлыҡҡа килтерә. Гипотетик Оорта болото гелиосферанан яҡынса мең тапҡыр алыҫыраҡ араға һуҙылырға мөмкин.

Ҡояш системаһы [[Ҡош Юлы|Ҡош Юлы галактикаһы]] составына инә.

== Структураһы ==
[[Файл:Oort cloud Sedna orbit ru.svg|мини|upright=1.5|Ҡояш системаһы есемдәреорбиталары, масштабта (сәғәт уғы буйынса, өҫкө өлөшөнән башлана)]]
Ҡояш системаһының үҙәк есеме — [[Ҡояш]] — G2V спектраль кластың төп эҙмә-эҙлекле [[Йондоҙҙар|йондоҙо]], һары кәрлә. Системаның бөтә массаһының иң күп өлөшө (яҡынса 99,866 %) Ҡояшта тупланған, ул үҙенең тартыу көсө менән планеталарҙы һәм Ҡояш системаһына ҡараған башҡа есемдәрҙе үҙ янында тотоп тора&lt;ref name=&quot;M Woolfson&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''M. Woolfson.'' The origin and evolution of the solar system &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; // Astronomy &amp; Geophysics. — 2000. — Vol. 41. — P. 1.12. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1046 %2Fj.1468-4004.2000.00012.x 10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x].&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Дүрт эре объект — газ гиганттары — ҡалған массаның 99%-ын тәшкил итә (күпселек өлөшө Юпитер менән Сатурнға — яҡынса 90 % — тура килә).

Ҡояш тирәләй әйләнгән ҙур есемдәрҙең күбеһе ғәмәлдә эклиптика яҫылығы тип аталған бер үк яҫылыҡта хәрәкәт итә. Шул уҡ ваҡытта кометалар һәм Койпер билбауы объекттары был яҫылыҡҡа ҡарата йыш ҡына ярайһы уҡ ҙур мөйөш менән ауыша&lt;ref name=&quot;Harold F. Levison&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Harold F. Levison, Alessandro Morbidelli.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[https://www-n.oca.eu/morby/stuff/NATURE.pdf The formation of the Kuiper belt by the outward transport of bodies during Neptune’s migration]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; (PDF) (2003). &lt;small&gt;Дата обращения 23 ноября 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; 22 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jupiter-Family Comets&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Harold F. Levison, Martin J Duncan.'' [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103596956377 From the Kuiper Belt to Jupiter-Family Comets: The Spatial Distribution of Ecliptic Comets] &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; // [[:en:Icarus (journal)|Icarus]]&lt;span style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot; style=&quot;font-size:95%; position: relative; top: .4em;&quot;&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;. — [[Elsevier]], 1997. — Vol. 127. — &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;Iss. 1&lt;/span&gt;. — P. 13—32. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1006 %2Ficar.1996.5637 10.1006/icar.1996.5637].&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

Бөтә планеталар һәм башҡа есемдәрҙең күбеһе Ҡояш әйләнеше менән бер йүнәлештә әйләнә (Ҡояштың төньяҡ полюсы яғынан ҡарағанда сәғәт телдәренә ҡаршы). [[Галлей кометаһы]] кеүек иҫкәрмәләр ҙә бар. [[Меркурий]] иң ҙур мөйөш тиҙлегенә эйә — ул Ҡояш тирәләй ни бары 88 ер тәүлегендә тулы әйләнеш яһап өлгөрә. Ә Ҡояштан иң алыҫ урынлашҡан [[Нептун]] ерҙә 165 йыл үткәс кенә Ҡояш тирләләй бер әйләнеш яһай.

Планеталарҙың ҙур ғына өлөшө үҙ күсәре тирәләй Ҡояш тирәләй әйләнгән яҡҡа әйләнә. Иҫкәрмәләр — [[Сулпан|Венера]] менән [[Уран (планета)|Уран]], өҫтәүенә, Уран ғәмәлдә «ҡырын ятҡан килеш» әйләнә (күсәренең ауышлығы яҡынса 90°). Планеталар әйләнешен күҙ алдына килтереү өсөн махсус прибор — теллурий ҡулланыла.

Ҡояш янындағы есемдәрҙең орбиталары Кеплер закондарына таянып тасуирлана. Уларға ярашлы, һәр есем [[эллипс]] буйынса әйләнә, фокустарҙың береһендә Ҡояш тора. Ҡояшҡа яҡыныраҡ торған есемдәрҙең (бәләкәйерәк ''ҙур ярымкүсәрлеләре'') әйләнеү мөйөшө тиҙлеге ҙурыраҡ, шуға күрә әйләнеү осоро ла ҡыҫҡараҡ ([[йыл]]). Эллиптик орбитала есем менән Ҡояш араһы йыл барышында үҙгәреп тора. Орбитаның Ҡояшҡа яҡыныраҡ нөктәһе ''перигелий, ә иң алыҫы —'' ''афелий'' тип атала. Һәр есем үҙенең перигелийында тиҙерәк, ә афелийында әкренерәк хәрәкәт итә. Планеталарҙың орбиталары бер-береһенә яҡын, ләкин күпселек кометалар, астероидтар һәм Койпер билбауы есемдәре ныҡ һуҙылған эллиптик орбита буйлап әйләнә.

Ҡояш системаһындағы планеталарҙың күбеһе уға буйһонған системаларға эйә. Күптәре юлдаштар менән уратып алынған, Юлдаштарҙың ҡайһы береһе үлсәмдәре буйынса хатта Меркурийҙы уҙып китә. Ҙур юлдаштарҙың күбеһе синхронлы әйләнә, улар даими рәүештә тик бер яғы менән планетаға боролған була. Дүрт ҙур планетаның — газ гиганттарының ҡулсалары ла бар.

=== Ҡояш ===
Түбәндәге бөтә параметрҙар Ерҙәге мәғлүмәттәргә ҡарата күрһәтелә, тығыҙлығынан, Ҡояштан һәм юлдаштарҙан алыҫлыҡтан тыш,

[[Астероид]]тар — Ҡояш системаһындағы иң киң таралған кесе есемдәр.

== Составы ==
&lt;imagemap&gt;
 Файл: Solar planets.jpg|мини|Планеты Солнечной системы
  circle 108 0 20 [[Солнце]]
  circle 108 53 5 [[Меркурий]]
  circle 108 85 10 [[Венера]]
  circle 108 115 10 [[Земля]]
  circle 108 145 7 [[Марс]]
  circle 108 262 73 [[Юпитер]]
  circle 108 417 59 [[Сатурн]]
  circle 108 531 26 [[Уран (планета)|Уран]]
  circle 108 599 24 [[Нептун]]
&lt;/imagemap&gt;

* [[Ҡояш]]
** Планета-ара мөхит
* Ҡояш системаһының эске өлкәһе
** Ер төркөмө планеталары
*** 1. [[Меркурий]]
*** 2. [[Сулпан|Венера]]
*** 3. [[Ер]]
**** [[Ай (юлдаш)|Ай]]
*** 4. [[Марс]]
**** Марс юлдаштары ([[Фобос]] һәм [[Деймос]])
** Астероидтар билбауы
*** [[Церера (кәрлә планета)|Церера]]
* Ҡояш системаһының тышҡы өлкәһе
** Планета-гиганттар
*** 5. [[Юпитер]]
**** Юпитер юлдаштары
**** Юпитер ҡулсалары
*** 6. [[Сатурн (планета)|Сатурн]]
**** Сатурн юлдаштары
**** Сатурн ҡулсалары
*** 7. [[Уран (планета)|Уран]]
**** Уран юлдаштарыы
**** Уран ҡулсалары
*** 8. [[Нептун]]
**** Нептун юлдаштары
**** Нептун ҡулсалары
** [[Комета]]
** Кентавр
** Транснептун есемдәре
*** Койпер билбауы
**** [[Плутон]]&lt;ref&gt;До [[24 августа]] [[2006 год]]а Плутон считался девятой [[Планета|планетой]] Солнечной системы, но был лишён этого статуса решением XXVI Генеральной ассамблеи [[Международный астрономический союз|МАС]] в связи с открытием нескольких схожих небесных тел.&lt;/ref&gt;
***** Плутон юлдаштары
**** Хаумеа&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau0807/|title=IAU names fifth dwarf planet Haumea|publisher=International Astronomical Union|lang=en}}&lt;/ref&gt;
***** Хаумеа юлдаштары
**** Макемаке
***** S/2015 (136472) 1
*** Рассеянный диск
**** Эрида
***** Дисномия
**** Гуңгуң
***** Шяңлю
* Алыҫтағы өлкәләр
** Гелиосфера
** Оорта болото
*** Седна

Һигеҙ планетаның атамаларын һәм хәрәкәт итеү тәртибен хәтерҙә ҡалдырыуҙы еңелләштереү өсөн төрлө мнемоника алымдары ҡулланыла.

=== Ҡояш системаһының эксе өлкәһе ===
[[Файл:Venustransit 2004-06-08 07-49.jpg|мини| Венераның Ҡояш дискыһы буйлап үтеүе]]
Ҡояш — Ҡояш системаһы йондоҙо һәм уның төп компоненты. Уның массаһы (332 900 Ер массаһы)&lt;ref name=&quot;Sun Facts&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20080102034758/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&amp;Display=Facts&amp;System=Metric Sun: Facts &amp; Figures]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. NASA. &lt;small&gt;Дата обращения 14 ноября 2009.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; эсендә барған термойәҙрә реакциялар дауам итһен өсөн етерлек дәрәжәлә ҙур&lt;ref name=&quot;Jack B. Zirker&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation no-wikidata&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P1343&quot;&gt;''Jack B. Zirker.'' Journey from the Center of the Sun. — Princeton University Press, 2002. — P. 120—127. — ISBN 9780691057811.&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;, был реакциялар барышында [[электромагнит нурланыш]]ы рәүешендә йыһан киңлегенә ғәйәт ҙур күләмдә энергия тарала, электромагнит нурланыштың күбеһе 400—700 нанометрлы оҙон тулҡындарға тура килә&lt;ref name=&quot;Visible light&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://www.straightdope.com/columns/read/2085/why-is-visible-light-visible-but-not-other-parts-of-the-spectrum Why is visible light visible, but not other parts of the spectrum?]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. The Straight Dome (2003). &lt;small&gt;Дата обращения 14 ноября 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; 22 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

Йондоҙҙар классификацияһы буйынса Ҡояш — G2 класындағы типик һары кәрлә. Был атама яңылыш фекер тыуҙырыуы ихтимал, сөнки беҙҙең галактикала йондоҙҙар менән сағыштырғанда Ҡояш — ярайһы уҡ ҙур һәм үтә сағыу йондоҙ&lt;ref name=&quot;sun&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Ker Than.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://www.space.com/1995-astronomers-wrong-stars-single.html Astronomers Had it Wrong: Most Stars are Single]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. ''Space.com'' (30 January 2006). &lt;small&gt;Дата обращения 14 ноября 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; 22 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Йондоҙҙоң класы уның Герцшпрунг — Рассел диаграммаһындағы урыны менән билдәләнә, был диаграмма йондоҙҙоң яҡтылығы менән уның өҫтөндәге температураның бәйлелеген күрһәтә. Ғәҙәттә эҫерәк йондоҙ сағыуыраҡ яҡтылыҡ бирә. Йондоҙҙарҙың күп өлөшө был диаграмманың төп эҙмә-эҙлелегендә урынлашҡан, ә Ҡояш был эҙмә-эҙлелектең уртаһында тора. Ҡояшҡа ҡарағанда сағыуыраҡ һәм эҫерәк йондоҙҙар сағыштырмаса һирәк осрай, ә тоноғораҡ һәм һалҡын йондоҙҙар йыш күҙәтелә, улар Галактикалағы йондоҙҙарҙың 85 процентын тәшкил итә&lt;ref name=&quot;Smart&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Smart, R. L.; Carollo, D.; Lattanzi, M. G.; McLean, B.; Spagna, A.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[[bibcode:2001udns.conf..119S|The Second Guide Star Catalogue and Cool Stars]]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. ''Perkins Observatory'' (2001). &lt;small&gt;Дата обращения 14 ноября 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20191009110025/http://adsabs.harvard.edu/abs/2001udns.conf..119S Архивировано] 22 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

Ҡояштың төп эҙмә-эҙлектәге урыны уның йәҙрә синтезы өсөн водород запасының бик күп булыуын һәм үҙ эволюцияһының уртаһында тороуын раҫлай. Хәҙерге ваҡытта Ҡояш әкренләп сағыулығын арттыра бара, бөгөнгө көн менән сағыштырғанда иртә үҫеш стадияһында уның сағыулығы бөгөнгөнөң 70 процентын ғына тәшкил иткән&lt;ref name=&quot;Early Sun&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Nir J. Shaviv.'' [http://arxiv.org/abs/astroph/0306477v2 Towards a Solution to the Early Faint Sun Paradox: A Lower Cosmic Ray Flux from a Stronger Solar Wind] &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; // [[:en:Journal of Geophysical Research|Journal of Geophysical Research]]&lt;span style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot; style=&quot;font-size:95%; position: relative; top: .4em;&quot;&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;. — 2003. — Vol. 108. — P. 1437. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1029 %2F2003JA009997 10.1029/2003JA009997].&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

Ҡояш — йондоҙ халҡының I типтағы йондоҙо, Ғаләм үҫешенең сағыштырмаса һуңғы баҫҡысында барлыҡҡа килгән һәм шуға ла II типтағы иҫке йондоҙҙар менән сағыштырғанда [[водород]] менән [[гелий]]ҙан ауырыраҡ элементтарының (астрономияла бындай элементтарҙы «металл» тип атау ҡабул ителгән) күп булыуы менән айырылып тора&lt;ref name=&quot;Two Groups&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''T. S. van Albada, Norman Baker.'' On the Two Oosterhoff Groups of Globular Clusters &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; // [[The Astrophysical Journal]]. — [[:en:IOP Publishing|IOP Publishing]]&lt;span style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot; style=&quot;font-size:95%; position: relative; top: .4em;&quot;&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;, 1973. — Vol. 185. — P. 477—498. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1086 %2F152434 10.1086/152434].&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Водород менән гелийҙан ауырыраҡ элементтар беренсе йондоҙҙарҙың йәҙрәләрендә формалаша, шуға күрә Ғаләм был элементтар менән байытылғанға тиклем йондоҙҙарҙың беренсе быуыны үтергә тейеш булған. Иң иҫке йондоҙҙар составында металл бик аҙ, ә йәшерәктәрендә металл күберәк. Фараз ителеүенсә, Ҡояшта планеталар системаһын барлыҡҡа килтереү өсөн металличность кәрәк булған, сөнки планеталар «металдар» аккрецияһы нигеҙендә формалаша&lt;ref name=&quot;Metallicity&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Charles H. Lineweaver.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://arxiv.org/abs/astro-ph/0012399 An Estimate of the Age Distribution of Terrestrial Planets in the Universe: Quantifying Metallicity as a Selection Effect]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. ''Icarus'' (June 2001). &lt;small&gt;Дата обращения 7 февраля 2010.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Планета-ара мөхит ====
[[Файл:Heliospheric-current-sheet.gif|слева|мини|300x300пкс|Гелиосфераның ток ҡаламы]]
Яҡтылыҡ менән бер рәттән Ҡояш зарядлы киҫәксәләрҙең (плазманы) өҙлөкһөҙ ағымын тарата, ул ҡояш еле тип атала. Был киҫәксәләр ағымы яҡынса сәғәтенә {{S|1,5 млн км}}&lt;ref name=&quot;Solar Wind&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml Solar Physics: The Solar Wind] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150813081520/http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml |date=2015-08-13 }}&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. ''Marshall Space Flight Center''. &lt;small&gt;Дата обращения 26 декабря 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; 22 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; тиҙлек менән тарала, һөҙөмтәлә ҡояш яны өлкәһе тула һәм Ҡояш эргәһендә планетар атмосфераның аналогы (гелиосфера) барлыҡҡа килә, ул Ҡояштан һәр хәлдә {{S|100 а. е.}} алыҫлыҡта урынлаша&lt;ref name=&quot;Voyager&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html Voyager Enters Solar System’s Final Frontier] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200516082547/https://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html |date=2020-05-16 }}&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. NASA. &lt;small&gt;Дата обращения 14 ноября 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; 22 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Ул планета-ара мөхит булараҡ танылған. Ҡояшта гөлт итеп тоҡаныу һәм массаны коронар ырғытыуҙар кеүек әүҙемлек, космик һауа торошон булдырып, гелиосфераны ҡабарта&lt;ref name=&quot;SunFlip&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Tony Phillips.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://science1.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2001/ast15feb_1/ The Sun Does a Flip]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot;&gt;(недоступная ссылка)&lt;/span&gt;. ''Science@NASA'' (15 February 2001). &lt;small&gt;Дата обращения 26 декабря 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20110618104803/http://science1.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2001/ast15feb_1/ Архивировано] 18 июня 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Гелиосфера сиктәрендәге иң ҙур структура — гелиосфера ток ҡатламы; Ҡояштың әйләнеп торған магнит ҡырының планета-ара мөхиткә йоғонтоһо аҫтында барлыҡҡа килгән спираль йөҙө&lt;ref name=&quot;Star Poles&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://science1.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2003/22apr_currentsheet/ A Star with two North Poles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110829080500/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2003/22apr_currentsheet/ |date=2011-08-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110829080500/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2003/22apr_currentsheet/ |date=2011-08-29 }}&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot;&gt;(недоступная ссылка)&lt;/span&gt;. ''Science@NASA'' (22 April 2003). &lt;small&gt;Дата обращения 26 декабря 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20130202092903/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2003/22apr_currentsheet/ Архивировано] 22 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Solar cycle&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Riley, Pete; Linker, J. A.; Mikić, Z.'' [[bibcode:2002JGRA..107.1136R|Modeling the heliospheric current sheet: Solar cycle variations]] &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; // Journal of Geophysical Research (Space Physics). — 2002. — Vol. 107. — &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;Iss. A7&lt;/span&gt;. — P. SSH 8-1. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1029 %2F2001JA000299 10.1029/2001JA000299]. &lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20080205064113/http://adsabs.harvard.edu/abs/2002JGRA.107g.SSH8R# Архивировано] 24 мая 2012 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; ([http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/monthly_highlights/2002-July-2001JA000299.pdf Статья полностью] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090814052347/http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/monthly_highlights/2002-July-2001JA000299.pdf |date=2009-08-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090814052347/http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/monthly_highlights/2002-July-2001JA000299. |date=2009-08-14 }} от 14 августа 2009 на [[Архив Интернета#Проекты|Wayback Machine]])&lt;/ref&gt;.

Ерҙең магнит ҡыры ҡояш еленә [[ер атмосфераһы]]н боҙоуға ҡамасаулай. Венера менән Марстың магнит ҡыры юҡ, шуға ла ҡояш еле уларҙың атмосфераһын әкренләп йыһанға осора&lt;ref name=&quot;Erosion by Wind&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Richard Lundin.'' [http://www.sciencemag.org/content/291/5510/1909.full Erosion by the Solar Wind] &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; // Science. — 2001. — Vol. 291. — &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;Iss. 5510&lt;/span&gt;. — P. 1909. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1126 %2Fscience.1059763 10.1126/science.1059763].&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Массаны коронар ырғытыуҙар һәм шундайыраҡ күренештәр магнит ҡырын үҙгәртә һәм Ҡояш өҫтөнән матдәләрҙең ғәйәт ҙур күләмен — сәғәтенә яҡынса 10&lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt;−10&lt;sup&gt;10&lt;/sup&gt; тонна сығарып ташлай&lt;ref&gt;''Schrijver, Carolus J.; Zwaan, Cornelis'' (2000). [https://books.google.com/books?id=QnfR5jwUQRsC Solar and stellar magnetic activity]. Cambridge University Press. ISBN 0-521-58286-5.&lt;/ref&gt;. Ерҙең магнит ҡыры менән аралашып, был матдә Ер атмосфераһының поляр түңәрәк эргәһендәге өлкәһенә барып эләгә, бындай бәйләнештән магнит полюстары эргәһендә йыш күҙәтелгән [[Һаҙағай|поляр балҡыш]] барлыҡҡа килә.

Йыһан нуры ҡояш системаһынан ситтә барлыҡҡа килә. Гелиосфера һәм, бик аҙ ғына, планетар магнит ҡырҙары Ҡояш системаһын өлөшләтә ситтән килгән йоғонтонан һаҡлай. Йондоҙ-ара мөхиттәге йыһан нурҙарының тығыҙлығы, шулай уҡ Ҡояштың магнит ҡырының көсө лә ваҡыт үтеү менән үҙгәрә, шулай итеп, тайпылыштарҙың дәүмәле аныҡ ҡына билдәле булмаһа ла, ҡояш системаһында йыһан нурланышы кимәле даими түгел&lt;ref name=&quot;Langner et al 2005&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''U. W. Langner; M. S. Potgieter.'' [[bibcode:2005AdSpR..35.2084L|Effects of the position of the solar wind termination shock and the heliopause on the heliospheric modulation of cosmic rays]] &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; // [[:en:Advances in Space Research|Advances in Space Research]]&lt;span style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot; style=&quot;font-size:95%; position: relative; top: .4em;&quot;&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;. — [[Elsevier]], 2005. — Vol. 35. — &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;Iss. 12&lt;/span&gt;. — P. 2084—2090. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1016 %2Fj.asr.2004.12.005 10.1016/j.asr.2004.12.005].&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

Планета-ара мөхит дискыға оҡшаған кәмендә ике [[Космос саңы|йыһан саңы]] өлкәһенең формалашыу урыны булып тора. Беренсенән, зодиакаль саң болото ҡояш системаһының эске өлөшөндә урынлашҡан һәм зодиакаль яҡтылыҡтың барлыҡҡа килеү сәбәбе булып тора. Моғайын, планеталар менән үҙ-ара йоғонтоһо тәьҫирендә астероидтар билбауы сиктәрендә тыуған бәрелештәрҙән барлыҡҡа килгәндер&lt;ref name=&quot;Zodiacal Cloud&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html Long-term Evolution of the Zodiacal Cloud]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot;&gt;(недоступная ссылка)&lt;/span&gt; (1998). &lt;small&gt;Дата обращения 26 декабря 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20060929030040/http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html# Архивировано] 29 сентября 2006 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Икенсе өлкә яҡынса 10 а 40 а араһында урынлашҡан һәм, моғайын, койпер билбауы сиктәрендә есемдәр араһында булған ошондай бәрелештәрҙән һуң барлыҡҡа килгәндер&lt;ref name=&quot;Shortlist stars&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://sci.esa.int/home/29471-esa-scientist-discovers-a-way-to-shortlist-stars-that-might-have-planets/ ESA scientist discovers a way to shortlist stars that might have planets]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. ''ESA Science and Technology'' (2003). &lt;small&gt;Дата обращения 26 декабря 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20130502033116/http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=29471 Архивировано] 22 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dust beyond Jupiter&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''M. Landgraf; J.-C. Liou; H. A. Zook; E. Grün.'' [http://iopscience.iop.org/1538-3881/123/5/2857/fulltext/ Origins of Solar System Dust beyond Jupiter] &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; // [[The Astronomical Journal]]. — [[:en:IOP Publishing|IOP Publishing]]&lt;span style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot; style=&quot;font-size:95%; position: relative; top: .4em;&quot;&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;, May 2002. — Vol. 123. — &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;Iss. 5&lt;/span&gt;. — P. 2857—2861. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1086 %2F339704 10.1086/339704].&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Ҡояш системаһының эске өлкәһе ===
Эске өлөшкә ер төркөмөндәге планеталар һәм астероидтар инә. Эске өлкәнең, нигеҙҙә, силикаттар һәм металдан торған есемдәре сағыштырмаса Ҡояшҡа яҡын. Улар системаның бик бәләкәй генә өлөшө — уның радиусы Юпитер менән Сатурн орбиталары араһынан кәмерәк.

==== Ер төркөмө планеталары ====
[[Файл:Terrestrial planet size comparisons.jpg|мини|300x300пкс|Ер төркөмөндәге планеталар. Һулдан уңға: [[Меркурий]], [[Сулпан|Венера]], [[Ер]] һәм [[Марс]] (дәүиәл масштабта бирелә, планета-ара алыҫлыҡ — юҡ)]]
Ҡояшҡа иң яҡын булған һәм ер төркөмө планеталары тип аталған дүрт, планета күбеһенсә ауыр элементтарҙан тора, уларҙың юлдаштары ла (0-2) әҙ, ҡулсалары ла юҡ. Улар планетаның мантияһын һәм [[Ер ҡабығы|ҡабығын]] формалаштырған силикаттар кеүек ауыр иреүсән минералдар, [[тимер]] һәм никелдән тора һәм планетаның йәҙрәһен формалаштыра. Был өс планетаның — Венера, Ер һәм Марстың — атмосфераһы бар; бөтәһендә лә удар кратерҙар һәм рельефтың риф соҡорҙары һәм [[вулкан]]дар кеүек тектоник деталдәре бар&lt;ref&gt;[http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNECHNAYA_SISTEMA.html Солнечная система] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110907062645/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNECHNAYA_SISTEMA.html |date=2011-09-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://sunsys.narod.ru/mars.htm Марс]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://space.rin.ru/articles/html/117.html Поверхность Марса]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://space.rin.ru/articles/html/54.html Поверхность Венеры]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://galspace.spb.ru/index9.html Венера — кривое зеркало Земли]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Астрономия: Учеб. для 11 кл. общеобразоват. учреждений/ Е. П. Левитан. — 9-е изд. — М.: Просвещение. С. 73—75.&lt;/ref&gt;.

===== Меркурий =====
[[Ҡояш]]ҡа иң яҡын планета. Меркурий [[астероид]]тар орбитаһынан эстә ята, шуға уны Ҡояш системаһының эске планетаһы тип атайҙар. 2006 йылда, [[Плутон (планета)|Плутонды]] планеталар статусынан мәхрүм иткәс, Меркурий иң бәләкәй [[планета]] булып ҡалды. Меркурий өҫтөнә ҡояш нурҙары [[Ер (планета)|Ер]] йөҙөнә ҡарағанда туғыҙ тапҡыр артығыраҡ төшә. Планетаның ҡояш нурҙарынан һаҡлай торған атмосфера ҡатламы юҡ. Көндөҙ температура +429 С етә. Был Ҡояш системаһындағы иң эҫе урындарҙың береһе. Төндә температура −180С градусҡа төшә. Сағыштырмаса ҙур тимер йәҙрәһе булған Меркурийҙың ҡабығының йоҡа булыуына әлегә бер ниндәй аңлатма ла юҡ.

===== Сулпан =====
[[Ҡояш]]ҡа яҡынлығы буйынса икенсе планета. Сулпан, [[Меркурий]] кеүек, астероидтар орбитаһынан эстә ята, шуға уны Ҡояш системаһының эске планетаһы тип атайҙар. Сулпан күк йөҙөндә яҡтылығы буйынса, Ҡояш һәм [[Ай (күк есеме)|Айҙан]] ҡалышып, өсөнсө урында тора. Сулпан Ҡояш байыр алдынан, йәки Ҡояш сығыр алдынан яҡшы күренә. Шуның өсөн уны ''Шәреҡ йондоҙо'', йәки ''Сулпан йондоҙо'' тип атайҙар. Сулпан [[Ер (планета)|Ергә]] оҡшаған планета тип квалификациялана. Ике планета ла тартылыу көсө, составы буйынса оҡшаш. Әммә ике планетала шарттар ҡырҡа айырыла.

Сулпан ҡуйы көкөрт кислотаһы болото менән ҡапланған, был ҡуйы болот Сулпандың йөҙөн ҡарарға бирмәй. Әммә радиотулҡындар ярҙамында Сулпандың рельефын тикшерергә була. Был планетаның атмосфераһы тығыҙ, башлыса углекислый газдан тора. Был Сулпанда углекислый газды биомассаға әйләндерә алырлыҡ органик тормош һәм углерод әйләнеше булмау менән аңлатыла.

Бик борон Сулпан йөҙө бик ҡыҙған һәм Ерҙәге кеүек океандар, урынында сүллек пейзажы ҡалдырып, парға әйләнеп бөткән. Магнит ҡыры көсһөҙ булғанға һыу парҙары Ҡояш еле менән йондоҙ-ара арауыҡҡа таралған.

Атмосфера баҫымы Ерҙәгенән 92 тапҡыр ҙурыраҡ. Сулпан өҫтө [[вулкан]] эшмәкәрлеге эҙҙәрен һаҡлай. Сулпанда плиталарҙың тектоник хәрәкәте күҙәтелмәй, был өҫтөндә һыу булмау менән аңлатыла.

Сулпанда атмосфера булыуын [[1761]] йылдың [[6 июнь|6 июнендә]] [[Ломоносов Михаил Васильевич|М. В. Ломоносов]] аса

===== Ер =====
Ер төркөмө планеталары араһында [[Ер (планета)|Ер]] планетаһы — иң ҙур һәм иң тығыҙ планета. Ерҙә [[плиталар тектоникаһы]] күҙәтелә. Ғаләмдә Ерҙән башҡа планетала йәки икенсе бер галактикала тереклектең булыу-булмауы тураһындағы мәсьәлә әләгә асыҡ булып ҡала&lt;ref name=&quot;life&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/a204/etlife/SciAm99b.pdf Is There Life Elsewhere in the Universe?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100703022040/http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/a204/etlife/SciAm99b.pdf |date=2010-07-03 }}&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. Jill C. Tarter and Christopher F. Chyba, University of California, Berkeley. &lt;small&gt; 25 декабря 2012 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Ер төркөмө планеталары араһында [[Ер (планета)|ер]] уникаль (иң тәүге сиратта [[гидросфера]]һы булған өсөн). [[Ер (планета)|Ер]] атмосфераһы башҡа планеталар атмосфераһынан ҡырҡа айырыла — уның составында ирекле [[кислород]] бар&lt;ref name=&quot;Earths Atmosphere&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Anne E. Egger, M.A./M.S.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://www.visionlearning.com/en/library/Earth-Science/6/The-Composition-of-Earths-Atmosphere/107 Earth’s Atmosphere: Composition and Structure]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. ''VisionLearning.com''. &lt;small&gt;Дата обращения 16 ноября 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[https://www.webcitation.org/617EywI3z Архивировано] 22 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.[[Ер (планета)|Ерҙең]] тәбиғи юлдашы берәү — [[Ай (юлдаш)|Ай]], ҡояш системаһындағы ер төркөмө планеталарының берҙән-бер ҙур юлдашы ул.

===== Астероидтар төркөмө =====
Марс Ер менән Сулпандан бәләкәйерәк (Ерҙең 0,107 массаһы). Уның , башлыса, углекислый газдан торған атмосфераһы бар, өҫкө баҫымы 6,1 мбар (Ерҙекенән 0,6 %)&lt;ref name=&quot;Mars Atmosphere&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation no-wikidata&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P1343&quot;&gt;''David C. Gatling, Conway Leovy.'' &lt;span data-wikidata-qualifier-id=&quot;P248&quot;&gt;Mars Atmosphere: History and Surface Interactions&lt;/span&gt; &amp;#x2F;&amp;#x2F; Encyclopedia of the Solar System &amp;#x2F; Lucy-Ann McFadden et al. — 2007. — P. 301—314.&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Был планета өҫтөндә вулкандар бар, иң ҙурыһы — Олимп, уның бейеклеге 21,2 км&lt;ref&gt;''Ж. Ф. Родионова, Ю. А. Илюхина.'' [http://www.ipages.ru/index.php?ref_item_id=4262&amp;ref_dl=1 Новая карта рельефа Марса]&lt;/ref&gt;, өҫтәүенә Олимп күләме буйынса ерҙәге бөтә вулкандарҙан да ҙурыраҡ. Вулкандар менән бер рәттән риф соҡорҙары ла (Маринер үҙәне) элекке геологик әүҙемлекте иҫбат итә. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, һуңғы 2 миллион йыл буйы&lt;ref name=&quot;David Noever&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''David Noever.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://www.astrobio.net/news-exclusive/modern-martian-marvels-volcanoes/ Modern Martian Marvels: Volcanoes?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628203337/http://www.astrobio.net/exclusive/1360/modern-martian-marvels-volcanoes |date=2011-06-28 }}&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. ''Astrobiology Magazine'' (2004). &lt;small&gt;Дата обращения 16 ноября 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20110628203337/http://www.astrobio.net/exclusive/1360/modern-martian-marvels-volcanoes Архивировано] 22 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; дауам итә был әүҙемлек. Марс өҫтөндәге ҡыҙыл төҫ уның тупрағында тимер оксидының&lt;ref name=&quot;Kids Eye&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&amp;Display=Kids Mars: A Kid’s Eye View] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141020111930/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&amp;Display=Kids |date=2014-10-20 }}&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. NASA. &lt;small&gt;Дата обращения 16 ноября 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; 22 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; күп булыуын раҫлай. Планета тирәләй ике юлдаш — [[Фобос]] менән [[Деймос]] әйләнә. Фаразланыуынса, улар — баҫып алынған астероидтар&lt;ref name=&quot;Satellites of Mars&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Scott S. Sheppard, David Jewitt, and Jan Kleyna.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://iopscience.iop.org/1538-3881/128/5/2542/fulltext/ A Survey for Outer Satellites of Mars: Limits to Completeness]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. ''The Astronomical Journal'' (2004). &lt;small&gt;Дата обращения 16 ноября 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[https://www.webcitation.org/617GKlAKQ Архивировано] 22 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Бөгөн, Марс — Ҡояш системаһында ентекле өйрәнелгән планета (Ерҙән һуң).

==== Астероидтар билбауы ====
[[Файл:InnerSolarSystem ru.png|мини|300x300пкс|Астероид билбауы (аҡ төҫтә) һәм троян астероидтары (йәшел төҫтә)]]
Астероидтар билбауы Марс менән Юпитер араһындағы орбитаны биләй, һәм Ҡояштан 2,3 һәм {{S|3,3 а. е.}}{{S|3,3 а. е.}} алыҫлығында. Марс менән Юпитер араһында планета (мәҫәлән, гипотетик Фаэтон планетаһы) урынлашыуы тураһындағы гипотеза аҙаҡ килеп раҫланмай. Фоэтон Ҡояш системаһы формалашыуының иртә этаптарында емерелә, уның ярсыҡтары астероидтар билбауын ойошторған астероидтарға әйләнә. Заманса ҡарашҡа ярашлы, астероидтар — Ҡояш системаһын формалаштырыуҙың ҡалдыҡтары (планетозималей), Юпитерҙың гравитация көстәре уларға ҙур есем булып берләшергә ҡамасаулай&lt;ref name=&quot;Petit&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Petit, J.-M.; Morbidelli, A.; Chambers, J.'' [http://www.gps.caltech.edu/classes/ge133/reading/asteroids.pdf The Primordial Excitation and Clearing of the Asteroid Belt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070221085835/http://www.gps.caltech.edu/classes/ge133/reading/asteroids.pdf |date=2007-02-21 }} &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; // [[:en:Icarus (journal)|Icarus]]&lt;span style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot; style=&quot;font-size:95%; position: relative; top: .4em;&quot;&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;. — [[Elsevier]], 2001. — Vol. 153. — P. 338—347. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1006 %2Ficar.2001.6702 10.1006/icar.2001.6702].&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

Астероидтарҙың ҙурлығы бер нисә метрҙан алып йөҙҙәрсә километрҙарға тиклем етеүе ихтимал. Бөтә астероидтар ҙа Ҡояш системаһындағы кесе есемдәр тип классификациялана, ләкин ҡайһы бер есемдәр, мәҫәлән, Веста менән Гигей, кәрлә планета, тип аталыуы ихтимал, тик үларҙа гидростатик тигеҙлектең&lt;ref name=&quot;Planet Definition&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/ IAU Planet Definition Committee]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot;&gt;(недоступная ссылка)&lt;/span&gt;. International Astronomical Union (2006). &lt;small&gt;Дата обращения 30 ноября 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20090603001603/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/# Архивировано] 3 июня 2009 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; һаҡланыуын раҫларға ғына кәрәк.

Билбауҙа диаметры бер километрҙан артҡан унар мең, бәлки, миллионлаған есем барҙыр. Шуға ҡарамаҫтан, астероидтар билбауының дөйөм массаһы Ер массаһының меңдән бер өлөшөнән артыҡ түгел. Диаметрҙары 100 мкм-нан 10 метрға тиклем булған күк есемдәре метеороидтар тип атала. Уларҙан да бәләкәйерәктәре [[Космос саңы|йыһан саңы]] тип йөрөтөлә.

===== Церера =====
Астероидтар орбита характеристикаһы нигеҙендә төркөмдәргә һәм ғаиләләргә берләштерелә. Астероидтарҙың юлдаштары — башҡа астероидтар тирәләй орбита буйынса әйләнгән астероидтар. Астероидтар билбауында шулай уҡ төп астероидтар билбауы кометалары ла урынлашҡан, бәлки, тап шул кометалар ерҙәге һыу сығанағы булғандыр&lt;ref name=&quot;Earths Water&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Phil Berardelli.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://www.spacedaily.com/reports/Main_Belt_Comets_May_Have_Been_Source_Of_Earths_Water.html Main-Belt Comets May Have Been Source Of Earths Water] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110816083413/http://www.spacedaily.com/reports/Main_Belt_Comets_May_Have_Been_Source_Of_Earths_Water.html |date=2011-08-16 }}&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. ''SpaceDaily'' (2006). &lt;small&gt;Дата обращения 1 декабря 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; 22 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

Эске Ҡояш системаһында Меркурийҙан Марсҡа тиклем урынлашҡан астероидтар төркөмө бар. Күптәренең орбитаһы эске планеталар орбитаһын киҫеп үтә&lt;ref name=&quot;MorbidelliAstIII&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''A. Morbidelli, W. F. Bottke Jr., Ch. Froeschlé, P. Michel.'' [http://www.boulder.swri.edu/~bottke/Reprints/Morbidelli-etal_2002_AstIII_NEOs.pdf Origin and Evolution of Near-Earth Objects] &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; // Asteroids III / W. F. Bottke Jr., A. Cellino, P. Paolicchi, and R. P. Binzel. — University of Arizona Press, 2002. — &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;Iss. January&lt;/span&gt;. — P. 409—422.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

===== Туғыҙынсы планета =====
Церера {{S|(2,77 а. е.)}} — кәрлә планета һәм астероидтар билбауында иң ҙур есем. Диаметры яҡынса 950 км булған есем астероидтар билбауында иң ҙуры һәм ярайһы уҡ ауыры, үлсәмдәре буйынса гигант планеталарҙың күп кенә эре юлдаштарынан ҙурыраҡ һәм билбауҙың дөйөм массаһының өстән бер өлөшөн (32 %) тәшкил итә тиерлек. Асҡандан һуң Церераны планета булараҡ классификациялайҙар, әммә артабан күҙәтеүҙәр Церера янында байтаҡ астероидтар әйләнеүен күреһәтә, шуға 1850-се йылдарҙа уны астероид тип билдәләйҙәр&lt;ref name=&quot;History of Asteroids&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://dawn.jpl.nasa.gov/DawnClassrooms/1_hist_dawn/history_discovery/Development/a_modeling_scale.doc History and Discovery of Asteroids]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; (DOC). NASA. &lt;small&gt;Дата обращения 1 декабря 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; 22 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. 2006 йылда ул ҡабат кәрлә планета тип таныла.

Ҡояш системаһының эске өлкәһендә газ гиганттары һәм юлдаштар, шулай уҡ Койпер билбауының транснептун есемдәре, Тарҡау диск һәм Оорта болото урынлашҡан. Күп кометаларҙың орбитаһы ҡыҫҡа осорло, астероид-кентавр ҙа шулай уҡ был өлкәлә үтә. Ҡояштар бик алыҫ булғанға күрә был өлкәнең ҡаты есемдәрендә [[Һыу|һыу боҙо,]] аммиак һәм метан бар. Тышҡы өлкәлә Тюхепланетаһы һәм, бәлки, ниндәй ҙә булһа башҡа «Планета X», шулай уҡ Немезида Ҡояшының йондоҙ-юлдаштары булыуы фаразлана.

==== Планета-гиганттар ====
[[Файл:Gas planet size comparisons.jpg|мини|300x300пкс|Планета-гиганттар. Һулдан уңға: [[Юпитер]], [[Сатурн (планета)|Сатурн]], [[Уран (планета)|Уран]] һәм [[Нептун]] (ҙурлыҡтары масштабҡа ярашлы,ә планета-ара алыҫлыҡта — масштаб күҙәтелмәй)]]
Дүрт планета-гигант газ гиганттары тип атала, бөтәһе бергә Ҡояш тирәләй орбиталарында әйләнгән есемдәр массаһының 99 процентын тәшкил итә. Юпитер менән Сатурн, башлыса, водород һәм гелийҙан тора; Уран менән Нептун составында был матдәләрҙән тыш бик күп миҡдарҙа боҙ ҙа бар. Шуның өсөн ҡайһы бер астрономдар, уларҙы айырым категорияға бүлеп, «боҙ гиганттары» тип атай. Дүрт планета-гиганттың да ҡулсалары бар, әммә Ерҙән тик Сатурндың ғына ҡулсалар системаһы күренә.

===== Юпитер =====
Юпитерҙың массаһы Ер массаһынан 318 тапҡырға артығыраҡ, һәм башҡа планеталарҙең берлектәге ауырлығынан 2,5 тапҡыр ауырыраҡ. Ул, башлыса, [[водород]] һәм [[гелий]]ҙан тора. Юпитер эсендәге юғары температура уның атмосферанда болоттар һыҙаты һәм Оло ҡыҙыл тап кеүек бик күп яртылаш даими өйөрмә структураларын тыуҙыра.

Юпитерҙың 79 юлдашы бар. Иң ҙурҙары дүртәү — [[Ганимед (юлдаш)|Ганимед]], Каллисто, Ио һәм Европа — улар вулкандар әүҙемлеге һәм эске йылыныу менән ер төркөмө планеталарына оҡшаш. Ганимед, Ҡояш системаһындағы иң ҙур юлдаш, ул хатта Меркурийҙан да ҙурыраҡ.

===== Сатурн =====
Сатурн, үҙенең ҡулсалар системаһы менән киң билдәле, атмосфераһы һәм магнитосфераһы структуралары менән бер ни тиклем Юпитерға оҡшаш. Сатурн — ҡояш системаһында әллә ни тығыҙ булмаған планета (уның тығыҙлығы уртаса һыу тығыҙлығынан кәмерәк).

Сатурндың 82 раҫланған юлдашы бар&lt;ref&gt;[https://nplus1.ru/news/2019/10/08/more-moons Сатурн обошёл Юпитер по количеству спутников]&lt;/ref&gt;; шуларҙың икеһе — [[Титан (юлдаш)|Титан]] менән [[Энцелад (юлдаш)|Энцелад]] — геологик әүҙемлек күрһәтә. Был әүҙемлек, ерҙекенә оҡшаш түгел, сөнки ул күбеһенсә боҙ әүҙемлегенә бәйле&lt;ref name=&quot;Cryovolcanism&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''J. S. Kargel.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[https://link.springer.com/article/10.1007%2FBF00613296 Cryovolcanism on the icy satellites]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. ''U.S. Geological Survey'' (1994). &lt;small&gt;Дата обращения 22 ноября 2009.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Титан, Меркурий күләмен уҙып, — ҡояш системаһындағы берҙән-бер атмосфераһы булған юлдаш.

===== Уран =====
Уран массаһы буйынса Ерҙекенән 14 тапҡырға ҙурыраҡ, әммә планета-гиганттар араһында иң еңеле. «Ҡырын ятҡан» килеш хәрәкәт итеүе уны башҡа планеталарҙан айырып тора. Уран ауышлыҡ°&lt;ref name=&quot;Seidelmann2007&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Report of the IAU/IAGWorking Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006|издание={{Нп3|Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy|Celestial Mech. Dyn. Astr.||Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy}}|том=90|страницы=155—180|doi=10.1007/s10569-007-9072-y|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y|язык=en|тип=journal|автор=Seidelmann, P. Kenneth; Archinal, B. A.; A’hearn, M. F.; et al.|год=2007}}&lt;/ref&gt;. Уран тәгәрәп барған шарға оҡшаш булыуы менән дә башҡаларҙан айырыла. Башҡа газ планеталарынан айырмалы рәүештә Урандың йәҙрәһе һалҡын, һәм ул йыһанға бик аҙ йылылыҡ сығара&lt;ref name=&quot;Hawksett&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Hawksett, David; Longstaff, Alan; Cooper, Keith; Clark, Stuart.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[[bibcode:2005AsNow..19h..65H|10 Mysteries of the Solar System]]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. ''Astronomy Now'' (2005). &lt;small&gt;Дата обращения 22 ноября 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20191009110025/http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AsNow..19h..65H Архивировано] 22 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

Урандың 27 юлдашы булыуы билдәле; иң эреләре — Титания, Оберон, Умбриэль, Ариэль һәм Миранда.

===== Нептун =====
[[Нептун]], Урандан бер аҙ бәләкәй булһа ла, унан ауырыраҡ (17 Ер массаһы) һәм шуға күрә тығыҙыраҡ. Уның эске нурланышы бар, ләкин был нурланыш Юпитер менән Сатурндағы кеүек күп түгел&lt;ref name=&quot;Podolak&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Podolak, M.; Reynolds, R. T.; Young, R.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[[bibcode:1990GeoRL..17.1737P|Post Voyager comparisons of the interiors of Uranus and Neptune]]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. NASA Ames Research Center (1990). &lt;small&gt;Дата обращения 22 ноября 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20190607143323/http://adsabs.harvard.edu/abs/1990GeoRL..17.1737P Архивировано] 22 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

Нептундың билдәле 14 юлдашы бар. Иң ҙуры — Тритон, геологик йәһәттән әүҙем, шыйыҡ азоттан торған гейзерҙары бар&lt;ref name=&quot;Geysers on Triton&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Duxbury, N. S., Brown, R. H.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/handle/2014/28034?mode=full The Plausibility of Boiling Geysers on Triton]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot;&gt;(недоступная ссылка)&lt;/span&gt;. ''Beacon eSpace'' (1995). &lt;small&gt;Дата обращения 22 ноября 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20090426005806/http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/handle/2014/28034?mode=full# Архивировано] 26 апреля 2009 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Тритон — кире йүнәлештә хәрәкәт иткән берҙән-бер ҙур юлдаш. Нептунды шулай уҡ ''Нептун троялары'' тип аталған [[астероид]]тар оҙатып йөрөй, улар уның менән 1:1 резонанс бәйләнешендә.

2016 йылдың 20 ғинуарында Калифорния технология институты астрономдары Майкл Браун һәм Константин Батыгин Ҡояш системаһының ситендә, Плутон орбитаһынан ситтә, туғыҙынсы планетаның булыу ихтималлығы тураһында иғлан итә. Планета Ерҙән яҡынса ун тапҡырға ауырыраҡ, [[Нептун]]ға ҡарағанда Ҡояштан яҡынса 20 тапҡырға алыҫыраҡ (90 миллиард километр), һәм Ҡояш тирәләй 10 000 — 20 000 йылда әйләнеп сыға&lt;ref&gt;https://www.caltech.edu/news/caltech-researchers-find-evidence-real-ninth-planet-49523 Caltech Researchers Find Evidence of a Real Ninth Planet&lt;/ref&gt;. Майкл Браун фекеренсә, был планетаның булыу ихтималлығы&quot;бәлки, 90 %&quot;ҡа етәлер&lt;ref&gt;{{Cite news|title=New evidence suggests a ninth planet lurking at the edge of the solar system|first=Joel|last=Achenbach|url=https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/01/20/new-evidence-suggests-a-ninth-planet-lurking-at-the-edge-of-the-solar-system/|date=2016-01-20|accessdate=2016-01-20|language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Әлегә ғалимдар был гипотетик планетаны «Туғыҙынсы планета»&lt;ref&gt;[http://www.dni.ru/tech/2016/1/20/326049.html Обнаружена новая планета Солнечной системы]&lt;/ref&gt; ({{lang-en|Planet Nine}}) тип кенә атай.

==== Кометалар ====
[[Файл:Comet c1995o1.jpg|мини|285x285пкс|Хейла&amp;amp;nbsp;— Боппа кометаһы]]
Кометалар — ҡояш системаһындағы кесе есемдәр, ғәҙәттә, ҙурлыҡтары бер нисә километрға етә, башлыса осоусы матдәләрҙән (боҙҙарҙан) тора . Орбиталары ҙур эксцентриситетҡа эйә, ҡағиҙә булараҡ, перигелийҙары эске планеталар орбиталары сиктәрендә һәм афелийҙары Плутондан бик алыҫ урынлаша. Комета, Ҡояш системаһының эске өлкәһенә ингәс, Ҡояшҡа яҡынлай, уның боҙҙан торған йөҙө иреп парға әйләнә һәм ионлаша башлай, шулай итеп кометаға газдан һәм саңдан торған оҙон болот ҡалдыра, был күренеште ерҙән ябай күҙ менән күреп була.

==== Кентаврҙар ====
Кентаврҙар — боҙҙан торған һәм кометаға оҡшаған есемдәр, ярымкүсәрҙәре Юпитерҙыҡыны ҡарағанда {{S|(5,5 а. е.)}} ҙурыраҡ, әммә Нептундыҡынан {{S|(30 а. е.)}} бәләкәйерәк. Билдәле булған иң ҙур кентавр, Харикло, диаметры яҡынса 250 км тәшкил итә&lt;ref name=&quot;spitzer&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''John Stansberry, Will Grundy, Mike Brown, Dale Cruikshank, John Spencer, David Trilling, Jean-Luc Margot.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://arxiv.org/abs/astro-ph/0702538v2 Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; (2007). &lt;small&gt;Дата обращения 5 декабря 2009.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Беренсе булып табылған кентавр, Хирон, комета тип таныла (95P), сөнки Ҡояшҡа яҡыная бара, унда, кометалағы кеүек, кома (комета) барлыҡҡа килә&lt;ref name=&quot;Chiron biography&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Patrick Vanouplines.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://www.vub.ac.be/STER/www.astro/chibio.htm Chiron biography]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot;&gt;(недоступная ссылка)&lt;/span&gt;. ''Vrije Universitiet Brussel'' (1995). &lt;small&gt;Дата обращения 5 декабря 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; 22 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

===== Койпер билбауы =====
[[Файл:Outersolarsystem objectpositions labels comp-ru.png|слева|мини|300x300пкс|Койпер билбауының билдәле есемдәре (йәшел), дүрт тышҡы планетаға ҡарата күрһәтелгән. Масштабы — астрономик берәмектәрҙә. Һүрәттең аҫҡы өлөшөндәге ҡара участка — [[Ҡош Юлы]] фонында ерҙән күҙәтеү өсөн урынлашҡан өлкә, ундағы йондоҙҙарҙың сағыулығы тоноҡ есемдәрҙе күреү мөмкинлеген бирмәй]]
Койпер билбауы — Ҡояш системаһы барлыҡҡа килгән осорҙан ҡалған реликттар өлкәһе, астероидтар билбауы кеүек үк, ярсыҡтарҙан хасил булған ҙур билбау, әммә, башлыса, боҙҙан тора&lt;ref name=&quot;Physical&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation no-wikidata&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P1343&quot;&gt;''Stephen C. Tegler.'' &lt;span data-wikidata-qualifier-id=&quot;P248&quot;&gt;Kuiper Belt Objects: Physical Studies&lt;/span&gt; &amp;#x2F;&amp;#x2F; Encyclopedia of the Solar System &amp;#x2F; Lucy-Ann McFadden et al. — 2007. — P. 605—620.&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Ҡояштан 30 һәм {{S|55 а. е.}} алыҫлыҡта. Ҡояш системаһындағы кесе есемдәрҙән тора, әммә Койпер билбауының, Квавар, Варна һәм Орк кеүек иң ҙур есемдәренең күбеһе параметрҙарын асыҡлағандан һуң, кәрлә планета тип танылыуы ихтимал. Иҫәпләүҙәр буйынса, Койпер билбауындағы 100 000-дән ашыу есемдең диаметры 50 километрҙан ашыу, ләкин билбауҙың дөйөм массаһы Ер массаһының ундан бер йәки хатта йөҙҙән бер өлөшөн тәшкил итә&lt;ref name=&quot;Delsanti&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Audrey Delsanti and David Jewitt.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://www.ifa.hawaii.edu/publications/preprints/06preprints/Delsanti_06-009.pdf The Solar System Beyond The Planets]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; (PDF). ''Institute for Astronomy, University of Hawaii'' (2006). &lt;small&gt;Дата обращения 7 декабря 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; 3 ноября 2012 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Билбауҙың күп кенә есемдәренең юлдаштары бар&lt;ref name=&quot;Satellites KBO&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''M. E. Brown, M. A. van Dam, A. H. Bouchez, D. Le Mignant, R. D. Campbell, J. C. Y. Chin, A. Conrad, S. K. Hartman, E. M. Johansson, R. E. Lafon, D. L. Rabinowitz, P. J. Stomski, Jr., D. M. Summers, C. A. Trujillo, P. L. Wizinowich.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://arxiv.org/abs/astro-ph/0510029 Satellites of the Largest Kuiper Belt Objects]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; (2006). &lt;small&gt;Дата обращения 7 декабря 2009.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;, күпселек есемдәрҙең орбитаһы эклиптика яҫылығынан ситтә урынлашҡан&lt;ref name=&quot;Trojan&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Chiang et al.'' [http://iopscience.iop.org/1538-3881/126/1/430/fulltext/ Resonance Occupation in the Kuiper Belt: Case Examples of the 5:2 and Trojan Resonances] &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; // [[The Astronomical Journal]]. — [[:en:IOP Publishing|IOP Publishing]]&lt;span style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot; style=&quot;font-size:95%; position: relative; top: .4em;&quot;&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;, 2003. — Vol. 126. — &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;Iss. 1&lt;/span&gt;. — P. 430—443. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1086 %2F375207 10.1086/375207].&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

====== Плутон ======
Плутон — кәрлә планета, Койпер билбауындағы иң эре есем булараҡ билдәле. 1930 йылда табылғандан һуң түғыҙынсы планета тип таныла; 2006 йылда планеталар өсөн формаль билдәләмә ҡабул ителгәндән һуң, уның атамаһы үҙгәрә.

Плутондың иң ҙур юлдашы буйынса ла әлегә асыҡлыҡ юҡ — Харон артабан да Плутондың юлдашы тип аталырмы, әллә кәрлә планета тип танылырмы. Плутон системаһының массалар үҙәге — Харон уларҙың өҫтөнән ситтә урынлашҡан, уларҙың икеләтә планета системаһы тип танылыуы ихтимал. Дүрт бәләкәй юлдаш — Никта, Гидра, Кербер һәм Стикс — Плутон менән Харон тирәләй әйләнә.

Шулай уҡ Меркурий менән Ҡояш араһындағы өлкә астероид-вулканоидтарҙың булыу-булмауын асыҡлау өсөн өйрәнелә. Унда ҙур Вулкан планетаһының булыуы кире ҡағылыуға ҡарамаҫтан&lt;ref name=&quot;Vulcanoids&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Durda D. D.; Stern S. A.; Colwell W. B.; Parker J. W.; Levison H. F.; Hassler D. M.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://www.ingentaconnect.com/search/expand?pub=infobike://ap/is/2000/00000148/00000001/art06520&amp;unc=ml A New Observational Search for Vulcanoids in SOHO/LASCO Coronagraph Images]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; (2004). &lt;small&gt;Дата обращения 23 декабря 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; 18 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;, был турала фараздар һаман да бар.
[[Файл:Solar system scale-2.jpg|без|мини|780x780пкс|Планеталар һәм Ҡояш үлсәмдәренең яҡынса нисбәте. Планета-ара арауыҡ яҡынса масштабта бирелгән. Ҡояш — һулда.]]

=== Сик буйы өлкәләре ===
Беҙҙең Ҡояш системаһының ҙур өлөшө һаман да тикшерелеп бөтмәгән. Иҫәпләүҙәр буйынса, Ҡояштың гравитация ҡыры яҡынса ике яҡтылыҡ йылы алыҫлығында {{S|(125 000 а. е.)}} уратып алған йондоҙҙарҙың көсөнән өҫтөнөрәк. Сағыштырыу өсөн, Оорта болото радиусының түбәнге баһалары уны {{S|50 000 а. е.}} {{S|50 000 а. е.}}-нан&lt;ref name=&quot;T. Encrenaz&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation no-wikidata&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P1343&quot;&gt;''T. Encrenaz, JP. Bibring, M. Blanc, MA. Barucci, F. Roques, PH. Zarka.'' The Solar System: Third edition. — Springer, 2004. — P. 1.&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; алыҫҡа урынлаштырмай. Седна кеүек есемдәр асылыуға ҡарамаҫтан, Койпер билбауы менән Оорта болото араһындағы өлкә лә, Оорта болото үҙе лә, уның артында нимә булыуы ла тикшерелмәгән. Сик буйы өлкәһендә (Оорта болотоноң тышҡы сиге артында) Ҡояштың йондоҙ-юлдашы Немезиданың урынлашыуы тураһында раҫланмаған гиплотеза бар.

== Планеталар һәм кәрлә планеталарҙың төп параметрҙарының сағыштырма таблицаһы ==
Әлеге ваҡытта дөйөм ҡабул ителгән фараздар буйынса, Ҡояш системаһы яҡынса 4,6 миллиард йыл элек гигант йондоҙ-ара газ-саң болотоноң ҙур булмаған өлөшөн гравитация ҡыҫыуы һөҙөмтәһендә формалаша башланған. Болот, күрәһең, бер нисә яҡтылыҡ йылы үлсәмендә булып, бер нисә йондоҙҙо барлыҡҡа килтергәндер&lt;ref name=&quot;Arizona&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/nats102/mario/solar_system.html Lecture 13: The Nebular Theory of the origin of the Solar System]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. ''University of Arizona''. &lt;small&gt;Дата обращения 27 декабря 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; 22 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 ! style=&quot;width:12.5%&quot; |[[Планета]] (кәрлә планета)
 ! style=&quot;width:12.5%&quot; |Диаметр,

относи&amp;#xAD;тельно
 ! style=&quot;width:12.5%&quot; |Масса,

относи&amp;#xAD;тельно
 ! style=&quot;width:12.5%&quot; |Орбиталь&amp;#xAD;ный радиусы, а.&lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:Entity&quot; id=&quot;mwBIs&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;е.
 ! style=&quot;width:12.5%&quot; |Әйләнеү осоро, ерҙәге йыл иҫәбе
 ! style=&quot;width:12.5%&quot; |[[Тәүлек|Сутки]],

относи&amp;#xAD;тельно
 ! style=&quot;width:12.5%&quot; |Тығыҙлыҡ, {{S|кг/м³}}
 ! style=&quot;width:12.5%&quot; |Юлдаштар
 |- style=&quot;height: 0.75em&quot;
 !
 ! data-sort-type=&quot;number&quot; |
 ! data-sort-type=&quot;number&quot; |
 ! data-sort-type=&quot;number&quot; |
 ! data-sort-type=&quot;number&quot; |
 ! data-sort-type=&quot;number&quot; |
 ! data-sort-type=&quot;number&quot; |
 ! data-sort-type=&quot;number&quot; |
 |-
 |[[Меркурий]]
 |0,382
 |0,055
 |0,38
 |0,241
 |58,6
 |5427
 |0
 |-
 |[[Сулпан|Венера]]
 |0,949
 |0,815
 |0,72
 |0,615
 |243
 |5243
 |0
 |-
 |[[Ер|Земля]]
 |1,0
 |1,0
 |1,0
 |1,0
 |1,0
 |5515
 |[[Ай (юлдаш)|1]]
 |-
 |[[Марс]]
 |0,53
 |0,107
 |1,52
 |1,88
 |1,03
 |3933
 |2
 |- style=&quot;background:#CCCCFF&quot;
 |[[Церера (кәрлә планета)|Церера]]
 |0,074
 |0,00015
 |2,76
 |4,6
 |0,378
 |2161
 |0
 |-
 |[[Юпитер]]
 |11,2
 |318
 |5,20
 |11,86
 |0,414
 |1326
 |79
 |-
 |[[Сатурн (планета)|Сатурн]]
 |9,41
 |95
 |9,54
 |29,46
 |0,426
 |687
 |62
 |-
 |[[Уран (планета)|Уран]]
 |3,98
 |14,6
 |19,22
 |84,01
 |0,718
 |1270
 |27
 |-
 |[[Нептун]]
 |3,81
 |17,2
 |30,06
 |164,79
 |0,671
 |1638
 |14
 |- style=&quot;background:#CCCCFF&quot;
 |[[Плутон]]
 |0,186
 |0,0022
 |39,2
 |248,09
 |6,387
 |1860
 |5
 |- style=&quot;background:#CCCCFF&quot;
 |Хаумеа
 | data-sort-value=&quot;0,11&quot; |~0,11 
 |0,00066
 |43
 |281,1
 |0,163
 | data-sort-value=&quot;2600&quot; |~2600
 |2
 |- style=&quot;background:#CCCCFF&quot;
 |Макемаке
 |0,116
 |~0,0005 
 |45,4
 |306,28
 |0,324
 | data-sort-value=&quot;1700&quot; |~1700 
 |1
 |- style=&quot;background:#CCCCFF&quot;
 |Эрида
 |0,182
 |0,0028
 |67,8
 |558,04
 |1,1
 |2520
 |1
 |}
[[Файл:Planets line.svg|без|мини|780x780пкс|
Расстояния планет от Солнца:
&lt;small&gt;
1) [[Меркурий]]
2) [[Сулпан|Венера]]
3) [[Ер|Земля]]
4) [[Марс]]
— Пояс астероидов —
5) [[Юпитер]]
6) [[Сатурн (планета)|Сатурн]]
7) [[Уран (планета)|Уран]]
8) [[Нептун]]
— Пояс Койпера
&lt;/small&gt;
]]

== Формалашыуы һәм эволюцияһы ==
[[Файл:Solar evolution ru.png|без|мини|780x780пкс|Ҡояштың йәшәү циклы. Масштабы һәм төҫтәре шартлы. Временная шкала в миллиардах лет (приблизительно)]]
Ҡыҫыу һөҙөмтәһендә газ-саң болото бәләкәсәйә, һәм, импульс мәлен һаҡлау законына ярашлы, болоттоң әйләнеү тиҙлеге арта. Массаның ҙурыраҡ өлөшө йыйылған үҙәк, уны уратып алған дискынан торған һайын нығыраҡ ҡайнарлана бара&lt;ref name=&quot;Arizona&quot;/&gt;. Болоттоң ҡыҫыу тиҙлеге әйләнгәнгә күрә, параллель һәм перпендикуляр күсәр әйләнештәре бер-береһенән айырыла, был болоттоң йәйенке формаға инеүенә һәм диаметры яҡынса {{S|200 а. е.}} {{S|200 а. е.}}, үҙәгендә ҡайнар һәм тығыҙ булған протойондоҙло протопланета дискыһының&lt;ref name=&quot;Protostar&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Jane S. Greaves.'' [http://www.sciencemag.org/content/307/5706/68.full Disks Around Stars and the Growth of Planetary Systems] &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; // Science. — 2005. — Vol. 307. — &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;Iss. 5706&lt;/span&gt;. — P. 68—71. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1126 %2Fscience.1101979 10.1126/science.1101979].&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; формалашыуына килтерә. Ҡояш эволюцияның ошо стадияһында Ҡояш T Үгеҙ тибындағы йондоҙ кеүек була. T Үгеҙ тибындағы йондоҙҙарҙы өйрәнеү шуны раҫлай: йыш ҡына уларҙың массалары 0,001—0,1 Ҡояш массаһына тиң һәм улар протопланета дискылары менән уратып алынған, өҫтәүенә туранан-тура йондоҙҙа бик ҙур процентлы томан массаһы тупланған&lt;ref name=&quot;Kitamara&quot;&gt;&lt;cite style=&quot;font-style:normal&quot;&gt;''M. Momose, Y. Kitamura, S. Yokogawa, R. Kawabe, M. Tamura, S. Ida'' (2003). «[http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?2003ASPC..289...85M&amp;data_type=PDF_HIGH&amp;whole_paper=YES&amp;type=PRINTER&amp;filetype=.pdf Investigation of the Physical Properties of Protoplanetary Disks around T Tauri Stars by a High-resolution Imaging Survey at lambda = 2 mm]» (PDF). Ikeuchi, S., Hearnshaw, J. and Hanawa, T. (eds.) ''The Proceedings of the IAU 8th Asian-Pacific Regional Meeting, Volume I'' '''289''', Astronomical Society of the Pacific Conference Series. &lt;small&gt;Проверено 2009-12-27&lt;/small&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;span class=&quot;Z3988&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=proceeding&amp;rft.btitle=The+Proceedings+of+the+IAU+8th+Asian-Pacific+Regional+Meeting%2C+Volume+I&amp;rft.atitle=Investigation+of+the+Physical+Properties+of+Protoplanetary+Disks+around+T+Tauri+Stars+by+a+High-resolution+Imaging+Survey+at+lambda+%3D+2+mm&amp;rft.au=M.+Momose%2C+Y.+Kitamura%2C+S.+Yokogawa%2C+R.+Kawabe%2C+M.+Tamura%2C+S.+Ida&amp;rft.date=2003&amp;rft.pub=Astronomical+Society+of+the+Pacific+Conference+Series&amp;rft.series=289&amp;rft_id=http%3A%2F%2Farticles.adsabs.harvard.edu%2Fcgi-bin%2Fnph-iarticle_query%3F2003ASPC..289...85M%26data_type%3DPDF_HIGH%26whole_paper%3DYES%26type%3DPRINTER%26filetype%3D.pdf&quot;&gt; &lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Планеталар ошо дискының аккрецияһы юлы менән формалашҡан&lt;ref name=&quot;Planet Formation&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Boss, A. P.'' Chondrule-forming Shock Fronts in the Solar Nebula: A Possible Unified Scenario for Planet and Chondrite Formation &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; // [[The Astrophysical Journal]]. — [[:en:IOP Publishing|IOP Publishing]]&lt;span style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot; style=&quot;font-size:95%; position: relative; top: .4em;&quot;&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;, 2005. — Vol. 621. — P. L137. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1086 %2F429160 10.1086/429160].&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

50 миллион йыл дауамында протойондоҙ үҙәгендәге [[водород]]тың баҫымы һәм тығыҙлығы термойәҙрә реакцияһын башлау өсөн ярайһы уҡ юғары кимәлгә етә&lt;ref name=&quot;Yi2001&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Sukyoung Yi; Pierre Demarque; Yong-Cheol Kim; Young-Wook Lee; Chang H. Ree; Thibault Lejeune; Sydney Barnes.'' [[bibcode:2001ApJS..136..417Y|Toward Better Age Estimates for Stellar Populations: The &lt;math&gt;Y^{2}&lt;/math&gt; Isochrones for Solar Mixture]] &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; // [[The Astrophysical Journal]]. — [[:en:IOP Publishing|IOP Publishing]]&lt;span style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot; style=&quot;font-size:95%; position: relative; top: .4em;&quot;&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;, 2001. — &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;Vol. 136&lt;/span&gt;. — P. 417. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1086 %2F321795 10.1086/321795].&lt;/span&gt; [[ArXiv.org|arXiv]]:[[arxiv:astro-ph/0104292|astro-ph/0104292]]&lt;/ref&gt;. Йылылыҡ энергияһы ярҙамында гравитацияның ҡыҫыу көсөнә ҡаршы торорлоҡ гидростатик тигеҙлеккә өлгәшкәс кенә температура, реакция тиҙлеге, баҫым һәм тығыҙлығы арта. Ҡояш төп эҙмә-эҙлелектең тулы ҡанлы йондоҙона әүерелә.

Билдәле булыуынса, Ҡояш Герцшпрунг— Рассел диаграммаһының төп эҙмә-эҙлегенән ситтә үҫешә башлаған осраҡта ғына Ҡояш системаһы тарҡалыуға дусар ителәсәк. Ҡояш водород яғыулығы запастарын яндырғанға күрә, йәҙрәне һаҡлаусы энергияның бөтөүе ихтимал, ул сағында Ҡояш тағы ла нығыраҡ ҡыҫылырға мәжбүр буласаҡ. Ерҙең эсендә артҡан баҫым йәҙрәне нығыраҡ йылытасаҡ, ә был яғыулыҡтың бөтөүен тиҙләтеүгә килтерә. Һөҙөмтәлә һәм 1,1 млрд йыл һайын Ҡояш сағыуыраҡ янасаҡ&lt;ref name=&quot;Fiery future&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Jeff Hecht.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[https://www.newscientist.com/article/mg14219191.900-science-fiery-future-for-planet-earth.html Science: Fiery future for planet Earth]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. ''NewScientist'' (1994). &lt;small&gt;Дата обращения 27 декабря 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; 22 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;, киләһе 3,5 миллиард йылда уның яҡтылығы тағы ла 40 процентҡа артасаҡ&lt;ref name=&quot;sun_future&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Our Sun. III. Present and Future|издание=[[The Astrophysical Journal]]|том=418|страницы=457—468|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1993ApJ...418..457S|язык=en|автор=Sackmann, I.-J.; Boothroyd, A. I.; Kraemer, K. E.|год=1993|тип=journal|издательство={{Нп3|IOP Publishing}}}}&lt;/ref&gt;.

Яҡынса 7 млрд йылдан һуң&lt;ref name=&quot;Richard Pogge&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Pogge, Richard W.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Lectures/vistas97.html The Once and Future Sun]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; (lecture notes) (1997). &lt;small&gt;Дата обращения 27 декабря 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; 22 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; Ҡояш йәҙрәһендәге [[водород]] тулыһынса [[гелий]]ға әйләнә, был төп эҙмә-эҙлелек фазаһын йомғаҡлай; Ҡояш субгигантҡа әйләнә. Тағы ла 600 млн йылдан, хәҙерге үлсәмдәре менән сағыштырғанда, Ҡояш ҡыҙыл гигант стадияһына күсә&lt;ref name=&quot;Schroder_2008&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''K.-P. Schröder, Robert Cannon Smith.'' [http://mnras.oxfordjournals.org/content/386/1/155.full.pdf+html Distant future of the Sun and Earth revisited] &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; // [[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]. — [[Oxford University Press]], 2008. — Vol. 386. — P. 155—163. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1111 %2Fj.1365-2966.2008.13022.x 10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x]. — &lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt;[[Bibcode]]: [[bibcode:2008MNRAS.386..155S|2008MNRAS.386..155S]]&lt;/span&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Ҡояш, ҡырҡа артып, яҡындағы Меркурий менән Сулпан планеталарын йота. Бәлки, Ҡояштың тышҡы ҡыртыштары Ерҙе йотмаҫ&lt;ref name=&quot;sun_future&quot;/&gt;, әммә унда тереклек йәшәй алмай, сөнки йәшәү зонаһы Ҡояш системаһының тышҡы сигенә күсә.

Ахыр сиктә, термик тотороҡһоҙлоҡтоң үҫеше һөҙөмтәһендә&lt;ref name=&quot;Schroder_2008&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;astrogalaxy&quot;&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt;, планетар томанлыҡ барлыҡҡа килтереп, Ҡояштың тышҡы ҡатламдары уны уратып алған арауыҡҡа һибелә, үҙәгендә ҙур булмаған йондоҙ йәҙрәһе — аҡ кәрлә генә ҡала&lt;ref name=&quot;Richard Pogge&quot;/&gt;.

=== Ҡояш системаһының тотороҡлолоғо ===
Ҡояш системаһының әлеге ваҡытта тотороҡло булыу-булмауы билдәһеҙ. Әгәр ул тотороҡһоҙ булһа, юғарыла атап үтелгән ваҡытта системаның тарҡалыуы ихтималлығы бар&lt;ref&gt;''Э. Д. Кузнецов.'' [http://virlib.eunnet.net/win/metod_materials/wm3/dynamics.htm Структура, динамика и устойчивость Солнечной системы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120005127/http://virlib.eunnet.net/win/metod_materials/wm3/dynamics.htm |date=2012-11-20 }}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡара ==
Ҡояш системаһы [[Ҡош Юлы]] — диаметры яҡынса 30 мең тирәһе парсек (йәки 100 мең яҡтылыҡ йылы) һәм 200 миллиард тирәһе йондоҙҙан торған&lt;ref name=&quot;fn9&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''English, J.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[https://www.ucalgary.ca/ras/CGPSpress/Map1 Exposing the Stuff Between the Stars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112120941/http://www.ras.ucalgary.ca/CGPS/press/aas00/pr/pr_14012000/pr_14012000map1.html |date=2012-01-12 }}&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. Hubble News Desk (2000). &lt;small&gt;Дата обращения 28 декабря 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20200512151743/http://www.ras.ucalgary.ca/CGPS/press/aas00/pr/pr_14012000/pr_14012000map1.html Архивировано] 24 января 2012 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; спираль [[галактика]]ның бер өлөшө.

== Галактик орбита ==
[[Файл:Milky Way Spiral Arm Russian.svg|справа|мини|300x300пкс|[[Ҡош Юлы]]ның структураһы. Ҡояш системаһының урыны ҙур һағы нөктә менән билдәләнгән.]]
Ҡояш галактик үҙәк тирәләй түңәрәккә оҡшаш орбита буйлап яҡынса {{S|254 км/с}} тиҙлектә әйләнә (асыҡлыҡ 2009 йылда индерелгән) һәм яҡынса 230 млн йыл эсендә тулы әйләнеш яһай&lt;ref name=&quot;Cosmic Year&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Stacy Leong.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://hypertextbook.com/facts/2002/StacyLeong.shtml Period of the Sun’s Orbit around the Galaxy (Cosmic Year)]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. ''The Physics Factbook'' (2002). &lt;small&gt;Дата обращения 28 декабря 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; 22 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Был ваҡыт арауығы ''галактик йыл'' тип атала.

Даремский университетының Иҫәп-хисап космологияһы институты ғалимдары иҫәпләүенсә, 2 млрд йылдан һуң Ҙур Магеллан болотоноң Ҡош Юлы менән бәрелешеүе мөмкин, һөҙөмтәлә Ҡояш системаһы беҙҙең Галактиканан галактика-ара арауыҡҡа этеп сығарылыуы ихтимал.{{Колонки|3}}
* [[Движение Солнца и планет по небесной сфере]]
* [[Спутники в Солнечной системе]]
* [[Астрономические символы]]
* [[Правило Тициуса — Боде]]
* [[Список планетоподобных объектов]]
* [[Список объектов Солнечной системы по размеру]]
* [[Фаэтон (планета)]]
* [[История исследования Солнечной системы]]
* [[Шведская Солнечная система]]
{{Конец кол}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Энциклопедия для детей. Том 8. Астрономия — Аванта+, 2004. — 688 с. — ISBN 978-5-98986-040-1.
* Астрономия: Учеб. для 11 кл. общеобразоват. учреждений/ Е. П. Левитан. — 9-е изд. — М.: Просвещение, 2004. — 224 с.: ил. — ISBN 5-09-013370-0.
* Я познаю мир. Космос/ Гонтарук Т. И. — М.: АСТ, Хранитель, 2008. — 398 с. — ISBN 5-17-032900-8, 978-5-17-032900-7.
* Белые пятна Солнечной системы/ Волков А. В. — М.: Ниола-Пресс, 2008. — 319 с. — ISBN 978-5-366-00363-6.
* Миграция небесных тел в Солнечной системе/ С. И. Ипатов. — Едиториал УРСС. — 2000. — ISBN 5-8360-0137-5.
* Небо Земли/ Томилин А. Н. — Л.: Детская литература, 1974. — 328 с.
* Баренбаум А. А. Галактика, Солнечная система, Земля. Соподчиненные процессы и эволюция //М.: ГЕОС. — 2002.

== Һылтанмалар ==
* [http://space.jpl.nasa.gov Симулятор Солнечной системы от НАСА]
* {{Cite web|url=http://www.jpl.nasa.gov/solar-system/|title=Solar System|publisher=NASA|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921080518/http://www.jpl.nasa.gov/solar-system/ |date=2013-09-21 }}
* {{Cite web|url=http://www.space.com/56-our-solar-system-facts-formation-and-discovery.html|title=Our Solar System: Facts, Formation and Discovery|lang=en}}
* [http://www.phrenopolis.com/perspective/solarsystem/ Иллюстрация планет Солнечной системы и Солнца, в масштабе]
* {{Cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNECHNAYA_SISTEMA.html|title=Солнечная система}}
* {{Cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1202484|title=Современные знания о строении и составе Солнечной системы}}
* {{Cite web|url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=SolarSys&amp;Display=Overview|publisher=NASA’s Solar System Exploration|title=Our Solar System: Overview}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701152248/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=SolarSys&amp;Display=Overview |date=2007-07-01 }}
* [http://www.unmonument.ru/mon047.html Памятник Солнечной системе в Москве]
* [http://www.solarsystemscope.com/ Наглядная модель Солнечной системы]
* [http://joshworth.com/dev/pixelspace/pixelspace_solarsystem.html Интерактивная карта Солнечной системы (1 пиксель = диаметр Луны = 3474,8 км)]
{{Ҡояш системаһы}}

{{commonscat|Solar System|Солнечная система}}

[[Категория:Планетология]]
[[Категория:Ҡояш системаһы]]
[[Категория:Космос]]
[[Категория:Астрономия]]
[[Категория:Планета|*]]</text>
      <sha1>r0sbekrbuawlwm8jtth5zub1i3ygb8l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ашҡаҙар (радио)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7350</id>
    <revision>
      <id>1306361</id>
      <parentid>1229344</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T07:43:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 20 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11612" sha1="o5mdecankazgg4kpd6792eiyyibtbjl" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Ашҡаҙар (мәғәнәләр)}}
{{Радиостанция
| название_радиостанции = Ашҡаҙар
| полное_название = 
| логотип = [[Рәсем:Согласованная символика Ашказар.jpg|170px]]
| страна = {{Россия}} [[Рәсәй]]
| частота = 66,68 [[Өфө]],&lt;br /&gt;72,2 [[Бәләбәй]] һ.б.
| зона_вещания = [[Рәсем:Flag of Bashkortostan.svg|20px]] Башҡортостан
| время_вещания = тәүлек әйләнәһенә
| создан = [[7 февраль]] [[2010]]
| закрыт =
| заменил =
| основатель =
| владелец =  «ТК Урал — СТР» яуыплылығы сикле йәмғиәт
| руководители = Миләүшә Ғәлиева
| сайт = http://www.ashkadarfm.ru/
| слоган =Ашҡаҙар моңло радио
}}

'''«Ашҡаҙар» радиоһы''' — [[башҡорт теле]]ндә эшләүсе мәҙәни радиоканал.

== Тарихы ==
Радио рухи ҡиммәттәрҙе, милли поэзияны, [[театр]]аль асыштарҙы, халыҡ ижадын һаҡлап ҡалыу өсөн ойошторола. Тәүге тапшырыу [[2010]] йылдың [[7 февраль|7 февралендә]] эфирға сыға. [[Ашҡаҙар|Башҡортостандағы йылға]] һәм шул уҡ исемдәге йыр исеме менән радио Ашҡаҙар исемен йөрөтә.

Программала:
* әҙәби әҫәрҙәр,
* радиоспектаклдәр,
* «Түңәрәк өҫтәл» артында һөйләшеүҙәр,
* премьералар,
* билдәле шәхестәре хаҡында ижади портреттар,
* үҙешмәкәр коллективтар сығышы.
[[Башҡортостан]]дың мөғжизәгә тиң урындары хаҡында тапшырыуҙар әҙерләнә. Башҡорт [[:Категория:Матбуғат|матбуғат]] сараларына махсус ваҡыт бүленгән. Балалар һәм өлкәндәр өсөн классик [[музыка]] өлгөләре тапшырыла. Башҡортостан радиоһының Алтын фондында һаҡланған тапшырыуҙар «Ашҡаҙар» тулҡындарында яңы һулыш ала.

Музыкаль биҙәлеште халыҡ йырҙары, классик, инструменталь көйҙәр, ваҡыт һынауы аша үткән эстрада йырҙары, зауыҡлы заманса йырҙар тәшкил итә.

[[Хазина (ансамбль)|Хазина ансамбле]] Башҡортостан Республикаһының «Ашҡаҙар», [[Юлдаш (радио)|«Юлдаш»]] Дәүләт радиоларында [[Көньяҡ Урал]] башҡорттары кейемдәренең тарихы буйынса 21 тапшырыуҙа, «Милли биҙәүестәр» темаһына 4 тапшырыу әҙерләнгән.

== Тапшырыу йышлыҡтары ==
Радио УКВ1 йышлыҡ диапозонында эшләй. Тапшырғыс йышлыҡтары һәм ҡеүәте түбәндәгесә:

* [[Өфө]] 66,68, 4 кВт

Тапшырыуҙарҙы интернет аша Ер шарының һәр тарафында [http://www.ashkadarfm.ru тыңларға] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120502093155/http://www.ashkadarfm.ru/ |date=2012-05-02 }} була.
Тапшырыуҙар теҙмәһе менән [http://www.ashkadarfm.ru/timetable ошонда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130202040531/http://ashkadarfm.ru/timetable |date=2013-02-02 }} танышып була.

== Тапшырыуҙар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Тапшырыу !! Эфир ваҡыты !! Аңлатма !! Архивҡа һылтанма
|-
| Ижади портрет || Һәр дүшәмбе 9.15, 18.15. || Бер шәхескә мең ҡараш. Геройҙың шәхесен төрлө яҡлап асыуҙы маҡсат итеп ҡуйған тапшырыу. || [https://web.archive.org/web/20170618215229/http://ashkadarfm.ru/programms архив]
|-
| Халыҡ гәүһәрҙәре || Һәр шишәмбе 9.15, 18.15. || Һәүәҫкәр ижадсылар менән таныштырыусы тапшырыу. || [https://web.archive.org/web/20170618215229/http://ashkadarfm.ru/programms архив]
|-
| «Тыуған төйәк» || һәр шаршамбы 9.15, 18.15. || Башҡортостаныбыҙҙың гүзәл урындары, уларҙың тарихы, легендалары хаҡындағы тапшырыу. || [https://web.archive.org/web/20170618215229/http://ashkadarfm.ru/programms архив]
|-
| Үткәндәр һағында || кесаҙна 9.15, 18.15. || Республикалағы музейҙарға һәм күргәҙмәләргә радиоэкскурсиялар. || [http://ashkadarfm.ru/programms/үtkәndәr-һaғynda-12 архив] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170618154355/http://ashkadarfm.ru/programms/%D2%AFtk%D3%99nd%D3%99r-%D2%BBa%D2%93ynda-12 |date=2017-06-18 }}
|-
| Халыҡ медицинаһы || кесаҙна 9.15, 18.15. ||  || [http://ashkadarfm.ru/programms/khalyҡ-meditsinaһy архив] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170618162215/http://ashkadarfm.ru/programms/khaly%D2%A1-meditsina%D2%BBy |date=2017-06-18 }}
|-
| Фатиха || һәр йома 9.15, 18.15. || Дини тапшырыу. || [https://web.archive.org/web/20170618215229/http://ashkadarfm.ru/programms архив]
|-
| Аудио китапхана|| йома 11.15, 21.15 || Сәсмә әҫәрҙәр. || [http://ashkadarfm.ru/programms/audio-kitapkhana-0 архив] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170618140144/http://ashkadarfm.ru/programms/audio-kitapkhana-0 |date=2017-06-18 }}
|-
| Илһам || шәмбе, йәкшәмбе 11.15, 21.15. || Төрлө быуын шағирҙарҙың шиғырҙары яңғырай. Фондта һаҡланған яҙмаларҙан билдәле әҙиптәрҙең үҙ тауыштары менән уҡылған шиғырҙар, артистар уҡыуындағы шәлкемдәр, яңы яҙмалар тәҡдим ителә. || [https://web.archive.org/web/20170618215229/http://ashkadarfm.ru/programms архив]
|-
| Радиокомпозициялар || шәмбе, йәкшәмбе 11.15, 21.15. || Төрлө темаларға төрлө йылдарҙа яҙылған радиокомпозициялар. || [http://ashkadarfm.ru/programms/radiokompozitsiyalar архив] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170618224208/http://ashkadarfm.ru/programms/radiokompozitsiyalar |date=2017-06-18 }}
|-
| Ашҡаҙарҙа — премьера || Шишәмбе 15.15, шәмбе 15.15 || Яңы йырҙар, спектакль премьералары менән таныштыра барыусы рубрика. Башҡарыусылар йәки авторҙар ижад емештәрен үҙҙәре тәҡдим итә. || [https://web.archive.org/web/20170618215229/http://ashkadarfm.ru/programms архив]
|-
| Мәңгелек моң || Һәр йома 15.15 || Башҡортостан, Рәсәй, донъя композиторҙарының ижадына байҡау яһаусы, ваҡыт һынауын үткән классик көйҙәр яңғыратыусы программа. || [https://web.archive.org/web/20170618215229/http://ashkadarfm.ru/programms архив]
|-
| Заман йөҙө || Һәр йәкшәмбе 10.15 һәм 22.15 || Аналитик программа. Республикалағы, илдәге һәм барлыҡ донъялағы ижтимағи-сәйәси ваҡиғаларға байҡау. || [https://web.archive.org/web/20170618215229/http://ashkadarfm.ru/programms архив]
|-
| Хазина || Һәр йәкшәмбе 15:15 || Халҡыбыҙ яҙмышын сағылдырған халыҡ йырҙарының тарихы. || [https://web.archive.org/web/20170618215229/http://ashkadarfm.ru/programms архив]
|-
| Осҡон || Айына бер тапҡыр сыға. || Өмөтлө йәштәр һүҙ ала. || [https://web.archive.org/web/20170618215229/http://ashkadarfm.ru/programms архив]
|-
| «СӘМ» радиожурналы || Айына бер тапҡыр ай аҙағында сыға. || Сәнғәт, әҙәбиәт, мәҙәниәт ваҡиғаларына байҡау яһаусы мәғлүмәти-аналитик программа. || [https://web.archive.org/web/20170618215229/http://ashkadarfm.ru/programms архив]
|-
| Беҙҙең донъя ||  ||  || [http://ashkadarfm.ru/programms/http://ashkadarfm.ru/programms/be%D2%99%D2%99e%D2%A3-donya-5 архив]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
| Һүҙ ҡәҙере ||  || Башҡорт теленең үҙенсәлектәре. || [https://web.archive.org/web/20170618215229/http://ashkadarfm.ru/programms архив]
|-
| Яңы китап ||  || Донъя күргән яңы китаптар менән тыңлаусыларҙы таныштыра барыуҙы маҡсат итеп ҡуйған тапшырыу || [https://web.archive.org/web/20170618215229/http://ashkadarfm.ru/programms архив]
|-
| Клуб уттары || Һәр дүшәмбе һәм шаршамбы — 15.15 || Мәҙәниәт йорттарының, ижади коллективтарҙың, китапханаларҙың эшмәкәрлеген яҡтыртыусы программа.|| [https://web.archive.org/web/20170618215229/http://ashkadarfm.ru/programms архив]
|-
| Әкиәттә — хәҡиҡәт ||  ||  || [https://web.archive.org/web/20170618215229/http://ashkadarfm.ru/programms архив]
|-
| Ашҡаҙарҙа — мәҫәл яңғырай ||  ||  || [https://web.archive.org/web/20170618215229/http://ashkadarfm.ru/programms архив]
|-
| Халыҡ ләҡәптәре ||  || Ауыл мәҙәктәре, ғаилә көләмәстәре, мәрәкә хәлдәр, хикмәтле хикәйәттәр һәм ҡушаматтар тарихы. || [https://web.archive.org/web/20170618215229/http://ashkadarfm.ru/programms архив]
|-
| Элмәлек ||  || Башҡорт халҡының милли кейемдәре хаҡында рубрика. || [https://web.archive.org/web/20170618215229/http://ashkadarfm.ru/programms архив]
|-
| 1812... ||  || 1812 йылғы Ватан һуғышының 200 йыллығына арналған тапшырыуҙар теҙмәһе. || [https://web.archive.org/web/20170618215229/http://ashkadarfm.ru/programms архив]
|-
| Ил даны ||  || Тапшырыу сит тарафтарҙа тыуған еребеҙҙе танытып, халҡыбыҙҙың данын арттырып йәшәгән милләттәштәребеҙ менән осраштыра. || [https://web.archive.org/web/20170618215229/http://ashkadarfm.ru/programms архив]
|}


* «Матбуғат»
* Репортаждар
* «Сәсмәүер»
* «Үткәндәр һағында»,
* «Ил даны»

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}</text>
      <sha1>o5mdecankazgg4kpd6792eiyyibtbjl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7362</id>
    <revision>
      <id>1306201</id>
      <parentid>1233965</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T20:37:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23841" sha1="pg4pqip0b92pd3lkudhycpc6s3z67ty" xml:space="preserve">{{Учёный 
| Имя                  = Әнүәр Закир улы Әсфәндиәров
| Оригинал имени       = 
| Изображение          = Asfandiyarov.jpg
| Ширина               = 
| Описание изображения = 
| Дата рождения        = 15.05.1934
| Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТУ|Баймаҡ районы}} [[Сыңғыҙ]] ауылы 
| Дата смерти = 4.02.2014
| Место смерти = [[Башҡортостан Республикаһы]], &lt;br&gt;{{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы 
| Гражданство = {{USSR}} → &lt;br&gt;{{Флагификация|Российская Федерация}}
| Научная сфера = [[тарих]]
| Место работы = [[Башҡорт дәүләт университеты]]
 |Учёная степень       = {{Учёная степень|кандидат|исторических наук}}
 |Учёное звание        = 
| Альма-матер = [[Мәскәү дәүләт университеты]] (1958)
| Научный руководитель =
| Знаменитые ученики =
| Известен как =
| Награды и премии = 
{{{!}}
{{!}}{{Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|2009}}{{!!}}{{Орден Салавата Юлаева|2004}}
{{!}}}
| Сайт =
}}
{{ФШ|Әсфәндиәров}} 
'''Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы''' ([[15 май]] [[1934 йыл]] — [[4 февраль]] [[2014 йыл]]) — тарихсы ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (1970). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985), СССР юғары мәктәбе отличнигы (1984).  [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2007), [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Ә. Вәлиди]] исемендәге халыҡ-ара (1997) һәм [[Бирюков Владимир Павлович|В. П. Бирюков]] исемендәге Урал (1994) премиялары лауреаты. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]], [[Салауат Юлаев ордены|Салауат Юлаев]] (2004) ордендары кавалеры.

== Биографияһы ==
Әнүәр Закир улы Әсфәндиәров 1934 йылдың 15 майында Башҡорт АССР-ының [[Баймаҡ районы]] [[Сыңғыҙ]] ауылында тыуған. 3 йәшлек сағында әсәһе вафат була. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланып атаһы фронтҡа алынғас, бер аҙ ваҡыт Әнүәрҙе өләсәһе тәрбиәләй. Өләсәһе мәрхүм булғас, [[Баймаҡ]] балалар йортона эләгә. 1950 йылда [[Иркутск өлкәһе]]нә фабрика-завод мәктәбенә уҡырға ебәрелеү маҡсатында, ул башҡа балалар йорто тәрбиәләнеүселәре менән бергә [[Өфө]]гә юллана. Әммә Әнүәр Себергә бармай һәм Өфөнөң [[Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты|9-сы башҡорт мәктәбендә]] белем ала&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/84798/ Башҡорт энциклопедияһы —Гимназия-интернат № 1]{{V|11|06|2021}}&lt;/ref&gt;. Был мәктәпте 1953 йылда тамамлай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bsu-hist.ru/index.html_p=koi_asfandiarov_az.html|title=Асфандияров Анвар Закирович|date=|publisher=Башкирский государственный университет, исторический факультет|accessdate=2015-11-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221223257/http://bsu-hist.ru/index.html_p=koi_asfandiarov_az.html |date=2014-02-21 }}&lt;/ref&gt;.

1958 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның тарих факультетын тамамлай һәм 1965 йылғаса [[Өфө]] ҡалаһының 1-се интернат-мәктәбендә уҡыта.

1968—1974 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй.

1974 йылдан башлап [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда тарих факультетында уҡыта.

Ғалим [[2014]] йылдың 4 февралендә [[Өфө]] ҡалаһында вафат була.

== Ғилми эшмәкәрлеге ==
{{Врезка
 | Выравнивание    = right
 | Ширина          = 280px
 | Заголовок       = 
 | Содержание      = 
{{oq|ru|«Можно без преувеличения сказать, что количество сделанного Анваром Закировичем не уступает объему работы целого института...Анвар Закирович — летописец истории нашей республики.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Сабирова Э.|url=http://www.bashinform.ru/news/605054-skonchalsya-izvestnyy-istorik-professor-bashgu-anvar-asfandiyarov/|title=Скончался известный историк, профессор БашГУ Анвар Асфандияров|date=2014-02-04|publisher=[[Башинформ|«Башинформ»]]|accessdate=2015-11-27}}&lt;/ref&gt;»}}
| Подпись         = ''Р. К. Хәбибуллин''
}}
XVII, XVIII һәм XIX быуаттарҙағы башҡорт ғаиләhе тураhында яҙған китабы «Башҡорт халҡының ғаиләhе» тип атала.

Тарих, тел hәм әҙәбиәт институтында эшләгән осорҙа авторҙар коллективы менән берлектә «Өфө тарихы» китабын яҙалар. Ул 1976 йылда донъя күрә. «Өфөгә нигеҙ hалыу», «XIX быуаттың беренсе яртыhында Өфө» тигән бүлектәрҙе яҙғанда халыҡ иҫәбен алыу материалдары менән эшләй.

1990 йылдан 2002 йылға тиклем 10 китабы донъя күрә. Башҡортостандың 54 районының 41-нең [[Башҡортостан ауылдары|ауылдар]] тарихы яҙылды. Ошо китап йоғонтоhонда ауылдар тарихына бағышланған 15-ләп китап донъя күрҙе.

Һуңғы халыҡ иҫәбен алыу алдынан профессор Әсфәндиәров тарафынан Башҡортостандың төньяҡ-көнбайыш өлөшөн этнография һәм тарих йәһәтенән тикшереү үткәрелгән. Уның һөҙөмтәһе булараҡ «Западные башкиры. По переписям 1795—1917 гг.» китабы донъя күрә. Һуңғы йылдарҙа ғалим бик әүҙем эшләй. Башҡортостандың үҙ ирке менән Рәсәй дәүләте составына инеүенең 450 йыллығы уңайынан уның «Башкирия после вхождения в состав России (вторая половина XVI — первая половина XIX в.)», «Кантонное управление в Башкортостане», «Башкирские тарханы» китаптары баҫылып сыға һәм башҡорттар тарихын өйрәнеүҙә ҙур лайыҡлы урын алып тора.

== Китаптары ==
* Олатайҙарҙың бар тарихы… — Өфө: Китап, 1996. — 224 бит. — ISBN 5-295-01672-2.
* История сёл и деревень Башкортостана: Справочник. Книга 1: Учалинский, Абзелиловский, Бурзянский, Аургазинский, Стерлитамакский, Мелеузовский, Куюргазинский районы. Кн. 1. — Уфа: Китап, 1997. — 222 с. ил. — ISBN 5-295-02027-4.
* История сёл и деревень Башкортостана: Справочник. Баймакский, Белорецкий, Архангельский, Ишимбайский, Стерлибишевский, Федоровский, Кугарчинский, Гафурийский, Кармаскалинский, Уфимский, Белтачевский, Краснокамский, Ермекеевский районы. Кн. 2. — Уфа: Башк. кн. изд-во, 1991. — 191 с. ил.. — (История сёл и деревень Башкирской ССР Справочник). — ISBN 5-295-00573-9.
* История сёл и деревень Башкортостана: Справочник. Кн. 3. — Уфа: Китап, 1993—208 с.ил. — На пер. авт. не указан. — ISBN 5-295-01143-7
* История сёл и деревень Башкортостана: Справочник. Книга 4: Шаранский, Туймазинский, Илишевский, Аскинский районы. Кн. 4. — Уфа: Китап, 1993. — 205,[2] с.ил.. — ISBN 5-295-01345-6.
* История сёл и деревень Башкортостана: Справочник. Книга 5: Татышлинский, Янсульский, Бураевский районы. Кн. 5. — Уфа: «Китап», 1994. — 173 с. — ISBN 5-295-01457-6.
* История сёл и деревень Башкортостана: Справочник. Книга 6: Кушнаренковский, Чекмагушевский, Дюртюлинский районы. Кн. 6. — Уфа: «Китап», 1995. — 147,[2] с.карта. — ISBN 5-295-01673-0.
* История сёл и деревень Башкортостана: Справочник. Книга 7: Альшеевский, Миякинский, Нуримановский, Иглинский, Бижбулякский, Давлекановский районы. Кн. 7 — Уфа: «Китап», 1997. — 189,[2] с. — ISBN 5-295-01916-0.
* История сёл и деревень Башкортостана: Книга 8: Башкирские деревни Пермской и Свердловской областей. Кн. 8. — Уфа: Китап, 1999.
* История сёл и деревень Башкортостана: Книга 9: Караидельский, Дуванский, Салаватский, Кигинский, Мечетлинский, Белокатайский районы. Кн. 9 — Уфа: Китап, 2001.
* История сёл и деревень Башкортостана: Книга 10: История башкирских деревень Саратовской и Самарской областей. Кн. 10 — Уфа: Китап, 2002.
* Аулы мензелинских башкир. — Уфа: Китап, 2009. — 600 с. — ISBN 978-5-295-04952-1.
* История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с.
* {{книга|автор=|заглавие=Олатайҙарҙың бар тарихы...|место=Өфө|издательство=Китап|год=1996|страниц=224|страницы=179—192|isbn=5-295-01672-2|ref = }}
* Башкирская семья в прошлом (XVIII — первая половина XIX в.) — Уфа: Китап, 1997. — 104 с. — ISBN 5-295-01979-9.
* Западные башкиры. По переписям 1795—1917 гг. — Уфа: Китап, 2001. (авторҙаш)
* {{книга
 |автор         = 
 |заглавие      = Кантонное управление в Башкирии (1798—1865)
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = Уфа
 |издательство  = Китап
 |год           = 2005
 |том           =
 |страниц       = 256
 |страницы      = 
 |isbn          = 5-295-03586-7
}}
* Башкирские тарханы. — Уфа: Китап, 2006.
* Башкирия после вхождения в состав России (вторая половина XVI — первая половина XIX в.) — Уфа: Китап, 2006.
* [https://web.archive.org/web/20191020203348/https://pomnirod.ru/materialy-k-statyam/administrativno-territorialnoe-delenie-rossijskoj-imperii/gubernii-rossii/ufimskaya-guberniya/%25D0%25BA%25D0%25BD%25D0%25B8%25D0%25B3%25D0%25B8-%25D0%25BE%25D1%2587%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%2581%25D1%2582%25D0%25B0%25D1%2582%25D1%258C%25D0%25B8-%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25B1%25D0%25BB%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%2586%25D0%25B8%25D0%25B837/%25D0%25B0.-3.-%25D0%25B0%25D1%2581%25D1%2584%25D0%25B0%25D0%25BD%25D0%25B4%25D0%25B8%25D1%258F%25D1%2580%25D0%25BE%25D0%25B2.-%25D0%25B8%25D1%2581%25D1%2582%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F-%25D1%2581%25D1%2591%25D0%25BB-%25D0%25B8-%25D0%25B4%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B2%25D0%25B5%25D0%25BD%25D1%258C-%25D0%25B1%25D0%25B0%25D1%2588%25D0%25BA%25D0%25BE%25D1%2580%25D1%2582%25D0%25BE%25D1%2581%25D1%2582%25D0%25B0%25D0%25BD%25D0%25B0-%25D0%25B8-%25D1%2581%25D0%25BE%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B4%25D0%25B5%25D0%25BB%25D1%258C%25D0%25BD%25D1%258B%25D1%2585-%25D1%2582%25D0%25B5%25D1%2580%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%2582%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D0%25B9.html А. 3. АСФАНДИЯРОВ. ИСТОРИЯ СЕЛ И ДЕРЕВЕНЬ БАШКОРТОСТАНА И СОПРЕДЕЛЬНЫХ ТЕРРИТОРИЙ]{{V|20|12|2020}}
&lt;!--
77. Асфандияров А. З.’’ Башкирские деревни Самарской области / Анвар Асфандияров // Ватандаш. — 2005. — № 4. — С. 192—199. — Библиогр.: 21 назв.
* ’‘ Асфандияров А. З.’’ Башкирские деревни Саратовской области / Анвар Асфандияров // Ватандаш. — 2004. — № 4. — С. 182—190. — Библиогр.: 31 назв.
* ’‘ Асфандияров А. З.’’ Башкирские деревни Свердловской области / Анвар Асфандияров // Экономика и управление. — 2001. — № 9. — С. 40-47. — Библиогр.: 44 назв.
* ’‘ Асфандияров А. З.’’ Западные башкиры / А. Асфандияров // Башҡортостан уҡытыусыћы. — 1990. — № 8. — С. 65-67.
* ’‘ Асфандияров А. З.’’ Из истории башкирских деревень Стерлибашевского района / А. Асфандияров // Ватандаш. — 1999. — С. 29-33.
* ’‘ Асфандияров А. З.’’ Из истории башкирских и смешанных деревень Ермекеевского района / А. Асфандияров // Ватандаш. — 1999. — № 12. — С. 31-35.
* ’‘ Асфандияров А. З.’’ Из истории башкирских и тептярских деревень Шаранского района / А. Асфандияров // Ватандаш. — 1999. — № 4. — С. 22-31.
* ’‘ Асфандияров А. З.’’ Из истории башкирских сел и деревень Аскинского района / А. Асфандияров // Ватандаш. — 1998. — № 1. — С. 31-44.
* ’‘ Асфандияров А. З.’’ Из истории башкирских сел и деревень Балтачевского района / А. Асфандияров // Ватандаш. — 1998. — № 5. — С. 38-44.
* ’‘ Асфандияров А. З.’’ Из истории башкирских сел и деревень Бураевского района : [из кн. А. Асфандиярова «История сел и деревень Башкортостана»] / А. Асфандияров // Ватандаш. — 1998. — № 2. — С. 39-46.
* ’‘ Асфандияров А. З.’’ Из истории башкирских сел и деревень Давлекановского района / А. Асфандияров // Ватандаш. — 1999. — № 9. — С. 40-45.
* ’‘ Асфандияров А. З.’’ Из истории башкирских сел и деревень Илишевского района / А. Асфандияров // Ватандаш. — 1998. — № 4. — С. 42-56.
* ’‘ Асфандияров А. З.’’ Из истории башкирских сел и деревень Караидельского района / А. Асфандияров // Ватандаш. — 1998. — № 6. — С. 22-28.
* ’‘ Асфандияров А. З.’’ Из истории башкирских сел и деревень Миякинского района / А. Асфандияров // Ватандаш. — 2000. — № 3. — С. 29-34.
* ’‘ Асфандияров А. З.’’ Из истории башкирских сел и деревень Чекмагушевского района / А. Асфандияров // Ватандаш. — № 7. — С. 41-47.
* ’‘ Асфандияров А. З.’’ Из истории сел и деревень Учалинского района / А. Асфандияров // Ватандаш. — 1999. — № 2. — С. 33-45.
* ’‘ Асфандияров А. З.’’ История башкирских сел и деревень Дюртюлинского района / А. Асфандияров // Ватандаш. — 1997. — № 2. — С. 32-41.
* ’‘ Асфандияров А. З.’’ История башкирских сел и деревень Янаульского района // Ватандаш. — 1997. — № 4. — С. 48-58.
* ’‘ Асфандияров А. З.’’ История Бирска и башкирских сел района / А. Асфандияров // Ватандаш. — 1998. — № 3. — С. 33-35. --&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены (2009)
* [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] (2004)
* Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге халыҡ-ара премияһы (1997)
* В. П. Бирюков исемендәге Урал премияһы (1994)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985)

== Хәтер ==
* 2021 йылдың 11 июнендә Өфөнөң Менделеев урамындағы Әнүәр Әсфәндиәров йәшәгән йорт стенаһына ғалим хөрмәтенә мемориаль тактаташ ҡуйылды&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1605558-v-ufe-ustanovili-memorialnuyu-dosku-uchenogo-istorika-anvara-asfandiyarova/ В Уфе установили мемориальную доску ученого-историка Анвара Асфандиярова. ИА «Башинформ», 11 июня 2021 года]{{ref-ru}}{{V|11|06|2021}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|80801}}{{V|11|06|2021}}  
* {{книга
 | автор         = Хусаинова Г. Т.
 | заглавие      = Асфандияров Анвар Закирович. // Башкортостан: краткая энциклопедия
 | ссылка        = http://ufa-gid.com/encyclopedia/asfan_az.html
 | ответственный = 
 | место         = Уфа
 | издательство  = Башкирская энциклопедия
 | год           = 1996
 | том           = 
 | страниц       = 672
 | страницы      = 131
 | isbn          = 5-88185-001-7
 | ref           = 
}}
* {{мәҡәлә |автор= Сөләймәнов Ф.|заглавие= Мудрая скромность настоящего ученого|ссылка= http://vatandash.ru/index.php?article=2487|язык= |издание= [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип= журнал|год= 2014|том= |номер= 12|страницы= |doi= |issn=1683-3554}}
* [http://www.yeshlek-gazeta.ru/bashkortostan/yubilei/2884-tarikh-tiklem-tarikhsy.html Билдәле ғалим, тарихсы Әнүәр Закир улы Әсфәндиәровҡа — 75 йәш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304135333/http://www.yeshlek-gazeta.ru/bashkortostan/yubilei/2884-tarikh-tiklem-tarikhsy.html |date=2016-03-04 }}
* Бураҡаева М. Оло баһаға лайыҡ хеҙмәт : ғалим Әнүәр Закир улы Әсфәндиәров хаҡ. / Мәрйәм Бураҡаева // Башҡортостан. — 2007. — 28 июль
* Ғәлин С. Емешле ижад: [ғалим, тарихсы, проф. Әнүәр Әсфәндиәров хаҡ. / Салауат Ғәлин // Башҡортостан. — 2007. — 13-се
* [http://komartky.ru/ru/personal/24-anvar-zakirovich-asfandiyarov.html Ҡомартҡы сайты]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{cite web|author=Романов В. |url=http://www.bashinform.ru/news/629978-anvar-asfandiyarov-velikiy-truzhenik-nauki-k-80-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-uchenogo-istorika/|title=Анвар Асфандияров — великий труженик науки (К 80-летию со дня рождения ученого-историка)|date=2014-05-15|publisher=[[Башинформ|«Башинформ»]]|accessdate=2015-11-27}}

== Видеояҙмалар ==
* {{YouTube|logo=1|ekKzeIVn058|''«Историк Асфандияров»''}}. Автор сценария — [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|Салават Хамидуллин]], режиссёр — Айрат Уметбаев. ГУП ТРК «Башкортостан», 2014.

[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Тарих фәндәре кандидаттары]]
[[Категория:Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатын тамамлаусылар]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостан тарихы буйынса белгестәр]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:В. П. Бирюков исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:Зәки Вәлиди исемендәге премия лауреаттары]]</text>
      <sha1>pg4pqip0b92pd3lkudhycpc6s3z67ty</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Асҡар (Әбйәлил районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7916</id>
    <revision>
      <id>1306340</id>
      <parentid>1242820</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T06:47:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27306" sha1="90t86764cah6xgni3gtoo3u5e9c7b71" xml:space="preserve">{{БМ|Асҡар}}
{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Аскарово
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Асҡар}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 53 |lat_min = 20 |lat_sec = 
 | lon_deg                  = 58 |lon_min = 31 |lon_sec = 
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = Муниципаль район
 | район                    = Әбйәлил районы
 | район в таблице          = Әбйәлил районы{{!}}Әбйәлил 
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Асҡар ауыл Советы (Әбйәлил районы)
 | поселение в таблице      = Асҡар ауыл Советы (Әбйәлил районы){{!}}Асҡар
 | C в регион               = юҡ
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = Агзамов Талгат Наил улы

 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 1755
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = 9208
 | год переписи             = {{ Население | Аскарово (Абзелиловский район) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | часовой пояс             = +6
 | почтовый индекс          = 453620
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 34772
 | цифровой идентификатор   = 80201810001
 | сайт                     = 
|изображение=Панорама_аскарово_абзелил.jpg}}

'''Асҡар''' ({{lang-ru|Аскарово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Әбйәлил районы]]ндағы ауыл, район үҙәге, [[Асҡар ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Асҡар ауыл Советы]] үҙәге. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 8378 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453620, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80201810001.

== Географик урыны ==
Асҡар ауылы Таңғатар йылғаһы буйында, Өфө ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 350 километр һәм [[Магнитогорск]] ([[Силәбе өлкәһе]]) тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 47 километр алыҫлыҡта урынлашҡан&lt;ref&gt;{{БЭ2013|80497}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Таңғатар йылғаһы буйлап Асҡар (Әбйәлил ауылы) барлыҡҡа килгән. Хәҙерге [[Бөрйән районы|Бөрйән районындағы]] шул уҡ исемле ауылдан айырыу өсөн уны 1-се Асҡар тип атағандар. Нигеҙ һалыусыһы Асҡар Бейешев булған, 1834 йылда уға 73 йәш тулған. Уның балалары Мөхәмәткәрим, Мөхәмәтхәким, Килдейәр, 1787 йылда Мөхәмәтйәр (уның балалары Ишйәр, Аллаяр, Алламорат) тыуған. Асҡарҙың өлкән ағаһы Хужа Бейешев (балалары Ишмөхәмәт, Ишәле) билдәле&lt;ref&gt;ЦГИА РБ. Ф. 2. Оп. 1. Д. 4672&lt;/ref&gt;. Ауылдың икенсе исеме Түңгәүер улусы старшинаһы, Пугачёв етәкселегендәге [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда ҡатнашҡан Әбйәлил Яҡшыбаев исеменән килеп сыҡҡан. Уның улдары Әбделмәннән (улдары — Ишҡужа, Мөхәмәтфәйез (уның балалары Абдулла, Уйылдан, Ғитиәтулла) һәм йорт есаулы булып хеҙмәт иткән Абдулмоталлап (1786—1820). Абдулмоталлаптың улдары — Мөхәмәтвәли, Мөхәмәтйосоп, Сәйфелмөлөк. Асҡар Бейешев менән Әбделмәннән Әбйәлилевтең йәшен сағыштырһаҡ, уларҙың бер йәштә булыуын күрербеҙ — икеһе лә 1761 йылда тыуғандар. Әбйәлил атамаһы Асҡарҙан алдараҡ булғаны асыҡлана. Шулай уҡ ауылдың барлыҡҡа килгән ваҡыты XVIII быуаттың 30—40-сы йылдарына тап килә.

V рәүиз мәғлүмәттәре буйынса, Асҡарҙа 23 ихата булған, унда 96 ир-ат һәм 59 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. X йәниҫәп мәғлүмәттәре 81 йортта 237 ир-егет һәм 230 ҡатын-ҡыҙ йәшәгәнен күрһәтә.

[[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда батырлыҡ күрһәткән Исхаҡ Сәфәрғәлин һәм Сәғәҙәтдин Мөхәмәтрәхимов көмөш миҙалдар менән бүләкләнгән.

Урал йылғаһы буйында сик буйы хеҙмәтен алып барған башҡорттар һәм мишәрҙәр төрлө сәбәптәр арҡаһында христиан динен ҡабул иткәндәр. Мәҫәлән, Әбйәлил ауылы кешеһе Һобайсолтан Яҡшымбәтов Магнит ҡәлғәһе руханийы йортонда суҡындырылған. Әммә ауылдаштары уны тупаҫ ҡаршы ала, шуға ла ул йәшәү урынын алмаштырырға мәжбүр була.

[[1865 йыл]]да улустың үҙәген Әхмәт ауылынан Әбйәлил ауылына (1-се Асҡар) күсерелә, унда улус хөкүмәте ойошторола, аҙна һайын баҙар үткәрелә, [[мәсет]] эшләй.

Инйәр-[[ҡатай]]ҙар, [[ҡыпсаҡтар]], ҡарағай-ҡыпсаҡтар һәм [[тамъян]]-[[түңгәүер]]ҙәр урынлашҡан [[Көньяҡ Урал|Көньяҡ Уралдың]] үҙәк өлөшөн этнографтар көнсығыш ([[Урал аръяғы]]) өлкәһе менән бик күп уртаҡ һыҙатлы тау өлкәһенә индерә.

Ыласын менән дә, йәнлек баҫтырып та [[һунар]] итмәгәндәр. Башлыса эре мөгөҙлө мал үрсетеү менән шөғөлләнгәндәр, әммә ҡышҡы яуым-төшөмдөң көслө булыуы сәбәпле, уларҙың малдары тибендә туҡлана алмаған. Ҡымыҙ һәм ҡорот эшләү киң таралыу ала. Күн һауыт-һаба бында ағастан эшләнгәндәре менән алмаштырыла. Ер өҫтөнә иҙән түшәлгән, ҡабыҡ ҡыйыҡлы һәм йылытыу өсөн сыуалы булған ағас [[өй]]ҙәр ҡышҡы [[торлаҡ]] булып хеҙмәт итә. Ситән [[йорт]]тар булмаған. Ғәҙәти йәйге торлаҡтары — бүрәнә бурама. Шулай уҡ ҡабыҡ аласыҡ һәм конус формаһындағы ҡыуыштар ҙа булған.

Асҡарҙар — малсылар. 75 йорттоң 55-кә яҡыны ылауға тейәлеп йәйләүгә сыҡҡан. 25 майҙан 1 июнгә тиклем — Маяғашлы, июнь-июль айҙарында — Көрәк, август аҙағына тиклем Наяғаҙы, Ирғәйле йылғалары буйлап күсеп йөрөгәндәр.

[[XIX быуат]]тың 40-сы йылдары башында 451 кеше йәшәгән 75 йортҡа 530 [[ат]], 300 [[һыйыр]], 200 [[һарыҡ]] һәм 40 [[кәзә]] тура килә. [[Игенселек]] яйлап халыҡтың көнкүрешенә үтеп ингән. [[1842 йыл]]да 450 кешенең һәр береһенә 7,3 бот яҙғы иген сәселгән. Ужым игене әлегә билдәле булмаған, 16 бот ҡына сәскәндәр.

Был өлкәлә [[умартасылыҡ]] та, [[солоҡсолоҡ]] та улустың көнсығышына ҡарағанда сағыштырмаса күберәк таралыу алған&lt;ref&gt;Крестьянская война 1773—1775 гг. на территории Башки­ рии. С. 412. Государственный архив Оренбургской области (далее — ГА ОО). Ф. 6. Оп. 6. Д. 14045/2.&lt;/ref&gt;.

1919—1930 йылдарҙа Асҡар (Әбйәлил) ауылында Тамъян-Түңгәүер улусының үҙәге булған. 1920 йылда Асҡар ауылындағы 284 ихатала 1193 кеше йәшәгән&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страница=32}} 32 б.&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ һаны ==
{{ Население | Аскарово (Абзелиловский район) | Столбцов= 9}}
{{ Население | Аскарово (Абзелиловский район) | график }}

; Милли составы
2002 йылғы иҫәп алыуға ярашлы, халыҡтың күпселеге — [[башҡорттар]] (90,5 %)&lt;ref&gt;Итоги Всероссийской переписи населения 2002 года: В 14 т. / Рос. Федерация. Федер.служба гос.статистики. — Офиц.изд. — М.: Статистика России, 2004. — Т.4: Национальный состав и владение языками, гражданство. — 1 электрон.опт.диск (CD-ROM). — (Всероссийская перепись населения 2002 года; Т.4).&lt;/ref&gt;.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||1796||917||879
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||2269||1082||1187
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||3095||1535||1560
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||4027||2010||2017
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||5189||2415||2774
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||7067||3310||3757
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||7634||3583||4051
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

Асҡар ауылында күп профилле колледж, 1-се һанлы Асҡар урта мәктәбе, гимназия, балалар баҡсалары, сәнғәт мәктәбе, балалар ижад йорто, йәш техниктар станцияһы, балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе, «Юрға» ат спорты мәктәбе, «Батыр» физкультура-һауыҡтырыу комплексы, үҙәк район дауаханаһы, табип амбулаторияһы, район китапханаһы, Әбйәлил музейы бар. «Әбйәлил» һәм «Осҡон» гәзиттәре нәшер ителә&lt;ref&gt;{{БЭ2013|80497}}&lt;/ref&gt;.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Мәһәҙиева Бибикамал Мәһәҙи ҡыҙы]] (1.03.1914—22.02.1990), театр актёры. 1954 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1964)&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/8657-m-ieva-bibikamal-m-i-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Мәһәҙиева Бибикамал Мәһәҙи ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421134354/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8657-m-ieva-bibikamal-m-i-y-y |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421134354/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8657-m-ieva-bibikamal-m-i-y-y |date=2016-04-21 }}{{V|27|02|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сәлмәнов Рафиҡ Вафа улы]] (15.09.1917—17.01.1979), композитор, РСФСР-ҙың (1989) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1983) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. 1961 йылдан [[СССР]] Композиторҙар союзы ағзаһы.
* [[Өмөтбаев Вил Ғайса улы]] (18.02.1938—12.12.2020), ғалим-тау инженеры. Техник фәндәре докторы (1997), профессор (2003). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1985), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998).

== Урамдары ==
{{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = 
{{Колонки|4}}
* Октябргә 40 йыл урамы ({{lang-ru|}} 40 лет Октября (улица)
* Еңеүгә 40 йыл урамы ({{lang-ru|}} 40 лет Победы (улица)
* Еңеүгә 50 йыл урамы ({{lang-ru|}} 50 лет Победы (улица)
* Еңеүгә 60 йыл урамы ({{lang-ru|}} 60 лет Победы (улица)
* Еңеүгә 65 йыл урамы ({{lang-ru|}} 65 лет Победы (улица)
* Октяргә 70 йыл урамы ({{lang-ru|}} 70 лет Октября (улица)
* Еңеүгә 70 йы урамы ({{lang-ru|}} 70 лет Победы (улица)
* Әбйәлил урамы ({{lang-ru|}} Абзелиловская (улица)
* Аҡ Ҡайын урамы ({{lang-ru|}} Ак Кайын (улица)
 Александр Пушкин урамы ({{lang-ru|}} Александра Пушкина (улица)
* Әхмәт Зәки Вәлиди урамы ({{lang-ru|}} Ахмет Заки Валиди (улица)
* Әхмәт Лотфуллин урамы ({{lang-ru|}} Ахмета Лутфуллина (улица)
* Бейеш батыр урамы ({{lang-ru|}} Бииш Батыра (улица)
* Вәлиәхмәт Сөләймәнов урамы ({{lang-ru|}} Валиахмета Сулейманова (улица)
* Вафир Тайсин урамы ({{lang-ru|}} Вафира Тайсина (улица)
* Яҙ урамы ({{lang-ru|}} Весенняя (улица)
* Гагарин урамы ({{lang-ru|}} Гагарина (улица)
* Ғиниәт Ушанов урамы ({{lang-ru|}} Гинията Ушанова (улица)
* Тау урамы ({{lang-ru|}} Горная (улица)
* Дуҫлыҡ урамы ({{lang-ru|}} Дружбы (улица)
* Емельян Пугачёв урамы ({{lang-ru|}} Емельяна Пугачёва (улица)
* Заһир Исмәғилев урамы ({{lang-ru|}} Загира Исмагилова (улица)
* Зәйнәб Биишева урамы ({{lang-ru|}} Зайнаб Биишевой (улица)
* Иҙәш урамы ({{lang-ru|}} Идяш (улица)
* Иншар Солтанбаев урамы ({{lang-ru|}} Иншара Султанбаева (улица)
* Ирәндек урамы ({{lang-ru|}} Ирандык (улица)
* Осҡон урамы ({{lang-ru|}} Искра (улица)
* Ишмырҙа Һиҙиәтов урамы ({{lang-ru|}} Ишмурзы Хидиятова (улица)
* Ишмөхәмәт Мырҙаҡаев урамы ({{lang-ru|}} Ишмухамета Мырзакаева (улица)
* Ҡараташ урамы ({{lang-ru|}} Караташ (улица)
* Ким Әхмәтйәнов урамы ({{lang-ru|}} Кима Ахмедьянова (улица)
* Киров урамы ({{lang-ru|}} Кирова (улица)
* Колхоз урамы ({{lang-ru|}} Колхозная (улица)
* Комаров урамы ({{lang-ru|}} Комарова (улица)
* Коммунистик урамы ({{lang-ru|}} Коммунистическая (улица)
* Комсомол урамы ({{lang-ru|}} Комсомольская (улица)
* Ҡорьятмаҫ урамы ({{lang-ru|}} Курьятмас (улица)
* Ленин урамы ({{lang-ru|}} Ленина (улица)
* Урман урамы ({{lang-ru|}} Лесная (улица)
* Туғай урамы ({{lang-ru|}} Луговая (улица)
* Ләйсән урамы ({{lang-ru|}} Ляйсан (улица)
* Магнитогорск урамы ({{lang-ru|}} Магнитогорская (улица)
* Мәжит Ғафури урамы ({{lang-ru|}} Мажита Гафури (улица)
* Малик Яҡшымбәтов урамы ({{lang-ru|}} Малика Якшимбетова (улица)
* Матросов урамы ({{lang-ru|}} Матросова (улица)
* Мелиораторҙар урамы ({{lang-ru|}} Мелиораторов (улица)
* Механизаторҙар урамы ({{lang-ru|}} Механизаторов (улица)
* Милләт Хәкимов урамы ({{lang-ru|}} Миллята Хакимова (улица)
* Минислам Мирсаяпов урамы ({{lang-ru|}} Минислама Мирсаяпова (улица)
* Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|}} Мира (улица)
* Михаил Лермонтов(урамы ({{lang-ru|}} Михаила Лермонтова (улица)
* Йәштәр урамы  ({{lang-ru|}} Молодёжная (улица)
* Мөғәлләм Мирхәйҙәров урамы ({{lang-ru|}} Мугалляма Мирхайдарова (улица)
* Мырҙахан Шәмсетдинов урамы ({{lang-ru|}} Мурзахана Шамсутдинова (улица)
* Мостай Кәрим урамы ({{lang-ru|}} Мустая Карима (улица)
* Муса Гәреев урамы ({{lang-ru|}} Мусы Гареева (улица)
* Муса Мортазин урамы ({{lang-ru|}} Мусы Муртазина (улица)
* Нәжип Суфиянов урамы ({{lang-ru|}} Нажипа Суфьянова (улица)
* Николай Гоголь урамы ({{lang-ru|}} Николая Гоголя (улица)
* Партизан урамы ({{lang-ru|}} Партизанская (улица)}})
* 1 Май урамы ({{lang-ru|}} Первомайская (улица)
* Пионер урамы ({{lang-ru|}} Пионерская (улица)
* Бишенсе урамы ({{lang-ru|}} Пятая (улица)
* Рәис Усманов урамы ({{lang-ru|}} Раиса Усманова (улица)
* Рамаҙан Өмөтбаев урамы ({{lang-ru|}} Рамазана Уметбаева (улица)
* Рәми Ғарипов урамы ({{lang-ru|}} Рами Гарипова (улица)
* Рәсүл Кужахмәтов урамы ({{lang-ru|}} Расуля Кужахметова (улица)
* Рәүеф Дәүләтов урамы ({{lang-ru|}} Рауфа Давлетова (улица)
* Рафиҡ Сәлмәнов урамы ({{lang-ru|}} Рафика Сальманова (улица)
* Рихард Зорге урамы {{lang-ru|}} Рихарда Зорге (улица)
* Һабантуй урамы ({{lang-ru|}} Сабантуй (улица)
* Баҡса урамы ({{lang-ru|}} Садовая (улица)
* Салауат Ҡадыров урамы ({{lang-ru|}} Салавата Кадырова (улица)
* Салауат Юлаев урамы ({{lang-ru|}} Салавата Юлаева (улица)
* Сәриә Миржанова урамы ({{lang-ru|}} Сарии Миржановой (улица)
* Сафа Истамғәли урамы ({{lang-ru|}} Сафы Истамгалина (улица)
* Сергей Аксаков урамы ({{lang-ru|}} Сергея Аксакова (улица)
* Сергей Есенин урамы ({{lang-ru|}} Сергея Есенина (улица)
* Совет урамы ({{lang-ru|}} Советская (улица)
* Ҡояшлы урамы ({{lang-ru|}} Солнечная (улица)
* Ҡарағайлы урамы ({{lang-ru|}} Сосновая (улица)
* Төҙөүселәр урамы ({{lang-ru|}} Строителей (улица)
* Таһир Күсимов урамы ({{lang-ru|}} Тагира Кусимова (улица)
* {Тамъян урамы ({{lang-ru|}} Тамьян (улица)
* Таңатар урамы ({{lang-ru|}} Тангатарская (улица)
* Тәрән Үҙәк урамы ({{lang-ru|}} Тарян Узяк (улица)
* Түңгәүер урамы ({{lang-ru|}} Тунгаур (улица)
* Улажа урамы ({{lang-ru|}} Улажа (улица)
* Урал Батыр урамы ({{lang-ru|}} Урал Батыра (улица)
* Урал урамы ({{lang-ru|}} Уральская (улица)
* Учалы урамы ({{lang-ru|}} Учалинская (улица)
* Фәйзи Ғәскәров урамы {{lang-ru|}} Файзи Гаскарова (улица)
* Файзрахман Хисмәтуллин урамы ({{lang-ru|}} Файзрахмана Хисматуллина (улица)
* Фәттәх Ибрһимов урамы ({{lang-ru|}} Фаттаха Ибрагимова (улица)
* Фәхирә Ғүмәрова урамы ({{lang-ru|}} Фахиры Гумеровой (улица)
* Һәҙиә Дәүләтшина урамы ({{lang-ru|}} Хадии Давлетшиной (улица)
* Сиҙәм урамы ({{lang-ru|}} Целинная (улица)
* Чапаев урамы ({{lang-ru|}} Чапаева (улица)
* Шәғәли Шаҡман урамы ({{lang-ru|}} Шагали Шакмана (улица)
* Шайморатов урамы ({{lang-ru|}} Шаймуратова (улица)
* Шәйехзада Бабич урамы ({{lang-ru|Шайхзады Бабича (улица)
* Шәмиғулла Азаматов урамы ({{lang-ru|}} Шамигуллы Азаматова (улица)
* Мәктәп урамы ({{lang-ru|}} Школьная (улица)
* Юбилей урамы ({{lang-ru|}} Юбилейная (улица)
* Көньяҡ урам ({{lang-ru|}} Южная (улица)
* Яңыбай Хамматов урамы ({{lang-ru|}} Яныбая Хамматова (улица)&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/053/000001.html Улицы]&lt;/ref&gt; 
{{Колонки|конец}}

== Ваҡиғалар ==
* «2014 йыл йомғаҡтары буйынса Рәсәйҙең иң төҙөк ауылы» Бөтә [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] конкурсы йомғаҡтары буйынса Асҡар 5 меңдән күберәк кеше йәшәгән ауылдар араһында ил буйынса 1-се урынды алды&lt;ref&gt;[http://www.minstroyrf.ru/press/opredeleny-pobediteli-konkursa-na-zvanie-samykh-blagoustroennykh-poseleniy-rossii/ Определены победители конкурса на звание самых благоустроенных поселений России — Официальный сайт Минстроя России, 13 ноября 2015 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190321115619/http://www.minstroyrf.ru/press/opredeleny-pobediteli-konkursa-na-zvanie-samykh-blagoustroennykh-poseleniy-rossii/ |date=2019-03-21 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Фоторәсемдәр ==
{{Panorama simple
|image      = Файл:Панорама_аскарово_абзелил.jpg
|fullwidth  = 10165
|fullheight = 1294
|caption    = Алмастауҙан Асҡар күренеше
|height     = 200
}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|80497}}
* {{ИСДБ|страница=32}} 32 б.
* [https://www.bashkortostan.ru/thesaurus/files/1.0122.17_ATU_Itog.pdf Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан : Справочник. Уфа : Китап, 2017. — 472 с. : ил. ISBN 978-5-295-06668-9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028060810/https://www.bashkortostan.ru/thesaurus/files/1.0122.17_ATU_Itog.pdf |date=2020-10-28 }}
* https://kitaptar.bashkort.org/files/atajsal..pdf Камалов А. А. Камалова Ф. У. Атайсал. — Уфа: Башкирское издательство «Китап», 2001.— 435—437-се биттәр.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}} 

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Әбйәлил районы ауылдары}}
{{Башҡорттар һаны буйынса Рәсәй тораҡ пункттары}}
[[Категория:Әбйәлил районы ауылдары]]
[[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]]</text>
      <sha1>90t86764cah6xgni3gtoo3u5e9c7b71</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әбйәлил районы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8536</id>
    <revision>
      <id>1306182</id>
      <parentid>1305518</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T19:16:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22861" sha1="eg4rj3bctjg4njpbwm4n6yr7fen6atq" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Әбйәлил районы''' ({{lang-ru|Абзелиловский район}}) — [[Башҡортостан]] Урал аръяғының урта өлөшөн биләй, Силәбе өлкәһе менән сиктәш. 1930 йылда ойошторолған. Майҙаны 4289 [[квадрат километр|км²]]. Район үҙәге — [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылы. 2010 йылда районда 45,8 мең кеше йәшәгән (1970 — 40,5, 1979 — 38,3, 1989 — 39,5, 1995 — 40,5). Халҡының уртаса тығыҙлығы — 1 км²-ға 9 кешенән ашыу. Күпселек [[башҡорттар]] һәм [[урыҫтар]]. Районда 91 ауыл бар, шулар араһынан иң ҙурҙары [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] (1989 — 5,3 мең кеше), [[Ҡыҙыл Башҡортостан]] (2,0 мең) һәм [[Сиҙәм (Әбйәлил районы)|Сиҙәм]] ауылы (1,7 мең).

== Географияһы ==
Район ерҙәренең көнсығыш өлөшө — тигеҙлек-дала, көнбайыш — таулы-урманлы. Таулы-урманлы зонаһы 600—1000 м бейеклектәге [[Уралтау]], [[Ирәндек]] һәм төньяҡта уларҙың дауамы булған [[Ҡырҡтытау]] (иң бейек урыны — [[Ҡараташ]] тауы, 1117 м) һырттарынан тора. [[Ирәндек]] һәм [[Ҡырҡтытау]] түбәләрендә, юғары битләүҙәрендә урыны-урыны менән [[ҡайын]]лыҡтар һәм [[ҡарағай]], [[ҡарағас]]лыҡтар осрай. Битләүҙәр — ҡатҡан йоҡа ҡара тупраҡлы, ә тигеҙлектәр — һелтеһеҙ уңдырышлы ҡара тупраҡлы. Уралтау һыртында ҡайын ҡатыш [[ҡарағай]] һәм [[ҡайын]] ҡатыш [[ҡарағас]] урманы үҫә, ерҙең өҫкө ҡатламы һоро урман һәм көлһыу тупраҡ менән ҡапланған. Райондың көнсығыш өлөшөндә эреле-ваҡлы убалар теҙмәһенән торған, [[Яйыҡ]] йылғаһы үҙәне яғына иңкеүләнгән тигеҙлек ятауылы Был яҡтағы бейеклек 350—400 м тирәһе. Тирә-яғы төрлө үлән ҡатыш ҡылған үҫкән уңдырышлы һәм ғәҙәттәге ҡара тупраҡлы далалалар.
[[Файл:Springhead Sakmara.jpg|мини|слева|250пкс| [[Һаҡмар]] йылғаһы башы, Әбйәлил районы.]]
Район территорияһына Азия ҡитғаһынан килгән континенталь һауа ағымы тәьҫир итә.

Ҡыш көнө баҫыу өҫтөндәге ҡарҙы осороп алып китә торған һепертмә бурандар йыш була, ә йәй көндәрендә көньяҡтан йыш ҡына эҫе ҡоро елдәр иҫә. Таулы-урманлы урындарҙа климат артыҡ ҡоро түгел. Йылға селтәре [[Яйыҡ]]тың уң ҡушылдыҡтары булған [[Оло Ҡыҙыл]], [[Кесе Ҡыҙыл]], [[Йәнгел]] йылғаларынан тора. Райондың таулы-урманлы көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Яйыҡтың ҙур ҡушылдығы [[Һаҡмар]] йылғаһы башлана.
 
Тау буйы дала зонаһының ҡалҡыулыҡтар араһындағы түбән урынында күлдәр урынлашҡан (Мулдаҡ, Мауыҙҙы, [[Атауҙы (күл)|Атауҙы]], Ҡарабалыҡты, Суртанды, Сыбаркүл һ.б.). Ҡайһы берҙәренең төбөндә шифалы ләм ятҡылыҡтары бар. Район территорияһында Орсоҡ һәм [[Дарыулы]] йылғалары үҙәнендә һибелмә, ә Ярлыҡап ауылы эргәһендә рудалы [[алтын]] бар; төньяҡ өлөшөндә [[марганец]]рудаһы ятҡылыҡтары (Ниязғол, Йәлембәт, Күсем) табылған; ҡуйы ҡыҙыл, алһыу ҡыҙыл, ҡараһыу шәмәхә төҫөндәге һәм башҡа төр [[йәшмә]]нең өҫкә сығып ятҡан урындары билдәле. Урындағы ихтыяждарҙы ҡәнәғәтләндереү өсөн Ҡолоҡас туф, брекчияһы (ваҡ таш алыу), Тупаҡ балсыҡ ятҡылығы һәм Красная Башкирия ҡыҙыл балсыҡ ятҡылығы (кирбес етештереү өсөн), шулай уҡ Йәнгел эзбизташ ятҡылығы эшкәртелә, Мауыҙҙы һәм шифалы ләме булған Мулдаҡ күлдәре тәбиғәт ҡомартҡылары булып иҫәпләнә.

== Иҡтисад ==
Әбйәлил районы — [[ауыл хужалығы]] районы. [[Ауыл хужалығы]] биләмәләре 208,5 мең га (район майҙ-ның 48,6 %, шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 118,0, көтөүлектәр — 70,2, сабынлыҡтар — 20,2 мең га. Райондың дала зонаһында — яҙғы [[бойҙай]] (күберәк көслө һәм ҡаты сорттар), [[ҡарабойҙай]] үҫтереү; һөт-ит малсылығы, һарыҡсылыҡ, сусҡасылыҡ; тау-урман зонаһында һөт-ит мал-ғы, ит-йөн һарыҡсылығы, тибен йылҡысылығы, яҙғы бойҙай, ужым арышы һәм һоло үҫтереү төп тармаҡтар булып тора. Әбйәлил урман хужалығының 121,3 мең га майҙанында 17504 мең м³ үҙағас, шул иҫәптән 8215 мең м³ ылыҫлы ағас бар. Аҙыҡ-түлек сәнәғәтенә ҡараған бәләкәйерәк предприятиелар (Асҡарҙағы он тартыу комб-ты һәм май заводы), төҙ. материалдары произв-һы бар.

Район територияһы аша Магнитогорск—Белорет—Ҡарлыман, Магнитогорск—Сибай тимер юлдары, Аҡъяр—Сибай—Асҡар—Сермән, Булгаково— Белорет—Магнитогорск автомобиль юлдары үтә. «Красная Башкирия» совхозы территорияһында Магнитогорск аэропорты урынлашҡан.

== Социаль-мәҙәни өлкә ==
Районда 74 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 28 урта мәктәп; Таштимер [[ауыл хужалығы]] ПУ, 32 дөйөм китапхана, 77 клуб учреждениеһы, үҙәк район һәм 7 участка дауаханаһы эшләй. Асҡар ауылында тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы, Күсем ауылыда Советтар Союзы Геройы [[Таһир Күсимов]] музейы асылған.

Урыҫ һәм башҡорт телдәрендә «Абзелил» — «Осҡон» гәзите сыға.

Мауыҙҙы күле буйында ләм менән дауалай торған «Яҡтыкүл» шифаханаһы һәм «Ҡараташ» шифахана-профилакторийы урынлашҡан.

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Вәлиев Хәйҙәр Арыҫлан улы]] (20.03.1959), дәүләт, ауыл хужалығы һәм юғары мәктәп эшмәкәре, ғалим-хоҡуҡ һәм сәйәсәт белгесе. 2011 йылдан Башҡортостан Республикаһының Үҙәк һайлау комиссияһы рәйесе. Юридик фәндәр кандидаты (2006), сәйәсәт фәндәре докторы (2011). Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. [[Тәпән (ауыл)|Тәпән]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://runetbook.ru/catalog/valeev-haydar-arslanovich Валеев Хайдар Арсланович. Биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190303153451/http://runetbook.ru/catalog/valeev-haydar-arslanovich |date=2019-03-03 }}{{V|18|03|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Зөлҡәрнәев Тәлғәт Рәхимйән улы]] (1.09.1943), гигиенист-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1999), профессор (2000). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2000). [[Әбделмәмбәт (Әбйәлил районы)|Әбделмәмбәт]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/3329 Башҡорт энциклопедияһы — Зөлҡәрнәев Тәлғәт Рәхимйән улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224090359/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/3329 |date=2019-12-24 }}{{V|29|08|2018}}&lt;/ref&gt;.
* [[Мәғәфүров Ҡадир Барый улы]] (6.04.1949), ғалим-биолог, иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1998), профессор (2007). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004). [[Рәхмәт (ауыл)|Рәхмәт]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/9031-m-f-rov-adir-baryj-uly Башҡорт энциклопедияһы — Мәғәфүров Ҡадир Барый улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421095236/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9031-m-f-rov-adir-baryj-uly |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421095236/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9031-m-f-rov-adir-baryj-uly |date=2016-04-21 }}{{V|3|04|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Мәһәҙиева Бибикамал Мәһәҙи ҡыҙы]] (1.03.1914—22.02.1990), театр актёры. 1954 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1964). [[Асҡар (Башҡортостан)|Асҡар]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/8657-m-ieva-bibikamal-m-i-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Мәһәҙиева Бибикамал Мәһәҙи ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421134354/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8657-m-ieva-bibikamal-m-i-y-y |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421134354/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8657-m-ieva-bibikamal-m-i-y-y |date=2016-04-21 }}{{V|27|02|2019}}&lt;/ref&gt;.  
* [[Өмөтбаев Вил Ғайса улы]] (18.02.1938), ғалим-тау инженеры. Техник фәндәре докторы (1997), профессор (2003). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1985), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998). [[Асҡар]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9245-m-tbaev-vil-ajsa-uly Башҡорт энциклопедияһы — Өмөтбаев Вил Ғайса улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421074728/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9245-m-tbaev-vil-ajsa-uly |date=2016-04-21 }}{{V|16|02|2018}}&lt;/ref&gt;.
* [[Рыҫҡолов Ғәббәс Шәйхислам улы]] (3.03.1894—8.12.1937), [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғышы]] һәм 1920 йылдағы совет-поляк һуғыштарында ҡатнашыусы. 1919—1920 йылдарҙа [[Муса Мортазин]]дың [[Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы]]ның эскадрон командиры. 1931—1935 йылдарҙа Әбйәлил, [[Учалы районы|Учалы]] һәм [[Мәсетле районы|Мәсетле]] район Советтары башҡарма комитеттары рәйесе. Георгий тәреһе һәм [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сәйәси золом ҡорбаны. [[Ярлыҡап]] ауылынан&lt;ref&gt;[https://ru.openlist.wiki/Рыскулов_Габбас_Шайхлисламович_(1894). Рыскулов Габбас Шайхлисламович (1894). Сайт «Открытый список»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|2|03|2019}}&lt;/ref&gt;. 
* [[Фазылов Хатип Сәрүәр улы]] (25.04.1960), Рәсәйҙең (2012) һәм Башҡортостандың (2001) атҡаҙанған рәссамы. [[Яңауыл (Әбйәлил районы)|Яңауыл]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/15100-fazylov-khatip-s-r-r-uly Башҡорт энциклопедияһы — Фазылов Хатип Сәрүәр улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405234637/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/15100-fazylov-khatip-s-r-r-uly |date=2016-04-05 }}{{V|20|03|2018}}&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ һаны ==
'''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):'''
{{Wikidata/Population}}

; Милли составы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ һанын иҫәпкә алыу мәғлүмәттәре буйынса: [[башҡорттар]] — 88,6 %, [[урыҫтар]] — 8,6 %, [[татарҙар]] — 1,6 %, башка — 1,2 %&lt;ref name=&quot;ВПН-2010&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|accessdate=2013-03-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EzC0FMGq|archivedate=2013-03-09}}{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ер-һыу атамалары ==
* Әбйәлил районы Күбәләк ырыуы ауылдары тарихы&lt;ref&gt;https://ba.wikibooks.org/wiki/Әбйәлил_районы_Күбәләк_ырыуы_ауылдары_тарихы&lt;/ref&gt;

== Административ бүленеш ==
[[Әбйәлил районы]]на 15 ауыл Советы инә. 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! Муниципаль берәмек
! Административ үҙәк
! style=&quot;text-align:center;&quot; | Тораҡ&lt;br&gt;пункттар
! style=&quot;text-align:center;&quot; | Халыҡ һаны&lt;br&gt;(кеше)
|-

| [[Әлмөхәмәт ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт ауыл Советы]]
| [[Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт]] ауылы
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 9
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Альмухаметовский сельсовет | тс }}
|-

| [[Амангилде ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Амангилде ауыл Советы]]
| [[Амангилде (Әбйәлил районы)|Амангилде]] ауылы
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 5
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Амангильдинский сельсовет (Абзелиловский район) | тс }}
|-

| [[Асҡар ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Асҡар ауыл Советы]]
| [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылы
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 6
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Аскаровский сельсовет (Абзелиловский район) | тс }}
|-

| [[Байым ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Байым ауыл Советы]]
| [[Байым (Әбйәлил районы)|Байым]] ауылы
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 10
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Баимовский сельсовет (Абзелиловский район) | тс }}
|-

| [[Буранғол ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Буранғол ауыл Советы]]
| [[Буранғол (Әбйәлил районы)|Буранғол]] ауылы
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 6
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Бурангуловский сельсовет (Абзелиловский район) | тс }}
|-

| [[Гусев ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Гусев ауыл Советы]]
| [[Гусев (Әбйәлил районы)|Гусев (Ҡаҙ)]] ауылы
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 6
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Гусевский сельсовет (Абзелиловский район) | тс }}
|-

| [[Дәүләт ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Дәүләт ауыл Советы]]
| [[Дәүләт (Әбйәлил районы)|Дәүләт]] ауылы
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 4
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Давлетовский сельсовет (Абзелиловский район) | тс }}
|-

| [[Ҡырҙас ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Ҡырҙас ауыл Советы]]
| [[Ҡырҙас]] ауылы

| style=&quot;text-align:right;&quot; | 2
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Кирдасовский сельсовет (Абзелиловский район) | тс }}
|-

| [[Красная Башкирия ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Красная Башкирия ауыл Советы]]
| [[Ҡыҙыл Башҡортостан]] ауылы

| style=&quot;text-align:right;&quot; | 4
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Краснобашкирский сельсовет (Абзелиловский район) | тс }}
|-

| [[Рауил ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Рауил ауыл Советы]]
| [[Ишҡол]] ауылы

| style=&quot;text-align:right;&quot; | 5
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Равиловский сельсовет (Абзелиловский район) | тс }}
|-

| [[Ташбулат ауыл Советы|Ташбулат ауыл Советы]]
| [[Ташбулат]] ауылы

| style=&quot;text-align:right;&quot; | 11
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Ташбулатовский сельсовет | тс }}
|-

| [[Таштимер ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Таштимер ауыл Советы]]
| [[Михайловка (Әбйәлил районы)|Михайловка]] ауылы
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 9
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Таштимеровский сельсовет (Абзелиловский район) | тс }}
|-

| [[Хәлил ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Хәлил ауыл Советы]]
| [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] ауылы
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 6
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Халиловский сельсовет (Абзелиловский район) | тс }}
|-

| [[Хәмит ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Хәмит ауыл Советы]]
| [[Хәмит]] ауылы
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 3
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Хамитовский сельсовет (Абзелиловский район) | тс }}
|-

| [[Йәнгел ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Йәнгел ауыл Советы]]
| [[Йәнгел]] ҡасабаһы
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 5
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Янгильский сельсовет (Абзелиловский район) | тс }}
|}

[[Файл:Administrative map of Abzelilovsky District in Bashkir language.png|thumb|center|600px|Әбйәлил районының административ картаһы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/17006-bj-lil-rajony}}{{V|9|01|2021}}   
* [http://www.abzelilovo.narod.ru/ О Абзелиловском районе]
* [http://www.abyalil.ru/Райондың рәсми сайты]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Әбйәлил районы ауылдары}} 
{{Әбйәлил районы муниципаль берәмектәре}}
{{Башҡортостан райондары}}

[[Категория:Башҡортостан райондары]]
[[Категория:Әбйәлил районы]]


{{Abzel-stub}}</text>
      <sha1>eg4rj3bctjg4njpbwm4n6yr7fen6atq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Архангел районы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8537</id>
    <revision>
      <id>1306334</id>
      <parentid>1277932</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T06:14:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17440" sha1="lvgl756m8p6n24b8w3ukbozkvvglnor" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Архангел районы''' — [[Башҡортостан]]дың үҙәк өлөшөндә, Өфөнән көньяҡ.-көнсығыш, [[Инйәр (йылға)|Инйәр]] йылғаһының түбәнге ағымында урынлашҡан. 1930 ойошторолған. Район үҙәге Архангель ауылы, Өфөнән 88 км алыҫлыҡта.

== Географияһы ==
Район территоряһының көнбайыш яртыһы тау алды тигеҙлеген, Көнсығыш Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының көнбайыштағы алғы һырттарын үҙ эсенә ала. Тупраҡ-климат шарттары һәм үҫемлек япмаһы ер өҫтө төҙөлөшө формаһы менән бәйләнгән. Тигеҙ өлөшөнә — йылы, бер аҙ ҡоро климат, асыҡ һоро урман ландшафты һәм көлһыу ҡара тупраҡлы урман-дала ландшафты, таулы өлөшөнә яуым-төшөм муллығы, һыуыҡ климат, ҙур майҙандарҙың урмандар менән ҡапланыуы (урыны менән 70 % тиклем һәм унан да күберәк), асыҡ һоро таулы урман тупрағы өҫтөнлөк итеүе хас. Район территорияһы буйлап ҡушылдыҡтары менән [[Инйәр (йылға)|Инйәр]] һәм [[Ләмәҙе (Эҫем ҡушылдығы)|Ләмәҙ]] йылғалары аға. Райондың төньяҡ-көнбайыш ситенән — [[Эҫем]], көнбайыш — [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]], көньяҡ-көнбайыш — [[Еҙем]] йылғалары ағып үтә. Тәбиғи ландшафты туризм һәм ял ойоштороуҙы үҫтереү өсөн уңайлы. [[Аҫҡын боҙ мәмерйәһе]] һәм уның тирә-яғы, Орловка ауылы эргәһендәге Мүк еләге һаҙлығы тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән. Һыу ҡоштарын ҡурсыу буйынса Архангель дәүләт заказнигы ойошторолған.

Район территоряһының төп өлөшө Урал алды бөгөлө сиктәрендә ятауылы Нефттең (Архангель, Карташевка, Малышевка), кирбес сеймалының (Аҙау, Князево балсығы), ҡом-ҡырсынташ ҡатнашмаһы (Ғәйфулла, Воробьёвка), ҡырсынташ (Баҫыу, Подгорский), эзбизгә яндырыу өсөн эзбизташ (Кинтерле), агрономик рудаларҙың (Сикйылға) һ.б. бәләкәйерәк ятҡылыҡтары асылды.

== Билдәле шәхестәре ==

[[Файл:Hero of the Soviet Union medal.png|10px]] [[Пстыго Иван Иванович]] (10.04.1918—23.02.2009), хәрби эшмәкәр, [[Советтар Союзы Геройы]], авиация маршалы, [[СССР]]-ҙың атҡаҙанған хәрби осоусыһы, [[Волгоград]] ҡалаһының почётлы гражданы. [[Сухополь]] ауылынан.

[[Файл:Hero of the Soviet Union medal.png|10px]] [[Саевич Тимофей Александрович]] (23.02.1919—26.11.2003), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан [[СССР|совет]] хәрби хеҙмәткәре, осоусы, разведка авиация полкының звено командиры. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сухополь ауылынан.
* [[Брянцева Людмила Ивановна]] фәнни эшмәкәрлеген урыҫ халҡының йыр фольклорын өйрәнеүгә бағышлай. «Башҡортостандың Архангел районындағы урыҫ йыр традицияһы» йыйынтығының ([[2006 йыл|2006]]) йыр текстары һәм нота эшкәртмәләре авторы. [[1997 йыл|1997]]—[[2006 йыл]]дарҙа Рәсәй халыҡтары фольклоры буйынса йыйынтыҡ әҙерләүҙә әүҙем эшләгән яуаплы мөхәррир була. Башҡортостан радиоһында урыҫ фольклорына арналған «Малахит ҡумта» тип аталған махсус тапшырыуҙар циклын әҙерләү авторҙашы булып сығыш яһай. «Таусень» урыҫ халыҡ фольклор ансамбленең ғилми консультанты&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ru/articles/104266/ БРЯНЦЕВА Людмила Ивановна]&lt;/ref&gt;.
* [[Алсынбаев Мәхәмәт Мәхәмәтулла улы]] (8.03.1949), ғалим-хирург, медицина өлкәһе һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1995—2010 йылдарҙа «Иммунопрепарат» предприятиеһының генераль директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 2‑се һәм 3‑сө саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Медицина фәндәре докторы (2003), профессор (2007). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (1999), Башҡортостан Республикаһы атҡаҙанған табибы (1995). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. [[Ҡыҙылъяр (Архангел районы)|Ҡыҙылъяр]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/744-alsynbaev-m-kh-m-t-m-kh-m-tulla-uly Башҡорт энциклопедияһы — Алсынбаев Мәхәмәт Мәхәмәтулла улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406000531/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/744-alsynbaev-m-kh-m-t-m-kh-m-tulla-uly |date=2016-04-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406000531/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/744-alsynbaev-m-kh-m-t-m-kh-m-tulla-uly |date=2016-04-06 }}{{V|7|03|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Анохин Виктор Фёдорович]] (18.07.1951), [[СССР|совет]] спортсыһы. 1976 йылғы [[Йәйге Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы. СССР йыйылма командаһы ағзаһы (1974—79). [[Еңел атлетика]] буйынса СССР‑ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1991). Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры. [[Ырныҡшы]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/952-anokhin-viktor-fjodorovich Башҡорт энциклопедияһы — Анохин Виктор Фёдорович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406003610/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/952-anokhin-viktor-fjodorovich |date=2016-04-06 }}{{V|04|07|2018}}&lt;/ref&gt;. 
* [[Фәтих Иҡсанов]] (1.09.1935—19.10.1992), актёр, режиссёр. 1969 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. «Йәдкәр» фольклор төркөмөн ойоштороусыларҙың береһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1986). [[Тирәкле (Архангел районы)|Тирәкле]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/5523-i-sanov-f-tikh-kh-jrulla-uly Башҡорт энциклопедияһы — Иҡсанов Фәтих Хәйрулла улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405181059/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/5523-i-sanov-f-tikh-kh-jrulla-uly |date=2016-04-05 }}{{V|29|08|2018}}&lt;/ref&gt;. 
* [[Йосопова Нәсиә Хәмиҙулла ҡыҙы]] (5.01.1949), педагог, журналист, йәмәғәтсе. 1978—1999 йылдарҙа [[Абҙан (Архангел районы)|Абҙан]] урта мәктәбе директоры, 2003—2009 йылдарҙа «Инйәр» район гәзите мөхәррире. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ мәғарифы отличнигы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы. Райондың почётлы гражданы&lt;ref&gt;[https://arhangel.bashkortostan.ru/district/honorary/421/ Муниципальный район Архангельский район РБ. Официальный сайт. Почётные граждане. Юсупова Нисия Хамидулловна.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028145253/https://arhangel.bashkortostan.ru/district/honorary/421/ |date=2020-10-28 }}{{ref-ru}}{{V|1|01|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Усков Валерий Иванович]] (24.10.1958—10.2013), журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре. СССР Журналистар союзы ағзаһы. 2001—2013 йылдарҙа [[Мишкә районы]]ның «Дружба» гәзите мөхәррире. Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре, Мишкә районының почётлы гражданы (2014, үлгәндән һуң). [[Ҡыҙыл Еҙем]] ауылынан&lt;ref&gt;[https://mishkan.bashkortostan.ru/about/honorary/389943/ Муниципальный район Мишкинский район Республики Башкортостан. Официальный сайт. Почетные граждане. Усков Валерий Иванович]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|19|10|2018}}&lt;/ref&gt;.
* [[Әһлиуллина Клара Ишбулды ҡыҙы]] (5.12.1968), ғилми хеҙмәткәр. 2009 йылдан [[Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы)|«Башҡорт энциклопедияһы» автономиялы дәүләт ғилми учреждениеһының]] директор урынбаҫары. Башҡортостандың Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты. [[Максим Горький (Архангел районы)|Максим Горький]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/18758-agliullina-klara-ishbuldinovna.html Башкирская энциклопедия — Аглиуллина Клара Ишбулдиновна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224054729/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/18758-agliullina-klara-ishbuldinovna.html |date=2019-12-24 }}{{ref-ru}}{{V|3|12|2018}}&lt;/ref&gt;.
* [[Юлбарисов Эрнст Мирсаяф улы]] (22.01.1939), ғалим-геолог, дәүләт һәм нефть сәнәғәте эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1992—1998 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Геология һәм ер аҫтын файҙаланыу буйынса дәүләт комитеты рәйесенең 1-се урынбаҫары. Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1976), техник фәндәр докторы (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1995), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы нефтсеһе (1997), Рәсәй Федерацияһының почётлы ер аҫтын тикшереүсеһе (2009), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1987).
== Халыҡ һаны ==
'''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):'''
{{Wikidata/Population}}

{{ Население | Архангельский район | Оформление=standard| Столбцов=6}}
&lt;br /&gt;
{{ Население | Архангельский район | д }}

; Милли составы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ һанын иҫәпкә алыу мәғлүмәттәре буйынса: башҡорттар — 45,4 %, урыҫтар — 38,5 %, татарҙар — 10,6 %, сыуаштар — 2,4 %, башҡа милләт вәкилдәре — 3,1 %&lt;ref name=&quot;ВПН-2010&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|accessdate=2013-03-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EzC0FMGq|archivedate=2013-03-09}}{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Арх-Латыш ауыл Советы биләмәһендә [[латыштар]] йәшәй.

== Иҡтисад ==
Архангел районы — аграр-урман сәнәғәте районы. [[Ауыл хужалығы]] ерҙәре — 65,0 мең га, шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр 35,4 мең га майҙанды биләй. Район [[ауыл хужалығы]] производствоһы махсуслашыуының ике зонаһына инә. Улар — Төньяҡ урман-дала (тигеҙ өлөшө) һәм тау-урман (тау өлөшө) зоналары. Тигеҙ өлөшөндә сәселгән төп культуралар — яҙғы [[бойҙай]] һәм шәкәр сөгөлдөрө, тау өлөшөндә — ужым [[арыш]]ы һәм [[һоло]]. Һөт-ит тоҡомло һыйыр малы, сусҡа, һарыҡ һәм йылҡы үрсетәләр. [[Умартасылыҡ]] алға киткән.
Урмандар 163 мең га ерҙе биләй. Ағас запасы 21918 мең м³, шуларҙың 8791 мең м³ өлгөргән һәм ҡартайған ағастар иҫәбенә инә.

Архангел леспромхозы байтаҡ күләмдә ағас әҙерләй. Ағас эшкәртеү предприятиелары араһында Архангел ағастан йәшник эшләү заводы айырылып тора, ул Нефть ятҡылығы «Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы тарафынан файҙаланыла.

Район территорияһын Магнитогорск—Белорет—Ҡарлыман тимер юлы һәм Булгаково—Архангел—Белорет автомобиль юлы киҫеп үтә.

Районда 50 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 14 урта; музыка мәктәбе һәм һөнәрселек училищеһы, 24 китапхана, 35 клуб учреждениеһы, 2 дауахана бар. Урыҫ телендә «Архангельский вестник», башҡорт телендә «Инйәр» гәзиттәре сыға.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1260-arkhangel-rajony}} {{V|3|12|2018}}
* [http://inzerpressa.ru/ «Инйәр» — Архангел районының ижтимағи-сәйәси гәзите)]
* [http://www.bashkortostan.ru/state/municipality/municip/detail.php?ID=1601 Башҡортостан Республикаһы сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101026220036/http://bashkortostan.ru/state/municipality/municip/detail.php?ID=1601 |date=2010-10-26 }}
* [http://arkhangelskoye.ru Райондың рәсми булмаған сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121019084229/http://arkhangelskoye.ru/ |date=2012-10-19 }}

{{Архангел районы ауылдары}} 
{{Архангел районы муниципаль берәмектәре}}
{{Башҡортостан райондары}}

[[Категория:Башҡортостан райондары]]
[[Категория:Архангел районы]]


{{Arkh-stub}}</text>
      <sha1>lvgl756m8p6n24b8w3ukbozkvvglnor</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ауырғазы районы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8540</id>
    <revision>
      <id>1306354</id>
      <parentid>1297983</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T07:12:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16724" sha1="jjx5fwzckbp1noszfl8eh5axqc7nrub" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ауырғазы районы''' — Өфөнән 80 км көньяҡта, Ағиҙел буйы убалы тигеҙлегенең яҡшы үҙләштерелгән өлөшөндә урынлашҡан. 1930 ойошторолған. Майҙаны 2014 км². Халыҡ һаны (мең кеше): 1979 — 47,2; 1989 — 39,1; 1995 — 38,8; 2010 — 30,9. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы —      1 км²-ға 19 кеше. Күпселеге [[татарҙар]], [[сыуаштар]], [[башҡорттар]]. Район үҙәге — [[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбаҙы]] ауылында — 11,6 мең кеше (1994) йәшәй.

== Географияһы ==
Ер өҫтө формалары убалы ҡалҡыулыҡтарҙан тора, ныҡ [[карс]]ланған . Климаты континенталь һәм уртаса дымлы. Район територияһы аша  [[Өршәк (йылға)|Өршәк]] һәм [[Ауырғазы]] йылғалары аға. [[Имән]], [[ҡайын]] ҡатыш имән, [[йүкә]] һәм [[уҫаҡ]] урмандары район майҙанының 17% биләй,   ҡалҡыулыҡтарҙа һирәк-һаяҡ утрау булып үҫә.

Район ерендәге тупраҡ һелтеһеҙләнгән, карбонатлы, һоро урман һәм ғәҙәти ҡара тупраҡлы.

== Иҡтисады ==
Районда [[нефть]] ятҡылыҡтары (Боҙаяҙ, Өршәк, Талбаҙы, Ибрай, Черниговка, Добровольный), кирбес сеймалы (Софиполь һәм Суханово), балсыҡ (Дарьино, Яңы Федоровка), ҡом (ДуБашҡортостановка, Кесе ИБашҡортостанай), [[гипс]], [[эзбизташ]], ҡом-ҡырсынташ ҡатнашмаһы (Түбәнге Ләкәнде), агрономик [[руда]]лар (Яңы Төрөмбәт һәм Иҫке Ҡарамалы) запасы бар. Ауырғазы районы нигеҙҙә, — [[ауыл хужалығы]] районы. [[Ауыл хужалығы]] ерҙәре (121 мең га) бөтөн Район майҙаныныңның 72% биләй, шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 103 мең га. [[ауыл хужалығы]] предприятиелары  [[бойҙай]], [[ҡарабойҙай]], [[шәкәр сөгөлдөрө]] үҫтереүгә, һөт-ит малы, [[сусҡа]], [[һарыҡ]] үрсетеүгә махсуслашҡан.

[[Нефть]] ятҡылыҡтарын “Ишембайнефть”, “Өфөнефть” нефть һәм газ сығарыу идаралыҡтары үҙләштерә. Талбаҙыла ҡатнаш мал аҙығы һәм кирбес заводтары, аҙыҡ-түлек комбынаты эшләй; [[ауыл хужалығы]] техникаһы Талбаҙыла һәм Ишлелә ремонтлана.

Район територияһын төньяҡтан көньяҡҡа Өфө—Күмертау—Ырымбур тимер һәм автомобиль юлдары, Көнбайыштан көнсығышҡа Дәүләкән—Талбаҙы—Красноусол автомобиль юлы киҫеп үтә. Район эсендә Куйбышев тимер юлының Дарьино һәм Нуғаҙаҡ тимер юл станциялары урынлашҡан.

== Социаль–мәҙәни өлкә ==
Районда 66 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 33 урта мәктәп, Ауырғазы һөнәрселек училищеһы, 35 китапхана, 63 клуб, 1 үҙәк район һәм 4 участка дауаханаһы, [[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбаҙы]]    ауылыда тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы бар. Урыҫ, татар һәм сыуаш телдәрендә “Путь Родины” — “Ватан юлы” — “Сершыв ҫүле” район гәзиттәре сыға.

==Транспорт==
Район территорияһы буйлап Өфө—Ырымбур тимер юлы, [[Р-240 (автомобиль юлы)|Р-240 «Өфө — Ырымбур» федераль автомобиль юлы]] үтә.
== Халыҡ һаны ==
'''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):'''
{{Wikidata/Population}}

== Билдәле шәхестәре ==
* {{МиҙалБ|СХГ}} [[Саттаров Миңлебай Зәйнетдин улы]] (12.05.1929—21.03.2015), хеҙмәт алдынғыһы. 1955—1974 йылдарҙа «[[Салауатнефтеоргсинтез]]» производство берекмәһе аппратсыһы. КПСС-тың XXIV съезы һәм СССР профсоюздарының XIV съезы делегаты, РСФСР-ҙың 7-се саҡырылыш Юғары Советы һәм [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] өс саҡырылыш ҡала Советы депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). СССР-ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1971), СССР-ҙың Граждандар оборонаһы отличнигы (1982), СССР-ҙың санитария оборонаһы отличнигы (1983). [[Семёнкин (Ауырғазы районы)|Семёнкин]] ауылынан.
----
* [[Фәрит Богданов]] (7.10.1932—12.03.2001), драматург. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1992). [[Солтанморат]] ауылынан.
* [[Дьяконова Мария Ивановна]] (14.11.1918—2.04.2005), табип, медицина эшмәкәре. 1961—1974 йылдарҙа Стәрлетамаҡ ҡала ҡала һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, отставкалағы медицина хеҙмәте капитаны. РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы. II дәрәжә Ватан һуғышы һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы (1991). [[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://www.moypolk.ru/sterlitamak/soldiers/dyakonova-mariya-ivanovna. Официальный сайт движения «Бесмертный полк». Дьяконова Мария Ивановна]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|12|11|2018}}&lt;/ref&gt;.
* [[Зифа Нагаева]] (1.03.1956), йырсы, шағир, композитор, радио тапшырыуҙар алып барыусы (1996—2013). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2003), райондың [[Ғәлимйән Ибраһимов]] исемендәге премияһы лауреаты (2006), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2011). [[Иҫке Этекәй]] ауылынан.
* [[Ишемғолов Марат Баязит улы]] (29.08.1948—24.09.2013), хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, 2001—2013 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Башҡортостан]]дың халыҡ мәғарифы отличнигы (1996), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2010). Райондың Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премияһы лауреаты (2011). [[Ғүмәр (Ауырғазы районы)|Ғүмәр]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/578296-ushel-iz-zhizni-glava-administratsii-aurgazinskogo-rayona-marat-ishemgulov/ Ушел из жизни глава администрации Аургазинского района Марат Ишемгулов. ИА «Башинформ», 25 сентября 2013 года]{{ref-ru}}{{V|27|08|2018}}&lt;/ref&gt;. 
* [[Малахов Михаил Андреевич]] (20.10.1923—6.11.1988), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир, айырым сапер батальонының сапер-разведчигы, гвардия ефрейторы. Дан орденының тулы кавалеры. [[Болотин (Ауырғазы районы)|Болотин]] ауылынан.
* [[Никитин Николай Моисеевич]] (19.12.1926—14.10.2008), ауыл хужалығы алдынғыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1981). [[Мәнеү]] ауылынан.
* [[Николаев Василий Васильевич]] (11.02.1939—28.06.2007), ғалим-инженер‑механик, сәнәғәт эшмәкәре. 1989—2002 йылдарҙа [[Ленин ордены|Ленин орденлы]] «Оренбургазпром» берекмәһененең начальнигы һәм генераль директоры. [[Сыуаш Республикаһы]]ның Милли фән һәм сәнғәт академияһының почётлы академигы (2001). Техник фәндәр докторы (1998), профессор (1996). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1992), СССР-ҙың почётлы газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1989). Ике тапҡыр Сыуашстандың Дәүләт премияһы лауреаты (2001, 2006). [[Почёт ордены]] кавалеры (1996). Райондың почётлы гражданы (2000). [[Сыуаш-Ҡарамалы]] ауылынан.
* [[Рәжәпов Мөхәмәт Солтан улы]] (25.7.1908—18.06.1971), инженер-электрик, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1960—1963 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] Халыҡ хужалығы  Советы рәйесе урынбаҫары. [[БАССР]]-ҙың 6-сы һәм 7-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1958). Октябрь Революцияһы (1971), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|«Ҡыҙыл Йондоҙ»]] (1943) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1945) ордендары кавалеры. [[Мөҡсин (Ауырғазы районы)|Мөҡсин]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/11451-r-zh-pov-m-kh-m-t-soltan-uly Башҡорт энциклопедияһы — Рәжәпов Мөхәмәт Солтан улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421084829/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/11451-r-zh-pov-m-kh-m-t-soltan-uly |date=2016-04-21 }}{{V|10|07|2018}}&lt;/ref&gt;.    
* [[Рәхимов Рөстәм Хәлим улы]] (6.10.1937) — хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Стәрлетамаҡ]]тағы «Каучук» йәмғиәтенең 1983—2000 йылдарҙағы директоры һәм генераль директоры (1992). Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты (1999-2003). [[Башҡорт АССР-ы]]ның һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған химигы, [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы (2016). [[Иҫке Әпсәләм]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2_%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Энциклопедия Урала — Рахимов Рустам Халимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190412033941/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2_%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2019-04-12 }}{{ref-ru}}{{V|28|09|2017}}&lt;/ref&gt;.
* [[Семёнов Александр Сергеевич]] (18.09.1933), мәғариф һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1976—1998 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]]тағы 48-се һөнәри училище директоры, 1998—2000 йылдарҙа ҡаланың ветерандар Советы рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған һөнәри-техник белем биреү уҡытыусыһы, Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы (1996). [[Берёзовка (Ауырғазы районы)|Берёзовка]] ауылынан.
* [[Сөләймәнов Рим Солтан улы]] (3.01.1949), ғалим-нефтсе, хужалыҡ эшмәкәре. 1986—2012 йылдарҙа «Газпром добыча Уренгой» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең генераль директоры. Рәсәйҙең Тау академияһы академигы. Техник фәндәр кандидаты (1993). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1992), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1998), СССР-ҙың газ сәнәғәте (1984) һәм Рәсәйҙең яғыулыҡ‑энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (1998). СССР-ҙың Дәүләт (1987), Ленин комсомолы премиялары (1981) лауреаты. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1979), 4‑се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (1999) һәм Рәсәйҙең [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] (1996) ордендары кавалеры. [[Яңы Ҡарамалы (Ауырғазы районы)|Яңы Ҡарамалы]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/11845-s-l-jm-nov-rim-soltan-uly Башҡорт энциклопедияһы — Сөләймәнов Рим Солтан улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421073451/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/11845-s-l-jm-nov-rim-soltan-uly |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421073451/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/11845-s-l-jm-nov-rim-soltan-uly |date=2016-04-21 }}{{V|30|12|2018}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар == 
* {{БЭ|80505}}{{V|16|03|2021}}   
* [http://www.aurgazy.ru Администрация района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110207181148/http://aurgazy.ru/ |date=2011-02-07 }}

{{Ауырғазы районы ауылдары}}
{{Ауырғазы районы муниципаль берәмектәре}}
{{Башҡортостан райондары}}

{{Башланғыс}}

[[Категория:Башҡортостан райондары]]
[[Категория:Ауырғазы районы]]</text>
      <sha1>jjx5fwzckbp1noszfl8eh5axqc7nrub</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Балаҡатай районы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8574</id>
    <revision>
      <id>1306386</id>
      <parentid>1288026</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T10:01:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9130" sha1="kbualqrkft73kigf4k0dayr1tkc1ojl" xml:space="preserve">{{Административная единица
|Цвет1 = {{Цвет|Россия}}
|Цвет2 =
|Русское название = Балаҡатай районы
|Оригинальное название = 
|Герб = Coat_of_Arms_of_Belokatai_rayon_(Bashkortostan).png
|Флаг = Flag of Belokataysky rayon.svg
|Страна = [[Рәсәй]]
|Статус = [[муниципаль район]]
|Гимн =
|Входит в = [[Башҡортостан]]
|Включает = 14 ауыл советы
|Столица =  [[Яңы Балаҡатай]] ауылы
|КрупныйГород =
|КрупныеГорода =
|Дата = 1930
|Глава = 
  |Название главы                 = Муниципаль район башлығы
|Глава2 = 
  |Название главы2                = Муниципаль район Советы рәйесе
|ВВП =
  |Год ВВП                        = 
  |Место по ВВП                   = 
  |ВВП на душу населения          = 
  |Место по ВВП на душу населения = 
|Язык =
|Языки =
|Население = 21 277
  |Год переписи                   = 2010
  |Место по населению             = 
  |Плотность                      = 
  |Место по плотности             = 
  |Национальный состав            = 
  |Конфессиональный состав        = 
|Площадь = 3037
  |Место по площади               = 15
|Максимальная высота =
|Средняя высота =
|Минимальная высота =
|Широта =
|Долгота =
|Карта = Location of Belokatayskiy rayon (Bashkortostan).svg
|ЧасовойПояс ={{MSK+2}}
|Аббревиатура =
|ISO =
|FIPS =
|Код автомобильных номеров = 02, 102
|Сайт =
|Параметр1 =
|Название параметра1 =
|Примечания =
}}
'''Балаҡатай районы''' ({{lang-ru|Белокатайский район}}) – [[Башҡортостан]]дағы муниципаль район. Республиканың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, [[Силәбе өлкәһе|Силәбе]] һәм [[Свердловск өлкәһе|Свердловск]] өлкәләре менән сиктәш урынлашҡан. 1930 йылда Иҫке-Балаҡатай районы ойошторолған, 1933 йылда хәҙерге исеме бирелгән. Майҙаны — 3037 км². Район үҙәге — [[Яңы Балаҡатай]] ауылы, Өфөнән 341 км, иң яҡын тимер юл станцияһы Үңкерҙенән (Силәбе өлкәһе) 35 км.

Халҡы — 22,6 мең (2010) кеше (1970 — 27,5 мең; 1979 — 24,9 мең; 1989 — 22,1 мең; 1995 — 23,0 мең кеше). Халыҡтың уртаса тығыҙлығы 1 км²-ға 8 кеше. Күпселек [[урыҫтар]] һәм [[башҡорттар]] йәшәй. Районда барлығы 46 ауыл. Кешеләрҙең күбеһе (1989 халыҡ иҫәбен алыу буйынса) [[Яңы Балаҡатай]] (5,3 мең), [[Ҡарлыхан]] (1,7 мең), [[Урғалы]] (1,5 мең), [[Ямаш (Балаҡатай районы)|Ямаш]] (1,2 мең) ауылдарында көн итә.

== Географияһы ==
Район территорияһы [[Ҡариҙел]] менән [[Әй]] йылғаларының түбәнге ағымы араһында ята. Диңгеҙ кимәленән 300—400 метр өҫтә. Ул ерҙәр йылға туғайҙары, ҡулауыҡтар менән ныҡ ҡына бүлгеләнгән. Көнсығыш яғын Уралдың көнбайыш битләүендәге алғы һырттар теҙмәһе (Масҡары арҡа, Ҡарауылтау, Һараяҡ, Аҡҡашҡа һ. б.) биләй. Орографик факторҙар тәьҫире арҡаһында яуым-төшөм күләме 550—600 мм-ға барып етә, йылы ваҡыт 90—100 көндән артмай.

Һоро һәм ҡарағусҡыл һоро урман тупрағы, ә көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә һоро һәм ҡарағусҡыл һоро тау-урман тупрағы өҫтөнлөк итә. Райондың 46,8% ерен ҡатнаш урмандар алып тора. [[Ҡондоҙ]], [[шәшке]], ҡама, ҡырағай йәнлек һәм ҡош-ҡорттоң башҡа һунар-промысла төрҙәрен һаҡлау маҡсатында Ҡарлыхан менән Балаҡатай заказниктары ойошторолған.

Районда ҡомташ (Яңы Балаҡатай), кирбес балсығы (Атарша), ҡом, ҡомло ҡырсынташ кеүек материалдар ҡатнашмаһы, агрономик рудалар: эзбизташ, күл эзбизе, торф туфы (Аҡсаған) ятҡылыҡтары табылған. Уларҙың бер ни тиклем өлөшө урындағы ихтыяж өсөн ҡулланыла.
== Транспорт ==
Районды транспорт менән хеҙмәтләндереүҙә ике тимер юл станцияһы: Үңкерҙе (район территорияһынан ситтә) һәм Урғалы (район территорияһында) ҡатнаша. Үңкерҙенән Яңы Балаҡатай ауылынана автомобиль юлы бара. Яңы Балаҡатай—Үрге Ҡыйғы һәм Яңы Балаҡатай—Ҡарлыхан—Оло Устьикин автомобиль юлдары районды республика әһәмиәтендәге Өфө—Бөрө—Сулея—Һатҡы, Мәсәғүт—Красноуфимск автомобиль магистралдәре менән тоташтыра. Урғалы тимер юл станцияһында «Уренгой—Силәбе—Петровск» газ үткәргесенең газ ҡыуҙырыу станцияһы урынлашҡан. [[Яңы Балаҡатай]]ҙа аэропорт эшләй.

== Социаль-мәҙәни өлкә ==
Районда 38 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 12 урта мәктәп; 1 музыка мәктәбе, 1 ПУ, 21 дөйөм китапхана, 42 клуб учреждениеһы, үҙәк район, 3 участка дауаханаһы бар.

Урыҫ һәм башҡорт телдәрендә «Новый Белокатай» — «Яны Балакатай» гәзите сыға.
 
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
* [https://disk.yandex.ru/i/8RiwBH3nztgPzQ Белокатайский район история и современность.pdf / Историко-краеведческое издание. / Автор-составитель В. А. Ощепков. — Уфа : Издательство «Диалог», 2004. — 476 с. — ISBN 5-94524-028-1.]{{ref-ru}} {{V|7|04|2021}}   
* [https://yadi.sk/i/YPkG5_hJfYnZEQ В Карлыханово поют, а в Емаше слышно...]{{ref-ru}} {{V|7|04|2021}}
* [https://yadi.sk/i/OHEnVeGizCf65g История православных и старообрядческих храмов и молитвенных домов Уфимской губернии Белокатайский район]{{ref-ru}} {{V|7|04|2021}}
* [https://yadi.sk/i/SkHSl8DL0srhAw Из истории Белокатайского района и с. Карлыханово] {{ref-ru}} {{V|7|04|2021}}
* [https://yadi.sk/i/exFaCpZ2EkPNbQ Здесь отчизна моя...] {{ref-ru}} {{V|7|04|2021}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|80525}} {{V|29|01|2021}}   
* [https://belokatai.bashkortostan.ru/district/ Администрация муниципального района Белокатайский район Республики Башкортостан. Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210202233754/https://belokatai.bashkortostan.ru/district/ |date=2021-02-02 }}{{ref-ru}}{{V|29|01|2021}}   
* [https://web.archive.org/web/20120118062122/http://xn--80aabqwdgy2b.xn--p1ai/ Белокатайский портал]
* Белокатайский район: история и современность / Историко-краеведческое издание. / Автор-составитель В. А. Ощепков. — Уфа : Издательство «Диалог», 2004. — 476 с. — ISBN 5-94524-028-1. {{ref-ru}} {{V|29|01|2021}}  

{{Балаҡатай районы ауылдары}} 
{{Балаҡатай районы муниципаль берәмектәре}}
{{Башҡортостан райондары}}

[[Категория:Башҡортостан райондары]]
[[Категория:Балаҡатай районы]]</text>
      <sha1>kbualqrkft73kigf4k0dayr1tkc1ojl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡыйғы районы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8750</id>
    <revision>
      <id>1306128</id>
      <parentid>1079707</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T15:19:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18749" sha1="9mr1vc36o2yy74b238qmg9cxunjby4o" xml:space="preserve">{{Infobox Административ берәмек
|Административ берәмек = Ҡыйғы районы&lt;br /&gt;{{lang-ru|Кигинский район}}
|рәсем1=Coat of Arms of Kigi rayon (Bashkortostan).png
|рәсем2=Flag of Kigi rayon (Bashkortostan).png
|рәсем3=Location of Kiginskiy rayon (Bashkortostan).svg
|Ил = [[Рәсәй]]
|Статус = Муниципаль район
|Төбәк = [[Башҡортостан]]
|Административ үҙәге = [[Үрге Ҡыйғы]]  ауылы
|Эске бүленеш = 9 ауыл биләмәһе
|Халыҡ һаны = 21 239 кеше
|Халыҡ тығыҙлығы = 11,4
|Сәғәт бүлкәте = MSK +2
|Автомобиль коды = 02, 102
|Хакимиәт башлығы= Зөһрә Гордиенко (2020 йылдың 21 ғинуарынан)&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/1403947/ Республикала тәүге тапҡыр ҡатын-ҡыҙ район башлығы итеп тәғәйенләнде. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2020, 21 ғинуар]{{V|21|01|2020}}&lt;/ref&gt;
|Майҙаны = 1688 [[квадрат километр|км²]]
}}
'''Ҡыйғы районы''' ({{lang-ru|Кигинский район}}) – [[Башҡортостан]]дағы муниципаль район. Административ үҙәге – [[Үрге Ҡыйғы]] ауылы. Районда 21 мең 239 кеше йәшәй.

БР‑ҙың төньяҡ‑көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Төньяҡта — Мәсетле, төньяҡ‑көнсығышта — Балаҡатай р‑ндары, көньяҡ‑ көнсығышта — Силәбе өлк., көньяҡ‑ көнбайышта — Салауат, көнбайышта Дыуан р‑ндары м‑н сиктәш. 1930 й. 20 авг. Үрге Ҡыйғы р‑ны булараҡ ойошторола, район составына ''Мәсәғүт кантоны'' улустары инә, 1933 й. 20 сент. хәҙ. исемен йөрөтә (ҡара: ''Административ район''). 1963 й. 1 февр. бөтөрөлә, терр‑яһы Салауат р‑ны составына индерелә. 1965 й. 13 ғин. яңынан ойошторола.

Майҙаны — 1688 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Адм. үҙәге — Үрге Ҡыйғы а., Өфөнән төньяҡ‑көнсығышҡа 294 км һәм Һилейә т. юл ст. (Силәбе өлк.) төньяҡ‑көнбайышҡа табан 43 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Халҡы (мең кеше): 1939 й. — 27,9; 1959 — 22,7; 1989 — 18,9; 2002 — 19,8; 2010 — 19,1. Милли составы: ''татарҙар'' — 52,0%, ''башҡорттар'' — 41,3%, ''урыҫтар'' — 5,2%. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 11,3 кеше/км². Районда 9 ''ауыл советы'', 39 ауыл торама пункты бар, иң ҙурҙары: Үрге Ҡыйғы (6,6 мең кеше), Түб. Ҡыйғы (1,4 мең), Ләүйылға (1,1 мең) ауылдары.

''Рельефы'' Йүрүҙән‑Әй тигеҙлегенән, төньяҡта — яйла һымаҡ массивтарҙан, көньяҡ‑көнсығышта ''Башҡортостан (Көньяҡ) Уралы'' көнбайыш битләүенең тау итәктәренән ғибәрәт. Район ''Йүрүҙән‑Сылва депрессияһы'', көньяҡ‑көнсығышта — ''Башҡорт мегантиклинорийы'' сиктәрендә ята. Район терр‑яһында ''эзбизташ'' (Арыҫлан); ҡом‑ҡырсын ҡатнашмаһы һәм ''ҡом'' (Йүкәлекүл); төҙөлөш ташы (Ҡуянай); ''ер аҫты һыуҙары'' (Ҡыйғы) ятҡылыҡтары бар. ''Климаты'' континенталь, уртаса һалҡын, дымлы. Һауаның уртаса йыллыҡ т‑раһы 0,8°С, ғин. уртаса т‑ра –5,8°С, июлдә 17°С. Теҙмә ҡалҡыулыҡтар араһындағы уйпатлыҡтарҙа т‑ралар инверсияһы билдәләнгән. Яуым‑төшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары 490 мм, йылы осорҙа 400 мм ашыу. ''Гидрографик селтәрҙе'' Алйылға ҡушылдығы м‑н Әй й. һәм Ләүйылға, Кесейек ҡушылдыҡтары м‑н Ҡыйғы й.; Абзай, Светлый ''һаҙлыҡтары'' һ.б. барлыҡҡа килтерә. Көлһыуланған ''ҡара тупраҡ'', ҡараһыу һоро, аҡһыл һоро һәм ''һоро урман тупрағы'' өҫтөнлөк итә. Ҡайын, ҡара ылыҫлы‑киң япраҡлы, ҡарағай һәм ҡарағас ''урмандары'' таралған. Терр‑яһының 36,5%‑ын урман ҡаплаған. Хайуандар донъяһы урман‑дала төрҙәренән тора. Ҡолмәт а. эргәһендәге Әй й. һыубаҫар туғайында ''заказник'' ойошторолған.

2012 й. ''ауыл хужалығы ерҙәренең''майҙаны 93,3 мең га (дөйөм майҙандың 55,1%‑ы) тәшкил иткән, ш. иҫ. ''һөрөнтө ерҙәр'' — 43,1, ''сабынлыҡтар'' — 25,4, ''көтөүлектәр'' — 24,3; урмандар майҙаны — 53,4, ''ер өҫтөһыуҙары'' — 1,0. Район ''төньяҡ‑көнсығыш урман‑дала зонаһына'' инә. А.х. пр‑тиелары [''колхоз'', 5 АХПК, МУП, 10 ЯСЙ, 82 ''крәҫтиән (фермер) хужалығы''] ''иген культуралары'', ''мал аҙығы культуралары'', ''картуф'' үҫтереүгә, һөт‑ит йүнәлешле һыйыр малы үрсетеүгә махсуслаша. ''Йәшелсәселек'', ''сусҡасылыҡ'', ''йылҡысылыҡ'', ''умартасылыҡ''үҫешкән. Район терр‑яһында урман хужалығы бар. “Ит традициялары” ЯСЙ, икмәк комб‑ты, юл ремонтлау‑төҙөү идаралығы, МТС һ.б. эшләй. Район терр‑яһы буйлап Бөрө — Мәсәғүт — Һатҡы (Силәбе өлк.), Малаяҙ — Үрге Ҡыйғы — Яңы Балаҡатай — Үңкерҙе (Силәбе өлк.) ''автомобиль юлдары'' үтә. ''Төньяҡ‑көнсығыш иҡтисади төбәккә''инә.

Районда ПУ, 25 дөйөм белем биреү мәктәбе, шуларҙың 12‑һе — урта мәктәп, ш. иҫ. ''Үрге Ҡыйғы лицейы №1'', 26 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы, сәнғәт мәктәбе, ДЮСШ, Пионерҙар һәм уҡыусылар йорто; үҙәк район һәм 2 участка дауаханалары, 25 фельдшер‑акушерлыҡ пункты; 28 клуб учреждениеһы, 22 китапхана, тарих‑тыуған яҡты өйрәнеү музейы, физкультура‑һауыҡтырыу комплексы бар. 2 үҙешмәкәр сәнғәт халыҡ коллективы эшләй. “''Наши Киги''” гәз. сыға.

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Биксурин Алик Сәлих улы]] (21.09.1937), балет артисы, театр һәм мәғариф эшмәкәре. 1956—1976 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы, 1988—1990 йылдарҙа театрҙың директоры, 1985—2008 йылдарҙа [[Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография училищеһы]] директоры.[[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1969). [[Үрге Ҡыйғы]] ауылынан.
* [[Вәлиев Тәүкәлүн Хаммат улы]] (19.11.1896—10.10.1959), педагог. 1934—1957 йылдарҙа [[Башҡорт АССР‑ы]]ның Ҡыйғы һәм [[Салауат районы|Салауат]] райондарында дөйөм белем биреү мәктәптәре директоры. РСФСР мәктәбенең (1952) һәм Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949). Ике [[Ленин ордены]] (1939, 1949) кавалеры. [[Дүшәмбикә]] ауылынан.
* [[Ғатауллин Раил Рәфҡәт улы]] (3.03.1959, ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (2004), профессор (2006). [[Арыҫлан (Ҡыйғы районы)|Арыҫлан]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/5467-ataullin-rail-r-f-t-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ғатауллин Раил Рәфҡәт улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421143115/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5467-ataullin-rail-r-f-t-uly |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421143115/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5467-ataullin-rail-r-f-t-uly |date=2016-04-21 }}{{V|2|03|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Рәүис Заһитов]] (19.11.1948), театр актёры. 1985 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (1998), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған (1984) һәм халыҡ артисы (1989). [[Иҫке Мөхәмәт]] ауылынан.
* [[Мөхәмәтдинов Радил Ҡыяметдин улы]] (02.05.1936) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле партия, [[дәүләт]] һәм [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре, ғалим. [[БАССР Юғары Советы]]ның дүрт саҡырылыш һәм [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың бер саҡырылыш депутаты, КПСС-тың XXVIII съезы делегаты, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты, профессор, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Ҡыйғы һәм [[Салауат районы|Салауат]] райондарының Почётлы гражданы. [[Түбәнге Ҡыйғы]] ауылынан.
* [[Фәйезов Ғәли Биктимер улы]] (20.07.1948), ғалим-философ, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Философия фәндәре кандидаты. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Йүкәлекүл (Ҡыйғы районы)|Йүкәлекүл]] ауылынан.
* [[Хәйбуллин Ғәзимулла Ғәйнулла улы]] (12.08.1927—16.09.1995), 1969—1992 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]]ндағы «Гидравлика» заводы токары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның VII саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты (1967—1971) [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). [[Иҙрис (Ҡыйғы районы)|Иҙрис]] ауылынан.
* [[Хәсәнова Винира Ғиниәт ҡыҙы]] (15.02.1948), 1974—2012 йылдарҙа [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры, 1982 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (2005). [[Үрге Ҡыйғы]] ауылынан.
* [[Әхмәҙиев Риф Барый улы]] (13.02.1954), башҡорт әҙәбиәте белгесе, шағир, юғары мәктәп эшмәкәре. Филология фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары һөнәр биреү хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. [[Әбдрәзәк]] ауылынан.
.ӘХМӘТОВ Сафа Әхмәт улы (11.1. 1935, БАССР‑ҙың Ҡыйғы р‑ны Алағуз ауылы.), инженер-технолог. Техник ф. д‑ры (1976), проф. (1977). БАССР‑ҙың атҡ. фән эшмәкәре (1978), РФ юғары мәктәбенең атҡ. хеҙм‑ре (2011), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы(1977).  И.М.Губкин ис. Мәскәү нефть ин‑тын тамамлаған (1958). 1967 й. алып ӨНИ‑нең Салауат киске ф‑тында эшләй (1977 й. — химия‑технология процестары каф. мөдире). 1979 й. башлап БДУ‑ның аналитик химия һәм дөйөм химик технология каф. мөдире. 1981 й. алып ӨДНТУ‑ла эшләй (1991 й. тиклем нефть һәм газ технологияһы каф. мөдире), бер үк ваҡытта 1981—91 йй. СССР Нефтехимия һәм нефть эшкәртеү сәнәғәте министрлығының тармаҡ лаб. (Өфө) ғилми етәксеһе.
ӘХМӘТОВ Мөхәмәтхәй Әхмәт улы (25.1.1942, БАССР‑ҙың Ҡыйғы р‑ны Алағуз ауылы. — 17.11.1995, Өфө), тел белгесе. Филол. ф. канд. (1970). С.Ә.Әхмәтовтыңҡустыһы. БДУ‑ны тамамлаған (1964). 1965—67 йй. Ҡыйғы р‑ны Алағуз урта мәктәбенең уҡыу‑уҡытыу бүлеге мөдире. 1970 й. алып БДУ‑ла уҡыта

== Халыҡ һаны ==
'''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):'''
{{Wikidata/Population}}

== Ауыл биләмәләре һәм ауылдар ==
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100%;margin:0;&quot;
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''[[ОКАТО]] коды'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡыйғы районы'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|''''''
|-
| 80 236 805 000||Абзай ауыл советы||
|-
| 80 236 805 001||[[Абзай (Ҡыйғы районы)|Абзай]]||
|-
| 80 236 805 002|| [[Алағуз]]||
|-
| 80 236 805 003|| [[Мәсәк]]||
|-
| 80 236 810 000||Арыҫлан ауыл советы.||
|-
| 80 236 810 001||  [[Арыҫлан (Ҡыйғы районы)|Арыҫлан]]||
|-
| 80 236 810 002|| [[Әбдрәзәк]]||
|-
| 80 236 810 003|| [[Аҫылғужа]]||
|-
| 80 236 810 005|| [[Ҡолбаҡ]]||
|-
| 80 236 810 006|| [[Сирбай]]||
|-
| 80 236 810 007|| [[Туғыҙлы]]||
|-
| 80 236 810 008||  [[Иҙрис (Ҡыйғы районы)|Иҙрис]]||
|-
| 80 236 815 000||Үрге Ҡыйғы ауыл советы||
|-
| 80 236 815 001|| [[Үрге Ҡыйғы]]||
|-
| 80 236 815 002|| [[Кеҙетамаҡ]]||
|-
| 80 236 815 003|| [[Юныс (Ҡыйғы районы)|Юныс]]||
|-
| 80 236 815 004||  [[Тёплый Ключ (Ҡыйғы районы)|Тёплый Ключ]]||
|-
| 80 236 820 000||Йыланлы ауыл советы||
|-
| 80 236 820 001|| [[Йыланлы]]||
|-
| 80 236 820 002|| [[Вәкийәр]]||
|-
| 80 236 820 003|| [[Ҡолмәт]]||
|-
| 80 236 825 000||Душамбикә ауыл советы||
|-
| 80 236 825 001|| [[Дүшәмбикә]]||
|-
| 80 236 825 002|| [[Сағыр]]||
|-
| 80 236 825 003|| [[Һарығул]]||
|-
| 80 236 825 004||  [[Туҡай (Ҡыйғы районы)|Туҡай]]||
|-
| 80 236 830 000||Ибрай ауыл советы.||
|-
| 80 236 830 001||  [[Ибрай (Ҡыйғы районы)|Ибрай]]||
|-
| 80 236 830 002|| [[Яңы Мөхәмәт]]}}||
|-
| 80 236 830 003|| [[Иҫке Мөхәмәт]]||
|-
| 80 236 830 004||  [[Йүкәлекүл (Ҡыйғы районы)|Йүкәлекүл]]||
|-
| 80 236 830 005||  [[Яуын (Ҡыйғы районы)|Яуын]]||
|-
| 80 236 835 000||Кандаковка ауыл советы||
|-
| 80 236 835 001||  [[Кандаковка (Ҡыйғы районы)|Кандаковка]]||
|-
| 80 236 835 002||  [[Первомайский (Ҡыйғы районы)|Первомайский]]||
|-
| 80 236 835 003||  [[Солтан (Ҡыйғы районы)|Солтан]]||
|-
| 80 236 835 004||  [[Йосоп (Ҡыйғы районы)|Йосоп]]||
|-
| 80 236 840 000||Ләүйылға ауыл советы||
|-
| 80 236 840 001|| [[Ләүйылға]]||
|-
| 80 236 840 002||  [[Вязовка (Ҡыйғы районы)|Вязовка]]||
|-
| 80 236 840 003|| [[Кесейек]]||
|-
| 80 236 840 004||  [[Ҡурғаш (Ҡыйғы районы)|Ҡурғаш]]||
|-
| 80 236 845 000||Түбәнге Ҡыйғы ауыл советы||
|-
| 80 236 845 001|| [[Түбәнге Ҡыйғы]]||
|-
| 80 236 845 002||  [[Игенселәр (Ҡыйғы районы)|Игенселәр]]||
|-
| 80 236 845 003||  [[Октябрь (Ҡыйғы районы)|Октябрь]]||
|-
| 80 236 845 004||  [[Париж (Ҡыйғы районы)|Париж]]||
|-
| 80 236 845 005||  [[Ураҡ (Ҡыйғы районы)|Ураҡ]]||
|}
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

{{Ҡыйғы районы ауылдары}} 
{{Ҡыйғы районы муниципаль берәмектәре}}
{{Башҡортостан райондары}}

[[Категория:Башҡортостан райондары]]
[[Категория:Ҡыйғы районы]]</text>
      <sha1>9mr1vc36o2yy74b238qmg9cxunjby4o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әлшәй районы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8797</id>
    <revision>
      <id>1306195</id>
      <parentid>1217542</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T20:08:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22275" sha1="1h4sc1jnk8b14cpw1576b6k4y3pt8pg" xml:space="preserve">{{Infobox Административ берәмек
 | стиль = 3
 | CSS-стилдәр =
 | Административ берәмек = Әлшәй районы районы&lt;br&gt;{{lang-ru|Альшеевский район}}
 | рәсем1 = Coat_of_Arms_of_Alsheevo_rayon_(Bashkortostan).png
 | рәсем тексы1   = Район гербы
 | рәсем киңлеге = 120px
 | рәсем2  = Flag of Alsheevsky rayon.svg{{!}}border
 | рәсем тексы2  = Район флагы
 | рәсем киңлеге2 = 120px
 | рәсем3  =  Location of Alsheevskiy rayon (Bashkortostan).svg
 | рәсем тексы3  = Карта
 | рәсем киңлеге3 = 120px
 | рәсем исеме4   = {{{рәсем4&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}
 | рәсем тексы4   = {{{рәсем тексы4&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}} 
 | рәсем киңлеге4 = 120px
 |  Ил  =[[Рәсәй]]
 | Статус  = Муниципаль район
 |  Төбәк  = [[Башҡортостан]] 
 |  Эске бүленеш  = 25 ауыл биләмәһе&amp;nbsp; 104 тораҡ пункт
 |  Административ үҙәге =[[Раевка (Әлшәй районы)]]
 |  Ойошторолған =1935 йылдың 
 | Хакимиәт башлығы   = Мостафин Дамир Радик улы
| Халыҡ һаны  | мәғлүмәт9 =44 209&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm Численность населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2010 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111030173539/http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm |date=2011-10-30 }}&lt;/ref&gt; кеше

| Халыҡ тығыҙлығы   = 
| Майҙаны   = 2415 [[квадрат километр|км²]]
| Сәғәт бүлкәте   = {{MSK+2}}
| Автомобиль коды  = 02, 102
| [[ОКАТО]] коды   =80 202 000 000
| Сайт   =  http://www.alshei.ru/
}}
'''Әлшәй районы''' ({{lang-ru|Альшеевский район}}) — [[Башҡортостан]]дың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Дим йылғаһының урта ағымында урынлашҡан район. 1935 ғинуарында ойошторолған. Майҙаны — 2415 [[квадрат километр|км²]].

Биләмәһенә элекке (2008 йылға тиклемге) өс ҡасаба (Раевка, Аксён, Шафран) һәм 104 ауыл инә. Халҡы 44,2 мең кеше (2010), шул иҫәптән Район үҙәге Раевкала 18,3 мең кеше, Шафранда — 3,1, Аксёнда — 1,2 мең кеше йәшәй. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы 1 км²-ға 20 кеше. Күпселеге [[башҡорттар]], [[татарҙар]] һәм [[урыҫтар]].

== Географияһы ==
Райондың көньяҡ-көнбайыш өлөшө [[Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы]]нда ята, көньяҡ сите [[Дөйөм Һырт]]тың төньяҡ армыттарына барып тоташа, ҡалған өлөшө Ағиҙел буйы убалы тигеҙлеге буйлап һуҙыла. [[Дим]] менән [[Сәрмәсән]] аҡҡан уйһыулыҡ Дим-Сәрмәсән дала коридоры тип атала. Карбонатлы һәм һелтеһеҙләнгән ҡара тупраҡлы ер күберәк. Ландшафт даланыҡына тартым. Урманлы ере 15 проценттан артмай. Климаты йылы, ҡоро. Дөйөм майҙаныдың 82 процентын [[ауыл хужалығы]] ерҙәре биләй, шуның 72,5 проценты ҡасандыр һөрөлгән майҙандар. Ерҙәр һыу, һыу менән ел эрозияһы һәм саң бурандарынан боҙола.

Ҙур булмаған (Раевканы иҫәпләмәгәндә) Балҡан, Асҡар, Шафран, Каменка, Аксен, Черниговка нефть ятҡылыҡтары табылған. Төҙөлөш материалдары: эзбизташ (Әүрез, Шафран), ҡыҙыл балсыҡ (Гәйнәямаҡ, Ҡармыш, Иҙрис), ҡом (Иҫке Сәпәш), ҡом ҡатыш ҡырсынташ (Һарыш) ятҡылыҡтары бар. Дим йылғаһының туғайҙарында торф һаҙлыҡтары байтаҡ. Аксен лесничествоһында, Димдең туғайҙарында дарыу үҫәмлектәр һаҡлау буйынса заказниктар ойошторолған.

== Иҡтисады ==
Әлшәй районы — сәнәғәт һәм ауыл хужалығы районы. Нефть ятҡылыҡтарын «Аксаковнефть» НГДУ-һы үҙләштергән. Раевкала шәкәр, йәшелсә консервалау, ҡатнаш аҙыҡ, май заводтары, ит комбинаты, тирмән, ремонт-техник предприятиелары эшләгән. Төҙөлөш материалдары, асфальт-бетон етештереүсе район әһәмиәтендәге предприятиелар булған.

Бөртөклөләрҙән иген үҫтереү хужалығы үҫешкән, һыйыр малы, сусҡа, һарыҡ, ҡош-ҡорт үрсетәләр. Традицион тармаҡтар: ҡымыҙ эшләү өсөн [[йылҡысылыҡ]], [[умартасылыҡ]].

== Транспорт ==
Районды Силәбе —Өфө — Һамар т. юлы һәм Шишмә — Дәүләкән — Ҡырғыҙ- Миәкә, Раевка — Стәрлетамаҡ автомоб. юлдары киҫеп үтә.

== Социаль-мәҙәни өлкә ==
Районда 62 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 22 урта мәктәп, Аксен [[ауыл хужалығы]] техникумы, Раевка һәм Шафран ПУ-лары, 33 дөйөм китапхана, 43 клуб учреждениеһы, 6 дауахана бар, климат һәм ҡымыҙ менән дауалаусы А. П. Чехов исемендәге һәм «Шафран» шифаханалары эшләй.

Урыҫ, башҡорт, татар телдәрендә «Альшеевские вести» гәзите сыға.

== Халыҡ һаны ==
'''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):'''
{{ Население | Альшеевский район | Столбцов=9}}
{{ Население | Альшеевский район | График }}

Рәсәй Иҡтисади үҫеш министрлығы күҙаллауынса, халыҡ һаны түбәндәгесә тәшкил итәсәк&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.spsss.ru/assets/files/2018/v-nts_strategiya-prostranstvennogo-razvitiya.pdf |title=Стратегия пространственного развития Российской Федерации на период до 2025 года (проект) |access-date=2018-12-21 |archive-date=2018-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181218010357/https://www.spsss.ru/assets/files/2018/v-nts_strategiya-prostranstvennogo-razvitiya.pdf |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;:
* 2024 — 36,72 мең кеше
* 2035 — 32,04 мең кеше

; Милли составы
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010]] мәғлүмәттәре буйынса [[башҡорттар]] (39,3 %), [[татарҙар]] 32,4 % рустар 22,7 %, украиндар 2,5 %, сыуаштар 1,6 %, б-тән милләттәр 1,5 % тәшкил итә&lt;ref name=&quot;ВПН-2010&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|accessdate=2013-03-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EzC0FMGq?url=http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/%D0%98%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B8%20%D0%92%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%25|archivedate=2013-03-09}}{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Мостафин Дамир Радик улы]] (18 сентябрь 1959 йыл) —   1993-1996 йылдарҙа [[Ташлы (Әлшәй районы)|Ташлы]] урта  мәктәп директоры, 1996 йылда Ташлы ауыл советы хакимиәте Башлығы, 1998-2001 йылдарҙа — «Союз» крәҫтиән хужалыҡтары ассоциацияһы рәйесе. 2001 йылда «Ташлы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте директоры, 2001-2004 йылдарҙа — Әлшәй район Советы рәйесе урынбаҫары. 2004 йылда Әлшәй район Советы секретары, 2004-2005 йылдарҙа — Әлшәй районы хакимиәте башлығы, 2006-2020 йылдарҙа - Әлшәй районы муниципаль районы хакимиәте башлығы. Салауат Юлаев ордены кавалеры.

* [[Абдрахманов Хәниф Хажиғәле улы]] (25.12.1925—23.04.1999), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, уҡсылар полкының отделение командиры, сержант. Дан орденының тулы кавалеры. [[Үрнәк (Әлшәй районы)|Үрнәк]] ауылынан.
* [[Нурия Абдуллина]] (15.03.1957), үҙешмәкәр [[йыр]]сы-композитор, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Баязит (Әлшәй районы)|Баязит]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://cult-alshei.ru/news/koncert_nurii_abdullinoj/2017-03-23-468 Отдел культуры администрации Альшеевского района. Официальный сайт. 2017, 23 марта. Концерт Нурии Абдуллиной]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|10|03|2018}}&lt;/ref&gt;.
* [[Бобрик Борис Фёдорович]] (11.07.1933—21.07.2013), хужалыҡ эшмәкәре. 1994—2003 йылдарҙа «Востокнефтепроводстрой» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1996), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1987). [[СССР]]-ҙың 7‑се саҡырылыш Юғары Советы һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 1‑се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1973) һәм ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1968, 1981) ордендары кавалеры. [[Дәүләкән]] ҡалаһы һәм [[Дәүләкән районы|районының]] почётлы гражданы (2002).
* [[Голиков Владимир Дмитриевич]] (3.02.1939), ғалим-социолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Социология фәндәре докторы (1992), профессор (1994). [[Аксенов (Әлшәй районы)|Аксёнов]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/5926-golikov-vladimir-dmitrievich Башҡорт энциклопедияһы — Голиков Владимир Дмитриевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421142018/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5926-golikov-vladimir-dmitrievich |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421142018/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5926-golikov-vladimir-dmitrievich |date=2016-04-21 }}{{V|27|01|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Муллағәлиева Земфира Мөхәррәм ҡыҙы]] (9.10.1947), шағир. [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының [[Ғәли Ибраһимов]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2003). [[Хәнйәр]] ауылынан.
* [[Мәсәлимов Урал Тимербулат улы]] (21.01.1959), график. 1994 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы ағзаһы (1992). Республика, төбәк, Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡатнашыусы. [[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/10620-m-s-limov-ural-timerbulat-uly Башҡорт энциклопедияһы — Мәсәлимов Урал Тимербулат улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421071321/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/10620-m-s-limov-ural-timerbulat-uly |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421071321/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/10620-m-s-limov-ural-timerbulat-uly |date=2016-04-21 }}{{V|12|01|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сахно Зинаида Андреевна]] (18.09.1938—7.02.2008), театр рәссамы. 1977 йылдан [[СССР]]-ҙың Театр эшмәкәрҙәре, 1980 йылдан — Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1977). [[Николаевка (Әлшәй районы)|Николаевка]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/12777-sakhno-zinaida-andreevna. Башҡорт энциклопедияһы — Сахно Зинаида Андреевна]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|14|09|2018}}&lt;/ref&gt;.
* [[Розалиә Солтангәрәева]] (28.03.1955), [[башҡорт]] фольклорсы-ғалимы, филология фәндәре докторы (2003). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2005). [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]] лауреаты (1991). [[Яңы Сәпәш]] ауылынан.
* [[Әйүпов Хәмит Вәли улы]] (15.01.1914—26.03.1987), ғалим-ветеринар врач, юғары мәктәп эшмәкәре. 1964—1983 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]нда фәнни эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1978—1985 йылдарҙа кафедра мөдире. Башҡорт АССР-ының 8-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Ветеринария фәндәре докторы (1969), профессор (1970). РСФСР‑ҙың (1974) һәм Башҡорт АССР‑ының (1964) атҡаҙанған фән эшмәкәре. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). [[Гәйнәямаҡ]]‎ ауылынан&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17222-j-pov-kh-mit-v-li-uly Башҡорт энциклопедияһы — Әйүпов Хәмит Вәли улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|7|01|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Әхмәҙиев Әмир Муллағәли улы]] (16.12.1948), комсомол, партия, хужалыҡ, банк һәм дәүләт хеҙмәткәре, ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (2001). [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994) һәм мәғариф отличнигы. [[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]] ауылынан(2010)&lt;ref&gt;[http://башкирская-энциклопедия.рф/2-statya/10423-akhmadeev-amir-mullagalievich.html Башкирская энциклопедия — АХМАДЕЕВ Амир Муллагалиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224140914/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/2-statya/10423-akhmadeev-amir-mullagalievich.html |date=2019-12-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224140914/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/2-statya/10423-akhmadeev-amir-mullagalievich.html |date=2019-12-24 }}{{ref-ru}}{{V|13|12|2018}}&lt;/ref&gt;.
* [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы]] (10.09.1948), Башҡортостандың халыҡ шағиры (2015), журналист, шағир һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1978—1999 йылдарҙа «Башҡортостан ҡыҙы» журналының баш мөхәррире, 1990—1995 йылдарҙа РСФСР-ҙың (артабан Рәсәй Федерацияһының) 12-се саҡырылыш Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. 1974 йылдан СССР Яҙыусылар һәм 1979 йылдан СССР Журналистар союздары ағзаһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1984), Башҡорт АССР-ының (1989) һәм Рәсәй Федерацияһының (2005) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге дәүләт премияһы (2006) һәм Миәкә районының Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премияһы (2000) лауреаты. Башҡортостандың мәғариф отличнигы (2000).
* [[Үтәшева Ләйсән Альберт ҡыҙы]] ([[28 июнь]] [[1985 йыл]]) — [[Рәсәй]]ҙең билдәле спортсыһы, художестволы гимнастика буйынса атҡаҙанған спорт мастеры, Рәсәй йыйылма командалары составында донъя һәм 2 тапҡыр [[Европа]] чемпионы, күп тапҡыр Донъя кубогын яулаусы, художестволы гимнастика буйынса халыҡ-ара спорт комментаторы, Рәсәй телеканалдарында ([[НТВ]], НТВ+, Россия-2, ТНТ һ.б.) төрлө йүнәлештәге тапшырыуҙар алып барыусы.

== Сайтта ==
* Әлшәй районы Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында&lt;ref&gt;[https://alshvesti-b.ru/pobeda/materials/news/lsh-y-rayony-b-y-k-vatan-u-yshy-yyldarynda/ Әлшәй районы Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|80501}}{{V|5|02|2021}}
* [http://www.alshei.ru/ Администрация Альшеевского района. Официальный сайт]
* [http://www.bashedu.ru/bashkortostan/alsheevsk/alsheevsk.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071028135455/http://www.bashedu.ru/bashkortostan/alsheevsk/alsheevsk.htm |date=2007-10-28 }} Каталог-справочник «Официальный и деловой Башкортостан», 1998/99] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071028135455/http://www.bashedu.ru/bashkortostan/alsheevsk/alsheevsk.htm |date=2007-10-28 }}
* [http://ra-ev-ka.info Новостной сайт села Раевский и Альшеевского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190409222833/http://ra-ev-ka.info/ |date=2019-04-09 }}


{{Әлшәй районы ауылдары}}
{{Әлшәй районы муниципаль берәмектәре}}
{{Башҡортостан райондары}}

[[Категория:Башҡортостан райондары]]
[[Категория:Әлшәй районы]]

{{Башланғыс}}</text>
      <sha1>1h4sc1jnk8b14cpw1576b6k4y3pt8pg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өфө районы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9202</id>
    <revision>
      <id>1306220</id>
      <parentid>1278122</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T22:32:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10587" sha1="grmsa7yosdyywgzkuzhxfpfhjplra4x" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Өфө районы''' ({{lang-ru|Уфимский район}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ндағы административ-биләмә берәмеге һәм муниципаль район. Административ үҙәге — Өфө ҡалаһы.

== Билдәле шәхестәре ==
;Советтар Союзы Геройҙары
* [[Алымов Алексей Михайлович]] (18.03.1923—22.02.2009), мәғариф хеҙмәткәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, отделение командиры, кесе сержант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм 3‑сө дәрәжә Дан (1944) ордендары кавалеры. РСФСР халыҡ мәғарифы отличнигы&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/807-alymov-aleksej-mikhajlovich Башҡорт энциклопедияһы — Алымов Алексей Михайлович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405235716/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/807-alymov-aleksej-mikhajlovich |date=2016-04-05 }}{{V|10|03|2018}}&lt;/ref&gt;.
* [[Горчилин Александр Михайлович]] (16.09.1925—06.05.1970) — [[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы]] ҡыҙылармеецы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан, [[Советтар Союзы Геройы]] ([[1943 йыл|1943]]). [[Чесноковка (Өфө районы)|Чесноковка]] ауылынан.
* Ильин Сергей Спиродонович (05.04.1925—05.02.1945), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар взводы командиры, лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945, үлгәндән һуң). Район биләмәһенә тура килгән бөткән Андреевка ауылынан.
* [[Косолапов Филипп Макарович]] (09.01.1919—17.08.1994), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, осоусы, авиация дивизияһының эскадрилья командиры, полковник (1957). [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). [[Волков (Дмитриевка ауыл советы, Өфө районы)|Волков]] ауылынан.
* [[Кулаков Пётр Афанасьевич]] (16.06.1923—24.01.1994), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир-артиллерист, уҡсылар дивизияһы артиллерия полкының орудие командиры, сержант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). [[Покровка (Өфө районы)|Покровка]] ауылынан.
* [[Михайлов Александр Фадеевич]] (20.04.1925—02.01.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир, Воронеж фронты 3-сө гвардия танк армияһы 9-сы механизацияланған корпусы 69-сы механизацияланған бригадаһының мотоуҡсылар батальоны пулемётсыһы, рядовой. [[Советтар Союзы Геройы]] ([[1943 йыл|1943]]). [[Кручинин]] ауылынан.
* [[Пикунов Александр Степанович]] (10.01.1923—14.01.2012), совет хәрби хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] ([[1945 йыл]]). Запастағы подполковник (2000). Эске хеҙмәт полковнигы. Сығышы менән хәҙер [[Өфө]] ҡалаһы биләмәһенә ингән 
Князев ауылынан.
* [[Рыбалко Иван Игнатьевич]]
* [[Томаров Василий Александрович]]
;Башҡалар
* [[Едрёнкин Михаил Акимович]] (21.11.1923—31.10.1970), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир, штурмлау инженер-сапер батальоны саперы, рядовой. 1948 йылдан КПСС ағзаһы. Дан орденының тулы һәм ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры.
* [[Ильин Александр Алексеевич]] (14.12.1948— 22.10.1997), радиоинженер. 1974—1994 йылдарҙа [[Өфө]]ләге «Прогресс» һәм «Магнетрон» заводтары инженеры. СССР-ҙың 1989 йылғы Дәүләт премияһы лауреаты. [[Нижегородка (Өфө районы)|Нижегородка]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/4738 Башҡорт энциклопедияһы — Ильин Александр Алексеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224100713/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/4738 |date=2019-12-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224100713/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/4738 |date=2019-12-24 }}{{V|12|12|2018}}&lt;/ref&gt;.
* [[Креков Фёдор Андреевич]] (19.02.1919—14.06.2007), тимер юлсы, 1955—1990 йылдарҙа Куйбышев тимер юлының Башҡортостан бүлексәһе Дим локоматив депоһының электровоз машинисы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959). СССР‑ҙың почётлы тимер юлсыһы (1950). [[Рождественка (Өфө районы)|Рождественка]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/6923-krekov-fjodor-andreevich Башҡорт энциклопедияһы — Креков Фёдор Андреевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422013913/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6923-krekov-fjodor-andreevich |date=2016-04-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422013913/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6923-krekov-fjodor-andreevich |date=2016-04-22 }}{{V|15|02|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Салманов Григорий Иванович]] (12.02.1922—3.04.1993), совет хәрби етәксеһе, армия генералы&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/11266-salmanov-grigorij-ivanovich Башҡорт энциклопедияһы — Салманов Григорий Иванович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421074315/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/11266-salmanov-grigorij-ivanovich |date=2016-04-21 }}{{V|10|03|2018}}&lt;/ref&gt;.
* [[Пегов Виктор Николаевич]] (6.11.1938—22.10.2018), рәссам, педагог. 1962—2018 йылдарҙа Өфө сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы. 1970 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2011) һәм [[Башҡорт АССР‑ы]]ның (1988) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Өфө ҡалаһы]] [[Орджоникидзе районы (Өфө)|Орджоникидзе районы]]ның почётлы гражданы. [[Урыҫ-Юрмаш]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/12638-pegov-viktor-nikolaevich Башҡорт энциклопедияһы —Пегов Виктор Николаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406015523/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/12638-pegov-viktor-nikolaevich |date=2016-04-06 }}{{V|31|10|2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://culture.bashkortostan.ru/presscenter/news/70594/ Ушел из жизни известный живописец Виктор Пегов. Министерство культуры Республики Башкортостан. Официальный сайт. 23 Октября 2018 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929173554/https://culture.bashkortostan.ru/presscenter/news/70594/ |date=2020-09-29 }}{{V|31|10|2018}}&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ һаны ==
'''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):'''
{{Wikidata/Population}}

== Иҡтисад ==
Районда «Кроношпан Башҡортостан» яуаплығы сикләнғән йәмғиәт урынлашҡан ([[Кириллов ауыл советы (Өфө районы)]], [[Дорогино (Өфө районы)|Дорогино]], Венская урамы, 100)&lt;ref&gt;[http://ru.kronospan-express.com/ru/contacts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170722182132/http://ru.kronospan-express.com/ru/contacts |date=2017-07-22 }}&lt;/ref&gt;. Эшмәкәрлек йүнәлеше — ағас эшкәртеү сәнәғәте. HPL панелдары, ламинат, ДСП, ДВП плиталары һәм башҡа төр продукция етештерә.
&lt;gallery&gt;
File:HPL-Platten in verschiedenen Uni Dekoren.jpg|HPL панелдары
File:HPL compact.jpg| HPL панелдары
File:HPL House.JPG| HPL панелдарынан биҙәлгән йорт
File:Manufacturing HPL .jpg| HPL панелдары эшләү процессы
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

{{Өфө районы муниципаль берәмектәре}}
{{Өфө районы ауылдары}}
{{Башҡортостан райондары}}

[[Категория:Башҡортостан райондары]]
[[Категория:Өфө районы]]</text>
      <sha1>grmsa7yosdyywgzkuzhxfpfhjplra4x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Асыу тәлгәштәре</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9399</id>
    <revision>
      <id>1306339</id>
      <parentid>1214921</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T06:43:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23399" sha1="r8vl47ff0fwf9g24ln43zlvnuhu5fdq" xml:space="preserve">{{Яҡшы мәҡәлә}}
{{Литературное произведение
| Название = Асыу тәлгәштәре
| Название-оригинал = The Grapes of Wrath
| Изображение = 
| Подпись изображения = 
| Жанр  = роман
| Автор  = Джон Стейнбек
| Язык оригинала = инглиз
| Написан =
| Публикация = 1939
| Отдельное издание = 
| Викитека-текст = 
}}
'''Асыу тәлгәштәре''' ({{lang-en|The Grapes of Wrath}}) — [[Джон Стейнбек]] тарафынан яҙылып, [[1939]] йылда баҫтырып сығарылған роман, [[1940]] йылда [[Пулитцер премияһы]]на һәм [[1962]] йылда [[Нобель премияһы]]на лайыҡ була. Романда [[Бөйөк депрессия]] осоро сағыла, [[Оклахома|Оклахома штаты]]ндағы өйҙәренән ҡоролоҡ, иҡтисади ауырлыҡтар һәм финанс һәм ауыл хужалығындағы үҙгәрештәр арҡаһында сығып киткән ярлы крәҫтиән ғаиләһе — Джоудтар тураһында бәйән ителә. [[Саң ҡаҙаны]] тип аталған көслө саңлы дауылдар теҙмәһенән һуң сараһыҙ хәлдән Джоудтар [[Калифорния]]ға табан юллана. Меңләгән башҡа «Оки»лар менән ҡуша улар ҙа бында эш эҙләй, йәшәр урын, өмөтлө киләсәккә ынтыла.

Роман [[АҠШ]]-тың күп уҡыу йорттарында уҡыу программаһына керетелгән, 1940 йылда ул урыҫ теленә тәржемә ителгән.

== Сюжеты ==
{{rquote|right|''Улар килем менән тын ала; улар аҡсанан проценттар ашай. Әгәр быларҙы алмаһа, улар үләсәк — беҙ һауаһыҙ, аҙыҡһыҙ үлгән кеүек.''|5-се бүлек}}
Роман Том Джоудтың Мак-Алестер төрмәһенән билдәләнгән ваҡыттан алда иреккә сығыуынан башлана. [[Оклахома]]лағы Саллисо ҡалаһы янындағы өйөнә ҡайтышлай, ул элекке дин таратыусы Джим Кейсины осрата, һәм улар артабан бергә китәләр. Бала сағы үткән фермаһының өйөн Том ташландыҡ хәлдә күреп, аптырашта ҡала. Уларға күршеләре Мьюли Грейвс тап була һәм ул ғаиләнең өйҙән китеп, ағалары Джон Джоудтың өйөндә тороуын, шулай уҡ банктарҙың бөтә фермерҙарҙан ерҙәрен тартып алыуын, әммә үҙе был ерҙән китергә баш тартыуын һөйләп бирә. Том һәм Кейси икенсе көн иртә менән Джон ағаларына китә. Бында уның ғаиләһе бар булған мөлкәтен йөк машинаһына тейәп йөрөй; уларҙың бөтә игене Саң ҡаҙанында ҡырыла, һөҙөмтәлә улар банк алдында бурысын түләй алмай, ерһеҙ ҡала. Бөтә Оклахома буйлап таралған, [[Калифорния]]лағы уңдырышлы ерҙәр һәм юғары эш хаҡтары тураһында яҙылған реклама ҡағыҙҙарына ышанып, Джоудтар булған аҡсаларын яҡшы тормошҡа өмөт биргән сәйәхәткә һала. Оклахома штатын ҡалдырыу Томдың ваҡытынан алда төрмәнән сығыу шарттарын боҙһа ла, ул тәүәкәлләп, ғаиләһе менән бергә китә, Кейси ҙа ғаиләгә ҡушыла.
[[Файл:Dust Storm Texas 1935.jpg|thumb|Техаста ҡом бураны, 1935 й.]]
66-сы шоссе буйлап улар көнбайышҡа табан юллана, был шоссе иһә шул уҡ вәғәҙә менән ҡыҙыҡтырылған, шул уҡ тарафҡа юл алған башҡа ғаиләләр менән тулған була. Бер ғаилә ялға туҡтағанда, һәр ваҡыт эргәһендә бер нисә башҡа ғаилә туҡтай, юлда үҙ ҡанундары булған лагерҙар барлыҡҡа килә. Калифорнияға яҡынлашҡан һайын, унан кире ҡайтып барған кешеләр йышыраҡ осрай. Улар Калифорнияла эш етмәүен, эшләгәндәргә лә бик аҙ түләгәндәрен, хатта ашарға лә етмәүен һөйләйҙәр. Әммә Джоудтар рекламала тасуирланған ил шулай ҙа барлығына өмөтөн һүндермәй. Сәйәхәт башында уҡ олаталары үлеп китә һәм юл буйында ерләнә. Калифорнияға инмәҫ элек өләсәләре лә үлеп китә. Томдың ағаһы Ной, һуңынан Джоудтың ауырлы ҡыҙы Роза Саронаның ире Конни ғаиләнән бүленеп ҡала, ҡалған ғаилә ағзалары әсәләре етәкселеге аҫтында, башҡа барыр урындары юҡлығы һәм юлды артабан дауам итергә кәрәклеген аңлап, сәйәхәтен дауам итә.

{{rquote|left|''Кеше ат тота, уларҙы һөрөү өсөн дә, тырматыу өсөн дә, бесән сабыу өсөн дә ҡуллана, һәм бер ҡасан да уларҙы эшһеҙ торған саҡтарында ас үлемгә дусар итеп, ҡыуып сығарырға уйламаясаҡ. Улар аттар, — ә беҙ кешеләр.''| 26-сы бүлек}}
Килеп еткәс, эш эҙләүселәрҙең артыҡ күплеге һәм эшселәрҙең хоҡуҡтары тупаҫ боҙолоуы, эре фермерҙар килешеп эш итеүе, ә ваҡ фермерҙар хаҡтарҙың ҡырҡа төшөүенән зыян күреүе арҡаһында ғаилә йәшәү өсөн кәрәкле минимум табырға тырышып, аслы-туҡлы көн итә. Һыу, йыуыныу урындары менән тәьмин ителгән, таҙа хөкүмәт лагерына урынлашҡас, киләсәккә өмөт осҡондары ҡабына. Был лагерҙарҙа ысынлап та яҡшы шарттар, хатта күскенселәрҙе туҡтауһыҙ эҙәрлекләгән Калифорния идаралығы вәкилдәренә бында инеү тыйыла, әммә яҡын-тирәлә эш юҡлыҡтан, Джоудтар хөкүмәт лагерынан китергә мәжбүр була.

{{rquote|right|''Бында «мин» һәм «беҙ»ҙең алмашыныуы башлана. Әгәр һеҙ, йәшәү өсөн кәрәкле мөлкәт эйәләре, быны аңлай алһағыҙ, һеҙ үҙегеҙҙе һаҡлап ҡала алыр инегеҙ. Әгәр һеҙ сәбәптәрҙе һөҙөмтәләрҙән айыра алһағыҙ, әгәр һеҙ Пейн, Маркс, Джефферсон, Ленин — һөҙөмтәләр, ә сәбәптәр түгелен аңлай алһағыҙ, һеҙ иҫән ҡала алыр инегеҙ. Әммә һеҙ быны аңламайһығыҙ. Һеҙҙең милекселегегеҙ үҙегеҙегеҙҙең «мин»де һәр саҡ бығаулаған, һәм һәр саҡ һеҙҙе «беҙ»ҙән айыра.''| 14-се бүлек}}
Ялланыусыларҙы экспулатациялауға яуап итеп, ҡайһы бер кешеләр, шулар араһында таныҡлаусы менән низағтан һуң төрмәгә ултырырға мәжбүр булған Кейси, эшселәрҙе союздарға берләштерергә тырыша. Джоудтар иһә Кейси менән эшселәр төркөмө забастовка башлаған шафталы (персик) баҡсаһына штрейкбрехер булып эшкә керә. Көнө буйы бөтә ғаилә менән баҡсала эшләүҙән һуң алынған аҡса киске ашҡа саҡ етә. Том Джоуд Кейсины осратып һөйләшә, уны үлтергән саҡтарында шаһит була һәм уға ҡул күтәреүсене үҙе үлтерә, үҙе лә йәрәхәт ала. Икенсе көн полиция йөҙө яраланған үлтереүсене лагерь буйлап эҙләй. Забастовка туҡтатылғас, эш хаҡы ике тапҡыр төшә, шулай ҙа аслыҡтан йонсоған халыҡ баҡсалағы һәр уңыш өсөн хатта һуғышырға әҙер.

Артабан ғаилә мамыҡ фермаһына урынлаша, бында ҡасҡынға әйләнгән Том әсәһенә уңыштар теләп, үҙенең ҡайҙа барһа ла, иҙелеүселәрҙе яҡлаясағын вәғәҙә итеп, ғаиләһенән айырыла. Ямғырҙар мәле башлана, мамыҡ йыйыуҙан һуң яҙға тиклем эш юҡ. Ямғыр ваҡытында йылға ярҙарынан сығып, эшселәр йәшәгән вагондарҙы баҫа башлай. Был ваҡытта Роза Саронаның балаһы үле тыуа. Ғаилә һыу баҫмаған юғарыраҡ урынға китә һәм юл буйындағы һарайға табан юллана. Һарай эсендә — аслыҡтан көсһөҙләнгән ир менән улы, Роза Сарона ирҙе үҙ һөтө менән үлемдән ҡотҡара.
== Төп персонаждар ==
* '''Том Джоуд''' — романдың төп геройы. Джоудтарҙың ғаиләһендә икенсе ул.
* '''Әсәй''' — булдыҡлы һәм етеҙ ҡатын, ғаиләне бергә тоторға тырыша.
* '''Атай''' — исеме шулай уҡ Том, 50 йәштәрҙә. Эшлекле крәҫтиән һәм ғаилә йәнле кеше, үҙенең ғаилә башлығы урынын ҡатынына тапшыра.
* '''Джон Джоуд''' — өлкән Том Джоудтың ағаһы, 50-60 йәштәр тирәһендә, үҙен йәш ҡатынының үлемендә ғәйепле һанай. Ғәйеп тойғоһон эске һәм ҡатындар менән баҫырға тырыша, гонаһынан арыныр өсөн, ураған һайын балаларҙы тәм-том менән һыйлай.
* '''Джим Кейси''' — ышанысын юғалтҡан элекке дин таратыусы, романдың аҙағына эшселәрҙең хоҡуҡтарын боҙоуға ҡаршы забастовканы етәкләй.
* '''Эл Джоуд''' — Джоудтарҙың өсөнсө улы, 16 йәштәрҙә, машиналар һәм ҡыҙҙар менән ҡыҙыҡһына, ағаһы Томды хөрмәт итә, роман аҙағына үҙ юлын эҙләй башлай.
* '''Роза Сарона Джоуд Риверс''' — Джоудтарҙың 16-17 йәштәрҙәге хыялый ҡыҙҙары, роман барышында үҫешә һәм еткән ҡатынға әйләнә. Роман башында йөклө, балаһы насар туҡланыуҙан үле тыуа. Уның роман аҙағында аслыҡтан көсһөҙләнгән иргә ярҙам итеүе — тормоштоң дауам итеүе символы.
* '''Конни Риверс''' — Роза Саронаның ире, роман башында 19 йәштә. Йәш һәм бер ҡатлы егетте никахтан һуңғы яуаплылыҡ тетрәтә, һәм Калифорнияға китеп барған саҡта ул кәләшен ташлап китә. 
* '''Ной Джоуд''' — Джоудтарҙың өлкән улы, тыуған сағында уҡ йәрәхәтләнеп, «сәйер» була. Ул беренсе булып ғаиләнән айырылып, Колорадо йылғаһы буйында балыҡсылыҡ итеп көн күреүҙе һайлай. 
* '''Олатай''' — Томдың олатаһы Уильям Джеймс Джоуд, ул Оклахоманан китеүҙән баш тарта. Уны тыныслындырғыс дарыу ярҙамында йоҡлатып алып китәләр, әммә ҡарт юлдағы беренсе төндә үк йән бирә.
* '''Өләсәй''' — динле әбей, иренең үлеменән һуң оҙаҡ тормай, ул да үлеп китә.
* '''Руфь Джоуд''' — 12 йәштәрҙәге ҡыҙҙары.
* '''Уинфилд''' — 10 йәштәрҙәге кинйә малай, Руфь менән бик яҡындар.
== Яҙылыу тарихы ==
[[1936]] йылдың йәйен Стейнбек Калифорнияның ялланып эшләүселәре араһында үткәрә, лагерҙар һәм гувервилдәр буйлап йөрөй, забастовкалар шаһиты була. Һөҙөмтәлә Калифорнияның ауыл хужалығы индустрияһында эшләүсе күскенселәре тураһында мәҡәләләр шәлкеме яҙыла. Мәҡәләләр дөйөм «Уңыш йыйыу сиғандары» («The Harvest Gypsies») исеме аҫтында «San Francisco News» гәзитендә 1936 йылдың октябрендә баҫыла. Эшселәр менән аралашҡан ваҡыт эсендә күргәндәре һәм ишеткәндәре яҙыусыға шул тиклем тәрән тәьҫир итә, һәм ул был турала әҙәби китап яҙырға ниәтләй.

== Романдың исеме ==
Романға исемде ҡатыны Кэрол тәҡдим итә, «асыу тәлгәштәре» фразаһы «Республиканың хәрби гимны» («The Battle Hymn of the Republic») патриотик йырынан алынған. Йыр иһә үҙ сиратында [[Библия|Тәүрат]]тың [[Апокалипсис]]ына һылтана:
{{цитата|Һәм фәрештә үҙенең урағын ергә төшөрҙө, һәм ерҙәрге йөҙөмдө йыйып алды, һәм Хоҙайҙың оло асыу ҡаҙанына ырғытты.}}
Был фраза шулай уҡ романдың аҙыҡты хаҡтар юғары кимәлдә ҡалһын өсөн аңлы рәүештә юҡ итеү һүрәтләнгән 25-се бүлегендә осрай:
{{цитата|...һәм астарҙың күҙҙәрендә асыу үҫә. Кешеләрҙең йәнендә асыу тәлгәштәре тулыша һәм үҫә — ауыр тәлгәштәр, һәм өлгөрөргә инде күп ҡалмаған.}}

== Тәнҡит ==
[[Файл:Broke, baby sick, and car trouble! - Dorothea Langes photo of a Missouri family of five in the vicinity of Tracy, California.jpg|thumb|right|200px|Калифорнияла ялланып эшләүсе [[Миссури]] күскенселәре. [[Доротея Ланге]] фотоһы]]

Китап хайран ҡалдырырлыҡ ҙур уңышҡа өлгәшә — уның тиражы 14 миллион экземплярға етә. Роман «милли ваҡиға масштабындағы күренеш» була. Ул «халыҡ тарафынан асыҡ тыйыла һәм яндырыла, уның турала милли радио селтәрҙәрендә фекер алышына, әммә барыһынан да бигерәк, ул уҡыла.» &lt;ref&gt;Lisca, Peter (1958). ''The Wide World of John Steinbeck.'' Brunswick, NJ: Rutgers University Press&lt;/ref&gt; Стейнбектың күп замандаштары романды ҡабул итмәй, ҡайһы берҙәр хатта уны «яла яғыу», «тупаҫлыҡ» һәм «әхлаҡһыҙлыҡ» өcөн тыйырға тырыша, ҡалаларҙа әҫәр китапханаларҙан алып ташлана. Тәнҡит айырыуса ныҡ Калифорнияның фермерҙар ассоциацияһынан яуа, улар китапты «алдаҡ менән тулы» булыуында һәм «коммунистик пропаганда» алып барыуында ғәйепләй.&lt;ref&gt;{{cite web
  | last = Cordyack
  | first = Brian
  | authorlink = 
  | coauthors = 
  | title = 20th-Century American Bestsellers: John Steinbeck, The Grapes of Wrath
  | work = 
  | publisher = Graduate School of Library and Information Science, University of Illinois, Urbana-Champaign
  | date = 
  | url = http://www3.isrl.uiuc.edu/~unsworth/courses/bestsellers/search.cgi?title=The+Grapes+of+Wrath
  | format = 
  | doi = 
  }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050224095558/http://www3.isrl.uiuc.edu/~unsworth/courses/bestsellers/search.cgi?title=The+Grapes+of+Wrath |date=2005-02-24 }}&lt;/ref&gt;

Артабанғы йылдарҙа китапҡа ҡарата ыңғай баһалар һаны арта бара. Гәзиттәр һам журналдар дәүләт эшмәкәрҙәренең, социологтарҙың Стейнбек тарафынан китапта килтерелгән факттарҙың дөрөҫлөгөн тулыһынса раҫлаған дәлилдәрен баҫтырып сығара башлай. [[1940]] йылда Стейнбек китап өсөн [[АҠШ]]-тағы иң юғары премияларҙың береһе — [[Пулитцер премияһы]]н яулай.

[[1962]] йылда [[Нобель премияһы]] комитеты «Асыу тәлгәштәре»н «оло хеҙмәт» тип атай һәм ул Стейнббекка Әҙәбиәт өлкәһендә Нобель премияһын биреү өсөн төп сәбәптәрҙең береһе була.&lt;ref&gt;{{cite web
| last = Osterling
| first = Anders
| title = Nobel Prize in Literature 1962 - Presentation Speech
| url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1962/press.html}}&lt;/ref&gt;

«Time» журналы романды «Time журналының 1923 йылдан 2005 йылға тиклемге 100 иң яҡшы инглиз телендәге романы» исемлегенә керетә.&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.time.com/time/2005/100books/ | work=Time | title=All Time 100 Novels | accessdate=2011-05-30 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20090515000848/http://www.time.com/time/2005/100books/ | archivedate=2009-05-15 }}&lt;/ref&gt;

[[1998]] йылда Modern Library нәшриәте «Асыу тәлгәштәре»н үҙенең «20-се быуаттың 100 иң яҡшы инглиз телендәге романы» исемлегенә унынсы итеп керетә.

== Әҫәр сәхнәлә һәм экрандарҙа ==
[[1940]] йылда режиссёр [[Джон Форд]] роман буйынса фильм төшөрә. Әммә фильмдың аҙағы әҫәрҙекенән ныҡ айырыла — [[Голливуд]] ҡанундарына ярашлы, фильм «хэппи-энд» менән тамамлана, китапта иһә геройҙарҙың артабынғы яҙмышы өмөтһөҙ һәм трагик.

[[Чикаго]]лағы «Дала бүреһе» театр компанияһы («Steppenwolf Theatre Company») китап нигеҙендә тамаша әҙерләй, сценарийы яҙыусы, режиссёр Фрэнк Галати тарафынан яҙыла, [[Гэри Синиз]] [[1990]] йылда Том Джоуд роле менән тәү башлап [[Бродвей]] сәхнәһендә сығыш яһай.&lt;ref&gt;[http://www.ibdb.com/production.asp?ID=4557 Internet Broadway Database: The Grapes of Wrath Production Credits]&lt;/ref&gt;

«Minnesota Opera» театры һәм «Utah Symphony and Opera» театры берлектә романға нигеҙләнгән опера әҙерләй, көйөн композитор Рикки Иен Гордон, һүҙҙәрен Майкл Кори яҙа. Операның премьераһы [[2007]] йылдың февралендә була.&lt;ref&gt;Michael Anthony, «'Grapes' is a sweet, juicy production», Minneapolis Star Tribune, 2/12/2007&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;

== Әҙәбиәт ==
* Gregory, James N. &quot;Dust Bowl Legacies: the Okie Impact on California, 1939-1989&quot;. ''California History'' 1989 68(3): 74-85. ISSN 0162-2897
* Saxton, Alexander. &quot;In Dubious Battle: Looking Backward&quot;. ''Pacific Historical Review'' 2004 73(2): 249-262. ISSN 0030-8684 Fulltext: online at Swetswise, Ingenta, Ebsco
* Sobchack, Vivian C. &quot;The Grapes of Wrath (1940): Thematic Emphasis Through Visual Style&quot;. ''American Quarterly'' 1979 31(5): 596-615. ISSN 0003-0678 Fulltext: in Jstor. 
* Windschuttle, Keith. [http://www.newcriterion.com/articles.cfm/steinbeck-windschuttle-1941 &quot;Steinbeck's Myth of the Okies&quot;.] ''The New Criterion'', Vol. 20, No. 10, June 2002.
* Zirakzadeh, Cyrus Ernesto. &quot;John Steinbeck on the Political Capacities of Everyday Folk: Moms, Reds, and Ma Joad's Revolt&quot;. ''Polity'' 2004 36(4): 595-618. ISSN 0032-3497
* [http://www.nbuv.gov.ua/portal/Soc_Gum/Alsvu/2006_3/9.htm Екатерина Стеценко, &quot;Роман Джона Стейнбека &quot;Гроздья гнева&quot;&quot;]
* [http://laureaty.tk/dzhon-stejnbek-nobelevskaya-premiya-po-literature-1962/ Лауреаты Нобелевской премии — Джон Стейнбек]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Һылтанмалар ==
* [http://openlibrary.org/works/OL23205W/The_Grapes_of_Wrath «Асыу тәлгәштәре» романы]{{ref-en}}
* [http://www.lib.ru/STEJNBEK/clusters.txt Романдың урыҫ теленә тәржемәһе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110903103303/http://lib.ru/STEJNBEK/clusters.txt |date=2011-09-03 }}{{ref-ru}}
* [http://briefly.ru/stejnbek/grozdja_gneva/ Романдың ҡыҫҡаса йөкмәткеһе]{{ref-ru}}

[[Категория:Алфавит буйынса китаптар]]</text>
      <sha1>r8vl47ff0fwf9g24ln43zlvnuhu5fdq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аксёнов (Әлшәй районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9879</id>
    <revision>
      <id>1306282</id>
      <parentid>1263670</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T03:41:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18544" sha1="26kof0yibnvzsy4nnr3t3qgsqo1mlut" xml:space="preserve"> {{НП-Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Аксёнов
 | оригинальное название    = {{lang-ru|Аксёново}}
 | изображение = Аксёново мәсете.jpg
 | описание изображения  = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 53 |lat_min = 55 |lat_sec = 0
 | lon_deg                  = 54 |lon_min = 36 |lon_sec = 14
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = 
 | район                    = Әлшәй районы
 | район в таблице          = 
 | вид поселения            = Ауыл биләмәһе
 | поселение                = Аксёнов ауыл Советы (Әлшәй районы)
 | поселение в таблице      = 
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 1886
 | первое упоминание        =1888 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Аксёново (Башкортостан) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Аксёново (Башкортостан) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | милли состав      = урыҫтар, башҡорттар, татарҙар, сыуаштар
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 452130
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80202806001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
'''Аксёнов''' ({{lang-ru|Аксёново}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Әлшәй районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1047 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452130, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80202806001.
 

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||1047||483||564||46,1||53,9
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]]): 39 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Аксенов): 0 км

== Тарихы ==
[[Аксенов ауыл Советы (Әлшәй районы)|Аксёнов ауыл Советы]] үҙәге, тимер юл станцияһы. Район үҙәгенән көньяҡ‑көнбайышҡа табан 39 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Ауылға XIX быуат аҙағында, яҡынса [[1886 йыл]]да, [[Бәләбәй өйәҙе]]ндә [[Һамар-Златоуст тимер юлы|Һамар—Златоуст]] (хәҙер [[Куйбышев тимер юлы|Куйбышев]]) тимер юлының Кинәле—Өфө участкаһын төҙгән ваҡытта Аксёнов тимер юл станцияһы ҡасабаһы булараҡ нигеҙ һалына.

Ауыл тарихы [[1882 йыл]]да император [[Александр III|Александр]] указы буйынса [[Ыҫлаҡ (Әлшәй районы)|Ыҫлаҡ]] ауылы эргәһендәге Бәләбәй өйәҙенең Өфө губернаһы участкаһында межа раҫланған ваҡыттан башлана (Покровский — Аксёнов утарын советник Семён Гермагенов-Аксёнов биләгән). Ауылдың исеме советник Аксёнов исеме менән бәйле.
[[1888 йыл]]дың 12 сентябрендә Аксёнов разъезы аша Өфө — Кинәле поезы үтә. Тимер юлды тирә-яҡ ауыл крәҫтиәндәре төҙөй. Ул ваҡытта Аксёнов территорияһы [[Өфө губернаһы]]ның Бәләбәй өйәҙе [[Ғәйнәямаҡ ауыл Советы (Әлшәй районы)|Ғәйнәямаҡ]] улусына инә. 1891 йылда республиканың архитектура ҡомартҡыһы булып торған тимер юл вокзалы бинаһы һалына. Яйлап ауыл үҫешә. Йорттар төҙөлә, яңы урамдар барлыҡҡа килә. Кузя йылғаһы буйында юғары сифатлы кирбес, балсыҡ һауыт-һаба етештереүсе ҙур булмаған кирбес заводы барлыҡҡа килә.
1902 йылда Аксен элеваторына нигеҙ һалына . Сауҙагәр Шерстобитов тәүге дүрт иген складын төҙөй һәм крәҫтиән хужалыҡтарында иген һатып алыуҙы ойоштора. [[1917 йыл]]ғы революциянан һуң предприятие национализациялана. Шул уҡ йылда Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы һәм ер иҫәбен алыу үтә. Документтарҙан күренеүенсә, Аксёнов станция булараҡ билдәләнгән.

[[1918 йыл]]да был урындар [[Граждандар һуғышы]]ның иң ҡанлы ваҡиғалары үҙәгендә була. Ауылдан алыҫ түгел Көнсығыш фронты үтә. Туғандар зыяратында 25-се Чапаев дивизияһы пулеметсыһы А. А. Пастухов ерләнгән. Христиандар зыяратында — шул уҡ дивизия уҡсыһы И. В. Ермаков. Ваҡ крәҫтиән хужалыҡтарын берләштереү һәм МТС-тар төҙөү тотороҡло нефть менән тәьмин итеүҙе талап итә. Шул рәүешле 1936 йылда нефть базаһы барлыҡҡа килә. 1963 йылда автозаправкалау станцияһы эшләй башлай.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]]ның тәүге көндәрендә элеватор, нефть базаһы белгестәренә, тимер юлсыларға броня бирелә. Элеватор ябыҡ предприятиеға әүерелә, хәрби һаҡ ойошторола. 1896 йылда земство аҡсаһына нигеҙләнгән ауыл хужалығы техникумы бинаһында Мәскәү ҡалаһының А. М. Горький исемендәге 4-се балалар йорто урынлаша.&lt;br&gt;
Әлеге ваҡытта халыҡтың күпселеге элеваторҙа, хәҙер «Аксенов икмәк базаһы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә эшләй. Уның биләмәһендә май цехы асыла. Ауылда балалар баҡсаһы, 166 уҡыусы белем алған урта дөйөм белем биреү мәктәбе бар. Оптималләштереү барышында уға [[Ҡайраҡлы (Әлшәй районы)|Ҡайраҡлы]] һәм [[Хәнйәр]] мәктәптәренең филиалдары ла ҡушыла. 120 йыллыҡ тарихы булған техникум (хәҙерге Аксён агросәнәғәт колледжы) талап ителгән ауыл хужалығы белгестәрен сығарыуҙы дауам итә. «Аксаковнефть» НГДУ‑һының бүлеп биреү нефть базаһы, амбулатория, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.

1976 йылдан алып ҡала тибындағы ҡасаба, 2005 йылдан ауыл статусын ала. Халҡы: 1920 йылда — 410 кеше; 1939 йылда — 1208 кеше; 1959 йылда — 2015 кеше; 1989 йылда — 1147 кеше; 2002 йылда — 1161 кеше; 2010 йылда — 1047 кеше. Татарҙар, башҡорттар, урыҫтар, сыуаштар йәшәй (2002).&lt;ref&gt;[https://alshei.bashkortostan.ru/presscenter/news/100446/ Муниципальный район Альшеевский район РБ / Селу Аксёнову — 130 лет]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412025101/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/ |date=2022-04-12 }}&lt;/ref&gt;

== Урамдары ==
Исемдәре:&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/002/000004.html «Налог Белешмәһе» статистикаһында Аксёнов ауылы ]&lt;/ref&gt;
{{колонки|3}}
* Водокачка территорияһы ( {{lang-ru|территория Водокачки }})
* Вокзал урамы  ({{lang-ru| улица Вокзальная }})
* Тимер юлы урамы ({{lang-ru|улица Железнодорожная}})
* Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru|улица Заречная }})
* Магнит урамы ({{lang-ru|улица Магнитная }})
* Никонов урамы  ({{lang-ru|улица Никонова }})
* Мәктәп урамы    ({{lang-ru|улица Школьная }})
* Тау аҫты урамы ({{lang-ru|улица Подгорная}})
* Урман аҫты урамы ({{lang-ru|улица  Подлесная }})
* Станция аҫты урамы ({{lang-ru|улица Пдстанционная}})
* Эшселәр урамы  ({{lang-ru|улица Рабочая }})
* Сөгөлдөр пункты  территорияһы ({{lang-ru|территория Свеклопункта }})
* Чехов урамы  ({{lang-ru|улица Чехова}})
* Элеватор урамы ({{lang-ru|улица Элеваторная}})
{{колонки|конец}}

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Бобрик Борис Фёдорович]] (11.07.1933—21.07.2013), хужалыҡ эшмәкәре. 1994—2003 йылдарҙа «Востокнефтепроводстрой» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1996), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1987). [[СССР]]-ҙың 7‑се саҡырылыш Юғары Советы һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 1‑се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1973) һәм ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1968, 1981) ордендары кавалеры. [[Дәүләкән]] ҡалаһы һәм [[Дәүләкән районы|районының]] почётлы гражданы (2002).
* [[Голиков Владимир Дмитриевич]] (3.02.1939), ғалим-социолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Социология фәндәре докторы (1992), профессор (1994)&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/5926-golikov-vladimir-dmitrievich Башҡорт энциклопедияһы — Голиков Владимир Дмитриевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421142018/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5926-golikov-vladimir-dmitrievich |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421142018/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5926-golikov-vladimir-dmitrievich |date=2016-04-21 }}{{V|27|01|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Копейкин Игорь Валентинович]] ([[8 июль]] [[1920 йыл]] — [[7 декабрь]] [[2002 йыл]]) — эскадрилья элемтәһе начальнигы — 1-се полкы гвардия бомбардировка авиация корпусы 5-се гвардия авиация бомбардировка дивизияһы 35-се гвардия авиация бомбардировка полкының (1944 йылдың 26 декабрендә 1-се Балтик буйы фронты 3-сө һауа армияһы 5-се гвардия авиация бомбардировка корпусы тип үҙгәртелә) һауа уҡсыһы-радисы. [[Советтар Союзы Геройы]]. Отставкалағы полковник.
* [[Чижов Алексей Ярославович]] (23 сентябрь 1942 йыл) — Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, медицина фәндәре докторы, Рәсәй экология академияһының һәм Халыҡ-ара экология һәм тормош хәүефһеҙлеге фәндәре академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы, Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университетының экология факультетының кеше экологияһы кафедраһы профессоры. «XXI быуат тау һауаһы» медицина-экологик үҙәгенең генераль директоры. Халыҡ-ара гипоксия проблемалары академияһының вице-президенты.
* [[Алексей Васильевич Никонов]] (11 март 1911 йыл — 9 июль 1937 йыл) — Испания Республикаһы ғәскәрҙәрендә 4-се айырым механизацияланған бригаданың Т-26 танкы слесарь-водителе, кесе командир, Советтар Союзы Геройы. Аксёново урта мәктәбендә уҡый, Әлшәй районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына.

== Видеояҙмалар ==
* {{YouTube|7smb_hAi9e4|logo=1}} Аксёнов ауылы

== Иҫтәлекле урындары ==
* [[1947 йыл]]да Советтар Союзы Геройы А. В. Никонов исеме бер урамға бирелә. Мәктәп янында геройға бюст ҡуйыла.
== Архитектура ҡомартҡылары ==
&lt;gallery&gt;  
Файл:Аксёново мәсете.jpg|Аксёнов мәсете
Файл:Архитектура ҡомартҡыһы - Аксёново станцияһы.jpg|Аксёново тимер юл станцияһы бинаһы (1891)

&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|80556}} {{V|06|4|2022}}
* [https://alshei.bashkortostan.ru/presscenter/news/100446/ Муниципальный район Альшеевский район РБ / Селу Аксёнову — 130 лет]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.gosspravka.ru/02/002/000004.html «Налог Белешмәһе» статистикаһында Аксёнов ауылы ]
* [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412025101/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/ |date=2022-04-12 }}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Әлшәй районы ауылдары}}

[[Категория:Әлшәй районы ауылдары]]</text>
      <sha1>26kof0yibnvzsy4nnr3t3qgsqo1mlut</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡыҙылъяр (Архангел районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10014</id>
    <revision>
      <id>1306142</id>
      <parentid>1214794</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T16:10:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6753" sha1="gxai2eh8str2am09o9vp5wh6f2ik4it" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Ҡыҙылъяр}}
{{Ук}}
'''Ҡыҙылъяр''' ({{lang-ru|Кызылярово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Архангел районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 148 кеше&lt;ref name='белешмә китабы'&gt;[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453034, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80203804003.

== Халыҡ һаны ==
1906 йылда — 124 кеше; 1920—198; 1939—319; 1959—153; 1989—135; 2002—127; 2010 йылда — 127 кеше йәшәгән&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ru/articles/88458/ Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан»]&lt;/ref&gt;.
; Милли составы
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәттәре буйынса [[башҡорттар]] 93 % тәшкил итә.

{| class='standard' style='text-align: center;'
| colspan=6 | '''Дөйөм халыҡ һаны'''&lt;ref name='белешмә китабы' /&gt;
|--- class='bright'
| colspan=2 | Халыҡ һаны || colspan=2 | 2002—2009 халыҡ үҙгәреше
|--- class='shadow'
| 2002 || 2009 || кеше || %
|---
| 127 || 148 || +21 || +16,54
|}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Архангел (Архангель районы)|Архангел]]): 19 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 28 км

== Тарихы ==
[[Инйәр (йылға)|Инйәр]] йылғаһы [[Эҫем (Ағиҙел ҡушылдығы)|Эҫемгә]] ҡойған ерҙә урынлашҡан Күрпәс-Табын улусының [[Көмәрле]] һәм Ҡыҙылъяр ауылдары Күлсәйет тип аталған. Күлсәйет, күрәһең, был ауылдарҙың иртәрәк атамаһы. Әгәр Көмәрле ауылы, Күлсәйет ауылы кеүек үк, [[XIX быуат|XIX быуаттың]] 60-сы йылдарында барлыҡҡа килһә, Ҡыҙылъяр (Күлсәйет) быуат аҙағында хасил була.

[[1896 йыл]]да Ҡыҙылъяр ауылы 107 кешеһе булған 21 йорттан торған&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страница=118}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://bashenc.online/ba/articles/88458/&lt;/ref&gt;.

== Урамдары ==
* Салауат исемендәге урам ({{lang-ru|Им Салавата (улица)}})
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная (улица)}})
* Яр буйы урамы ({{lang-ru|Набережная (улица)}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/003/000006.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 30 по Республике Башкортостан]&lt;/ref&gt;

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Алсынбаев Мәхәмәт Мәхәмәтулла улы]] (8.03.1949), ғалим-хирург, медицина өлкәһе һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1995—2010 йылдарҙа «Иммунопрепарат» предприятиеһының генераль директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 2‑се һәм 3‑сө саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Медицина фәндәре докторы (2003), профессор (2007). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (1999), Башҡортостан Республикаһы атҡаҙанған табибы (1995). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/744-alsynbaev-m-kh-m-t-m-kh-m-tulla-uly Башҡорт энциклопедияһы — Алсынбаев Мәхәмәт Мәхәмәтулла улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406000531/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/744-alsynbaev-m-kh-m-t-m-kh-m-tulla-uly |date=2016-04-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406000531/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/744-alsynbaev-m-kh-m-t-m-kh-m-tulla-uly |date=2016-04-06 }}{{V|7|03|2019}}&lt;/ref&gt;.
* Ғалин Рауил Әхтәрйән улы — актёр. Башҡортостан Республикаһының халыҡ (1996), БАССР-ҙың атҡаҙанған (1989) артисы. Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1982)&lt;ref&gt;https://nsportal.ru/user/395136/page/bashkortostanga-100-yyl&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. —] ISBN 978-5-295-04683-4.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/7831-y-yl-yar-arkhangel-r-nynda-y-auyl}}
* [http://ufagen.ru/places/arhangelskiy/kulseitovo.html Кызылярово, Кульсеитово, Кумурлы на портале «Генеалогия и Архивы»]{{V|7|03|2019}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}
&lt;references/&gt;

{{Архангел районы ауылдары}}

[[Категория:Архангел районы ауылдары]]</text>
      <sha1>gxai2eh8str2am09o9vp5wh6f2ik4it</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡубыяҙ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10072</id>
    <revision>
      <id>1306117</id>
      <parentid>1305123</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T14:33:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6111" sha1="9kgu2a7qz5ztbw962nz4g0w5qgwttd0" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡубыяҙ''' ({{lang-ru|Кубиязы}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1212 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452890, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80204828001.
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||1212||588||624||48,5||51,5
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==

* Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 15 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 125 км

== Урамдары ==
{{Колонки|3}}
* Бәкер урамы ({{lang-ru|улица Бакер}})
* Блюхер урамы ({{lang-ru|улица Блюхера}})
* Тау урамы ({{lang-ru|улица Горная}})
* Шишмә урам ({{lang-ru|улица Ключевая}})
* Ҡыҙыл Армия урамы ({{lang-ru|улица Красноармейская}})
* Ленин урамы ({{lang-ru|улица Ленина}})
* Малаж урамы ({{lang-ru|улица Малаж}})
* Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|улица Мира}})
* Йәшлек урамы ({{lang-ru|улица Молодежная}})
* Яр буйы урамы ({{lang-ru|улица Набережная}})
* Таулы урамы ({{lang-ru|улица Нагорная}})
* Октябрь урамы ({{lang-ru|улица Октябрьская}})
* Беренсе май урамы ({{lang-ru|улица Первомайская}})
* Еңеү урамы ({{lang-ru|улица Победы}})
* Ялан урамы ({{lang-ru|улица Полевая}})
* Йылға урамы ({{lang-ru|улица Речная}})
* Баҡса урамы ({{lang-ru|улица Садовая}})
* Совет урамы ({{lang-ru|улица Советская}})
* Совхоз урамы ({{lang-ru|улица Совхозная}})
* Фрунзе урамы ({{lang-ru|улица Фрунзе}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/004/000020.html «Налог Белешмәһе» системаһында Ҡубыяҙ ауылы]&lt;/ref&gt;{{Колонки|конец}} 

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Ғәлимйәнов Фауат Ғиниәт улы]] (26.06.1929–31.08.2000), ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр кандидаты (1964), профессор (1989)&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/4961-limj-nov-fauat-ini-t-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ғәлимйәнов Фауат Ғиниәт улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421201223/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/4961-limj-nov-fauat-ini-t-uly |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421201223/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/4961-limj-nov-fauat-ini-t-uly |date=2016-04-21 }}{{V|22|06|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ғәлимова Флүзә Кәбир ҡыҙы]] (14.09.1948) — педагог, Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2011) һәм атҡаҙанған (2006) уҡытыусыһы&lt;ref&gt;{{БЭ2013|84788}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/8489-ubyya-as-yn-r-nynda-y-auyl}}{{V|22|06|2019}}
* [http://ufagen.ru/places/askinskiy/kubiyazy.html Кубиязы на портале «Генеалогия и Архивы»]

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}
&lt;references/&gt;

{{Асҡын районы ауылдары}}

[[Категория:Асҡын районы ауылдары]]</text>
      <sha1>9kgu2a7qz5ztbw962nz4g0w5qgwttd0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Һәйтәк (Балтас районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10480</id>
    <revision>
      <id>1306180</id>
      <parentid>1294103</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T18:53:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18649" sha1="1swrokvlswlryu84oer373qbgswlfcw" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Һәйтәк}}
{{ТП-Рәсәй|Һәйтәк
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Һәйтәк
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 55 | lat_min = 58 | lat_sec = 18
  |lon_deg = 55 | lon_min = 47 | lon_sec = 22
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Балтас районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 746
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 452984
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           = 34753 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80208828001
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Һәйтәк''' ({{lang-ru|Сейтяково}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Балтас районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 746 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452984, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80208828001.

Ауылға нигеҙҙе XVIII быуат тирәһендә Таҙлар ырыуы башҡорттары үҙ ерҙәрендә һалған.

== Тарихы ==
XIII быуатта Таҙ ырыуы Каспий диңгеҙенән төньяҡтараҡ Эмба һәм Яйыҡ (Урал) йылғалары араһында  йәшәгән. Таҙлар ырыуы хандар араһындағы һуғыштар арҡаһында  Урал яғына табан күсенә башлай. Таҙ ырыуының ҡайһы бер төркөмдәре Табын, Үҫәргән, Бөрйән һәм башҡа башҡорт ырыуҙарына ҡушылған. Һуңыраҡ улар ике ҙур төркөмгә: көнсығыш ( береһе Урал яҡғына киткән, унан завод төҙөү башланғас, көнбайышҡараҡ) һәм көнбайыш (Тере Танып йылғаһы буйына) төркөмгә бүленгән.

Һәйтәк (хәҙерге ваҡытта таралған исеме Сәйтәк) ауылы XVII быуаттан билдәле булған.Танып буйы Таҙлар ерҙәре хәҙерге Башҡортостан һәм Пермь крайы сигендәге [[Будум]] һәм [[Тол]] йылғаларына тиклем һуҙылған. 1762 йылда [[Башҡорт ҡәбиләләре|Таҙлар]] ырыуы башҡорттары Уразгилде Сәйтәков һәм Точибай (Тусыбай) Яҡшымәтов (Тусыбай ауылына нигеҙ һалыусы) үҙ ырыуы ерҙәренә Иманғол Теникеев етәкселегендәге Ирәкте ырыуы башҡорттарын («иптәштәре менән», с тов.) индереү тураһында килешеүҙе яңырта. Тусыбайҙың атаһы — Яҡшымәт Йәнгилдин, хәҙерге [[Тәтешле районы]] [[Иҫке Ҡайпан]] ауылы аҫаба башҡорто (ер хужаһы). Уразгилде — Сәйтәктең улы. Тимәк, ауыл кәм тигәндә йөҙ йылға алдараҡ булған.

Башҡорт ерҙәрендә йәшәргә хоҡуҡ биреүен иҫбатлау өсөн Һәйтәк ауылында йәшәгән типтәрҙәр 7150 йылдың ( 1700 йылға тиклемге йыл иҫәбе буйынса) 26 июлендәге (1642 йыл) һәм 7206 йылдың 26 июнендәге (1698 й.) килешеү яҙмаларының күсермәләрен күрһәтә (теләгән бер кеше башҡорт ерҙәренә килеп ултыра алмаған). Әммә был документтар бер ҡайҙа ла рәсми теркәлмәгән.&lt;ref name=&quot;А.Асфандияров. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий&quot;&gt;[http://ihtika.ru/index.php/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/200  А.Асфандияров. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220511124627/http://ihtika.ru/index.php/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/200 |date=2022-05-11 }}&lt;/ref&gt;.

1746 йылдың 23 майындағы килешеүгә ярашлы, ауылға яһаҡ түләүсе татарҙар бер туған Ишмәтовтарҙы «иптәштәре менән» индерергә рөхсәт ителә. Өфө губерна канцелярияһының 1751 йылдың 8 июнендәге указы менән яһаҡ түләүсе татар Сөйөндөккә Һәйтәктә йәшәргә рөхсәт бирелә, әммә уға һалым һалынмай. Һуңынан типтәр сословиеһына күскән яһаҡ татарҙарына, Һәйтәк ауылы Таҙлар улусына ҡараһа ла, [[Унлар|Ҡыр Унлар]] түбәһе башҡорттары (Тутағас ауылы, Киҙгән ауылынан көньяҡтараҡ ерҙәр һ. б.) үҙ аҫаба ерҙәренә инергә рөхсәт бирә. Ауылдың ике осо була: башҡорт һәм типтәр остары. 1920-се йылдарға тиклем улар берләшмәй, ауылдың һәр өлөшөндә үҙ мәсете була.

1795 йылда ауылда тик башҡорттар ғына теркәлә — 62 кеше (9 йорт). Һәйтәктә типтәрҙәр исемлеккә индерелмәгән, сөнки улар бында теркәлмәгән. Ашлама ҡулланылмай эшкәртелгән ер тиҙ уңдырышлығын юғалта, шуға килмешәктәр йәшәү урынын йыш алмаштыра. Бының башҡа сәбәптәре лә булған. Мәҫәлән, улар башҡорттарға дәүләткә яһаҡ түләргә ярҙам итмәгән (килешеүҙә ҡаралғанса) һәм теркәлгән ерҙәрендә лә һалым түләмәгәндәр. Был хәл башҡорттарҙың ризаһыҙлығын тыуҙыра, ер хужалары килмешәктәрҙән теркәлгән ерҙәренә китеүҙе талап итә.

1758 йылғы документта былай тип яҙылған:&lt;blockquote&gt;«Вы поныне жительство имеете своими в д. Сейтяковой уже более 60 лет и более (с 1698 и некотрые семьи с 1642 года), коя состоит на Осинской дороге (нынешний Пермский край) и на самой проезжей большой от Казани до Кунгура и до Исецкой провинцы дороги. Но по ревизии написаны не здесь (то естьв Сейтяково), а по д. Явметово (Староякшеево Балтачевского района), состоящей от большой дороги в стороне верстах в 15-ти»&lt;/blockquote&gt;

VII ревизия мәғлүмәттәре буйынса (1816), Һәйтәктә 94 башҡорт һәм 406 типтәр йәшәгән. 1834 йылда 136 башҡорт һәм 600 типтәр теркәлгән. Ҡайһы бер аҫаба башҡорттарҙың исемдәре: Әбделғәфәр Абдулҡаримов, Мәхмүтйәр Ғәбделсәттаров, Асфандиар Мөхтәсаров, Зәйнулла Баязитов, Абдулҡадир Әбделкәримов, Шәһимәрҙән Сәғдиев, Бикбау Афастунов.&lt;ref name=&quot;А.Асфандияров. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий&quot;/&gt;.

1843 йылда 136 башҡортта ни бары 120 бот  ужым һәм 104 бот яҙғы һабан ашлыҡ сәселә. Ауылда тирмән булған. Халыҡ ат, һыйыр, һарыҡ (116) һәм кәзә (35) тотҡан.

1859 йылда (X ревизия) 181 башҡорт (33 йорт) иҫәпләнә. Типтәрҙәр йәшәгән урында түгел, ә электән теркәлгән урында (Иҫке Яҡшыйҙа) күрһәтелгән.

1906 йылда ауылда 295 йортта 1976 башҡорт һәм типтәр йәшәгән. 1906 йылда Һәйтәк [[Нөркәй]] улусы үҙәге тип һанала. Ике мәсеттә лә мәҙрәсә булған. Ҙур булмаған земство дауаханаһы асылған. Бында урыҫ-башҡорт земство мәктәбен асыу тәҡдим ителә, әммә халыҡтың христианлашыуынан ҡурҡҡан дин әһелдәре быға ҡаршы сыға. Земство мәктәбе мари ауылы [[Иҫке Дүртекәй|Дүртекәй]]ҙә төҙөлә.

Ауылда ике тимерлек һәм буяу оҫтаханаһы булған. Дүшәмбе көндәрендә баҙар, йылына бер тапҡыр йәрминкәләр үткәрелә (14 декабрь). 5 кеше аҙыҡ-түлек кибете тотҡан.&lt;ref name=&quot;А.Асфандияров. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий&quot;/&gt;.

1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 1-се Һәйтәк ауылында 525 башҡорт (93 йорт) һәм 2-се Һәйтәктә— 1841 татар теркәлгән (341 йорт). Ике ауыл да Иҫке Балтас ауылынан 10 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан булған. Октябрь революцияһынан һуң (ергә хосуси милек бөтөрөлгәс) XVIII быуатта типтәр ҡатламына күскән яһаҡ түләүсе татарҙарының вариҫтары кире типтәр ҡатламынан сыға.&lt;ref name=&quot;А.Асфандияров. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий&quot;/&gt;.

Совет осоронда ауылда мәктәп (1957 йылдан алып урта мәктәп), участка дауаханаһы эшләй, балалар баҡсаһы бар. Ике мәсет тә революциянан һуң ябыла. Ауылда мәсет ҡабаттан 1994 йылда асыла, хәҙер ваҡытта бында имам вазифаһын [[Салауат Юлаев исемендәге премия]] лауреаты, билдәле рәссам [[Ғаянов Илдар Ихсан улы|Илдар Ихсан улы Ғаянов]] башҡара.

Эшкә яраҡлы халыҡ ауыл хужалығы менән шөғөлләнә, төрлө учреждениеларҙа эшләй. Бында ҙур сусҡасылыҡ комплексы бар.

Сәйтәк (Һәйтәк) исеме «Сәйет» исеменең бер формаһы ( мәҫәлән, Ғәбдүк, Ишмәк тигән кеүек), ғәрәпсә «бәхетле», «уңышҡа өлгәшеүсе», ««хужа», «хаким»&lt;ref name=&quot;Саит. Имя&quot;&gt;[https://statusname.ru/names/ru/male/sait/  Саит. Имя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241208045710/https://statusname.ru/names/ru/male/sait/ |date=2024-12-08 }}&lt;/ref&gt; Ҡырғыҙҙарҙың «Манас»  эросының өсөнсө бүлеге «Сәйтәк» (ҡырғыҙҙар уны «тыныс әфәнде» тип аңлата)  &lt;ref name=&quot;Сейтек эпосы &quot;&gt;[https://new.bizdin.kg/media/books/%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA._%D0%91%D0%B0%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D0%BA_%D1%8D%D0%BF%D0%BE%D1%81._%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%BD_%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D1%8E%D0%BD%D1%87%D0%B0.pdf Сейтек эпосы  ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220926073307/https://new.bizdin.kg/media/books/%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA._%D0%91%D0%B0%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D0%BA_%D1%8D%D0%BF%D0%BE%D1%81._%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%BD_%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D1%8E%D0%BD%D1%87%D0%B0.pdf |date=2022-09-26 }}&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||746||360||386||48,3||51,7
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]]): 14 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 84 км

== Урамдар ==
Высоковольтная урамы

Гагарин урамы

Жуков урамы

Индустриаль урам

Киров урамы

Колхоз урамы

Коммунистик урамы

Космонавттар урамы

Куйбышев урамы

Ленин урамы

Болон урамы

М. Гәрәев урамы

Октябрь урамы

Баҡса урамы

Салауат урамы

Совет урамы

Төҙөүселәр урамы

Фрунзе урамы

Үҙәк урам

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Ғаянов Илдар Ихсан улы]] (19.03.1957) — рәссам, график. [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2004).

* [[Ғаянов Зөфәр Ғаян улы]]( 1941-2015)— рәссам. М.Нестеров исемендәге Башҡортостан Республикаһы Художество музейы директоры. З.Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының һынлы сәнғәт факультеты уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы (2003).

== Һылтанмалар ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Балтас районы ауылдары}}

[[Категория:Балтас районы ауылдары]]</text>
      <sha1>1swrokvlswlryu84oer373qbgswlfcw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айыт (Бишбүләк районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10744</id>
    <revision>
      <id>1306275</id>
      <parentid>1305034</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T03:16:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9734" sha1="fkugxlq2lmnoceckaf2cr9ae7dwniva" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Айыт}}
{{Ук}}
'''Айыт''' ({{lang-ru|Аитово}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бишбүләк районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 1176 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.

Почта индексы — 452057, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80212804001.

== Халҡы ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||1176||568||608||48,3||51,7
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Бишбүләк]]): 22 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ( [[Приют (Бәләбәй районы)|Приют]]): 62 км

== Ауыл тарихы ==
Айыт ауылына 1766 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1744 йылда) [[Ҡазан даруғаһы]] [[Мең|Ҫарылы-Мең]] улусы (хәҙерге [[Татарстан]]дың [[Сарман районы]]) [[Һарыһаҙ Тәкермән]] ауылы [[башҡорттар]]ы [[Нуғай даруғаһы]] [[Мең|Күл-Иле-Мең]] улусы [[Башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы|башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә]] [[керҙәшлек]] килешеүе буйынса нигеҙ һала. 1753 йылда керҙәшлек килешеүе буйынса Нуғай даруғаһының Ҫарылы-Мең башҡорттары килеп урынлаша&lt;ref name=&quot;Әсфәндиәров Ә. З.&quot;&gt;{{БЭ|80821|автор=[[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Әсфәндиәров Ә. З.]]}}&lt;/ref&gt;.

1795 йылда — 218 кеше, ә 1865 йылда — 707 кеше йәшәгән. 1906 йылда ике мәсет, ике мәҙрәсә, дүрт һыу тирмәне, тимерлек, ике бакалея һәм мануфактура кибете теркәлгән&lt;ref name=&quot;Әсфәндиәров Ә. З.&quot;/&gt;.&lt;br&gt;

Шул уҡ улустың аҫабалары 1770 йылдың 16 сентябрендә Нуғай даруғаһы Ҫарайлы-Мең улусы башҡорттарының 1753 йылда ҡылынған элекке керҙәшлеген законлаштыра. Улар араһында йөҙбашы Ғүмәр Биктимеров, Ғәли һәм Әбдей Биктимеровтар, Муса Бохаров, Ибраһим Уразмәтов, Мансур Мәҡсүтов бар. 
1795 йылда 37 йортта 218 кеше йәшәгән, 1834 йылда - 355, 1859 йылда - 648, 1870 йылда - 707, 1920 йылда - 1603 башҡорт. Мишәрҙәрҙең (5 кеше) һәм украиндарҙың (7 кеше) берәр ғаиләһе булған.
1843 й. 355 башҡортҡа 464 бот ужым һәм 2496 бот яҙғы иген сәселә. 1917 йылда 274 йорттоң 2109 дисәтинә һөрөнтө ере булған, шул иҫәптән, 88-е - 4 дисәтинәгә тиклем, 101-е - 10 дисәтинәгә тиклем, 41-е - 15 дисәтинәгә тиклем, 34-е - 15-тән ашыу булған. Ауыл эргәһендә 4 тирмән эшләгән.
Айыт ауылында 2 мәсет һәм улар ҡарамағында мәктәп булған.&lt;ref&gt;[https://kitaptar.bashkort.org/book/662 Асфандияров А.З «История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий» стр.460] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200303180523/https://kitaptar.bashkort.org/book/662 |date=2020-03-03 }}&lt;/ref&gt;

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Ғилманов Әмир Зариф улы]] (24.10.1939), хәрби хеҙмәткәр, ғалим-социолог, юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. 1978—1993 йылдарҙа — [[Ҡазан]] Юғары хәрби ракета ғәскәрҙәре команда‑инженерлыҡ училищеһеның ижтимағи фәндәр кафедраһы начальнигы. 1993 йылдан [[Татарстан Республикаһы]] Фәндәр академияһының Перспективалы иҡтисади тикшеренеүҙәр үҙәгендә бүлек мөдире, 1995 йылдан — үҙәк директорының фән буйынса урынбаҫары, 2006 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. Философия фәндәре кандидаты (1977), социология фәндәре докторы (1993), профессор (1998). Татарстан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1982)&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5924-ilmanov-mir-zarif-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ғилманов Әмир Зариф улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191007173407/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5924-ilmanov-mir-zarif-uly |date=2019-10-07 }}{{V|7|10|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ғимаев Илдар Рәйес улы]] (14.02.1962—16.06.2008) — ауыл хужалығы һәм дәүләт эшмәкәре, хоҡуҡ белгесе, иҡтисадсы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1997), юридик фәндәр докторы (2005). [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2002). 
* [[Кәлимуллина Дилара Хәтим ҡыҙы]] (6.05.1959), ғалим-терапевт, гематолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2004), профессор (2005). Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2005)&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/7210-k-limullina-dilara-kh-tim-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Кәлимуллина Дилара Хәтим ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421170328/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/7210-k-limullina-dilara-kh-tim-y-y |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421170328/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/7210-k-limullina-dilara-kh-tim-y-y |date=2016-04-21 }}{{V|3|05|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Фәтих Кәрим]] ([[Кәримов Фәтих Әхмәтвәли улы]]) (9.01.1909—19.02.1945) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған шағир.
*[[Ярлы Кәрим]] (Кәримов Ғабдулла Әхмәтвәли улы ) — ([[16 июнь]] [[1901 йыл]] — [[1937]]) — шағир, журналист, 1917—1919 йылдарҙағы милли хәрәкәт эшмәкәре.[[Фәтих Кәрим]]дең бер туған ағаһы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/543-ajyt-bishb-l-k-r-nynda-y-auyl}}{{V|3|05|2019}}
* [https://www.komandirovka.ru/cities/aitovoyyd/ Село Аитово Бижбулякского района Республики Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»]{{ref-ru}} {{V|3|05|2019}}

{{Бишбүләк районы ауылдары}}

[[Категория:Бишбүләк районы ауылдары]]
[[Категория:Дим буйындағы тораҡ пункттар]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>fkugxlq2lmnoceckaf2cr9ae7dwniva</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Һынны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11047</id>
    <revision>
      <id>1306178</id>
      <parentid>1060913</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T18:36:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3738" sha1="nt6xbjzhbvhx0jpuy2ubzmahz4l8q7k" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Һынны''' ({{lang-ru|Саннинское}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовещен районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 383 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453444, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80215843001.
 

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||383||194||189||50,7||49,3
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Благовещен (ҡала)|Благовещен]]): 35 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Өфө]]): 55 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Кузьминых Александр Андреевич]] (24.01.1944—18.05.2009), ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2003), профессор (2003). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1997)&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/7121-kuzminykh-aleksandr-andreevich Башҡорт энциклопедияһы — Кузьминых Александр Андреевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422090057/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/7121-kuzminykh-aleksandr-andreevich |date=2016-04-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422090057/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/7121-kuzminykh-aleksandr-andreevich |date=2016-04-22 }}{{V|16|01|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар == 
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/16601-ynny-blagoveshchen-r-nynda-y-auyl}} {{V|16|01|2019}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Благовещен районы ауылдары}}

[[Категория:Благовещен районы ауылдары]]</text>
      <sha1>nt6xbjzhbvhx0jpuy2ubzmahz4l8q7k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡотлояр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11207</id>
    <revision>
      <id>1306114</id>
      <parentid>1304923</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T14:12:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5081" sha1="9h7akktf3av3bdfoc903zg5rpxjan8e" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡотлояр''' ({{lang-ru|Кутлиярово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Борай районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 65 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452964, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80218816008.
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||65||33||32||50,8||49,2
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Борай]]): 17 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Оло Шуҡшан]]): 1 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Яңауыл]]): 87 км

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Тимерғәлиева Хәмдүнә Сәйетғәли ҡыҙы]] (24.05.1949—14.09.2020), йырсы. 1976–1998 йылдарҙа Ғабдулла Туҡай исемендәге Татар дәүләт филармонияһының солист-вокалисы. [[Татарстан|Татар АССР‑ының]] (1991) һәм Башҡортостан Республикаһының (2020)&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1493755-zvanie-narodnoy-artistki-bashkortostana-vruchili-rodnym-pokoynoy-khamduny-timergalievoy-/ Звание народной артистки Башкортостана вручили родным покойной Хамдуны Тимергалиевой. ИА «Башинформ», 15 сентября 2020 года]{{V|15|09|2020}}&lt;/ref&gt; халыҡ артисы. Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге призға республика йәш йырсылар конкурсы (Өфө, 1971), «Татар йыры» халыҡ‑ара эстрада фестивале (Ҡазан, 2013) лауреаты&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/15012-timer-lieva-kh-md-n-s-jet-li-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Тимерғәлиева Хәмдүнә Сәйетғәли ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421190004/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/15012-timer-lieva-kh-md-n-s-jet-li-y-y |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421190004/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/15012-timer-lieva-kh-md-n-s-jet-li-y-y |date=2016-04-21 }}{{V|21|05|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* [http://ufagen.ru/places/buraevskiy/kutliyarovo.html Кутлиярово на портале «Генеалогия и Архивы»]

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Борай районы ауылдары}}

[[Категория:Борай районы ауылдары]]</text>
      <sha1>9h7akktf3av3bdfoc903zg5rpxjan8e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үрге Сереккүл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12043</id>
    <revision>
      <id>1306146</id>
      <parentid>1304627</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T16:56:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6833" sha1="7dsygifs0utx00qtlxpmz6j5v2zc8kh" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Үрге Сереккүл''' ({{lang-ru|Верхнечерекулево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Илеш районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 402 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452270, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80230876002.

== Тарихы ==
Аҫаба башҡорттарҙың ерендә ятҡан ауыл [[Йылан ырыуы]]ның [[Уразай түбәһе]]нә ҡарай. 1790 йылда килешеү буйынса тораҡ пунктына татар кешеһе индерелә: &quot;[[1799 йыл]]дың 26 февралендә Йылан улусы Ҡаҙан даруғаһы [[Өфө өйәҙе]] башҡорто Туйгилде Йәйшаев шул уҡ Ҡазан даруғаһына ҡараған Сереккүл ауылында йәшәгән үҙ туғаны, татар Уразмәт Мамышевҡа, шулай уҡ артабан уның улдары, ейәндәре - вариҫтарына аҫаба ерҙәрҙе файҙаланыу хоҡуғын бирә. Шул уҡ ваҡытта уларға аҫабалар файҙаланған бөтә хоҡуҡтар ҙа бирелә&quot;&lt;ref name=&quot;Үрге Сереккүл&quot;&gt;[https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}} {{V|11|12|2019}}&lt;/ref&gt;. Һөҙөмтәлә артабан халыҡ иҫәбен алыу документтарында татар тип теркәлмәйҙәр, тик [[мишәр]]ҙәр генә иҫәпкә алына.

[[1795 йыл]]да ауылда 155 башҡорт, 1816 йылда — 219, 1834 йылда — 274, 1858 йылда — 542, 1870 йылда — 282, [[1920 йыл]]да 1265 [[башҡорт]] теркәлә. 1920 йылда ни өсөндөр мишәрҙәр күрһәтелмәй&lt;ref name=&quot;Үрге Сереккүл&quot; /&gt;.

[[1843 йыл]]да 152 башҡортҡа 168 бот ужым һәм 352 бот яҙғы иген сәселә&lt;ref name=&quot;Үрге Сереккүл&quot; /&gt;.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||874||418||456||47,8||52,2
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||598||272||326||45,5||54,5
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||608||268||340||44,1||55,9
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||473||204||269||43,1||56,9
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||392||184||208||46,9||53,1
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||415||213||202||51,3||48,7
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||402||208||194||51,7||48,3
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Үрге Йәркәй]]): 6 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Түбәнге Сереккүл]]): 2 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Бүздәк]]): 113 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Ҡәйүмов Хәүис Мырҙайән улы]] (2.06.1929—23.05.2006), хужалыҡ эшмәкәре. 1963—1990 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]]ның «Победа» колхозы рәйесе. РСФСР-ҙың 8‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1981). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1973), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар дуҫлығы]] (1986) ордендары кавалеры&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/7534-j-mov-kh-is-mirzayan-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ҡәйүмов Хәүис Мырҙайән улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421120941/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/7534-j-mov-kh-is-mirzayan-uly |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421120941/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/7534-j-mov-kh-is-mirzayan-uly |date=2016-04-21 }}{{V|31|05|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Муллайәнов Сәлимйән Хәбиб улы]] (1946) — педагог. Рәсәй Федерацияһының Почетлы башланғыс һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/13103-rge-serekk-l-ilesh-r-nynda-y-auyl}} {{V|31|05|2019}}
*  [https://www.komandirovka.ru/cities/verhnecherekulevo/ Деревня Верхнечерекулево, Республика Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»]{{ref-ru}} {{V|31|05|2019}}

{{Илеш районы ауылдары}}

[[Категория:Илеш районы ауылдары]]</text>
      <sha1>7dsygifs0utx00qtlxpmz6j5v2zc8kh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атйетәр (Башҡортостан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12383</id>
    <revision>
      <id>1306348</id>
      <parentid>1304503</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T07:02:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8749" sha1="suxdjoy9ttmarfne1teyucy827zdnuw" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{Башҡа мәғәнәләре|Атйетәр}}
'''Атйетәр''' ({{lang-ru|Адзитарово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ҡырмыҫҡалы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 499 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.

Почта индексы — , [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80235805001.

== Халыҡ һаны ==
{{ Население | Адзитарово }}

1834 йылда ауылда 54 типтәр һәм 256 мишәр ир-ат була. 1920 йылда ауылда 999 ир-ат һәм 1055 ҡатын-ҡыҙ йәшәй.

Төп халҡы — [[татарҙар]] (79 %). [[Татар теле]]нең [[Мишәр диалекты|көнбайыш диалекты]] ([[Мишәрҙәр|мишәр]]) киң таралған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://iyali.antat.ru/naselennie_punkti.html|title=Атлас татарских народных говоров|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140910200003/http://iyali.antat.ru/naselennie_punkti.html|archivedate=2014-09-10|accessdate=2014-09-10|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140910200003/http://iyali.antat.ru/naselennie_punkti.html |date=2014-09-10 }}&lt;/ref&gt;.

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Ҡырмыҫҡалы (ауыл)|Ҡырмыҫҡалы]]): 36 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Шишмә]]): 35 км

== Тарихы ==
Атйетәр ауылы атамаһы антропонимдан килеп сыҡҡан. Сығанаҡтарҙа Атйетәр исемле кешеләрҙе күп осратырға мөмкин. Уларҙың береһенә генә иғтибар итәйек. Дүрт юл башҡорттарының [[1728 йыл]]да воеводаларҙың ҡыҫырыҡлауы тураһындағы үтенесендә Мең улусы Мең ауылында йәшәүсе Атйетәр Илкәевтең тамғаһы ла бар. Был мәхәллә биләмәһендә Атйетәр урынлашҡан. Әммә был үрҙә телгә алынған аҫабаның шул уҡ исемле ауыл исеменә ҡағылышын иҫбатлау өсөн етерлек түгел. Улай булмаһа, ауыл исеме менән кем туранан-тура туғандаш? Ни өсөн Атйетәр ауылы беренсе күскенсе Юлдаш Исмәғилев исеме менән билдәле түгел?

[[Ауырғазы районы]]нда урынлашҡан 1-се Атйетәр (Кшанны) һәм [[Яңы Атйетәр]] ауылдары менән генетик бәйләнеш бармы? Һорауҙар байтаҡ, әммә уларға яуап юҡ әле.

Типтәр ауылы этник составы буйынса мишәргә әүерелә. 1834 йылда бында [[типтәрҙәр]] — 54 ир-ат иҫәпләнә, [[мишәрҙәр]] — 256 йән. 1920 йылда ауылда 999 ир-ат һәм 1055 ҡатын-ҡыҙ була. Мишәрҙәр күпселекте тәшкил иткән. 393 йорто булған&lt;ref&gt;[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/181 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 181.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220502035243/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/181 |date=2022-05-02 }}&lt;/ref&gt;.

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru|Заречная (улица)}})
* Коммунистик урам ({{lang-ru|Коммунистическая (улица)}})
* Ленин урамы ({{lang-ru|Ленина (улица)}})
* Совет урамы ({{lang-ru|Советская (улица)}})
* Мәктәп урамы ({{lang-ru|Школьная (улица)}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/029/000070.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 30 по Республике Башкортостан]&lt;/ref&gt;
{{Колонки|конец}}

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Аҡбашев Рәшит Шаһабетдин улы]] (29.05.1933—21.02.2015), ғалим-табип, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең һаулыҡ һаҡлау эшмәкәре, 1962—1994 йылдарҙа [[Янғантау шифаханаһы]]ның баш табибы. Медицина фәндәре кандидаты (1975). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1993) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1967) атҡаҙанған табибы. [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы, СССР профсоюз курорттары отличнигы, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. [[Салауат районы]]ның почётлы гражданы (2012).
* [[Ҡоҙаҡаев Ғәлимхан Вәлинур улы]] (14.09.1933—10.10.1992), механизатор. 1950—1992 йылдарҙа «Правда» колхозы тракторсыһы. [[Ленин ордены|Ленин]] (1975) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966) ордендары кавалеры&lt;ref&gt;http://adzitarovo.ru/pride/item/16{{Недоступная ссылка|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. 
Адзитаровский сельсовет Кармаскалинский район. Официальный сайт&lt;/ref&gt;.  
* [[Ураҙбахтин Илдар Миҙхәт улы]] (9.05.1954), ғалим-хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2005), Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2007)&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/13259-ura-bakhtin-ildar-mi-kh-t-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ураҙбахтин Илдар Миҙхәт улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421135731/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13259-ura-bakhtin-ildar-mi-kh-t-uly |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421135731/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13259-ura-bakhtin-ildar-mi-kh-t-uly |date=2016-04-21 }}{{V|7|05|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1282-atjet-r-yrmy-aly-r-nynda-y-auyl}}{{V|7|05|2019}}
* [https://www.komandirovka.ru/cities/adzitarovo_bash._r./ Село Адзитарово, Республика Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»]{{ref-ru}} {{V|7|05|2019}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Ҡырмыҫҡалы районы ауылдары}}

[[Категория:Ҡырмыҫҡалы районы ауылдары]]</text>
      <sha1>suxdjoy9ttmarfne1teyucy827zdnuw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Александровка (Боҙаяҙ ауыл советы, Ҡырмыҫҡалы районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12388</id>
    <revision>
      <id>1306289</id>
      <parentid>1050017</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T04:09:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4845" sha1="0fds3d6v423bxntlenmkplp8vrszjld" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Александровка}} 
{{Ук}}
'''Александровка''' ({{lang-ru|Александровка}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ҡырмыҫҡалы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 174 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453003, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80235815002.
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||174||94||80||54,0||46,0
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==

* Район үҙәгенә тиклем ([[Ҡырмыҫҡалы (ауыл)|Ҡырмыҫҡалы]]): 20 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Боҙаяҙ]]): 6 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Ҡарлыман (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡарлыман]]): 33 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Орлов Виктор Семёнович]] (2.04.1929—22.09.2002), журналист. 1966—1990 йылдарҙа «Сельская жизнь» гәзитенең Башҡорт АССР-ы буйынса үҙ хәбәрсеһе. 1958 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. РСФСР‑ҙың (1988) һәм Башҡорт АССР-ының (1979) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1990). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1976)&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/10152-orlov-viktor-semjonovich Башҡорт энциклопедияһы — Орлов Виктор Семёнович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421141856/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/10152-orlov-viktor-semjonovich |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421141856/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/10152-orlov-viktor-semjonovich |date=2016-04-21 }}{{V|29|03|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/661-aleksandrovka-yrmy-aly-r-nynda-y-auyl-bo-aya-a-s-araj}}{{V|29|03|2019}}


{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Ҡырмыҫҡалы районы ауылдары}}

[[Категория:Ҡырмыҫҡалы районы ауылдары]]</text>
      <sha1>0fds3d6v423bxntlenmkplp8vrszjld</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абзай (Ҡыйғы районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12500</id>
    <revision>
      <id>1306256</id>
      <parentid>1301357</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T01:56:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19219" sha1="ijwa24ido1xdsmjn3hq0kf84e3zdulg" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Абзай}}
{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Абзаево
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Абзай}}
 | герб                     =
 | флаг                     =
 | lat_deg                  = 55 | lat_min = 35 | lat_sec = 52
 | lon_deg                  = 58 | lon_min = 41 | lon_sec = 5
 | CoordScale               =
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               =
 | район                    = Кигинский район{{!}}Ҡыйғы районы
 | район в таблице          =
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Абзаевский сельсовет (Кигинский район){{!}}Абзай ауыл Советы 
 | поселение в таблице      =
 | внутреннее деление       =
 | глава                    =
 | дата основания           =
 | первое упоминание        =
 | прежние имена            =
 | статус с                 =
 | площадь                  =
 | высота центра НП         =
 | население                = {{ Население | Абзаево (Кигинский район) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Абзаево (Кигинский район) | г }}
 | плотность                =
 | агломерация              =
 | национальный состав      = башҡорттар
 | конфессиональный состав  =
 | этнохороним              =
 | телефонный код           =
 | почтовый индекс          = 452505
 | почтовые индексы         =
 | цифровой идентификатор   = 80236805001
 | категория в Commons      =
 | сайт                     = 
}}
'''Абзай''' (Уртауыл, {{lang-ru|Абзаево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ҡыйғы районы]]ндағы ауыл. [[Абзай ауыл Советы (Ҡыйғы районы)|Абзай ауыл Советы]] үҙәге. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 558 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — ?, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80236805001.

== Географик урыны ==
Юл оҙонлоғо:&lt;ref name = &quot;ATU&quot;&gt;{{АТУ РБ}}&lt;/ref&gt;
* Район үҙәгенә тиклем ([[Үрге Ҡыйғы]]): 34 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]]): 77 км

Абзай ауылы [[Ҡыйғы|Ҡыйғы йылғаһы]] бассейнына ҡараған [[Кесейек]] йылғаһы буйында, район үҙәге [[Үрге Ҡыйғы]]нан төньяҡҡа 34 километрҙа һәм [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] тимер юл станцияһынан ([[Силәбе өлкәһе]]) 77 километрҙа урынлашҡан&lt;ref&gt;{{БЭ2013|81771}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Абзай ауылына [[Троицк өйәҙе]] Дыуан улусы ([[ҡатай]] ырыуы) [[башҡорттар]]ы үҙҙәренең [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] ерҙәрендә нигеҙ һалған, [[XVIII быуат]] аҙағынан билдәле. Йөҙ башы Абзай уҙаман исеме менән аталған. Боронораҡ шулай уҡ Мәсетле булараҡ та билдәле булған.

[[1842 йыл]]да 222 кешегә 115 сирек ужым, 248 сирек яҙғы ашлыҡ сәскәндәр. Өс баҫыулыҡ өҫтөнлөк алған. [[Һабан]] — игенселектең төп ҡоралы. [[Ауыл]]да 3 елгәргес һәм һуҡҡыс булған. Йәшелсә баҡсалары эшкәртелә. Абзайҙа 300 ат, 200 һыйыр, 60 һарыҡ, 40 кәзә аҫырала. Ҡайһы бер хужалыҡтарҙа 10 умарта һәм 25 солоҡ була&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страницы=538}}&lt;/ref&gt;.

== Биләмә берәмектәренә инеүе ==
&lt;!-- {| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100 %;margin:0;&quot; --&gt;&lt;!-- Төрөлөп ҡуйыла торған таблица башы --&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Теркәү йылы !! Улус, ауыл советы !! Өйәҙ, кантон, район !! Губерна, Республика !! Дәүләт
|-
| [[1816]] || -се йорт || 8-се Башҡорт кантоны || [[Ырымбур губернаһы]] || [[Рәсәй империяһы|Рәсәй Империяһы]]
|-
| [[1834]] || -се йорт || 8-се Башҡорт кантоны|| [[Ырымбур губернаһы]] || [[Рәсәй империяһы|Рәсәй Империяһы]]
|-
|[[1847]] || -се йорт || 8-се Башҡорт кантоны, [[Өфө өйәҙе]] || [[Ырымбур губернаһы]] || [[Рәсәй империяһы|Рәсәй Империяһы]]
|-
|[[1859]] || -се йорт || 8-се Башҡорт кантоны, [[Өфө өйәҙе]] || [[Ырымбур губернаһы]] || [[Рәсәй империяһы|Рәсәй Империяһы]]
|-
|[[1895]] ||Дыуан улусы || [[Златоуст өйәҙе]] || [[Өфө губернаһы]] || [[Рәсәй империяһы|Рәсәй Империяһы]]
|-
|[[1920]] ||Дыуан-Ҡошсо улусы || [[Мәсәғүт кантоны]] || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||[[Файл:Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1978–1991), Emblem of the Russian Federation (1991–1992).svg|20px]] РСФСР
|-
|[[1926]] ||Үрге Ҡыйғы улусы || [[Мәсәғүт кантоны]] || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1935]] || [[Абзай ауыл Советы (Ҡыйғы районы)|Абзай ауыл Советы]] || [[Ҡыйғы районы]] || [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1941]] || [[Абзай ауыл Советы (Ҡыйғы районы)|Абзай ауыл Советы]] || [[Ҡыйғы районы]]|| [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] || {{СССР}} СССР
|-
|[[1990]] || [[Абзай ауыл Советы (Ҡыйғы районы)|Абзай ауыл Советы]] || [[Ҡыйғы районы]] ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы
|-

|-
| || || || ||
|}

== Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше ==
Ауылда Абзай исемле тағы бер ир-егет — [[1752 йыл]]да [[Дүшәмбикә]] ауылына нигеҙ һалған [[мишәрҙәр]] менән керҙәшлек төҙөгән Баймөхәмәтов Абзай ҙа булған.
[[1865 йыл]]да 57 хужалыҡта 377 кеше йәшәгән.
[[Малсылыҡ]], [[игенселек]], [[умартасылыҡ]] менән шөғөлләнгәндәр.

Мәсет, мәҙрәсә, һыу тирмәне була.
[[XIX быуат]] аҙағында 2 сауҙа кибете иҫәпкә алына&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страницы=538}}&lt;/ref&gt;.

== Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше ==
[[1906 йыл]]да мәсет, мануфактура һәм 2 бакалея кибете, запас иген һаҡлау мөгәзәйе теркәлгән&lt;ref&gt; Д. 1506. Л. 107; Д. 13910. Л. 27. Ф. 138. Оп. 2. Д. 345,485. Ф. 172. Оп. 1. Д. 34. Л. 42.&lt;/ref&gt;.

Әлеге ваҡытта Абзайҙа урта [[мәктәп]], [[балалар баҡсаһы]], фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана эшләй&lt;ref&gt;{{БЭ2013|81771}}&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1906 йыл ||754||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||1037||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||858||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||637||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||578||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||568||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||558||269||289||48,2||51,8
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

; Милли составы
2002 йылғы Бөтә Рәсәй йәниҫәбенә ярашлы, [[башҡорттар]] һаны 96 %тәшкил итә&lt;ref name='2002F' /&gt;.

== Билдәле кешеләре ==
* [[Игеҙйәнова Нажиә Заһир ҡыҙы]] (01.09.[[1946 йыл|1946]]), яҙыусы, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998), [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы (1983). [[1988 йыл]]да [[Башҡорт дәүләт университеты|БДУ]] тамамлаған. 1974 й. «Һәнәк», [[1982 йыл|1982]] й. — «Башҡортостан ҡыҙы», 1986—2002 йй. — «Ағиҙел» ([[1991 йыл|1991]] й. бүлек мөдире) журналдарында эшләй.
* [[Ғәлиев Радик Хөрмәт улы]] (1.07.[[1952 йыл|1952]]) — [[Кушнаренко районы|Кушнаренко район]] Советы рәйесе, [[Кушнаренко]] һөнәрселек училищеһының 1994—2014 йылдарҙағы директоры, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы башланғыс һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре&lt;ref&gt;[http://nailtimler.com/people_page/people_04g/galiev_radik_hurmatovich.html Галиев Радик Хурматович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210916102245/https://nailtimler.com/people_page/people_04g/galiev_radik_hurmatovich.html |date=2021-09-16 }}{{ref-ru}}{{V|30|06|2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&amp;nomer=955791 Кто есть кто в РБ → Карточка персоны. Галиев Радик Хурматович]{{Недоступная ссылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|30|06|2017}}&lt;/ref&gt;.
* [[Миңлеғаян Сафина]] (2.07.[[1951 йыл|1951]]), [[Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры]]ның ҡурсаҡсы-артисы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (1999).
* [[Әҙеһәмов Илдус Әнәс улы]] (18.06.[[1951 йыл|1951]]) — башҡорт дәүләт эшмәкәре, ғалим һәм юғары мәктәп уҡытыусыһы.
* [[Ғибәҙуллин Миңлетаһир Ғибәҙулла улы]] (икенсе мәғлүмәттәр буйынса Ғибәҙәтов Таһир Ғибәт улы; 29.12.[[1898 йыл|1898]]—19.04.[[1982 йыл|1982]]), [[әкиәт]]се. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында, [[Башҡорт милли хәрәкәте]]ндә ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/3278-ib-ullin-mi-leta-ir-ib-ulla-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ғибәҙуллин Миңлетаһир Ғибәҙулла улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421143408/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/3278-ib-ullin-mi-leta-ir-ib-ulla-uly |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421143408/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/3278-ib-ullin-mi-leta-ir-ib-ulla-uly |date=2016-04-21 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Сафина Миңлеғаян Миңлеәхмәт ҡыҙы]] (02.07.[[1951 йыл|1951]]) — [[Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры]] ҡурсаҡсы-актёры, Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1980), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1999)&lt;ref&gt;[http://xn--p1acf.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/5466-safina-mindigayan-mindiakhmetovna Универсальная энциклопедия «Башкортостан»: САФИНА Миндигаян Миндиахметовна] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131214004359/http://xn--p1acf.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/5466-safina-mindigayan-mindiakhmetovna|date=2013-12-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.teatr-kukolsm.ru/information/kukolnie_teatri/news_169.html Государственное бюджетное учреждение культуры Смоленский областной театр кукол имени Д. Н. Светильникова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131213062951/http://www.teatr-kukolsm.ru/information/kukolnie_teatri/news_169.html |date=2013-12-13 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Сәғитова Гүзәл Борхан ҡыҙы]] (8.03.[[1936 йыл|1936]] - 4.07.2008) — [[Ҡыйғы районы]] Абзай ауылында тыуған. 1959 йылда Мәскәүҙә А. В. Луначарский исемендәге Театр сәнғәте дәүләт институтының махсус курстарында уҡый. [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]]нда эшләп, 50 иҫтәлекле роль башҡара. Н. Асанбаев, Ә. Мирзаһитов, Х. Ибраһимов пьесаларын сәхнәләштереүҙә ҡатнаша&lt;ref&gt;[http://kigi-kultura.ru/?p=1773 Сәғитова Г. Б. Ҡыйғы районы мәҙәниәт бүлеге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220527121313/http://kigi-kultura.ru/?p=1773 |date=2022-05-27 }}&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==

== Урамдары ==
{{Колонки|3}}
* Уҡытыусылар урамы ({{lang-ru|}} Учителей (улица)
* Октябрь урамы ({{lang-ru|}} Октября (улица)
* Мәктәп урамы ({{lang-ru|}} Школьная (улица)
* Йылға аръяғы урамы — ({{lang-ru|}} Заречна(улица)
* Салауат урамы ({{lang-ru|}} Салавата (улица)
* Тыныслыҡ урамы — ({{lang-ru|}} Мира (улица)&lt;ref&gt;[https://mapdata.ru/bashkortostan/kiginskiy-rayon/selo-abzaevo/ Карта д. Абзаево. Улицы]&lt;/ref&gt;{{Колонки|конец}}

== Ер-һыу атамалары ==
''Тауҙар:''

''Йылғалар:''
* [[Ҡыйғы]] йылғаһы, [[Кесейек]]

''Шишмәләр:''

''Ялан-бесәнлектәр:''

''Таусыҡтар, түбәләр:''

''Башҡа урын-ер атамалары:''

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Дыуан]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|81771}}
* {{ИСДБ|страницы=538}}
* [https://mapdata.ru/bashkortostan/kiginskiy-rayon/selo-abzaevo/ Карта д. Абзаево. Улицы]
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}
* [http://www.asmo-rb.ru Совет муниципальных образований Республики Башкортостан]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201125203210/http://www.asmo-rb.ru/ |date=2020-11-25 }}.
* [http://ufagen.ru/places/kiginskiy/abzaevo.html Абзаево (Уртаул) на портале «Генеалогия и Архивы»]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101202142809/http://ufagen.ru/places/kiginskiy/abzaevo.html |date=2010-12-02 }}
{{Bashkir-geo-stub}}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}
* [https://yandex.ru/video/preview/?text=%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%B9%20%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B&amp;path=yandex_search&amp;parent-reqid=1648213404375635-9099066847270117588-vla1-3880-vla-l7-balancer-8080-BAL-7831&amp;from_type=vast&amp;filmId=4000811453318735151 Абзай ауылы тарихы]
{{Ҡыйғы районы ауылдары}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Ҡыйғы районы ауылдары]]</text>
      <sha1>ijwa24ido1xdsmjn3hq0kf84e3zdulg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арыҫлан (Ҡыйғы районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12502</id>
    <revision>
      <id>1306335</id>
      <parentid>1304517</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T06:25:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25727" sha1="ehrzt9pugmkbthi46spb9f0wqg8ober" xml:space="preserve">{{значения|Арыҫлан}}
{{НП-Россия
|статус                   = ауыл
|русское название         = Арсланово
|оригинальное название    = {{lang-ba|Арыҫлан}}
|герб                     =
|флаг                     =
|lat_deg                  = 55|lat_min = 21|lat_sec = 29
|lon_deg                  = 58|lon_min = 59|lon_sec = 26
|CoordScale               =
|регион                   = Башҡортостан
|регион в таблице         = Башҡортостан
|вид района               =
|район                    = Ҡыйғы районы{{!}}Ҡыйғы районы 
|район в таблице          =
|вид поселения            = ауыл биләмәһе
|поселение                = Арыҫлан ауыл Советы (Ҡыйғы районы){{!}}Арыҫлан ауыл Советы  
|поселение в таблице      =
|внутреннее деление       =
|глава                    =
|дата основания           =
|первое упоминание        =
|прежние имена            =
|статус с                 =
|площадь                  =
|высота центра НП         =
|население                = {{ Население | Арсланово (Кигинский район) | тс }}
|год переписи             = {{ Население | Арсланово (Кигинский район) | г }}
|плотность                =
|агломерация              =
|национальный состав      = башҡорттар, татарҙар
|конфессиональный состав  =
|этнохороним              =
|телефонный код           =
|почтовый индекс          = 452507
|почтовые индексы         =
|цифровой идентификатор   = 80236810001
|категория в Commons      =
|сайт                     =
}}

'''Арыҫлан''' ({{lang-ru|Арсланово}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡыйғы районы]]ндағы ауыл. [[Арыҫлан ауыл Советы (Ҡыйғы районы)|Арыҫлан ауыл Советы]] үҙәге. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 719 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452507, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80236810001.

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Үрге Ҡыйғы]]): 30 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]]): 35 км

Арыҫлан ауылы [[Әй (йылға)|Әй]] йылғаһы ҡушылдығы [[Саҡша]] йылғаһы буйында, район үҙәге [[Үрге Ҡыйғы]] ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 30 километр һәм тимер юл станцияһы [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]]нән ([[Силәбе өлкәһе]]) төньяҡ-көнсығышҡа табан 35 километр алыҫлыҡта урынлашҡан&lt;ref&gt;{{БЭ2013|82241}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Арыҫлан ауылына [[1837 йыл]]да, ата-бабалары [[1725 йыл]]да [[Бәләбәй өйәҙе]] (хәҙер — [[Туймазы районы]]) [[Түбәнге Бишенде]] һәм [[Балтай]] ауылдарына күсеп киткән һәм үҙҙәренең [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] ерҙәренә ҡабат әйләнеп ҡайтҡан, [[Троицк өйәҙе]] [[Әйле]] улусы башҡорттары нигеҙ һалған&lt;ref&gt;{{БЭ2013|82241}}&lt;/ref&gt;.

Арыҫлан ауылының атамаһы башҡорт зауряд-сотник Арыҫлан Таймаҫов (1777—1857) исеменән һәм Әбдрәзәҡ ауылынан ағалы-энеле Әбдрәзәҡовтарҙың фамилияһынан алынған, шулай уҡ Әбдрәзәҡ, Яңы Туғыҙлы тип тә аталған. Зауряд-сотник Арыҫлан Таймаҫов (уның ағалары Ғөбәй һәм Моратбаҡый) менән бергә Бәләбәй өйәҙенең [[Түбәнге Бишенде]] ауылынан (12-се кантондың 9-сы йортонан, [[1847 йыл]]дан алып — 13-сө башҡорт кантонынан) хәрби губернатор һәм башҡорт-мишәр ғәскәре командующийы Т. С. Циолковский рөхсәте буйынса, [[1836 йыл|1836]]—[[1837 йыл]]дарҙағы циркулярҙар нигеҙендә, [[1837 йыл]]да ата-бабалар еренә, яңы булдырылған Арыҫлан (Әбдрәзәҡ) ауылына ҡайта. Ошо йылдан башлап бөтә земство түләүҙәре яңы ауылға күсерелә. Шулай итеп, [[1725 йыл]]да ата-бабалары, башҡорт төбәгенең төньяҡ-көнсығышында Әйле аҫаба ерҙәрен ҡалдырып, Йылан башҡорттары еренә керҙәш булып күсеп киткәндән һуң, уларҙың тоҡомдары, тыуған ергә ҡайтыусы күскенселәр, законлы халыҡҡа әүерелә&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страницы=534—535}}&lt;/ref&gt;.

== Биләмә берәмектәренә инеүе ==
&lt;!-- {| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100 %;margin:0;&quot; --&gt;&lt;!-- Төрөлөп ҡуйыла торған таблица башы --&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Теркәү йылы !! Улус, ауыл советы !! Өйәҙ, кантон, район !! Губерна, Республика !! Дәүләт
|-
| [[1757]] ||Әйле улусы || Троицк өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй Империяһы
|-
| [[1816]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
| [[1834]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны|| Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1847]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе ||  Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1859]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1895]] ||Иҫке Балаҡатай улусы || Златоуст өйәҙе || Өфө губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1920]] || биләмәһе || Дыуан-Ҡошсо өйәҙе || Автономлы Башҡорт ССР-ы (Бәләкәй Башҡортостан) ||[[Файл:Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1978–1991), Emblem of the Russian Federation (1991–1992).svg|20px]] РСФСР
|-
|[[1926]] ||Дыуан улусы || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1935]] || Туғыҙлы ауыл Советы || Ҡыйғы районы || Башҡорт АССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1941]] || Туғыҙлы ауыл Советы|| Ҡыйғы районы|| Башҡорт АССР-ы || {{СССР}} СССР
|-
|[[1990]] || Туғыҙлы ауыл Советы || Ҡыйғы районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы
|-
|[[2008]] || Арыҫлан ауыл Советы || Ҡыйғы районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы
|-

|-
| || || || ||
|}

== Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше ==
Башҡорттарҙың бер өлөшөнөң ата-бабаларының еренә күсеп ултыртыу мотивтары ябай аңлатыла: [[1832 йыл]]ғы ер тураһындағы закон буйынса, [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] башҡорттарға ир-ат башына — 40-шар дисәтинә, ә хәрби дәрәжәле керҙәштәргә ([[типтәрҙәр]], [[Мишәрҙәр|мишәрҙәр]] кеүек ҡатламдарға) — 30-ар, ә граждандар ҡатламына һәр ир-атҡа 15-әр дисәтинә ер бирелгән. Ошоларҙан сығып, 112 йылдан һуң шул күскенселәр вариҫтарының бер өлөшө [[Әйле]] улусындағы [[Аҫабалыҡ|аҫаба]]лығына әйләнеп ҡайта һәм шул ерҙәрҙең законлы хужаһы тип таныла.

[[1834 йыл]]ғы рәүиз мәғлүмәттәре буйынса, [[Балтай]]ҙа — 116, [[Түбәнге Бишенде]] ауылында 183 йән әйле ир-аты тороп ҡалған. [[Түбәнге Бишенде]] ауылынан күсеп килеүселәр ҙә билдәле. Бына ғаилә башлыҡтарының исемдәре: телгә алынған Моратҡужа Аҡсыуашев, уның ағай-энеһе Аҡҡол һәм Исхаҡ, Тойғон Ильясов, Хәмит Һөйөндөков, Ғабдулла Хәмитов, улы Лузамас менән Нөрөш Әмиров, Вәлит һәм Йәрмөхәмәт Иркиндар, Йыһанша Һабанаков, уның улы Ғүмәр, Шәфей Һабанаҡовтар һ. б. [[1851 йыл|1851]]—[[1854 йыл]]дарҙа [[Түбәнге Бишенде]] ауылынан Арыҫлан һәм [[Яҫауыл]] ауылдарына Әбделхәким Бәхтиәров етәкселегендәге тағы 55 йән һ. б. күсеп ҡайтҡан. Улар араһында зауряд-яҫауыл Сәйетбаттал Ҡотлояров, зауряд-яҫауыл Сәйетборхан Ҡотлояров, Тимерғәле Сабитов, Килдейәр Әбдүшев, Мөхәмәтғәле Бәхтийәров, Әмирхан Ғәбдүшев, Өмөтбай Болғайыров, Әбделхәким Ишәлин, Әһлиулла Сәфәров, Әхтәм Тойғонов, Мөхәмәтйән Баязитов, Бәхтегәрәй Бәхтейәров, Янһарый Рахманҡулов, Әбсәләм һәм Әбделмән Рахманҡуловтар, Рәхмәтулла Хәлимуллин бар. Губернаторҙың 4(5-се) кантондың зауряд-хорунжийы Ҡолшәриповҡа [[1851 йыл]]дың [[13 ноябрь|13 ноябр]]ендәге күрһәтмәһендә әйтелгәнсә, «13-сө кантондың Түбәнге Башинде ауылынан ҡайтҡан башҡорттар, Әбделхәким Бәхтейәровҡа һәм уның иптәштәренә, 55 кешегә, хәҙер йәшәгән урындарында ер биләмәләре етешмәгәнлектән, кантонығыҙҙағы [[Троицк өйәҙе]]ндәге Урғыла йылғаһы буйындағы аҫаба ерҙәренә, ауыл араһындағы алыҫлыҡтың тигеҙ булыуын, һәм сыуал мейестәр урынына голланд мейестәрен талап итмәйсә, яңы ауыл ([[Яҫауыл]]) нигеҙләргә рөхсәт бирелгән» тип яҙылған. Ошонан сығып, ауылдың исемен зауряд-яҫауыл чины менән бәйләп, [[Яҫауыл]] ауылы [[1851 йыл]]да төҙөлгән тип ҡабул итергә мөмкин. 8 йылдан һуң унда 40 йортта 234 башҡорт, 1920 йылда — 566 һәм 109 иҫәпкә алынған.

Арыҫлан ауылы халҡы [[Аҫабалыҡ|аҫаба]]ларҙан торған, [[1846 йыл]]да [[Силәбе өйәҙе]] [[Әйле]] улусының Дауыт, Кәримғол, Әптекәй, Ишбулат ауылдарынан тағы 33 ир-ат күсеп киләләр.

[[1917 йыл]]дың октябрендә Ер тураһындағы декрет баҫылып сыҡҡанға тиклем һаҡланған [[аҫабалыҡ]] хоҡуғы мотлаҡ һаҡланған. Бәләбәй һәм Силәбе өйәҙҙәренең [[Әйле]] башҡорттары сит ерҙәрҙә керҙәштәр сифатында йәшәгән, ләкин , күреүебеҙсә, улар сығышы буйынса үҙҙәренең аҫабалыҡ хоҡуғын һаҡлап ҡалған&lt;ref&gt; {{ИСДБ|страницы=534—535}}&lt;/ref&gt;.

&lt;!-- Мәҫәлән, Әйле улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 25 йорттан торған Әйле (Силәбе өлкәһе) исеме менән яңы ауыл барлыҡҡа килтергән Бәләкәй Ҡарамалы ауылынан Андрей Васильев етәкселегендәге мордва крәҫтиәндәренең керҙәшлек тураһындағы килешеүе был хәҡиҡәтте тағы бер тапҡыр раҫлай. 1791 йылдың 12 июлендә төҙөлгән һәм 1802 йылдың 8 февралендә раҫланған килешеү буйынса үҙ еренә мордваларҙы индереүгә Бәләбәй өйәҙе башҡорттары — Әбделғәзизов командаһынан (Арыҫлан Таймаҫовтың атаһы), Нияз Әхмәров, Субанаҡ Мортазин, Ғәббәс Сәфәров, Яҫыр Яҡупов һәм шулай уҡ Троицк өйәҙе старшинаһы Әбделкәримовтың һәм Силәбе өйәҙенең Байғазы Күсәшев һәм Суфиян Байғазов үҙ ризалығын биргән. --&gt;

Арыҫлан ауылында [[1842 йыл]]да 148 кеше йәшәгән. 

1842 йылда 148 кешегә 27 сирек ужым һәм 88 сирек яҙғы иген сәселгән. 1897 йылда Арыҫлан ауылы 73 йорттан торған. Ер 94 рәүиз йәненә бүленгән. Ике урында Бүлем ике урында — ауыл эргәһендәге 1-се участка, унан 20 саҡрым алыҫлыҡта 2-се участка. 1861 йылдан алып биләмәләр рәүиздә иҫәпкә алынған йән башына бүленә (94). Ауыл 20 дисәтинәгә яҡын ерҙе биләй. Баҫыуҙар ҡалҡыулыҡ һәм ипкендәр буйлап көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан. Баҫыуҙар буйлап йылғалар аға: Саҡмаҡлы һәм Ҡоро Шиҙәле йылғалары аға. Баҫыуҙарҙың өҫтө тигеҙ түгел, 15-кә яҡын йырын барлыҡҡа килгән. Балсыҡ ҡушылған ҡара кәүшәк тупраҡ. Һөрөнтө ер күптән һәм ныҡ һөрөлгән. Сәсеү әйләнеше системаһыҙ. Ашлама ҡулланылмай. Баҫыуҙар һабан менән эшкәртелә.

[[1859 йыл]]да — 220 кеше йәшәгән
1865 йылда 40 йортта 192 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страницы=534—535}}&lt;/ref&gt;.
 
Әйле ауылында 20-25-шәр һумға һатып алынған 5 елгәргес бар. Утлауыҡ 38 дисәтинәгә тиклем тәшкил итә. Бөтә мал яҡынса 3 ай дауамында утлай. Саҡмаҡлы йылғаһы һыулау өсөн бик уңайлы. Ваҡ мал көтөүсеһе йәйгеһен һәр баштан 10 тин ала. 2-се урында — сабынлыҡ биләмәләре. Бер дисәтинәнән 190 бот уңыш бирә. Урман шулай уҡ 2 участкала. Халыҡ үҙ ихтыяжы һәм һатыу өсөн йыл һайын 27 дисәтинәгә тиклем киҫә. Бүленгән участкаларҙан 20-25 һумға бура һата. Йорт хужаларының яртыһы тиерлек Асылғужа ауылы халҡынан дисәтинәһенә 1-2 һумдан һөрөнтө ер (125 дисәтинәгә тиклем) һәм 40 тиндән сабынлыҡ (75 дисәтинәгә тиклем) өсөн ҡуртымға ала. 10-ға яҡын йорт үҙ һөрөнтө (45 дисәтинәгә тиклем) һәм сабынлыҡ (40 дисәтинә) биләмәләрен ҡуртымға бирә. Ҡуртымға биреүҙән халыҡ йылына 8 һумға тиклем, ә һалым һәм йөкләмәләр өсөн — йән башына 4,2 тин аҡса ала. Көҙөн халыҡ Ҡуҫа заводындағы баҙарҙарҙа иген, ә ҡышын Златоуст өйәҙендә бесән һата.

Аҫылғужа ауылы XIX быуаттың беренсе яртыһында Троицк өйәҙендәге 4-се Загорный кантонының 7-се йорто составында урынлашҡан. Ауыл казак ерендә нигеҙләнгән, халыҡ «ауыл кешеләре», йәғни хоҡуҡтары урыҫ крәҫтиәндәре менән тигеҙләгән крәҫтиәндәр булып киткән&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страницы=534—535}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ЦГИА РБ. Ф. 172. Оп. 1.Д. 25. Л. 59, 65,68, 117—118; ЮАС. Вып. 2. С. 297—298. ЦГИА РБ. Ф. 172. Оп. 1. Д. 25. Л. 26, 29.&lt;/ref&gt;

== Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше ==
[[1906 йыл]]да мәсет, [[мәктәп]], 2 бакалея кибете теркәлгән. [[1920 йыл]]да 104 йортта 661 башҡорт иҫәпкә алынған. 

Әлеге ваҡытта Арыҫлан ауылында урта [[мәктәп]], [[балалар баҡсаһы]], фельдшер-­акушер пункты, клуб, китапхана бар&lt;ref&gt;{{БЭ2013|82241}}&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ һаны ==
Арыҫлан ауылында [[башҡорттар]], [[татарҙар]] йәшәй ([[2002 йыл|2002]]).

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1906 йыл ||512||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||661||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||765||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||542||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||726||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||665||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||719||363||356||50,5||49,5
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Билдәле кешеләре ==
* [[Ғатауллин Раил Рәфҡәт улы]] (3.03.1959, ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (2004), профессор (2006)&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/5467-ataullin-rail-r-f-t-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ғатауллин Раил Рәфҡәт улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421143115/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5467-ataullin-rail-r-f-t-uly |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421143115/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5467-ataullin-rail-r-f-t-uly |date=2016-04-21 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Ғәлиәхмәтов Раил Ниғәмәтйән улы]] (28.11.1956, БАССР-ҙың Ҡыйғы районы Арыҫлан ауылы) — химик, техник фәндәр докторы (2005). БДУ-ны 1979 йылда тамамлағандан һуң, 1980, 1985—1989 һәм 2005—2011 йылдарҙа Фәндәр академияһының Гербицидтар һәм үҫемлектәрҙең үҫеш регуляторҙары ғилми-тикшеренеү институтында (НИТИГ) &lt;!-- Научно-исследовательский Технологический институт Гербицидов и Регуляторов Роста Растений --&gt;: 1985 йылдан сектор начальнигы, 2005 йылдан — филиал директоры булып хеҙмәт итә. БДУ-ның инженер факультетының сифат менән идара итеү кафедраһы мөдире. Ғәлиәхмәтов Раил Ниғәмәтйән улы 140-тан ашыу фәнни хеҙмәттәр һәм 20 уйлап сығарыу авторы&lt;ref&gt;{{БЭ2013|84147}}Снижение экологической опасности антисептиков. М., 2004 (соавт.). Физика и химия кавитации. М., 2008 (соавт.) &lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==

== Урамдары ==
{{Колонки|3}}
* Яр буйы урамы ({{lang-ru|}} Набережная (улица)
* Минһажев урамы ({{lang-ru|}} Мингажева (улица)
* Совет урамы ({{lang-ru|}} Советская (улица)
* Киров урамы — ({{lang-ru|}} Кирова (улица)
* Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|}} Мира (улица)
* Еңеүҙең 40 йыллығы урамы ({{lang-ru|}} 40 лет Победы (улица)&lt;ref&gt; [https://mapdata.ru/bashkortostan/kiginskiy-rayon/selo-arslanovo/ Карта д. Арсланово. Улицы]&lt;/ref&gt;{{Колонки|конец}}

== Тирә-яҡ мөхит ==
; Ер-һыу атамалары

''Тауҙар:''

''Урмандар:''

''Йылғалар:''
* [[Әй]], [[Саҡша]], [[Алйылға]], [[Шиҙәле]]

''Шишмәләр:''

''Ялан-бесәнлектәр:''

''Таусыҡтар, түбәләр:''

''Башҡа урын-ер атамалары:''

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Дыуан]]

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|82241}}
* {{ИСДБ|страницы=534—535}}
* [https://mapdata.ru/bashkortostan/kiginskiy-rayon/selo-arslanovo/ Карта д. Арсланово. Улицы]
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* [http://www.asmo-rb.ru Совет муниципальных образований Республики Башкортостан].
* [http://ufagen.ru/places/kiginskiy/arslanovo.html Арсланово на портале «Генеалогия и Архивы»]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Ҡыйғы районы ауылдары}}
{{Bashkir-geo-stub}}

[[Категория:Ҡыйғы районы ауылдары]]</text>
      <sha1>ehrzt9pugmkbthi46spb9f0wqg8ober</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үрге Ҡыйғы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12505</id>
    <revision>
      <id>1306149</id>
      <parentid>1291120</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T17:02:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32332" sha1="4dnmyuo5zim5xu4dx1f3s6jz7tp5po9" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Верхние Киги
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Үрге Ҡыйғы}}
 | страна                   = Россия
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 55.405332
 | lon_deg                  = 58.604275
 | CoordScale               = 10000
 | вид региона              = Республика
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Ҡыйғы районы
 | район в таблице          = Кигинский район{{!}}Ҡыйғы
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Үрге Ҡыйғы ауыл Советы 
 | поселение в таблице      = Верхнекигинский сельсовет (Кигинский район){{!}}Үрге Ҡыйғы ауыл Советы 
 | C в регион               = нет
 | внутреннее деление       =5 микрорайон 
 | вид главы                = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 1703 йыл
 | первое упоминание        = 1661 йыл 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  =25.2 
 | вид высоты               = 
 | высота центра НП         =267 
 | климат                   = 
 | население                = {{Рост}} 8032
 | год переписи             = 2021
 | плотность                = 15,23
 | агломерация              = 
 | национальный состав      =[[башҡорттар]], [[татарҙар]], [[урыҫтар]] 
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = ҡыйғылар
 | телефонный код           = 34748
 | почтовый индекс          = 452500
 | почтовые индексы         = 
 | вид идентификатора       = 
 | цифровой идентификатор   = 80236815001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = http://www.kigiadm.ru/
 |язык сайта               = 
}}

'''Үрге Ҡыйғы''' ({{lang-ru|Верхние Киги}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡыйғы районы]]ндағы ауыл. [[Ҡыйғы районы]]ның һәм [[Үрге Ҡыйғы ауыл Советы (Ҡыйғы районы)|Үрге Ҡыйғы ауыл Советы]] үҙәге. [[2010 йыл]]дың [[14 октябрь|14 октябренә]] халыҡ һаны 6637 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;. Почта индексы — 452500, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80236815001.

== Географик урыны ==
* [[Өфө]] ҡалаһына тиклем: 294 км
* [[Екатеринбург]] ҡалаһына тиклем: 283 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]]): 43 км

Үрге Ҡыйғы ауылы Ҡыйғы йылғаһы буйында, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның баш ҡалаһы [[Өфө]]нән төньяҡ-көнсығышҡа табан 294 километрҙа һәм [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] ([[Силәбе өлкәһе]]) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 43 километр алыҫлыҡта, [[Малаяҙ]]—[[Үрге Ҡыйғы]]—[[Яңы Балаҡатай]]—Үңкерҙе автомобиль юлында урынлашҡан&lt;ref&gt;{{БЭ2013|83631}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Үрге Ҡыйғы ауылы [[1703 йыл]]да [[Себер даруғаһы]] [[Тырнаҡлы]] улусы башҡорттары менән [[XVIII быуат]] аҙағында типтәрҙәр ҡатламына күскән яһаҡлы татарҙар һәм мишәрҙәр менән керҙәшлек килешеүе ([[1710 йыл|1710]]) нигеҙендә барлыҡҡа килгән.

[[1795 йыл]]да 46 йортта 327 кеше, [[1865 йыл]]да 273 йортта — 1343 кеше йәшәгән. [[Игенселек]], [[малсылыҡ]], [[умартасылыҡ]], балта оҫталығы, ылаусылыҡ ([[Златоуст]] ([[Косотур]]) заводына [[мәғдән]], суйын ташығандар) менән шөғөлләнгәндәр.

Үрге Ҡыйғыла 3 [[мәсет]], 3 училище, почта станцияһы, 2 һыу тирмәне, 30 сауҙа кибете булған, йәрминкәләр үткән.

[[1750 йыл]]дың [[4 декабрь|4 декабре]]ндә яһаҡлы татар Науруз Йәрмәмәтов һәм уның иптәштәре [[Мырҙалар]] улусы башҡорттары менән «40 йыл элек Ҡыйғы ауылына 16 йортта йәшәгән яһаҡлы татарҙар, һәр йорттан йылына 25 һум һалым (оброк) түләү бурысы менән», шулай уҡ «беҙгә был ерҙә икмәк үҫтерергә, бесән сабырға һәм ҡомалаҡ йолҡорға рөхсәт биреп», керҙәшлек килешеүе төҙөгән. Күренеүенсә, татарҙар [[1710 йыл]]да индерелгән. Был ауылға шулай уҡ 
[[Себер даруғаһы]]нан Юллево («Емалеево тож»), Акиново, Еальбат, Чульчат, [[Нуғай даруғаһы]]нан [[Йөрәктау (Стәрлетамаҡ районы)|Йөрәктау]] ауылы кешеләре лә йәшәргә килгән. Был дата [[1840 йыл]]да земство исправнигы төҙөгән ведомо­сть менән раҫлана: «ер [[1710 йыл]]да [[Мырҙалар]] улусындағы 4-се кантондың [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] [[башҡорттар]]ы, «һәр йорттан йылына 25 тин түләү менән», типтәрҙәргә һәм мишәрҙәргә (15 рәүиз йәне) ҡуртымға биргән». [[1750 йыл|1750 йыл]]да [[Ырымбур]] межа контораһы уларҙың ергә эйә булыуын раҫлаған акттарын тартып алған. [[1821 йыл]]дан [[Дыуан]] улусы башҡорттары менән бәхәскә ингәндәр. Һуңғы ике документ Үрге Ҡыйғыға түгел, ә [[Түбәнге Ҡыйғы]]ға ҡағыла. Әйтер кәрәк, ике ауыл да [[Тырнаҡлы]] улусы башҡорттары (Үрге Ҡыйғы) һәм [[Мырҙалар]] улусы башҡорттары ([[Түбәнге Ҡыйғы]]) менән ер актын бер үк йылда, [[1710 йыл]]да төҙөгән. Башҡорттарҙың [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] ерҙәренә керҙәшлек хоҡуғын юридик нигеҙләгәнгә тиклем үк, 7 йыл эсендә, [[XVIII быуат]] аҙағында типтәр ҡатламына индерелгән мишәрҙәр һәм яһаҡлы татарҙар, Ҡыйғы йылғаһы бассейнында иркенләп йәшәгәндәр булғандар. [[1703 йыл]], тимәк, [[Ҡыйғы районы]]нда ошо ике ауылдың нигеҙләнгән датаһы ([[1722 йыл]]да ике ауылдың һәр береһендә 10-ар йортта 50-шәр кеше йәшәгән) була.

[[1783 йыл]]да Үрге Ҡыйғыла 29, [[1795 йыл]]да — 6 йортта 55 типтәр була. Уларҙың береһенә, Янсып Янаевҡа — 73 йәш була&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страницы=540—541}}&lt;/ref&gt;.

== Биләмә берәмектәренә инеүе ==
&lt;!-- {| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100 %;margin:0;&quot; --&gt;&lt;!-- Төрөлөп ҡуйыла торған таблица башы --&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Теркәү йылы !! Улус, ауыл советы !! Өйәҙ, кантон, район !! Губерна, Республика !! Дәүләт
|-
| [[1757]] ||Дыуан улусы || Троицк өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй Империяһы
|-
| [[1816]] || 7-се йорт || 4-се Загорный Башҡорт кантоны || Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
| [[1834]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны || Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1847]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны ||  Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1859]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны || Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1895]] || Үрге Ҡыйғы улусы || Златоуст өйәҙе || Өфө губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1920]] || Үрге Ҡыйғы биләмәһе || Дыуан-Ҡошсо кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы (Бәләкәй Башҡортостан) ||[[Файл:Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1978–1991), Emblem of the Russian Federation (1991–1992).svg|20px]] РСФСР
|-
|[[1926]] || Үрге Ҡыйғы улусы || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1935]] || Үрге Ҡыйғы ауыл Советы || Ҡыйғы районы || Башҡорт АССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1941]] || Үрге Ҡыйғы ауыл Советы|| Ҡыйғы районы|| Башҡорт АССР-ы || {{СССР}} СССР
|-
|[[1990]] || Үрге Ҡыйғы ауыл Советы || Ҡыйғы районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы
|-
|[[2008]] || Үрге Ҡыйғы ауыл Советы || Ҡыйғы районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы
|-

|-
| || || || ||
|}

== Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше ==
Ҡыйғы йылғаһы буйындағы Үрге Кыйғы ауылы бөтә мишәрҙәр һәм типтәрҙәр торамалары араһынан иң тәүгеләре була. 3-сө мишәр кантоны начальнигы хорунжий Азаматовтың [[1841 йыл]]ғы материалдарынан күренеүенсә, [[1834 йыл]]да Үрге Ҡыйғыла йәшәгән 440 ир-ат һәм 446 ҡатын-ҡыҙҙан торған мишәрҙәрҙең «үҙ ерҙәре юҡ, башҡорт ерҙәрендә йәшәйҙәр һәм (башҡорттарға) оброк түләйҙәр». Үрге Ҡыйғы типтәрҙәренә килгәндә, Троицк земство исправнигы фекеренсә, түбәндәгеләр асыҡлана: «Ер 440 мишәр тарафынан (йәғни [[1834 йыл]]ғы йәниҫәп буйынса) һәр йорттан йылына 25 тин түләү бурысы менән, ҡуртымға алынған»&lt;!-- Документов на оную не имеют по случаю отсылки оных в 1708 г. через Троицкий земский суд в Оренбург­ское губернское правление. Споров и оброчных статей --&gt;&lt;ref&gt; ЦГИА РБ. Ф. 138. Оп. 2. Д. 345. Ф. 172. Оп. 1. Д. 56. Л. 10; РГАДА. Ф. 1324. Оп. 1. Д. 1000. Л. 76. 40 ЮАС. Вып. 2. С. 309&lt;/ref&gt;.

Үрҙә күрһәтелгән документтарҙа ауылға нигеҙ һалыныу ваҡыты юҡ. Башҡа документтар [[1842 йыл]]да Үрге Ҡыйғы мишәрҙәре, үҙҙәренең старшинаһы зауряд-хорунжий Рәхмәтулла Әлмәев йөҙөндә, [[1754 йыл]]дың [[14 июнь|14 июн]]е һәм [[1778 йыл]]дың [[2 март|2 марты]]нда, «йылына 25-әр тин оброк түләү» килешеүе нигеҙендә, [[Тырнаҡлы]] улусы [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] башҡорттарының еренә күсеп ултырыуҙары тураһында белдерә. Ә типтәрҙәр бында «элекке замандарҙан хоҡуҡи ҡағыҙҙарһыҙ» нигеҙләнгән ти.

[[1816 йыл]]да ауылда 74, [[1834 йыл]]да — 129 кеше йәшәгән. Ҡаҙаҡ милләтле Ғизәтулла һәм Хәй­ретдин Ғәҙелшиндәр, Ниғәмәтулла Әлмәнәев, Әсәтулла Хәсәнов ауылда йәшәргә рөхсәт алаған.

[[1795 йыл]]ғы V йәниҫәп буйынса мишәрҙәр (46 йортта 327 кеше) татар тип исемләнгән. [[1834 йыл]]да 886 кеше, [[1850 йыл]]да — 1290, [[1859 йыл]]да — 1642 мишәр. [[XIX быуат]] уртаһында хәрби топографтар ауылды түбәндәгесә һүрәтләгән: «халыҡ ҡышын [[Златоуст]] заводтарында 15-25 тин хаҡ менән суйын тейәлгән йөктө ташыу менән шөғөлләнә. 15-әр мең бот игенде, бер ботон 25-әр тин менән, ташып һаталар. Ер [[1778 йыл]]да [[Өфө өйәҙе]] башҡорттарынан ҡуртымға алынған».

Халыҡ игенселек ([[1843 йыл]]да 906 мишәргә ни бары 97 сирек ужым һәм 522 сирек яҙғы ашлыҡ сәселгән, тирмән булған) һәм малсылыҡ (21 мишәр йортона 152 баш йылҡы, 188 һыйыр, 440 һарыҡ, 66 кәзә тура килгән; 26 типтәр йортона 155 ат, 61 һыйыр, 101 һарыҡ, 69 кәзә тура килгән) менән шөғөлләнгән. 10-ар умарталары булған. [[XIX быуат]]тың 40-сы йылдарында 2 мәсет иҫәпкә алынған.

[[1877 йыл]]да Үрге Ҡыйғы урыҫ-башҡорт мәктәбе асыла.

[[1897 йыл]]да барлыҡҡа килгән земство баҫмаһында Үрге Ҡыйғыға түбәндәге ҡылыҡһырлама бирелгән: «ауыл хужалығы продукттары менән төп сауҙа итеү урыны — [[Һатҡы |Һатҡы заводы]]нан 32 саҡрым алыҫлыҡтағы тигеҙлектә Үрге Ҡыйғы урынлашҡан. Халҡы: элек хәрби дәрәжәгә эйә булған мишәрҙәр һәм типтәрҙәр, шул иҫәптән X рәүиз буйынса 505 йортта 798 рәүиз йәне. Ер бүлеме [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] башҡорттарҙан бер урында алынған. Тигеҙлектә һөрөнтө ерҙәр, 
Ҡарайылға, [[Ҡыйғы]], [[Ләүйылға]], Киҫемйылға менән һуғарыла. Ер 170 йыл самаһы элек ныҡ һөрөлгән. Ере — тәрәнлеге 12 ҡарыш ҡара тупраҡ. Баҫыусылыҡ системаһы — ҡалдау; арыш, һоло, борай, бойҙай, етен, арпа сәселә; һабан менән һөрәләр. Ауылда 8 һуҡҡыс һәм 8 елгәргес бар. Баҡсаларҙа йәшелсә үҫтерелә. Хужалыҡ малсылығы: урындағы ябай тоҡомло мал. Көтөүлек — ауыл эргәһендә, уйһыу тигеҙлек һәм һаҙлыҡ буйлап, бер аҙ өлөшө ҡыуаҡлыҡ буйлап.&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страницы=540—541}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;41 ЦГИА РБ. Ф. 2. Оп. 1. Д. 4619. Л. 26; Малоизученные источники по истории Башкирии. С. 85. ЦГИА РБ. Ф. 172. Оп. 1. Д. 34. Л. 61. Д. 151. Л. 24. Малоизученные источники по истории Башкирии. С. 85&lt;/ref&gt;.

Утлаулыҡта ҡуртымға бирелгән 2 тирмән бар. Бер нисә уңайлы һыулау урыны бар. Сабынлыҡтар — сағылда, ҡоро болонда һәм һаҙамыҡлы урында. [[Ҡыйғы]], [[Ләүйылға]], Ҡарайылға менән һуғарыла. Бесән етешмәй, шуға ситтәрәк ятҡан болондарҙы ҡуртымға алалар. Убалы урындарҙағы 4 участкала урман. Һайлап, бүлешеп тормай ҡырҡалар. Өйҙәр утын яғып йылытыла. Оброк статьялары: йыл һайын түләп 12 йылға ҡуртымға бирелгән ике тирмән урыны (4 дисәтинә): береһе — 50 һум, икенсеһе — 30 һум. Ауылдағы айырым хужаларҙың 10 кибете, 2 тирмәне һәм 4 тимерлеге бар»&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страницы=540—541}}&lt;/ref&gt;.

== Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше ==
[[1906 йыл |1906 йыл]]да 3 [[мәсет]], 3 мәҙрәсә, 2 класлы министрлыҡ мәктәбе, почта бүлексәһе, фельдшер пункты, 2 мануфактура һәм 7 бакалея кибете, запас иген һаҡлай торған мөгәзәй теркәлгән. Үрге Ҡыйғыла улус идараһы урынлашҡан, йәрминкәләр уҙғарылған.

[[1920 йыл]]да Үрге Ҡыйғы — шул уҡ исемдәге улус үҙәге, был осорҙа ауылда 614 йортта 3613 мишәр йәшәгән.

[[1919 йыл|1919]]—[[1922 йыл]]дарҙа Үрге Ҡыйғы — [[Дыуан-Ҡошсо кантоны]]ның административ үҙәге&lt;ref&gt; {{ИСДБ|страницы=540—541}}&lt;/ref&gt;.

Әлеге ваҡытта Үрге Ҡыйғыла 115-се һөнәрселек училищеһы һәм 2 урта [[мәктәп]], шул иҫәптән Үрге Ҡыйғы лицейы (2010), балалар сәнғәт мәктәбе, пионерҙар һәм уҡыусылар йорто, Балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе (ДЮСШ), 3 [[балалар баҡсаһы]], үҙәк район дауаханаһы һәм китапханаһы, Мәҙәниәт йорто (2 үҙешмәкәр сәнғәт халыҡ коллективы, шул иҫәптән «Умырзая»), балалар китапханаһы, тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы, [[мәсет]] бар&lt;ref&gt;{{БЭ2013|83631}}&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ һаны ==
Үрге Ҡыйғы ауылында башҡорттар һәм татарҙар йәшәй (2002).

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1906 йыл ||3 200||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||3 600||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||4 200||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||4 000||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||6 100||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||6 900||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||6637||3086||3551||46,5||53,5
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Билдәле кешеләре ==
* [[Баймөхәмәтов Казбек Сәғит улы]] (31.1931—4.06.2014), ғалим-[[Нефть|нефтсе]]-[[Геология|геолог]]. Һәүәҫкәр [[йыр]]сы. 1973—2007 йылдарҙа [[Башҡортостан нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект институты]]ның бүлек мөдире. Геология-минералогия фәндәре докторы (1989). [[Рәсәй Федерацияһы]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1996), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1982), СССР-ҙың нефть сығарыу сәнәғәте отличнигы (1981) һәм почётлы нефтсеһе (1991). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1986) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры&lt;ref&gt; {{БЭ2013|82880}}&lt;/ref&gt;.
* [[Биксурин Алик Сәлих улы]] (21.09.1937), балет артисы, театр һәм мәғариф эшмәкәре. 1956—1976 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы, 1988—1990 йылдарҙа театрҙың директоры, 1985—2008 йылдарҙа [[Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография училищеһы]] директоры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1969).
* [[Бәширов Радик Миңлехан улы]] (7.01.1935), инженер-механик, юғары мәктәп эшмәкәре. БР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1995), техник фәндәр докторы (1982), профессор (1983), [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]], артабан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] ректоры (1988—1999), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976), РФ-ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1988).
* [[Сөнәғәтуллина Зилә Даян ҡыҙы]] (30.07.1949), опера йырсыһы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, профессор (1998). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1995), [[Татарстан|Татар АССР-ының]] (1980) һәм [[Ҡарағалпаҡстан|Ҡарағалпаҡ АССР‑ының]] (1980) халыҡ артисы, Татарстандың [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1984). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (2009)&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/12897-s-n-tullina-zil-dayan-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Сөнғәтуллина Зилә Даян ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421085704/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/12897-s-n-tullina-zil-dayan-y-y |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421085704/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/12897-s-n-tullina-zil-dayan-y-y |date=2016-04-21 }}{{V|28|07|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сәхәүетдинов Барый Мөхәмәт улы]] (27.03.1900 — 7.05.1969) — агроном. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1937), профессор (1960). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1957).
* [[Сәхәүетдинова Мәстүрә Низам ҡыҙы]] (1903—1996) — инженер‑архитектор, дәүләт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған архитекторы (1993). Архитекторҙар союзы ағзаһы (1936). Башҡорт АССР-ында ҡатын-ҡыҙҙарҙан тәүге халыҡ комиссары.
* [[Фәйрүзов Рауил Закирйән улы]] (2.04.1949—10.02.1996), эске эштәр органдары һәм дәүләт эшмәкәре. Милиция генерал-майоры. 1995—1996 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]]ның эске эштәр министры һәм 1-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы.
* [[Хәниф Кәрим]] (25.07.1910—26.08.1983), башҡорт совет яҙыусыһы, шағир. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1970).
* [[Хәсәнова Венера Ғиниәт ҡыҙы]] (15.02.1948), 1974—2012 йылдарҙа [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры, 1982 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (2005).
* [[Шаһимарҙанов Фазыл Вәлиәхмәт улы]] (1906 йылғы — 1968 йылдың 3 авгусы) — совет партия һәм дәүләт эшмәкәре, Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе (1937—1940).
* [[Әхмәтова Һылыу Әхмәт ҡыҙы]] (4.06.1918—2002), табип һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 1-се һәм 2-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] (1938—1951) депутаты. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]], 1-се һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры.
* [[Бәширов Рив Миңлехан улы]] (7.11.1936, БАССР-ҙың Ҡыйғы районы Үрге Ҡыйғы ауылы) — инженер-механик. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (1991). БАССР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы инженеры (1980), Рәсәй Федерацияның почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1998). Радик Миңлехан улы Бәшировтың ҡустыһы&lt;ref&gt;{{БЭ2013|83428}}&lt;/ref&gt;.&lt;!-- Р. Р. Ахмадиева, А. М. Багаутдинов, Р. М. Гарипов, Ш. М. Сафин, З. Д. Сунгатуллина, Р. З. Хакимьян --&gt;

== Хәтер ==

== Урамдары ==
{{Колонки|3}}
* Риза Шәфи урамы ({{lang-ru|}} Ризы Шафи (улица)
* Комсомол урамы ({{lang-ru|}} Комсомольская (улица)
* Ҡарағайлы урамы ({{lang-ru|}} Сосновая (улица)
* Ҡыйғы урамы — ({{lang-ru|}} Кигинская (улица)
* Шаһимәрҙәнов урамы ({{lang-ru|}} Шагимарданова (улица)
* Ҡырым урамы ({{lang-ru|}} Крымская (улица) 
* 1-се Сәскә урамы ({{lang-ru|}} 1-я Цветочная (улица)
* Ниғмәт Хәким урамы ({{lang-ru|}} Нигмата Хакима (улица)
* Гагарин урамы ({{lang-ru|}} Гагарина (улица)
* Октябрь урамы — ({{lang-ru|}} Октябрьская (улица)
* Микрорайон урамы ({{lang-ru|}} Микрорайона (улица)
* Ибраһимов урамы ({{lang-ru|}} Ибрагимова  (улица)
* Әй урамы ({{lang-ru|}}  Айская (улица)
* Таулы урамы ({{lang-ru|}} Нагорная (улица)
* Хәниф Кәрим урамы ({{lang-ru|}} Ханифа Карима (улица)
* Ғабдулла Туҡай урамы — ({{lang-ru|}} Габдуллы Тукая (улица)
* Салауат урамы ({{lang-ru|}} Салавата (улица)
*  Мәжит Ғафури урамы ({{lang-ru|}} Мажита Гафури (улица)&lt;ref&gt;[https://mapdata.ru/bashkortostan/kiginskiy-rayon/selo-verhnie-kigi/ Карта с. Верхние Киги. Улицы &lt;/ref&gt;{{Колонки|конец}}. Һәм тағы 57 урам.

== Тирә-яҡ мөхит ==
; Ер-һыу атамалары''' 
''Тауҙар:''

''Урмандар:''

''Йылғалар:''
* [[Ҡыйғы]], [[Ләүйылға (Ҡыйғы ҡушылдығы)]], '''Ҡарайылға''', '''Киҫемйылға''' 

''Шишмәләр:''

''Ялан-бесәнлектәр:''

''Таусыҡтар, түбәләр:''

''Башҡа урын-ер атамалары:''

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Дыуан]]

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|88347}}
* {{ИСДБ|страницы=540—541}}
* [https://mapdata.ru/bashkortostan/kiginskiy-rayon/selo-verhnie-kigi/ Карта с. Верхние Киги. Улицы]
* [http://www.asmo-rb.ru Совет муниципальных образований Республики Башкортостан].
* [http://ufagen.ru/places/kiginskiy/topkigi.html Верхние Киги | Генеалогия и архивы]{{ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Ҡыйғы районы ауылдары}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Ҡыйғы районы ауылдары]]
[[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]]</text>
      <sha1>4dnmyuo5zim5xu4dx1f3s6jz7tp5po9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андреевка (Мишкә районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12996</id>
    <revision>
      <id>1306315</id>
      <parentid>1050168</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T05:19:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3395" sha1="8uu3mz321gurtf4t2mk0hwz1msll3vh" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Андреевка''' ({{lang-ru|Андреевка}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Мишкә районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 43 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452358, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80243830002.
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||43||23||20||53,5||46,5
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Мишкә (Мишкә районы)|Мишкә]]): 23 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Ҡайраҡ]]): 5 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы («Загородная», [[Өфө]]): 112 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Изилянова Валентина Михайдаровна]] (1.01.1959), шағир, тәржемәсе. [[Марий Эл]] Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2016),  С. Чавайн исемендәге дәүләт премияһы (2007), әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге Олык Ипай исемендәге дәүләт йәштәр премияһы (1994), Эстонияның туғандаш халыҡтары программаһы әҙәби премияһы (2012) лауреаты&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/3164-izilyanova-valentina-mikhajdarovna Башҡортостан энциклопедияһы — Изилянова Валентина Михайдаровна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421070906/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/3164-izilyanova-valentina-mikhajdarovna |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421070906/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/3164-izilyanova-valentina-mikhajdarovna |date=2016-04-21 }}{{V|28|12|2018}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
*

{{Мишкә районы ауылдары}}</text>
      <sha1>8uu3mz321gurtf4t2mk0hwz1msll3vh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Байгилде (Нуриман районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13169</id>
    <revision>
      <id>1306377</id>
      <parentid>1303828</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T09:12:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3719" sha1="ofdfidxm4ovc9mnhy0kzrmfzbvthaji" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Байгилде''' ({{lang-ru|Байгильдино}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Нуриман районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 432 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452443, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80245805001.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||1034||491||543||47,5||52,5
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||683||314||369||46,0||54,0
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||655||288||367||44,0||56,0
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||580||260||320||44,8||55,2
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||481||236||245||49,1||50,9
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||429||198||231||46,2||53,8
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||432||209||223||48,4||51,6
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем (): 30 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Иглин): 21 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Исмәғилев Рафаэль Ришат улы]] (25.03.1951), ғалим-агроном, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы]]ның мөхбир-ағзаһы (1998), ауыл хужалығы фәндәре докторы (1992), профессор ([[1993]]),  Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2010). 
* [[Исмәғилев Фоат Ришат улы]] (25.01.1949), ғалим-химик-технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1992), профессор (2000)&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/5599-ism-ilev-foat-rishat-uly Башҡортостан энциклопедияһы — Исмәғилев Фоат Ришат улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421072316/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5599-ism-ilev-foat-rishat-uly |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421072316/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5599-ism-ilev-foat-rishat-uly |date=2016-04-21 }}{{V|17|01|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар == 
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1415-bajgilde-nuriman-r-nynda-y-auyl}} {{V|17|01|2019}}

{{Нуриман районы ауылдары}}

[[Категория:Нуриман районы ауылдары]]</text>
      <sha1>ofdfidxm4ovc9mnhy0kzrmfzbvthaji</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡарағош (ауыл)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13301</id>
    <revision>
      <id>1306100</id>
      <parentid>1303853</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:31:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8779" sha1="7epzski1ab3zyn94sn86mswuzu85isr" xml:space="preserve">{{НП-Россия}}

'''Ҡарағош''' ({{lang-ru|Карагуш}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлебаш районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 567 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453186, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80248820001. [[ИФНС|ИФНС коды]] — 0268.

== Тарихы ==
[[XIX быуат]]тың рәүиз материалдарында [[Стәрлебаш районы]]ның Күндерәк буйында ултырған Ҡарағош ауылында, нигеҙҙә, мишәрҙәрҙең йәшәүе билдәләнә. Мәҫәлән, 1[[859 йыл]]да бында 1 мең 162 мишәр, 51 типтәр һәм 33 татар милләтенән булған кеше йәшәүе теркәлә&lt;ref name=&quot;Ҡарағош (ауыл)&quot;&gt;{{китап |автор=Коллектив авторов |заглавие=История башкирских родов. Юрматы. |ответственный=Хамидуллин С. И. |ссылка=http://ihtika.ru/index.php/book/istoriya-bashkirskih-rodov-yurmaty-tom-30-ch-1--ufa-2018/page/181 |место=Уфа |издательство=Китап |год=2018 |том=30, часть 1 |страниц=840 |страницы=192 |тираж = 2 000 |isbn= 978-5-295-06968-0|ref= }}&lt;/ref&gt;..

[[1917 йыл]]ғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу материалдарында 468 ихатала 2 мең 683 [[башҡорт]], [[1920 йыл]]да — 477 ихатала 2 мең 450 башҡорттоң йәшәүе теркәлә&lt;ref name=&quot;Ҡарағош (ауыл)&quot; /&gt;.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-

| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||567||266||301||46,9||53,1
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Стәрлебаш]]): 19 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Стәрлетамаҡ (ҡала)|Стәрлетамаҡ]]): 76 км

== Ауылдың урамдары ==
* Комсомолдың 42 йыллығы урамы {{lang-ru|улица 42-летие Комсомола}},

* Б урамы ( квартал) {{lang-ru|улица Б (квартал)}},

* Ҡыҙыл партизан урамы {{lang-ru|улица Красный Партизан}},

* Ленин урамы {{lang-ru|улица Ленина}},

* Йәштәр урамы {{lang-ru|улица Молодежная}}, 

* Салауат Юлаев урамы {{lang-ru|улица Салавата Юлаева}},

* Һәбәнов урамы {{lang-ru|улица Саубанова}}, 

* Туҡаев урамы {{lang-ru|улица Тукаева}}, 

* Урал урамы {{lang-ru|улица Уральская}}, 

* Чапаев урамы {{lang-ru|улица Чапаева}}&lt;ref&gt;https://www.gosspravka.ru/02/041/000032.html&lt;/ref&gt;

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Ғатауллин Рауил Ғибат улы]] (29.06.1947) — телсе-ғалим, филология фәндәре докторы (1997), профессор (2001). [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1998 йылдан [[немец теле|немец]] филологияһы кафедраһы мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004).
* [[Туҡтаров Варис Рәфҡәт улы]] (9.06.1959), ғалим-зооинженер, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2001), профессор (2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2015)&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/13541-tu-tarov-varis-r-f-t-uly Башҡорт энциклопедияһы — Туҡтаров Варис Рәфҡәт улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421161350/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13541-tu-tarov-varis-r-f-t-uly |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421161350/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13541-tu-tarov-varis-r-f-t-uly |date=2016-04-21 }}{{V|6|06|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Фәрхшатов Марс Нурулла улы]] (1955), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], комсомол органдары ветераны. 1981 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1982—1986 йылдарҙа вуздың ВЛКСМ комитеты секретары, 1997 йылдан тәрбиә эше һәм социаль-көнкүреш мәсьәләләре, 2008 йылдан — уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1999—2005 йылдарҙа металдар технологияһы һәм машиналар ремонтлау кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (2007), профессор (2009). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2005)&lt;ref&gt;[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/14400-f-rkhshatov-mars-nurulla-uly Башҡорт энциклопедияһы — Фәрхшатов Марс Нурулла улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101014835/http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/14400-f-rkhshatov-mars-nurulla-uly |date=2020-11-01 }}{{V|21|09|2020}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412025101/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/ |date=2022-04-12 }}

* {{китап |автор=Коллектив авторов |заглавие=История башкирских родов. Юрматы. |ответственный=Хамидуллин С. И. |ссылка=http://ihtika.ru/index.php/book/istoriya-bashkirskih-rodov-yurmaty-tom-30-ch-1--ufa-2018/page/181 |место=Уфа |издательство=Китап |год=2018 |том=30, часть 1 |страниц=840 |страницы=192 |тираж = 2 000 |isbn= 978-5-295-06968-0|ref= }}

{{Стәрлебаш районы ауылдары}}

[[Категория:Стәрлебаш районы ауылдары]]</text>
      <sha1>7epzski1ab3zyn94sn86mswuzu85isr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡунаҡбай (Учалы районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13766</id>
    <revision>
      <id>1306122</id>
      <parentid>1303760</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T14:56:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14626" sha1="s34dvulv6a51r4vzwupkyxi3s8ejyks" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Ҡунаҡбай}}
{{НП-Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Ҡунаҡбай
 | оригинальное название    = {{lang-ru|Кунакбаево}}
 | изображение              = Кунакбаево.jpg
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 54|lat_min = 20|lat_sec = 20
 | lon_deg                  = 59|lon_min = 18|lon_sec = 29
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башкортостан
 | вид района               = 
 | район                    = Учалы районы{{!}}Учалы
 | район в таблице          = 
 | вид поселения            = Ауыл биләмәһе
 | поселение                = Ҡунаҡбай ауыл Советы (Учалы районы){{!}}Ҡунаҡбай
 | поселение в таблице      = 
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Кунакбаево (Учалинский район) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Кунакбаево (Учалинский район) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = башҡорттар
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 453740
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80253845001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
'''Ҡунаҡбай''' ({{lang-ru|Кунакбаево}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Учалы районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 750 кеше була&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453740, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80253845001.

== Географик урыны ==
[[Ҡандыболаҡ]] йылғаһы буйында урынлаша.
* Район үҙәгенә тиклем ([[Учалы (ҡала)|Учалы]]): 8 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Учалы (станция)|Учалы]]): 12 км&lt;ref name = &quot;ATU&quot;&gt;{{АТУ РБ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85339}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Ҡунаҡбай ауылына [[XVIII быуат]] уртаһында, [[Себер даруғаһы]] [[1736 йыл]]дың 11 феврале указдары буйынса, Ҡаратабын улусы башҡорттарының ҡаҙнаға тартып алынған аҫаба ерҙәрендә типтәрҙәр нигеҙ һала. Ауыл [[Ҡандыболаҡ]] йылғаһы буйында урынлаша. Ауылдың исеме уның тәүге төпләнеүсеһе исеме менән атала. [[1811 йыл]]да Ҡунаҡбайҙың старшина булып хеҙмәт иткән улы Юлдаш иҫән була. Ауыл шулай уҡ Ҡандыболаҡ исеме менән дә билдәле.
[[1795 йыл]]да Ҡунаҡбай ауылында 45 йортта 244 кеше иҫәпләнә. X рәүиз ваҡытына 140 йортта 972 кеше йәшәгәнлеге асыҡлана&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страница=27}}&lt;/ref&gt;.
[[Игенселек]], [[малсылыҡ]] менән шөғөлләнгәндәр. [[Мәсет]] булған. [[1900 йыл]]да 2 мәсет теркәлгән

[[1920 йыл]]да 314 йортта 1696 кеше йәшәгән&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страница=27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85339}}&lt;/ref&gt;.

== Ҡунаҡбай ауылы бөгөн ==
Ҡунаҡбай ауылында урта [[мәктәп]], [[балалар баҡсаһы]], фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто («Аҡтабын» гармунсылар халыҡ ансамбле, «Яйыҡ» ҡумыҙсылар халыҡ ансамбле), китапхана бар&lt;ref&gt;{{БЭ|85339}}&lt;/ref&gt;.

Ауылда [[Советтар Союзы Геройы]] Александр Матросовҡа һәйкәл ҡуйылған. Һәйкәлдән тыш, А. Матросовтың музейы бар. Бында Шакирйән Мөхәмәтйәновтың бала сағы хаҡында фотоһүрәттәре һәм хәтирәләре, һуғышҡа тиклемге колхоз осоро хаҡында ла ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр тупланған.

Александр Матросов һәйкәленән тыш, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугирҙәре мемориалы, һуғышҡа киткән ауыл кешеләренең исеме яҙылған стенанан ғибәрәт, йондоҙ-мәңгелек утты 9 май байрамына ғына ҡабыҙалар&lt;ref&gt;[https://nashural.ru/mesta/bashkortostan/pamyatnik-a-matrosovu-v-sele-kunakbaevo-uchalinskogo-rajona/ Наш Урал]&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||750||384||366||51,2||48,8
|-
|}
;Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, [[башҡорттар]] күпселекте (97 %) тәшкил итә&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Ревизия материалдарында ==
1811 йылда&lt;ref&gt;[https://basharchive.ru/census/reviz/86836/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Ҡунаҡбай ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.

== Урамдары ==
{{Колонки|3}}
* Яр тыҡрығы ({{lang-ru|Береговой переулок}})
* Көнсығыш урамы ({{lang-ru|Восточная улица}})
* Тау урамы ({{lang-ru|Горная улица}})
* Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru|Заречная улица}})
* Йодоҙ урамы ({{lang-ru|Звездная улица}})
* Интернациональ урамы ({{lang-ru|Интернациональная улица}})
* Ирәмәл урамы ({{lang-ru|Иремельская улица}})
* Урман урамы ({{lang-ru|Лесная улица}})
* Болон урамы ({{lang-ru|Луговая улица}})
* Нурлы урам ({{lang-ru|Лучистая улица}})
* Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|улица Мира}})
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная улица}})
* Таулы урам ({{lang-ru|Нагорная улица}})
* Яңы урам ({{lang-ru|Новая улица}})
* Күл урамы ({{lang-ru|Озерная улица}})
* Ерек урамы ({{lang-ru|Ольховая улица}})
* Еңеү урамы ({{lang-ru|улица Победы}})
* Йәйғор урамы ({{lang-ru|Радужная улица}})
* Таң урамы ({{lang-ru|Рассветная улица}})
* Йылға тыҡрығы ({{lang-ru|Речной переулок}})
* Төньяҡ тыҡрыҡ ({{lang-ru|Северный переулок}})
* Ғаилә урамы ({{lang-ru|Семейная улица}})
* Күксин урамы ({{lang-ru|Сиреневая улица}})
* Спорт урамы ({{lang-ru|Спортивная улица}})
* Бәхет урамы ({{lang-ru|Счастливая улица}})
* Тирәк урамы ({{lang-ru|Тополиная улица}})
* Сәскә урамы ({{lang-ru|Цветочная улица}})
* Ш.Мөхәмәтйәнов урамы ({{lang-ru|улица Ш. Мухаметьянова}})
* Мәктәп урамы ({{lang-ru|Школьная улица}})
* Шоссе урамы ({{lang-ru|Шоссейная улица}})
* Гәрәбә урамы ({{lang-ru|Янтарная улица}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/046/000052.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 20 по Республике Башкортостан]&lt;/ref&gt;
{{Колонки|конец}}

== Тирә-яҡ мөхит ==
; Ер-һыу атамалары:

* [[Ҡандыболаҡ]] йылғаһы

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Мөхәмәтйәнов Шакирйән Юныс улы]] ([[Александр Матросов]]; 5.02.1924—27.02.1943) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған ҡыҙылармеец, ВЛКСМ ағзаһы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, үлгәндән һуң).
* [[Фәтҡуллин Ғөбәй Сәлим улы]] (5.08.1914—19.08.2012) — ауыл хужалығы эшмәкәре. 1950—1975 йылдарҙа «Совет» колхозы рәйесе. Бөйөк Ватан һуғышында һәм 1945 йылдағы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1957)&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/13652-f-t-ullin-b-j-s-lim-uly Башҡорт энциклопедияһы — Фәтҡуллин Ғөбәй Сәлим улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421172744/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13652-f-t-ullin-b-j-s-lim-uly |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421172744/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13652-f-t-ullin-b-j-s-lim-uly |date=2016-04-21 }}{{V|2|08|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Хөсәйенова Гөлнур Рауил ҡыҙы]] (14.10.1959) — ғалим-фольклорсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1983 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] хеҙмәткәре, 2002 йылдан — бүлек мөдире. Филология фәндәре докторы (2017). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007)&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/16237-kh-s-jenova-g-lnur-rauil-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Хөсәйенова Гөлнур Рауил ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190928165341/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/16237-kh-s-jenova-g-lnur-rauil-y-y |date=2019-09-28 }}{{V|28|09|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Матбуғатта ==
* [https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2022-04-05/uchaly-rayonynda-2022-yylda-tyu-an-t-ge-ige-kt-r-asy-landy-2757804 Учалы районында 2022 йылда тыуған тәүге игеҙәктәр асыҡланды]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|85339}}
* 1811 йылғы [https://basharchive.ru/census/reviz/86836/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://ufagen.ru/places/uchalinskiy/kunakbaevo.html Кунакбаево на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}}

{{Учалы районы ауылдары}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Учалы районы ауылдары]]</text>
      <sha1>s34dvulv6a51r4vzwupkyxi3s8ejyks</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өсбүләк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13826</id>
    <revision>
      <id>1306215</id>
      <parentid>1304022</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T22:10:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5119" sha1="6susgnhmutubb147t6upu3xbb16dx65" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Өсбүләк''' ({{lang-ru|Ижбуляк}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Фёдоровка районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 447 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453283, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80254820004.
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||447||209||238||46,8||53,2
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==

* Район үҙәгенә тиклем ([[Фёдоровка (Фёдоровка районы)|Фёдоровка]]): 24 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Дедов (Фёдоровка районы)|Дедов]]): 8 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Мәләүез (ҡала)|Мәләүез]]): 87 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Сиражетдинов Фәрит Хәмит улы]] (10.06.1949), ғалим-зоотехник, иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 2-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2003), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1993), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2004)&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/12851-sirazhetdinov-f-rit-kh-mit-uly Башҡорт энциклопедияһы — Сиражетдинов Фәрит Хәмит улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421081351/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/12851-sirazhetdinov-f-rit-kh-mit-uly |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421081351/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/12851-sirazhetdinov-f-rit-kh-mit-uly |date=2016-04-21 }}{{V|9|06|2019}}&lt;/ref&gt;. 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|9|06|2019}} 
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}} {{V|9|06|2019}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/9961-sb-l-k-fjodorovka-r-nynda-y-auyl}}{{V|9|06|2019}}
* [https://www.komandirovka.ru/cities/ijbulyak/ Село Ижбуляк, Республика Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»] {{ref-ru}} {{V|9|06|2019}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Фёдоровка районы ауылдары}}

[[Категория:Фёдоровка районы ауылдары]]
[[Категория:Ашҡаҙар буйындағы тораҡ пункттар]]</text>
      <sha1>6susgnhmutubb147t6upu3xbb16dx65</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алкин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14003</id>
    <revision>
      <id>1306295</id>
      <parentid>1209862</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T04:27:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4197" sha1="0iyuzjo360n0z9k7crmiyh6v7hwc1yg" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Алкин''' ({{lang-ru|Алкино}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Шишмә районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 261 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452154, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80257805009.
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||261||128||133||49,0||51,0
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==

* Район үҙәгенә тиклем ([[Шишмә]]): 22 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Уҙытамаҡ]]): 1 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Алкин): 0 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Федоренко Юрий Николаевич]] (3.04.1974) спортсы. Пауэрлифтинг буйынса [[Рәсәй]]ҙең халыҡ‑ара класлы (2000) һәм атҡаҙанған (2005) спорт мастеры, 2001—2007 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Башҡортостандың күренекле спортсыһы (2002). [[Ер|Донъя]] (2003), [[Европа]] (2002) һәм Рәсәй (2002, 2006) чемпионы&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/13277-fedorenko-yurij-nikolaevich Башҡорт энциклопедияһы — Федоренко Юрий Николаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422075240/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13277-fedorenko-yurij-nikolaevich |date=2016-04-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422075240/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13277-fedorenko-yurij-nikolaevich |date=2016-04-22 }}{{V|30|03|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/694-alkin-shishm-r-nynda-y-auyl-alkin-a-s-araj}}{{V|30|03|2019}}

{{Шишмә районы ауылдары}}

[[Категория:Шишмә районы ауылдары]]
[[Категория:Дим буйындағы тораҡ пункттар]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>0iyuzjo360n0z9k7crmiyh6v7hwc1yg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айбүләк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14206</id>
    <revision>
      <id>1306272</id>
      <parentid>1304187</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T03:06:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14292" sha1="rp3xjvj1dkfmry4owz69ym4stn9yppb" xml:space="preserve">{{НП-Россия
 |статус                   = село
 |русское название         = Айбүләк
 |оригинальное название    = {{lang-ru|Айбуляк}}
 |герб                     =
 |флаг                     =
 |lat_deg = 56
|lat_min = 12
|lat_sec = 25
 |lon_dir = E
|lon_deg = 54
|lon_min = 43
|lon_sec = 44
 |CoordScale =
 |регион                   = Башҡортостан
 |регион в таблице         = Башҡортостан
 |вид района               =
 |район                    = Яңауыл районы{{!}}Яңауыл
 |район в таблице          =
 |вид поселения            = ауыл советы
 |поселение                = Байғужа ауыл Советы (Яңауыл районы){{!}}Байғужа
 |поселение в таблице      =
 |внутреннее деление       =
 |глава                    =
 |дата основания           =
 |первое упоминание        =
 |прежние имена            =
 |статус с                 =
 |площадь                  =
 |высота центра НП         =
 |население               = {{ Население | Айбуляк | тс }}
 |год переписи            = {{ Население | Айбуляк | г }}
 |плотность               =
 |агломерация             =
 |национальный состав     = башҡорттар, татарҙар
 |конфессиональный состав =
 |этнохороним             =
 |телефонный код           =
 |почтовый индекс          = 452823
 |почтовые индексы         =
 |цифровой идентификатор   = 80259815005
 |категория в Commons      =
 |сайт                     =
|lat_dir = N
 }}
'''Айбүләк''' ({{lang-ru|Айбуляк}}, икенсе атамаһы '''Уҡашйылға''') — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңауыл районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 285 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452823, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80259815005.
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||285||140||145||49,1||50,9
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
[[Яңауыл]] — [[Нефтекама]] юлында урынлашҡан&lt;ref name=&quot;Карта&quot;&gt;{{Карта|O-40-134}}&lt;/ref&gt;. Расстояние до:&lt;ref name = &quot;ATU&quot;&gt;{{АТУ РБ}}&lt;/ref&gt;
* Район үҙәгенә тиклем ([[Яңауыл]]): 16 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Яңауыл]]): 16 км

== Тарихы ==
1733 йылғы килешеүгә ярашлы Уҫы даруғаһы Уран улусы башҡорттарының Уҡаш тип аталған аҫаба ерҙәренә яһаҡлы татарҙарҙы ҡабул итеү тураһындағы килешеүгә ярашлы нигеҙ һалына. 1748 йылда бында 65 ир-ат  теркәлгән. 1795 йылда V ревизияла яһаҡлы татарҙарҙан 96 ир-ат һәм 107 ҡатын-ҡыҙ  теркәлгән.&lt;ref name=&quot;БашЭнцикл&quot;&gt;{{Cite web |url=http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/9129-ajbulyak-selo-v-yanaulskom-r-ne.html |title=Айбуляк в Башкирской энциклопедии |accessdate=2019-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191224054754/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/9129-ajbulyak-selo-v-yanaulskom-r-ne.html |archivedate=2019-12-24 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224054754/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/9129-ajbulyak-selo-v-yanaulskom-r-ne.html |date=2019-12-24 }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Асфандияров}}.

1834 йылда 60 йорт хужалығында 348 кеше йәшәгән (184 ир-ат һәм 164 ҡатын-ҡыҙ). 1842 йылда ауыл ҡарамағында 11 десәтинә усадьба ер, 694 дисәтинә һөрөнтө ер, 20 дисәтинә бесәнлек һәм 2 дисәтинә урман булған. Ауыл халҡы 180 ат, 226 һыйыр, 100 һарыҡ, 150 кәзә тотҡан. X ревизия 1859 йылда 100 хужалыҡта 517 типтәр һәм 1 хужалыҡта 6 башҡорт булыуын күрһәтә.{{sfn|Асфандияров}}

1870 йылда — [[Өфө губернаһы]] Бөрө өйәҙенең 3-сө станицаһы Айбүләков ауылында 95 йорт хужалығы һәм 542 кеше (271 ир-ат һәм 271 ҡатын-ҡыҙ, 530 типтәр һәм 12 башҡорт) булған. Ауылда мәсет булған, шәмбе баҙарҙары (25 магазин булған) үткән, декабрь башында йәрминкәләр үткән. Халыҡ ауыл хужалығы һәм урман хужалығы менән шөғөлләнгән.&lt;ref&gt;{{Книга:Списки населённых мест Российской империи. Уфимская губерния|77}}&lt;/ref&gt;.

1896 йылда Бөрө өйәҙе  IV станицаһының Байғужа улусында — 147 йорт хужалығы, 889 кеше (463 ир-ат, 426 ҡатын-ҡыҙ) теркәлгән. Мәсет, баҙар рәттәре (49 шәмбе магазины, баҙар) һәм тағы ла бер нисә магазин һәм учреждение күрһәтелгән.&lt;ref&gt;{{Книга:Полный список населённых мест Уфимской губернии|150}}&lt;/ref&gt; 1897 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда барлығы 858 кеше йәшәй (424 ир-ат һәм 434 инә зат), шуларҙың 800-е динлеләр.&lt;ref&gt;{{Книга:Населённые места Российской империи в 500 и более жителей|236}}&lt;/ref&gt;

1906 йылда  896 кеше иҫәпләнә, мәсет, урыҫ-татар земство мәктәбе, шарап магазины, һыра йорто һәм 5 бакалея була; йәрминкәләр үтә.&lt;ref name=&quot;БашЭнцикл&quot; /&gt;

1920 йылда рәсми мәғлүмәттәр буйынса, шул уҡ  ауылда 233 йортта 1171 кеше (570 ир-ат, 601 ҡатын-ҡыҙ) булған&lt;ref name=&quot;БашРесп&quot;&gt;{{Книга:Населённые пункты Башкортостана 1926|105}}&lt;/ref&gt; йорт хужалығы иҫәбе буйынса — 1101 типтәр, 39 урыҫ, 17 башҡорт һәм 4 татар, шулай уҡ 233 хужалыҡта 2 эшсе иҫәпләнгән&lt;ref name=&quot;БашРесп&quot;&gt;{{Книга:Населённые пункты Башкортостана 1926|105}}&lt;/ref&gt;. 

1926 йылда ауыл [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бөрө кантоны]] Яңауыл улусына ҡарай&lt;ref name=&quot;БашРесп&quot; /&gt;.

1939 йылда ауыл халҡы 776 кеше тәшкил итә, 1959 йылда — 684 кеше.&lt;ref name=&quot;БашЭнцикл&quot; /&gt;

1982 йылда халыҡ һаны яҡынса 350 кеше тәшкил итә.&lt;ref name=&quot;Карта&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

1989 йылда 273 кеше (116 ир-ат, 157 ҡатын-ҡыҙ)&lt;ref&gt;{{Книга:Населённые пункты Республики Башкортостан. Статистический сборник|134}}&lt;/ref&gt;.

2002 йылда 246 кеше (113 ир-ат, 133 ҡатын-ҡыҙ), башҡорттар (58 %) һәм татарҙар (39 %).&lt;ref&gt;'http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }} Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан ВПН-2002 и 2009',&lt;/ref&gt;

2008 йылда ауыл бөтөрөлгән Айбуләк ауыл советынан Байғужа ауыл советына күсерелә.&lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/935115090 Закон РБ от 19 ноября 2008 года N 49-з «Об изменениях в административно-территориальном устройстве Республики Башкортостан в связи с объединением отдельных сельсоветов и передачей населенных пунктов»]&lt;/ref&gt;

2010 йылда 285 кеше (140 ир-ат, 145 ҡатын-ҡыҙ)&lt;ref name='2010F'/&gt;

Ауыл клубы, ФАП, мәсет, почта бүлексәһе бар.&lt;ref&gt;[https://yanaul.bashkortostan.ru/district/settlements/296/ Описание Байгузинского сельсовета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190306043706/https://yanaul.bashkortostan.ru/district/settlements/296/ |date=2019-03-06 }}&lt;/ref&gt;

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Мерзляков Владимир Филиппович]] (23.03.1949), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим-инженер‑нефтсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1987—2005 йылдарҙа [[«Аксаковнефть»]] нефть һәм газ сығарыу идаралығы начальнигы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. 2007 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр  докторы (2004). [[Рәсәй Федерацияһы]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған (2000), [[Рәсәй]]ҙең почётлы (1998) нефтсеһе&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/9013-merzlyakov-vladimir-filippovich Мерзляков Владимир Филиппович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421072151/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9013-merzlyakov-vladimir-filippovich |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421072151/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9013-merzlyakov-vladimir-filippovich |date=2016-04-21 }}{{V|21|03|2019}}&lt;/ref&gt;.  
* [[Мөхәмәтдинов Шамил Ғәлиәхмәт улы]] (2.11.1924—28.02.2015), Куйбышев (хәҙер [[Һамар өлкәһе|Һамар]]) өлкәһенең Чапаевск ҡалаһындағы 102-се почта йәшниге заводының аппаратсыһы һәм бригадиры (1948-1974). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/519-ajb-l-k-u-ashjyl-a-ya-auyl-r-nynda-y-auyl}}{{V|21|03|2019}}
* [http://pomni-yanaul.ru Книга памяти Янаульского района]
* {{cite web |url=http://ufagen.ru/places/yanaulskiy/aybulyak.html |title=Айбуляк на портале «Генеалогия и Архивы» |author= |date= |website= |publisher= |accessdate=2019-03-03 |lang= |ref=Асфандияров}}


{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Яңауыл районы ауылдары}}

[[Категория:Яңауыл районы ауылдары]]</text>
      <sha1>rp3xjvj1dkfmry4owz69ym4stn9yppb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡырғауыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14577</id>
    <revision>
      <id>1306133</id>
      <parentid>1282998</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T15:36:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3940" sha1="clckp5od3o8d73ooerba36hj51m83aa" xml:space="preserve">{{Taxobox
|name=Ҡырғауылдар
|image file=Phasianus colchicus 2 tom (Lukasz Lukasik).jpg
|image title=Самец обыкновенного фазана
|image descr=[[Ата ҡош]] [[обыкновенный фазан|обыкновенного фазана]] &lt;br /&gt;үҙенсәлекле төҫтәр менән
|regnum=Хайуандар
|phylum=[[Хордалылар]]
|classis=[[Ҡоштар]]
|ordo=[[Тауыҡ һымаҡтар]]
|familia=[[Ҡырғауылдар (семейство)|Ҡырғауылдар]]
|subfamilia   = [[Ҡырғауылдар (подсемейство)|Ҡырғауылдар]]
|genus='''Ҡырғауылдар'''
|latin={{btname|Phasianus|Linnaeus, 1758}}
| commons = Category:Phasianus
|section name= Төрҙәре
|section text=
* {{bt-ruslat|Ҡәҙимге ҡырғауыл|Phasianus colchicus}}
* {{bt-ruslat|Йәшел ҡырғауыл|Phasianus versicolor}}
|wikispecies = Phasianus
|commons = Category:Phasianus
|itis = 175904
| ncbi = 9053
}}
Ҡырғауылдар (Фаза́ны) (Phasianus)-тауыҡ һымаҡтар отрядындағы ҡош.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://filin.vn.ua/birds/phasianinae.htm Фазаны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060912184501/http://filin.vn.ua/birds/phasianinae.htm |date=2006-09-12 }} в Иллюстрированной энциклопедии животных [https://web.archive.org/web/20060912184501/http://filin.vn.ua/birds/phasianinae.htm «Филин»] ([[Украина]])
* [http://ftp.funet.fi/pub/sci/bio/life/aves/galliformes/phasianidae/phasianus/index.html Род ''Phasianus''] на сайте [http://ftp.funet.fi/pub/sci/bio/life/intro.html Маркку Савелы (Финляндия)]{{ref-en}}
* Фазановодство на сайте [http://www.fazanov.net/ Оскольский фазан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141219155835/http://www.fazanov.net/ |date=2014-12-19 }}
* Фазановодство на сайте [http://pheasant.com.ua/index.php?page=fazan_fazanovod Фазан ДОСХ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060907114121/http://www.pheasant.com.ua/index.php?page=fazan_fazanovod |date=2006-09-07 }}
* [http://zoo-eco.zooclub.ru/sist/s04527 Систематика]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} рода ''Phasianus'' в Популярной энциклопедии о животных И. Л. Евстафьева [http://zoo-eco.zooclub.ru/index.html «Мир животных»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110802234542/http://zoo-eco.zooclub.ru/index.html |date=2011-08-02 }}
* [http://bvi.rusf.ru/sista/s04527.htm Систематика рода ''Phasianus''] в [http://bvi.rusf.ru/sista.htm Архиве БВИ: Систематика]
* [http://slovari.yandex.ru/art.xml?art=dal/dal/03190/00900.htm&amp;encpage=dal&amp;mrkp=http%3A//hghltd.yandex.com/yandbtm%3Furl%3Dhttp%253A//encycl.yandex.ru/texts/dal/dal/03190/00900.htm%26text%3Denc_abc%26reqtext%3D%2528enc%253A%253A1402442%2B%2526/%25281%2B1%2529%2Babc%253A%253A146659%2529//6%26%26isu%3D2 Фазан]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} в [[Толковый словарь живого великорусского языка|Толковом словаре живого великорусского языка]] [[Даль, Владимир Иванович|Владимира Даля]]
* {{ВТ-ЭСБЕ|Фазаны}}
* {{Из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/%D1%84%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%A4%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B/|title=Фазаны}}

{{Ornitology-stub}}
[[Категория:Ҡоштар төрҙәре]]
[[Төркөм:Башҡортостан ҡоштары]]
[[Категория:Ҡырғауылдар]]</text>
      <sha1>clckp5od3o8d73ooerba36hj51m83aa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аҡ ала тумыртҡа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14619</id>
    <revision>
      <id>1306366</id>
      <parentid>1178909</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T08:07:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3161" sha1="27m0pvmuj7gpgu6lfocln6atxpp31es" xml:space="preserve">{{Таксон
| name              = Аҡ ала тумыртҡа
| regnum            = Хайуандар
| image file        = Dendrocopos leucotos 2.jpg
| image title       = Ата ҡош
| image descr       = Ата ҡош
| parent            = Dendrocopos
| rang              = Төр
| latin             = Dendrocopos leucotos
| author            = ([[Бехштейн, Иоганн Маттеус|Bechstein]], [[1802 год|1802]])
| syn               = 
| typus             = 
| children          = 
| range map         = Dendrocopos leucotos distr.png
| range legend      = 
| iucnstatus = LC
| wikispecies = Dendrocopos leucotos
| commons = Category:Dendrocopos leucotos
| iucn = 141704
| itis = 554047
| ncbi = 81522
| eol = 1177523
}}
[[File:Dendrocopos leucotos leucotos MHNT.ZOO.2010.11.164.2.jpg|thumb|''Dendrocopos leucotos leucotos'']]

'''Аҡ ала тумыртҡа, аҡ сыбар тумыртҡа'''({{lang-ru|Белоспи́нный дя́тел}}, {{lang-lat|Dendrocopos leucotos}}) — тумыртҡалар ғаиләһенән булған оҙон үткер суҡышы менән ағасты соҡоп тапҡан ем менән туҡлана торған урман ҡошо. 

==Ҡылыҡһырлама ==
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Кәүҙәһенең аҫҡы яғы аҡ, һырты ҡара таплы аҡ. Ҡанаттары, ҡойроғо аҡ һыҙыҡлы ҡара төҫтә. Түбәһе һәм ҡойроҡ аҫты сағыу ҡыҙыл. Башҡа тумыртҡаларҙан аҡ төҫтәге һырты менән айырыла. Көслө һәм әсе тауышлы: «кик-кик-кик» йәки яңғырауыҡлы: «ҡыжжжҡ-ҡыжжжҡ». 

Ағас бөжәктәре, уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң генә таралған. Ағас ҡыуыштарында
оялай. 5—6 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, ҙур файҙа килтерә.

Ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Ағас ҡыуышында оя ҡоралар. Үҙағасты суҡышы менән соҡоп, шунда  булған ҡарышлауҡтар менән туҡлана. Инә һәм ата тумыртҡа тотороҡло пар төҙөйҙәр. Йомортҡаны икеһе лә алмашлап баҫалар.

== Әҙәбиәт ==
* А. И. Иванов, Е. В. Козлова, Л. А. Портенко, А. Я. Тугаринов. 2. // Птицы СССР — М.: Издательство Академии наук СССР, 1953. — 344 с. {{ref-ru}}
== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20161226215200/http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?Birds%2F418.html База данных «Позвоночные животные России»: белоспинный дятел]
&lt;references/&gt;

[[Категория:Евразия ҡоштары]]
[[Категория:Тумыртҡалар]]
[[Категория:Башҡортостан ҡоштары]]
[[Категория:Ҡоштар]]</text>
      <sha1>27m0pvmuj7gpgu6lfocln6atxpp31es</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үтә бейек йорттар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14693</id>
    <revision>
      <id>1306150</id>
      <parentid>1286004</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T17:08:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13435" sha1="clrwjlgww27pon3oks5a4mridsl5jgh" xml:space="preserve">[[Файл:Home Insurance Building.JPG|176 × 263px|thumb|[[Home Insurance Building]] — беренсе бейек ҡоролма 1885 йыл]]
'''Үтә бейек йорттар''' ({{lang-en|skyscraper}}) — кешеләргә йәшәү һәм хеҙмәт урындары булдырыу өсөн төҙөлгән донъялағы иң бейек йорт-биналар, манаралар. 

Уларҙың минималь бейеклеге күпме булырға тейешлеге бөгөн дә бәхәс тыуҙыра. [[АҠШ]] һәм [[Европа]]ла минималь бейеклеге 150 м йәки 500 фут булған йорттарҙы үтә бейектәр рәтенә индерәләр&lt;ref&gt;[http://www.skyscrapernews.com/news.php?ref=1244 Skyscrapernews] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181004141145/http://www.skyscrapernews.com/news.php?ref=1244 |date=2018-10-04 }}&lt;/ref&gt;.

300 метрҙан бейек биналар үтә бейек йорттар тип атала&lt;ref&gt;{{cite web
 | url         = http://www.ctbuh.org/HighRiseInfo/TallestDatabase/Criteria/tabid/446/language/en-US/Default.aspx
 | title       = CTBUH Criteria for Defining and Measuring Tall Buildings
 | accessdate  = 2010-07-09
 | lang        = en
 | description = Критерии Совета по высотным зданиям и городской среде (CTBUH) по классификации высотных зданий
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/61AHAcrdO
 | archivedate = 2011-08-24
}}&lt;/ref&gt;.

Иң бейек йорттарҙың бейеклеген иҫәпләгәндә теле— һәм радиоманаралар оҙонлоғо бында кермәй.

Бина бейеклеген үлсәүҙәге өс критерий:
* ''бинаның конструктив бейеклеге''.
* ''өҫтәге ҡатҡа хәтле ''.
* ''антенна(һ.б.) осонаса''.

Төп критерий булып — 1-се тора.

[[19-сы быуат]]ҡа ҡәҙәре бейек биналар һирәк төҙөлгән.

2011 йылдың октябренә донъяла 150 метрҙан бейек 2490 бейек ҡоролма иҫәпләнә&lt;ref&gt;[http://buildingdb.ctbuh.org/index.php?do=create&amp;search=yes&amp;status_COM=on&amp;type_building=on&amp;page=24 CTBU. List of all completed buildings in the world] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111104715/http://buildingdb.ctbuh.org/index.php?do=create&amp;search=yes&amp;status_COM=on&amp;type_building=on&amp;page=24 |date=2012-01-11 }} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

== Беренсе иң бейек ҡоролма ==
[[Файл:Skyscrapercompare.svg|thumb|Ҡоролмаларҙы сағыштырыу]]
Иң беренсе бейек ҡоролма булып 1985 йылда төҙөлгән [[Чикаго]]лағы [[The Home Insurance Building]] иң бейек бина һанала. Ул [[1931 йыл]]ға хәтле була. Башта ул 42 метрлы һәм 10 ҡатлы булып төҙөлә, ә 1891 йылда тағын ике ҡат өҫтәлә (бейеклеге 55 метрға етә). Проект авторы — Уильям Ле Барон Дженни. Ул бина төҙөүҙә беренсе булып каркастар ҡуллана.

== Иң бейек 10 ҡоролма ==

=== Ерҙәге иң бейек 10 ҡоролма ===
{| class=&quot;standard sortable&quot;
|-
!Исеме||Ҡала||Бейеклеге, м||Ҡаттар||Төҙөлөү йылы
|-
|[[Бурдж Халифа]]||{{БҒӘ}} [[Дубай]]||align=&quot;right&quot;|828||align=&quot;right&quot;|163||align=&quot;center&quot;|[[2009]]
|-
|[[Шанхай башняһы]]||{{Ҡытай}} [[Шанхай]]||align=&quot;right&quot;|632||align=&quot;right&quot;|128||align=&quot;center&quot;|[[2014]]
|-
|[[Абрадж аль-Бейт]]||{{Сәғүд Ғәрәбстаны}} [[Мәккә]]||align=&quot;right&quot;|601||align=&quot;right&quot;|120||align=&quot;center&quot;|[[2012]]
|-
|[[Халыҡ-ара сауҙа үҙәге 1]]||{{АҠШ}} [[Нью-Йорк]]||align=&quot;right&quot;|541,3||align=&quot;right&quot;|104||align=&quot;center&quot;|[[2013]]
|-
|[[Тайбэй 101]]||{{Тайвань}} [[Тайбэй]]||align=&quot;right&quot;|508||align=&quot;right&quot;|101||align=&quot;center&quot;|[[2004]]
|-
|[[Шанхай бөтә донъя сауҙа үҙәге]]||{{Ҡытай}} [[Шанхай]]||align=&quot;right&quot;|492||align=&quot;right&quot;|101||align=&quot;center&quot;|[[2008]]
|-
|[[Халыҡ-ара коммерция үҙәге]]||{{Гонконг}} [[Гонконг]]||align=&quot;right&quot;|484||align=&quot;right&quot;|108||align=&quot;center&quot;|[[2010]]
|-
|[[Петронас манаралары|Петронас]]-1||{{Малайзия}} [[Куала-Лумпур]]||align=&quot;right&quot;|452||align=&quot;right&quot;|88||align=&quot;center&quot;|[[1997]]
|-
|[[Петронас манаралары|Петронас]]-2||{{Малайзия}} [[Куала-Лумпур]]||align=&quot;right&quot;|452||align=&quot;right&quot;|88||align=&quot;center&quot;|[[1997]]
|-
|[[Наньцзин Гринлэнд аҡса үҙәк]]||{{Ҡытай}} [[Нанкин]]||align=&quot;right&quot;|316,6||align=&quot;right&quot;|66||align=&quot;center&quot;|[[2010]]
|-
|}

=== Ҡитғалар буйынса иң бейек ҡоролма ===
{| cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; border:3px solid #cccccc;&quot;
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
||Континент||Исеме||Ҡала||Бейеклеге, м||Ҡаттар||Төҙөү йылы||
|- bgcolor=&quot;efefef&quot;
||[[Австралия]] һәм [[Океания]]||[[Q1 (бина)|Q1]]||{{флагификация|Австралия}}, [[Голд-Кост]]||323||78||[[2005]]||
|-
||[[Азия]] || [[Бурдж Халифа|Дубай манараһы]]||{{флагификация|Объединённые Арабские Эмираты}}, [[Дубай]] || 828 || 163 || [[2009]] ||
|- bgcolor=&quot;efefef&quot;
||[[Африка]]||{{тәржемәһеҙ 3|Карлтон Сентр Офис Тауэр|||Carlton Centre}}||{{Флагификация|ЮАР}}, [[Йоханнесбург]]||223||50||[[1973]]||
|-
||[[Европа]]||[[Меркурий Сити Тауэр]] ||{{Флагификация|Рәсәй}}, [[Мәскәү]]||339||75||[[2013]]||
|-bgcolor=&quot;efefef&quot;
||[[Төньяҡ Америка]]||[[Халыҡ-ара сауҙа үҙәк 1]]||{{Флагификация|США}}, [[Нью-Йорк]]||541,3&lt;ref&gt;[http://www.emporis.com/en/wm/ci/bu/sk/li/?id=101030&amp;bt=9&amp;ht=2&amp;sro=1 Tallest skyscrapers | Emporis.com&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929140630/http://www.emporis.com/en/wm/ci/bu/sk/li/?id=101030&amp;bt=9&amp;ht=2&amp;sro=1 |date=2007-09-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;!--527 — антенна һаналмай--&gt;||105||[[2013]]||
|-
||[[Көньяҡ Америка]]||{{тәржемәһеҙ 3|Парке Сентраль Торре Эсте|||Parque Central Complex}}||{{флагификация|Венесуэла}}, [[Каракас]]||225||56||[[1979]]||
|}

=== Тарихи иң бейек ҡоролмалар ===
&lt;!-- c. 2600 б.э.к. — 2570 б.э.к. Ал пирамида, Egypt c. 2600 BC 105 345
  
2570 елдан б.э.к.- 1300 Гиза пирамидалары (Хеопс), Egypt c. 2570 BC 146 481 By AD 1439, the Great Pyramid had eroded to a height of approximately 139 m (455 ft).

c. 1300—1549 Lincoln Cathedral, England 1092—1311 160 525 The central spire was destroyed in a storm in 1549. While the reputed height of 525 ft is doubted by A.F. Kendrick, [7] other sources agree on this height.

1549—1625 St. Olaf’s Church, Tallinn, Estonia 1438—1519 159 522 The spire burnt down after a lightning strike in 1625 and was rebuilt several times. The current height is 123 m.

1625—1647 St. Mary’s Church, Stralsund, Germany 1384—1478 151 495 The spire burnt down after a lightning strike in 1647. The current height is 104 m.

1647—1874 Strasbourg Cathedral, France 1439 142 469
1874—1876 St. Nikolai, Hamburg, Germany 1846—1874 147 483
1876—1880 Cathédrale Notre Dame, Rouen, France 1202—1876 151 495
1880—1884 Cologne Cathedral, Germany 1248—1880 157 515--&gt;

{| cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; border:3px solid #cccccc;&quot;
|-
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
|Исеме || Төҙөлөү йылы || Ҡала || Статусы ||Бейеклеге (м)||ҡаттары||
|-
|[[Хоум-иншуранс-билдинг]] || [[1885]] || {{Флагификация|США}} [[Чикаго]] ||  1931 йылда емерелә || 55 || 12 ||
|-bgcolor=&quot;efefef&quot;
|[[Уорлд билдинг]] || [[1890]] || {{Флагификация|США}} [[Нью-Йорк]] || 1955 йылда емерелә || 94 || 20 ||
|-
|{{тәржемәһеҙ 3|Манхэттен Лайф иншуренс билдинг|||Manhattan Life Insurance Building}} || [[1894]] || {{Флагификация|США}} [[Нью-Йорк]] ||  1930 йылда емерелә || 106 || 18 ||
|-bgcolor=&quot;efefef&quot;
|{{тәржемәһеҙ 3|Парк Роу билдинг|||Park Row Building}} || [[1899]] || {{Флагификация|США}} [[Нью-Йорк]] || әле лә бар || 119 || 30 ||
|-
|{{тәржемәһеҙ 3|Зингер билдинг|||Singer Building}} || [[1908]] || {{Флагификация|США}} [[Нью-Йорк]]|| 1968 йылда емерелә|| 187 || 47 ||
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
|||||||||||||
|-
|[[Метрополитан Лайф Тауэр]]|| [[1909]] || {{Флагификация|США}} [[Нью-Йорк]] || әле лә бар || 213 || 50 ||
|-bgcolor=&quot;efefef&quot;
|[[Вулворт билдинг]] || [[1913]] ||{{Флагификация|США}} [[Нью-Йорк]]||әле лә бар ||241 || 60 ||
|-
|[[Трамп билдинг]] || [[1930]] ||{{Флагификация|США}} [[Нью-Йорк]]|| әле лә бар || 283 || 71 ||
|-bgcolor=&quot;efefef&quot;
|[[Крайслер билдинг]]||[[1930]]||{{Флагификация|США}} [[Нью-Йорк]]||әле лә бар||319||77 ||
|-
|[[Эмпайр Стейт билдинг]]||[[1931]]||{{Флагификация|США}} [[Нью-Йорк]]||әле лә бар||381,3||102||
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
|||||||||||||
|-
|[[Бөтә донъя сауҙа үҙәге]] (1-се манара) || [[1972]] ||{{Флагификация|США}} [[Нью-Йорк]]||  2001 йылда емерелә|| 417 || 110 ||
|- bgcolor=&quot;efefef&quot;
|[[Уиллис Тауэр|Сирс-Тауэр (хәҙер Уиллис-тауэр)]]||[[1973]]||{{Флагификация|США}} [[Чикаго]]||әле лә бар||443,2||110||
|-
||[[Петронас манаралары|Петронас-Тауэрс]] || [[1998]] ||{{флагификация|Малайзия}} [[Куала-Лумпур]] || әле лә бар || 451,9 || 88 ||
|- bgcolor=&quot;efefef&quot;
|[[Тайбэй 101]]||[[2004]]||{{Флагификация|Китайская Республика}} [[Тайбэй]]||әле дә бар||508||101||
|-
|[[Бурдж Халифа]]||[[2009]]||{{флагификация|Объединённые Арабские Эмираты}} [[Дубай]]||әле дә бар||828||163||
|-
|}

== Галерея ==
&lt;div style='text-align: center;'&gt;
&lt;gallery&gt;
Image:31-January-2004-Taipei101-Complete.jpg|Тайбэй 101
Image:Rotterdam WTC.JPG|ВТЦ, Роттердам
|Ля Дефанс, Париже
Image:Frankfurt Obermainbrücke.jpg| Франкфурт
Image:30-St-Mary-Axe.jpg|«Swiss Re» («Ҡыяр») Лондон

Image:UN building.jpg|БМО бинаһы, Нью-Йорк
Image:NewYorkSkyline.jpg|Түбән Манхэттэн, Нью-Йорк
Image:Toronto Downtown Core at Night.jpg|Төнгө Торонто
Image:Wien - Millennium Tower (1).JPG|Миллениум манараһы, Вена
Image:Jin Mao Tower.jpg|Цзинь Мао, Шанхай
&lt;/gallery&gt;
&lt;/div&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Викиһаҡлағыс|Skyscraper}}
* [http://www.touristas.net/publ/stati/stroenija_i_korabli/kingdom_tower_samyj_vysokij_neboskreb_v_mire/43-1-0-1373 Kingdom Tower — Иң бейек ҡоролма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120903051425/http://www.touristas.net/publ/stati/stroenija_i_korabli/kingdom_tower_samyj_vysokij_neboskreb_v_mire/43-1-0-1373 |date=2012-09-03 }}
* [http://www.newizv.ru/news/2008-02-15/84646/ Бейек мода] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080220005423/http://www.newizv.ru/news/2008-02-15/84646/ |date=2008-02-20 }} «Новые известия» 15.02.2007
* Skyscraperpage — [http://skyscraperpage.com/ Донъяның иң бейек ҡоролмалары ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201217232955/http://skyscraperpage.com/ |date=2020-12-17 }}
* [http://science.howstuffworks.com/skyscraper.htm Күктерәүҙәр төҙөлөшө]{{ref-en}}
* [http://www.emporis.com/en/bu/ Бейек биналар базаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110806133414/http://www.emporis.com/en/bu/ |date=2011-08-06 }}{{ref-en}}
* [http://skyscraper.org/ Күктерәүҙәр виртуал музее]{{ref-en}}
* [http://www.ctbuh.org/ Бейек биналар һәм ҡалалар советы]{{ref-en}}
* [http://unmask.ru/photo/ Мәскәү биналары фотолары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120410201813/http://unmask.ru/photo/ |date=2012-04-10 }}{{ref-ru}}


[[Категория:Бейек ҡоролмалар]]
[[Категория:Биналар һәм ҡоролмалар]]</text>
      <sha1>clrwjlgww27pon3oks5a4mridsl5jgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Һоло</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15184</id>
    <revision>
      <id>1306175</id>
      <parentid>1181687</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T18:22:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26444" sha1="d3bjipu1qj1f9xqwkylxjfgpk7hn2bm" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name         = Һоло
| image file   = Avena sativa 002.JPG
| image title  =   
| image descr  =   
| regnum       = Үҫемлектәр 
| divisio      = [[Ябыҡ орлоҡлолар]]
| classis      = [[Бер өлөшлөләр]]
| ordo         = [[Ҡыяҡлылар]]
| familia      = [[Башаҡлылар]]
| genus        = Һоло
| species      = '''Һоло'''
| commons      = Category:Avena sativa
| latin        = {{btname|Avena sativa|[[L.]], 1753}}
| wikispecies = Avena sativa
| itis = 41459
| ncbi = 4498
}}
Һоло ({{lang-ru|Овёс посевно́й, Овёс кормово́й, Овёс обыкнове́нный}}, {{lang-la|Avéna sátiva}}) — бер йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 50-170 см-ға етә. Июнь-июль айҙарында сәскә ата, июль-сентябрҙә һоло бөртөктәре өлгөрә. Аҙыҡ һәм малға ашатыу өсөн сәсеп үҫтерелә торған [[ауыл хужалығы]] культураһы.

== Тасуирламаһы ==
[[Файл:Illustration Avena sativa0.jpg|thumb|left|{{bt-ruslat|Овёс посевной|Avena sativa}}. {{Бот.илл.|3}}]]
Бер йыллыҡ үлән үҫемлеге.

[[Сәскәлек]] өлөшө — [[һепертке]]гә оҡшаш, эре, бер аҙ һалынып торған [[башаҡ]]тары ян-яғынан бер аҙ төрөлгән ике өс [[сәскә]]нән тора; башаҡтағы тәңкәләре эре, арҡа яғынан бер аҙ йоморолана, ситтәре ярылы. Түбәнге сәскә тәңкәһе осҡа табан бер аҙ киҫелгән була, ике тешле, ҡылсыҡлы. [[Емшәне]]нең осо төклө; башаҡ нигеҙенән йәки уртаһынан ҡауырһынлы [[емешлек ауыҙы]] сығып тора.

[[Емеш]]е — [[иген]], сәскә тәңкәһе менән тығыҙ итеп төрөлгән һәм оҙонса улаҡ эсенә ҡуйылған.

== Тарихы ==
Һолоноң тыуған ере — [[Монголия]] һәм [[Ҡытай|Ҡытайҙың]] төньяҡ-көнсығыш провинциялары. Уны бойҙай менән арпаға ҡарағанда һуңыраҡ, беҙҙең эраның II мең йыллығында ғына эшкәртә башлайҙар. Ул [[борай]] сәсеүлектәрен сүп үләне кеүек баҫып ала, әммә игенселәр уны бөтөрөргә ашыҡмай, сөнки был культураның аҙыҡ булараҡ бик файҙалы булыуын аңлап алалар. Уны төньяҡ төбәктәрҙә лә үҫтерә башлайҙар. Шулай итеп, һоло әкренләп йылылыҡ яратҡан борайҙы сәсеүлектәр әйләнешенән ҡыҫырыҡлап сығарыуға өлгәшә.

Һолоноң килеп сығышы тураһында фараздың авторы — [[Вавилов, Николай Иванович|Николай Иванович Вавилов]]. 1916 йылда [[Иран]] буйлап сәйәхәтендә ул [[Хамадан]] (Triticum dicoccum) янында [[борай]] баҫыуҙарын күреп ҡала. Баҫыуҙар ғәҙәти һоло (Avena sativa) үҫентеләре менән сүпләнгән була. Быға тиклем Иранда ла, уның күршеләрендә лә һолоно тик борай сәсеүлектәрендә генә осратырға мөмкин була&lt;ref name=&quot;Хлеб&quot;/&gt;. [[Файл:Diablefaucheur.jpg|мини|150пкс|слева|[[Ксилография]] ''Дьявол-жнец'' (1678 г.)]]

Һоло [[Бронза быуаты]] ауылдарында — хәҙерге Швейцария, Франция и Дания территорияһында ла табыла. Был культура тураһында беҙҙең эраға тиклем IV быуатта йәшәгән грек табибы [[Диейхс]]тың яҙмаларында атап үтелә. [[Өлкән Плиний]], [[боронғо германдар]] һолоны үҫтереп, унан бутҡа бешергән, тип яҙа. Римлылар һәм гректар, был культураны тик малдарға яраҡлы, тип иҫәпләп, уларҙан көлгәндәр&lt;ref name=&quot;ЭО&quot;&gt;[http://aguros.ru/article_info.php/articles_id/8 Энциклопедия — Овес] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120804211834/http://aguros.ru/article_info.php/articles_id/8 |date=2012-08-04 }}.&lt;/ref&gt;. [[Гален]] мәғлүмәттәре буйынса, [[Һиндостан]]да ла һоло сәсәләр. [[Диоскорид]], һоло хаҡында яҙыуҙан тыш, уны үҙенең медицина практикаһында ла ҡуллана&lt;ref name=&quot;Хлеб&quot;&gt;[http://shkolazhizni.ru/archive/0/n-45792/ Хлеб — всему голова? Ломоть четвёртый. Овес: история и …]&lt;/ref&gt;.

779 йылда һолоноң инглиз-саксон Англияһында ла күп итеп үҫтерелеүе тураһында документаль раҫлауҙар бар. Быуаттар дауамында һыу һәм тоҙ ҡушып, һоло ононан бешерелгән йәймәләр Бөйөк Британияла, айырыуса Шотландияла йәшәүселәр өсөн төп ризыҡ була. Һоло — һалҡын һәм дымлы климатта яҡшы уңыш биргән берҙән-бер иген культураһы. Һоло йәймәләре шулай уҡ Уэльста һәм Ирландияла ла бик популяр була. {{comment|Цереологияның|Цереология — баҫыуҙарҙа барлыҡҡа килеүсе ҡулсалар тураһындағы псевдофән}} боронғо документтарының береһе һаналған 1678 йылда яҙылған ''Шайтан-ураҡсы'' [[хартфордшир]] [[ксилография]]һында шайтандың һоло баҫыуында ҡулсалар яһауы һүрәтләнә&lt;ref&gt;[http://www.swirlednews.com/article.asp?artID=844 THE 'MOWING DEVIL' INVESTIGATED] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130121202024/http://www.swirlednews.com/article.asp?artID=844 |date=2013-01-21 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

[[Нюрнберг]]та 1290 йылда [[һыра]]ны тик арпанан ғына ҡойорға, тигән закон сығарыла. Һыраны һоло, бойҙай һәм арыштан ҡойоу ҡәтғи тыйыла. Шуға ҡарамаҫтан XVI быуатта Гамбург һәм Нюрнберг оҫталары һолонан һыра ҡойорға өйрәнә&lt;ref&gt;[http://www.masterbeer.ru/?page=static&amp;name=german_beer&amp;ind=32&amp;SID=epbvgssmp589hp5h8vu4upq0a2 Пиво Германии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140104093531/http://www.masterbeer.ru/?page=static&amp;name=german_beer&amp;ind=32&amp;SID=epbvgssmp589hp5h8vu4upq0a2 |date=2014-01-04 }}&lt;/ref&gt;.

Рәсәйҙә элек-электән һоло мөһим иген культураларының береһе була&lt;ref name=&quot;ВРЕ3&quot;&gt;{{Из БСЭ|заглавие=Овёс}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.st-agro.ru/zerno_9.html Овес — одна из самых распространенных зерновых культур в Казахстане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120904025805/http://www.st-agro.ru/zerno_9.html |date=2012-09-04 }}.&lt;/ref&gt;. Рәсәй халҡы һоло ононан ([[Толокно]]) әҙерләнгән ашамлыҡтарҙы меңәр йылдар һуҙымында бешергән һәм ҡулланған. Хатта һолонан кисель дә ҡайнатҡандар, был хаҡта «[[Повесть временных лет]]» тарихи яҙмаһында иҫкә алына&lt;ref name=&quot;ЭО&quot;/&gt;.

[[Төньяҡ Америка|Төньяҡ Америкаға]] һолоно шотландтар килтерә һәм [[Массачусетс]] штатының яр буйынан әллә ни алыҫ урынлашмаған [[Элизабет утрауҙары]]на сәсә, артабан был иген культураһы бөтә илгә тарала. Тәүҙә аттарға ашатыу өсөн сәселә, ләкин Шотландиянан килгән эмигранттар уны бутҡалар, [[пудинг]]тар һәм бәлештәр бешереүҙә лә ҡуллана&lt;ref name=&quot;ЭО&quot;/&gt;.
&lt;!--причём тут именно овёс, о неурожае есть статья [[год без лета]]: Извержение вулкана [[Тамбора]] в Индонезии привело к изменению мирового климата, результатом стала вулканическая зима и «[[год без лета]]». Как следствие — повсеместные неурожаи и голод. Это вызвало очень бурный рост цен на овес, например, в США цена поднялась с 12 до 92 центов за один [[бушель]]. Это повлекло за собой голод и вымирание лошадей, что, в свою очередь, вылилось в транспортные проблемы, которые пытался решить барон [[Дрез, Карл|Карл Дрез]], создавая предшественник велосипеда — «машину для хождения»&lt;ref name=&quot;ЭО&quot;/&gt;.--&gt;

== Классификацияһы ==
Һолоноң 26 төрө бар. Ул, нигеҙҙә, Европа, Азия ҡитғаларында үҫә, Төньяҡ һәм Көньяҡ Америкала бик һирәк осрай. Ҡырағай һолоноң да бер нисә төрө бар&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Книга|автор=Лоскутов И. Г.|заглавие=Овёс (Avena L.). Распространение, систематика, эволюция и селекционная ценность.|ответственный=|год=2007|издание=ГНЦ РФ ВИР|место=СПб|издательство=|страницы=|страниц=336|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

Һолоноң культуралы төрҙәре ауыл хужалығы култураһы булараҡ баҫыуҙарҙа үҫтерелә. Был файҙалы үҫемлектең сорттары селекция ярҙамында яҡшыртыла.

Хужалыҡта ҡулланыу өсөн бигерәк тә {{bt-ruslat|сәсә торған һоло|Avena sativa}}, йәки мал һолоһо — ғәҙәти һоло киң таралған. Һолоноң башҡа төрҙәре ҡый үләнедәре төрөнә ҡарай, улар араһында {{bt-ruslat|ҡара һоло|Avena fatua}} — бик тиҙ үрсеүсән ҡый үләне.

== Агротехника ==
[[Файл:Havreskjering Fossheim Lindahl.jpeg|мини|250пкс|&lt;center&gt;Норвегияла һоло урыу, 1890 йыл&lt;/center&gt;]]
[[Файл:Harvest Time - geograph.org.uk - 747095.jpg|thumb|250px|right|&lt;center&gt;Һолоно комбайн менән урыу&lt;/center&gt;]]

=== Сәсеү әйләнешендәге урыны ===
[[Кукуруз]], [[картуф]], [[Иген культуралары|иген-ҡуҙаҡлылар]], [[баҡса культуралары]], [[етен]]дән һуң һолоно сәсеү мул уңышты гарантиялай. Әммә һолонан һуң шәкәр сөгөлдөрөн сәсеү тәҡдим ителмәй, сөнки [[нематода]] сире таралған булыуы ихтимал. Һолоно тағы [[Бойҙай|бойҙайҙан]] һуң сәсергә мөмкин&lt;ref name=&quot;агроЮА2&quot;&gt;[http://agroua.net/plant/catalog/cg-1/c-4/info/cag-211/ Биологические особенности и технология выращивания овса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017205915/http://agroua.net/plant/catalog/cg-1/c-4/info/cag-211/ |date=2011-10-17 }}{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

=== Тупраҡты эшкәртеү ===
Тейешенсә үҫеү өсөн һолоға дым күп талап ителә. Иген культураларынан һуң һоло сәсергә йыйынғанда дым запасын һаҡлап ҡалыу өсөн ерҙе һөрөргә һәм йомшартырға кәрәк. Ҡоролоҡло йылдарҙа һоло сәсеүлектәренең уңышы түбәнәйә.

Яҙын һөрөү ерҙәге дымды кәметә, йыш ҡына уңыш гектарынан 5 центнерға тиклем кәмерәк сыға. Түбәнерәк урынлашҡан һәм һаҙмат урындарҙа ғына яҙын һөрөүҙе ҡулланырға мөмкин. Тик ерҙе мотлаҡ тырматырға һәм ерҙең кибеүен булдырмау өсөн, тешле катуктар менән тапатырға кәрәк.

=== Ашламалар ===
Башҡа иген культураларынан айырмалы, һоло [[Уңдырышлылыҡ|тупраҡ уңдырышлығына]] әллә ни талапсан түгел, ул туҡлыҡлы матдәләрҙе әүҙем үҙләштерергә һәләтле. Ауыр ирегән берләшмләрҙән [[калий]]ҙы ла яҡшы үҙләштерә, дымлы райондарҙа [[фосфорит оно]] ашлама булараҡ ҡулланыла.
[[Урман-дала]] зонаһында тупраҡҡа тиҙәк индереп өс-дүрт йыл үткәс кенә һоло сәсәләр. Тәжрибәләр күрһәтеүенсә, һолоно бойҙай йәки арыштан һуң ултыртҡан осраҡта гектарына 30 кг иҫәбенән азот һәм фосфор ашламаларын ергә индереү уңышты 4 — 8 центнерға арттыра. Ҡомло тупраҡҡа һолоно картуфтан һуң сәсеү уңышлы.

Киптерелгән торфлы тупраҡҡа гектарына 80—100 килограмм калий ашламаһын индереү мотлаҡ, ә һаҙлыҡлы баҫыуҙарҙа гектарына 30—50 килограмм иҫәбенән фосфор ашламаһы (P&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;О&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;) талап ителә. Бынан тыш [[Баҡыр ашламалар|пирит ҡалдыҡтары]] (гектарына 5 центнеров) йәки [[Баҡыр сульфаты(II)|баҡыр купоросы]] ла (гектарына 15—20 килограмм) яҡшы һөҙөмтәләр бирә.
[[Файл:Avena sativa 003.JPG|мини|250пкс|&lt;center&gt;Өлгөргән һоло&lt;/center&gt;]]

=== Сәсеү ===
Сәсеүҙә төбәк өсөн районлаштырылған сорттар файҙаланыла. Эре орлоҡтар сәскән осраҡта уңыш гектарынан 5—6 центнерғаса күтәрелә. Сәсеү алдынан {{Comment|торон|Торон — башаҡлылар сире. Үҫемлектең орлоғон бөтөрә}} [[формалин]] иҙмәһе менән эшкәртергә кәрәк. Һолоно бик иртә сәсергә тырышалар. Сәсеүҙе һуңлатырға ярамай, юғиһә уңыш бермә-бер кәмейәсәк.

Һолоно тар рәттәр менән арҡыры-буй ысул ҡулланып, йышыраҡ итеп сәсәләр.

Тупрағы дымлы булған төньяҡ райондарҙа һоло орлоғон 2,5—3 см, ә ҡара тупраҡлы ерҙәрҙә — 4—5 см, ҡоролоҡло көньяҡ райондарҙа 5—6 см тәрәнлеккә сәсәләр.

=== Сәсеүлектәрҙе тәрбиәләү ===
Һауа шарттары ҡоро булһа, сәскәндән һуң сәсеүлектәрҙе тешле катуктар менән катуклап сығалар, әгәр ер дымлы булһа, тырматалар. Әммә тырматҡанда сәселгән орлоҡтарҙың да зыян күреүе ихтимал. Ҡый үләндәрен бөтөрөү өсөн [[гербицид]]тар файҙаланыла.

== Һоло урыу ==
Һолоно башҡа иген культураларын һуғыуҙа файҙаланылған [[комбайн]]дар менән туран-тура йәки айырым ысул ҡулланып һуғалар. Һолоноң өҫкө орлоғо өлгөрөп етеү менән уны йыйып алырға кәрәк, юғиһә орлоҡтарҙың ергә ҡойолоп бөтөүе ихтимал. Әммә хәҙер орлоҡтарҙың ҡойолоуын булдырмаған сорттар уйлап табылған&lt;ref name=&quot;агроЮА2&quot;/&gt;.

Борондан Рәсәйҙә һоло урағына иҫке стиль буйынса 26 августа төшкәндәр, халыҡ был көндө [[Наталья Овсяница]] тип йөрөткән.

== Һоло үҫтергән илдәр ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
!|| |2013 йыл&lt;br&gt;(миллион тонна)&lt;ref&gt;[http://www.worldatlas.com/articles/the-top-oat-producing-nations-in-the-world.html The Top Oat Producing Nations In The World{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; ||2016 йыл&lt;br&gt;(миллион тонна)&lt;ref name=&quot;fao&quot;&gt;[http://www.fao.org/faostat/en/#home Продовольственная и сельскохозяйственная организация ООН]&lt;/ref&gt; ||2018 йыл&lt;br&gt;(миллион тонна)&lt;ref name=&quot;fao&quot; /&gt;
|-
| {{RUS}} || align=&quot;right&quot; | 4,03 || align=&quot;right&quot; | 4,76 || align=&quot;right&quot; | 4,72
|-
| {{CAN}} || align=&quot;right&quot; | 2,68 || align=&quot;right&quot; | 3,02 || align=&quot;right&quot; | 3,44
|-
| {{ESP}} || align=&quot;right&quot; | 0,80 || align=&quot;right&quot; | 0,88 || align=&quot;right&quot; | 1,49
|-
| {{AUS}} || align=&quot;right&quot; | 1,05 || align=&quot;right&quot; | 1,30 || align=&quot;right&quot; | 1,23
|-
| {{POL}} || align=&quot;right&quot; | 1,44 || align=&quot;right&quot; | 1,36 || align=&quot;right&quot; | 1,17
|-
| {{CHN}} || align=&quot;right&quot; | 0,60 || align=&quot;right&quot; | 0,89 || align=&quot;right&quot; | 1,00
|-
| {{BRA}} || align=&quot;right&quot; | 0,52 || align=&quot;right&quot; | 0,88 || align=&quot;right&quot; | 0,90
|-
| {{FIN}} || align=&quot;right&quot; | 1,16 || align=&quot;right&quot; | 1,04 || align=&quot;right&quot; | 0,82
|-
| {{GBR}} || align=&quot;right&quot; | 0,78 || align=&quot;right&quot; | 0,82 || align=&quot;right&quot; | 0,85
|-
| {{USA}} || align=&quot;right&quot; | 0,93 || align=&quot;right&quot; | 0,94 || align=&quot;right&quot; | 0,81
|-
| {{GER}} || align=&quot;right&quot; | 0,67 || align=&quot;right&quot; | 0,54 || align=&quot;right&quot; | 0,58
|-
| {{ARG}} || align=&quot;right&quot; | 0,44 || align=&quot;right&quot; | 0,78 || align=&quot;right&quot; | 0,49
|-
| '''В целом в мире''' || align=&quot;right&quot; | 20,7 || align=&quot;right&quot; | 23,0 || align=&quot;right&quot; | 23,1
|}

Һоло уртаса климатлы зонала игелә. Бойҙай, арыш йәки арпанан айырмалы рәүештә, ул йылылыҡты бик талап итмәй, дымлылыҡты ярата, шуға ла йәйҙәре дымлы һәм һалҡыныраҡ булған территорияларҙа уны күпләп үҫтерәләр, мәҫәлән, Европаның төньяҡ-көнбайышында. Рәсәйҙә (донъя буйынса үҫтерелгән һоло сәсеүлектәренең 20 проценты) һәм Канадала, шулай уҡ Польша, Финляндия һәм Белоруссияла һоло — төп иген культураларының береһе.

[[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берлеге]] территорияһында һоло сәсеү Рәсәйҙең ҡара тупраҡлы булмаған зонаһында, Белоруссия, Ҡаҙағстан, районах Көнбайыш һәм Көнсығыш Себерҙә киң таралған.

Заманса технологияларҙы ҡулланып эшләгән осраҡта һолоноң гектарынан 50—55 центнер уңыш алына, ә ауыл хужалығы культураларын һынау үткәрелгән учаскаларҙа гектар көсө 65—80 центерға етә&lt;ref name=&quot;РУ&quot;&gt;Растениеводство: учебник / А. И. Зинченко, В. Н. Салатенко, М. А. Белоножко. — К.: Аграрное образование, 2001. — 591 с.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

== Хужалыҡтағы әһәмиәте, ҡулланылышы ==
Һоло [[Аҙыҡ сәнәғәте|аҙыҡ сәнәғәтендә]] киң файҙаланыла. Үҫемлек, башҡа иген култураларынан айырмалы рәүештә, йылылыҡҡа һәм тупраҡтың уңдырышлылығына ҡарата әллә ни талапсан түгел, ҡырауҙарға бирешмәй, һолоға тиҙ арала тамырланыу хас, шуға ла башҡа үҫемлектәр менән сағыштырғанда ул ҡоролоҡто еңел кисерә&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/minimalizatsiya-obrabotki-pochvy-pod-oves|автор=Корнилов И.м, Беспалов А.в|заглавие=Минимализация обработки почвы под овес|год=2015|издание=Международный научно-исследовательский журнал|выпуск=4—1 (35)|issn=2303-9868}}&lt;/ref&gt;. Аҙыҡ культураһы булараҡ, һолоноң әһәмиәтен уның орлоғоноң биохимик составы билдәләй&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Төрөнә ҡарап уның биохимик составы ла үҙгәрә. Аҡһым сифаты орлоҡтарҙағы аувпаИп төркөмөнә ҡараған [[Глобулиндар|глобулиндарҙың]] һанына бәйле (70-80 % тулы аҡһым)&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/istochniki-ovsa-golozernogo-dlya-selektsii-na-kachestvo-zerna|автор=Баталова Галина Аркадьевна, Кротова Надежда Викторовна, Вологжанина Елена Николаевна, Жуйкова Ольга Анатольевна, Журавлева Галина Павловна|заглавие=Источники овса голозерного для селекции на качество зерна|год=2018|издание=Аграрная наука Евро-Северо-Востока|выпуск=5 (66)|issn=2072-9081}}&lt;/ref&gt;.

2018 йылда Рәсәйҙә һоло сәсеүлектәре 2,848 млн га ерҙе биләй һәм 4,7 млн тонна уңыш йыйып алына&lt;ref&gt;[https://agrovesti.net/lib/industries/cereals/posevnye-ploshchadi-valovye-sbory-i-urozhajnost-ovsa-v-rossii-itogi-2018-goda.html Посевные площади, валовые сборы и урожайность овса в России. Итоги 2018 года — Agrovesti.net | АПК] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210615065058/https://agrovesti.net/lib/industries/cereals/posevnye-ploshchadi-valovye-sbory-i-urozhajnost-ovsa-v-rossii-itogi-2018-goda.html |date=2021-06-15 }}&lt;/ref&gt;

== Таралыуы ==
Һолоноң тыуған яғы — [[Монголия]] һәм [[Ҡытай]]ҙың көньяҡ-көнсығыш провинцияһы. Ауыл хужалығы культураһы булараҡ бөтә донъяға таралған.
{{Биофото|Illustration Avena sativa0.jpg |left|ш=200|{{Бот.илл.|3}}|color=lightgreen}}

Урта диңгеҙ ярҙары буйынса һолоноң (Avena) 33 төрө таралған. 2−4 эре сәскәле эре башаҡсыҡтар йәйенке һеперткегә йыйылған.
Игеүле һоло (A. sativa) — киң майҙандарға сәселә торған культура. Сәсеү майҙаны буйынса бөртөклөләр араһында [[бойҙай]], [[арыш]], [[кукуруз]], [[арпа]]нан ҡалып, бишенсе урында килә.

Һоло орлоғонан [[талҡан]], [[һоло ярмаһы]], [[геркулес]] әҙерләйҙәр. Һоло мал аҙығы итеп тә ҡулланыла.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Image:Avena-sativa.jpg
Image:Kaura.jpg
Image:Haverkorrels Avena sativa.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Әҙәбиәт ==
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. − 160 б. — ISBN 5-295-01499-1
* Рожевиц Р. Ю. Род 132. Овёс — Avena // Флора СССР. В 30-ти томах / Главный редактор акад. В. Л. Комаров; Редакторы тома Р. Ю. Рожевиц и Б. К. Шишкин — М.—Л.:Издательство Академии Наук СССР, 1934. — Т. II. — С. 267—268. — 778 + XXXIII с. — 5175 экз.{{ref-ru}}
* Мәүлүдова Л. Г. MIl Ботаника: Югары төзелешле үсемлекләр систематикасы: Югары уку йортлары өчен д-лек.— Казан: Мәгариф, 2002. — 447 б.: рәс. б-н. — ISBN 5-7761-0954-5

== Һылтанмалар ==
* [http://vodoley.ufanet.ru/health1.htm Овёс в народной медицине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111127155521/http://vodoley.ufanet.ru/health1.htm |date=2011-11-27 }}

[[Категория:Азия флораһы]]
[[Категория:Икмәк бөртөклө культуралары]]
[[Категория:Дарыу үҫемлектәре]]</text>
      <sha1>d3bjipu1qj1f9xqwkylxjfgpk7hn2bm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айыутабан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15295</id>
    <revision>
      <id>1306277</id>
      <parentid>1300811</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T03:22:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11152" sha1="2kclv5hxp4fyuu76y7yt9mccwlkgbh7" xml:space="preserve">{{Таксон
 | name              = 
 | image file        = 2006-10-18Aconitum01.jpg
 | image title       = Айыутабан
 | image descr       = {{bt-ruslat|Борец клобучковый|Aconitum napellus}} &lt;br /&gt;— [[типовой вид]] рода
 | regnum            = Үҫемлектәр
 | parent            = Delphinieae
 | rang              = Ырыу
 | latin             = Aconitum
 | author            = [[L.]], (1753)
 | syn               = 
 | children          = [[#Список видов|см. текст]]
 | typus             = {{bt-latrus|Aconitum napellus|aut=[[L.]]|Борец клобучковый}}
 | range map         = 
 | range map caption = 
 | range map width   = 
 | range legend      = 
 | iucnstatus        = 
 | wikispecies       = Aconitum 
 | commons           = Category:Aconitum
 | iucn              = 
 | itis              = 18411
 | ncbi              = 49188
 | eol               = 53012
 | grin              = 112
 | ipni              = 326013-2
}}


'''Айыутабан''' ({{lang-ru|Боре́ц, Акони́т}}, {{lang-la|Aconítum}}) — лютиктар ғаиләһенә ингән уҡ япраҡлы, төрлө төҫтәге өйкөм сәскәле күп йыллыҡ үҫемлек; бал ҡорттары уның татын һәм һеркәһен яратып йыя.
{{Биофото|Illustration Aconitum napellus0 clean.jpg|left|ш=225|[[Йомғаҡлы айыутабан]]. {{Бот.илл.|Томе}}}}
{{Фотоколонка|Aconitum carmichaelli 'arendsii' 27-10-2005 16.09.56.JPG|Aconitum napellus flowerdiagram.png|текст=Сәскә һәм уның диаграммаһы.|color=#BBDD99|ш=140}}

[[Рәсем:Aconitum variegatum 110807.jpg|thumb|250px|{{bt-ruslat|Сыбар айыутабан|Aconitum variegatum}}]]
== Таралышы ==
Яҡынса 300 төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙың уртаса бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда 2 төрө үҫә: имәнлек айыутабаны һәм бүре айыутабаны. Имәнлек айыутабаны ҡоро болонда һәм ташлы далала, бүре айыутабаны урманда, аҡланда, урман буйында, тау болононда үҫә; республиканың бөтә биләмәһендә, йышыраҡ урманлы һәм таулы райондарҙа таралған.

== Ботаник яҙма ==
Күп йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, бейеклеге 80—200 см. Япрағы бармаҡ бүленешле йәки теленмә. Сәскәһе торҡа һымаҡ, һары, шәмәхә төҫөндә, сәскәлеге — тәлгәш, июнь—июлдә сәскә ата. Емеше күп япраҡлы, июль—августа өлгөрә.

Декоратив һәм ағыулы үҫемлек. Составында алкалоидтар бар, медицинала ҡулланыла.


== Төрҙәр теҙмәһе ==
Ырыу үҙенә 250—300 [[төр|төрҙө]] берләштерә. Улар Төньяҡ ярымшарҙа  таралған. Рәсәй биләмәләрендә 75 төрө билдәле. Шуларҙың бер нисәһе:
* {{bt-latrus|Aconitum ajanense|aut=[[Steinb.]]|Борец аянский}}

* {{bt-latrus|Aconitum alboviolaceum|aut=[[Kom.]]|Борец бело-фиолетовый}}
* {{bt-latrus|Aconitum altaicum|aut=[[Steinb.]]|Борец алтайский}}
* {{bt-latrus|Aconitum ambiguum|aut=[[Rchb.]]|Борец сомнительный}}
* {{bt-latrus|Aconitum angusticassidatum|aut=[[Steinb.]]|Борец узко-шлемовый}}
* {{bt-latrus|Aconitum anthora|aut=[[L.]]|Борец противоядный}}
* {{bt-latrus|Aconitum apetalum|aut=([[Huth]]) [[B.Fedtsch.]]|Борец мелколепестный}}
* {{bt-latrus|Aconitum arcuatum|aut=[[Maxim.]]|Борец извилистый}}
* {{bt-latrus|Aconitum baicalense|aut=[[Turcz.]] [[Ex (таксономия)#ex|ex]] [[Rapaics]]|Борец байкальский}}
* {{bt-latrus|Aconitum barbatum|aut=[[Pers.]]|Борец бородатый|Борец степной}}
* {{bt-latrus|Aconitum biflorum|aut=[[Fisch.]] [[Ex (таксономия)#ex|ex]] [[DC.]]|Борец двуцветковый}}
* {{bt-latrus|Aconitum carmichaelii|aut=[[Debeaux.]]|Борец Кармихеля}}
* {{bt-latrus|Aconitum crassifolium|aut=[[Steinb.]]|Борец толстолистный}}
* {{bt-latrus|Aconitum cymbulatum|aut=([[Schmalh.]]) [[Lipsky]]|Борец ладьевидный}}
* {{bt-latrus|Aconitum czekanovskyi|aut=[[Steinb.]]|Борец Чекановского}}
* {{bt-latrus|Aconitum decipiens|aut=[[Worosch.]] &amp; [[Anfalov]]|Борец обманчивый}}
* {{bt-latrus|Aconitum delphinifolium|aut=[[DC.]]|Борец живокостнолистный}}
* {{bt-latrus|Aconitum ferox|aut=[[Wall.]] [[Ex (таксономия)#ex|ex]] [[Ser.]]|Борец свирепый}}
* {{bt-latrus|Aconitum fischeri|aut=[[Rchb.]]|Борец Фишера}}
* {{bt-latrus|Aconitum flagellare|aut=([[F.Schmidt]]) [[Steinb.]]|Борец плетевидный}}
* {{bt-latrus|Aconitum flerovii|aut=[[Steinb.]]|Борец Флёрова}}
* {{bt-latrus|Aconitum jaluense|aut=[[Kom.]]|Борец ялусский}}
* {{bt-latrus|Aconitum karakolicum|aut=[[Rapaics]]|Борец каракольский}}
* {{bt-latrus|Aconitum kirinense|aut=[[Takeda]]|Борец гиринский}}
* {{bt-latrus|Aconitum komarovii|aut=[[Steinb.]]|Борец Комарова}}
* {{bt-latrus|Aconitum krylovii|aut=[[Steinb.]]|Борец Крылова}}
* {{bt-latrus|Aconitum kusnezoffii|aut=[[Rchb.]]|Борец Кузнецова}}
* {{bt-latrus|Aconitum lasiostomum|aut=[[Rchb.]]|Борец шерстистоусый}}
* {{bt-latrus|Aconitum leucostomum|aut=[[Worosch.]]|Борец белоустный}}
* {{bt-latrus|Aconitum macrorhynchum|aut=[[Turcz.]] [[Ex (таксономия)#ex|ex]] [[Ledeb.]]|Борец крупноносый}}
* {{bt-latrus|Aconitum maximum|aut=[[Pall.]] [[Ex (таксономия)#ex|ex]] [[DC.]]|Борец крупный|Агат (растение){{!}}Агат}}
* {{bt-latrus|Aconitum monticola|aut=[[Steinb.]]|Борец горный}}
* {{bt-latrus|Aconitum napellus|aut=[[L.]]|Борец клобучковый|Борец синий}}
* {{bt-latrus|Aconitum nasutum|aut=[[Fisch.]] [[Ex (таксономия)#ex|ex]] [[Rchb.]]|Борец носатый}}
* {{bt-latrus|Aconitum nemorum|aut=[[M.Pop.]]|Борец лесной}}
* {{bt-latrus|Aconitum noveboracense|aut=[[A.Gray]] [[Ex (таксономия)#ex|ex]] [[Coville]]|Борец новеборацензе}}
* {{bt-latrus|Aconitum orientale|aut=[[Mill.]]|Борец восточный}}
* {{bt-latrus|Aconitum pubiceps|aut=([[Rupr.]]) [[Trautv.]]|Борец опушённый}}
* {{bt-latrus|Aconitum raddeanum|aut=[[Regel]]|Борец Радде}}
* {{bt-latrus|Aconitum ranunculoides|aut=[[Turcz.]] [[Ex (таксономия)#ex|ex]] [[Ledeb.]]|Борец лютиковидный}}
* {{bt-latrus|Aconitum rotundifolium|aut=[[Kar.]] &amp; [[Kir.]]|Борец круглолистный}}
* {{bt-latrus|Aconitum sachalinense|aut=[[F.Schmidt]]|Борец сахалинский}}
* {{bt-latrus|Aconitum saposhnikovii|aut=[[В.Fedtsch.]]|Борец Сапожникова}}
* {{bt-latrus|Aconitum septentrionale|aut=[[Koelle]]|Борец северный|Борец высокий}}
* {{bt-latrus|Aconitum sichotense|aut=[[Kom.]]|Борец сихотинский}}
* {{bt-latrus|Aconitum smirnovii|aut=[[Steinb.]]|Борец Смирнова}}
* {{bt-latrus|Aconitum soongaricum|aut=[[Stapf]]|Борец джунгарский}}
* {{bt-latrus|Aconitum stoerkianum|aut=[[Rchb.]]|Борец Штёрка}}
* {{bt-latrus|Aconitum sukaczevii|aut=[[Steinb.]]|Борец Сукачёва}}
* {{bt-latrus|Aconitum talassicum|aut=[[M.Pop.]]|Борец таласский}}
* {{bt-latrus|Aconitum tranzschelii|aut=[[Steinb.]]|Борец Траншеля}}
* {{bt-latrus|Aconitum umbrosum|aut=([[Korsh.]]) [[Kom.]]|Борец тенелюбивый}}
* {{bt-latrus|Aconitum variegatum|aut=[[L.]]|Борец пёстрый}}
* {{bt-latrus|Aconitum villosum|aut=[[Rchb.]]|Борец мохнатый}}
* {{bt-latrus|Aconitum volubile|aut=[[Pallas]] [[Ex (таксономия)#ex|ex]] [[Koelle]]|Борец вьющийся}}
* {{bt-latrus|Aconitum zeravschanicum|aut=[[Steinb.]]|Борец зеравшанский}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Г. Д.Зәйнуллина.''Умартасылыҡ һүҙлеге. 2001 й. Өфө. 255 бит. ISBN 5-295-02 844-5
* ''Агапова Н. Д.'' Семейство лютиковые (Ranunculaceae) // Жизнь растений. В 6-ти т. Т. 5. Ч. 1. Цветковые растения / Под ред. А. Л. Тахтаджяна. — М.: Просвещение, 1980. — С. 210—216.
* {{ФлораСССР|том=7|автор=Штейнберг Е. И.|часть=Род 525. АКОНИТ или БОРЕЦ — ACONITUM L.|стр=183—236}}
* {{книга|автор = Гиляров М. С.|заглавие = Биологический энциклопедический словарь|место = М.|издательство = Советская энциклопедия|год = 1986|страницы = 15|страниц = 831}}
* {{книга|автор=Гаммерман А. Ф., Гром И. И.|заглавие= Дикорастущие лекарственные растения СССР|ссылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/gammerman1976_dikorast_lekarstv_rasten_sssr.djvu |место=М.|издательство=Медицина|год=1976|страницы=|страниц=288}}
* ''Gardeners’ Encyclopedia of Plants &amp; Flowers''. — Dorling Kindersley Limited, London, 1995.

== Һылтанмалар ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Аконит}} {{v|12|7|2011}}
* {{Из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/Аконит%20/БСЭ/Аконит/|Аконит}} {{v|31|8|2009}}
* [http://flower.onego.ru/other/aconitum.html Аконит на сайте Энциклопедия декоративных садовых растений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120123202143/http://flower.onego.ru/other/aconitum.html |date=2012-01-23 }}{{v|31|8|2009}}
* Забелина Н. Аконит — красивый, строгий, ядовитый. [http://read.bestgarden.ru/articles/My_flowers/2007-07-06/ Часть 1.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927112033/http://read.bestgarden.ru/articles/My_flowers/2007-07-06/ |date=2013-09-27 }} [https://web.archive.org/web/20101218093103/http://read.bestgarden.ru/ Часть 2.] На сайте [http://read.bestgarden.ru Мир увлечений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101218093103/http://read.bestgarden.ru/ |date=2010-12-18 }}


[[Төркөм:Баллы үҫемлектәр]]
[[Категория:Ағыулы үҫемлектәр]]
[[Төркөм:Умартасылыҡ]]</text>
      <sha1>2kclv5hxp4fyuu76y7yt9mccwlkgbh7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ауымбаҡ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24929</id>
    <revision>
      <id>1306353</id>
      <parentid>1178877</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T07:12:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40881" sha1="aibrjzftbeu2q1gvnc8kuy26dim0y0r" xml:space="preserve">{{taxobox
| name = Ауымбаҡ
| image file = Flickr - Rainbirder - Red-throated Diver (Gavia stellata) (1).jpg
| regnum = Хайуандар
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Ҡоштар]]
| ordo = Ҡағараҡ һымаҡтар
| familia = Ҡағараҡтар
| genus = Ҡағараҡтар
| species = '''Ауымбаҡ'''
| latin = {{btname|Gavia stellata| &lt;br /&gt;([[Pontoppidan]], [[1763]])}}
| wikispecies = Gavia stellata
| commons = Category:Gavia stellata
| itis = 174474 
| ncbi = 37040
| section name = Төрҙәштәре
| section text =
* ''Gavia stellata stellata''
* ''Gavia stellata squamata''
| range map =  Gavia stellata Distribuzione ru1.jpg
}}
[[File:Gavia stellata MHNT.ZOO.2010.11.36.1.jpg|thumb| ''Gavia stellata'']]
'''Ауымбаҡ'''&lt;ref&gt;Коблик Е. А., Редькин Я. А., Архипов В. Ю. Список птиц Российской Федерации. — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2006. — 256 с. ISBN 5-87317-263-3&lt;/ref&gt; (ҡыҙылбоғаҡ ҡағараҡ, ҡауымбаҡ, тирҫаяҡ), ([[Латин теле|лат.]] Gavia stellata) — ҡағараҡтар ырыуына (Gavia) ҡараған төньяҡ диңгеҙҙәрҙәге һыу [[ҡоштар|ҡошо]].

== Ҡылыҡһырлама ==
Ҡағараҡтар араһында иң вағы: ауырлығы 1,1—2,5 кг, оҙонлоғо 53-69 см, ҡанаттарының йәйеме 25,7—31 см, 105—120 см. Арҡаһы һәм ҡанаттары аҡ тапһыҙ, булһа ла ваҡ ҡына алыҫтан күренмәҫлек аҡ төрткөләр, кәүҙәһенең өҫкө өлөшө һәм ҡанаттары бер иш һоро. Ҡорһағы аҡ. Башы һәм муйын яндары көлһыу, муйынының артҡы яғында аҡ һыҙаттар. Яҡынданыраҡ ҡарағанда, «никах» кейемендә муйынының алғы яғында ерән — ҡыҙыл («ҡыҙғылт») тап күренә, тик алыҫтан ҡара кеүек тойола, шуға күрә ул айырыу билдәһе була алмай. Нәҙек суҡышлы, сағыштырмаса көсһөҙ, суҡышының өҫкө яҡ һырты тура. Суҡышының һырты бер аҙ бөгөлгән, шуға күрә ҡош «кәкес» булып күренә, ул бигерәк тә суҡышын еңелсә күтәреп тотоу ғәҙәте тәьҫирендә көсәйә. Был билдә ҡышҡы «кейемдә» бер-береһенә оҡшаған өлкән һәм йәш ҡоштарҙы айырыу өсөн мөһим. Йәш ҡоштоң суҡышы ҡарағусҡыл, ҡышҡы ҡоштоҡо аҡһыл һор, суҡыш өҫтө һырты ҡара. Ҡара тәпәйле, йөҙөү ярыларында алһыу таптар. Йәш ҡоштоң күҙҙәре ҡыҙғылт-көрән булһа, өлкән ҡоштоҡо -ҡыҙыл тиерлек.

Ата һәм инә ҡоштар «никах» кейемендә баштары һәм муйындары көлһыу һоро. Елкәһендәге һәм түбәһендәге ҡара нәҙек һыҙыҡтар ҡара-аҡ һыҙаттар булып муйының артҡы яғына күсә һәм аҫҡы өлөшөнән ҡырҙарына сығалар. Алғы яҡтан муйыны төбөндә өсмөйөш йәки трапеция кеүек ҡыҙғылт ерән тап бар. Арҡаһы һәм ҡанаттары үренең сит ҡауырһындары аҡ сыбар һүрәтле һоро йәки аҡһыл һоро. Арҡаһының алғы өлөшө лә аҡ сыбар һүрәтле. Ҡанат аҫты төрлөсә ҡара һүрәт менән аҡ төҫтә, ҡойроҡ аҫты аҡ таптар менән ҡарағусҡыл һоро төҫтә. Елпеүестәр һәм ҡойроҡ ҡауырһындары ҡуңырт һоро төҫтә.

Ҡышҡы кейемдәге ата һәм инә ҡоштарҙың баш өҫтө һәм муйынының артҡы яғы нәҙек аҡ буй һүрәт менән сыбарланған ҡара-һоро, арҡаһы һәм ҡанаттар япмаһы (кәүҙәһенең өҫкө яғы) ваҡ аҡ таплы һорғолт көрән, башының аҫҡы өлөшө, муйынының алғы яғы еңелсә аҡһыл һор ҡатнашҡан аҡ, күкрәге һәм ҡорһағы аҡ. Ҡойроҡ аҫты (аналь тишек тирәләп) арҡыры ҡара һыҙатлы аҡ. Ҡыҙғылт-ерән таптар юҡ, әммә уның эҙҙәре беленеп торорға мөмкин.

Моронлаған бала ҡош ҡара-көрән, кәүҙәһенең аҫҡы яғы аҡһылыраҡ төҫтә, күҙҙәренең тирә-яғында тоноҡ аҡһыл ҡайма, мамығы ҡыҫҡа һәм тығыҙ. Икенсе кейеме: беренсеһе кеүек үк, әммә бер ни тиклем яҡтыраҡ төҫтә, ҡорһаҡ яғы һорғолт көлһыу (тик аҡ түгел!). Оялағы осорҙағы кейеме өлкән ҡоштоң ҡышҡы кейеменә оҡшаған, әммә тәненең өҫкө яғы бер аҙыраҡ асығыраҡ, арҡа яғындағы аҡ таптар хәҙер оҙонораҡ һәм ҡараңғы-аҡ, башы өҫтөндә һәм муйынының артҡы яғында аҡ һүрәт юҡ, яңаҡтарында һәм муйынының аҫҡы өлөшөндә — һорғолт ҡауырһындар ҡатнашмаһы. Аралыҡтағы кейемендә «никах» кейемдәре ҡауыр: ындары бар, бигерәк тә муйынында һәм тамағында.

Иң эре төньяҡ диңгеҙ ҡошо [[ҡағараҡ]]тан бәләкәй булыуы һәм муйынындағы ҡыҙғылт һыҙығы менән айырыла.

== Тауышы ==
Осоп барған ҡоштарҙың бер аҙ ҡарҡылдауға оҡшаған һәм бер үк ваҡытта ҡаҙҙар ҡаңҡылдаған — ритмлы «ҡа-ҡа-рра — ҡа-ҡа-… рра» кеүек ҡабатланған көслө тауыштарын ишетергә мөмкин. Бынан тыш, йыш ҡына мыяулаған йәки кеше тембрына яҡын шарҡылдап көлгән тауыш та сығаралар. Парҙар бер тауыштан башҡарған дуэт «хау-оп…хау-оп» зыңғырлаған ғыжылдау кеүек һәм &quot;ҡуий…ҡуҡуий…. &quot; һымаҡ яңғырауыҡлы ҡысҡырыуы бигерәк тә моңло. Ҡурҡҡан ҡош һыуға сумғанда моңло ҡыҫҡа «уй» тауышын сығара (ҡағараҡтыҡына ҡарағанда йомшағыраҡ).

== Таралыуы ==
[[Европа]]ның төньяғында, [[Азия]]ла һәм [[Төньяҡ Америка]]ла оялай. Көнбайыш Европала таралыу урыны: [[Норвегия]], [[Финляндия]], [[Швеция]], [[Төньяҡ Ирландия]], Төньяҡ [[Шотландия]], [[Исландия]], [[Фарер утрауҙары]], Шпицберген, Норвегияның Айыу утрауы. [[Төньяҡ Америка]]ла: Арктика утрауҙарында һәм [[Канада]]ла материктың көньяғына 50-се параллелгә тиклем, [[Аляска]]ла, [[Гудзон ҡултығы]] ярҙарында, Лабрадор ярымутрауында, Ньюфаундлендта, Гренландияның яр буйҙары районында. Элекке [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]ҙа: Франц-Иосиф Ерҙәре һәм Яңы Ер архипелагтары, Колгуев, Вайгач, [[Новосибирск|Новосибирск утрауҙары]], Врангель, Курил утрауҙары (Парамушир һәм Симушир), Командор һәм Шантар утрауҙары, материкта илдең төньяҡ өлөшөндә Балтика буйы ([[Латвия]], [[Эстония]]) менән Кола ярымутрауынан (шул иҫәптән яндаш Айнов утрауы) Чукот ярымутрауына, [[Камчатка]] һәм [[Охот диңгеҙе]] яр буйҙарына тиклем. Кәньяҡ оялау ареалы насар өйрәнелгән. Оя ҡороу В[[Вологда өлкәһе|ологда өлкәһендә]] (62° так как) Обь [[Обь|Үрҙәр]] бар Ҡатыш (67° с. ш.), Таз бассейны (63° с. ш.), [[Йәнәсәй]] бассейнында 59° так как аҫтында, бәлки, төньяҡ [[Байкал]] янында, Якутск яны Вилюй бассейнында, Амурҙың түбәрге ағымында Кизе күлендә. Ареалдың көньяҡ яртыһында оя ҡороу, моғайын, бәхәсле һәм даими түгел. Ареалдың тарихи үҙгәреүе, әгәр улар булмаһа, күрәһең, ҙур булмаған.

Көнбайыш Европала ҡышлау урындары: [[Атлантик океан|Атлантика]] һәм Төньяҡ диңгеҙҙең яр буйҙары ([[Норвегия]]ла, [[Швеция]]ла, [[Дания]]ла, [[Англия]]ла, [[Германия]]ла, [[Бельгия]]ла, [[Нидерланд]]тарҙа, [[Франция]]ла), [[Бискай ҡултығы]] һәм [[Португалия]]ның көнбайыш яр буйҙары, Францияла [[Урта диңгеҙ]] яр буйҙары, [[Адриатик диңгеҙ]], [[Румыния]]ла, [[Болгария]]ла һәм [[Төркиә]]лә Ҡара диңгеҙ яр буйҙары. Азияла ҡышлау урыны: Иранда [[Каспий диңгеҙе|Каспий]] буйы, [[Япония]] һәм [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], [[Төньяҡ Америка]] — Алеут утрауҙары һәм [[Аляска]]нан [[Калифорния]]ға тиклем көнбайыш яр буйыҙары, көнсығышта — Яңы Шотландиянан [[Флорида]]ға тиклем, шулай уҡ [[Бөйөк күлдәр|Бөйөк күл]]. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың элекке]] башҡа илдәрендә Ҡара һәм Каспий диңгеҙҙәре яр буйҙарында, Камчатка һәм Курил утрауҙарында даими, һирәкләп — Кола ярымутрауында һәм [[Севан]] күлендә ҡышлай.

Тундра зонаһында һай һыу ятҡылығы өсөн иң ғәҙәти ҡош. Тундра зонаһынан ситтә — һирәк. Хатта тундра зонаһында ла тигеҙ таралмаған. Мәҫәлән, Ямалда1978 йылға тиклем тығыҙлығы 100 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 20 пар тәшкил итә, ә Индигирканың түбәнге ағымында барлығы 100 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 2-4 пар тура килә. Таймыйҙың көшбайышында һәр ун күлгә 1 — 3 пар тәшкил итә. Төньяҡҡа башҡа гагараларға ҡарағанда арктик сүлдәре тиклемтөпкәрәк үтеп инә. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 500 м тиклем яҫы таулыҡтарҙа оялай. Төп шарт — оя ҡорорға яраҡлы (һәм бик ваҡ ваҡ күл) һәм аҙыҡҡа мул (иң ҙур күл, йылға, диңгеҙ ярҙары) биотоптың булыуы. Оя өсөн оптималь ландшафт — тигеҙлектәге ныҡ үҫешкән күл селтәре менән һаҙлыҡлы тундра, йылға буйы үҙәндәре һәм диңгеҙ яны тундраһы. Миграцияла һәм ҡышлауҙа туҡтау урындары — ҙур күлдәр һәм йылғалар, диңгеҙ ҡултыҡтары.

Ауымбаҡ һәм ҡарабоғаҡ йәки аҡбоғаҡ гагаралар бергәләп йәшәгән күпселек райондарҙа һуңғыларының һаны байтаҡҡа күберәк (аҙыҡҡа конкуренция) һәм урыны менән генә (Кола ярымутрауында, [[Аҡ диңгеҙ]] яры буйында, Чукот ярымутрауының ҡайһы бер райондарында) кире нисбәт күҙәтелә.

XX быуаттың 40-сы йылдарына саҡлы [[Башҡортостан Республикаһы]] биләмәләрендә ауымбаҡ күҙәтелмәй, аҙаҡ уны Көньяҡ Уралдың көнсығыш күлдәрендә миграция мәлендә туҡтарға мөмкин, тип иҫәпләйҙәр. Тик 50-се йылдарҙың урталарында ҡоштар мәлендә ауымбаҡ билдәле була, уны [[Урал аръяғы]] һәм алды райондарында [[Талҡаҫ|Талҡаҫ күле]]&lt;nowiki/&gt;ндә, Ағиҙел һәм [[Өфө]] йылғалары буйында осраталар. Хәҙерге ваҡытта [[Башҡортостан]] аша бик һирәк осоусы ҡош һанала. Уның Кама йылғаһы үҙәнендә һәм [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] тамағында, Урал аръяғы күлдәрендә туҡтағанын йыл һайын булмаһа ла билдәләйҙәр.

== Йәшәү рәүеше ==

&lt;big&gt;'''Әүҙемлеге'''&lt;/big&gt;

Ауымбаҡ бик яҡшы йөҙә һәм сума. Һыуҙа ул бейек ултыра, әммә өйрәктәрҙән түбәнерәк. Хәүеф тыуғанда һыуға сума, һыу өҫтөндә тик тар һыҙат булып арҡаһы, башы һәм муйыны ҡала, ә ҡайһы берҙәре бөтөнләй башы ғына күренә. Йыш ҡына һыу өҫтөндә ҡанаттарын ҡағып, аҫма рәүештә баҫа, ҡырын һәм хатта ҡорһағын өҫкә ҡаратып та йөҙә. Тауышһыҙ ғына һыуға сума, әммә хәүефле мәлдә оянан ихтибарҙы ситкә йүнәлтеү өсөн : сума. Һыу аҫтында аяҡтары менән эшләп йөҙә, ҡайһы саҡ ҡанат хәрәкәте ярҙам итә. Һыу аҫтына 90 секундҡа ҡәҙәр була ала, ғәҙәттә 40-50 с. Сумыу тәрәнлеге 2-9 м, әммә 21 метрға ҡәҙәр сумыу осраҡтары билдәле. Осҡанда өйрәккә оҡшай, әммә артҡа һыҙылған сағыштырмаса ҙур тәпәйҙәре арҡаһында сағыштырмаса оҙон һәм ҡыҫҡа ҡанатлы тойола. Тура һыҙыҡ буйлап тиҙ оса, ҡанаттары менән йыш ҡына шаҡтай тәрән ҡаға, муйыны алға һонолған һәм аҫҡа бөгөлгән. Ауымбаҡтар яңғыҙ осалар, хатта пары ла һауала бер-береһенә яҡынлашмайҙар. Башҡа ҡағараҡ һымаҡтар менән сағыштырғанда һыуҙан өҙерәк йүгереп һиҙелерлек еңел күтәрелә, һыуға төшкәндә өйрәктәр кеүек тәпәйҙәренә түгел, ә түшенә ултыра. Шунлыҡтан бик йыш ҡына был бәләкәй һыу ятҡылыҡтарында оя ҡора, ҡайһы берҙә арҡырыһы 5 метр булған күлдәрҙә лә. Ҡоро ер буйлап айырым осраҡта ғына ҡорһағында аяҡтары менән этәрелеп ҡанаттары ярҙамында шыуышып йөрөй, йәки вертикаль хәлдә башы ергә төшкән килеш. Ғөмүмән, ауымбаҡ бүтән ҡағараҡтарға ҡарағанда ихлас оса, шуға ла ҡурҡыныс тыуғанда һыуға сумыуҙан осоп китеүгә өҫтөнлөк бирә. Ул йүгермәй генә осоп китә тиерлек, шуға күрә бәләкәй күлдәрҙә (10-15 м оҙонлоҡтағы) оя ҡора, аҙыҡты балыҡҡа бай ҙур күлдәрҙә таба.
[[Рәсем:RedthroatedLoon23.jpg|RedthroatedLoon23|thumb|left|300px|Ауымбаҡ]]
Тәүлек әйләнәһенә әүҙем, бигерәк тә бала сығарғанда юғары киңлектәрҙә тәүлек әйләнәһенә яҡтылыҡ булған шарттарҙа. Биләмә һәм «никах» ҡылыҡтарын төнөн, ә миграция мәлендә йышыраҡ көндөҙ күрһәтәләр. Бала сығарыу ваҡытында яңғыҙ, парашып йәки ҙур булмаған төркөм менән йөрөйҙәр. Дөйөм алғанда, уларға йәмәғәтселек хас, туҡланыу ваҡытында һыуҙа 4 — 8 ҡоштан торған төркөм яһайҙар. Хатта ҡайһы берҙә колониялар барлыҡҡа килтергән парҙар һаны 20-гә тиклем етергә мөмкин. Ҡышлауҙа һәм кире килгәндә аҙыҡҡа бай урындарҙа ауымбаҡтар бик ҙур төркөмгә йыйылалар, хатта ҡайһы бер төркөмдә 175 һәм 500-гә тиклем ҡош була.

Билдәле иң оло йәше — яҡынса 24 йыл.

== Төләү ==
Ауымбаҡтың ҡауырһындары алмашыныуының эҙмә-эҙлелеге: беренсе мамыҡлы — икенсе оя (беренсе ҡышҡы) — аралыҡта (тулы булмаған «никах») — тәүге «никахлыҡ» — ҡышҡы (һуңғы) — икенсе «никах» (һуңғы).

Беренсе кейеме йомшаҡ тығыҙ мамыҡтан яһалған, 10-20 көнлөк сағында икенсе мамыҡ менән алмашына. Биш — алты аҙналығында был мамыҡтарҙы ҡауырһын төксәләре ҡыҫырыҡлап сығара. Мамыҡ күҙҙәренең тирә-яғында һәм яурын өлкәһендә, ҡорһағында яйлап туҙа, әммә ҡанаттарына күтәрелгәнгә тиклем ҡабырғаларында һәм һигеҙгүҙҙә ҡала. Шул уҡ ваҡытта арҡаһына яңы мамыҡ үҫә, ул мамыҡ япмаһына башланғыс бирә. Себеш тулыһынса әле мамыҡ менән ҡапланған мәлдә яҡынса 2,5—3 аҙналыҡ ваҡыттарында ҡанаттарында беренсе төксәләр барлыҡҡа килә. Тулыһынса оя кейеме август уртаһына — аҙағына формалаша. Декабрҙән февралгә ҡәҙәр аралыҡтағы тулы булмаған төләү үтә. Май-июндә тәүге «никах» кейеме төләүе тамамлана, был ваҡытта ҡышҡы ҡауырһындарҙың күп өлөшө алмашына. Көҙгө ҡауырһындар ҡышҡыһына оло ҡоштарҙың оялағы һуңғы төләүе кеүек үтә, әммә беренсе елпеү ҡауырһындары йәй ваҡытында уҡ алмашына.

Оялағы һуңғы төләү ҡағараҡтарҙың башҡа төрҙәренән айырмалы рәүештә, сентябрь аҙағынан декабрь аҙағында хәтлем бара. Был ваҡытта беренсе елпеүсе ҡауырһындар бер юлы ҡойола һәм ҡош ваҡытлыса осоу һәләтен юғалта. Өлкән ҡоштоң «никах» алдынан тәнендә контур ҡауырһындары, ҡойроҡ һәм өлөшләтә ҡанаттарының япма ҡауырһындары алмашына. Төләү февраль — апрель башында башлана, апрелдә «никах» кейемендәге беренсе ҡоштар күренә башлай.

== [[Ҡоштарҙың миграцияһы|Миграция]]һы ==
Ауымбаҡтың миҙгелле миграцияһы етерлек кимәлдә өйрәнелмәгән. Ихтимал, ҡоштар киң фронт яһап күсәләр һәм бер урынға тупланмайҙар. Төп йүнәлеш — көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа табан. Ҡышлауға [[Төньяҡ диңгеҙ]]гә һәм [[Атлантик океан]]дың Европа яр буйҙарына [[Аҡ диңгеҙ]], [[Карелия]], [[Балтик диңгеҙе|Балтик]] райондары аша, [[Ҡара диңгеҙ]] буйында ҡышлауға — Европаның үҙәк өлкәләре һәм [[Украина]] аша, [[Каспий диңгеҙе|Каспий]] буйҙарына — [[Ҡаҙағстан]] һәм Көнбайыш Себер аша оса. Ҡоштарҙың Көнсығыш Себер тундраһы менән [[Чукот автономиялы округы|Чукотканан]] көҙгө күсеүе, күрәһең, көньяҡ-көнсығыш, көньяҡ һәм көньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә үтә, әммә быға дәлилдәр юҡ.
[[Рәсем:Red-throated Diver from the Crossley ID Guide Britain and Ireland.jpg|thumb|left|300px|Ҡағараҡтар балыҡ аулайҙар]]
Миграция ваҡытында ҡоштар яңғыҙ һәм парлашып, йәки һирәгерәк бәләкәй төркөм менән осалар (ғаилә булырға мөмкин). Осоу байтаҡ бейектә көндөҙ ҙә төндә лә бара һәм яраҡлы һыу ятҡылыҡтарында туҡталыштар яһала.

Көҙгө миграцияның башланыуы йәш ҡоштарҙың оса башлаған мәленә август аҙағында — сентябрҙең беренсе яртыһына тура килә. Көҙгө миграция сөсө һыу ятҡылыҡтарының туңыуына (октябрь аҙағы — ноябрь башы) бәйләнгән. [[Диңгеҙ]] яры буйынан ноябрь буйына һәм декабрь башында китәләр. Яҙғы миграция март аҙағынан июнь буйына бара.

== Туҡланыуы ==
Аҙыҡ эҙләү көндөҙ ҙә, төндә лә күҙәтелә. Оя ҡорған ваҡ күлдә ауымбаҡтар туҡланмайҙар, ә икенсе һыу ятҡылыҡтарына осалар һәм балыҡ аулайҙар — йыш ҡына ҙур күлдәргә, йышыраҡ диңгеҙ йәки йылға буйына. Аҙыҡ артынан бик алыҫҡа, хатта 10 км-ҙан ашыу араға осалар. Ауымбаҡтар башҡа ҡағараҡтарҙан айырмалы рәүештә, йыш ҡына аҙыҡты бәләкәй һай күлдәрҙә һәм йылға шаршыларында ағымға ҡаршы сумып табалар. Ҡош балыҡты һыуға сумып, суҡышы менән эләктергәс, суҡышын иыҡ ҡыҫып табышын үлтерә. Һәр осош ваҡытында уңайлы шарттарҙа һунар итеү биләмәһе 2-2,5 гектар тәшкил итә.

Төп аҙыҡ төрө — ваҡ балыҡ. Сөсө һыу ятҡылыҡтарында төп ролде алабалыҡ һәм һөмбаш балыҡ, сабаҡ, суртан, алабуға һәм ташбаш уйнай. Икенсел аҙыҡ булараҡ балыҡ ыуылдырығы, тәлмәрйендәр, ҡыҫалалар (шул иҫәптә краб), төрлө-төрлө моллюскалар, селәүсендәр, һыу бөжәктәре тора, хәйер бәлки, был объекттарҙың бер өлөшө балыҡ менән бергә ҡоштоң ашҡаҙанына эләгәлер. Иртә яҙын, балыҡҡа бай һыу ятҡылыҡтары боҙ аҫтында булғанда, ауымбаҡтар үлән аҙыҡтарҙы ла ашайҙар.

== Үрсеүе ==
Өлкән ҡоштар йыл һайын оялаған урындарына кире ҡайталар һәм күп осраҡта иҫке ояларын даими ҡулланалар. Ҡош 2-6 йәшендә үрсей башлай. Моногамлы. Пар даими, һәр хәлдә, ҡышлауҙа ҡоштар йыш ҡына парлашып йөрөйҙәр һәм оялау урындарында һәр ваҡыт пар менән күренәләр. Енси өлгөргәнлек ваҡыты еткәс ҡоштарҙың парлашыуы, күренеүенсә, ҡышлау ваҡытында түгел, ә йәйгеһен башҡарыла. Оялау урындарына ҡоштар башҡа ҡағараҡтарға ҡарағанда сағыштырмаса һуңыраҡ, ҙур күл ситтәре боҡҡан әрселә башлағас, йылғаларҙа йырындар барлыҡҡа килгәс, ә ваҡ һыу ятҡылыҡтары тотош иреп бөткәс ҡайталар. Ҡайтыу ваҡытты һауа шарттарына ғына түгел, ә урындағы киңлек менән дә бәйле: Европаның төньяғына һәм көнбайышна ҡайтыу майҙың беренсе декадаһынан июнь башына саҡлы, ә көнсығыш Себер тундраһына июндең беренсе-икенсе декадаһында.
[[Рәсем:Plongeon catmarin oisillon.jpg|thumb|left|300px|Ҡыҙылбоғаҡ ҡағараҡ себеше менән]]
Ауымбаҡ оя ҡорор өсөн майҙаны бәләкәй булған һыу ятҡылыҡтарына өҫтөнлөк бирә (1 гектарҙан кәм), улар йыш ҡына аҙыҡ биотобынан шаҡтай алыҫ була (ун километрға тиклем) — ҙур күлдәр, балыҡҡа бай йылға йәки диңгеҙ яр буйҙары. Йыш ҡына оялаған күлдәрҙең оҙонлоғо ни бары 10-15 метр була, һәм ҙурлығы, күрәһең, осоп китеү өсөн кәрәкле алыҫлыҡ менән сикләнә. Һыу ятҡылыҡтары төрлө характерҙа булырға мөмкин. Тайга һәм урманлы тундра зонаһы сиктәрендә, ҡағиҙә булараҡ, сфагнум һаҙлыҡтар араһындағы олиготроф күлдәр йәки тауҙар аралығы түбәне, үҫемлектәргә мәхрүм булған яр буйҙары. Һыу айырғыс яҡшы тупраҡлы тундрала ла шундай уҡ һыу ятҡылыҡтарын һайлай. Киң, һаҙматлы тигеҙлекле тундрала ваҡ, һыу яны үҫемлектәре (күрән, актрофил) күп үҫкән күлдәрҙе өҫтөн күрә. Ошондай һәр күлде бер пар биләй. Оя өсөн ауымбаҡ биләгән күлдә йыш ҡына бөтөнләй аҙыҡ булмай. Көнбайыш Европала, оя ҡорорға уңайлы урындарға ҡытлыҡ булыу сәбәпле, эре күлдәрҙә парҙар һаны 20-гә тиклем еткән осраҡтар билдәле. Һауала биләмә сиктәре боҙолған осраҡта парҙың бер ағзаһы йәки икеһе лә «олой» йәки «оҙон» итеп ҡысҡыра. Биләмә сиктәре һыу өҫтөндә боҙолғанда ҡоштар сик боҙоусының ҡаршыһына йөҙәләр һәм иҫкәртеү һынын алалар (муйынын алға һәм өҫкә һуҙа, суҡышын салышыраҡ өҫкә ебәрә), шулай итеп муйындарындағы ерән ҡыҙыл таптарҙы күрһәтәләр. Аҙаҡ парҙар суҡыштарын һыуға тыға башлайҙар һәм шаулы итеп ҡарҡылдап һыуға сумалар, һуңынан «йылан тантанаһы» башлана: ҡоштар кәүҙәләрен һыуға батырып, муйындарын өҫкә һуҙып, һуҙынҡы аһәңле дуэт башҡарып, йәнәш яйлап ҡына йөҙәләр. Агрессияны ҙур дәрәжәлә «пингвин һыны» менән дә белдерәләр: ике ҡош һыу өҫтөнә күтәрелә биреп, суҡыштарын өҫкә ҡаратып муйындарын ҡыя һуҙалар һәм бер юлы тәпәйҙәре иенән һыуҙы сәпелдәтәләр. Ҡайһы саҡта ҡанаттарын күтәреп парҙың береһе дошманға ташлана. Һуғышҡан ҡоштар бер-береһен баштарынан йәки муйындарынан суҡыйҙар, ҡайһы саҡта һыу аҫтынан да һөжүм итәләр. Ауымбаҡ бала сығарған осорҙа агрессияны башҡа төр ҡоштарға, айырыуса өйрәктәргә күрһәтә.

Ауымбаҡтар ояһын йә ҡоро ерҙә, йә һыуҙа ҡора. Беренсе типьағы оя олигатроф төрлө тәрәнлектәге күлдәр өсөн хас. , Оя яр буйында һыу ситендә (ҡағиҙә булараҡ, 30-20 см-ҙан да алыҫ түгел) бөтөнләй асыҡ урынлаша, шуға күрә ҡош тиҙ генә һыуҙан ояһына сыға йәки хәүеф тыуғанда ояһынан һыуға төшә ала. Ояға яҡшы күҙгә ташланып торған һуҡмаҡ алып бара, уның буйынса баҫып ултырған ҡош һыуға шыуып төшә (ҡайһы осраҡта ундай һуҡмаҡ икәү була). Ояны йыш ҡына моронса, яртылаш һыуға сумған түңгәк йәки бәләкәй утраусыҡ өҫтөндә һәм бөтөнләй тигеҙ ярҙа ла ҡора. Оя ҡороуҙа парҙың ике аҡзаһы ла ҡатнаша, уны тығыҙ төйөлгән сфагнумдан, күрән һабаҡтарынан йәки арктофилдәрҙән, ҡайһы берҙә һыу төбөнән алынған ылымыҡтар өҫтәп ҡоралар. Түбәһендә яҡшы айырылып торған сөмкә уйым бар. Ҡағиҙә булараҡ, түшәменә һыу һеңгән була, әммә сфагнум түнгәгендәге оя ҡоро була. Оя үлсәмдәре (см): диаметры 25-35, улаҡ диаметры 18-20, улаҡ тәрәнлеге 3-5. Яртылаш һыуға батҡан оялар икенсе төрлө. Оя күрән һәм арктофил ҡыуаҡлыҡтар араһында 30-80 см тәрәнлектә урынлаша. Тупаҫ киҫелгән конусҡа оҡшаш оя һабаҡтарҙан, һыу үҫемлектәре япраҡтарынан төҙөлә һәм уны үҫемлек һабаҡтары тотоп тора. Ул һыу өҫтөнән 5 — 8 см-ға ғына сығып тороуға ҡарамаҫтан ҙур массалы була. Ғәҙәттә оя үләрдәр араһында яҡшы ышыҡлана.

Копуляция ҡоро ерҙә үтә. Ҡушылыу алдынан һыуҙа уйын башҡарыла. Тәүҙә һыуҙа ике ҡошта бер-береһенә ҡапма-ҡаршы ята һәм суҡыштарын һыуға тығып-тығып алалар ҙа шаулы сәпелдәп сумалар. Ҡоштар муйындарын 45° мөйөш менән һуҙып ҡапма-ҡаршы ҡуялар ҙа йышая барған темп менән суҡыштарын һыуға сумдырып алалар, ә аҙаҡ һыуға ташланып сумалар һәм һыу аҫтында әйләнәләр. Демонстрация бер нисә тапҡыр ҡабатлана. Инә ҡош һыуҙың яры буйлап йөҙөп, ҡоро ергә сыға.

Көнбайыш Европала йомортҡа һалыу майҙа башлана, Аҡ диңгеҙҙә май аҙағында — июнь башында, көнбайыш һәм көнсығыш Себерҙең тундраһында — июндең икенсе-өсөнсө декадаһында. Оҙаҡҡа һуҙылған һыуыҡ яҙҙа [[Йомортҡа (ризыҡ)|йомортҡа]] һалыу июлдең беренсе яртыһында булырға мөмкин (Ямалда 1978 йылда 10-14 июлдәрҙә). Йомортҡалар һалыу арауығы 24-36 сәғәт, һирәк осраҡта шаҡтай оҙаҡ (һигеҙ тәүлеккә тиклем). Күпселек осраҡта ояла ике йомортҡа була (80-90 %), һирәк осраҡта бер (10-20 %) һәм бик һирәк күренеш — өс. Йомортҡа оҙонсай эллипс формаһында, ҡабығы әҙ ярмалы, төҫө ҡатмарлы, төп төҫ йәшкелт-зәйтүн төҫтән ҡара зәйтүн-һоро төҫкә тиклем, дөрөҫ, һорғолт-ҡара таплы һәм төрткөлө, ҡайһы берҙә таптар юҡ тиерлек. Ҡабыҡ насар май ялтырауыҡлы, йомортҡаны баҫҡан һайын ялтырауыҡ көсәйә бара. Йомортҡаның уртаса күләме 71,2×45,4 мм, ауырлығы 74,0 г.

Тәүге йомортҡаны һалғас та, уны баҫыу башлана. Йомортҡа баҫыуҙа ике пар ағзалары ла ҡатнаша, ләкин инә ҡош байтаҡҡа күберәк ултыра. Ҡурҡыныс тыуғанда баҫып ултырған ҡош алдан уҡ һиҙҙермәй генә оянан һыуға төшә һәм оянан йыраҡ түгел йөҙөп йөрөй.

Йомортҡа баҫыу оҙайлығы 24-29 тәүлек. Себеш ауырлығы 160 г тирәһе, дөйөм оҙонлоғо 65 мм . Тәүге тәүлек дауамындасебештәр ояла ҡалалар, унда уларҙы ата-әсәләре йылыта. Артабан уларҙы уңайлы урында ҡоро ерҙә йылыталар, бында уларҙы ата-инәһе арҡаларында күсерә. Бер-ике аҙнана тирәһе ҡоштарҙың береһе һәр ваҡыт ҡошсоҡтар янында була, ата-инәһе ашауҙа булғанда яр ситендәге оҙон үлән араһында йәшенәләр. Өсөнсө аҙнанан башлап себештәрҙе ата-инәһе оҙаҡҡа ҡалдыралар, ҡайһы осраҡта уларҙы арҡаларында ҙур күлгә күсерәләр. ҡайһы берҙәре артыҡ ҙур күл ә тәржемә итә. Ҡоро ер буйлап себештәр йөрөй алмайҙар, ә үҙенсәлекле һикереп йөрөйҙәр.

Моронлағандың икенсе көнөндә ҡоштар себештәрен суҡыштарында алып килгән ваҡ балыҡ, ҡыҫала йәки үҫемлек аҙыҡ менән туйындыралар. Себештәр беренсе көндә үк йөҙә алалар, ләкин үҙ аллы аҙыҡ таба белмәйҙәр. Ҡошсоҡтар үҙ аллы 4 — 6 аҙналыҡ ваҡытта аҙыҡ таба башлайҙар һәм ғаилә төркөмө һигеҙ — ун аҙнанан тарҡала. Ҡошсоҡтар 38-48 аҙнанан тулыһынса ҡауырһын менән ҡапланғас, оса башлайҙар.

== Һаҡлау ==
Шотландияла Фула заказнигында ауымбаҡты һаҡлау ойошторолған. Заказниктә 11 пар, Бөйөк Британиялағы популяцияның 1,2 % тәшкил итә (1994 йыл)&lt;ref&gt;Заказник «Фула»&lt;/ref&gt;

== Систематика ==
* Gavia stellata stellata — Colymbus stellatus Pontoppidan, 1763, Danske Atlas, 1, с. 621, Дания. Арҡа яғы ҡуңыр, һоро төҫ насар үҫешкән йә бөтөнләй юҡ.Шпицбергер, Франц Иосиф Ерҙәренәң тыш ауымбаҡ арелының бөтә урындарында ла осрай.
* Gavia stellata squamata — Colymbus stellatus squamatus Portenko, 1939. Анадырская фауна. Птицы, 2, с. 155. Арҡа яғы яҡтыраҡ, һоро төҫ нығыраҡ үҫешкән; арҡа, яурын, ҡанаттарының ситке ҡауырһындары көмөш-һоро эргәле. Франц-Иосиф Ерҙәре архипелагының көньяҡ өлөшөндә , Шпицберген, Айыу утрауҙарында осрай.

== Әҙәбиәт ==
* Степанян Л. С. Конспект орнитологической фауны России и сопредельных территорий М.: Академкнига, 2003, 808 с.
* Красная книга Российской Федерации (Животные. Раздел 5. Птицы). М.: АСТ. 2001. С. 325—350.
* Бёме Р., Динец В., Флинт В., Черенков А. Птицы (энциклопедия природы России). ABF, Москва, 1998, 430 с.
* Флинт В. Е., Бёме Р. Л. и др. Птицы СССР. М., 1989.
* Птицы СССР: гагары, поганки, трубклоносые / отв. ред. Ильичёв В. Д., Флинт В. Е., М., 1982.
* Птицы СССР: журавлеобразные, курообразные / отв. ред. Ильичёв В. Д., Флинт В. Е., Л., 1987.

== Иҫкәрмәләр ==
[[Категория:Ҡоштар]]
[[Категория:Башҡортостан ҡоштары]]
&lt;references /&gt;

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20191029124521/http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?Birds%2F1.html Позвоночные животные России: Краснозобая гагара]
* [http://birds.krasu.ru/txt/txt_gast.shtml Краснозобая гагара на birds.krasu.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050506011901/http://birds.krasu.ru/txt/txt_gast.shtml |date=2005-05-06 }}
* [http://www.birdsmaryno.msk.ru/opredelitel_G.stellata.HTM Краснозобая гагара на сайте птицы Марьино] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090219202836/http://birdsmaryno.msk.ru/opredelitel_G.stellata.HTM |date=2009-02-19 }}
[[Категория:Ҡоштар отрядтары]]
[[Категория:Ҡоштар ғаиләләре]]
[[Категория:Ҡоштар төрҙәре]]</text>
      <sha1>aibrjzftbeu2q1gvnc8kuy26dim0y0r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡауҙы һымаҡтар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25181</id>
    <revision>
      <id>1306108</id>
      <parentid>1282978</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:59:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2243" sha1="rs02m6x8cgj10jr6iru2sgp7xyzxn6r" xml:space="preserve">{{таксон
| image file = Shoebill.jpg
| image title  = кит башлы селән
| image descr = [[кит башлы селән]]
| regnum = Хайуандар
| parent = Neognathae
| latin = Ciconiiformes
| rang = Отряд
| author = ([[Bonaparte]], 1854)
| children name = [[Ғаилә (биология)|Ғаилә]]
| children = * [[Селән һымаҡтар]] (''[[Ardeidae]]'')
* [[Челноклювые]] (''[[Cochleariidae]]'')
* [[Сүкешбаш селәндәр]] (''[[Scopidae]]'')
* [[Селән һымаҡтар]] (''[[Ciconiidae]]'')
* [[Кит башлы селән]] (''[[Balaenicipitidae]]'')
* [[Ибис һымактар]] (''[[Threskiornithidae]]'')
| wikispecies = Ciconiiformes
| commons = Category:Ciconiiformes
| itis = 174770
| ncbi = 8920
| eol = 7981
}}

''' Ҡауҙы һымаҡтар ''' ({{btname|Ciconiiformes|([[Bonaparte]], [[1854]])}}; иҫкергән исеме — {{lang-la|Gressores}}), — уртаса һәм йылы бүлкәттәрҙә йәшәй торған, селәндәрҙе, ҡауҙыларҙы, ишкәк аяҡлыларҙы һәм фламинголарҙы эсенә алған ҡоштар отряды; отряд алты ғаиләне берләштерә; оҙон аяҡлы ҡоштар, ерҙә йәки яр буйлап әкрен генә атлап йөрөйҙәр, табыштарын һыуҙа эҙләйҙәр. Тышҡы ҡиәфәте һәм ҙурлыктары буйынса төрлөләр.

== Әҙәбиәт ==
* Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т. Г. Баишев, 1952)

== Һылтанмалар ==
* [http://www.filin.vn.ua/birds/aist.htm Аистообразные] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100407013647/http://www.filin.vn.ua/birds/aist.htm |date=2010-04-07 }} в Иллюстрированной энциклопедии животных [https://web.archive.org/web/20060912184501/http://filin.vn.ua/birds/phasianinae.htm «Филин»] ([[Украина]])

[[Категория:Ҡауҙы һымаҡтар| ]]
[[Категория:Ҡоштар отрядтары]]


{{ornitology-stub}}</text>
      <sha1>rs02m6x8cgj10jr6iru2sgp7xyzxn6r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡорт хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26338</id>
    <revision>
      <id>1306411</id>
      <parentid>1050844</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T11:39:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3487" sha1="3867ow57ndxx1kj44x1wgemclxecb0c" xml:space="preserve">{{Государственный деятель
|имя                  = Башҡорт хан
|крёстное имя         = 
|порядок              = 1
|изображение          = 
|описание изображения = 
|титул_2 = 
|флаг_2  = 
|периодначало_2       = 
|периодконец_2        = 
|предшественник_2     = 
|преемник_2           = 
|титул_3 = 
|флаг_3  = 
|периодначало_3       = 
|периодконец_3        = 
|предшественник_3     = 
|преемник_3           = 
|титул                = хан
|флаг                 = 
|периодначало         = 
|периодконец          = 
|коронация            = 
|наследник            =  
|предшественник       = 
|преемник             = 
|девиз                =  
|дата рождения        = XII быуат
|место рождения       = 
|дата смерти          = 
|место смерти         = 
|в браке              = 
|род             = 
|вероисповедание      = 
|отец                 = 
|мать                 = 
|похоронен            = 
|викисклад            = 
}}

'''Башҡорт''' — рус кенәзлектәренең сәйәси ваҡиғаларында әүҙем ҡатнашыусы [[Ҡыпсаҡтар|ҡыпсаҡ]] ханы (XII быуат).

== Биография ==
{{Яҙырға}}

== Әҙәбиәт ==
* Башҡортостан археологияһы һәм этнографияһы. Өфө, 1971. IV т.248, 325-се биттәр;
* Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. М., 1974. 154, 456-сы биттәр;
* Хөсәйенов Ғ.Б. Быуаттар тауышы. Өфө, 1984. 194—196-сы биттәр;
* Баскаков Н. А. Тюркская лексика в «Слове о полку Игореве». М., 1985. 71—72-се биттәр;
* Бикбулатов Н. В. «Башҡорт» этнонимы. Өфө, 1987. 41-се бит;
* Плетнева С. А. Половцы. М., 1990. 104, 106, 115-се биттәр;
* Күсемов И., Күсемова Л. Башҡорттар һәм Боронғо Русь // Башҡортостан. 1992. 27 октябрь;
* Күсемов И.Ҡыпсаҡ ханы Башҡорт. Ағиҙел. 1993. № 4.
* {{статья|автор= [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]]|заглавие= Башҡорт хан|ссылка= |язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год=1997|том = |номер=11|страницы= 98—104|doi= |issn = 1683-3554}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|80943|автор=Иванов В. А.}}
* [https://web.archive.org/web/20140221214534/http://xn--80aaa3ajvmw3a.xn--p1ai/shakyr/arzakli_bashkorttar.pdf Арҙаҡлы башҡорттар]

== Видеояҙмалар ==
* {{YouTube|xvupec8fInM|logo=1|''Личность в башкирской истории: Башджурт''.  Режиссёр: Р. Таймасов. Автор сценария: С. Хамидуллин. ГУП ТРК «Башкортостан», 2010.}} 
{{Башланғыс}}

[[Категория:Башҡортостан тарихы]]
[[Категория:Хандар]]</text>
      <sha1>3867ow57ndxx1kj44x1wgemclxecb0c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ажау</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26536</id>
    <revision>
      <id>1306269</id>
      <parentid>1253063</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T02:54:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5235" sha1="j96r10khoty6cruw44mmcbe06jyxco4" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Ажау
| image file = Squalius cephalus Prague Vltava 2.jpg
| image descr = ''Голавль'' на выставке «Subaqueous Vltava» в Праге
| regnum = Хайуандар
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Ҡылыс һыртлы балыҡтар]]
| ordo = [[Сазан балыҡтар]]
| familia = [[Сазандар]]
| genus = [[Leuciscus|Ельцы]]
| species = '''Ажау'''
| latin = {{btname|Leuciscus cephalus|([[Линней, Карл|Linnaeus]], 1758)}}
| commons = Leuciscus cephalus
| wikispecies = Leuciscus cephalus
| itis = 163581
| ncbi = 8284
}}
{{Международная Красная книга|LC|61205}}

'''Ажау, ҡушбаш, опло, опто''' — ({{lang-ru|голавль&lt;ref&gt;{{Книга:Пятиязычный словарь названий животных. Рыбы|страницы=143}}&lt;/ref&gt;}}, {{lang-lat|Squalius cephalus}}, {{lang-ru|Голавль}}) Һаҙандар төркөмөнә ингән, яҫы моронло, итләс эре балыҡ&lt;ref&gt;Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред [[З. Г. Ураксин]]а, 2005)&lt;/ref&gt;; карптар ғаиләһенә ҡараған сөсө һыу балығы. Ҙур башлы, маңлайлы киң балыҡ. Арҡаһы ҡара йәшел, ян-яҡтары көмөш төҫлө, эре тәңкәле. Арҡа һәм ҡойроҡ, ҡанат өлөшсәләре ҡуңыр, түш һәм ҡорһаҡ ҡанаттары ҡыҙғылт төҫтә. Оҙонлоғо 80 см, ауырлығы 8 кг тиклем етә.

== Таралыуы ==
[[Европа]]ла һәм [[Кесе Азия]]ла киң таралған. Төньяҡ-көнсығыш Европала — [[Төньяҡ Двина]]ла; Кесе Азияла — [[Евфрат]] һыуҙары янында. [[Кубань (йылға)|Кубан]]да, Теректа, Курала һәм Кавказдың башҡа йылғаларында уға яҡын төрҙәр — Кавказ ажауы бар. Башлыса йылғаларҙа, һирәгерәк күлдәрҙә йәшәй.

== Үрсеүе ==
Ажау һыуҙың температураһы12 — 17 °C булғанда, Европаның көньяҡ райондарында башлыса апрель айында, төньяҡ райондарҙа — май — июнь айҙарында, йәшәү урындарынан алыҫ түгел ерҙә 9,7 — 200 меңгә тиклем ыуылдырыҡ сәсә. Енси яҡтан 2 — 3 йылда, ауырлығы 300—400 г булған осраҡта өлгөрә.

== Йәшәү урындары ==
[[Файл:Alet (Leuciscus cephalus).jpg|мини|Ажау өйөрө]]
Ажау тиҙ һәм уртаса ағымлы участкаларға өҫтөнлөк бирә. Аҡмаған һыуҙа, шул иҫәптән һыуһаҡлағыстарҙа осрамай. Уларҙың яратҡан урындары — һалынҡы ҡыуаҡтар һәм текә ярлы менән участкалар, ҡумырыҡтар.

== Тотоу ==
[[Файл:Leucisus cephalus 2006-07-01.JPG|мини|слева|Ауланған ажау]]
Ул һәүәҫкәр һәм спорт балыҡсылығы объекты булып тора. Ҡалҡыуыстар, ҡармаҡтар, спиннинг менән тоталар. Алдатҡыс ем сифатында сиңерткә, май ҡуңыҙы һәм уның ҡарышлауығы кеүек бөжәктәр файҙаланыла. аулау өсөн иң яҡшыһы: ҡамыр, [[селәүсен]], селбәрәләр. Ажау [[май]] уртаһында һәм [[көҙ]] башланыу менән айырыуса яҡшы ҡаба. Ҡышын уны эләктереүе ауыр, әммә боҙ миҙгеле башында һәм аҙағында әүҙемлеге бер аҙ арта. Ул ҡаты һуғыла, хатта ҡармаҡ сыбығы ҡулдан ысҡынырға мөмкин. Тәүҙә айырыуса көслө тартыла, әммә балыҡ тиҙ арала арый, үҙен ярға тыныс ҡына сығарырға мөмкинлек бирә. Насар эләкһә, ҡармаҡтан ысҡына&lt;ref name=&quot;Викитека ЭСБЕ&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Голавль|[[Фаусек, Виктор Андреевич|Фаусек В. А.]]}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20140228030925/http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?fishes%2F130.html Позвоночные животные России: голавль]

{{Ichtiology-stub}}
[[Төркөм:Балыҡтар]]
[[Төркөм:Кәсеп балығы]]
[[Категория:1758 йылда тасуирланған хайуандар]]
[[Категория:Балыҡтар|Балыҡтар]]
[[Категория:Ихтиология]]
[[Категория:Башҡортостан балыҡтары]]
[[Категория:Карп һымаҡтар]]</text>
      <sha1>j96r10khoty6cruw44mmcbe06jyxco4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хельбедюндорф</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29637</id>
    <revision>
      <id>1306325</id>
      <parentid>678837</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T05:50:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gliwi</username>
        <id>18660</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen Helbeduendorf.png]] → [[File:DEU Helbedündorf COA.svg]] PNG → SVG</comment>
      <origin>1306325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5285" sha1="i16je5ceatefw4bbq8yd3yys7au8erv" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Хельбедюндорф 
 |төп исеме                                         = Helbedundorf 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      = DEU Helbedündorf COA.svg 
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec      
 |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec  =  
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Тюрингия  
 |теҙмәләге регион                                 = Тюрингия  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Кифхойзер (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Кифхойзер (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            = 7 район  
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Йёрг Штайнмец&lt;br /&gt;([[Христиан-демократ союзы (Германия)|ХДС]])  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 96,3  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 303  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 2611 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 99713 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = KYF 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 16 0 65 032 
 |Commons-тағы категория                     =  
 |сайт                                                                  = http://www.helbeduendorf.de/ 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Хельбедюндорф''' ({{lang-de|Helbedundorf}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна.
 
2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; буйынса коммунала 2611 кеше йәшәй.  [[Майҙан]]ы — 96,3 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 303 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99713 һәм автомобиль коды — KYF. 
 
== Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}
 
== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;
== Һылтанмалар ==
* [http://www.helbeduendorf.de/ Рәсми сайт].

[[Категория:Тюрингия ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>i16je5ceatefw4bbq8yd3yys7au8erv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Акира Куросава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30920</id>
    <revision>
      <id>1306280</id>
      <parentid>1229242</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T03:28:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44785" sha1="cvtwahrh6tpmy1exgy0hquwhri002lw" xml:space="preserve">{{Кинематографист
 |имя                  = Акира Куросава
 |оригинал имени       = {{lang-ja2|黒澤明}}
 |изображение          = Akirakurosawa-onthesetof7samurai-1953-page88.jpg
 |ширина               = 200px
 |описание изображения = 
 |имя при рождении     = 
 |дата рождения        = 23.3.1910
 |место рождения       = Ота, {{МестоРождения|Токио|Токиола}}, [[Япония империяһы]]
 |дата смерти          = 6.9.1998
 |место смерти         = Сэтагая, {{МестоСмерти|Токио|Токиола}}, [[Япония]]
 |профессия            = кинорежиссёр, сценарист, продюсер
 |гражданство          = {{JPN}}
 |годы активности      = 1943—1993
 |направление          = 
 |киностудия           = 
 |награды              = «Сит телдә иң яҡшы фильм өсөн [[Оскар (премия)|Оскар]]» &lt;br&gt;(1952 й. — «Расёмон»; 1975 й. — «Дерсу Узала»), &lt;br&gt; «Алтын Пальма ботағы» (1980 й. — «Тень воина»); башҡа бик күп наградалар һәм премиялар
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Кавалер ордена Почётного легиона}}{{!!}}{{Большой крест ордена За заслуги перед Итальянской Республикой}}{{!!}}{{Великий офицер ордена За заслуги перед Итальянской Республикой}}
{{!}}-
{{!}}{{Орден Дружбы народов|1991}}
{{!}}}
 |imdb_id              = 0000041
 |сайт                 = 
}}
{{нихонго|'''Акира Куросава'''|黒澤 明|Куросава Акира|[[23 март]] [[1910 йыл]], [[Токио]] — [[6 сентябрь]] [[1998 йыл]], [[Токио]]}} — [[Япония]]ла ижад итеүсе кинорежиссёр, сценарист һәм продюсер. Кино тарихында иң йоғонтоло кинорежиссёр булып иҫәпләнә: 57 йыллыҡ ижади ғүмерендә 30 фильм төшөрә.

== Биография һәм фильмдары ==

=== Бала сағы ===
Исам һәм Сима Куросава ғаиләһендә Акира Куросава һигеҙенсе кинйә бала була. Бала саҡта уҡ үҙенең сәнғәт менән мауығыуын аңлай. [[1928 йыл]]да «Ника-тэн» күргәҙмәһендә күрһәтелгән «Сэйбуцу» рәсеме ҡаҙаныштарының юғары нөктәһе була. Колледжға уҡырға керә алмайса, 20 йәштән уҙғас, PCL «Photo Chemical Laboratories» исемле билдәле ярон фирмаһында режиссёр [[Кадзиро Ямамото]] ярҙамсыһы булып эшләй башлай.

Ете йыл ассистент булып эшләгәс, фильм төшөрөүҙә ҡатнашырға мөмкинлек ала. {{нихонго|«[[Гений дзюдо]]»|姿三四郎|Сугата Сансиро:|1943}} картинаһы өсөн сценарийҙы үҙе яҙа. Фильмда [[XIX быуат]]та илдә [[дзюдо]] үҫеше тураһында бик йөкмәткеле итеп һөйләнә.

Һүңырыҡ тиҫтәләгән фильмдар төшөрә.

Куросава [[1998 йыл]]дың 6 сентябрендә [[Токио]]ның [[Сэтагая]] районында 88 йәшендә [[инсульт]]тан вафат була.
Уның яҡын дуҫы Коидзуми төшөргән {{нихонго|«Ямғырҙан һуң»|雨あがる|Амэ агару}} фильмына сценарий — уның һуңғы эше.

=== «Расёмон» ===
Куросава 1950 йылда «Расёмон» (яп. 羅生門Rasho: mon) фильмы сыҡҡандан һуң халыҡ-ара билдәлелек һәм танылыу ала. Төп ролдә Тосиро Мифунэ һәм Симура Такаси) яңы япон әҙәбиәте классигы Рюноскэ Акутагаваның «Расёмон ҡапҡалары» һәм «В чаще» хикәйәләре буйынса «дзидайгэки» жанрында төшөрөлә (феодаль Япония яугирҙары тураһында фильмдар — самурай). Бөтә донъя тәнҡитселәренең фекерҙәре изге теләктә була. Куросаваның халыҡ-ара экранға сығыуы Венеция кинофестивалендә был фильмдың триумфы тип иғлан ителә, унда фильм «Алтын арыҫлан» төп призына (был премияны алған европалы булмаған тәүге фильм) һәм 1952 йылда йылдың иң яҡшы сит ил фильмын төшөрөү тантанаһында махсус «Оскар»ға лайыҡ була. Ентекле планлаштырылған һәм фәлсәфәүи мәғәнә менән тулған был фильм тамашасыны үткәндәргә лә, киләсәккә лә алып бара, феодаль Японияла көс ҡулланыу һәм үлтереү тураһында бөтөнләй икенсе күҙлектән һөйләй.

=== «Идиот» ===
1951 йылда Куросава япон киностудияһы Shochiku өсөн икенсе фильм төшөрә (беренсеһе — «Скандал») фильмы). Фильм [[Фёдор Достоевский]]ҙың «Идиот» романының шул уҡ исемдәге япон киноапплитацияһы була. Фильмдың төп нөсхәһе ике өлөштән һәм экран ваҡытының һуңғы 265 минутынан торорға тейеш була. Фильм тулыһынса студияла төшөрөлә (режиссер теләге буйынса). Ләкин киноға төшөргәндән һуң студия фильмды бик оҙаҡ ҡарай һәм режиссерҙы яңынан төҙәтергә һәм фильмды 166 минутҡа тиклем ҡыҫҡартырға мәжбүр итә.

Һуңыраҡ Акира Куросава фильм тураһында былай ти:
 
&lt;blockquote&gt; Мин төшөргән бөтә фильмдарҙан миңә йышыраҡ ошо хаҡта һөйләнеләр… Мин &quot;Идиот&quot;ты &quot;Расёмон&quot;дан күпкә алдараҡ яһарға теләнем. Бәләкәй саҡтан уҡ рус әҙәбиәтенә ғашиҡ булдым, Достоевскийҙың иң яҡшыһы икәнен аңланым һәм оҙаҡ ваҡыт был китаптан иҫ киткес фильм төшөрә алырмын, тип уйланым. Достоевский әле лә минең иң яратҡан яҙыусым. Ул берҙән-бер — мин инанам — кеше йәшәйеше тураһында дөрөҫ яҙған яҙыусы.&lt;ref name = &quot;MOC&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.eurekavideo.co.uk/moc/016.htm
 |title       = The Idiot
 |accessdate  = 2007-09-09
 |publisher   = [[Masters of Cinema]]
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/61DHQ1eml?url=http://www.eurekavideo.co.uk/moc/catalogue/the-idiot/
 |archivedate = 2011-08-25
 |deadlink    = yes
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110808233027/http://www.eurekavideo.co.uk/moc/catalogue/the-idiot/ |date=2011-08-08 }}&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;

=== «Жить» ===
1952 йылда Куросава [[Л. Н. Толстой]]ҙың «Иван Ильичтың үлеме» хикәйәһенән илһам алған «Йәшәргә» фәлсәфәүи драмаһын сығара&lt;ref&gt;[http://www.tcm.com/this-month/article/290046|0/Ikiru.html Ikiru at tcm.com — Turner Classic Movies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160926001439/http://www.tcm.com/this-month/article/290046%7C0/Ikiru.html |date=2016-09-26 }}&lt;/ref&gt;. Сюжетта Токио бюрократының үлемесле ауырыуы һәм уның тормоштағы һуңғы маҡсаты тураһында бәйән ителә. Фильм йәмәғәтселек һәм тәнҡитселәр тарафынан яҡшы ҡабул ителгән һәм әлегә тиклем тарихта иң яҡшы драматик фильмдарҙың береһе булып ҡала&lt;ref name=&quot;RTfresh&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rottentomatoes.com/m/ikiru/|title=Ikiru at Rottentomatoes.com|publisher=[[Rotten Tomatoes]]|accessdate=2008-10-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.empireonline.com/500/8.asp Empire Features&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;. Фильмды төшөрөү тамамланғандан һуң, фильм 1953 йылда «Алтын бүре» премияһына лайыҡ була.

2007 йылда «Жить» фильмының ремейкы төшөрөлә һәм 2007 йылдың 9 сентябрендә «Асахи» телеканалында күрһәтелә. Фильмды төшөрөү авторҙары фильмдың акцияһын 2007 йылдарға күсерә һәм сюжет һыҙығын үҙгәртә.

=== «Семь самураев» ===
«Расёмон» көнсығыш мистика тойғоһо менән һуғарылғанда, сираттағы халыҡ-ара хит « Ете самурай» (яп. 七人の侍 Ситинин но Самурай?, 1954), кинорежиссерҙың көнбайыш йәмғиәте һәм уның мәҙәниәте менән мауығыуы тураһында һөйләй. Асылда, Куросаваның 1950-се йылдарҙағы ҙур ҡаҙаныштарының береһе булып көнсығыш һәм көнбайыш мәҙәниәттәре традицияларын ҡулланыу сиктәрен юйған фильмдар төшөрөү стилен эшкәртеү һәм юғары һәм популяр мәҙәниәт элементтарын берләштереүҙе үҙләштереү тора. Атап әйткәндә, көнбайыш әҙәбиәте уға илһам сығанағы булып тора.

Фильм күп осраҡта Акира Куросаваның ысынлап та популяр япон жанрында &quot;дзидайекиэҙы һынап ҡарарға, уны мәғәнәһе буйынса ла, формаһы буйынса ла мауыҡтырғыс итергә теләүе арҡаһында барлыҡҡа килә. Башта ул самурай тормошоноң бер көнө тураһында кино-притча төшөрөргә, геройҙың ритуаль үҙ-үҙенә ҡул һалырға тейеш булған кискә тиклем бөтә ғәмәлдәрен күҙәтергә теләй.

Куросава кәрәкле нюанстарҙы етерлек кимәлдә яҡшы белмәйем, тип иҫәпләп, бындай материалды үҙ ҡулына алырға ҡыйыулығы етмәй. Был сюжет өҫтөндә эшләү барышында ул үлтерелгән феодаль лордтарҙың береһенә ҡараған ауылдың талаусыларҙан һаҡланыу өсөн бер нисә нарон (һуғышсы) яллауы осрағына юлыға һәм фильмды ошо тарихҡа нигеҙләргә ҡарар итә. Фильмды төшөрөүгә әҙерлек ваҡытында Куросава ундағы һәр мөһим персонаждың ентекле биографияһын һәм тасуирламаһын яҙа — ниндәй кейем кейеүе, нисек һөйләүе, ниндәй ризыҡҡа өҫтөнлөк биреүе һ.б.

=== «Я живу в страхе» ===
Куроаваның һуңғы фильмдары иҫ киткес уңыш яулай. [[1955 йыл]]да ул һуғышҡа ҡаршы «Мин ҡурҡыуҙа йәшәйем» драмаһын төшөрә. Фильмға сценарийҙы Куросава Синобу Хасимото, Хидэо Огуни һәм Фумио Хаясака менән бергә яҙған. Төп ролдәрҙе быға тиклем бер нисә тапҡыр Куросаваның фильмдарында уйнаған Такаси Симура һәм Тосиро Мифунэ башҡаралар.

=== «Трон в крови» ===
1957 йылда [[Уильям Шекспир]]ҙың «Макбет» мотивтары буйынса «Трон в крови» тип аталған тарихи-фәлсәфәүи драмаһы сыға. Куросава 1940 йылдар аҙағында уҡ «Макбет» мотивтары буйынса фильм төшөрөргә уйлай. [[1948 йыл]]да Джордж Орсон Уэллстың &quot;Макбет&quot;ы сыға һәм Куросава постановканы бер нисә йылға кисектереп торорға ҡарар итә.

Фильмдың сюжеты Шекспир трагедияһының ваҡиғалар рәтенән әллә ни алыҫ китмәй. Билдәләп үтергә кәрәк, төп герой Васидэу Такэтоки (Тосиро Мифунэ уйнаған роль) Макбет кеүек кире персонаж түгел, ә ҡатыны Асадзи (Исудзу Ямада уйнай) Леди Макбетҡа ҡарағанда кире эмоциялар уята.

Картинаның художество саралары күп осраҡта театр традициялары йоғонтоһо менән байытыла, ләкин был тышҡы стилләштереүҙә лә, сәхнәләрҙең һәм персонаждарҙың ентекләп тасуирланыуында ла, актерлыҡ оҫталығында ла сағыла. Төп геройҙар образына сумыр өсөн Куросава Тосиро Мифунэ менән Исудзу Ямаданан театр битлектәренең фотоһүрәттәрен өйрәнеүҙәрен һорай.

=== «На дне» ===
Шул уҡ йылда, «Тәхет ҡанлылыҡта» («Трон в крови») фильмы сыҡҡандан һуң, Куросава [[Максим Горький]]ҙың «На дне» пьесаһын шул уҡ исемдә экранлаштыра. Ундағы хәл-ваҡиғаларҙы Эдо осорондағы [[Япония]]ға күсерә. Фильм 1957 йылдың 17 сентябрендә прокатҡа сыға. Батша Рәсәй ысынбарлығын феодаль Япония ысынбарлығына алмаштырыу Куросаваның спектаклде ҡайтанан эшкәрткәндә алған берҙән-бер азатлығы; юғиһә, фильм бөтә ерҙә лә тиерлек төп нөсхә сығанағы тексы буйынса тура килтереп эшләнә. Дональд Ритчи фекеренсә, постановканың иң фундаменталь яңылығы булып режиссерҙың интерпретацияһы тора: Куросава фильмды трагик түгел, ә күпкә ирониялы интонацияла ҡуя, социаль драмаға сатирик ҡағылыш бирә&lt;ref&gt;{{книга
|автор = Donald Richie
|часть = 
|заглавие = The Films of Akira Kurosawa
|оригинал = 
|ссылка = 
|издание = Third edition
|место = Berkley, Los Angeles, London
|издательство = Univetsity of California Press
|год = 1998
|страницы = 125—133
|isbn = 0-520-22037-4
}}&lt;/ref&gt;.

=== «Три негодяя в скрытой крепости» ===
Горький пьесаһын киноға төшөргәндән һуң, Куросава сценарий яҙып «Три негодяя в скрытой крепости» нәфис фильмын төшөрә. Фильм уның киң экранлы TohoScope форматында төшөрөлгән тәүге эше була, артабан бер нисә фильмда уны ҡулланыуын дауам итә.

Джордж Лукас «Три негодяя в скрытой крепости» фильмының «Звёздные войны» циклы сюжетын төҙөүгә йоғонтоһон билдәләй (атап әйткәндә, С-3ПО һәм R2-D2 роботтары менән Таэхем һәм Матаситиити крәҫтиәндәре араһындағы параллелгә күрһәтә, ә 2008 йылда Японияла «Һуңғы принцесса» тип аталған фильмдың ремейкы сыға.

=== «Плохие спят спокойно» ===
1960 йылда Куросаваның социаль йәһәттән иң киҫкен фильмдарының береһе — «Плохие спят спокойно» фильмдарының береһе сыға&lt;ref name=&quot;yur&quot;&gt;''Р. Н. Юренев''. Одинокий всадник в тумане / Акира Куросава. М.: Искусство, 1977.&lt;/ref&gt; . Атаһының үлеме өсөн үс алыусы егет — төп ролде Тосиро Мифунэ башҡара. Йәш егет Коити Ниси атаһының үлеме өсөн үс алыу теләге менән яна. Егеттең атаһын үҙ-үҙенә ҡул һалырға ҙур ер компанияһы вице-президенты мәжбүр иткән булған.
Енәйәттә ғәйепләнеүселәрҙе төрмәгә ултыртыу маҡсатында Ниси башҡа кешеләрҙең документтарын ҡуллана (Ниси — уның ысын исеме), шул уҡ компанияла сәркәтип итеп яллана, вице-президент Ивабути һәм Ивабутиҙың улының ышанысына инә, хатта ҡыҙы Ёсикоға өйләнә. Фильмдың сюжеты Шекспирҙың &quot;Гамлеты&quot;н хәтерләтә. Ләкин Виктор Распопин, әгәр фильм Гамлетты күҙ уңында тотһа, был «Шекспирҙың проблемаларын тиҫкәрегә әйләндереү, сөнки Гамлеттың көсө — уның көсһөҙлөгөндә, ә Нисиҙың көсө — асыуында тора» тип яҙа&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://raspopin.den-za-dnem.ru/index_c.php?text=1590|title=Злые спят спокойно (Чем хуже человек, тем лучше он спит)|last=Распопин|first=Виктор.|date=2002-07-25|accessdate=2009-06-09}}&lt;/ref&gt;.

=== «Телохранитель» ===
1961 йылда Куросава төшөргән «Телохранитель» фильмы тарихи факттарға нигеҙләнгән картина булып тора. Ундағы хәл-ваҡиғалар XIX быуат уртаһында, Мэйдзи революцияһы алдынан, Японияла бара. Ҙур булмаған ҡалала ике гангстер ырыуы урындағы халыҡты ҡурҡыта. Ҡылыс, хәйләкәрлек һәм интрига ярҙамында үҙен Кувабатакэ Санджуро (Тосиро Мифунэ уйнай) тип танытҡан самурай (ronin) ике банданы бер-береһенә ҡаршы ҡуя һәм бер-береһен юҡ итергә мәжбүр итә. Иҫән ҡалған һәм өҫтөнлөк иткән банда ағзаларының береһен үлтерә. Ҡалала тыныслыҡ урынлаша, самурай уны ташлап китә. Фильмдың сюжеты — Дэшиель Хэмметттың ике детектив романының адаптацияһы: «Быяла асҡыс» («Стеклянный ключ») (1931; шул уҡ исемле фильм бар) һәм «Ҡанлы уңыш» («Кровавая жатва») (1929).
Серджио Леоненың көнбайыш спагеттиһы «За пригоршню долларов» (1964) «Телохранитель» сюжетын ҡабатлай. Сюжеттан тыш, Леоне Куросаванан фильм төшөрөүҙең күп алымдарын үҙләштерә. Авторлыҡ хоҡуҡтарын боҙоу буйынса суд процесы һөҙөмтәһендә ремейкты төҙөүселәр Куросаваға фильмды ҡуртымға алыу өсөн 100 мең доллар һәм 15 процент йыйым түләргә, шулай уҡ Японияла, Көньяҡ Кореяла һәм Тайваньда таратыу хоҡуғынан баш тартырға мәжбүр булалар. Төп ролдә Брюс Уиллис менән «Герой-одинокий» фильмы шулай уҡ «Телохранитель» сюжетын ҡабатлай, ләкин «ҡоро хоҡуҡ» ваҡытындағы гангстер боевигына яраҡлаштырыла.

=== «Отважный самурай» ===
«Ҡыйыу Самурай» — Акира Куросаваның 1962 йылда төшөргән фильмы. Тосиро Мифунэ йәш, тәүәккәл, ләкин шул уҡ ваҡытта хәүефһеҙ яугирҙар төркөмөнә ярҙамға килгән күпте күргән самурайҙы уйнай. Үҙ ырыуындағы яманлыҡтарҙы һәм ҡапма-ҡаршылыҡтарҙы баҫтырырға ярҙам итә. Шуның менән уларҙың ысын самурай тураһындағы яйға һалынған фекерҙәрен үҙгәртә.

=== Әҙәби әҫәрҙәрҙе экранлаштырыу ===
Куросава әҙәбиәт менән мауығыуы һөҙөмтәһендә әҙәби әҫәрҙәр буйынса бер нисә фильм төшөрә: Дэшиль Хаммәттең «Кровавая жатва» романы буйынса («Телохранитель», 1961), [[Достоевский Фёдор Михайлович|Достоевский]]ҙың «Идиот» (1951), Горькийҙың «На дне» пьесаһы (1957). [[Уильям Шекспир|Шекспир]]ҙың трагедиялары «Макбет» һәм «Король Лир» «Трон в крови» (1957) һәм «Ран» (1985) самурай фильмдарын төшөрөүгә этәргес була.

=== Ауыр ваҡыттар ===
Көнбайышта композиция һәм сюжеттар эшләү оҫтаһы булараҡ билдәлелек яулап, Куросава тыуған илендә лә шул тиклем юғары баһаланмай. Уның иң ауыр мәле 1970-се йылдар башында була. Ул проекттарын финанслау ҡыйынлыҡтарынан һәм «Трамвай тәгәрмәстәре тауышы аҫтында» («Под стук трамвайных колёс») (どですかでんDo-desu-ka-den?, 1970) фильмының уңышһыҙлыҡҡа осрауынан һуң үҙ-үҙенә ҡул һалырға маташа. «Трамвай тәгәрмәстәре тауышы аҫтында» Куросаваның беренсе төҫлө фильмы булыуына ҡарамаҫтан, ул ҡара-аҡ төҫтә сыға һәм 40 минутҡа ҡыҫҡартыла.{{нет АИ|12|01|2010}}

=== «Дерсу Узала» ===
[[Файл:Величайшему кинорежиссеру Акира Куросава в память о создании фильма Дерсу Узала город Арсеньев.jpg|thumb|250px|'''Величайшему кинорежиссёру Акира Куросава в память о создании фильма «[[Дерсу Узала (фильм, 1975)|Дерсу Узала]]»'''.&lt;br&gt;Памятник в [[Арсеньев (город)|Арсеньеве]], [[Приморский край]].]]

Дерсу Узала (яп. デルス・𞚀ザーラ, Dărusu Uza: ra?) — Акира Куросаваның В. К. Арсеньев әҫәрҙәре буйынса 1975 йылда «Мосфильм» студияһында төшөрөлгән совет-япон нәфис фильмы. Режиссерҙың беренсе фильмы япон телендә түгел һәм шул уҡ ваҡытта уның 70 мм ҙур форматлы берҙән-бер фильмы.

Фильмдың сюжеты ғалим һәм яҙыусы, [[Алыҫ Көнсығыш федераль округы|Алыҫ Көнсығыш]]тың билдәле сәйәхәтсеһе һә тикшеренеүсеһе Владимир Арсеньевтың « По Уссурийскому краю» һәм «Дерсу Узала» китаптарына нигеҙләнгән, шулай уҡ уның Уссури өлкәһенә сәйәхәте һәм тайга һунарсыһы Дерсу Узала менән дуҫлығы тураһында һөйләй, уның ғәжәйеп сифаттарына Арсеньев һоҡлана. Хәүефле мажаралар менән тулы Уссури тайгаһы буйлап сәйәхәттәре фильмдың сюжет нигеҙен тәшкил итә, ләкин хикәйәләүҙең мәғәнәһе сюжеттан күпкә артығыраҡ.

Фильм [[1975 йыл]]да Мәскәү кинофестиваленең төп призын һәм Кино сәнғәте һәм фәндәр академияһының [[Оскар премияһы|«Оскар» премияһы]]н, шулай уҡ төрлө илдәрҙең башҡа күп кенә наградаларын яулай. Төрлө һораулама һөҙөмтәләре буйынса фильм кино тарихында төшөрөлгән иң бөйөк фильмдар исемлегендә йыш осрай.

=== Һуңғы фильмдары ===
Шул ваҡыттан алып Куросаваның яңы фильмдары оҙайлы өҙөклөктәр менән сыға, ләкин бик яҡшы ҡабул ителә. «Яугир күләгәһе» («Тень воина») (影武者?, 1980) һәм «Ран» (乱?, 1985) һоҡландырғыс һәм шул уҡ ваҡытта тәрән самурай эпостарына әүерелә. Артабанғы эштәре: «Сны» фильмы (яп. 夢 Юме?, 1990) иҫ киткес визуаль эҙмә-эҙлелеккә эйә һәм кешенең тышҡы донъя менән мөнәсәбәттәренә йоғонто яһаусы һигеҙ бәләкәй романдан тора, һәм «Август Рапсодияһы» (яп. 八月の狂詩曲Hachigatsu no rapusodi?, 1991) фильмы Нагасакиҙы атом бомбаһына тотоуға һәм был ваҡиғаға төрлө быуындарҙың мөнәсәбәте темаһына арналған.

=== «Ещё нет» ===
[[1993 йыл]]да Куросава үҙенең һуңғы «Ещё нет» (まあだだだよMa: da yo?) тигән һуңғы фильмын төшөрә. Фильм тамашасыны Икенсе донъя һуғышы ваҡытына алып бара һәм быуындарҙың әхлаҡи яуаплылығы һәм бәйләнеше тураһында һөйләй. Фильмдың сюжеты япон профессоры, академик һәм яҙыусы Хяккэн Утиды (1889—1971) тормошона нигеҙләнгән һәм студенттар һәм уларҙың элекке уҡытыусыһы араһындағы мөнәсәбәттәргә бәйле.
 
Фильм башында немец теле профессоры, китаптары килем килтерә башлағанлыҡтан, тулыһынса әҙәбиәткә иғтибарҙы йүнәлтеү маҡсатында, уҡытыуҙы ҡалдырырға ҡарар итә. Үҙе әйтеүенсә, ул уҡытырға ярата, ләкин «ике ҡуянды эҙәрлекләһәң, береһен дә ҡыуып етмәҫһең». Был хәл [[Икенсе донъя һуғышы]] башланыр алдынан була. Фильмдың төп темаһы — элекке студенттар менән мөнәсәбәттәре, улар уны «саф алтын — ысын профессор» тип иҫәпләп, уның тураһында хәстәрлек күреүҙәрен дауам итәләр. Профессор бер нисә уңышһыҙлыҡҡа тарый, унан сығырға элекке уҡыусылары ғына ярҙам итә. Бынан тыш, улар йыл һайын профессорҙың тыуған көнөнә арналған «Ещё нет» байрамын ойоштора. Байрамдың исеме профессорҙың әле иҫән булыуын һәм башҡа донъяға барырға әҙер булмауын аңлата, унда йәшенеү-эҙләү уйынына аллюзия бар.

=== Вафаты ===
[[Файл:An'yo-in Kamakura Kurosawa Akira's Grave.jpg|thumb|250px|Могила Акиры Куросавы]]
Куросаваның һуңғы эше уның уҡыусыһы һәм яҡын дуҫы Такаси Коидзумиҙың «Ямғырҙан һуң» (雨あがるAme agaru?) фильмының сценарийы була, унда Акира Куросава продюсер сифатында сығыш яһай. Фильмдың сценарийы Сюогоро Ямамотоның шул уҡ исемле ҡыҫҡа романына нигеҙләнгән.

Куросава 1998 йылдың 6 сентябрендә [[Токио]]ның Сэтагая районында инсульттан 88-се йәшендә вафат була. Камакурала Аньё-ин ғибәҙәтханаһында ерләнгән.

=== Ғаиләһе ===
Ҡатыны [[Ягути, Ёко|Ёко Ягути]] ([[27 август]] [[1921 йыл]] — [[1 февраль]] [[1985 йыл]]), актриса.

== Маҡтаулы исемдәдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Мәҙәниәт ордены.
* Почётлы Легион д’хоннэйр ([[Франция]]) кавалеры.
* «Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орденының Ҙур тәреһе кавалеры (Италия).
* «Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орденының бөйөк офицеры ([[Италия]]).
* [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] (12 март 1991, СССР) — [[Советтар Союзы]] менән [[Япония]] араһындағы мәҙәни бәйләнештәрҙе үҫтереүгә ҙур шәхси өлөшө өсөн.
* Асахи премияһы (1965).
* Рамон Магсайсай премияһы (1965).
* Фукуока Азия мәҙәни премияһы (1990).
* 1994 йылда Куросава Киото премияһына лайыҡ була.
* [[Токио]]ның почетлы гражданы (1996).

=== Танылыуы ===
Акира Куросава үҙенең фильмдары кеүек донъяла танылыу яулай.

Көнсығыш һәм Көнбайыш традицияларын яҡынайтыу уның төп ҡаҙанышы булып тора. Ул үҙенән һуң быға тиклем булмаған киноматографик мираҫ ҡалдыра. 1994 йылда Киото премияһына лайыҡ була. [[1991 йыл]]дың 12 мартында [[СССР]] Президенты Указы нигеҙендә «СССР һәм Япония араһындағы мәҙәни бәйләнешкә кереткән өлөшө өсөн» «Халыҡтар Дуҫлығы ордены» менән наградлана.

[[2004 йыл]]дан Токио Халыҡ-ара кинофестивалендә уның исемендәге премия булдырылған.

== Куросава мираҫы ==
[[2010 йыл]]дың 20—22 июнендә XXXII [[Мәскәү]] халыҡ-ара кинофестивале сиктәрендә «Наследие Акиры Куросавы в контексте российской и мировой культуры» тигән халыҡ-ара фәнни конференция үткәрелә.&lt;ref&gt;[http://www.moscowfilmfestival.ru/31/news/detail/194/ Новостное сообщение от 16 апреля 2010 года на официальном сайте XXXII ММКФ] {{V|29|4|2010}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
* {{книга
|автор = Donald Richie
|часть = 
|заглавие = The Films of Akira Kurosawa
|оригинал = 
|ссылка = 
|издание = Third edition
|место = Berkley, Los Angeles, London
|издательство = University of California Press
|год = 1998
|страницы = 
|isbn = 0-520-22037-4
}}
* {{книга
|автор = [[Юткевич С. И.]]
|часть = [http://rus-shake.ru/criticism/Yutkevich/Kurosawa/ Маски Акиры Куросавы]
|заглавие = Шекспир и кино
|оригинал = 
|ссылка = http://rus-shake.ru/criticism/Yutkevich/Shakespeare_Cinema
|издание = 
|место = [[Москва|М.]]
|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]
|год = 1973
|страницы = 114—121
|isbn = 
}}
* Акира Куросава. Вступит. статья [[Юренев, Ростислав Николаевич|Р. Н. Юренева]]. М., «Искусство», 1977. 288 с.; 23 л.ил. (Мастера зарубежного кино)
* {{книга |заглавие=Eros Plus Massacre |ссылка=https://archive.org/details/erosplusmassacre00davi |год=1988 |издательство={{Нп3|Indiana University Press}} |isbn=978-0-253-20469-1 |ref=CITEREFDesser |язык=und |автор=Desser, David}}
* {{cite video|title=Dodes'ka-den (Criterion Collection Spine #465)|publisher=Criterion|type=DVD|ref=CITEREFDodeskaden}}
* {{cite video|title=Drunken Angel|publisher=Criterion|type=DVD|ref=CITEREFDrunken Angel}}
* {{книга |заглавие=Federico Fellini: Interviews |ссылка=https://archive.org/details/federicofellini00fede |год=2006 |издательство=[[Университетская пресса Миссисипи|University Press of Mississippi]] |isbn=978-1-57806-885-2 |ref=CITEREFFellini |язык=und |автор=Fellini, Federico |ответственный=Bert Cardullo}}
* {{книга |заглавие=The Emperor and the Wolf: The Lives and Films of Akira Kurosawa and Toshiro Mifune |ссылка=https://archive.org/details/emperorwolf00galb |год=2002 |издательство=[[Faber and Faber|Faber and Faber, Inc.]] |isbn=978-0-571-19982-2 |ref=CITEREFGalbraith |язык=en |автор=Galbraith, Stuart, I. V.}}
* {{книга |заглавие=Godard on Godard |год=1972 |издательство={{Нп3|Da Capo Press}} |isbn=978-0-306-80259-1 |ref=CITEREFGodard |язык=und |автор=Godard, Jean-Luc |ответственный=Tom Milne}}
* {{книга |заглавие=Akira Kurosawa and Intertextual Cinema |год=1993 |издательство={{Нп3|Johns Hopkins University Press|The Johns Hopkins University Press|en|Johns Hopkins University Press}} |isbn=978-0-8018-4661-8 |ref=CITEREFGoodwin1993 |язык=und |автор=Goodwin, James}}
* {{книга |заглавие=Perspectives on Akira Kurosawa |год=1994 |издательство={{Нп3|G. K. Hall &amp; Co.}} |isbn=978-0-8161-1993-6 |ref=CITEREFGoodwin1994 |язык=und |автор=Goodwin, James}}
* {{книга |заглавие=The Imperial Screen: Japanese Film Culture in the Fifteen Years' War, 1931–45 |год=2003 |издательство={{Нп3|University of Wisconsin Press|The University of Wisconsin Press|en|University of Wisconsin Press}} |isbn=978-0-299-18134-5 |ref=CITEREFHigh |язык=en |автор=High, Peter B.}}
* {{книга |заглавие=Something Like an Autobiography |год=1983 |издательство={{Нп3|Vintage Books}} |isbn=978-0-394-71439-4 |ref=CITEREFKurosawa1983 |язык=und |автор=Kurosawa, Akira}}
* {{книга |заглавие=Yume wa tensai de aru (A Dream Is a Genius) |год=1999 |издательство={{Нп3|Bungeishunjū|Bungei Shunjū|en|Bungeishunjū}} |isbn=978-4-16-355570-6 |ref=CITEREFKurosawa1999 |язык=und |автор=Kurosawa, Akira}}
* {{книга |заглавие=Akira Kurosawa: Interviews |год=2008 |издательство=[[Университетская пресса Миссисипи|University Press of Mississippi]] |isbn=978-1-57806-996-5 |ref=CITEREFKurosawa2008 |язык=und |автор=Kurosawa, Akira |ответственный=Bert Cardullo}}
* {{cite video|title=Kurosawa: The Last Emperor |publisher=Channel Four (UK)/Exterminating Angel Productions|date=1999|type=[[DVD-R]]|ref=CITEREFKurosawa: The Last Emperor}}
* {{cite video|title=Kurosawa|date=2000|publisher=[[WNET]], [[BBC]] and [[NHK]]|type=DVD|ref=CITEREFKurosawa (WNET)}}
* {{книга |заглавие=Remaking Kurosawa: Translations and Permutations in Global Cinema |год=2009 |издательство=[[Palgrave Macmillan]] |isbn=978-0-312-29358-1 |ref=CITEREFMartinez |язык=en |автор=Martinez, Delores P.}}
* {{книга |заглавие=Voices from the Japanese Cinema |ссылка=https://archive.org/details/voicesfromjapane0000mell |год=1975 |издательство={{Нп3|Boni &amp; Liveright|Liveright Publishing Corporation|en|Boni &amp; Liveright}} |isbn=978-0-87140-604-0 |ref=CITEREFMellen1975 |язык=und |автор=Mellen, Joan}}
* {{книга |заглавие=The Waves at Genji's Door |ссылка=https://archive.org/details/wavesatgenjisdoo0000mell |год=1976 |издательство={{Нп3|Pantheon Books}} |isbn=978-0-394-49799-0 |ref=CITEREFMellen1976 |язык=und |автор=Mellen, Joan}}
* {{книга |заглавие=Seven Samurai (BFI Classics) |год=2002 |издательство=British Film Institute |isbn=978-0-85170-915-4 |ref=CITEREFMellen2002 |язык=und |автор=Mellen, Joan}}
* {{книга |заглавие=Roman Polanski (Contemporary Film Directors) |год=2007 |издательство=[[Издательство Иллинойсского университета|University of Illinois Press]] |isbn=978-0-252-07446-2 |ref=CITEREFMorrison |язык=en |автор=Morrison, James}}
* {{книга |заглавие=Waiting on the Weather |год=2006 |издательство={{Нп3|Stone Bridge Press}} |isbn=978-1-933330-09-9 |ref=CITEREFNogami |язык=und |автор=Nogami, Teruyo}}
* {{книга |заглавие=Sam Peckinpah: Interviews |год=2008 |издательство=[[Университетская пресса Миссисипи|University Press of Mississippi]] |isbn=978-1-934110-64-5 |ref=CITEREFPeckinpah |язык=und |автор=Peckinpah, Sam |ответственный=Kevin J. Hayes}}
* {{книга |заглавие=The Warrior's Camera: The Cinema of Akira Kurosawa |издание=2nd, revised |год=1999 |издательство=[[Princeton University Press]] |isbn=978-0-691-01046-5 |ref=CITEREFPrince |язык=en |автор=Prince, Stephen}}
* {{книга |заглавие=Our Films Their Films |год=2007 |издательство={{Нп3|Orient Blackswan}} |isbn=978-81-250-1565-9 |ref=CITEREFRay |язык=und |автор=Ray, Satyajit}}
* {{книга |заглавие=The Films of Akira Kurosawa |издание=Third, Expanded and Updated |год=1999 |издательство=[[University of California Press]] |isbn=978-0-520-22037-9 |ref=CITEREFRichie1999 |язык=und |автор={{Нп3|Donald Richie|Richie, Donald|en|Donald Richie}}}}
* {{книга |заглавие=A Hundred Years of Japanese Film |ссылка=https://archive.org/details/hundredyearsofja0000rich |год=2001 |издательство=[[Коданся|Kodansha]] |isbn=978-4-7700-2682-8 |ref=CITEREFRichie2001 |язык=und |автор=Richie, Donald}}
* {{cite video|title=Seven Samurai: 3-disc Remastered Edition (Criterion Collection Spine #2)|publisher=Criterion|type=DVD|ref=CITEREFSeven Samurai}}
* {{книга |заглавие=Currents in Japanese Cinema |год=1987 |издательство=[[Коданся|Kodansha]] |isbn=978-0-87011-815-9 |ref=CITEREFSato |язык=und |автор=Sato, Tadao}}
* {{cite video|title=Star Wars Episode IV: A New Hope |date=2006|publisher=[[20th Century Fox Home Entertainment]] |type=DVD|ref=CITEREFStar Wars}}
* {{книга |заглавие=Moviemakers' Master Class: Private Lessons from the World's Foremost Directors |ссылка=https://archive.org/details/moviemakersmaste0000tira |год=2002 |издательство=[[Faber and Faber|Faber and Faber Ltd.]] |isbn=978-0-571-21102-9 |ref=CITEREFTirard |язык=en |автор=Tirard, Laurent}}
* {{cite video|title=Yojimbo: Remastered Edition (Criterion Collection Spine #52)|publisher=[[The Criterion Collection|Criterion]]|type=DVD|ref=CITEREFYojimbo}}
* {{книга |заглавие=Kurosawa: Film Studies and Japanese Cinema |год=2000 |издательство={{Нп3|Duke University Press}} |isbn=978-0-8223-2519-2 |ref=CITEREFYoshimoto |язык=und |автор=Yoshimoto, Mitsuhiro}}
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
{{Commons|Akira Kurosawa|Акира Куросава}}
* {{imdb name|id=0000041|name=Акира Куросава}}
* [http://www.kinomag.ru/author-auz131.html Биография, фильмография режиссёра Акира Куросава] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051101012348/http://www.kinomag.ru/author-auz131.html |date=2005-11-01 }}
* [http://akirakurosawa.info/ Akira Kurosawa News and Information]
* [http://www.afc.ryukoku.ac.jp/Komon/kurosawa/index.html Оцифрованные документы из архива Акиры Куросавы]{{ref-ja}}
* [http://www.cinematheque.ru/post/142551 Интервью с Акирой Куросавой, 1963 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130616170122/http://www.cinematheque.ru/post/142551 |date=2013-06-16 }}
{{Внешние ссылки}}


[[Категория:Алфавит буйынса кинорежиссёрҙар]]
[[Категория:Япония кинорежиссёрҙары]]
[[Категория:XX быуат кинорежиссёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса сценаристар]]
[[Категория:Япония сценаристары]]
[[Категория:BAFTA премияһы лауреаттары]]
[[Категория:«Сезар» премияһы лауреаттары]]
[[Категория:«Көмөш айыу» премияһы лауреаттары]]
[[Категория:«Оскар» почётлы премияһының лауреаттары]]
[[Категория:«Оскар» премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Киото премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Япония император премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Инсульттан вафат булғандар]]</text>
      <sha1>cvtwahrh6tpmy1exgy0hquwhri002lw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әхәтов Ғәбделхәй Хурам улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43989</id>
    <revision>
      <id>1306211</id>
      <parentid>1293033</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T21:33:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18670" sha1="5ncj1hqum35cpnoxo531mjqedjqfygf" xml:space="preserve">{{фш|Əхәтов}}
{{Учёный 
|Имя                  = Ғәбделхәй Əхәтов
|Оригинал имени       = Ғәбделхәй Хурам улы Əхәтов
| Изображение                =
|Ширина               = 225px
|Подпись              = 
|Дата рождения        = 08.09.1927
|Место рождения       = [[Татар АССР-ы]], [[Минзәлә кантоны]], [[Иҫке Айман]] ауылы&lt;ref name=&quot;Х&quot;&gt;Хәҙерге [[Татарстан]], {{ТУ|Аҡтаныш районы}}.&lt;/ref&gt;
|Дата смерти          = 25.11.1986
|Место смерти         = {{ВБУ|Яр Саллы}}
|Гражданство          = СССР
|Научная сфера        = филология, лингвистика, [[Төрки телдәр|төркиәт]]
|Место работы         = 
|Учёная степень       = {{Учёная степень|доктор|филологических наук}}
|Учёное звание        = профессор
|Альма-матер          = 
|Научный руководитель = 
|Знаменитые ученики   = 
|Известен как         = 
|Награды и премии     = [[Рәсем:SU Medal For Labour Valour ribbon.svg|40пкс]] [[Рәсем:SU Medal Veteran of Labour ribbon.svg|40пкс]] &lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Рәсем:High School of the USSR.png|21px]]  &lt;br&gt; &lt;br&gt;                  
|Роспись              = Signature of Professor Gabdulkhay Akhatov.jpeg
|Ширина росписи       = 
|Сайт                 = [http://www.akhatov.org http://www.akhatov.org] {{ref-ru}}
}}
[[Рәсем:Bashkir State University (Ufa).jpg|257px|thumb|Профессор Ғәбделхәй Əхәтов: 1958—1980 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның татар филологияһы кафедраһы мөдире була]]

'''Əхәтов Ғәбделхәй Хурам улы''' ([[8 сентябрь]] [[1927 йыл]] — [[25 ноябрь]] [[1986 йыл]]) — телсе-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1958—1980 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның кафедра мөдире. Филология фәндәре докторы (1965), профессор (1970).

== Биографияһы ==
Ғәбделхәй Хурам улы Əхәтов 1927 йылдың 8 сентябрендә Татар АССР-ының Минзәлә кантоны [[Иҫке Айман]] ауылында тыуған.

Ғалим татарҙар тығыҙ урынлашып йәшәгән төбәктәрҙә дәүләт университеттары һәм институттарының филология факультеттары базаhында татар теле һәм әҙәбиәте кафедраларын ойоштороуҙы башлап йөрөй. Шул ук ваҡытта ул үҙе лә төрлө юғары уҡыу йорттарының татар теле һәм әҙәбиәте кафедралары менән 30 йылдан ашыу етәкселек итә.

Аспирантураны тамамлап, кандидатлыҡ диссертацияhы яҡлағандан һуң, 26 йәшендә Ғ. Әхәтов Тобольск дәүләт педагогия институтында татар теле һәм әҙәбиәте кафедраhының тәүге мөдире булып хеҙмәт юлын башлай.

1958 йылдан ул [[Башҡорт  дәүләт университеты]]нда ла татар теле һәм әҙәбиәте кафедраhының тәүге мөдире була һәм уға 27 йыл дауамында етәкселек итә.

Уның тәҡдиме hәм СССР Фәндәр академияhының мөхбир ағзаһы (hуңыраҡ — академигы) А. Н. Кононовтың хуплауы менән СССР Фәндәр академияhы Президиумы 1973 йылда совет һәм сит ил төркиәтселәренең үҙ-ара ғилми хеҙмәттәшлеген үçтереү маҡсатында Совет төркиәтселәре комитетын ойоштора. Профессор Ғәбделхәй Әхәтов был комитеттың эшендә ғүмеренең һyңғы көндәренә тиклем, йәғни 20 йылдан ашыу, ҡатнаша.

Профессор Ғ. Әхәтов бер нисә университеттың филология буйынса докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертацияларын яҡлау советы менән 10 йылдан ашыу рәйеслек итә, эксперт төркөмөн етəклəй, Юғары аттестация комиссияһы ағзаhы була.

40-тан ашыу филология фәндәре кандидаты һәм докторы әҙерлəй.

Профессор Ғәбделхәй Әхәтов Себергә, Урта Азияға һәм башҡа төбәктәргә лингвистик һәм диалектологик экспедициялар ойоштора һәм уларға етәкселек итә.

1986 йылдың 25 ноябрендә Татарстандың [[Яр Саллы]] ҡалаhында вафат була.

== Ғилми эшмәкәрлеге ==
Ғәбделхәй Хурам улы Әхәтов донъя төркиәтенә ҙур өлөш индерә, ул — татар диалектологияһы һәм [[Ҡазан]] фразеология ғилми мәктәптәренә нигеҙ һалған классик ғалим.

Себер татарҙары һөйләштәренең фонетик үҙенсәлектәрен ентекләп өйрәнеп, ул тәүгеләрҙән булып ерле халыҡ телендәге ц-лаштырыу күренешенә иғтибар итә һәм уны [[ҡыпсаҡтар]]ҙан килгән күренеш тип һанай. Үҙенең «Көнбайыш Себер татарҙары диалекты» тигән фундаменталь классик хеҙмәтендә (1963) Ғ. Әхәтов Төмән һәм Омск өлкәһендәге тубыл-иртыш татарҙарының территориаль таралышы тураһында материалдар әҙерләй. [[Себер татарҙары]] теленең фонетик системаһын, лексик составын һәм грамматик төҙөлөшөн комплекслы өйрәнеп, ғалим был телдең бер үҙ аллы диалект булыуы, һөйләштәргә бүленмәүе һәм боронғо төрки телдәрҙең береһе булыуы тураһында һығымта яһай.

Профессор Ғ. Әхәтов, төрки телдәрҙә тәүгелəрҙəн булып, татар теленең фразеологик әйтемдәрен теоретик яҡтан системалы рәүештә тасуирлай. Ул — СССР-ҙа тәүгеләрҙəн булған «Татар теленең фразеологик һүҙлеге» (1982) авторы.

200-ҙән ашыу ғилми монография, дәреслек һәм уҡыу-уҡытыу ҡулланмалары, методик әсбаптар, юғары уҡыу йорттарының филология факультеттары өсөн мотлаҡ булған уҡытыу программалары авторы.

Диалектология, лексика һәм фразеология өлкәләрендә халыҡ-ара ғилми даирәләрҙә билдәле булған фундаменталь фәнни хеҙмәттәренән тыш, ғалимдың тел теорияһының дөйөм мәсьәләләренә ҡараған хеҙмәттәре лә бар. Миҫал өсөн, ул, тел ғилемендә тәүгеләрҙән булып, парлы һүҙҙәрҙең төп үҙенсәлектәре тураһында фундаменталь ғилми хеҙмәт яҙа, инҡар итеү күренешенең лингвистик тәбиғәтен төрлө яҡлап асыҡлай, төрки телдәргә хас һүҙ парлашыу күренеше законсалыҡтарын билдәләй.

Ғүмеренең һуңғы йылдарында ул структур лингвистика мәсьәләләренә һәм халыҡ-ара яһалма тел формалаштырыуҙа компьютер ҡулланыу мөмкинлектәрен өйрәнеүгә ҙур иғтибар бирә. Бынан тиҫтәләрсә йыл элек үк (1986), алға ҡарап, ғалим донъя телселәрен компьютерлаштырыуға ҡушылырға өндәй.

Уның ғилми хеҙмәттәре телселәрҙең XIII Халыҡ-ара конгресында ([[Токио]], 1982) 1977—1981 йылдарҙа донъя күләмендә тел ғилемендәге иң яҡшы тип баһалана, Маҡтау ҡағыҙҙары һәм дипломдар менән бүләкләнә.

== Ғилми хеҙмәттәре ==
* Г. Х. Әхәтов. «Җирле диалект шартларында ана телен укыту методикасы мәсьәләре». — Тобольск, 1958.
* Г. Х. Әхәтов. «Себер татарлары теле. — 1 нче кисәк. Фонетик үзенчәлекләр». — Казан: ТКН, 1960.
* Г. Х. Ахатов. «Диалект западносибирских татар». — Уфа, 1963.
* Г. Х. Ахатов. «Местные диалекты — надежный источник для сравнительно-исторического изучения языков». — Сб.&quot;Вопросы диалектологии тюркских языков&quot;. Баку, 1963.
* Г. Х. Ахатов. «Лексико-фразеологические особенности восточного диалекта татарского языка». — Сб.&quot;Материалы вузов Уральского экономического района. Языкознание&quot;. — Свердловск, 1963.
* Г. Х. Ахатов. «Об ударении в языке сибирских татар». — Сб.&quot;Проблемы тюркологии и истории востоковедения&quot;. — Казань: изд-во КГУ, 1964.
* Г. Х. Ахатов. «Диалекты западносибирских татар». Дисс. на соиск. учен. степени докт. филолог. наук. Ташкент, 1965.
* Г. Х. Әхәтов. «Татар телендэ тошем килешнең бирелүе» // «Совет мәктәбе». — Казан, 1965. — № 1.
* Г. Х. Ахатов. «Диалекты западносибирских татар». Дисс. на соиск. учен. степени докт. филолог. наук. — Ташкент, 1965.
* Г. Х. Ахатов. «Языковые контакты народов Поволжья и Урала» (монография). Уфа, 1970.
* Г. Х. Ахатов. Видный башкирский языковед (К 60-летию со дня рождения Дж. Г. Киекбаева). — «Кызыл таң», Уфа, 1971, 25 октября.
* Г. Х. Ахатов. «Фразеология» (монография). Уфа, 1972.
* Г. Х. Ахатов. «Современный татарский язык» (программа для студентов вузов). Казань: изд-во Казанского госпединститута. 1974.
* Г. Х. Ахатов. «Лексика современного татарского языка» (учебник для студентов вузов). Уфа, 1975.
* Г. Х. Ахатов. «Татарская фразеология» (программа для студентов вузов). Уфа: изд-во БГУ, 1975.
* Г. Х. Ахатов. «Диалект западносибирских татар в отношении к литературному языку». Уфа: изд-во БГУ, 1975.
* Г. Х. Ахатов. «Использование диалектных данных для сравнительно-исторического изучения тюркских языков». — Сб.&quot;Советская тюркология и развитие тюркских языков в СССР. Алма-Ата, 1976.
* Г. Х. Ахатов. «Татарская диалектология. Диалект западно-сибирских татар» (учебник для студентов вузов). Уфа, 1977.
* Г. Х. Ахатов. «Полисемантичные слова в татарском языке» (программа спецкурса для студентов вузов). Уфа, изд-во БГУ, 1977.
* [http://books.google.ru/books/about/Татарская_диалектоло.html?id=hUsHAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Г. Х. Ахатов.&quot;Татарская диалектология. — Уфа, 1977.]
* Г. Х. Ахатов. «Татарская диалектология. Cредний диалект». — Уфа, 1979.
* Г. Х. Ахатов. «О составлении фразеологического словаря татарского языка» (монография). Уфа, 1979.
* Г. Х. Ахатов. «Арский подговор заказанского говора татарского языка». Сб. ЧувГУ им. И. Н. Ульянова, Чебоксары, 1979.
* Г. Х. Ахатов. «Мишарский диалект татарского языка». — Уфа, 1980.
* Г. Х. Ахатов. Группы говоров татарского языка на территории Башкирской АССР // Языкознание. — М: 1980.
* Г. Х. Ахатов. «Источники построения исторической диалектологии татарского языка». — Нальчик, 1981.
* Г. Х. Ахатов. «Мензелинский говор татарского языка». — Чебоксары, 1981.
* Г. Х. Ахатов. «Об основных признаках парных слов». // Ж. «Советское финно-угроведение». — Таллин, 1981, № 2.
* Г. Х. Ахатов. «Диалекты и топонимия Поволжья». — Чебоксары: изд-во ЧувГУ им. И. Н. Ульянова. 1981.
* [http://www.twirpx.com/file/244522/ Г. Х. Əхәтов. «Татар теленең фразеологик әйтелмәләр сүзлеге». — Казан, 1982.] {{Webarchive|url=https://archive.is/20150208131043/http://www.twirpx.com/file/244522/ |date=2015-02-08 }}
* Г. Х. Əхәтов. «Татар диалектологиясе». — Казан,1984.
* Г. Х. Ахатов. «О природе двойного отрицания в тюркских языках кыпчакско-булгарской подгруппы». // Ж. «Советская тюркология». 1984, № 3.
* Г. Х. Ахатов. «О законе спаривания слов в тюркских языках»//Turcologica. — [[Мәскәү|М]]., 1987.
* G. Achatow. «Unsere vielsprachige Welt»/NL — Berlin, 1986.
* G. Achatow. «Linguistik im Bund mit Computer»/NL. — [[Берлин|Berlin]], 1986.
* Г. Х. Əхәтов. «Татар теленең лексикасы». — Казан, 1995.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://g-kazan.ru/dostoprimechatelnosti-belgoroda.html Казан / Ғ. Х. Əхәтов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131007130225/http://g-kazan.ru/dostoprimechatelnosti-belgoroda.html |date=2013-10-07 }}
* [http://www.mtss.ru/?page=ahatov Профессор Ғабделхәй Хурам улы Əхәтов]
* [http://www.rt-online.ru/aticles/rubric-77/nauchnyj_podvig_lingvista/?web_optimizer_debug=1 Научный подвиг лингвиста// г-та «Республика Татарстан», 14.09.2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029200436/http://www.rt-online.ru/aticles/rubric-77/nauchnyj_podvig_lingvista/?web_optimizer_debug=1 |date=2013-10-29 }}
* [http://www-old.bsunet.ru/node/134 Официальный сайт Башкирского государственного университета]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://tobolsk.info/news/9909-v-pamyati-tobolyakov В памяти тоболяков / Тобольск-Информ]
* [http://www.biblus.ru/Default.aspx?auth=7b06s8 Ғабделхәй Хурам улы Əхәтов / BIBLUS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120305181840/http://www.biblus.ru/Default.aspx?auth=7b06s8 |date=2012-03-05 }}
* [https://web.archive.org/web/20210218042959/https://googleads.g.doubleclick.net/pagead/html/r20210211/r20190131/zrt_lookup.html Ғабделхәй Хурам улы Əхәтов / greatrussianpeople.ru]
* [http://c-society.ru/main.php?ID=645279&amp;ar2=150&amp;ar3=30 Ғабделхәй Хурам улы Əхәтов / c-society.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313074230/http://c-society.ru/main.php?ar2=150&amp;ar3=30&amp;id=645279 |date=2016-03-13 }}
* [http://id.loc.gov/authorities/names/n78053584.html Library of Congress of United States of America : Works by Professor G. Kh. Akhatov]
* [http://viaf.org/viaf/114024654/ VIAF : Works by Professor G. Kh. Akhatov] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928121822/http://viaf.org/viaf/114024654/ |date=2013-09-28 }}
* [http://www.worldcat.org/identities/lccn-n78-53584 WorldCat / Works by Professor G. Kh. Akhatov]

[[Категория:Ҡазан университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Төркиәтселәр]]
[[Категория:Шәрҡиәтселәр]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]</text>
      <sha1>5ncj1hqum35cpnoxo531mjqedjqfygf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Афина</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50085</id>
    <revision>
      <id>1306355</id>
      <parentid>1302504</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T07:19:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74181" sha1="j2l23y12wbodoyo3baw79u96mz5s8my" xml:space="preserve">{{НП
 |статус                  = Ҡала
 |русское название        = Афина
 |оригинальное название   = Αθήνα &lt;br&gt;[[Файл:Athens Montage L.png|317px]]
 |страна                  = Греция
 |герб                    =
 |флаг                    =
 |ширина герба            =    
 |ширина флага            = 
 |lat_dir=N
 |lat_deg=38
 |lat_min=
 |lat_sec=
 |lon_dir=E
 |lon_deg=23
 |lon_min=43
 |lon_sec=
 |CoordAddon              = type:city(745514)_region:GR
 |CoordScale              = 
 |ЯндексКарта             = http://maps.yandex.ru/?text=Греция%2C%20Афины&amp;sll=23.712981%2C37.967228&amp;sspn=1.406223%2C0.834933&amp;l=map%2Ctrf
 |размер карты страны     = 300
 |размер карты региона    = 
 |размер карты района     = 
 |вид региона             = Грецияның административ бүленеше{{!}}Периферия
 |регион                  = Аттика
 |регион в таблице        = Аттика
 |вид района              = Префектура
 |район                   = Афина
 |район в таблице         = Афина
 |вид общины              = 
 |община                  = 
 |община в таблице        = 
 |внутреннее деление      = 7 муниципаль район
 |вид главы               = мэр
 |глава                   = [[Георгиос Каминис]]
 |дата основания          =
 |первое упоминание       = б.э.т. XV быуат
 |прежние имена           =
 |статус с                =
 |площадь                 = 412
 |вид высоты              =
 |высота центра НП        = 20 
 |климат                  = субтропик
 |официальный язык        = грек
 |официальный язык-ref    = 
 |население               = {{кәмеү}} 655 780&lt;ref&gt;[http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/A1602_SAM01_DT_DC_00_2011_01_F_EN.pdf Publication of provisional results of the 2011 Population Census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111113145731/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/A1602_SAM01_DT_DC_00_2011_01_F_EN.pdf |date=2011-11-13 }}&lt;/ref&gt;
 |год переписи            = 2011
 |плотность               = 7 462 (ҡала)&lt;br&gt;1 276 (агломерация)
 |агломерация             = 3 737 550
 |национальный состав     = гректар
 |конфессиональный состав = православдар
 |этнохороним             = афинлы, афинлылар
 |часовой пояс            = +2
 |DST                     = бар
 |телефонный код          = 210
 |почтовый индекс         = 
 |почтовые индексы        = 10x xx, 11x xx, 120 xx
 |автомобильный код       = BK, BM, BN, BP, HY, IA, IB, IE, IK, &lt;br&gt; IM, IO, IP, IT, IX, IY, IZ, OA, TT, XE, XH, XP, XT, XX, XY, &lt;br&gt; XZ, YA, YB, YE, YH, YZ, ZH, ZK, ZM, ZZ
 |вид идентификатора      = 
 |цифровой идентификатор  = 
 |категория в Commons     = 
 |сайт                    = http://www.cityofathens.gr/
 |язык сайта              = el
 |язык сайта 2            = en
 |язык сайта 3            = 
 |язык сайта 4            = 
 |язык сайта 5            = 
}}
'''Афина''' ({{lang-el|Αθήνα}}) — Грецияның, Аттика номының һәм Афина номархияһының (префектураһының) баш ҡалаһы. Үҙәк Грецияла урынлашҡан, ул- илдең иҡтисади, мәҙәни һәм административ үҙәге. Ҡурсалаусыһы булған [[Афина (алиһә)|Афина]] алиһәһе хөрмәтенә аталған тип иҫәпләнә. Афина бик бай тарихҡа эйә; классик осорҙа (б.э.т. V быуатта) ҡала-дәүләт, үҙ үҫешенең иң юғары дәрәжәһенә еткән. Бының менән ул унан һуңғы Европа мәҙәниәте үҫешенең күп тенденцияларын билдәләгән. Был ҡала менән Европала философияға нигеҙ һалған [[Сократ]], [[Платон]] һәм [[Аристотель]] кеүек философ, драма жанрына нигеҙ һалған [[Эсхил]], [[Софокл]] һәм [[Еврипид]] кеүек трагиктар исеме бәйле. Боронғо Афинаның сәйәси ҡоролошо демократия булған.

Афина агломерацияһы территорияһы — 412 кв.км. Был территория Эгалео (Αιγάλεω), Парнита (Πάρνηθα), Пендели (Πεντέλη) һәм Имито (Υμηττό) тауҙары менән уратып алынған. Ҡала халҡының һаны ил халҡының 1/3 өлөшөн тәшкил итә һәм 2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 3 361 806 кеше. Шулай итеп, бер 1 кв.км. 8 160 кеше тура килә. Ҡала үҙәгенең бейеклеге диңгеҙ кимәленән 20 метр бейеклектә. Ҡала биләмәһе рельефы күп төрлө, бында тигеҙлектәр ҙә, тауҙар ҙа бар.
== Этимологияһы ==
Борон «Афина» күплек исем булған— {{lang-grc2|Ἀθῆναι}} {{IPA|[atʰɛ̑ːnaɪ]}}. 1970 йылдарҙа кафаревустан баш тартыу сәбәпле— {{lang-el2|Αθήνα}} {{IPA|[aˈθina]}} — рәсми исемгә әйләнә (ед.число)..

Был атаманың килеп сығыуы тураһында бер нисә гипотеза бар. Береһе боронғо грек [[миф]]ы буйынса— Афина исемен ҡала алиһә Афинаның диңгеҙ илаһы [[Посейдон]] менән бәхәсенә бәйле. Афина ҡалаһының легендар батшаһы, Гея алиһәнең улы [[Кекроп]] (яртылаш кеше, яртылаш йылан) кем ҡаланың ҡурсалаусыһы булырын билдәләргә тейеш булған икән. Ике илаһ— Афина менән Посейдон — ҡалаға иң шәп бүләк бирергә тейеш, кемдең бүләген ҡала кешеләре иң шәбе тип таба, шул ҡалананың ҡурсалаусыһы булырға тейеш була&lt;ref name=&quot;Kerényi1951&quot;&gt;{{citation|last=Kerényi|first=Karl|authorlink=Károly Kerényi|title=The Gods of the Greeks|publisher=Thames and Hudson|location=London, England|date=1951|isbn=0-500-27048-1|page=124|ref=harv}}&lt;/ref&gt;.

Кекроп алдында Посейдон өс йәпле һәнәге менән ергә ҡаҙай, ерҙән бер юлы өс шишмә урғылып сыға. Грецияла бик эҫе, таулы, һыу унда һәр саҡ кәрәк, тик шишмә һыуы тоҙло булып сыға. Афина үҙенең һөңгөһө менән ергә һуға, ерҙән бәләкәй генә ағас үҫеп сыға— был зәйтүн ағасы (оливковое) була. Ҡала халҡына Афинаның бүләге оҡшай һәм уны ҡурсалаусы итеп һайлайҙар. Шулай итеп, Афина исеме ҡалаға бирелә. Посейдонды һайламағас, Афинала һәр саҡ [[һыу]] етешмәй. Был проблема әле лә һиҙелә&lt;ref name=&quot;Kerényi1951&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Garland2008&quot;&gt;{{книга |заглавие=Ancient Greece: Everyday Life in the Birthplace of Western Civilization |издательство=Sterling |место=New York City, New York |isbn=978-1-4549-0908-8 |язык=en |автор=Garland, Robert |год=2008}}&lt;/ref&gt;.

Икенсе вариант: Афина (греч. {{lang-el2|Αθήνα}}) «Афон» (греч. {{lang-el2|άθος}}), «сәскә» (греч. {{lang-el2|άνθος}}) һүҙенән алынған.

== Тарих ==
{{main|Древние Афины|История Греции|История Афин}}
[[Файл:Attica 06-13 Athens 35 Parthenon.jpg|thumb|left|250px|Афиналағы [[Парфенон]]. 2013йыл]]
Афина- борондан ҙур, ҡеүәтле ҡала була, ул- грек мәҙәниәтенең иң мөһим үҙәктәренең береһе. Грецияның алтын быуаты осоронда (б.э.т.500 — б.э.т. 300 йй) ҡала мөһим мәҙәни үҙәк була. Алтын быуаттан һуң Рим имерияһы ваҡытында ла Афина әһәмиәтле ҡала булып ҡала.

Философия мәктәптәрен 529 йылда [[Византия]] императоры [[Юстиниан I]] яба. Бынан 200 йыл элек Византия империяһында христианлыҡ рәсми дин булып таныла. Афина элекке бөйөклөгөн юғалта һәм ғәҙәти провинциаль ҡалаға әйләнә. XIII—XV быуат араһында был ҡаланы Византия, Латин империяһынан француз һәм итальян рыцарҙары ҡулға төрөшөргә тырыша. XIII быуатта Афина герцоглығы булдырыла.

1458 йылда ҡаланы төрөктәр яулап ала, ул [[Ғосман империяһы]] ҡулы аҫтында ҡала. Византия империяһы ҡолағас, халыҡтың йәшәү шарттары насарая, ҡалала йәшәгән халыҡ һаны бик ныҡ әҙәйә. Ҡаланың күп кенә райондары (шулай уҡ бик күп боронғо тарихи биналар) XVII—XIXбыуаттарҙа юҡ ителә,ә ҡалала бер нисә төркөм хакимлыҡ итә. Афинаның хәленә Төркиә менән Венеция Республикаһы араһындағы һуғыштар ҙа тиҫкәре тәьҫир иткән. Венеция генералы Франческо Морозини ҡаланы штурмлағанда 1687 йылдың 22 сентябрендә [[Парфенон]] [[Венеция]] артиллерияһы тарафынан емерелә&lt;ref&gt;{{книга|автор=Jeffrey M. Hurwit|заглавие=The Athenian Acropolis: History, Mythology, and Archaeology from the Neolithic Era to the Present|ссылка=https://books.google.ru/books?id=0pQ4AAAAIAAJ&amp;pg=PA295&amp;dq=turkish+conquest+of+athens&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjp2NP6irfWAhWJKJoKHTJMDMEQ6AEIMDAB#v=onepage&amp;q=turkish%20conquest%20of%20athens&amp;f=false|издательство=CUP Archive|год=1999|pages=295|allpages=384|isbn=9780521417860}}&lt;/ref&gt;.

=== Яңы грек осоро ===
{{см. также|История современной Греции}}
1833 йылда Афина яңынан булдырылған Греция короллеге (ҡалала был ваҡытта 5мең кеше йәшәй) баш ҡалаһына әйләнә. 1834 йылда Афинаға грек короле Оттон Баварский килә.Йәш король ҡаланы ҡабаттан тергеҙергә һәм уға элекке бөйөклөгөн ҡайтарырға теләй. Афинаға саҡырып килтерелгән архитекторҙар Лео фон Кленце һәм Теофил фон Хансен бер нисә төп урамды яңы классик стилдә яңынан төҙөй, мәҫәлән, Синтагма майҙанын, [[Афина университеты]]н, Милли паркты, , «Заппион» күргәҙмә залын булдыра. 1896 йылда яңынан тергеҙлегән, тотош мәрмәрҙән төҙөлгән Панатинаикос стадионында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=jdoC6ChlhKs|title=Афины, Греция|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt; Беренсе хәҙерге заман Олимпия уйындары үтә.

XX быуат башында археология һәм реставрация эштәре әүҙемләшә. 1920 йылдарҙа ҡалала 2 млн яҡын кеше йәшәй, Греция һәм [[Төркиә]] араһындағы килешеү буйынса Грецияға элекке Афина кешеләре, уларҙың вариҫтары, Кесе Азия нан ҡыуылған гректар ҡайта. 1913 йылғы Лондон һәм Бухарест килешеүе буйынса (1912—1913 йылдарҙағы Беренсе Балҡан һуғышы һөҙөмтәләре буйынса), Греция территорияһы, халҡы ике тапҡырға арта, Афина оҙаҡламай башҡа Европа баш ҡалалары араһында лайыҡлы урын ала.

[[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында Афинаны немец ғәскәрҙәре баҫып ала. Һуғыштан һуң Афинала, тотош Грецияла, грек иҡтисади һикереше була, ул 1980 йылдарға тиклем дауам итә . Был ваҡытта инде баш ҡалала халыҡтың күплеге нә бәйле һәм транспорт проблемалары үҙен һиҙҙерә башлай. Грецияның 1981 йылда Европа Союзына инеүе Афинаға [[инвестиция]]лар ғына түгел, урбоэкологик проблемалар ҙа алып килә. 1990 йылдар буйына ҡала властары заманса смог (төтөн) менән көрәш сараларын индерә,  бөгөн смог хатта Цельсий буйынса 40 градус булғанда ла һиҙелмәй. Транспорт менән хәлде яҡшыртыуға электән булған магистралдәрҙе яңыртыу һәм яңы магистралдәр төҙөү ярҙам итте. Был эштәр 2004 йылғы Йәйге Олимпия уйындары алдынан башҡарылды (мәҫәлән, Афина метрополитенының яңы тармағы).

Хәҙерге Афина— антик ҡомартҡылар булған [[мегаполис]], унда ҡыҙыҡлы төнгө тормош бара, ҡалала бөтә донъяға билдәле сауҙа үҙәктәре бар. 2004 йылда бында 28-есе Йәйге Олимпия уйындары үтә.

2008 йылдың декабрендә Афинала күп халыҡ ҡатнашлығында тәртипһеҙлектәр була, улар тиҙ арала бөтө Грецияға тарала, тотош Европаны хафаға һала. Был тәртипһеҙлектәр 6 декабрҙә 16 йәшлек егетте Афина полицияһы хеҙмәткәре үлтереүгә бәйле башлана. 2010 йылда Афина Грециялағы протестар һәм забастовкалар үҙәгенә әйләнә (2010—2012).

Ҡалала Athens Wireless Metropolitan Network сымһыҙ бәйләнеш селтәре эшләй.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180px&quot;&gt;
Bonfils,_Félix_(1831-1885)_-_Athens_-_Acropolis_1868-1875.jpg|Афина Акрополе янында. 1870 йылдар
Греция. Афины. Музей (ныне Афинская академия наук). ~1887-1890гг. ГИМ e1t3.jpg|Музей (хәҙер Фәндәр академияһы ). 1890 йылдар
Hellenic Parliament.JPG| Синтагма майҙаны һәм Афиналағы Король һарайы
Evzone.jpg|Эвзондар почётлы ҡарауылы
&lt;/gallery&gt;

== Рельефы ==
{{main|Афинская равнина}}

Афина [[Аттика]] ярымутрауындағы Афина тигеҙлегендә урынлашҡан, ул көнбайыштан Эгалео тауы менән, {{нп3|Пойкилон|Пойкилон|el|Ποικίλο Όρος}} — төньяҡ- көнбайыштан, [[Парнис]] төньяҡтан , [[Пенделикон]] төньяҡ- көнсығыш [[Имитос]] менә уратып алынған, ә унан көньяҡ-көнбайышта- [[Сароникос]] боғаҙы. Афина хәҙер тигеҙлекте тотош баҫып алған һәм Көнбайыш ,Аттика һәм Көнсығыш Аттикала Месогея тигеҙлеге иҫәбенә үҫә&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = [[Суриков, Игорь Евгеньевич]]
 | часть         = Месогея
 | ссылка часть  = https://books.google.ru/books?id=vafSAAAAQBAJ&amp;pg=PA414
 | заглавие      = История и культура Древней Греции : энциклопедический словарь
 | ответственный = И. Е. Суриков [и др.]
 | место         = М.
 | издательство  = Языки славянских культур
 | год           = 2009
 | страницы      = 414
 | страниц       = 790
 | isbn          = 978-5-9551-0355-6
}}&lt;/ref&gt;. Ҡала ситендәге райондар үҫә, һәм бөгөн [[Палини]] (Аттиканың көнсығышындағы ҡала)- Афинаның көнсығыш сите, Айос-Стефанос —төньяҡ-көнсығыш , Ахарне— төньяҡ, Ано-Льосия — төньяҡ- көнбайыш, Мосхатон — көнбайыш һәм Вари —Афинаның көньяҡ сите. Ҡала уртаһынан Пенделикон- Парнис тауынан төшкән Кифисос йылғаһы аға, Сарникос ҡултығының Фалирон бухтаһына ҡоя һәм [[Пирей]]ҙы Афинаның ҡалған өлөшөнән айырып тора.

Был ерҙәрҙең үҙенсәлектәре һәм Афина урыны йыш ҡына температура инверсияһын булдыра, ә был атмосфераның бысраныуына килтерә. [[Лос-Анджелес]] та шундай уҡ урында урынлашҡан, унда ла транспорт хәрәкәте бик көслө, был шундай уҡ проблемалар тыуҙыра. Ер ташлы һәм уңдырышһыҙ, Афина [[һәүерташ]]ынан һәм эзбизташтан тора

Хәҙер Афинала өс йылға аға: [[Кифисос]], Илисос (ҡушылдығы Эридан менән бергә) һәм Пикродафни. Көньяҡ- көнсығыш ситендә Вулиагмени күле бар.

[[Файл:Attica 06-13 Athens 47 View from Lycabettus - pano.jpg|700px|центр|мини|Афина]]

== Архитектураһы һәм төҙөлөшө ==
Афинаның Метрополитен районында 2011 йыл халыҡ иҫәбен алыу буйынса {{число|3753783}} кеше (ваҡытлыса йәшәүсе {{число|500000}} иммигрант). Был бөтә Греция халҡының өстән бер өлөшө.

Боронғо Афинаның үҙәге [[Акрополь]] тирәләй була, был әлеге [[Тисио]] һәм Плака райондары. Был урындар хәҙер Синтагма майҙаны, Копонаки һәм Ликавит менән бергә туристик үҙәк булып тора. Монастираки- иң ҙур сауҙа һәм туризм үҙәге .
Хәҙерге ҡала үҙәге- Синтагма майҙаны, унда Король һарайы (Греция парламенты), башҡа иҫтәлекле биналарурынлашҡан. Икенсе донъя һуғышынан һуң өс йыл эсендә бик күп күп ҡатлы биналар төҙөлә, бөгөн улар ҡаланың заманса йөҙөн билдәләй.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180px&quot;&gt;
Views from the Acropolis in Athens 20180221-2.jpg| Акрополдән Афина күренеше
Attica 06-13 Athens 40 View from Lycabettus.jpg| Афина
View of Athens from the walls of the Acropolis.jpg| Афина Акрополдән
Piraeus harbor 3-2004.JPG| [[Пирей]] гаване
Attica 06-13 Athens 32 National Library.jpg| Греция милли китапханаһы
&lt;/gallery&gt;
Афина университетының Панепистимиу проспектындағы иҫке бинаһы Греция милли китапханаһы һәм Афина академияһы менән бергә ҡалалағы иң матур биналарҙан һанала. Был «Афина трилогияһы» тип йөрөтөлгән өс бина XIX быуатта төҙөлгән. Шулай ҙа уҡыу йорттары Зографуға (греч. Πανεπιστημιούπολη Ζωγράφου) күсерелә. Афина политехник университеты Европалағы иң ҙур уҡыу йорттарының береһе, Афина иҡтисад һәм бизнес университет ы ла иң ҙурҙарҙан һанала.

1990 йылдар башында Греция мәҙәниәт министры Мелина Меркур Афиналағы археологик тикшеренеүҙәрҙе интеграциялау буйынса программаға заказ бирә&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.melinamercourifoundation.org.gr/page_2_1_en.htm |title = Фонд Мелины Меркури |deadlink = yes |accessdate = 2012-03-28 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130606021153/http://www.melinamercourifoundation.org.gr/page_2_1_en.htm |archivedate = 2013-06-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130606021153/http://www.melinamercourifoundation.org.gr/page_2_1_en.htm |date=2013-06-06 }}&lt;/ref&gt;. 2000 йылдар башында Акрополь тауы итәгендәге ''[[Иера Одос]]'' һәм Плака, Псири һәм [[Тисио]] йәйәүлеләр зонаһы тип иғлан ителә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.astynet.gr/static.php?lang=1&amp;c=4 |title=Unification of Athens Archaeological Sites — Scope of work |access-date=2012-03-28 |archive-date=2014-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140717071805/http://www.astynet.gr/static.php?lang=1&amp;c=4 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140717071805/http://www.astynet.gr/static.php?lang=1&amp;c=4 |date=2014-07-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.yppo.gr/4/e40.jsp?obj_id=90 The Unification of the Archaeological Sites of Athens — Hellenic Ministry of Culture and Tourism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100817230628/http://www.yppo.gr/4/e40.jsp?obj_id=90 |date=2010-08-17 }}&lt;/ref&gt;.

2010 йылдың июнендә Греция мәҙәнәит минситры Тина Бирбили ҡаланың тарихи үҙәген унификациялауҙың һуңғы стадияһының проекты менән таныштырҙы: Королева Ольга проспектын үҙгәртеп ҡорғандан һуң йәйәүлеләр зонаһы, «Заппион» күргәҙмә залы һәм Милли баҡсалар Олимпия Зевсы ҡорамы менән тоташтырыла; Панатинаикос стадионы Керамик районы, Гази районы менән 4 км йәйәүлеләр юлы менән тоташтырыла. Проект хаҡы — 4 млн [[евро]]&lt;ref&gt;[http://www.ana-mpa.gr/anaweb/user/showplain?maindoc=8712394&amp;maindocimg=1180263&amp;service=98 Athens archaeological unification — [[ana-mpa]]]{{Недоступная ссылка|url=http://www.ana-mpa.gr/anaweb/user/showplain?maindoc=8712394&amp;maindocimg=1180263&amp;service=98}}&lt;/ref&gt;. «Афины-Аттика 2014» регионын үҫтереү проекты эшләнә, уның буйынса ҡала зонаһына ингән территорияны арттырыу тыйыла, транспорт инфраструктурһын һәм Айос-Пантелеимонас]] районында, Театр майҙанында һәм Колонда торлаҡ-коммуналь өлкәне яҡшыртыу күҙаллана&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.ana-mpa.gr/anaweb/user/showplain?maindoc=8824835&amp;maindocimg=8820245&amp;service=10 |title = Plan for Athens-Attica |deadlink = yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.ana-mpa.gr/anaweb/user/showplain?maindoc=8822128&amp;maindocimg=8820248&amp;service=9 |title = «Αθήνα-Αττική 2014» |deadlink = yes }}&lt;/ref&gt;.
1971 йылдан алып ҡалалағы иң бейек бина булып ''Афина башняһы 1'' ҡала, уны төҙөгән осорҙа ул Балҡан ярымутрауында иң бейек бина булла, ул —Грециялағы берҙән-бер күккә олғашҡан бина (небоскрёб)&lt;ref&gt;[http://www.emporis.com/application/?nav=building&amp;id=110579&amp;lng=3 Athens Tower 1] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Афинаның административ бүленеше ==
Афина 1834 йылда Грецияның баш ҡалаһы тип иғлан ителә, уға тиклем ваҡытлыса баш ҡала булып [[Нафплион]] тора (1829 йылдан бойондороҡһоҙлоҡтоң тәүге йылдарында). Афина коммунаһы — Афина үҙәкләштерелмәгән администрацияһы , Аттика периферияһы һәм Үҙәк Афинаның периферия берәмеге.

''Афина'' исеме менән Афина коммунаһы, Ҙур Афина һәм Афина ҡала агломерацияһы ла атала.

=== Афина коммунаһы ===
{{main|Афины (дим)}}
Афина (греч. {{lang-el2|Δήμος Αθηναίων}}) коммунаһы—Грецияның иң күп кеше йәшәгән коммунаһы ({{число|664046}} кеше- 2011 йыл мәғлүмәте)&lt;ref name=&quot;tov&quot;&gt;{{cite web |url = http://www.tovima.gr/files/1/2012/12/28/apografi2011.pdf |title = Δελτίο τύπου. Ανακοίνωση των αποτελεσμάτων της Απογραφής Πληθυσμού-Κατοικιών 2011 για το Μόνιμο Πληθυσμό της Χώρας |date = 2012-12-28 |publisher = [[Греческая статистическая служба|Ελληνική Στατιστική Αρχή]] |accessdate = 2017-06-04 |lang = el}}&lt;/ref&gt;, улар 38,964 км² майҙанда йәшәй&lt;ref name=&quot;el333&quot;&gt;{{статья
 |заглавие      = Απογραφή πληθυσμού - κατοικιών της 18ης μαρτίου 2001 (μόνιμος πληθυσμός)
 |ссылка        = http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_02_0101_00098%20.pdf
 |язык          = el
 |место         = Πειραιάς
 |издательство  = [[Греческая статистическая служба|Εθνική στατιστική υπηρεσία της Ελλάδας]]
 |год           = 2009
 |том           = I
 |страницы = 333
 |issn          = 1106-5761
}}&lt;/ref&gt;.Афина мэры— димарх. Коммуна 7 берәмеккә бүленә.Ләкин ҡаланың тарихи райондарға бүленеше лә һаҡлана, мәҫәлән, Плака, [[Монастираки]], [[Колонаки]], [[Петралона]], [[Панграти]], Амбелокипи, [[Илисия]], [[Зографос]] (ҡала), [[Экзархия]]һәм башҡа.

==== Афина коммунаһы өлөштәре ====
Афина коммунаһына 34 бәләкәйерәк коммуна инә.  
{{clear}}
{{Hider
 |title         =  Афина райондары картаһы
 |hidden        = 1
 |content       = {{Карта расположения районов Афин}}
}}
[[Файл:Athens municipality districts numbered.svg|thumb|7 сообществ общины Афин]]
Афина коммунаһы 7 өлөшкә бүленә, уларға 1- 7 һандар бирелгән:
1-се өлөшкә ҡала үҙәге һәм сауҙа өсмөйөшө инә (Синтагма майҙаны—[[Монастираки]] —Омониас майҙаны);&lt;br /&gt;   
2-се өлөшкә көньяҡ-көнсығыш Неос-Козмостан Пангратиға тиклем инә;&lt;br /&gt;   
3-се көньяҡ-көнбайыш ([[Астероскопио]], [[Петралона]] һәм [[Тисио]]);&lt;br /&gt;   
4-се төньяҡ- көнбайыш кварталдар (Колон, Платон Академияһы, [[Сеполия]], [[Вотаникос]], Профитис-Даниил);&lt;br /&gt;   
5- се төньяҡ Патисиянан [[Пробонас]]ҡа тиклем;&lt;br /&gt;   
6-се үҙәк кварталдарҙың төньяғы ([[Айос-Пантелеимонас]], Кипсели районы);&lt;br /&gt;   
7-се төньяҡ-көнсығыш кварталдар (Амбелокипи, [[Эритрос-Ставрос]], [[Полигоно]]).&lt;br /&gt;   
Барлыҡ коммуна өлөштәрендә лә власть һәм бөтә сәйәси партияларҙың вәкиллектәре бар.

=== Ҙур Афина ===
Афина коммунаһы Ҙур Афинаның үҙәге булып тора, унда тағы 34 өлөш бар, улар дүрт периферия бермәектәрен тәшкил итә: Үҙәк Афина, Төньяҡ Афина, Көнбайыш Афина, Көньяҡ Афина. Ҙур Афина майҙаны — 361 км². 2011 йылғы мәғлүмәттәр буйынса халыҡ һаны- {{число|2641511}}кеше. Тығыҙлығы— 7317,2 кеше/1 км². 2010 йылдың аҙағына улар Афина номына инә.

=== Оло Пирей ===
[[Пирей]] коммунаһы һәм тағы ла дүрт бәләкәйерәк коммуна [[Пирей]] периферия берәмеген тәшкил итә, йәки Оло Пирей.

=== {{якорь|население}}Афина ҡала агломерацияһы ===
[[Файл:Athens aglomeration.svg|thumb|250px|Афина ҡала агломерацияһы]]
Оло Афина менән Большой Пирей Афина ҡала агломерацияһына инә. Ҡала агломерацияһы майҙаны — 412 км². Ҡала агломерацияһында тотош Греция халҡының 1/3 өлөшөн тәшкил итә, 2011 халыҡ иҫәбе буйынса {{число|3090508}} кеше.Ҡала агломерацияһында халыҡ тығыҙлығы— 7500 кеше/1 км².

=== Афина метрополитен районы ===
Көнсығыш һәм Көнбайыш Аттика менән бергә Афина ҡала агломерацияһы Афина метрополитен районын тәшкил итә. Метрополитен районы — {{число|2928,717}} км².Метрополитен районы халҡы— {{число|3753783}} кеше, 2011йыл мәғлүмәте буйынса. Халыҡ тығыҙлығы— {{число|1281,7}} кеше/ 1 км².

{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
!colspan=&quot;5&quot;|Периферийные единицы Больших Афин, афинской городской агломерации и афинского метрополитенского района
|-
! [[Список периферийных единиц Греции|Периферийные единицы]]
! Население (2011)
!
!
!
|-
| [[Центральные Афины]]
| align=right| {{число|1029520}}
! rowspan=4 align=center | Большие Афины&lt;br&gt;''{{число|2641511}}''
! rowspan=5 align=center | Афинская городская агломерация&lt;br&gt;''{{число|3090508}}''
! rowspan=7 align=center | Афинский метрополитенский район&lt;br&gt;''{{число|3753783}}''
|-
| [[Северные Афины]]
| align=right| {{число|592490}}
|-
| [[Западные Афины]]
| align=right| {{число|489675}}
|-
| [[Южные Афины]]
| align=right| {{число|529826}}
|-
| [[Пирей (периферийная единица)|Пирей]]
| align=right| {{число|448997}}
! align=center | Большой Пирей&lt;br&gt;''{{число|448997}}''
|-
| [[Восточная Аттика]]
| align=right| {{число|502348}}
|-
| [[Западная Аттика]]
| align=right| {{число|160927}}
|}

== Билдәле кешеләр ==
''[[:Категория:Родившиеся в Афинах|Родившиеся в Афинах]]''
; Боронғо Афина граждандары:
[[Тесей]] —б.э.т. XIII быуаттаы Афинаның иң беренсе батшаларынан, ҡалаға нигеҙ һалыусы;&lt;br /&gt;   
[[Солон]] — б.э.т. VI быуаттағы ҡануни һәм шағир, билдәле ете аҡыл эйәһенең береһе];&lt;br /&gt;   
[[Писистрат]] —б.э.т.  VI быуаттағы Афина тираны (хакимы);&lt;br /&gt;   
[[Мильтиад Младший]] — ғәскәр башлығы ( б.э.т. V быуат), Марафон янындағы фарсиҙар менән алышта еңеүсе;&lt;br /&gt;   
[[Фемистокл]] —ғәскәр башлығы(б.э.т.Vбыуат.), Саламин янындағы алышта фарсиҙарҙы еңеүсе;&lt;br /&gt;   
[[Перикл]] —сәйәсмән, б.э.т. V быуаттағы Афина етәксеһе, уның дәүерендә Афина үҫеше буйынса иң юғары нөктәгә етә;&lt;br /&gt;   
[[Софокл]] — б.э.т.V быуат  шағиры һәм драматургы;&lt;br /&gt;   
[[Сократ]] — б.э.т. V быуат аҙағындағы философ, философияла Сократ мәктәптәренә нигеҙ һалыусы;&lt;br /&gt;   
[[Алкивиад]] —ғәскәр башлығы һәм сәйәсмән, Спартаға ҡаршы Пелопоннес һуғышында Афина етәксеһе;&lt;br /&gt;   
[[Антисфен]] — философ, Сократ уҡыусыһы, [[кинизм]]ға нигеҙ һалыусы һәм  уның төп теоретигы;&lt;br /&gt;   
[[Аристофан]] — [[сатирик]]  һәм  комедиограф, «комедия атаһы»;&lt;br /&gt;   
[[Ксенофонт]] — яҙыусы, философ һәм тарихсы, Сократ уҡыусыһы;&lt;br /&gt;   
[[Платон]] — философ, Сократ уҡыусыһы, [[Аристотель]] уҡытыусыһы;&lt;br /&gt;   
[[Демосфен]] —сәйәсмән, билдәле оратор;&lt;br /&gt;   
[[Эпикур]] — философ, [[эпикуреизм]]ға нигеҙ һалыусы;&lt;br /&gt;   
[[Менандр]] — комедиограф, Яңы Аттика комедияһы оҫтаһы ;

; Византия һәм Византия осоронан һуңғы Афинала тыуған билдәле кешеләр
[[Кодрат Афинский]] (?—130) — изге апостол һәм изге дин өсөн ыҙа сиккән, етмеш апостолдың береһе.
Рим папаһы Гигин ( (?—140) —136 - 140 йылдарҙа Рим епискобы.

[[Плутарх Афинский]] — философ-неоплатоник, б.э.т. V. быуат

[[Лаоник Халкокондил]] (1423—1490) — билдәле Византия тарихсыһы

[[Димитрий Халкокондил]] (1424—1511) — грек, һуңыраҡ итальян гуманисы, Яңырыу осорондағы  ғалим, философ һәм яҙыусы.

Галанос Димитриос (1760—1833) — философ, һуңғы йөҙйыллыҡтар ҙа иң билдәле индолог, ярты ғүмерен Һиндостанда үткәрә, шунда уҡ вафат була.

== Иҡтисад ==
{{см. также|Экономика Греции}}
Афинаның иҡтисады XIX быуаттың икенсе яртыһында Грек революцияһы тамамланып, Греция дәүләте булдырылғандан һуң ныҡлап күтәрелеп китә. Афинаның баш ҡалаға әүерелеүе, сәнәғәт предприятиелары барлыҡҡа килеү ҡаланы Грециялағы урбанизация процессы үҙәгенә ҡуя .
Ҡаланың иҡтисад һәм география яғынан уңайлы урыны уның үҫешенә булышлыҡ итә, бында илдең төп юлдары алыҫ диңгеҙ юлдары менән киҫешә. Бында мөһим тимер юлдар киҫешә, Грецияның «диңгеҙ ҡапҡаһы» — Пирей порыт, Элефтериос Венизелос&quot; халыҡ-ара аэропорты бар. Уның халҡы 1919—1922 йылдарҙағы Грек -төрөк һуғышынан һуң төрлө ерҙән күсеп килгән гректар иҫәбенә арта.
[[Файл:Main building of the bank of Greece 2008.jpg|thumb|200px|Греция банкы]]
Оло Афинала илдең бөтә эшкәртеү сәнәғәтендә эшләүселәрҙең 50 % йәшәй. Баш ҡала сәнәғәте илдә етештерелгән электр энергияһының 80 % тотона һәм бөтә Греция сәнәғәте продукцияһының 70 % етештерә&lt;ref name=&quot;brit-econ&quot;&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40773/Athens/24796/The-economy Энциклопедия Британника: Athens — The economy]&lt;/ref&gt;. Оло Афинала туҡыу, тегеү, тире һәм аяҡ кейеме етештереү, аҙыҡ-түлек, металл эшкәртеү, металлургия, химия, полиграфия һәм башҡа сәнәғәт өлкәләре предприятиелары урынлашҡан. Афина яҡын-тирәһендә һуғыштан һуң төҙөлгән объекттар—Аспропиргостағы Aspropyrgos Refinery нефть эшкәртеү заводы, Скарамангас Hellenic Shipyards караптар верфе &lt;ref&gt;[http://greece.greekreporter.com/2010/10/15/deal-to-sell-shipyards-may-sink/ Deal to sell shipyards may sink]&lt;/ref&gt;, Элефсис металлургия зводы&lt;ref name=&quot;brit-econ&quot;/&gt; һ.б.айырым урын биләй.

Афина — илдең иң ҙур сауҙа һәм финанс үҙәге, мәҫәлән, Афинала йыл һайын 2,5 млн тоннанан артыҡ нефть эшкәртелә. Оло Афина аша Греция импортының 70 % һәм экспортының 40 % үтә&lt;ref name=&quot;brit-econ&quot;/&gt;. Афинала Грецияның иң ҙур банк учреждениелары—Греция Банкы, Грецияның Милли Банкы, Emporiki Bank, Piraeus Bank һәм башҡалар урынлашҡан.

2009 йыл аҙағында Афина бөтә Греция кеүек ауыр хәлдә ҡалды. Йоргос Папандреу хөкүмәтенең кризисҡа ҡаршы саралар программаһы дөйөм милли забастовкаларға килтерҙе. 2010 йылда Афина Грецияла барған забастовкалар, тәртипһеҙлекәр һәм теракттар үҙәге булып ҡалды (2010—2012)&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2010/05/05/deaths-in-athens-shock-greeks/ Народный протест в Греции привёл к гибели людей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100708012924/http://ru.euronews.net/2010/05/05/deaths-in-athens-shock-greeks/ |date=2010-07-08 }}&lt;/ref&gt;.

2017 йылда Греция иҡтисады терелә башланы: Грецияға килгән сит ил инвестициялары, Enterprise Greece рәсми матбуғат агенствоһы мәғлүмәттәре буйынса, 2016 йыл менән сағыштырғанда 30 % артты һәм 3,6 млрд евроға етте. Греция ВВП-һы үҫә башлай. 2017 йылда йән башына килем (ЕЦБ) һуңғы биш йыл эсендә тәүге тапҡыр арта.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Бизнес в Афинах: не катастрофа, а возможность|url=https://tranio.ru/articles/biznes-v-afinakh-ne-katastrofa-a-vozmozhnost/|website=Tranio|date=2018-10-04}}&lt;/ref&gt;

== Транспорт ==
[[Файл:Attica 06-13 Athens 26 Tram.jpg|thumb|Афина трамвайы]]
[[Файл:Monastiraki station.jpg|thumb|Монастираки метро станцияһы]]
Афинаға ике юл менән барып була: ҡалаға төньяҡтан килеүсе Афина — Ламия милли автострадаһы һәм көнбайыштан килеүсе Афина — Коринф автострадаһы. Афинаға [[Пирей]], Рафина һәм Лаврион аша барырға була. Бынан тыш халыҡ-ара «Элефтериос Венизелос» аэропорты бар. Афинала әлегә Грецияла берҙән-бер метрополитен эшләй.
Йәмәғәт транспорт системаһы троллейбус, [[автобус]]тар, рельс транспортынан (метрополитен, ҡала яны электропоездары һәм трамвай) тора. Афиналағы бөтә транспорт та [[кондиционер]]ҙар ҡуйылған.

Афина метрополитены— бөгөн донъялағы иң алдынғы метрополитен. Ул өс линиянан тора, картала улар өс төҫ менән билдәләнә.Йәшел линия —хәҙерге метрополитенда иң тәүгеһе, ул Афина үҙәген [[Пирей]] һәм Кифисья менән тоташтыра. Ҡалған ике линия XX быуаттың 90 йылдарында төҙөлгән һәм 2000йылда эшләй башлаған. Был линиялар бары тик ер аҫтынан 20 м тәрәнлектә үтә һәм туннелдең киңлеге- 9 метр. Күк линия Эгалеоны аэропорто менән, ҡыҙыл линия Эллинико (Ελληνικό) Анфуполи (Ανθούπολη) менән тоташтыра.
-Афина трамвайы тиҙ йөрөшлө транспорт, метро кеүек минутына тиклем теүәл йөрөй. Трамвайҙың өс тармағы бар. Береһе диңгеҙ буйлап, Фалиронан (Пирей янында) Вулаға тиклем, икенсеһе беренсеһенән «Эдем» пляжы янында айырылып , ҡала үҙәгендәге Синтагма майҙанына бара, Синтагма майҙанына , ҡала үҙәгенә Вуланан килә. Шулай итеп, трамвай линиялары «өс япраҡ» булдыра

— Автобус паркы ДВС автобустарынан ([улар дизельяғыулығы һәм тәбиғи газда эшләй) һәм Афина троллейбустарынан тора.

— Ликавит тауына [[фуникулёр]]ҙа менеп була, был трасса тау эсендә урынлашҡан. Йәйен ул 8.45 сәғәттән төнгө 0.45 тиклем эшләй (кесаҙна 10.45 −0.45 сәғәттә) һәм ҡышын 8.45 −0.15 (кесаҙна 10.45 — 0.15 сәғәттә).

Афинала бик күп такси эшләй (һары төҫтә). Афинала такси башҡа илдәргә ҡарағанда арзаныраҡ, тик хеҙмәтләндереү сифаты түбәнерәк.

Элефтериос Венизелос аэропорты Афинана көнсығыштараҡ, Спата янында урынлашҡан, уны ҡала менән автомобиль юлы, тимер юл һәм метро линияһы бәйләй.
Афиналағы ике автомобиль юлы: Афина — Патра (ΕΟ8α, Европа маршруты E65|E65]]/Европа маршруты E94|E94]]) һәм Афина — Салоники (EO1, Европа маршруты E75|E75]]), һәм уларҙы тоташтырыусы тышҡы ҡулса ({{нп3|Аттика (улица)|Аттика|el|Αττική Οδός}}) [[Элефсис]] янында башлана һәм халыҡ-ара аэропортянына тиклем бара.

== Ҡомартҡылар ==
Боронғо Греция һәм Боронғо Рим осоро ҡомартҡылары:
{{кол|мал=да}}

Афина акрополе&lt;br&gt;
Ел башняһы&lt;br&gt;
Дионис Театры&lt;br&gt;
Ликавит&lt;br&gt;
Одеон Герода Аттика&lt;br&gt;
Афина агораһы&lt;br&gt;
Олимпия Зевсы ҡорамы&lt;br&gt;
Ареопаг&lt;br&gt;
Стоя Аттала&lt;br&gt;
Адриан китапханаһы&lt;br&gt;
Гефест ҡорамы&lt;br&gt;
Панатинаикос ҡорамы
{{конец кол}}

[[Файл:Kolokotronis statue Athens.jpg|thumb|200px|[[Национальный исторический музей Греции]] и статуя [[Колокотронис, Теодорос|Теодороса Колокотрониса]]]]

Афинала милли сәнғәттең ҡаатланмаҫ өлгөләре һаҡлана. Акрополь музейында һәм Милли археология музейында бик күп скульптураларҙы, бигерәк тә архаика осоро скульптураларын күрергә була. Унда б.э.т. 5 века пластика ҡомартҡылары һаҡлана. —Зевстың бронза һыны, классик осор наисктар барельефтары һәм б.э.т.3—2 мең йыллыҡтар бороғо грек керамикаһының ҙур коллекцияһы. Урта быуат иконалары һәм башҡа художество әйберҙәре Византия музейында туапланған . Этнографик материалдың һәм халыҡ сәнғәтенең бай коллекцияһы Бнаки тарих һәм этнография музейында күрһәтелә. Афинала ике йөҙҙән артыҡ музей һәм шәхси галерея бар, улар араһында иң ҙурҙары&lt;ref&gt;[http://www.athensinfoguide.com/ru/wtsmuseums.htm Музеи Афин — Athens Info Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526050926/http://www.athensinfoguide.com/ru/wtsmuseums.htm |date=2015-05-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.athensmuseums.ru/collections.php Проект «Музеї Афін»]&lt;/ref&gt;:
{{кол}}
Керамик археология музейы&lt;br&gt;
Византия һәм Христиан музейы (Bασ. Σοφίας 22)&lt;br&gt;
Милли Археология музейы (Τοσίτσα 1)&lt;br&gt;
Милли Тарих музейы (Σταδίου 13 και Κολοκοτρώνη)&lt;br&gt;
Театр музейы (Ακαδημίας 50)&lt;br&gt;
Акрополь музейы&lt;br&gt;
Боронғо Агора музейы&lt;br&gt;
Элефтерио Венизелос музейы (Πάρκο Ελευθερίας)&lt;br&gt;
Грек халыҡ сәнғәте музейы (Κυδαθηναίων 17)&lt;br&gt;
Грек балалар сәнғәте музейы (Κόδρου 9)&lt;br&gt;
Грек халыҡ музыка ҡоралдары музейы (Διογένους 1-3)&lt;br&gt;
Ислам сәнғәте музейы]] (Ασωμάτων 22 &amp; Διπύλου)&lt;br&gt;
Афина университеты музейы (Θόλου 5)&lt;br&gt;
Канеллопулос музейы (Θεωρίας 12 και Πανός)&lt;br&gt;
Киклда сәнғәте музейы (Νεοφύτου Δούκα 4)&lt;br&gt;
Бенаки музейы(Κουμπάρη 1 και Πειραιώς 138)&lt;br&gt;
Афина ҡалаһы музейы (Παπαρρηγοπούλου 7)&lt;br&gt;
Акрополдәге Яңы музей (Μακρυγιάννη 2-4)&lt;br&gt;
Нумизматика музейы (Πανεπιστημίου 12)&lt;br&gt;
Балалар музейы (Κυδαθηναίων 14)&lt;br&gt;
Һуғыш музейы (Ριζάρη 2)&lt;br&gt;
Тимер юл музейы (Σιώκου 4)&lt;br&gt;
Почта музейы (Πλατεία Παναθηναϊκού Σταδίου 5)&lt;br&gt;
Музей-караптар «Олимпия (трирема)» (боронғо грек триремаһы реконструкцияһы) һәм «Георгиос Авероф» (броненосный крейсер)- Афиналағы Фалер ҡалаһында
{{конец кол}}

Башҡа иҫтәлекле урындар:
-Кесариани монастыре&lt;br&gt;
-Беренсе Афина зыяраты

== Спорт ==
[[Файл:Image Olympiacos Chelsea CL0708 2.jpg|thumb|250px|Матч [[Олимпиакос (футбольный клуб, Пирей)|Олимпиакос]] — [[Челси (футбольный клуб)|Челси]], [[Лига чемпионов УЕФА|Лига чемпионов]] 2008, [[Караискакис (стадион)|стадион Караискакис]]]]
Афинала иң яратҡан спорт төрҙәреспорта — футбол һәм баскетбол. Ике Олимпия уйыны үткән урын— 1896 һәм 2004 йылдарҙа. 2004 йылғы Йәйге Олимпия уйындарын үткәреү өсөн Афина олимпия комплексын яңыртып ҡорорға тура килә, хәҙер ул донъялағы иң матур к комплекстарҙың береһе тип иҫәпләнә&lt;ref&gt;[http://www.athens-today.com/e-olimpica_stadio.htm OAKA Olympic Park: The Olympic Stadium]&lt;/ref&gt;. Уның стадионы-Грецияның иң ҙур стадионы, бында УЕФА-ның чемпиондар лигаһының ике финалы уҙғарыла—1994 һәм 2007йылдарҙа.

Илдең икенсе ҙур стадионы— Караискакис, ул Пирейҙа урынлашҡан. 1971 йылда ул УЕФА кубогы финалын ҡабул итә. Афинала өс баскетбол Евролигаһы матчы үтә: тәүгеһе- 1985 йылда;икенсеһе — 1993 йылда «Тыныслыҡ һәм Дуҫлыҡ» стадионында, уны SEF тип беләләр—был Европалағы иң ҙур һәм шәп ябык арена&lt;ref&gt;[http://www.athens-today.com/e-olimpica_faliro.htm The Olympic Coastal Complex]&lt;/ref&gt;;өсөнсөһы— 2007 йылда ябыҡ Олимпия стадионында. Греция баш ҡалаһында бынан тыш башҡа бик күп спорт төрҙәре буйынса ярышатар үтә,мәҫәлән, [[еңел атлетика]], [[волейбол]], һыуҙағы поло һәм башҡа.

1972 йылдан алып Афинала йыл һайын Халыҡ-ара ңел атлетика «алтын статусына» эйә булған Афин классик марафоны үтә&lt;ref name=&quot;MN1&quot;&gt;Nikitaridis, Michalis (2007-11-02). [http://www.iaaf.org/news/Kind=2/newsId=42234.html Athens Classic Marathon celebrates 25th anniversary — PREVIEW] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121023174159/http://www.iaaf.org/news/Kind=2/newsId=42234.html |date=2012-10-23 }}. [[IAAF]]. Retrieved on 2009-11-08.&lt;/ref&gt;. 2011 йылдың ғинуарында Халыҡ -ара марафондар һәм йүгереүҙәр ассоциацияһы Греция мәҙәниәт һәм туризм министрлығы менән үҙенең штаб-квартираһын Грецияға күсереү туаһында килешеү төҙөнө&lt;ref&gt;[http://www.ekathimerini.com/4dcgi/_w_articles_wsite5_1_27/01/2011_375587 Athens becomes world’s marathon capital, Jan 27, 2011, [[Катимерини]]]&lt;/ref&gt;.

Афинала өс престижлы мультиспорт клубы эшләй: Олимпиакос, Панатинаикос (футбол клубы) һәм АЕК. Был клубтарҙың футбол подразделениелары P.O.K. — {{lang-el|Podosfairikes Omades Kentrou}} ассоциацияһын булдыра. Был ассоциация 1972 йылда Греция футбол федерацияһы менән финанс мәсьәләһе буйынса бөхәс арҡаһында бергә килешеп ил чемпионатында ҡатнашмаҫҡа ҡарар ҡабул иткәндән һуң барлыҡҡа килә. Ул сезонда клубтар бер-береһе менән тик иптәштәрсә матчтарҙа ғына уйнай.

Баскетбол Грецияла 1968 йылдан АЕК клубына Куьок тотоусылар Кубогын биргәндән һуң ғына тарала башлай . Был уйын менән ҡыҙыҡһыныу 1987 йылдан, 2005йылдарҙан һуң Греция командаһының Европа чемпионатында еңеүенән һуң айырыуса көсәйә. «Панатинаикос» — Евролиганың биш тапҡыр чемпионы (1996, 2000, 2002, 2007, 2009), «Олимпиакос» —өс тапҡыр (1997, 2012, 2013). Греция баш ҡалаһының иң билдәле профессональ баскетбол командалары: «Олимпиакос», «[[Панатинаикос (баскетбольный клуб)|Панатинаикос]]», [[АЕК (баскетбольный клуб)|АЕК]], «Паниониос», «[[Панеллиниос (баскетбольный клуб)|Панэллиниос]]», «[[Марусси (баскетбольный клуб)|Марусси]]».

=== Олимпия уйындары ===
{{см. также|Греция на Олимпийских играх}}

==== Олимпиада 1896 ====
[[Файл:1906 Intercalated Olympic Games Opening Ceremony.jpg|thumb|200px|Открытие [[Летние Олимпийские игры 1896|Олимпиады 1896]]]]
1894 йылдың 23 июнендә [[Сорбонна]]ла (Франция) Халыҡ-ара Олимпия комитетының тәүге конгрессы үтә.Уны барон [[Пьер де Кубертен]] йыя, уның уйынса тәүге яңыртылған Олимпия уйындары 1900 йылда [[Париж]]да Бөтә донъя күргәҙмәһе ваҡытында булырға тейеш була. Ләкин конгресҡа Боронғо Олимпия уйындары тураһында доклад уҡырға саырылған грек тәржемәсеһе һәм яҙыусыһы Димитриос Викелас Олимпиаданы Афинада үткәрергә тәҡдим итә. Был боронғо традициялар менән бәйләнеште тергеҙеү булыр ине&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.aafla.org/6oic/OfficialReports/Mallon/1896.pdf |title=LA84 Foundation |accessdate=2012-03-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514004346/http://www.aafla.org/6oic/OfficialReports/Mallon/1896.pdf |archivedate=2011-05-14 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Конгрессбыл идеяны яҡлап сыға, Викеласты Халыҡ-ара Олимпия комитетының тәүге президенты итеп һайлап ҡуялар, сөнки устав буйынса был вазифаны тик Олимпиаданы ҡабул итеүсе илдең вәкиле генә биләй ала..

Ул саҡтағы Греция премьер-министры Харилаос Трикупис Кубертен идеяһына ҡырҡа ҡаршы сыға. Был ҙур сараны әҙерләү өсөн дәүләттең ул тиклем аҡсаһы юҡ тип иҫәпләй, ләкин Греция короле Георг I был идеяны хуплай һәм эре грек промышленниктарына һәм коммерсанттарына мөрәжәғәт итә. Трикупис отставкаға китә. Георгиос Аверофф Панатинаикосты—ярыштар уҙырға тейешле төп аренаны ремонтларға аҡса бирә , ә уйынды үткәреү һәм «Заппион» күргәҙмә залын төҙөү өсөн Евангелис Заппас.

==== Олимпиада 1906 ====
[[Файл:1906 Athens stadium.jpg|thumb|200px|[[Панатинаикос (стадион)|Стадион Панатинаикос]], 1906 йыл]]
1906 йылғы Өҫтәлмә олимпия уйындары Халыҡ-ара Олимпия комитеты тарафынан планлаштырыла. [[Пьер де Кубертен]] бөтә Олимпия уйындарын да Афинаа үткәрмәҫкә тәҡдим итә, Халыҡ-ара лимпия комитеты яңы график төҙөй. Уның буйынса рәсми Олимпия уйындары араһында өҫтәлмә Олимпия уйындары үткәреү ҡарала, Өҫтәлмә Олимпия уйындары булып һәр саҡ Афина ҡала.

1906 йылғы Өҫтәлмә Олимпиада 1900, 1904 йәки 1908 йылдарҙағы рәсми Олимпидаларға ҡарағанда уңышлыраҡ була, уны үткәреү ваҡыты бер айға һуҙылмай. Был Өҫтәлмә уйындар ваҡытында спортсмендар тәүге тапҡыр Халыҡ-ара Олимпия комитетында мотлаҡ теркәлергә тейеш була. Беренсе тапҡыр Олимпия уйындарын асыу айырым тантаналы сара итеп ойошторола, тәүге тапҡыр милли командалар стадион буйлап үҙ дәүләте флагтарын тотоп үтә —был традиция әле лә һаҡлана&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.sports-reference.com/olympics/about/events.html |title=What Events are Olympic? |accessdate=2012-03-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511131514/http://www.sports-reference.com/olympics/about/events.html |archivedate=2011-05-11 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511131514/http://www.sports-reference.com/olympics/about/events.html |date=2011-05-11 }}&lt;/ref&gt;.

==== Олимпиада 2004 ====
[[Файл:Olympic flame at opening ceremony.jpg|thumb|200px|Олимпия утын ҡабыҙыу]]
Афина менән Рим 2004 йылғы Олимпиада үткәреү өсөн көрәшкәндә, Афина 66 балл, Рим 44 йыя&lt;ref&gt;[http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/1997/09/05/athens_update/ Sentiment a factor as Athens gets 2004 Olympics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080519032341/http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/1997/09/05/athens_update/ |date=2008-05-19 }}&lt;/ref&gt;, Лозаннала Олимпия комитеты Афина еңеүен рәсми теркәп ҡуя. Олимпия уйындарына әҙерлек барышында башта МОК ҡайһы бер Олимпия майҙандарын ваҡытында өлгөртөрҙәрме тип хәүеф белдерә. 2000 йылда Ойоштороу комитеты Президенты итеп Яна Ангелопулос-Даскалаки тәғәйенләнә, шул ваҡыттан алып төҙөлөш эштәре бик йылдам бара.

Бик ауыр сығымдар булыуға ҡарамаҫтан (1,5 млрд АҠШ доллары), Афина бары бер нисә йыл эсендә хәҙерге замандағы иң алдынғы ҡалаларының береһенә әйләнә , бигерәк тә транспорт инфраструктураһы буйынса. Уйындарҙа 202 илдән {{число|10000}} спортсмен ҡатнаша&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2004/SPORT/08/29/closing.ceremony/ Athens bids farewell to the Games] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080115082941/http://edition.cnn.com/2004/SPORT/08/29/closing.ceremony/ |date=2008-01-15 }}&lt;/ref&gt; было продано более 3,5 миллионов билетов&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.greekembassy.org/embassy/content/en/Article.aspx?office=3&amp;folder=200&amp;article=13956 |title = Olympic ticket sales officially top 3.5-million mark |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070927232754/http://www.greekembassy.org/embassy/content/en/Article.aspx?office=3&amp;folder=200&amp;article=13956 |archivedate = 2007-09-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927232754/http://www.greekembassy.org/embassy/content/en/Article.aspx?office=3&amp;folder=200&amp;article=13956 |date=2007-09-27 }}&lt;/ref&gt;, был хәҙерге заман Олимпия уйындарында икенсе күрһәткес. Уның буйынса Афина тик Сиднейҙан ғына артта ҡала, унда 2000 йылғы Олимпия уйындарын 5 млн кеше ҡарай.

== Ҡәрҙәш ҡалалар ==
* {{Төркмәнстан}} [[Ашхабад]] ({{lang-en|Ashgabat}}), [[Төркмәнстан]]
* {{АҠШ}} [[Вашингтон]] ({{lang-en|Washington}}), [[АҠШ]]
* {{АҠШ}} [[Лос-Анджелес]] ({{lang-en|Los Angeles}}), Калифорния, АҠШ (10 февраль 1984)
* {{АҠШ}} [[Чикаго]] ({{lang-en|Chicago}}), Иллинойс, АҠШ (1997)
* {{АҠШ}} [[Филадельфия]] ({{lang-en|Philadelphia}}), Пенсильвания, АҠШ
* {{АҠШ}} [[Бостон]] ({{lang-en|Boston}}), Массачусетс, АҠШ
* {{АҠШ}} Афины, Джорджия, АҠШ
* {{Канада}} [[Монреаль]] ({{lang-fr|Montréal}}, {{lang-en|Montreal}}), [[Канада]]
* {{Португалия}} [[Лиссабон]] ({{lang-pt|Lisboa}}), [[Португалия]]
* {{Италия}} [[Генуя]] ({{lang-it|Genova}}), [[Италия]]
* {{Италия}} [[Флоренция]] ({{lang-it|Firenze}}), Италия
* {{Италия}} [[Сиракузы]] ({{lang-it|Siracusa}}), Италия (18 июль 2002)
* {{Испания}} [[Мадрид]] ({{lang-es|Madrid}}), [[Испания]] (4 май 1971)
* {{Испания}} [[Барселона]] ({{lang-ca|Barcelona}}), Испания
* {{Төркиә}} Стамбул ({{lang-tr|İstanbul}}), [[Төркиә]]
* {{Колумбия}} [[Кали]] ({{lang-es|Santiago de Cali}}), [[Колумбия]]
* {{Чехия}} [[Прага]] ({{lang-cs|Praha}}), [[Чехия]]
* {{Рәсәй}} [[Мәскәү]], [[Рәсәй]]
* {{Рәсәй}} [[Домодедово]], Рәсәй
* {{Ҡытай}} [[Пекин]] ({{lang-zh|北京}}), [[Ҡытай]] (2005)
* {{Ҡытай}} [[Сиань]] ({{lang-zh|西安}}), Ҡытай
* {{Чили}} [[Сантьяго]] ({{lang-es|Santiago de Chile}}), [[Чили]] (21 октябрь 1969)
* {{Кипр}} [[Никосия]] ({{lang-el|Λευκωσία}}), [[Кипр]] (28 июнь 1988)
* {{Палестина автономияһы}} [[Вифлеем]] ({{lang-ar|بيت لحم}}), [[Фәләстин Дәүләте|Фәләстин]] (13 май 1986)
* {{Марокко}} [[Рабат]] ({{lang-ar|الرباط}}), [[Марокко]] (9 июль 1990)
* {{Перу}} [[Куско]] ({{lang-es|Cusco}}), [[Перу]] (18 сентябрь 1991)
* {{Сербия}} [[Белград]] ({{lang-sr|Београд}}), [[Сербия]]
* {{Мысыр}} [[Ҡаһирә]] ({{lang-ar|القاهرة}}), [[Мысыр]]
* {{Ливан}} [[Бейрут]] ({{lang-ar|بيروت}}), [[Ливан]]
* {{Украина}} [[Киев]] ({{lang-uk|Київ}}), [[Украина]]

;Партнёр ҡалалар
* {{Франция}} [[Париж]] ({{lang-fr|Paris}}), [[Франция]] (2000)
* {{Армения}} Ереван ({{lang-hy|Երևան}}), [[Әрмәнстан]]
* {{Италия}} [[Рим]] ({{lang-it|Roma}}), [[Италия]]

== Демография ==
Бойондороҡһоҙлоҡ яулауынан башлап Греция башҡалаһының халыҡ иҫәбе:
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size:90%;text-align:left&quot;
|-
! Йыл
! Муниципалитет, кеше
! [[:en:Metropolitan area|Метрополь зона]], кеше
|-
|  1833
|  4000&lt;ref&gt;{{cite book |last=Tung |first=Anthony |year=2001 |title=Preserving the World's Great Cities:The Destruction and Renewal of the Historic Metropolis |url=https://archive.org/details/preservingworlds00anth |location=New York |publisher=Three Rivers Press |isbn=0-609-80815-X |pages=[https://archive.org/details/preservingworlds00anth/page/260 260], 263, 265 |chapter=The City of the Gods Besieged}}&lt;/ref&gt; || —
|-
|  1870 ||  44 500&lt;ref name=&quot;tung&quot;/&gt; || —
|-
|  1896 ||  123 000&lt;ref name=&quot;tung&quot;/&gt; || —
|-
|  1921 (халыҡ алмашыуына тиклем) ||  473 000&lt;ref name=&quot;tung&quot;/&gt; || —
|-
|  1921 (халыҡ алмашыныуынан һуң) ||  718 000&lt;ref name=&quot;tung&quot;/&gt; || —
|-
|  1971 ||  867 023&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;dat=32&amp;geo=-92&amp;srt=2pnn&amp;col=aohdq&amp;pt=c&amp;va=&amp;geo=460748373|title=World Gazetter City Pop:Athens|publisher=www.world-gazetter.com|archiveurl=http://www.webcitation.org/682NYMW17|archivedate=2012-05-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001023432/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;dat=32&amp;geo=-92&amp;srt=2pnn&amp;col=aohdq&amp;pt=c&amp;va=&amp;geo=460748373 |date=2007-10-01 }}&lt;/ref&gt; || —
|-
|  1981 ||  885 737 || —
|-
| 1991 || 772 072 || 3 444 358&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;dat=32&amp;geo=460748373&amp;srt=2pnn&amp;col=aohdq&amp;geo=-1048919|title=World Gazetter Metro Pop:Athens|publisher=www.world-gazetter.com|archiveurl=http://www.webcitation.org/682NZ0r6M|archivedate=2012-05-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001062603/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;dat=32&amp;geo=460748373&amp;srt=2pnn&amp;col=aohdq&amp;geo=-1048919 |date=2007-10-01 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2001 || 745 514&lt;ref name=pop&gt;{{cite web|url=http://www.statistics.gr/Main_eng.asp|title=Population of Greece|work=General Secretariat Of National Statistical Service Of Greece|publisher=www.statistics.gr|accessdate=2007-08-02|year=2001|deadlink=404}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701001022/http://www.statistics.gr/Main_eng.asp |date=2007-07-01 }}&lt;/ref&gt; || 3 761 810&lt;ref name=pop/&gt;
|-
|-
|2011 ||655 780 ||3 737 550&lt;ref name=&quot;statistics1&quot;/&gt;
|}

== Климат ==
Афина климаты — субтропик ярымсүллек климаты (Классификация климатов Кёппена: ''BSh''). Ҡышын ҡырау төшөштөрә, ҡайһы ваҡыт ҡар яуа. Йәй бик ҡоро һәм эҫе. Айҙар буйы бер ниндәй яуым-төшөм булмаған саҡтар ҙа була. урта диңгеҙ тәьҫире арҡаһында көҙ бында оҙаҡ була, ә яҙ һуңыраҡ башлана.
{{Климат города
|Город_род=Афина
|Источник=[http://svali.ru/catalog~27~16716~index.htm Туристический портал], [http://pogoda.ru.net/climate2/16716.htm «Погода и Климат»]
| Янв_ср=10.2          | Янв_ср_осад=48
| Фев_ср=10.1          | Фев_ср_осад=37
| Мар_ср=12.2          | Мар_ср_осад=47
| Апр_ср=15.9          | Апр_ср_осад=33
| Май_ср=20.6          | Май_ср_осад=15
| Июн_ср=25.5          | Июн_ср_осад=6
| Июл_ср=28.3          | Июл_ср_осад=6
| Авг_ср=28.2          | Авг_ср_осад=6
| Сен_ср=24.3          | Сен_ср_осад=22
| Окт_ср=19.7          | Окт_ср_осад=42
| Ноя_ср=15.0          | Ноя_ср_осад=67
| Дек_ср=11.7          | Дек_ср_осад=69
| Год_ср=18.5          | Год_ср_осад=398
| Янв_ср_мин=7.0        | Янв_ср_макс=13.5
| Фев_ср_мин=6.7        | Фев_ср_макс=13.7
| Мар_ср_мин=8.4        | Мар_ср_макс=16.0
| Апр_ср_мин=11.4        | Апр_ср_макс=19.7
| Май_ср_мин=15.6       | Май_ср_макс=24.6
| Июн_ср_мин=20.3       | Июн_ср_макс=29.5
| Июл_ср_мин=23.0       | Июл_ср_макс=32.6
| Авг_ср_мин=23.2       | Авг_ср_макс=32.6
| Сен_ср_мин=19.7       | Сен_ср_макс=28.5
| Окт_ср_мин=15.8       | Окт_ср_макс=23.5
| Ноя_ср_мин=11.7        | Ноя_ср_макс=18.3
| Дек_ср_мин=8.7        | Дек_ср_макс=14.7
| Год_ср_мин=14.3       | Год_ср_макс=22.3
| Янв_а_макс=22.1       | Янв_а_мин=-2.9
| Фев_а_макс=22.0       | Фев_а_мин=-4.2
| Мар_а_макс=28.0       | Мар_а_мин=-1.8
| Апр_а_макс=30.4       | Апр_а_мин=0.6
| Май_а_макс=35.6       | Май_а_мин=8.0
| Июн_а_макс=39.6       | Июн_а_мин=11.5
| Июл_а_макс=42.0       | Июл_а_мин=15.5
| Авг_а_макс=41.9       | Авг_а_мин=16.0
| Сен_а_макс=37.6       | Сен_а_мин=10.4
| Окт_а_макс=33.8       | Окт_а_мин=5.4
| Ноя_а_макс=27.0       | Ноя_а_мин=1.4
| Дек_а_макс=22.5       | Дек_а_мин=-1.8
| Год_а_макс=42.0       | Год_а_мин=-4.2
| Янв_вода=17
| Фев_вода=17
| Мар_вода=16
| Апр_вода=17
| Май_вода=19
| Июн_вода=22
| Июл_вода=25
| Авг_вода=26
| Сен_вода=25
| Окт_вода=24
| Ноя_вода=22
| Дек_вода=19
| Год_вода=21
}}

== Рәсемдәр ==
&lt;center&gt;
{| class=&quot;toccolours&quot; border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;2&quot;
|-
| [[Файл:Areopagus.jpg|border|170px]]
| [[Файл:Mk01n101.jpg|border|185px]]
| [[Файл:Athens University main building.jpg|border|170px]]
| [[Файл:National library of greece athens.jpg|border|170px]]
|-
| &lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;&lt;small&gt;Холм Ареопаг&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;&lt;small&gt;Афинская академия&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;&lt;small&gt;Афинский университет&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;&lt;small&gt;Национальная библиотека Греции&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|-
| [[Файл:Hadrian Arch and Acropolis Athens 17-03-05 02.jpg|border|170px]]
| [[Файл:Panathinaiko.jpg|border|170px]]
| [[Файл:Ac.agora3.jpg|border|170px]]
| [[Файл:Athens agora bizanthian church Agii Apostoli.jpg|border|180px]]
|-
| &lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;&lt;small&gt;Афинский акрополь и Арка Адриана&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;&lt;small&gt;Мраморный стадион Панатинаикос&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;&lt;small&gt;Римский форум и Башня Ветров&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;&lt;small&gt;Церковь Святых Апостолов&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|}
&lt;/center&gt;

== Һылтанмалар ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Афины}}
* [http://www.athens24.com Афина ҡулланмаһы]
* [http://www.everyfoto.com/index.php/Fotos/Reisefotos/Europa/Griechenland/Athen/ Афина фотогалереяһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130413063951/http://www.everyfoto.com/index.php/Fotos/Reisefotos/Europa/Griechenland/Athen/ |date=2013-04-13 }} ([[Герман теле|нем.]])

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;

{{Европа башҡалалары}}
{{Йәйге Олимпия уйындары башҡалалары}}

[[Категория:Греция]]
[[Категория:Европа баш ҡалалары]]</text>
      <sha1>j2l23y12wbodoyo3baw79u96mz5s8my</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым Ай халыҡ-ара ойошмаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52336</id>
    <revision>
      <id>1306140</id>
      <parentid>1275997</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T16:05:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39896" sha1="a3hbbmimb6sgjvl6jh29ana4x5m3n7y" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Croixrouge logos.jpg|thumb]]
'''Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым Ай халыҡ-ара ойошмаһы''' ('''Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре''' булараҡ билделе) — [[1863]] йылда ойошторолған бөтә донъяла 100 миллион хеҙмәткәр һәм ирекмәнде берләштергән халаҡ-ара ижтимағи эшмәкәрлек.
 
«Ғазап сиккәндәргә бер ниндәй айырмаһыҙ ярҙам итергә, донъяла тыныслыҡ өсөн булышлыҡ итергә»&lt;ref name=&quot;spb&quot;&gt;[http://www.spbredcross.org/about/redcross/ Международное движение Красного Креста и Красного Полумесяца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090819000733/http://www.spbredcross.org/about/redcross/ |date=2009-08-19 }} на сайте Санкт-Петербургского отделения Российского Красного Креста]&lt;/ref&gt; эшмәкәрлектең төп маҡсаты тип һанала.

'''Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәренең өлөштәре:'''
* Ҡыҙыл Тәренең халыҡ-ара комитеты (МККК).
* Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым ай йәмғиәтенең халыҡ-ара федерацияһы (МФОКК и КП).
* Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым Айҙың төбәк ойошмалары.

'''Хәрәкәттең етәксе органдары:'''
* Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым Ай халыҡ-ара конференцияһы, ҡағиҙә булараҡ, 4 йылға бер үткәрелә. Унда милли йәмғиәттәр Женева Конфенцияһында ҡатнашыусы дәүләттәр вәкилдәре менән осрашыу үткәрә.
* Делегаттар советы ултырышы 2 йылға бер тапҡыр үткәрелә.
* Даими комиссия Конференциялар араһындағы ваҡытта Халыҡ-ара конференцияның тулы хоҡуклы органы булып тора.
[[Файл:IKRK Hauptquartier.jpg|thumb|Ҡыҙыл Тәре халыҡ-ара комитетының Женевалағы штаб-квартираһы]]

== Төп принциптар ==
[[Файл:RedCrescentAz.jpg|thumb|Ҡыҙыл Ярым Ай төшөрөлгән ашығыс ярҙам автомобиле. Баҡы, Әзербайжан]]
Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым ай ХХ Халыҡ-ара конференцияһында [[Вена]]ла [[1965]] йылда иғлан ителгән.

Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым ай хеҙмәткәрҙәре һәм волонтёрҙары ошо принциптар менән эшмәкәрлек итә.

; Кешелеклелек

Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым ай хәрәкәте яуҙа яраландарға бер ниндәй айырмаһыҙ һәм өҫтөнлөкһөҙ, халыҡ-ара йәки милли кимәлдә булыуына ҡарамай, кешенең ғазап сигеүен еңеләйтергә тырышыу ниәте менән барлыҡҡа килгән. Хәрәкәт кеше ғүмерен һәм һаулығын һакларға, шәхескә ихтирамлы булырға саҡыра. Ул халыҡтар араһында аңлашыныусанлыҡ, дуҫлыҡ, хеҙмәттәшлеккә булышлыҡ итә.

; Ғәҙеллек

Эшмәкәрлек милли, раса, дини, синыф һәм сәйәси ҡараш буйынса бер ниндәй ҙә дискриминация үткәрмәй. Ул тик кешеләрҙең, беренсе сиратта мохтажлыларҙың, хәлен еңеләйтергә тырыша.

; Битарафлыҡ (нейтраль ҡараш)

Дөйөм ышанысты һаклау өсөн Ойошма хәрби конфликтта сәйәси, раса, дини һәм идеологик бәхәстә ҡатнашмай.

; Бойондороҡһоҙлоҡ

Ойошма бойондороҡһоҙ. Төбәк ойошмалары үҙ хөкүмәтенә гуманитар даирәлә ярҙам күрһәтеп, үҙ илендәге закондарға бойһона, Ҡыҙыл Тәре принциптары сиктәрендәге эшмәкәрлекте һаклау өсөн автономияны һакларға тейеш.

; Ирекле

Үҙенең ирекле эшмәкәрлеген Ойошма бер ниндәй ҙә файҙа алыу ниәте менән башҡармай.

; Берҙәмлек

Бер илдә бер генә Ҡыҙыл Тере төбәк ойошмаһы булырға тейеш. Ул һәр кем өсөн асыҡ һәм эшмәкәрлеген ил территорияһының бөтә ерендә лә башҡарырға тейеш.

; Универсаллек

Эшмәкәрлек бөтә донъяла башкарыла. Бөтә төбәк ойошмалары тигеҙ хоҡуклы һәм бер-береһенә ярҙам итергә бурыслы.

[[Файл:Flag of the Red Crystal.svg|thumb|Ҡыҙыл кристалл, Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым ай халыҡ-ара ойошмаһының дини нейтраль символы.]]
[[Файл:Timbre Turquie Croissant rouge 1928.jpg|thumb|Төркиәнең почта-һалым маркаһы.Ҡыҙыл Ярым ай фондына иғәнә (1928, 1 пиастр).]]

== Эмблемалары ==
Был ойошманың (МККК) флагының — аҡ туҡымала ҡыҙыл тәре— башта бер ниндәй ҙә дини мәғәнәһе булмаған, ул бары тик Швейцария флагының негативы (инверсияһы, ҡыҙыл ерлектәге аҡ тәре урынына аҡ ерлектәге ҡыҙыл тәре). Ләкин 1877—1878 йылдарҙа Рәсәй менән һуғыш осоронда [[Ғосман империяһы]] был эмблеманы ҡулланыуҙан баш тарта һәм Тәрене Ҡыҙыл Ярым Айға алмаштыра, сөнки Ҡыҙыл Тәре Тәре йөрөтөүселәрҙе хәтерләтеп, тиҫкәре ҡараш тыуҙыра.

1929 йылғы Женева конвенцияһы буйынса Ҡыҙыл Ярым Айҙы икенсе һаҡлау эмблемаһы тип таныла. Был эмблеманы хәрәкәттә ҡатнашҡан мосолман илдәрендәге ойошмалар ҡуллана, ләкин барыһында ла түгел. Мәҫәлән, Индонезиялағы ойошма Ҡыҙыл Тәре эмблемаһын ҡуллана, сөнки был ойошома дини ойошма түгел, ойошма ла, ил дә дини яҡтан нейтраль (битараф)&lt;ref&gt;{{cite news|title=Indonesian Red Cross Refuses to Change Its Logo|url=http://jakartaglobe.id/archive/indonesian-red-cross-refuses-to-change-its-logo/|accessdate=2017-04-05|work=Jakarta Globe|date=2012-02-26|author=BeritaSatu|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170406021559/http://jakartaglobe.id/archive/indonesian-red-cross-refuses-to-change-its-logo/|archivedate=2017-04-06}}&lt;/ref&gt;.

Шулай уҡ рәсми билдә булараҡ Иран символдары Арыҫлан менән Ҡояш та ҡулланылған. 1979 йылғы Ислам революцияһынан һуң улар монархия символы булараҡ Иран флагынан алына, Ирандың яңы хөкүмәте мосолмандар өсөн ғәҙәти булған Ҡыҙыл Ярым Айҙы ҡабул итә, ә ойошма Иран Ислам Республикаһының Ҡыҙыл Ярым Ай йәмғиәте тип атала башлай. Быға ҡарамаҫтан, арыҫлан менән ҡояш әле лә Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре ойошмаһы эмблемаларының береһе тип иҫәпләнә, Иран теләгән бер ваҡытта был билдәне кире ҡабул итә ала.

2005 йылдың декабрь айында Ҡыҙыл Давид йондоҙон билдә итеп ҡулланыу тәҡдиме кире ҡағыла, ләкин Израиль дипломаттары һәм Америка Ҡыҙыл Тәре йәмғиәте тырышлығы менән уның урынына өсөнсө нейтраль билдә- Ҡыҙыл кристалл ҡабул ителә&lt;ref&gt;[http://www.icrc.org/rus/resources/documents/misc/emblem-keyfacts-140107.htm Красный кристалл: эмблема Третьего Протокола вступает в силу]&lt;/ref&gt;.
1906 йылдан алып, Ҡыҙыл Тәре «Johnson &amp; Johnson» фирмаһының сауҙа маркаһы булып тора, был эмблема фирма тарафынан 1887 йылдан башлап ҡулланыла. 1905 йылда АҠШ Конгрессы Ҡыҙыл Тәрене Ҡыҙыл Тәре ойошмаһынан башҡа ойошмаларға ҡулланыуҙы тыйған. J&amp;J алдараҡ рәсмиләштергәлектән үҙ эмблемаһын һаҡлап ҡала.

Ҡыҙыл Тәре һәм Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тре һәм Ҡыҙыл Ай хәрәкәтенең ҡурсалау эмблемаһы, шуға күрә башҡа ойошмаларға халыҡ-ара хоҡуҡ уны ҡулланыуҙы тыя. 1949 йылғы Женева конвенцияһы менән Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым Ай комитетының хоҡуҡи статусы нығытылды, шуға күрә Ҡыҙыл Тәре (һәм Ҡыҙыл Ярым Ай) билдәһе бөтә донъяла ла һаҡлана.

[[Советтар Союзы]]нда һәм һуңыраҡ элекке совет республикаларында (СНГ) Ҡыҙыл Тәре медицинаға бәйле бөтә нимәгә лә ҡуйыла. Халыҡ-ара билдәне былай итеп ҡулланыу шик тыуҙыра&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.den-medika.ru/simvoly-mediciny/krasnyj-krest-ne-simvol-mediciny.html |title=Красный Крест — НЕ символ медицины! |accessdate=2010-09-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110607215232/http://www.den-medika.ru/simvoly-mediciny/krasnyj-krest-ne-simvol-mediciny.html |archivedate=2011-06-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607215232/http://www.den-medika.ru/simvoly-mediciny/krasnyj-krest-ne-simvol-mediciny.html |date=2011-06-07 }}&lt;/ref&gt;. Был символ тик һуғыш осорона ғына ҡағыла. 2002 йылда Украинала был билдәне үҙ белдегең менән ҡулланыуҙы тыйған закон көсөнә инде. Шуға күрә унда Тиҙ ярҙам машиналарынан ҡыҙыл тәре билдәһе алына&lt;ref&gt;[http://www.apteka.ua/article/13610 Красный крест — уже не символ медицины?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170802114349/http://www.apteka.ua/article/13610 |date=2017-08-02 }}&lt;/ref&gt;, « Тәүге медицина ярҙамы пункты» сервисы һәм «Дауахана» юл билдәләрендә ҡыҙыл тәрене йәшел ерлектәге аҡ тәрегә, йәки аҡ ерлектәге йәшел тәрегә алмаштырҙылар .

== Тарихы ==

=== Ҡыҙыл Тәре халыҡ-ара комитеты ===

==== Сольферино, Анри Дюнан һәм Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре комитетына нигеҙ һалыу ====
[[Файл:Jean Henri Dunant.jpg|250px|thumb|Анри Дюнан, Ҡыҙыл Тәре йәмғиәтенә нигеҙ һалған Швейцария эшмәкәре]] алдаттарҙы дауалау, уларҙы урынлаштырыу өсөн хәүефһеҙ урын булдырыу системаһы булмаған. 1859 йылдың июнендә Анри Дюнан (Швейцария) [[Италия]]ға Франция императоры Наполеон III менән француздар ҡулындағы [[Алжир]]ҙа эшҡыуарлыҡ өсөн ауырлыҡтар тураһында һөйләшергә тип килә. 24 июндә ул Сольферино янындағы Франция (союздашы Пьемонт) менән Австрия ғәскәре алышының шаһиты була. Бында ике яҡтан 40 мең һалдат һәләк була, йәки тән йәрәхәттәре ала. Яралыларҙы яу яланында бер ниндәй ярҙамһыҙ ташлап ҡалдырғанды күреп, Анри Дюнан шаҡ ҡата. Баштағы уйынан ҡайтып, ул бер нисә көн буйы яралыларҙы хәстәрләп йөрөй. Женеваға ҡайтҡас, 1862 йылда ул «Сольферино тураһында хәтирәләр» тигән китабын баҫтыра. Был китаптың бер нисәһен ул [[Европа]] илдәренең юғары хәрби эшмәкәрҙәренә ебәрә. Дюнан һәр бер илдә һуғыш ваҡытында яралы һалдаттарға ярҙам итеүсе ирекмән ойошмаларын булдырыуҙы, нейтраль медиктар һәм яралылар ятҡан дауаханалар хәүфһеҙлеген тәьмин иткән халыҡ-ара килешеүҙәр төҙөүҙе тәҡдим итә.

1863 йылдың 9 февралендә [[Женева]]ла Анри Дюнан &quot;Бишәү комитеты&quot;н булдыра, унда ҡаланың иң хөрмәтле кешеләре: юрист Гюстав Муанье, табип Луи Аппиа , Женева гигиена һәм һаулыҡ һаҡлау комитеты комиссияһынан Аппиа Теодор Монуар һәм Швейцария армияһы генералы Гийом-Анри Дюфур инә. Анри Дюнандың тәҡдимдәрен өйрәнгәндән һуң, улар был комитетҡа «Халыҡ-ара яралыларға ярҙам комитеты» тигән исем бирә. 1863 йылдың 26 — 29 октябрендә Женевала халыҡ-ара конференция үтә, унда 36 делегат ҡатнаша ([[Австро-Венгерия империяһы]], Баден, [[Бавария]] короллеге, Франция, Бөйөк Британия, Ганновер, Гессен-Кассель, [[Италия]] короллеге, Нидерланд, [[Пруссия]], [[Рәсәй империяһы]], [[Саксония]] короллеге, [[Испания]], Швеция-Норвегия унияһы, Бөйөк Британия һәм Ирландия Берләшкән короллеге делегаттары).
1863 йылдың 29 октябрендә ҡабул ителгән резолюцияла түбәндәгеләр яҙыла:
* Яралы һалдаттарға ярҙам итеү милли йәмғиәттәре булдырырға ;
* Нейтраль статус һәм яралыларҙы ҡурсалау;
* Яу ҡырында ярҙам итеү өсөн ирекмәндәрҙе йәлеп итеү;
* Халыҡ-ара килешеүҙәргә ошо концепцияларҙы дөйөм талап итеп индереү өсөн яңы конференциялар үткәрергә;
* Медицина хеҙмәткәрҙәре башҡаларҙан айырылып торһон өсөн уларға ҡыҙыл тәре төшкән повязка —дөйөм символ индерергә.

[[Файл:Original Geneva Conventions.jpg|250px|thumb|left|Тәүге Женева конвенцияһы, 1864]]
1864 йылда Женевала үткән конференцияға АҠШ, Бразилия, Мексиканан да рәсми делегация килә. Конференция тәүге «Яу ҡырында ауырыуҙарҙың һәм ярлыларҙың хәлен яҡшыртыу тураһында» Женева конвенцияһын (1864) ҡабул итә. Уға 12 ил һәм дәүләт ҡушыла. Конвенция һуғыш осоронда яралы һалдаттарға, медицина хеҙмәткәрҙәренә һәм гуманитар учреждениеларға ҡарата нейтраль ҡараш һәм ҡурсалауҙы гарантиялаған 10 статьянан торған дөйөм ҡағиҙәләрҙән тора. Бынан тыш конвенция Халыҡ-ара комитет тарафынан танылыу өсөн Милли йәмғиәттәргә ике талап ҡуя :
* Милли йәмғиәтте үҙ хөкүмәте танырға тейеш
* Был дәүләттең Милли хөкүмәте Женева конвенцияһы ағзаһы булырға тейеш.

Женева конвенцияһын ҡабул итеү менән Бельгия, Дания, Франция, Ольденбург, Пруссия, Испания һәм Вюртембергта милли йәмғиәттәр булдырыла. [[1864]] йылда уҡ Луи Аппия менән Голландия армияһы капитаны Шарль ван де Вельде- һуғыш барған ерҙә Ҡыҙыл Тәре эмблемаһы аҫтында эшләй башлаған тәүге нейтраль делегаттар була. 1867 йылда Яралыларға һуғыш осоронда ярҙам итеү милли йәмғиәттәренең халыҡ-ара конференцияһы үҙа.

Ҡыҙыл Тәре ойошмаһы эштәре менән мауығып, Анри Дюнан банкротҡа төшә. Ҡайһы берәүҙәр уны хәйләләшеүҙә лә ғәйепләй.
Бер нисә йыл эсендә был хәрәкәттең милли ойошмалары төрлө илдәрҙә барлыҡҡа килә. 1876 йылда комитетҡа «Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре комитеты» исеме бирелә. Биш йылдан Клара Бартон тырышлығы менән Америка Ҡыҙыл Тәре ойошмаһы барлыҡҡа килә. Хәркәт бөтә донъяла танылыу яулай, ирекмәндәр һаны ла арта.

1901 йылда тәүге Нобель тыныслыҡ премияһын Норвегия Нобель комитеты Анри Дюнан менән билдәле пацифист Фредерик Пассиға ла бирә. Был сара Анри Дюнанды йәмғиәт алдында аҡлау тип ҡабул ителә. Дюнан бынан һуң тағы туғыҙ йыл йәшәй һәм Швейцарияның Гейден ҡалаһында вафат була. Дюнанды күрә алмаған Гюстав Муанье унан ике айға алдараҡ донъя ҡуя. Ул Комитетта иң оҙаҡ президент вазифаһын үтәгән кеше була.

1906 йылда 1867 йылғы Женева конвенцияһын ҡайтанан ҡарайҙар. 1907 йылда Гаагала Икенсе халыҡ-ара тыныслыҡ конференцияһы Гаага конвенцияһын ҡабул итә, ул һуғыш осоронда диңгеҙ флотына ла ҡағыла. Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре ойошмаһын булдырғандан һуң 50 йыл үткәс, Беренсе донъя һуғышы алдынан, донъяла 45 яралыларға ярҙам итеү милли йәмғиәте эшләй. Был хәркәткә Европа менән Төньяҡ Американан тыш Үҙәк һәм Көньяҡ Америка илдәре: [[Аргентина]], Бразилия, Чили, Куба, [[Мексика]], Перу, Сальвадор, Уругвай, Венесуэла, Азия илдәре:Ҡытай республикаһы, [[Япония]], Корея, Сиам; һәм Африкала: [[Көньяҡ Африка Республикаһы]] ҡушыла.

'''Беренсе донъя һуғышы осоро'''

Беренсе донъя һуғышы ваҡытындағы эшмәкәрлеге өсөн Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре ойошмаһы 1917 йылда Нобель премияһы менән бүләкләнә. Һуғыш осоронда Ҡыҙыл Тәре ойошмаһының 41 делегаты бөтә Европа буйлап, 524 лагерға барып, әсирҙәрҙең хәле менән таныша, уларҙың хәлен яҡшырытыу өсөн ниндәйҙер кимәлдә саралар күрә. Ойошма аша меңәрләгән әсирҙәрҙең ғаиләләренә яҙған хаттары барып етә, ғаиләләр яҡындары менән хатлаша ала.
[[Файл:Honneur à la Croix-Rouge-1915.JPG|thumb|Французская листовка 1915 года|150px|right]]

[[Файл:Ernest Hemingway in Milan 1918 retouched 3.jpg|thumb|[[Эрнест Хемингуэй]] Ҡыҙыл Тәренең шофёры формаһында|150px|left]]
Ике донъя һуғышы осоронда Ҡыҙыл Тәре ойошмаһы Беренсе донъя һуғышы ваҡытында алған тәжрибәһен ҡулланып, үҙенең эшмәкәрлеген тағы ла киңәйтергә тырыша. 1925 йылда Женева конвенцияһына тонсоҡторғос һәм ағыулаусы газдар һәм биологик ҡорал ҡулланыуҙы тыйған өҫтәлмә индерелә. Дүрт йылдан яңы «Әсирҙәр менән мөғәлләмә итеү» Женева конвенцияһы ҡабул ителә.

'''Икенсе донъя һуғышы осоро'''

Икенсе донъя һуғышы ваҡытында, ҡыҙғансысҡа ҡаршы, Ҡыҙыл тәре ойошмаларының эшмәкәрлеге ҡайһы бер дәүләттәр тарафынан ныҡ сикләнә. Шуға ҡарамаҫтан, һуғыш осоронда 179 делегат 41 илдә 12750 хәрби әсирҙәр лагерендә була. Әсирҙәр мәсьәләләре буйынса үҙәк матбуғат агенствоһында ''(Zentralauskunftsstelle für Kriegsgefangene)'' 3 мең кеше эшләй, 45 миллион әсирҙең картаһы тултырыла, Агентство аша 120 млн хат ебәрелә. Ойошманың эшендә иң ҙур ауырлыҡ Немец Ҡыҙыл Тәре хәрәкәте нацистар ҡулы аҫтында эшләгәнлектән тыуа- ул Женева конвенцияһы статьяларын үтәүҙән баш тарта.
[[Файл:HZwLazarecie1940.jpg|thumb|Сообщение Красного Креста из Лодзи, Польша, 1940.]]
Ҡайһы бер делегаттарҙы нацистар концлагерҙарға индерә, тик улар һуғыш бөткәнсе шунда ҡалырға тейеш була. Бынан тыш Комитет үҙ делегаттарынан нейтраллек талап итә. Делегаттар ебәргән бөтә мәғлүмәт тә ысынбарлыҡҡа тап килмәй-уларҙың эшмәкәрлеге ныҡ сикләнгән була. Ҡыҙыл Тәре ойошмаһы аша ебәрелгән посылкаларҙың барыһы ла тейешле кешегә барып етеүе шик тыуҙыра. Кешеләрҙе юҡ итеү өсөн булдырылған лагерҙарҙа йәһүд, сиған һәм башҡа халыҡтарҙы күпләп юҡ итеү буйынса бирелгән һорауҙар ҙа яуапһыҙ ҡала. Германияла күпләп халыҡты ҡырыу өсөн булдырылған лагерҙар тураһында, ундағы хәлдәр тураһында белеп тә йәмәғәтселеккә был турала еткермәгән өсөн һуғыштан һуң МККК етәкселеге тәнҡиткә тотола.
[[Файл:Marcel Junod-5.jpg|thumb|left| Ҡыҙыл Тәре халыҡ-ара комитет делегаты Марсель Жуно Германияла хәрби әсирҙәр лагерендә. &lt;small&gt; (© Benoit Junod, Switzerland)&lt;/small&gt;]]
Делегаттар нейтраль булырға тейеш булһа ла, 1945 йылда делегат Луи Гефлигер нацистарҙың Маутхаузен-Гузенда тотҡондарҙы юҡ итергә йыйынғаны тураһында американдарға хәбәр итә һәм 60 мең кешене ҡотҡара. Халыҡ-ара комитет уны нейтраллек принцибын боҙоуҙа ғәйепләй. Гефлигер 1990 йылда ғына аҡлана.

1944 йылда Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре комитетына икенсе Нобель тыныслыҡ премияһы бирелә.

'''Икенсе донъя һуғышынан һуң'''

1949 йылдың 12 авгусында элекке ике Женева конвенцияһына үҙгәрештәр индерелә. Диңгеҙ һуғышы ваҡытында ҡулланылырға тейешле ҡағиҙәләр икенсе тип, 1929 йылда ҡабул ителгән әсирҙәрҙең хәле тураһындағы Женева конвенцияһы 1949 йылдан башлап, өсөнсө конвенция тип йөрөтөлә башлай. Икенсе донъя һуғышынан һуң « тыныс халыҡты һуғыш ваҡытында ҡурсалау» тураһындағыһы дүртенсе конвенция ҡабул ителә. 1977 йылдың 8 июнендә ҡабул ителгән протокол буйынса конвенциялар эске конфликттар барышында ла, мәҫәлән, [[Граждандар һуғышы]] осоронда үҙ көсөндә ҡала. Шулай итеп, бөгөн конвенция һәм өҫтәлмә протоколдар 600 статьянан тора (1864 йылда Женева конвенцияһында барлығы 10 статья була).

1963 йылда Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл ярым Ай йәмғиәттәре федерацияһы менән бергә өсөнсө Нобель тыныслыҡ премияһын алды. 1993 йылдан башлап, Халыҡ-ара комитет Швейцария граждандары булмаған кешеләрҙе лә делегат итеп тәғәйенләй башланы (улар хәҙер делегаттарҙың 35 % тәшкил итә).

== МККК менән СССР хеҙмәттәшлеге ==
1918 йылда РСФСР Гаага конференцияһы килешеүҙәренә ҡушыла (Совет хөкүмәтенең 4.06. 1918 й.Ҡыҙыл Тәре тураһындағы бөтә конвенцияларҙы ла таныу тураһындағы декретында ошо турала яҙыла&lt;ref name=&quot;Международное публичное право.Учебник&quot;&gt;[https://books.google.ru/books?id=hKmZDwAAQBAJ&amp;pg=PT1721&amp;lpg=PT1721&amp;dq=%D0%9E%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0+%D0%B8+%D0%9C%D0%9A%D0%9A%D0%9A%D0%9A&amp;source=bl&amp;ots=NL4u0GePNu&amp;sig=ACfU3U275HLQYpBrtDUmH4RZYIizcjYlbQ&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwj7zdrsn5zqAhVns4sKHdO2BWAQ6AEwB3oECAoQAQ#v=onepage&amp;q=%D0%9E%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B8%20%D0%9C%D0%9A%D0%9A%D0%9A%D0%9A&amp;f=false Международное публичное право. Учебник]&lt;/ref&gt;.

1929 йылдың июнендә Женевала ике конвенция ҡабул ителә: береһе яралыларҙың хәлен яҡшыртыу тураһында, икенсеһе әсирҙәр тураһында. СССР беренсеһенә ҡушыла, икенсеһенә ҡушылыуҙан тыйылып тора. 19 марта 1931йылдың 19 мартында СССР хөкүмәте һәм ЦИК &quot;Әсирҙәр тураһында положение&quot;ны раҫлай. Ул Женева конвенцияһын ҡабатлай, ләкин Совет закондарында булған айырмалыҡтарға нигеҙләнеп, түбәндәгеләр яҙыла:

&lt;blockquote&gt;&quot;в целях согласования этого Положения с общими принципами советского права в Положение введены следующие отличия от Женевской конвенции:
а) отсутствуют льготы для офицерского состава, с указанием на возможность содержания их отдельно от других военнопленных (ст. 3);

б) распространение на военнопленных гражданского, а не военного режима (ст. 8 и 9);

в) предоставление политических прав военнопленным, принадлежащим к рабочему классу или не эксплуатирующему чужого труда крестьянства, на общих основаниях с другими находящимися на территории СССР «иностранцами (ст. 10);

г) предоставление [возможности] военнопленным одинаковой национальности по их желанию помещаться вместе;

д) так называемые лагерные комитеты получают более широкую лагерную компетенцию, имея право беспрепятственно сноситься со всеми органами для представительства всех вообще интересов военнопленных, а не только ограничиваясь получением и распределением посылок, функциями кассы взаимопомощи и т. п. (ст. 14);

е) воспрещение носить знаки отличия и неуказание на правила об отдании чести (ст. 18);

ж) воспрещение денщичества (ст. 34);

з) назначение жалования не только для офицеров, но для всех военнопленных (ст. 32);

и) привлечение военнопленных к работам лишь с их на то согласия (ст. 34) и с применением к ним общего законодательства об охране и условиях труда (ст. 36), а равно распространение на них заработанной платы в размере не ниже существующей в данной местности для соответствующей категории трудящихся и т. д.» (Заключение консультанта Малицкого по проекту постановления ЦИК И СНК СССР «Положение о военнопленных»)&lt;/blockquote&gt;

Совет хөкүмәте Гаага конференцияһы ҡарарҙарын үтәү әсирҙәрҙе мыҫҡыл итеү һәм күпләп ҡырыуҙан һаҡларға тейеш тип иҫәпләй. Бынан тыш, 19 быуат буйы ғәмәлдә булған прецендент хоҡуғына ла ышаныс булған (һин дошманыңдың әсирҙәренә нисек ҡараһаң, ул да шулай уҡ ҡарай).

Һуғышҡа тиклем СССР МККК менән бәйләнеше тотороҡһоҙ була. Совет Ҡыҙыл Тәре ойошмаһын МККК 1921 йылда таныһа ла, тик 1928 йылда ғына быны документтар менән нығытып ҡуя. МККК етәкселегенең совет делегацияһын ҡайһы бер мәсьәләлрҙе тикшергәндә индермәүен Совет хөкүмәте шикләнеп ҡабул итә. СССР менән Швейцария араһында аңлашылмаусанлыҡ булған осорҙарҙа МККК үҙ конференцияларын тап Швейцарияла үткәрә, Совет хөкүмәтенең конференцияны башҡа илдә үткәреү тураһында тәҡдимдәре ҡабул ителмәй .

1941 йылда ике аралағы күперҙе яңынан тиерлек төҙөй башларға тура килә. 8 һәм 23 июлдә МККК ике һуғышҡан яҡҡа ла мәғлүмәт алмашыу йәһәтенән ярҙам итергә әҙерлеген белдерә, бының өсөн Анкарала (Төркиә) үҙ бүлексәһен булдыра.

Быға яуап итеп, СССР сит ил эштәре халыҡ комиссариатының 17 июлдәге Швеция хөкүмәтенә яуабында , 1941 йылдың 8 авгусындағы 3-сө циркуляр нотала &quot;правительство Союза ССР будет соблюдать общеизвестные международные договоры, касающиеся права войны &quot; тип яҙыла.

1941 йылдың 24 июлендә СССР-ҙа «Положение о центральном справочном бюро при исполкоме союза общест КК и Красного полумесяца» тигән документ донъя күрә . Августа СССР әсирлеккә эләккән немецтар тураһында тәүге исемлекте тапшыра. Германия быға битараф ҡала.

МККК СССР менән Германия араһында де-факто урталашлыҡ өсөн бер ни эшләмәй. 5 июлдәге совет госпиталдәрен немец самолеттары бомбаға тотоуға ҡаршы протест буйынса ла битараф ҡала, протест тексын Германия яғына тапшырыу менән генә сикләнә. СССР Германия һорауы буйынса Төньяҡ Боҙло океанда һәм Балтикала немец госпиталь судноларына йөрөргә рөхсәт итмәүен МККК тиҙ генә ғәйепләп сыға. Бынан һуң СССР МККК менән араны өҙмәһә лә, башҡаса уның менән хеҙмәттәшлек итер өсөн атлығып тормай. СССР МККК-нан өмөтөн өҙөп, башҡа һуғышта ҡатнашҡан илдәр менән тура бәйләнеш урынлаштыра башлай. Германия менән был килеп сыҡмаһа ла, Румыния һәм Венгрия менән был йәһәттән ҡайһы бер эштәр эшләнә. Венгр һәм румын әсирҙәре тыуған илдәренә 23534 хат ебәрә, сит илдән 10914 хат алына. Был илдәрҙәге совет әсирҙәре хат алышҡанмы икәне әлегә билдәһеҙ.

Венгрия һәм Румыния хөкүмәттәре менән СССР хөкүмәте әсирҙәрҙең хәлен яҡшыртыу тураһында килешә (миҫал итеп, Воронеж, Әстерхан, Башҡортостан (Ишембай) һ.б. ерҙәрҙә әсирҙәр өсөн эшләгән госпиталдәрҙе килтерергә була).

Әсирҙәр хәле тураһында положениеға ярашлы икенсе донъя һуғышынан һуң СССР-ҙа эшләгән әсир немецтар эш хаҡы ала һәм эшләп алған аҡсаларына Германияла кәрәк булырҙай әйберҙәр алып ҡайтып китә.
== Филателияла ==
СССР-ҙа Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым Ай халыҡ-ара ойошмаһына арналған почта маркалары сығарыла.
[[Файл:Stamp of USSR 11.jpg|мини|СССР Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым АЙ йәмғиәте ағзалыҡ иғәнәһе маркаһы, 1960 йыл .]]
&lt;center&gt;

&lt;gallery&gt;
File:Stamp of USSR 1891.jpg|1956 йыл: «Хеҙмәтсәндәрҙен һаулығын һаклағыҙ!»
File:Stamp of USSR 1892.jpg|1956 йыл: «Санитар белем алығыҙ!»
File:1958 CPA 2227.jpg|1958 йыл: СССР Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым ай халыҡ-ара ойошмаһына 40 йыл
File:1958 CPA 2228.jpg|1958 йыл: СССР Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым ай халыҡ-ара ойошмаһына 40 йыл
File:Soviet Union-1965-Stamp-0.04. Donorship Is Honorable.jpg|1965 йыл: Донор булыу почётлы!
File:1973 CPA 4224.jpg|1973 йыл: 1958 йыл: СССР Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым ай халыҡ-ара ойошмалар союзына 50 йыл
File:The Soviet Union 1988 CPA 5922 stamp (125th anniversary of International Red Cross and Red Crescent Movement. Nurse, emblem, globe and palm branch).jpg|1988 йыл: 1958 йыл: Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым ай  ойошмаһына 125 йыл
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Красный крест}}

== Һылтанмалар ==
{{Commons|International Red Cross and Red Crescent Movement}}
* [http://www.icrc.org/rus Международный комитет Красного Креста] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150425001954/https://www.icrc.org/rus/ |date=2015-04-25 }}
* [http://www.redcross.ru/ Российский Красный Крест] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071026084406/http://www.redcross.ru/ |date=2007-10-26 }}
* [http://volonte.ru/ Волонтёры Российского Красного Креста] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121206150020/http://volonte.ru/ |date=2012-12-06 }}

[[Категория:Халыҡ-ара ойошмалар]]</text>
      <sha1>a3hbbmimb6sgjvl6jh29ana4x5m3n7y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Һулыш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59629</id>
    <revision>
      <id>1306176</id>
      <parentid>1284699</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T18:26:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40456" sha1="t4ybzjsa9gfb7kfcq6pmm5f8a6ahvuz" xml:space="preserve">[[Файл:Diaphragmatic breathing.gif|thumb|right|300px|[[Кеше]]нең [[Диафрагма (анатомия)|диафрагма]] (ҡорһаҡ) тибындағы һулышы]]
'''Һулыш''' — кеше, [[хайуандар]], [[үҫемлектәр]] һәм бик күп микроорганизмдар диссимиляцияһының төп өлөшө.

Һулыш — ул ''[[метаболизм]]дың'', йәғни тере [[организм]]да матдәләр һәм энергия алмашыныуының тейешенсә барыуын тәьмин итеүсе физиологик процесс.

Тирә-яҡ мөхиттән кислород ([[Кислород|О&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]]) алып, ''гомеостаз'' (эске мөхиттең тотороҡлолоғон) тәьмин итә, организмда метаболизм һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән матдәләрҙе ([[Углекислый газ|СО&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]], [[һыу боҫо|H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O]] һ.б.) тышҡы мөхиткә сығара.

Матдәләр алмашыныуының көсөргәнешенә ярашлы кеше [[үпкә]] аша уртаса 5 — 18 [[литр]]ға яҡын углекислый газ(СО&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) һәм сәғәтенә 50 г һыу бүлеп сығара. Улар менән 400-гә яҡын башҡа ҡатнашмалар ҙа бүленә.

'''Тышҡы һулыш''' тигән төшөнсә аҫтында организм һәм тирә-яҡ мөхит араһында газ алмашыныу күҙҙә тотола. Ул үҙ эсенә кислород йотоу һәм углекислый газ сығарыуҙы, шулай уҡ был газдарҙың һулыш көпшәләре (трахея менән һулаусы [[бөжәктәр]]) йәки [[ҡан әйләнеше]] аша үтеүен ала.

Күҙәнәк һулышы аҡһымдарҙың [[күҙәнәк]] мембраналары аша үтеүен тәьмин итә; шулай уҡ митохондрияларҙа әселәндереү барышын көйләй — был аҙыҡтың химик энергияһын үҙгәртергә булышлыҡ итә.

Тышҡы мөхиттә тән туҡымаһының майҙаны ҙур булған осраҡта газдың күҙәнәктәргә шул туҡыма аша диффузияланып, һулыш алыныуы мөмкин (мәҫәлән, үҫемлектәрҙең япраҡтарында, ҡатмарлы тиреле хайуандарҙа). Тән туҡымаһы сағыштырмаса әҙ майҙанлы булғанда газ ҡан әйләнеше ([[умыртҡалылар]] һ.б.) йәки трахеялар ([[бөжәктәр]]ҙә) аша эшкәртелә.

== Үҫемлектәрҙең һулауы ==
Бөтә үҫемлектәр көндөҙ углекислый газ йота, кислород бүлеп сығара — был үҫемлектәрҙең һауа аша туҡланыу процесы, һәм ул фотосинтез тип атала. Фотосинтез яҡтыла һәм үҫемлектең йәшел күҙәнәктәрендә (хлоропластары булған) бара. Шул уҡ ваҡытта үҫемлектәр һулай. Һулыш яҡтыла ла, төнгө йоҡо фазаһында ла бара. Фотосинтезға ҡапма-ҡаршы кире процесс булып тора: кислород һулыш ваҡытында йотола, углекислый газ бүленеп сыға. Шулай уҡ үҫемлектең барлыҡ күҙәнәктәре лә һулай. Әммә фотосинтез һөҙөмтәһендә бүленеп сыҡҡан кислород микдары һулыш өсөн киткән кислородтан күп тапҡыр артығыраҡ.

Үҫемлектәрҙә һәм хайуандарҙа молекуляр кимәлдә һулыш процесының дөйөм принциптары оҡшаш. Әммә үҫемлектәр беркетелгән тормош алып барғанға күрә, уларҙың матдәләр алмашыныуы үҙгәреп торған тышҡы шарттарға даими яраҡлашырға тейеш. Шуға күрә уларҙың күҙәнәк һулышы ҡайһы бер үҙенсәлектәргә эйә (өҫтәмә окисланыу юлдары, альтернатив ферменттар).

Тышҡы мөхит менән газ алмашыу ауыҙса еге, ҡабыҡ ауыҙсалары, ҡабаҡтағы ярыҡтар (ағастарҙа) аша башҡарыла.&lt;ref&gt;https://intensive-care.ru/wp-content/uploads/2018/05/07.pdf&lt;/ref&gt;

== Кешенең һулыш алыуы ==
Өлкән кеше тыныс ваҡытта минутына уртаса 14 һулыш алыу хәрәкәтен башҡара. Шул уҡ ваҡытта һулыш алыу йышлығы һиҙелерлек тирбәлергә мөмкин (минутына 10-дан 18-гә тиклем). Балаларҙа һулыш алыу йышлығы минутына 20-30 тирәһен тәшкил итә. Сабыйҙарҙа — 30-40 тирәһе булһа, яңы тыуған сабыйҙарҙа 40-60 араһында тирбәлә.&lt;ref name=&quot;Шмидт&quot;&gt;Физиология человека. В 3-х т. Т. 2. Пер с англ. / Под ред. Р. Шмидта и Г. Тевса. — М.: Мир, 1996. — 313 с.: ил. — ISBN 5-03-002544-8.&lt;/ref&gt;. Вместе с тем частота дыхания может претерпевать значительные колебания (от 10 до 18 за минуту)&lt;ref name=&quot;Шмидт&quot; /&gt;

Бер һулыш алғанда үпкәгә 400—500 мл һауа инә. Һауаның был күләме һулыш алыу күләме (''дыхательный объём'') тип атала. Шундай уҡ күләмдәге һауа һулыш ваҡытында үпкәнән атмосфераға сығарыла. Максималь тәрән һулыш яҡынса 2000 мл тирәһен тәшкил итә. Шулай уҡ максималь һулап сығарған һауа ла яҡынса 2000 мл.&lt;ref name=&quot;Шмидт&quot; /&gt;

Максималь һулыш сығарғандан һуң үпкәлә яҡынса 1500 мл һауа һаҡлана. Был үпкәнең ҡалдыҡ күләме тип атала. Тыныс ҡына һулыш сығарғандан һуң үпкәлә яҡынса 3000 мл һауа ҡала. Был күләмдәге һауа үпкәнең функциональ ҡалдыҡ ҡеүәте (''функциональная остаточная ёмкость'') тип атала.

Альвеолалар эсендә һауаның функциональ ҡалдыҡ ҡеүәте арҡаһында кислород менән углекислый газдың сағыштырмаса даими нисбәте һаҡлана. Сөнки үпкәнең функциональ ҡалдыҡ ҡеүәте һулыш алыу күләменә ҡарағанда бер нисә тапҡырға күберәк. Альвеолаларға һулыш алыу күләменең тик 2/3 өлөшө генә барып етә. Ул альвеолаларҙы елләтеү күләме тип атала.

Өлкән кешенең (һулыш алыу күләме 0,5 литр һәм минутына 14 һулыш алыу хәрәкәте менән) үпкәһе аша минутына 7 литр һауа үтә. Физик көсөргәнеш хәлендә минутлыҡ тын алыу күләме минутына 120 литрға етергә мөмкин.&lt;ref&gt;{{Книга|автор = |заглавие = Нормальная физиология человека|ссылка =https://archive.org/details/libgen_00046208|ответственный = под ред. Б. И. Ткаченко|издание = 2-е изд|место = М.|издательство = Медицина|год = 2005|страницы = [https://archive.org/details/libgen_00046208/page/n455 474]|страниц = 928|isbn = 5-225-04240-6}}&lt;/ref&gt;

Тыныс һулыш алғанда һулыш алыу һәм һулыш сығарыу ваҡыттары нисбәте — 1:1,3

Тын алмайынса кеше ғәҙәттә 5-7 минутҡа тиклем йәшәй ала, шунан һуң аңын юғалта. Һөҙөмтәлә баш мейеһендә кире ҡайтмаҫлыҡ үҙгәрештәр үлемгә килтерә.

Һулыш — организмдың аң менән һәм рефлектор (аңһыҙ) идара ителә алған бик аҙ үҙсәнлектәренең береһе. Йыш һәм өҫтән-мөҫтән тын алғанда нервы үҙәктәренең ҡуҙғыуы көсәйә, ә тәрән һулыш алғанда, киреһенсә, кәмей.

'''Һулыш алыу төрҙәре''': тәрән һәм өҫтән, йыш һәм һирәк, өҫкө, урта (күкрәк менән) һәм түбәнге (ҡорһаҡ менән).

Һулыш алыу хәрәкәттәренең айырым төрҙәренә тамаҡ сиҡылдау һәм көлөү инә.

== Һулыш алыу характеристикаһы ==
— Ритмика — һулыш алыу һәм сығарыуҙың билдәле бер интервал аша даими ҡабатланыуы.

— Йышлыҡ — минутына тын алыу һаны (ирҙәрҙә минутына 16-20, ҡатын-ҡыҙҙарҙа минутына 18-22).

— Тәрәнлек — һәр тын алыу хәрәкәтенә тура килгән һауа күләме.

=== Тышҡы һулыш ===
[[Файл:Illu bronchi lungs numerical labels.jpg|thumb|right|300px|Схематическое изображение Кешенең һулыш системаһы схемаһы:&lt;br&gt;1 — трахея; 2 — үпкә венаһы (йөрәккә кислород менән байытылған ҡан алып килә); 3 — үпкә артерияһы (йөрәктән үпкәгә углекислый газға бай ҡанды алып килә); 4 — бронхиола һәм альвеолалар; 5 — үпкә альвеолалары; 6 — плевра; 7 — бронх бүлкәттәре; 8 — сегментар (өсөнсөл) бронх; 9 — долевой бронх; 10 — төп уң бронх; 11 — ҡурылдай]]

Кешенең һулышы тышҡы һулыш һәм туҡымаларҙа барған күҙәнәк (эске) һулышы процестарынан тора. Тышҡы һулыш алыу функцияһын һулыш алыу системаһы ла, ҡан әйләнеше системаһы ла тәьмин итә.

Танау ҡыуышлығынан атмосфера һауаһы тамаҡ өҫтөнэ, унан һуң ҡурылдай аша көпшә рәүешендәге боғарлаҡҡа (трахеяға) үтә. Артабан боғарлаҡтан уң һәм һул үпкәләргә инеүсе 2 бронхылар буйлап үпкәләрҙәге (бронхыларҙың һәр береһе ағас һымаҡ тармаҡлана һәм һауа үткәреү көпшәләренең диаметры аҡрынлап бәләкәйләнә бара; иң ваҡ бронх көпшәләренең остары эсенә һауа тулған йоҡа көплө үпкә ҡыуыҡсалары шәлкеме менән тамамлана) альвеолаларға барып етә. Альвеолаларҙың бер ҡатлау эпителиаль күҙәнәктәрҙән төҙөлгән көбө ҡуйы капиллярҙар селтәре менән сырмалған.&lt;ref name=&quot;Prives&quot;&gt;{{книга
|автор          = 
|часть          = 
|заглавие       = Анатомия человека
|оригинал       = 
|ссылка         = https://archive.org/details/libgen_00045715
|ответственный  = Привес М. Г., Лысенков Н. К.
|издание        = 9-е изд., перераб. и доп
|место          = {{М}}
|издательство = Медицина
|год = 1985
|том =
|страницы = [https://archive.org/details/libgen_00045715/page/n299 300]—314
|страниц = 672
|серия = Учебная литература для студентов медицинских институтов
|isbn =
|тираж = 110000
}}&lt;/ref&gt;

Һәр үпкәлә 300—350 миллион тирәһе альвеола була, уларҙың дөйөм өҫкө йөҙө 100 квадрат метрҙан ашып китә. Был кәүҙәнең өҫкө йөҙөнән сама менән 50 тапҡырға ҙурыраҡ була.

Һулыш юлдарын үткәндә һауа механик өлөшсәләрҙән, микроорганизмдарҙан таҙартыла, йылына һәм дымлана.

Һулыш алыу бронхиолалары, альвеола үткәүелдәр һәм альвеоляр ҡыуыҡсалары менән бер альвеолалар ағасын тәшкил итә. Ә терминал (ос) бронхиола тармаҡтары — 1-се, 2-се һәм 3-сө тәртип (порядок) һулыш алыу бронхиолалары альвеолалар ағасы менән үпкәнең һулыш алыу паренхимаһының функциональ-анатомик берәмеген — acinus барлыҡҡа килтерә. Acinus (лат. acinus «виноград бунағы») — үпкәнең структур һәм функциональ берәмеге.

Һәр үпкә бүлкәһе төрлө баһалар буйынса 3-5-тән алып 5-50-100 ацинустан ғибәрәт.

Үпкәлә газдар алмашыныу һулыш алыу мускулдары ярҙамында, һулыш хәрәкәттәре аша башҡарыла. Альвеолаларҙа мембрана аша атмосфера һауаһы менән әйләнештәге ҡан араһында газ алмашыу үткәрелә.

=== Һулыш алыу хәрәкәттәре ===
Һулыш алыу һәм һулап сығарыу бер-береһен ритмик алмаштырып, үпкәләр аша һауаның үтеүен, уларҙа һауа алмашыныуын тәьмин итәләр.

Һулыш алыу менән һулап сығарыуҙың алмашынып тороуы оҙонса мейелә урынлашҡан һулыш алыу үҙәге менән көйләнә.

Һулыш алыу үҙәгендә ритмик рәүештә импульстар тыуып тора. Импульстар нервылар буйлап ҡабырға-ара мускулдарға һәм диафрагмаларға тапшырыла һәм уларҙың ҡыҫҡарыуына килтерә. Мускулдарҙың ҡыҫҡарыуы иҫәбенә ҡабырғалар күтәрелә, диафрагма ҡыҫҡарып яҫы тип әйтерлек хәлгә килә. Һөҙөмтәлә күкрәк ҡыуышлығының күләме арта. Үпкәләр күкрәк ситлегенең хәрәкәте артынан эйәрәләр. Эсендә һауа баҫымы атмосфера һауаһы баҫымынан түбәнерәк булып китә һәм үпкәләр эсенә һауа ағымы йүнәлә. Был һулыш алыу була (''инспирация'') .

Унан һуң ҡабырға-ара мускулдар һәм диафрагма мускулдары йомшаралар, күкрәк ҡыуышлығының күләме бәләкәйләнә. Үпкәләр ҡыҫыла һәм эсендә һауа баҫымы атмосфераныҡынан юғарыраҡ була башлай һәм һауа тышҡа сығарыла. Был һулап сығарыу була (''экспирация'').

'''Шулай итеп, һулыш алыуҙың ике төрө бар:'''

— күкрәк менән тын алыу (күкрәк киңәйеүе ҡабырғалар күтәрелеү юлы менән башҡарыла),

— ҡорһаҡ менән тын алыу (күкрәк киңәйеүе диафрагма ҡыҫҡарыу юлы менән башҡарыла).

Сағыштырма тынлыҡ хәлендә оло кеше 1 минутта яҡынса 16 һулыш алыу хәрәкәте яһай. Насар елләтелгән бинала йәки көсөргәнешле эш башҡарғанда һулыш алыу хәрәкәттәренең йышлығы 2 тапҡырға һәм унан да күберәккә арта. Был һулыш алыу үҙәге нервы күҙәнәктәренең ҡандағы углекислый газға һиҙгерлеге һөҙөмтәһе булып тора. Ҡанда углекислый газ миҡдары күбәйһә, һулыш алыу үҙәгендә ярһыу көсәйә һәм нервы импульстары нервылар буйлап һулыш алыу мускулдарына тарала, һөҙөмтәлә һулыш алыу хәрәкәттәренең йышлығы һәм тәрәнлеге арта. Шулай итеп, һулыш алыу хәрәкәттәре нервылар ярҙамында һәм гумораль көйләнә.

'''Шулай итеп, һулыш процесы түбәндәге этаптарҙан тора :'''

— тышҡы һулыш (һулыш юлдары аша туранан-тура алвеолаларҙы һауа менән тәьмин итеү, вентиляция);

— үпкәләрҙә газ алмашыу (альвеолаларҙа һауа һәм кесе ҡан әйләнеше капиллярҙары араһында газдар алмашыныуы). Тышҡы һулыш һәм туҡымаларҙағы күҙәнәк һулышы араһындағы сик альвеолаларҙың периферия күҙәнәктәренең мембранаһы буйлап үтә;

— йөрәк-ҡан тамырҙары системаһы аша бөтә периферия ағзаларына һәм туҡымаларына, шул иҫәптән үпкәнең үҙенә кислород алып барыу, шулай уҡ катаболик процестар барышында барлыҡҡа килгән углекислый газды сығарыу алып китеү;

— артериаль ҡан менән туҡыма күҙәнәктәре араһында газ алмашыу;

— '''күҙәнәк (туҡымалар) һулышы'''— тере организмдар күҙәнәктәрендә барлыҡҡа килгән биохимик реакциялар йыйылмаһы. Уның барышында углеводтар, липидтар һәм аминокислоталар углерод диоксидына окислана һәм аденозин трифосфатының (АТФ) молекулалары биосинтезы өсөн кәрәкле энергия бүленеп сыға. АТФ күҙәнәктә универсаль энергия сығанағы булып тора.

== Һулыш рефлекстары ==
Организмдың хәленә ҡарап, мәҫәлән, йоҡлағанда, физик эш эшләгәндә, тән температураһы үҙгәргәндә һулыш алыуҙың йышлығы һәм тәрәнлеге рефлектор рәүештә үҙгәрә. Һулыш алыу рефлекстарының дуғалары оҙонса мейенең һулыш алыу үҙәге аша үтә.

Саң йәки ҡырҡыу еҫле матдәләр танау ҡыуышлығына килеп ингәс, уның лайлалы шекәрәһендә урынлашҡан рецепторҙарҙы ҡуҙғыталар. Һаҡланыу рефлексы — сөскөрөү барлыҡҡа килә.

'''Сөскөрөү''' — танау тишектәре аша көслө һәм бик тиҙ рефлектор һулыш сығарыу ул. Сөскөрөү арҡаһында танау ҡыуышлығынан уны ҡуҙғытыусы матдәләр сығарып ташлана. Тымау төшкән саҡта танау ҡыуышлығында йыйылған лайла ла ошондай уҡ реакция тыуҙыра.

'''Йүткереү''' ауыҙ аша ҡапыл рефлектор һулап сығарыу ҡурылдайҙы ҡуҙғытҡанда барлыҡҡа килә.

== Һулыш туҡтағанда беренсе ярҙам ==
'''Яһалма һулыш алдырыу.''' Һыуға батҡан, электр тогы йәки йәшен һуҡҡан, һөрөм газы менән ағыуланған һәм башҡа бәхетһеҙлеккә осраған кешеләргә беренсе ярҙам күрһәткәндә яһалма һулыш алдырталар.

һыуға батҡан кешегә беренсе ярҙам күрһәткәндә, бөтәһенән элек, уның һауа үткәреү юлдарынан һәм үпкәләренән һыуҙы мөмкин тиклем тиҙерәк сығарырға тырышырға кәрәк. Бының өсөн ҡотҡарыусы кеше, бер тубығына теҙләнеп, бәләгә осраған кешене, уның башы һәм кәүҙәһенең өҫкө өлөшө аҫҡа һалынып төшөрлөк итеп, үҙенең ботона һала.

Артабан батыусының ауыҙын астыралар һәм арҡаһынан ҡаҡҡылап, һулыш юлдарынан һыуҙы сығаралар. Унан һуң ауырыуҙың муйынын, күкрәк ситлеген һәм ҡорһағын ҡыҫып торған кейемдәрен бушаталар, иҙеүен ысҡындыралар, галстугын, бил ҡайышын сисәләр һәм салҡан ятҡыралар. Ҡалаҡ һөйәктәре аҫтына ниндәй ҙә булһа йомшаҡ төргәк һалырға, башын артҡа саңҡайтырға, ә аҫҡы яңағын алғараҡ сығарырға кәрәк.

Бынан һуң ауырыуҙың ауыҙына йәки танауына ҡулъяулыҡ аша минутына 16 тапҡыр самаһы һауа өрҙөрә башлайҙар. Һәр яһалма һулыш алдыртыуҙан һуң, ауырыуҙың күкрәк ситлеге түбән төшөүен күҙәтеп торорға кәрәк. Һулыш сығарыуҙың дауамлылығы һулыш алдыртыуҙан сама менән ике тапҡырға оҙағыраҡ булырға тейеш.

Әгәр йөрәк типмәһә, был алымды йөрәккә тура булмаған массаж менән бергә ҡулланырға тура килә: үпкәләргә бер тапҡыр һауа өргәндән һуң, тиҙ баҫыу хәрәкәттәре менән дүрт-биш тапҡыр күкрәк һөйәгенең аҫҡы өлөшөнә умыртҡалыҡҡа перпендикуляр йүнәлештә баҫҡылап алалар.

Минутына 70 — 90 тапҡыр баҫҡылау ритмында күкрәк һөйәген өлкәндәрҙә — 4 — 5 см-ға, кесе йәштәге балаларҙа 1,5 — 2 см-ға төшөрәләр.

4 — 5 тапҡыр баҫҡылап алғас, бәләгә тарыусының ауыҙына йәки танауына яңынан һауа өрөргә кәрәк. Әгәр ауырыуҙың күҙ ҡараһы бәләкәйләнеп, тиреһе алһыуланһа, пульсы барлыҡҡа килһә, терелтеү саралары маҡсатҡа иреште тип иҫәпләргә мөмкин. Һыуға батҡан кеше үҙ -аллы һулыш ала башламайынса һәм аңына килмәйенсә тороп, беренсе ярҙам күрһәтеүҙе туҡтатырға ярамай. Бынан һуң уға эҫе сәй эсерергә, одеялға төрөргә һәм больницаға тапшырырға кәрәк.&lt;ref name=&quot;Василенко&quot;&gt;{{книга
|автор          = 
|часть          = 
|заглавие       = Пропедевтика внутренних болезней
|оригинал       = 
|ссылка         = 
|ответственный  = В. Х. Василенко
|издание        = 3-е изд., перераб. и доп
|место          = {{М}}
|издательство = Медицина
|год = 1989
|том =
|страницы = 93
|страниц = 512
|серия = Учебная литература для студентов медицинских институтов
|isbn = 5-225-01540-9
|тираж = 100000
}}&lt;/ref&gt;

== Тышҡы һулыш патологияһы ==
'''Тышҡы һулыш алыу патологияһының төп формаһы''' — һулыш алыу етешмәүсәнлеге. Патологик процесс барышына ҡарап киҫкен һәм хроник һулыш алыу етешмәүсәнлеге айырыла.

'''Бынан тыш, һулыш алыу етешмәүсәнлегенең өс төрө бар''': обструктив тип; рестриктив төрө; ҡатнаш тип.

'''Тышҡы һулыштың төп боҙолоу төрҙәре''': альвеолалар гиповентиляцияһы, альвеолалар гипервентиляцияһы, имгәнеү парфюмерияһының боҙолоуы, елләтеү-парфюмерия мөнәсәбәттәрен боҙоу, диффузияның боҙолоуы.

Йыш ҡына '''һулыш боҙолоуы''' төрҙәренең ҡушылыуы күҙәтелә.

=== Альвеолалар гиповентиляцияһы ===
Альвеолалар вентиляцияһының етерлек булмауы менән ҡылыҡһырлана, һөҙөмтәлә ҡанға кислород аҙ инә һәм ғәҙәттә ҡандан углекислый газдан таҙарыныу ҙа етерлек дәрәжәлә булмай. Гиповентилизация ҡандағы кислород миҡдарының (гипоксемия) кәмеүенә һәм ҡандағы (гиперкапния) углекислый газ миҡдарының артыуына килтерә.

'''Альвеолалар гиповентиляцияһының сәбәптәре''': Һулыш юлдарындағы һауа үтеүсәлеге боҙолоу, үпкәнең һулыш алыу өҫлөгөнөң кәмеүе, альвеолаларҙа һауа ҡыуыҡсаларының кирелеүе һәм кире үҙ хәленә ҡайтыуы боҙолоу, күкрәктәге ситлегендәге патологик үҙгәрештәр, һулыш мускулдарының боҙолоуы, тын алыуҙың үҙәктән көйләнеүе боҙолоуы.&lt;ref name=&quot;Star&quot;&gt;{{книга
|заглавие       = Клиническая эндокринология. Руководство
|ответственный  = Старкова Н. Т
|издание        = 3-е изд., перераб. и доп
|место          = СПб
|издательство   = Питер
|год            = 2002
|страницы       = 244
|страниц        = 576
|серия          = «Спутник Врача»
|isbn           = 5-272-00314-4
|тираж          = 4000
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kara&quot;&gt;{{книга
|автор          = 
|часть          = 
|заглавие       = Симптомы и синдромы в эндокринологии
|оригинал       = 
|ссылка         = 
|ответственный  = Под ред. Ю. И. Караченцева
|издание        = 1-е изд
|место          = Х.
|издательство   = ООО «С.А.М.», Харьков
|год            = 2006
|том            = 
|страницы       = 15—16
|страниц        = 227
|серия          = Справочное пособие
|isbn           = 978-966-8591-14-3
|тираж          = 1000
}}&lt;/ref&gt;

=== Һулыш юлдарындағы һауа үтеүсәлеге боҙолоу төрҙәре: ===
— ваҡ бронхтарҙың (обструктив бронхит, бронхиаль астма) спазмаһы

— телдең төшөүе;

— трахеяға йәки бронхыға аҙыҡ, ҡоҫҡолоҡ, сит есемтәр эләгеүе;

— яңы тыуған сабыйҙарҙың тын юлдарына лайла, маңҡа тулыуы;

— ҡурылдайҙың шешеүе йәки күбеүе;

— шеш йәки абсцесс һөҙөмтәһендә обтурация (ябылыу) йәки компрессия (ҡыҫылыу).

== Һулыш алыу ағзаларының ауырыуҙары ==

=== Һауа аша ауырыу йоғоусы сирҙәр ===
Микроорганизмдар һәм саң өҫкҡө һулыш алыу юлдарының лайлалы шекәрәһендә тотолоп ҡала. Унан лайла менән бергә сығарып ташлана. Был ваҡытта микроорганизмдарҙың күбеһе йоғошһоҙландырыла.

Һулыш алыу ағзаларына үтеп ингән микроорганизмдар араһында төрлө сир тыуҙырыусылар бар: грипп, туберкулез, ангина, дифтерия һәм ҡайһы бер башҡа ауырыуҙар.

==== '''Грипп''' ====
Грипп (киҙеү) ауырыуын вирустар тыуҙыра. Улар үтә бәләкәй һәм күҙәнәкле төҙөлөшлө түгел. Грипп вирустары ауырыу кешеләрҙең танауынан бүленеп сыға торған лайлала, уларҙың ҡаҡырығында һәм шайығында була. Сирле кешеләр сөскөргәндә һәм йүткергәндә, инфекция йәшереп ятыусы күҙгә күренмәй торған миллиондарса бик ваҡ тамсылар һауаға эләгә. Әгәр улар сәләмәт кешенең һулыш алыу ағзаларына үтеп инһә, уға грипп йоғоуы мөмкин. Шулай итеп, грипп — тамсылар аша таралыусы инфекция ул.

Грипп бик тиҙ тарала. Шуға күрә грипп менән сирләүсе кешеләргә предприятиеларҙа, учреждениеларҙа эшләргә, уҡыу йорттарына занятиеларға йөрөргә рөхсәт ителмәй. Гриптан өҙлөгөү ҡурҡыныслы.

Грипп менән ауырыусы кешеләр менән аралашҡанда, ауыҙҙы һәм танауҙы дүрт ҡат марлянан тегелгән повязка менән ҡапларға тейеш. Уның аша һауа үтә, ә сир тыуҙырыусы микробтар булған ваҡ тамсылар тотҡарланып ҡала.

Әйләнә-тирәләге кешеләрҙе грипп йоҡтороуҙан һаҡлау өсөн йүткергәндә һәм сөскөргәндә ауыҙҙы һәм танауҙы ҡулъяулыҡ менән ҡапларға кәрәк.

==== '''Туберкулез''' ====
Туберкулез сирен туберкулез таяҡсаһы (бактерия) тыуҙыра. Йышыраҡ үпкәләрҙе зарарлай. Ул һулана торған һауала, ҡаҡырыҡ тамсыларында, сирле кеше файҙаланған һауыт-һабала, кейем-һалымда, таҫтамалда һәм башҡа предметтарҙа булырға мөмкин.

Туберкулез — тамсылар аша ла, саң аша ла таралыусы инфекция ул. Ҡояш яҡтыһы төшмәй торған дымлы урындарҙа туберкулез тыуҙырыусы микробтар тереклек һәләтлелектәрен оҙаҡ ваҡыттар буйына һаҡлап ҡалалар. Ҡоро, яҡшы яҡтыртылған урындарҙа улар тиҙ үләләр.

Насар санитария шарттарында, даими рәүештә аслы-туҡлы йәшәү элек туберкулездың киң таралыуына төп сәбәп булып тора.

Туберкулезды булдырмау өсөн өлкәндәрҙе лә, балаларҙы ла даими тикшереп торалар. Махсус туберкулез диспансерҙарында һәм санаторийҙарҙа сирле кешеләрҙе түләүһеҙ дауалайҙар.

== Һулыш алыу параметрҙарын өйрәнеү өсөн ҡулайламалар ==
Капнография — пациент билдәле бер ваҡытҡа һулап сығарған һауала углекислый газ миҡдарын үлсәү һәм график яҡтан күрһәтеү өсөн ҡулайлама.

Пневмография — билдәле бер ваҡыт арауығында һулыш алыу хәрәкәттәренең йышлығын, амплитудаһын һәм формаһын үлсәү һәм график сағылдырыу өсөн ҡулайлама.

Спирография — тын алыуҙың динамик үҙенсәлектәрен үлсәү һәм график сағылдырыу өсөн ҡулайлама.

Спирометр — үпкәләрҙең тереклек һыйымын үлсәү ҡоролмаһы.

== Туҡыма (күҙәнәк) һулышы ==
'''Туҡыма йәки күҙәнәк һулышы''' — тере организмдар күҙәнәктәрендә барлыҡҡа килгән биохимик реакциялар йыйылмаһы, уның барышында углеводтар, липидтар һәм аминокислоталар углекислый газға һәм һыуға окислана.

Бүленеп сыҡҡан энергия ''макроэргик'' берләшмәләрҙең химик бәйләнештәрендә (аденозин трипхосфор кислотаһы молекулаларында һәм башҡа макроэргтарҙа) һаҡлана һәм кәрәк булғанда организм тарафынан ҡулланыла ала. Катаболизм процестары төркөмөнә инә.

'''Күҙәнәк кимәлендә һулыш алыуҙың ике төп төрө ҡарала:''' аэроб (кислород окислаусы ҡатнашлығында) һәм анаэробик. Шуның менән бергә кислородты күп күҙәнәкле организмдар күҙәнәктәренә ташыу һәм уларҙан углекислый газ сығарыу физиологик процестар тышҡы һулыш алыу функцияһы булараҡ ҡарала.

'''''Аэроблы һулыш алыу'''''. Кребс циклында АТФ молекулаларының төп өлөшө күҙәнәк һулышының һуңғы стадияһында окисланыусы фосфорилизация ысулы менән: электрон транспорт сылбырында етештерелә. Бында гликолиз, β-окисланыу, Кребс циклы һәм башҡа процестарҙа ҡыҫҡартылған НАД∙Н һәм ФАДН&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, окисланыуы күҙәтелә.

Был реакциялар ваҡытында митохондрияларҙың эске мембранаһында (прокариоттарҙа — цитоплазма мембранаһында) локалләштерелгән электрон ташыусылар сылбыры арҡаһында бүленеп сыҡҡан энергия трансмембрана протон потенциалына әүерелә. АТФ-синтазаһы ферменты был градиентты АТФ-ты синтезлау, уның энергияһын химик бәйләнештәр энергияһына әйләндереү өсөн ҡуллана. НАД∙Н молекулаһы был процесс барышында 2,5 АТП молекулаһын, ФАДН&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; — 1,5 молекула бирә ала. Аэробтарҙың һулыш алыу сылбырында электрондың һуңғы ҡабул итеүсеһе булып кислород тора.

'''''Анаэробик һулыш алыу''''' — O2 урынына электрондың һуңғы ҡабул итеүсеһе булараҡ һулыш электрон транспорты сылбырын(ЭТЦ) ҡулланып органик булмаған йәки органик тәбиғәттәге органик субстраттар йәки молекуляр водород окисланыуының биохимик процесы.

Аэроблы һулыш алыу осрағындағы кеүек үк, реакция ваҡытында бүленеп сыҡҡан ирекле энергия трансмембрана протон потенциалы рәүешендә һаҡлана һәм ATФ-синтазаһы тарафынан АТФ синтезы өсөн ҡулланыла.

== Әҙәбиәт ==
* Дыхание // Малая медицинская энциклопедия. — Т. 2. — С. 146.{{ref-ru}}
* ''Глебовский В. Д., Анохин, Михаил Иванович|Анохин М. И., Коркушко, Олег Васильевич|Коркушко О. В., Лосев Н. И., Миронова Н. С., Немеровский Л. И., Тихонов М. А., Шмелев В. П.'' [https://web.archive.org/web/20230607194644/https://xn--90aw5c.xn--c1avg/index.php/%D0%94%D0%AB%D0%A5%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%95 Дыхание] // Большая медицинская энциклопедия, 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия. — Т. 7.
* ''Голубева Е. Л.'' [https://бмэ.орг/index.php/ДЫХАТЕЛЬНЫЙ_ЦЕНТР Дыхательный центр]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Большая медицинская энциклопедия, 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия. — Т. 7.

== Һылтанмалар ==
* [http://medarticle.moslek.ru/articles/16886.htm Дыхание] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091207115751/http://medarticle.moslek.ru/articles/16886.htm |date=2009-12-07 }} // Малая медицинская энциклопедия{{ref-ru}}
* [http://m.youtube.com/#/watch?v=vo1QyqDi-vY Научно-популярный фильм «Внешнее дыхание»]{{ref-ru}}

{{Physiology-stub}}
[[Категория:Һулыш]]
[[Категория:Пульмонология]]
[[Категория:Шартһыҙ рефлекстар]]</text>
      <sha1>t4ybzjsa9gfb7kfcq6pmm5f8a6ahvuz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ән-Нәс сүрәһе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65651</id>
    <revision>
      <id>1306196</id>
      <parentid>1279712</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T20:27:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6886" sha1="5iv9kq97mcbva5sfa9ewwnln2s9pdqo" xml:space="preserve">{{Карточка суры
 |Название суры      = Ән-Нәс сүрәһе
 |Арабское название  = سورة الناس
 |Изображение        = Sura114.pdf
 |Классификация      = [[Мәккә сүрәһе]]
 |Значение названия  = Кешеләр
 |Другие названия    = 
 |Время ниспослания  = 
 |Номер суры         = 114
 |Число аятов        = 6
 |Джуз               = 30
 |Хизб               = 
 |Число поясных поклонов = 1
 |Число земных поклонов = 
 |Число слов         = 20
 |Число букв         = 80
 |Число букв мукатта = 
 |Тематических аятов = 
 |Предыдущая сура    = [[Әл-Фәләҡ сүрәһе]]
 |Следующая сура     = —
 |Аудио              = 
 |Название аудио     = 
 |Описание аудио     = 
}}
[[File:Chapter 114, Al-Nas (Murattal) v2 - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|thumb|right|سورۃ ٱلنَّاس]]
'''Ән-Нәс сүрәһе''' ({{lang-ar|سورة الناس}}, ''Кешеләр'') — [[Ҡөрьән]]дең һуңғы, 114-се [[сура (Коран)|сүрәһе]]. 6 [[аят]]тан тора. [[Мәккә]]лә ингән сүрә.

Сүрәгә исем тәүге аяттың һуңғы һүҙенән алып бирелгән һәм бәрейҙәрҙән һәм әҙәмдәрҙән яҡлау һорап бер Аллаһыға һыйынырға өндәй.

{|class=&quot;wikitable&quot;
! №
! Ғәрәпсәһе
! Транскрипцияһы
! Мәғәнәһе
|-
|
| &lt;span style=&quot;color:green; font-size:large;&quot;&gt;''' بِسۡمِ ٱللهِ ٱلرَّحۡمَـٰنِ ٱلرَّحِيمِ'''&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;color:blue; font-size:small;&quot;&gt;Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!(и)&lt;/span&gt;
|Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!!
|-
| &lt;span style=&quot;color:red; font-size:medium;&quot;&gt;1&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;color:green; font-size:large;&quot;&gt;'''قُلۡ أَعُوذُ بِرَبِّ ٱلنَّاسِ''' &lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;color:blue; font-size:small;&quot;&gt;Ҡул әғүҙү бирабби-ннәәс(и)&lt;/span&gt;
| Әй Мөхәммәт ғ.с., әйт: «Кешеләрҙең Раббыһына,
|-
| &lt;span style=&quot;color:red; font-size:medium;&quot;&gt;2&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;color:green; font-size:large;&quot;&gt;'''مَلِكِ ٱلنَّاسِ''' &lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;color:blue; font-size:small;&quot;&gt;Мәлики-ннәәс(и)&lt;/span&gt;
| Әҙәмдәрҙең Батшаһы булған Аллаһы тәғәләгә&lt;br /&gt;
|-
| &lt;span style=&quot;color:red; font-size:medium;&quot;&gt;3&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;color:green; font-size:large;&quot;&gt;'''إِلَـٰهِ ٱلنَّاسِ''' &lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;color:blue; font-size:small;&quot;&gt;Иләәhи-ннәәс(и)&lt;/span&gt;
| Кешеләрҙең илаһы булған Аллаһыға,&lt;br /&gt;
|-
| &lt;span style=&quot;color:red; font-size:medium;&quot;&gt;4&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;color:green; font-size:large;&quot;&gt; '''مِن شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ''' &lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;color:blue; font-size:small;&quot;&gt; миң шәррил-үәсүәәсил-ханнәәс(и)&lt;/span&gt;
| Үәсүәсә ҡылыусының боҙоҡлоғонан һыйынам,
|-
| &lt;span style=&quot;color:red; font-size:medium;&quot;&gt;5&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;color:green; font-size:large;&quot;&gt;'''الَّذِي يُوَسْوِسُ فِي صُدُورِ النَّاسِ''' &lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;color:blue; font-size:small;&quot;&gt;Әлләҙии йүүәсүисү фии сүдүүри-ннәәс(и)&lt;/span&gt;
|  Ул әҙәмдәрҙең күңелдәрендә үәсүәсә ҡыла
|-
| &lt;span style=&quot;color:red; font-size:medium;&quot;&gt;6&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;color:green; font-size:large;&quot;&gt;'''مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ'''&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;color:blue; font-size:small;&quot;&gt;Минәл джиннәти үә-ннәәс(и)&lt;/span&gt;
| Ендәрҙән һәм әҙәмдәрҙән Аллаһыға һыйынам»
|}

== [[Сөннәт]] ==
Ғәйшә р.ғ. әйткән:
{{начало цитаты}}
Ғәйшә р.ғ. риүәйәт иткәнсә, Пәйғәмбәр ғ.с. Әл-Фәләҡ һәм Ән-Нәс сүрәләрен уҡып ҡулдарына өрә лә, ауыртҡан ағзаларын һыйпай торған булған.
{{конец цитаты|источник=[[Әл-Бохари]], 61/535}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация1
|Портал       =Ислам 
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = Ҡөрьән
|Викитека     = Ҡөрьән
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = 
}}
* [http://sufism.ru/quaran/sura_114.html СУРА 114. ЛЮДИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120525001520/http://sufism.ru/quaran/sura_114.html |date=2012-05-25 }}
* [http://www.falaq.ru/quran/kuli/114 СУРА 114. ЛЮДИ]
* [http://transliteration.org/quran/WebSite_CD/MixRussian/Fram2E.htm Латинская транслитерация Корана + аудио. Сура 114 (Ан-Нас «Люди»)]
* [http://quran.ipamis.com/sura-114/1-6.html Сура 114. ан-Нас «Люди»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201025344/http://quran.ipamis.com/sura-114/1-6.html |date=2014-02-01 }} — параллельный перевод: Кулиев, Османов, Крачковский, Порохова, Аль-Азхар
* [http://qurani-kerim.ru/sady/009.htm Тафсир ас-Саади: сура 114 (Ан-Нас «Люди»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120424151214/http://qurani-kerim.ru/sady/009.htm |date=2012-04-24 }}
* [http://qurani-kerim.narod.ru/hilal/114.htm Тафсир Хилол: сура 114 (Ан-Нас «Люди»)]
* [http://qurani-kerim.narod.ru/kutub/114.htm Тафсир Саид Кутб: сура 114 (Ан-Нас «Люди»)]
* [https://web.archive.org/web/20130403213445/http://www.qtafsir.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=833&amp;Itemid=169#1 Tafsir Ibn Kathir — Quran Tafsir]
* [http://islamist.ru/%d0%b0%d0%bd-%d0%bd%d0%b0%d1%81/ Сура 114 АН-НАС] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305003745/http://islamist.ru/%D0%B0%D0%BD-%D0%BD%D0%B0%D1%81/ |date=2016-03-05 }} в Исламской энциклопедии

{{Quran-stub}}
{{Суры|114|[[Сура Аль-Фалак]]|—}}
== Ҡулланылған әҙәбиәт ==
Ҡөрьән Кәрим – башҡорт, татар, урыҫ телдәренә тәржемәләр.

Тәсһилүл бәйән (Ҡөрьән Кәримдең еңеләйтелгән аңлатмаһы), 1-4 томдар – Ҡазан, 2004

[[Категория:Ҡөрьән сүрәләре]]</text>
      <sha1>5iv9kq97mcbva5sfa9ewwnln2s9pdqo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66644</id>
    <revision>
      <id>1306154</id>
      <parentid>1306050</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T17:28:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт, яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе)</comment>
      <origin>1306154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25181" sha1="nblrabnwfqo6b4hdsszuf5jbpq5e8ai" xml:space="preserve">{{Закондар сығарыусы власть органы
 | название                   = Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай
 | оригинальное название      = 
 | страна                     = Рәсәй
 | текущий созыв              = VII саҡырылыш
 | эмблема                    = Coat of Arms of Bashkortostan.svg
 | ширина эмблемы             = 140px
 | описание эмблемы           = Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гербы
 | тип                        = Бер палаталы парламент
 | законодательное собрание   = 
 | палаты                     = 
 | должность главы 1          = Рәйес
 | глава 1                    = [[Назаров Андрей Геннадьевич|Андрей Назаров]]
 | партия главы 1             = [[Берҙәм Рәсәй]]
 | дата избрания 1            = [[24 сентябрь]] [[2026]]
 | количество членов          = 110 &lt;ref&gt;2013 йылдан&lt;/ref&gt;
 | фракции 2                  = 
* {{Colorbox|{{Цвет партии|Единая Россия}}}} [[Берҙәм Рәсәй]] (87)
* {{Colorbox|{{Цвет партии|КПРФ}}}} [[Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһы|КПРФ]] (8)
* {{Colorbox|{{Цвет партии|ЛДПР}}}} [[ЛДПР]] (5)
* {{Colorbox|{{Цвет партии|Справедливая Россия}}}} [[Ғәҙел Рәсәй]] (4)
* {{Colorbox|{{Цвет партии|Патриоты России}}}} [[Рәсәй патриоттары]] (4)
* {{Colorbox|{{Цвет партии|Зелёные}}}} [[Рәсәй экология фирҡәһе «Йәшелдәр»|Йәшелдәр]] (1)
* {{Colorbox|{{Цвет партии|Независимый}}}} [[Фирҡәһеҙҙәр|фирҡәһеҙ]] (1)
 | комитеты 2                 = 
 | структура 2                = 2023 Bashkortostan legislative election diagram.svg
 | ширина структуры 2         = 250px
 | выборы 2                   = [[10 сентябрь]] [[2023]]
 | система голосования 2      = 
 | объединённые комитеты      = 
 | зал заседаний              = 
 | ширина зала заседаний      = 
 | описание зала заседаний    = [[Өфө]], Зәки Вәлиди урамы, 40-сы йорт 
 | подзаголовок зала заседаний= 
 | сайт                       = [https://gsrb.ru/ gsrb.ru] {{ref-ba}} {{ref-ru}}
 | сноски                     = 
}}

'''Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай'''&lt;ref name=&quot;law-rus&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/935102995 Закон Республики Башкортостан «О Государственном собрании — Курултае Республики Башкортостан»]&lt;/ref&gt; — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның берҙән-бер юғары вәкәләтле һәм закон (ҡанун) сығарыу дәүләт органы. Рәсәй Федерацияһы субъекттары араһында Башҡортостан Республикаһы парламенты иң ҙуры (110 депутат), республика халыҡ һаны буйынса региондар араһында етенсе урында тора.

Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай статусын [[Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы]]ның 4-се бүлеге һәм Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай тураһында» Законы&lt;ref name=&quot;law-rus&quot; /&gt; билдәләй һәм уның эшмәкәрлеген нигеҙләй.

== Тарихы ==
1917 йылда I, II һәм III [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары ]] үтә. 1917 йылдың 10 декабрендә дәүләтселекте булдырған III Башҡорт ҡоролтайында тәүге парламент — [[Кесе ҡоролтай]] һайлана.

1920 йылдан 1937 йылғаса Советтарҙың Бөтә Башҡортостан 1 — 10 съездары үтә, улар барышында [[ Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты]] һайлана.

1938 йылдан 1995 йылғаса — 1 — 12-се саҡырылыш [[ Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]]ның (1993 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы) сессиялары.

1994 йылдың 2 мартында «Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай тураһында»&lt;ref name=&quot;law-rus&quot; /&gt; Законы ҡабул ителә, уға ярашлы парламент ике палатанан — Вәкилдәр палатаһы һәм Закондар сығарыу палатаһынан тора.

2002 йылдың 30 декабрендә «Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай тураһында» яңы Закон ҡабул ителә&lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/935104321 Закон «О Государственном собрании — Курултае Республики Башкортостан» от 30 декабря 2002 года]&lt;/ref&gt;.

* 1995—1999 йылдар: 1-се саҡырылыш
* 1999—2003 йылдар: 2-се саҡырылыш
* 2003—2008 йылдар: 3-сө саҡырылыш
* 2008—2013 йылдар: 4-се саҡырылыш
* 2013—2018 йылдар: 5-се саҡырылыш
* 2018—2023 йылдар: 6-сы саҡырылыш
* 2023—2028 йылдар: 7-се саҡырылыш

== Башҡортостан Парламенты етәкселәре&lt;ref&gt;[http://http://gsrb.ru/ru/about/leaders/ Башҡортостан Парламенты етәкселәре ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081028223523/http://http/ |date=2008-10-28 }}&lt;/ref&gt; ==
[[Файл:Курултай Республики Башкортостан.jpg|thumb|right|Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтай йорто.]]
{|
|-
| 1||[[Мортазин Муса Лот улы]] (1891—1937)||БашЦИК рәйесе (1920—1921).
|-
| 2||[[Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы]] (1896—1924) ||БашЦИК рәйесе (1921—1922).
|-
| 3||[[Ҡушаев Хәфиз Ҡушай улы]] (1888—1937) ||БашЦИК рәйесе (1922—1929)
|-
| 4||[[Шафиҡов Таймаҫ Шафиҡ улы]] (1899—1937) ||БашЦИК рәйесе (1929—1931).
|-
| 5||[[Таһиров Авзал Мөхөтдин улы]] (1890—1937) ||БашЦИК рәйесе (1931—1937).
|-
| 6||[[Ибраһимов Рәхим Кирәй улы]] (1904—1971)||БашЦИК рәйесе вазифаһын башҡарыусы (1937—1838).
|-
| 7||[[Ниғмәтйәнов Ғилман Вилдан улы]] (1911—1989) ||БАССР Юғары Советы Президиумы рәйесе (1946—1950).
|-
| 8||[[Зәғәфуранов Файзрахман Зәғәфуран улы]] (1913—1975) ||БАССР Юғары Советы Президиумы рәйесе (1950—1967).
|-
| 9|| [[Солтанов Фәйзулла Вәли улы]] (1922—1992) ||БАССР Юғары Советы Президиумы рәйесе (1967—1990).
|-
| 10||[[Рәхимов Мортаҙа Ғөбәйҙулла улы]](1934) ||Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы рәйесе (1990—1993).
|-
| 11||[[Дёмин Юрий Сергеевич]] (1940—2009)||Рәйес вазифаһын башҡарыусы, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы рәйесе (1994—1995).
|-
| 12||[[Зайцев Михаил Алексеевич]] (1938—2010) ||Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе (1995—1999)
|-
| 13||[[Толкачев Константин Борисович]] (1953—2026) ||Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе (1999—4.05.2026).
|-
| 14||Салауат Хөсәйенов||Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе вазифаһын башҡарыусы (05.2026—24.09.2026).
|-
| 15||Назаров Андрей Геннадьевич||Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе (2026 йылдың 24 сентябренән).
|-
|}

== Хакимиәт даирәһе ==
Башҡортостан Республикаһы Ҡоролтайы ҡарамағындағы мәсьәләләр:
* Башҡортостан Республикаһы Конституцияһын ҡабул итеү, уға төҙәтмә һәм өҫтәлмәләр индереү;
* Башҡортостан Республикаһы хакимиәт даирәһе сиктәрендә һәм Рәсәй Федерацияһы менән Башҡортостан Республикаһының берлектәге хакимиәт даирәһенә ҡараған мәсьәләләрҙе законға ярашлы көйләү;
* Башҡортостан Республикаһы закондарын аңлатма биреү, уларҙың үтәлешен күҙәтеп барыу ;
* Башҡортостан Республикаһының социаль-иҡтисади үҫеш программаһын раҫлау;
* Башҡортостан Республикаһының бюджетын һәм уның үтәлешен раҫлау;
* федераль законға ярашлы Башҡортостан Республикаһында [[һалым]] һәм башҡа йыйымдарҙы билдәләү;
* Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль төҙөлөшөн булдырыу һәм уны үҙгәртеү тәртибе;
* Башҡортостан Республикаһында референдум билдәләү һәм үткәреү тәртибен булдырыу , Башҡортостан Республикаһында референдум үткәреү көнөн билдәләү ;
* [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]] тәҡдим иткән кандидатураға Башҡортостан Республикаһы Президенты (Башлығы) вәкәләттәрен биреү тураһында ҡарар сығарыу;
* Башҡортостан Республикаһы Президентына (Башлығына) ышаныс (ышаныс юғалтыуҙы) белдереү тураһында ҡарар сығарыу ;
* Башҡортостан Республикаһы премьер-министрын билдәләү буйынса ярашыу;
* Башҡортостан Республикаһы Конституция судының рәйесен, рәйес урынбаҫарын һәм судьяларын билдәләү;
* Башҡортостан Республикаһы Прокурорын билдәләү буйынса ярашыу;
* Рәсәй Федерацияһы [[Федераль йыйылыш]] [[Дәүләт думаһы]]нда закондар сығарыу инициативаһы хоҡуғын тормошҡа ашырыу;
* парламент тикшереүҙәрен һәм парламент тыңлауҙарын үткәреү;
* Башҡортостан Республикаһында Кеше хоҡуҡтары буйынса вәкил һәм Башҡортостан Республикаһында Бала хоҡуҡтары буйынса вәкил вазифаһына билдәләү һәм был вазифаларҙан азат итеү;
* Башҡортостан Республикаһы Контроль иҫәп палатаһы рәйесе вазифаһына билдәләү һәм был вазифанан азат итеү;
* [[мировой судья]]лар һайлау;
* Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградаларын, Башҡортостан Республикаһының маҡтаулы исемдәрен булдырыу һәм башҡа мәсьәләләр.

== 1-се саҡырылыш ==

== 2-се саҡырылыш ==
== 3-сө саҡырылыш ==

== 4-се саҡырылыш ==
== 5-се саҡырылыш ==
; Һайлауҙар

; Етәкселек
* Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайы рәйесе [[Толкачёв Константин Борисович]].
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары [[Сәйфуллин Франис Әсҡәрйән улы]]
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары [[Ильясова Йомабикә Сәләхетдин ҡыҙы]]
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары [[Старов Вадим Николаевич]]
; Президиум
Президиумға Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайы рәйесе, уның өс урынбаҫары һәм һигеҙ комитет рәйесе инә.
; Секретариат
* Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайы Секретариат етәксеһе [[Шәйхулов Марат Алмас улы]]
* Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайы Секретариат етәксеһе урынбаҫары [[Абдрахманов Азамат Фәрит улы]]
* Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайы Секретариат етәксеһе урынбаҫары [[Хәлилов Рәмил Наил улы]]
* Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайы Секретариат етәксеһе урынбаҫары [[Йәнбухтин Нәүфәл Рәбис улы]]
; Комитеттар
* Дәүләт төҙөлөшө, хоҡуҡ тәртибе һәм суд мәсьәләләре буйынса комитет, комитет рәйесе [[Пчелинцев Виктор Александрович]]
* Урындағы үҙидара, граждандар йәмғиәте институттарын үҫтереү һәм киң мәғлүмәт саралары буйынса комитет, комитет рәйесе [[Аҙнабаев Румил Тәлғәт улы]]
* Сәнәғәт, инновацион үҫеш һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комитет, комитет рәйесе [[Хәйруллин Рәшит Хөснулла улы]]
* Аграр мәсьәләләр, экология һәм тәбиғәтте файҙаланыу буйынса комитет, комитет рәйесе [[Ғосманов Рәсүл Үзбәк улы]]
* Бюджет, һалым, инвестиция сәйәсәте һәм территориаль үҫеш буйынса комитет, комитет рәйесе [[Хисмәтуллина Розалия Сәфиулла ҡыҙы]]
* Торлаҡ сәйәсәте һәм инфраструктур үҫеш буйынса комитет, комитет рәйесе [[Родина Елена Александровна]]
* Мәғариф, мәҙәниәт, спорт һәм йәштәр сәйәсәте буйынса комитет, комитет рәйесе [[Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы]]
* Һаулыҡ һаҡлау, социаль сәйәсәт һәм ветерандар эштәре буйынса комитет, комитет рәйесе [[Никитин Николай Ильич]]
; Даими комиссиялар:
* Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайының Иҫәп комиссияһы
* Һайлауҙар барышын электрон система ҡулланып тикшереп тороу буйынса комиссия
* Регламентты үтәү буйынса комиссия
* Депутат этикаһы буйынса комиссия
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт йыйылышы-Ҡоролтайҙың наградалары буйынса комиссия
* Мандат комиссияһы
; Депутаттар берләшмәләре
[[Файл:State Assembly of the Republic of Bashkortostan 2013.svg|мини|слева|5-се саҡырылыш депутаттары]]
* [[Берҙәм Рәсәй|«Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партия]] (фирҡә) фракцияһы — 88 депутат
* [[Рәсәй Федерцияһы Коммунистар партияһы]] (фирҡәһе) фракцияһы — 10 депутат
* «Берләшкән депутаттар төркөмө» депутаттар берләшмәһе —
*: Рәсәй партиоттары (1 депутат)
*: Социаль берҙәмлек партияһы (1 депутат)
*: Альянс зелёных—Халыҡ партияһы (1 депутат)
*: Фирҡәһеҙ (6 депутат)
&lt;br&gt;

; Депутаттар
* [[Башҡортостан Республикаһының 5-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|5-се саҡырылыш депутаттарының тулы исемлеге]]

== 6-сы саҡырылыш ==

== Депутаттар ==
* [[Башҡортостан Республикаһының 6-сы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|6-сы саҡырылыш депутаттары]]
* [[Башҡортостан Республикаһының 5-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|5-се саҡырылыш депутаттары]]
* [[Башҡортостан Республикаһының 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|4-се саҡырылыш депутаттары]]
* [[Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|3-сө саҡырылыш депутаттары]]
* [[Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|2-се саҡырылыш депутаттары]]
* [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|1-се саҡырылыш депутаттары]]

== Депутаттар һайлау буйынса округтар ==
;Алтынсы саҡырылыш депуттарын һайлау округтары&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/br/30544-bashortostan-respublikay-k-aylau-komissiyay-arary.html Башҡортостан Республикаһының алтынсы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттарын һайлау буйынса округ һайлау комиссиялары вәкәләттәрен территориаль һайлау комиссияларына йөкмәтеү тураһында Башҡортостан Республикаһы Үҙәк һайлау комиссияһы ҡарары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180912030158/http://bashgazet.ru/br/30544-bashortostan-respublikay-k-aylau-komissiyay-arary.html |date=2018-09-12 }}&lt;/ref&gt;
* 1-се Шайморатов һайлау округы
* 2-се Инорс һайлау округы
* 3-сө Беренсе Май һайлау округы
* 4-се Черниковка һайлау округы
* 5-се Ағиҙел һайлау округы
* 6-сы Пушкин һайлау округы
* 7-се Ленин һайлау округы
* 8-се Сипайлово һайлау округы
* 9-сы Ҡояшлы һайлау округы
* 10-сы Үҙәк һайлау округы
* 11-се ВАЗ һайлау округы
* 12-се Студенттар һайлау округы
* 13-сө Вокзал һайлау округы
* 14-се Новиковка һайлау округы
* 15-се Күмертау һайлау округы
* 16-сы Комсомол һайлау округы
* 17-се Юбилей һайлау округы
* 18-се Девон һайлау округы
* 19-сы Нарыш һайлау округы
* 20-се Сәнәғәт һайлау округы
* 21-се Быяла заводы һайлау округы
* 22-се Сибай һайлау округы
* 23-сө Нахимов һайлау округы
* 24-се Ольховка һайлау округы
* 25-се Отрада һайлау округы
* 27-се Шихан һайлау округы
* 26-сы Стәрлетамаҡ һайлау округы
* 28-се Ҡыҙыл һайлау округы
* 29-сы Талбазы һайлау округы
* 30-сы Һаҡмар һайлау округы
* 31-се Төньяҡ һайлау округы
* 32-се Асылыкүл һайлау округы
* 33-сө Бәләбәй һайлау округы
* 34-се Белорет һайлау округы
* 35-се Металлург һайлау округы
* 36-сы Предуралье һайлау округы
* 37-се Баженов һайлау округы
* 38-се Прибельский һайлау округы
* 39-сы Төньяҡ-көнсығыш һайлау округы
* 40-сы Чеверев һайлау округы
* 41-се Иҫәнғол һайлау округы
* 42-се Ишембай һайлау округы
* 43-сө Красный Холм һайлау округы
* 44-се Йүрүҙән һайлау округы
* 45-се Бельский һайлау округы
* 46-сы Сәрмәсән һайлау округы
* 47-се Ермолаевка һайлау округы
* 48-се Нөгөш һайлау округы
* 49-сы Ҡыҙылъяр һайлау округы
* 50-се Туймазы һайлау округы
* 51-се Өсән һайлау округы
* 52-се Ирәмәл һайлау округы
* 53-сө Шишмә һайлау округы
* 54-се Рәжәп һайлау округы
* 55-се Бөй һайлау округы

== Йәмәғәт палатаһы ==
Йәмәғәт палатаһы — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың консультатив органы, граждандар йәмғиәтен ойоштороуҙа төп урындарҙың береһен биләй&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/politika/26415-ymt-palatay-azalary-ralandy.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170523204110/http://bashgazet.ru/politika/26415-ymt-palatay-azalary-ralandy.html |date=2017-05-23 }}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы]]
* [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]]
* [[Башҡортостан Республикаһының Конституция Суды]]
* [[Башҡортостан суд системаһы]]
* [[Башҡортостан Хөкүмәте]]
* [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] — йәмәғәт ойошмаларының Халыҡ-ара берлеге.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары}}
{{Башҡортостан темаларҙа}}

[[Категория:Башҡортостан дәүләт төҙөлөшө]]</text>
      <sha1>nblrabnwfqo6b4hdsszuf5jbpq5e8ai</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306157</id>
      <parentid>1306154</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T17:29:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* Башҡортостан Парламенты етәкселәреБашҡортостан Парламенты етәкселәре  {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081028223523/http://http/ |date=2008-10-28 }} */ аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1306157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25205" sha1="r7z5entmeasb90vh99l3sqa2ipbylz3" xml:space="preserve">{{Закондар сығарыусы власть органы
 | название                   = Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай
 | оригинальное название      = 
 | страна                     = Рәсәй
 | текущий созыв              = VII саҡырылыш
 | эмблема                    = Coat of Arms of Bashkortostan.svg
 | ширина эмблемы             = 140px
 | описание эмблемы           = Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гербы
 | тип                        = Бер палаталы парламент
 | законодательное собрание   = 
 | палаты                     = 
 | должность главы 1          = Рәйес
 | глава 1                    = [[Назаров Андрей Геннадьевич|Андрей Назаров]]
 | партия главы 1             = [[Берҙәм Рәсәй]]
 | дата избрания 1            = [[24 сентябрь]] [[2026]]
 | количество членов          = 110 &lt;ref&gt;2013 йылдан&lt;/ref&gt;
 | фракции 2                  = 
* {{Colorbox|{{Цвет партии|Единая Россия}}}} [[Берҙәм Рәсәй]] (87)
* {{Colorbox|{{Цвет партии|КПРФ}}}} [[Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһы|КПРФ]] (8)
* {{Colorbox|{{Цвет партии|ЛДПР}}}} [[ЛДПР]] (5)
* {{Colorbox|{{Цвет партии|Справедливая Россия}}}} [[Ғәҙел Рәсәй]] (4)
* {{Colorbox|{{Цвет партии|Патриоты России}}}} [[Рәсәй патриоттары]] (4)
* {{Colorbox|{{Цвет партии|Зелёные}}}} [[Рәсәй экология фирҡәһе «Йәшелдәр»|Йәшелдәр]] (1)
* {{Colorbox|{{Цвет партии|Независимый}}}} [[Фирҡәһеҙҙәр|фирҡәһеҙ]] (1)
 | комитеты 2                 = 
 | структура 2                = 2023 Bashkortostan legislative election diagram.svg
 | ширина структуры 2         = 250px
 | выборы 2                   = [[10 сентябрь]] [[2023]]
 | система голосования 2      = 
 | объединённые комитеты      = 
 | зал заседаний              = 
 | ширина зала заседаний      = 
 | описание зала заседаний    = [[Өфө]], Зәки Вәлиди урамы, 40-сы йорт 
 | подзаголовок зала заседаний= 
 | сайт                       = [https://gsrb.ru/ gsrb.ru] {{ref-ba}} {{ref-ru}}
 | сноски                     = 
}}

'''Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай'''&lt;ref name=&quot;law-rus&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/935102995 Закон Республики Башкортостан «О Государственном собрании — Курултае Республики Башкортостан»]&lt;/ref&gt; — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның берҙән-бер юғары вәкәләтле һәм закон (ҡанун) сығарыу дәүләт органы. Рәсәй Федерацияһы субъекттары араһында Башҡортостан Республикаһы парламенты иң ҙуры (110 депутат), республика халыҡ һаны буйынса региондар араһында етенсе урында тора.

Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай статусын [[Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы]]ның 4-се бүлеге һәм Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай тураһында» Законы&lt;ref name=&quot;law-rus&quot; /&gt; билдәләй һәм уның эшмәкәрлеген нигеҙләй.

== Тарихы ==
1917 йылда I, II һәм III [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары ]] үтә. 1917 йылдың 10 декабрендә дәүләтселекте булдырған III Башҡорт ҡоролтайында тәүге парламент — [[Кесе ҡоролтай]] һайлана.

1920 йылдан 1937 йылғаса Советтарҙың Бөтә Башҡортостан 1 — 10 съездары үтә, улар барышында [[ Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты]] һайлана.

1938 йылдан 1995 йылғаса — 1 — 12-се саҡырылыш [[ Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]]ның (1993 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы) сессиялары.

1994 йылдың 2 мартында «Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай тураһында»&lt;ref name=&quot;law-rus&quot; /&gt; Законы ҡабул ителә, уға ярашлы парламент ике палатанан — Вәкилдәр палатаһы һәм Закондар сығарыу палатаһынан тора.

2002 йылдың 30 декабрендә «Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай тураһында» яңы Закон ҡабул ителә&lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/935104321 Закон «О Государственном собрании — Курултае Республики Башкортостан» от 30 декабря 2002 года]&lt;/ref&gt;.

* 1995—1999 йылдар: 1-се саҡырылыш
* 1999—2003 йылдар: 2-се саҡырылыш
* 2003—2008 йылдар: 3-сө саҡырылыш
* 2008—2013 йылдар: 4-се саҡырылыш
* 2013—2018 йылдар: 5-се саҡырылыш
* 2018—2023 йылдар: 6-сы саҡырылыш
* 2023—2028 йылдар: 7-се саҡырылыш

== Башҡортостан Парламенты етәкселәре&lt;ref&gt;[http://http://gsrb.ru/ru/about/leaders/ Башҡортостан Парламенты етәкселәре ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081028223523/http://http/ |date=2008-10-28 }}&lt;/ref&gt; ==
[[Файл:Курултай Республики Башкортостан.jpg|thumb|right|Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтай йорто.]]
{|
|-
| 1||[[Мортазин Муса Лот улы]] (1891—1937)||БашЦИК рәйесе (1920—1921).
|-
| 2||[[Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы]] (1896—1924) ||БашЦИК рәйесе (1921—1922).
|-
| 3||[[Ҡушаев Хәфиз Ҡушай улы]] (1888—1937) ||БашЦИК рәйесе (1922—1929)
|-
| 4||[[Шафиҡов Таймаҫ Шафиҡ улы]] (1899—1937) ||БашЦИК рәйесе (1929—1931).
|-
| 5||[[Таһиров Авзал Мөхөтдин улы]] (1890—1937) ||БашЦИК рәйесе (1931—1937).
|-
| 6||[[Ибраһимов Рәхим Кирәй улы]] (1904—1971)||БашЦИК рәйесе вазифаһын башҡарыусы (1937—1838).
|-
| 7||[[Ниғмәтйәнов Ғилман Вилдан улы]] (1911—1989) ||БАССР Юғары Советы Президиумы рәйесе (1946—1950).
|-
| 8||[[Зәғәфуранов Файзрахман Зәғәфуран улы]] (1913—1975) ||БАССР Юғары Советы Президиумы рәйесе (1950—1967).
|-
| 9|| [[Солтанов Фәйзулла Вәли улы]] (1922—1992) ||БАССР Юғары Советы Президиумы рәйесе (1967—1990).
|-
| 10||[[Рәхимов Мортаҙа Ғөбәйҙулла улы]](1934) ||Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы рәйесе (1990—1993).
|-
| 11||[[Дёмин Юрий Сергеевич]] (1940—2009)||Рәйес вазифаһын башҡарыусы, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы рәйесе (1994—1995).
|-
| 12||[[Зайцев Михаил Алексеевич]] (1938—2010) ||Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе (1995—1999)
|-
| 13||[[Толкачев Константин Борисович]] (1953—2026) ||Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе (1999—4.05.2026).
|-
| 14||[[Хөсәйенов Салауат Сәхи улы]]||Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе вазифаһын башҡарыусы (05.2026—24.09.2026).
|-
| 15||[[Назаров Андрей Геннадьевич]]||Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе (2026 йылдың 24 сентябренән).
|-
|}

== Хакимиәт даирәһе ==
Башҡортостан Республикаһы Ҡоролтайы ҡарамағындағы мәсьәләләр:
* Башҡортостан Республикаһы Конституцияһын ҡабул итеү, уға төҙәтмә һәм өҫтәлмәләр индереү;
* Башҡортостан Республикаһы хакимиәт даирәһе сиктәрендә һәм Рәсәй Федерацияһы менән Башҡортостан Республикаһының берлектәге хакимиәт даирәһенә ҡараған мәсьәләләрҙе законға ярашлы көйләү;
* Башҡортостан Республикаһы закондарын аңлатма биреү, уларҙың үтәлешен күҙәтеп барыу ;
* Башҡортостан Республикаһының социаль-иҡтисади үҫеш программаһын раҫлау;
* Башҡортостан Республикаһының бюджетын һәм уның үтәлешен раҫлау;
* федераль законға ярашлы Башҡортостан Республикаһында [[һалым]] һәм башҡа йыйымдарҙы билдәләү;
* Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль төҙөлөшөн булдырыу һәм уны үҙгәртеү тәртибе;
* Башҡортостан Республикаһында референдум билдәләү һәм үткәреү тәртибен булдырыу , Башҡортостан Республикаһында референдум үткәреү көнөн билдәләү ;
* [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]] тәҡдим иткән кандидатураға Башҡортостан Республикаһы Президенты (Башлығы) вәкәләттәрен биреү тураһында ҡарар сығарыу;
* Башҡортостан Республикаһы Президентына (Башлығына) ышаныс (ышаныс юғалтыуҙы) белдереү тураһында ҡарар сығарыу ;
* Башҡортостан Республикаһы премьер-министрын билдәләү буйынса ярашыу;
* Башҡортостан Республикаһы Конституция судының рәйесен, рәйес урынбаҫарын һәм судьяларын билдәләү;
* Башҡортостан Республикаһы Прокурорын билдәләү буйынса ярашыу;
* Рәсәй Федерацияһы [[Федераль йыйылыш]] [[Дәүләт думаһы]]нда закондар сығарыу инициативаһы хоҡуғын тормошҡа ашырыу;
* парламент тикшереүҙәрен һәм парламент тыңлауҙарын үткәреү;
* Башҡортостан Республикаһында Кеше хоҡуҡтары буйынса вәкил һәм Башҡортостан Республикаһында Бала хоҡуҡтары буйынса вәкил вазифаһына билдәләү һәм был вазифаларҙан азат итеү;
* Башҡортостан Республикаһы Контроль иҫәп палатаһы рәйесе вазифаһына билдәләү һәм был вазифанан азат итеү;
* [[мировой судья]]лар һайлау;
* Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградаларын, Башҡортостан Республикаһының маҡтаулы исемдәрен булдырыу һәм башҡа мәсьәләләр.

== 1-се саҡырылыш ==

== 2-се саҡырылыш ==
== 3-сө саҡырылыш ==

== 4-се саҡырылыш ==
== 5-се саҡырылыш ==
; Һайлауҙар

; Етәкселек
* Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайы рәйесе [[Толкачёв Константин Борисович]].
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары [[Сәйфуллин Франис Әсҡәрйән улы]]
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары [[Ильясова Йомабикә Сәләхетдин ҡыҙы]]
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары [[Старов Вадим Николаевич]]
; Президиум
Президиумға Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайы рәйесе, уның өс урынбаҫары һәм һигеҙ комитет рәйесе инә.
; Секретариат
* Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайы Секретариат етәксеһе [[Шәйхулов Марат Алмас улы]]
* Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайы Секретариат етәксеһе урынбаҫары [[Абдрахманов Азамат Фәрит улы]]
* Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайы Секретариат етәксеһе урынбаҫары [[Хәлилов Рәмил Наил улы]]
* Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайы Секретариат етәксеһе урынбаҫары [[Йәнбухтин Нәүфәл Рәбис улы]]
; Комитеттар
* Дәүләт төҙөлөшө, хоҡуҡ тәртибе һәм суд мәсьәләләре буйынса комитет, комитет рәйесе [[Пчелинцев Виктор Александрович]]
* Урындағы үҙидара, граждандар йәмғиәте институттарын үҫтереү һәм киң мәғлүмәт саралары буйынса комитет, комитет рәйесе [[Аҙнабаев Румил Тәлғәт улы]]
* Сәнәғәт, инновацион үҫеш һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комитет, комитет рәйесе [[Хәйруллин Рәшит Хөснулла улы]]
* Аграр мәсьәләләр, экология һәм тәбиғәтте файҙаланыу буйынса комитет, комитет рәйесе [[Ғосманов Рәсүл Үзбәк улы]]
* Бюджет, һалым, инвестиция сәйәсәте һәм территориаль үҫеш буйынса комитет, комитет рәйесе [[Хисмәтуллина Розалия Сәфиулла ҡыҙы]]
* Торлаҡ сәйәсәте һәм инфраструктур үҫеш буйынса комитет, комитет рәйесе [[Родина Елена Александровна]]
* Мәғариф, мәҙәниәт, спорт һәм йәштәр сәйәсәте буйынса комитет, комитет рәйесе [[Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы]]
* Һаулыҡ һаҡлау, социаль сәйәсәт һәм ветерандар эштәре буйынса комитет, комитет рәйесе [[Никитин Николай Ильич]]
; Даими комиссиялар:
* Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайының Иҫәп комиссияһы
* Һайлауҙар барышын электрон система ҡулланып тикшереп тороу буйынса комиссия
* Регламентты үтәү буйынса комиссия
* Депутат этикаһы буйынса комиссия
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт йыйылышы-Ҡоролтайҙың наградалары буйынса комиссия
* Мандат комиссияһы
; Депутаттар берләшмәләре
[[Файл:State Assembly of the Republic of Bashkortostan 2013.svg|мини|слева|5-се саҡырылыш депутаттары]]
* [[Берҙәм Рәсәй|«Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партия]] (фирҡә) фракцияһы — 88 депутат
* [[Рәсәй Федерцияһы Коммунистар партияһы]] (фирҡәһе) фракцияһы — 10 депутат
* «Берләшкән депутаттар төркөмө» депутаттар берләшмәһе —
*: Рәсәй партиоттары (1 депутат)
*: Социаль берҙәмлек партияһы (1 депутат)
*: Альянс зелёных—Халыҡ партияһы (1 депутат)
*: Фирҡәһеҙ (6 депутат)
&lt;br&gt;

; Депутаттар
* [[Башҡортостан Республикаһының 5-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|5-се саҡырылыш депутаттарының тулы исемлеге]]

== 6-сы саҡырылыш ==

== Депутаттар ==
* [[Башҡортостан Республикаһының 6-сы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|6-сы саҡырылыш депутаттары]]
* [[Башҡортостан Республикаһының 5-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|5-се саҡырылыш депутаттары]]
* [[Башҡортостан Республикаһының 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|4-се саҡырылыш депутаттары]]
* [[Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|3-сө саҡырылыш депутаттары]]
* [[Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|2-се саҡырылыш депутаттары]]
* [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|1-се саҡырылыш депутаттары]]

== Депутаттар һайлау буйынса округтар ==
;Алтынсы саҡырылыш депуттарын һайлау округтары&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/br/30544-bashortostan-respublikay-k-aylau-komissiyay-arary.html Башҡортостан Республикаһының алтынсы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттарын һайлау буйынса округ һайлау комиссиялары вәкәләттәрен территориаль һайлау комиссияларына йөкмәтеү тураһында Башҡортостан Республикаһы Үҙәк һайлау комиссияһы ҡарары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180912030158/http://bashgazet.ru/br/30544-bashortostan-respublikay-k-aylau-komissiyay-arary.html |date=2018-09-12 }}&lt;/ref&gt;
* 1-се Шайморатов һайлау округы
* 2-се Инорс һайлау округы
* 3-сө Беренсе Май һайлау округы
* 4-се Черниковка һайлау округы
* 5-се Ағиҙел һайлау округы
* 6-сы Пушкин һайлау округы
* 7-се Ленин һайлау округы
* 8-се Сипайлово һайлау округы
* 9-сы Ҡояшлы һайлау округы
* 10-сы Үҙәк һайлау округы
* 11-се ВАЗ һайлау округы
* 12-се Студенттар һайлау округы
* 13-сө Вокзал һайлау округы
* 14-се Новиковка һайлау округы
* 15-се Күмертау һайлау округы
* 16-сы Комсомол һайлау округы
* 17-се Юбилей һайлау округы
* 18-се Девон һайлау округы
* 19-сы Нарыш һайлау округы
* 20-се Сәнәғәт һайлау округы
* 21-се Быяла заводы һайлау округы
* 22-се Сибай һайлау округы
* 23-сө Нахимов һайлау округы
* 24-се Ольховка һайлау округы
* 25-се Отрада һайлау округы
* 27-се Шихан һайлау округы
* 26-сы Стәрлетамаҡ һайлау округы
* 28-се Ҡыҙыл һайлау округы
* 29-сы Талбазы һайлау округы
* 30-сы Һаҡмар һайлау округы
* 31-се Төньяҡ һайлау округы
* 32-се Асылыкүл һайлау округы
* 33-сө Бәләбәй һайлау округы
* 34-се Белорет һайлау округы
* 35-се Металлург һайлау округы
* 36-сы Предуралье һайлау округы
* 37-се Баженов һайлау округы
* 38-се Прибельский һайлау округы
* 39-сы Төньяҡ-көнсығыш һайлау округы
* 40-сы Чеверев һайлау округы
* 41-се Иҫәнғол һайлау округы
* 42-се Ишембай һайлау округы
* 43-сө Красный Холм һайлау округы
* 44-се Йүрүҙән һайлау округы
* 45-се Бельский һайлау округы
* 46-сы Сәрмәсән һайлау округы
* 47-се Ермолаевка һайлау округы
* 48-се Нөгөш һайлау округы
* 49-сы Ҡыҙылъяр һайлау округы
* 50-се Туймазы һайлау округы
* 51-се Өсән һайлау округы
* 52-се Ирәмәл һайлау округы
* 53-сө Шишмә һайлау округы
* 54-се Рәжәп һайлау округы
* 55-се Бөй һайлау округы

== Йәмәғәт палатаһы ==
Йәмәғәт палатаһы — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың консультатив органы, граждандар йәмғиәтен ойоштороуҙа төп урындарҙың береһен биләй&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/politika/26415-ymt-palatay-azalary-ralandy.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170523204110/http://bashgazet.ru/politika/26415-ymt-palatay-azalary-ralandy.html |date=2017-05-23 }}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы]]
* [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]]
* [[Башҡортостан Республикаһының Конституция Суды]]
* [[Башҡортостан суд системаһы]]
* [[Башҡортостан Хөкүмәте]]
* [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] — йәмәғәт ойошмаларының Халыҡ-ара берлеге.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары}}
{{Башҡортостан темаларҙа}}

[[Категория:Башҡортостан дәүләт төҙөлөшө]]</text>
      <sha1>r7z5entmeasb90vh99l3sqa2ipbylz3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Һуңкүл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66649</id>
    <revision>
      <id>1306177</id>
      <parentid>1296569</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T18:33:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9889" sha1="86f3dccka77iuzna5j4g5wvh8wd12y9" xml:space="preserve">{{Озеро
 |Название                = Һуңкүл
  |Национальное название  = 
 |Изображение             = 
  |Подпись                = 
  |lat_dir=N|lat_deg=55|lat_min=57|lat_sec=43
  |lon_dir=E|lon_deg=60|lon_min=42|lon_sec=10
  |CoordScale  = 
  |Регион                 = Силәбе өлкәһе
  |Высота над уровнем моря= 
  |Длина                  = 
  |Ширина                 = 
 |Площадь                 = 11,66
 |Объём                   = 
 |Длина береговой линии   = 
 |Наибольшая глубина      = 8
  |Средняя глубина        = 2
 |Тип минерализации       = 
  |Солёность              = 
  |Прозрачность           = 6,5
 |Площадь водосбора       = 
  |Впадающие реки         = 
  |Вытекающая река        = 
 |Страна                  = Рәсәй
  |Регион                 = Силәбе өлкәһе
 |Категория на Викискладе = 
}}

'''Һуңкүл''' ''(Һуңгүл)'' — {{lang-ru|Сунгуль}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Кәҫле районы |Кәҫле районындағы]] күл.

== Географияһы ==
[[Урта Урал]]дағы Сейәле тау массивы итәгендә, Вишнёвогорск ҡасабаһынан көньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан.

Һуңкүл Кәҫле күлдәре системаһына инә һәм ҡылымыҡтар аша [[Кирете]], [[Ирташ (күл)|Ирташ]] , [[Оло Кәҫле]], [[Илашты (күл)]], [[Кесе Кәҫле]], Алабуға (күл), [[Аракүл]] һәм башҡа күлдәр менән тоташҡан.
Яҡын тораҡ пункттар: Вишнёвогорск ҡасабаһынан башҡа Кәҫле һәм Снежинск ҡалалары. 
Силәбегә тиклем араһы - 125 километр, Екатеринбургҡа - 120 км.
[[File:BSunukul1.jpg|thumb|350 px|слева|Һуңкүл күренеше]]
== Һыу реестры мәғлүмәттәре ==

[[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса&lt;ref name='Рәсәй МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=195874&amp;bo=0&amp;rb=0&amp;subb=0&amp;hep=0&amp;wot=0&amp;name=%F1%F3%ED%E3%F3%EB%FC&amp;loc==РФ һыу реестры: Һуңгүл}}&lt;/ref&gt;:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500711111200007565
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 211200756
* Бассейн округы — Иртыш һыу бассейны округы (14)
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

== Тасуирламаһы ==
Майҙаны 11,66 км², уртаса тәрәнлеге 2-3 метр булһа, айырым урындарҙа 8 метрға тиклем етә. Һыуы таҙа, үтә күренмәле. Ҡыштарын боҙ ҡалынлығы 1 метр булыуы мөмкин.

Һуңгүл Уралдағы биш иң таҙа күлдең береһе иҫәбенә инә. Экосистемаһы уникаль. 

Һыуының үтәҙеклеге 6 метрға тиклем етә. Майҙаны 11,66  квадрат километр  тәшкил итә. Уртаса тәрәнлеге – 2 метр. Әммә 7-8 метрға еткән урындары ла бар. Күл һыуы шифалы, минераль-һелтеле. Төбө – ләмле. 
 
Күлдә ике тиҫтәнән ашыу утрау бар. Күл яры – текә, ташлы. Ярҙарында ҡомло пляждар бар &lt;ref&gt;Сунгуль (озеро в Каслинском районе)[http://челсити.рф/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/1926-%D1%81%D1%83%D0%BD%D0%B3%D1%83%D0%BB%D1%8C-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%B2-%D0%BA%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190720081156/http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/1926-%D1%81%D1%83%D0%BD%D0%B3%D1%83%D0%BB%D1%8C-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%B2-%D0%BA%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B5 |date=2019-07-20 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190720081156/http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/1926-%D1%81%D1%83%D0%BD%D0%B3%D1%83%D0%BB%D1%8C-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%B2-%D0%BA%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B5 |date=2019-07-20 }}&lt;/ref&gt;. 

== Флораһы һәм фаунаһы ==
Текә ярҙары буйлап башлыса ҡарағай үҫә. Йәйен йыш ҡына һыу өҫтөн тәлмәрйен тәңкәһе баҫа.

Күлдә ике тиҫтәнән артыҡ эреле-ваҡлы [[утрау]] бар, йәйҙәрен уларҙа [[аҡсарлаҡ]]тар, ҡыр [[өйрәктәр]]е һәм [[селән]]дәр оя ҡороп, бала сығара.    

Һуңкүл балыҡҡа бай. Унда [[суртан]], [[алабуға]], [[сабаҡ]],  [[алабалыҡ]] (сиг), [[табан (балыҡ)|табан]], [[ҡарабалыҡ]] , [[шамбы]],  [[опто]]  һәм башҡалар бар. Күлдең бер өлөшө [[сазан]] балыҡтары үрсетеү өсөн файҙаланыла.

== Этимологияһы ==
[[Шувалов Николай Иванович]] - Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист  үҙенең &quot;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь&quot; тигән һүҙлегендә ғәҙәтенсә башҡорт ир-ат исеме менән бәйләй, уныңса һуңғы балаларҙың береһенә ҡушылған ''Суну, Суна, Супы, Сыну, Сунакул, Сынакол''(урыҫса яҙылыш) тигән исемдән алынған булыуы ихтимал&lt;ref&gt;Шувалов Н. И.Суну-Куль // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;

Күл өйрәктәргә бай булыуын күҙҙә тотҡанда, һуна өйрәк тигән һыу ҡошонан да алып ҡушылыуы ихтимал, сөнки урыҫ телендә, Шувалов Н. И. яҙыуынса, Суну-Куль варианты ла бар. Кәҫле районында ла [[Һуналы]] тигән күл бар. Һуна өйрәк - өйрәктәр араһында иң эреһе, тип аңлата  2 томлыҡ &quot;Башҡорт теленең һүҙлеге&quot;&lt;ref&gt;Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 861 бит - 610-сы бит&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области[http://old.toposural.ru/html/kar.htm]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* Край голубых озёр[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/tourism/articles/kray_golubyh_ozyor/]
* [http://u-nat.ru/dimanoskov/documents/ozeracheljabinskojjoblasti БАССЕЙНЫ, ВОДОЕМЫ И РЫБЫ ЮЖНОГО УРАЛА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119105439/http://u-nat.ru/dimanoskov/documents/ozeracheljabinskojjoblasti |date=2012-01-19 }}

== Сығанаҡтар ==
*Шувалов Н. И.  От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 861 бит - 610-сы бит


{{Ҡалып:Силәбе өлкәһе күлдәре}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]
[[Категория:Кәҫле районы]]</text>
      <sha1>86f3dccka77iuzna5j4g5wvh8wd12y9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абдулла ҡала округы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66854</id>
    <revision>
      <id>1306252</id>
      <parentid>1290529</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T01:39:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7630" sha1="rl50i5kd2preqayv43728je4vxz1r1k" xml:space="preserve">{{Административная единица
 | Цвет1                          = {{цвет|Россия}}
 | Русское название               = Абдулла ҡала округы
 | Оригинальное название          = Абдулинский городской округ
 | Герб                           = Abdulino Rayon Coat of Arms.jpg
 | Флаг                           = Flag of Abdulinsky rayon (Orenburg oblast).png
 | Описание флага                 = 
 | Страна                         = {{RUS}}
 | Гимн                           = 
 | Статус                         = [[Ҡала округы]]
 | Входит в                       = [[Ырымбур өлкәһе]]
 | Включает                       = &lt;!-- 15 муниципальных образований --&gt;
 | Столица                        = [[Абдулла (ҡала, Ырымбур өлкәһе)|Абдулла ҡалаһы]]
 | Крупный город                  = 
 | Крупные города                 = Абдулла
 | Дата                           = [[1934 йыл]]
 | Глава                          = Буйлов Сергей Сергеевич
 | Название главы                 = Район башлығы
 | Глава администрации            = Шерстобитов Александр Харлампиевич
 | Название главы2                = &lt;!-- Председатель Совета депутатов --&gt;
 | ВВП                            = 
 | Год ВВП                        = 
 | Место по ВВП                   = 
 | ВВП на душу населения          = 
 | Место по ВВП на душу населения = 
 | Язык                           = урыҫ
 | Языки                          = 
 | Население                      = {{ Население | Абдулинский район | тс }}
 | Год переписи                   = {{ Население | Абдулинский район | г }}
 | Процент от населения           = {{ #expr: ( {{ Население | Абдулинский район | ч }} * 100 / {{ Население | Оренбургская область | ч }} round 2 ) }}
 | Место по населению             = 
 | Плотность                      = {{ #expr: ( {{ Население | Абдулинский район | ч }} / 1700 round 2 ) }}
 | Место по плотности             = 
 | Национальный состав            = 
 | Конфессиональный состав        = 
 | Площадь                        = 1700
 | Процент от площади             = 
 | Место по площади               = 
 | Максимальная высота            = 343
 | Средняя высота                 = 
 | Минимальная высота             = 
 | Широта                         = 
 | Долгота                        = 
 | Карта                          = 
 | Размер карты                   = 
 | Карта административной единицы = 
 | Часовой пояс                   = {{s|{{MSK+2}}}}
 | Аббревиатура                   = 
 | ISO                            = 
 | FIPS                           = 
 | Телефонный код                 = 35355
 | Почтовые индексы               = 
 | Интернет-домен                 = 
 | Код автомобильных номеров      = 56
 | Сайт                           = http://www.ab.orb.ru/
 | Категория в Commons            = Abdulinsky District
 | Примечания                     = 
}}

'''Абду́лла ҡала округы''' — [[Ырымбур өлкәһе]]ндәге ҡала округы.

[[Ырымбур]] (300 км) — [[Һамар]] (300 км) — [[Өфө]] (300 км) өсмөйөш үҙәгендә тора.

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Пушкарёв Василий Александрович]] (5.03.1959), ғалим-табип-онколог. Медицина фәндәре докторы (2007). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2012) һәм Башҡортостан Республикаһының (2004) атҡаҙанған табибы, [[Башҡортостан]]дың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2002). Берләшкән дәүләт сәйәси идаралығы совхозының 1‑се бүлексәһенән&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/10868-pushkarjov-vasilij-aleksandrovich Башҡорт энциклопедияһы — Пушкарёв Василий Александрович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421151426/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/10868-pushkarjov-vasilij-aleksandrovich |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421151426/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/10868-pushkarjov-vasilij-aleksandrovich |date=2016-04-21 }}{{V|4|03|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Разгоняев Николай Федорович]] (07.03.1938—2.12.2010), нефтсе, 1989—1999 йылдарҙа «Туймазынефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың Вәкилдәр палатаһы депутаты. «Почёт Билдәһе»ордены кавалеры, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың атҡаҙанған нефтсеһе, Октябрьский ҡалаһының почётлы гражданы (1998). Сығышы менән Баклановка ауылынан&lt;ref&gt;[http://www.labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=55014 База данных «Лабиринт»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://deputat.openrepublic.ru/articles/33988/ Проект в соцсетях: Найти своего депутата. Новым улицам – имена знаменитых земляков. 03.04.2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310043457/https://deputat.openrepublic.ru/articles/33988/ |date=2016-03-10 }}{{ref-ru}}{{V|04|03|2018}}&lt;/ref&gt;. 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.ab.orb.ru/ Официальный сайт района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120817000535/http://www.ab.orb.ru/ |date=2012-08-17 }}
* [http://www.orenburg-gov.ru/magnoliaPublic/regportal/Info/areas/area-53203.html Район на сайте органов государственной власти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140725172904/http://www.orenburg-gov.ru/magnoliaPublic/regportal/Info/areas/area-53203.html |date=2014-07-25 }}
* [http://www.orenobl.ru/raion/abdulinsky.php Район на сайте Оренбургской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211218082320/http://orenobl.ru/raion/abdulinsky.php |date=2021-12-18 }}

{{Orenb-obl-stub}}
{{Ырымбур өлкәһе}}

[[Категория:Абдулла районы]]
[[Категория:Ырымбур өлкәһе ҡала округтары]]</text>
      <sha1>rl50i5kd2preqayv43728je4vxz1r1k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡыуандыҡ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66987</id>
    <revision>
      <id>1306136</id>
      <parentid>1284696</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T15:53:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4609" sha1="sdimktyu57i3th892b7umyk7z7wzjoo" xml:space="preserve">{{НП-Россия
 |статус                   = Ҡала
 |русское название         = Ҡыуандыҡ
 |оригинальное название    = 
 |герб                     = Coat_of_Arms_of_Kuvandyk_(Orenburg_oblast).png
 |флаг                     = 
  |lat_deg = 51|lat_min = 29|lat_sec = 00
  |lon_deg = 57|lon_min = 21|lon_sec = 00
  |CoordAddon = type:city(28600)_region:RU-ORE
  |CoordScale = 
 |регион                   = Ырымбур өлкәһе
 |регион в таблице         = Ырымбур өлкәһе
 |вид района               = 
 |район                    = 
 |район в таблице          = 
|вид поселения            = 
 |поселение                =
 |поселение в таблице      = 
 |глава                    = Виктор Дмитриевич Пауков
 |дата основания           = 1915
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 1953
 |площадь                  = 42,06
 |население                = {{Падение}} 28 078&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm Численность населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2010 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111030173539/http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm |date=2011-10-30 }}&lt;/ref&gt;
 |год переписи             = 2010
 |высота центра НП         = 210
 |плотность                = 
 |агломерация              =  
 |национальный состав      = 
 |конфессиональный состав  = 
 |этнохороним              = 
 |почтовый индекс          = 
 |телефонный код           = 35361
 |цифровой идентификатор   = 53414
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Ҡыуандыҡ''' — [[Ырымбур өлкәһе]]нең көнсығышындағы ҡала, [[Ҡыуандыҡ ҡала округы]] үҙәге. Ҡала [[һаҡмар (йылға)|Һаҡмар]] йылғаһының һул яҡ яр буйында урынлашҡан.

Ҡала башлығы — Виктор Дмитриевич Пауков. Депутаттар советы рәйесе — Ринат Биктимер улы Аликбаев.

== Билдәле кешеләре ==
* [[Аҙнаҡаева Рәйлә Шәрәфи ҡыҙы]] — йырсы, Башҡортостандың халыҡ артисы (1992).

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Ишморат (Ҡыуандыҡ)]]
* [[Мәмбәт (Ҡыуандыҡ)]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|заглавие=Кувандыкская энциклопедия|ответственный=Гл. ред.-сост. С. М. Стрельников|место=Кувандык|издательство=Изд-во С.М.Стрельникова|год=2006}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.kuvandyk.org/ Официальный сайт администрации города Кувандыка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130609174023/http://www.kuvandyk.org/ |date=2013-06-09 }}
* [http://www.mojgorod.ru/orenburg_obl/kuvandyk/index.html Кувандык в энциклопедии «Мой город»]
* [http://heraldicum.ru/russia/subjects/towns/kuvandyk.htm Описание герба Кувандыка]
* [http://www.ku.orb.ru/index.html Официальный сайт администрации МО Кувандыкский район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080502081507/http://www.ku.orb.ru/index.html |date=2008-05-02 }}
* [http://sites.google.com/site/53habibsl/ Кувандык — жемчужина Южного Урала]
* [https://web.archive.org/web/20111224061845/http://muzyka.ucoz.ru/ Сайт детской школы искусств]

{{Ҡыуандыҡ ҡала округы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Ҡыуандыҡ]]
[[Категория:Ырымбур өлкәһе ҡалалары]]
[[Категория:Һаҡмар буйындағы тораҡ пункттар]]
[[Категория:Ырымбур өлкәһе район үҙәктәре]]
[[Категория:Ҡыуандыҡ ҡала округы тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>sdimktyu57i3th892b7umyk7z7wzjoo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>26 сентябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67349</id>
    <revision>
      <id>1306164</id>
      <parentid>1254553</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T17:53:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>аныҡлаштырыу, яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе)</comment>
      <origin>1306164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24209" sha1="7hantadn1am1brp899ejxzj399u91xi" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''26 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 269-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 270-се). Йыл аҙағына тиклем 96 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Ядро ҡоралы]]н тулыһынса юҡ итеү өсөн көрәш көнө.  
* {{Ер}} [[Ер]]: Һаңғырауҙар көнө.
** Тирә-яҡ мөхит сәләмәтлеге көнө.
* {{Европа Берләшмәһе флагы}} [[Европа Берләшмәһе]]: Европа телдәре көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Йемен}} [[Йемен]]: Революция көнө.
* {{Яңы Зеландия}} [[Яңы Зеландия]]: Дәүләт көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}}: Хеҙмәт көнө.
* {{Эквадор}} [[Эквадор]]: Дәүләт флагы көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
==== ''Төбәк байрамдары'' ====
* [[Яҡут (Саха) Республикаһы]]: Эшҡыуарҙар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1789 йыл]]: [[АҠШ]]-та дәүләт секретары вазифаһы индерелә, беренсе булып уға Томас Джефферсон тәғәйенләнә.
* [[1887 йыл]]: Эмиль Берлинер беренсе граммофон эшләй.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1931 йыл]]: [[Баҡалы районы|Баҡалы район]] гәзитенең тәүге һаны донъя күрә.
* [[1371 йыл]]: [[Ғосман империяһы|Ғосман империяһының]] [[Марица алышы]] еңеүе. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Рәжетдинов Урал Зәғәфуран улы]] (1935—2016), [[Нефть|нефтсе]]. 1986—1999 йылдарҙа «Өфөнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы начальнигы. [[Рәсәй Федерацияһы]] нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған рационализаторы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Салауат районы]] [[Таймый]] ауылынан.
* [[Эткина Эсфирь Исааковна]] (1950), [[фән|ғалим]]-педиатр, 1979 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1992 йылдан балалар ауырыуҙары кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1993), профессор (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Веремеенко Сергей Алексеевич]] (1955), ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], йәмәғәтсе. Техник фәндәр докторы (1994). 1978 йылдан [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы, 1984 йылдан лаборатория мөдире. 1987 йылдан Бөтә Союз магистраль торба үткәргестәр төҙөү ғилми-тикшеренеү институтының Төмән филиалы директоры, 1989 йылдан Көнбайыш Себер инженерлыҡ үҙәгенең ([[Сорғот]] ҡалаһы) баш инженеры—директор урынбаҫары. 1991 йылдан Төньяҡ сауҙа банкыһы филиалы директоры, 1992 йылдан Халыҡ-ара сәнәғәт банкыһы идарасыһы, 2003 йылдан Халыҡ-ара инвестицион проекттар һәм төҙөлөш иҡтисады институты директоры, 2004 йылдан — Халыҡ-ара сәнәғәт концерны, Бөтә Рәсәй еңел иретмәләр институты, «Сапфир» ғилми-производство предприятиеһының директорҙар советы рәйесе (бөтәһе лә Мәскәү). 2003 йылдан Төбәктәр үҫешенә булышлыҡ итеү фонды, 2005—2009 йылдарҙа Рәсәйҙең Хәҙерге бишбәйге федерацияһы президенты, 2004 йылдан Рәсәй инженерлыҡ академияһы вице-президенты.  5-се саҡырылыш Закондар сығарыу йыйылышы депутаты. [[Ленин комсомолы премияһы]] лауреаты (1987). Сығышы менән Переславль-Залесский ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Борис Самородов]] (1931—13.02.2016), [[спорт]]сы. 1961—1975 йылдарҙа мотоспорт буйынса [[СССР]] йыйылма командаһы ағзаһы. Боҙҙағы мотоуҙыштар буйынса шәхси ярыштарҙа [[Ер|донъя]] (1967), [[Европа]] (1965), [[СССР]] (1959, ике тапҡыр 1961, 1962; 1963, 1967), [[РСФСР]] (1959, 1961—1965) чемпионы. СССР‑ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1965). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (2002) һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2004). 
* [[Васильев Владимир Иванович]] (1946), юғары мәктәп ветераны, [[фән|ғалим]]-[[Электротехника|электрон техника]] инженеры. 1970 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, 1995 йылдан — иҫәпләү техникаһы һәм мәғлүмәтте һаҡлау кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1990), профессор (1992). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2003) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған фән эшмәкәре. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның [[Мәүлитов Рыфат Рәхмәтулла улы|Р. Р. Мәүлитов]] исемендәге премия лауреаты (2005). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Антошкин Виктор Николаевич]] (1956), ғалим-[[Социология|социолог]]. 1991 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. Социология фәндәре докторы (2005), профессор (2011).
* [[Ханнанов Вәсил Мирғәзийән улы]] (1956—24.02.2024), [[Живопись|рәссам]]. 1990 йылдан СССР Рәссамдар союзы һәм «Сыңғыҙхан» ижад берекмәһе ағзаһы, 1992 йылдан — берекмә етәксеһе. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2017), Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2023) рәссамы. 
* [[Илдар Абдразаҡов]] (1976), [[опера]] [[йыр]]сыһы (бас). 1994 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]], 2000 йылдан — [[Санкт-Петербург]]тың Мариин театры солисы. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған (2021), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (2011) һәм [[Татарстан]]дың (2013) халыҡ артисы. Башҡортостандың Халыҡтар дуҫлығы (2014) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2018) ордендары кавалеры. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Савельев Александр Сергеевич]] (1932—12.06.2021), [[Башҡортостан]]да йәшәп ижад иткән [[Сыуаштар|сыуаш]] [[шиғриәт|шағиры]], [[яҙыусы]], [[тәржемә]]се. 1994 йылдан Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]] [[Юламан (Башҡортостан)|Юламан]] ауылынан.
* [[Бикмәтов Мират Әхмәтшәриф улы]] (1937), [[мәғариф]], [[КПСС|партия]] һәм совет органдары хеҙмәткәре, үҙешмәкәр сәнғәттә ҡатнашыусы, тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1961 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Күсем (Әбйәлил районы)|Күсем]] һигеҙ йыллыҡ мәктәбе уҡытыусыһы; 1966 йылдан КПСС район комитетының агитация һәм пропаганда бүлеге мөдире, 1969 йылдан — секретары, 1988 йылдан — инструкторы; 1991 йылдан — район Советы башҡарма комитеты инструкторы, бүлек мөдире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986) һәм [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1981). [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1986), ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордены (1971, 1973) кавалеры. [[РСФСР|Бөтә Рәсәй]] (1973) һәм [[СССР|Бөтә Союз]] (1985) үҙешмәкәр сәнғәт конкурстары лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Учалы (ауыл)|Учалы]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Васильев Александр Иванович]] (1952), [[Педагогика|педагог]]. 1978 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала мәктәптәре директоры, 1988 йылдан ҡала мәғариф идаралығы начальнигы урынбаҫары, 2007 йылдан 16-сы, 2009 йылдан — 15-се мәктәп директоры.  Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1993), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1986). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Йосопова Миңлебикә Әкрәм ҡыҙы]] (1952), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1970—2007 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Сибай» совхозы һауынсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре (2008). Сығышы менән ошо райондың [[Баймырҙа (Баймаҡ районы)|Баймырҙа]] ауылынан.
* [[Илембәтов Азамат Фәттәх улы]] (1972), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]], хужалыҡ, муниципаль һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 2004—2005 йылдарҙа [[Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның генераль директоры; 2006—2008 йылдарҙа [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] хакимиәте башлығы. 2011 йылдың ғинуарынан [[Башҡортостан Республикаһы Президенты |Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәте]] етәксеһе урынбаҫары, апрелдән — [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] Премьер-министрының беренсе урынбаҫары, майҙан — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министры. Техник фәндәр кандидаты (2002). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Кирәев Арыҫланбәк Иҙиәт улы]] (1908—14.06.1952), механизатор.  [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1934—1952 йылдарҙа Шишмә районының Ленин исемендәге колхозы комбайнсыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1951). Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Тирмә]] ауылынан.
* [[Хәлисов Марат Хаммат улы]] (1948), зоотехник. [[Ауыл хужалығы|Ауыл]] һәм [[урман]] хужалығы, [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1985 йылдан [[Әбйәлил районы]] ауыл хужалығы идаралығының баш зоотехнигы, 1989 йылдан Шайморатов исемендәге колхоз рәйесе, 1992—2008 йылдарҙа Әбйәлил урман хужалығы директоры; 2007—2010 йылдарҙа район советы рәйесе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған урмансыһы (2005). Сығышы менән ошо райондың [[Ишбулды (Әбйәлил районы)|Ишбулды]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Буранбаев Зәйнулла Заһит улы]] (1953), зоотехник. 1975 йылдан [[Баймаҡ районы]] Салауат исемендәге колхоздың яһалма ҡасырыу технигы (осеменатор), 1978 йылдан селекционер-зоотехнигы, 1982 йылдан — баш зоотехнигы, 2003—2004 йылдарҙа — колхоз рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның  атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1985). Сығышы менән ошо райондың [[Үрге Яйыҡбай]] ауылынан.
* [[Грищенко Александр Алексеевич]] (1958), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], [[сәнәғәт]], комсомол һәм именлек органдары хеҙмәткәре. 1981 йылдан [[Өфө нефть эшкәртеү заводы|КПСС-тың 22-се съезы исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводының]] цех мастеры, 1983 йылдан — заводтың ВЛКСМ комитеты секретары; 1985 йылдан дәүләт именлеге органдары хеҙмәткәре, шул иҫәптән 2000—2011 йылдарҙа [[Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте|Рәсәй федераль именлек хеҙмәте Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығының]] начальник урынбаҫары. Контразведканың почётлы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт ордены]] кавалеры. Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Попова Надежда Александровна]] (1944), [[спорт]]сы, юғары категориялы тренер. 1993 йылдан Байдарка һәм каноэла ишеү буйынса олимпия резервы спорт мәктәбенең өлкән тренер‑уҡытыусыһы, 1998 йылдан — директоры, 2009 йылдан — тренер‑уҡытыусыһы. Байдарка һәм каноэла ишеү буйынса [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (2000) һәм [[СССР]]‑ҙың спорт мастеры (1968). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1995). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Вәлиев Руслан Зөфәр улы]] (1949), ғалим-физик, 1996—2004 йылдарҙа [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]ның кафедра мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (1991), физика-математика фәндәре докторы (1984), профессор (1987). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2003) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997). Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2015), [[Башҡортостандың коммунистик йәштәр союзы|Башҡортостан комсомолы]] премияһы (1977), [[Германия]]ның Гумбольдт исемендәге фонд премияһының ике тапҡыр лауреаты (2001, 2007). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хәйерова Людмила Олеговна]] (1949), хеҙмәт ветераны. 1970–2011 йылдарҙа Башҡортостан [[Китап (нәшриәт)|«Китап» нәшриәтенең]] әйҙәүсе мөхәррире, ижтимағи-сәйәси әҙәбиәт редакцияһының етәксе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2000).
* [[Мөхәсимова Рәлинә Риф ҡыҙы]] (1964), мәҙәниәт хеҙмәткәре. 1984 йылдан [[Краснокама районы]] [[Яңы Ҡайынлыҡ]] ауыл мәҙәниәт йорто директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Борай районы]] [[Бигәнәй (Борай районы)|Бигәнәй]] ауылынан. 
* [[Йосопов Марсель Жәлил улы]] (1984), [[Рәсәй]] спортсыһы, көрәшсе, йәмәғәтсе. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты ағзаһы. Көрәш буйынса ике тапҡыр Европа, күп тапҡырҙар Рәсәй һәм Башҡортостан чемпионы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның спорт мастеры. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:26 сентябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1849]]: Иван Павлов, [[Рәсәй империяһы]] физиологы, [[Нобель премияһы]] лауреаты (1904).
* [[1885]]: Сергей Герасимов, рәссам, [[СССР]]-ҙың халыҡ рәссамы (1958).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1895]]: Владимир Азин, [[Рәсәй]]ҙәге 1918—1920 йылдарҙағы [[граждандар һуғышы]]нда дивизия командиры, [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры.
* [[1915]]: Сергей Смирнов, СССР яҙыусыһы, тарихсы, радио- һәм телетапшырыуҙар алып барыусы, йәмәғәтсе. Ленин премияһы лауреаты (1965).
* [[1923]]: Александр Межиров, СССР шағиры, тәржемәсе, СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1986).
* [[1965]]: Пётр Порошенко, [[Украина]]ның 2014—2019 йылдарҙағы президенты.
* [[1981]]: Серена Уильямс, [[АҠШ]] тенниссыһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:26 сентябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1800]]: [[Салауат Юлаев]], [[башҡорт]] халҡының милли батыры, шағир-импровизатор, [[Крәҫтиәндәр Һуғышы (1773—1775)|1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]] етәкселәренең береһе.
* [[1868]]: Август Мёбиус, [[Германия]] математигы, астроном.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|И26]]
[[Категория:26 сентябрь]]</text>
      <sha1>7hantadn1am1brp899ejxzj399u91xi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306341</id>
      <parentid>1306164</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T06:51:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү, аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1306341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24272" sha1="gu05vaa9wju7v378h2q4lfqwc8eokwx" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''26 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 269-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 270-се). Йыл аҙағына тиклем 96 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Ядро ҡоралы]]н тулыһынса юҡ итеү өсөн көрәш көнө.  
* {{Ер}} [[Ер]]: Һаңғырауҙар көнө.
** Тирә-яҡ мөхит сәләмәтлеге көнө.
* {{Европа Берләшмәһе флагы}} [[Европа Берләшмәһе]]: Европа телдәре көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Йемен}} [[Йемен]]: Революция көнө.
* {{Яңы Зеландия}} [[Яңы Зеландия]]: Дәүләт көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}}: Хеҙмәт көнө.
* {{Эквадор}} [[Эквадор]]: Дәүләт флагы көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
==== ''Төбәк байрамдары'' ====
* [[Яҡут (Саха) Республикаһы]]: Эшҡыуарҙар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1789 йыл]]: [[АҠШ]]-та дәүләт секретары вазифаһы индерелә, беренсе булып уға Томас Джефферсон тәғәйенләнә.
* [[1887 йыл]]: Эмиль Берлинер беренсе граммофон эшләй.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1931 йыл]]: [[Баҡалы районы|Баҡалы район]] гәзитенең тәүге һаны донъя күрә.
* [[1371 йыл]]: [[Ғосман империяһы|Ғосман империяһының]] [[Марица алышы]] еңеүе. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Рәжетдинов Урал Зәғәфуран улы]] (1935—2016), [[Нефть|нефтсе]]. 1986—1999 йылдарҙа «Өфөнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы начальнигы. [[Рәсәй Федерацияһы]] нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған рационализаторы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Салауат районы]] [[Таймый]] ауылынан.
* [[Эткина Эсфирь Исааковна]] (1950), [[фән|ғалим]]-педиатр, 1979 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1992 йылдан балалар ауырыуҙары кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1993), профессор (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Веремеенко Сергей Алексеевич]] (1955), ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], йәмәғәтсе. Техник фәндәр докторы (1994). 1978 йылдан [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы, 1984 йылдан лаборатория мөдире. 1987 йылдан Бөтә Союз магистраль торба үткәргестәр төҙөү ғилми-тикшеренеү институтының Төмән филиалы директоры, 1989 йылдан Көнбайыш Себер инженерлыҡ үҙәгенең ([[Сорғот]] ҡалаһы) баш инженеры—директор урынбаҫары. 1991 йылдан Төньяҡ сауҙа банкыһы филиалы директоры, 1992 йылдан Халыҡ-ара сәнәғәт банкыһы идарасыһы, 2003 йылдан Халыҡ-ара инвестицион проекттар һәм төҙөлөш иҡтисады институты директоры, 2004 йылдан — Халыҡ-ара сәнәғәт концерны, Бөтә Рәсәй еңел иретмәләр институты, «Сапфир» ғилми-производство предприятиеһының директорҙар советы рәйесе (бөтәһе лә Мәскәү). 2003 йылдан Төбәктәр үҫешенә булышлыҡ итеү фонды, 2005—2009 йылдарҙа Рәсәйҙең Хәҙерге бишбәйге федерацияһы президенты, 2004 йылдан Рәсәй инженерлыҡ академияһы вице-президенты.  5-се саҡырылыш Закондар сығарыу йыйылышы депутаты. [[Ленин комсомолы премияһы]] лауреаты (1987). Сығышы менән Переславль-Залесский ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Борис Самородов]] (1931—13.02.2016), [[спорт]]сы. 1961—1975 йылдарҙа мотоспорт буйынса [[СССР]] йыйылма командаһы ағзаһы. Боҙҙағы мотоуҙыштар буйынса шәхси ярыштарҙа [[Ер|донъя]] (1967), [[Европа]] (1965), [[СССР]] (1959, ике тапҡыр 1961, 1962; 1963, 1967), [[РСФСР]] (1959, 1961—1965) чемпионы. СССР‑ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1965). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (2002) һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2004). 
* [[Васильев Владимир Иванович]] (1946), юғары мәктәп ветераны, [[фән|ғалим]]-[[Электротехника|электрон техника]] инженеры. 1970 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, 1995 йылдан — иҫәпләү техникаһы һәм мәғлүмәтте һаҡлау кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1990), профессор (1992). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2003) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған фән эшмәкәре. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның [[Мәүлитов Рыфат Рәхмәтулла улы|Р. Р. Мәүлитов]] исемендәге премия лауреаты (2005). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Антошкин Виктор Николаевич]] (1956), ғалим-[[Социология|социолог]]. 1991 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. Социология фәндәре докторы (2005), профессор (2011).
* [[Ханнанов Вәсил Мирғәзийән улы]] (1956—24.02.2024), [[Живопись|рәссам]]. 1990 йылдан СССР Рәссамдар союзы һәм «Сыңғыҙхан» ижад берекмәһе ағзаһы, 1992 йылдан — берекмә етәксеһе. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2017), Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2023) рәссамы. 
* [[Илдар Абдразаҡов]] (1976), [[опера]] [[йыр]]сыһы (бас). 1994 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]], 2000 йылдан — [[Санкт-Петербург]]тың Мариин театры солисы. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған (2021), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (2011) һәм [[Татарстан]]дың (2013) халыҡ артисы. Башҡортостандың Халыҡтар дуҫлығы (2014) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2018) ордендары кавалеры. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Савельев Александр Сергеевич]] (1932—12.06.2021), [[Башҡортостан]]да йәшәп ижад иткән [[Сыуаштар|сыуаш]] [[шиғриәт|шағиры]], [[яҙыусы]], [[тәржемә]]се. 1994 йылдан Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]] [[Юламан (Башҡортостан)|Юламан]] ауылынан.
* [[Бикмәтов Мират Әхмәтшәриф улы]] (1937), [[мәғариф]], [[КПСС|партия]] һәм совет органдары хеҙмәткәре, үҙешмәкәр сәнғәттә ҡатнашыусы, тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1961 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Күсем (Әбйәлил районы)|Күсем]] һигеҙ йыллыҡ мәктәбе уҡытыусыһы; 1966 йылдан КПСС район комитетының агитация һәм пропаганда бүлеге мөдире, 1969 йылдан — секретары, 1988 йылдан — инструкторы; 1991 йылдан — район Советы башҡарма комитеты инструкторы, бүлек мөдире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986) һәм [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1981). [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1986), ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордены (1971, 1973) кавалеры. [[РСФСР|Бөтә Рәсәй]] (1973) һәм [[СССР|Бөтә Союз]] (1985) үҙешмәкәр сәнғәт конкурстары лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Учалы (ауыл)|Учалы]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Васильев Александр Иванович]] (1952), [[Педагогика|педагог]]. 1978 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала мәктәптәре директоры, 1988 йылдан ҡала мәғариф идаралығы начальнигы урынбаҫары, 2007 йылдан 16-сы, 2009 йылдан — 15-се мәктәп директоры.  Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1993), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1986). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Йосопова Миңлебикә Әкрәм ҡыҙы]] (1952), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1970—2007 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Сибай» совхозы һауынсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре (2008). Сығышы менән ошо райондың [[Баймырҙа (Баймаҡ районы)|Баймырҙа]] ауылынан.
* [[Илембәтов Азамат Фәттәх улы]] (1972), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]], хужалыҡ, муниципаль һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 2004—2005 йылдарҙа [[Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның генераль директоры; 2006—2008 йылдарҙа [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] хакимиәте башлығы. 2011 йылдың ғинуарынан [[Башҡортостан Республикаһы Президенты |Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәте]] етәксеһе урынбаҫары, апрелдән — [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] Премьер-министрының беренсе урынбаҫары, майҙан — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министры. Техник фәндәр кандидаты (2002). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Кирәев Арыҫланбәк Иҙиәт улы]] (1908—14.06.1952), механизатор.  [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1934—1952 йылдарҙа Шишмә районының Ленин исемендәге колхозы комбайнсыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1951). Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Тирмә]] ауылынан.
* [[Хәлисов Марат Хаммат улы]] (1948), зоотехник. [[Ауыл хужалығы|Ауыл]] һәм [[урман]] хужалығы, [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1985 йылдан [[Әбйәлил районы]] ауыл хужалығы идаралығының баш зоотехнигы, 1989 йылдан Шайморатов исемендәге колхоз рәйесе, 1992—2008 йылдарҙа Әбйәлил урман хужалығы директоры; 2007—2010 йылдарҙа район советы рәйесе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған урмансыһы (2005). Сығышы менән ошо райондың [[Ишбулды (Әбйәлил районы)|Ишбулды]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Буранбаев Зәйнулла Заһит улы]] (1953), зоотехник. 1975 йылдан [[Баймаҡ районы]] Салауат исемендәге колхоздың яһалма ҡасырыу технигы (осеменатор), 1978 йылдан селекционер-зоотехнигы, 1982 йылдан — баш зоотехнигы, 2003—2004 йылдарҙа — колхоз рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның  атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1985). Сығышы менән ошо райондың [[Үрге Яйыҡбай]] ауылынан.
* [[Грищенко Александр Алексеевич]] (1958), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], [[сәнәғәт]], комсомол һәм именлек органдары хеҙмәткәре. 1981 йылдан [[Өфө нефть эшкәртеү заводы|КПСС-тың 22-се съезы исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводының]] цех мастеры, 1983 йылдан — заводтың ВЛКСМ комитеты секретары; 1985 йылдан дәүләт именлеге органдары хеҙмәткәре, шул иҫәптән 2000—2011 йылдарҙа [[Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте|Рәсәй федераль именлек хеҙмәте Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығының]] начальник урынбаҫары. Контразведканың почётлы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт ордены]] кавалеры. Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Попова Надежда Александровна]] (1944), [[спорт]]сы, юғары категориялы тренер. 1993 йылдан Байдарка һәм каноэла ишеү буйынса олимпия резервы спорт мәктәбенең өлкән тренер‑уҡытыусыһы, 1998 йылдан — директоры, 2009 йылдан — тренер‑уҡытыусыһы. Байдарка һәм каноэла ишеү буйынса [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (2000) һәм [[СССР]]‑ҙың спорт мастеры (1968). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1995). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Вәлиев Руслан Зөфәр улы]] (1949), ғалим-физик, 1996—2004 йылдарҙа [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]ның кафедра мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (1991), физика-математика фәндәре докторы (1984), профессор (1987). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2003) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997). Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2015), [[Башҡортостандың коммунистик йәштәр союзы|Башҡортостан комсомолы]] премияһы (1977), [[Германия]]ның Гумбольдт исемендәге фонд премияһының ике тапҡыр лауреаты (2001, 2007). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хәйерова Людмила Олеговна]] (1949), хеҙмәт ветераны. 1970–2011 йылдарҙа Башҡортостан [[Китап (нәшриәт)|«Китап» нәшриәтенең]] әйҙәүсе мөхәррире, ижтимағи-сәйәси әҙәбиәт редакцияһының етәксе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2000).
* [[Мөхәсимова Рәлинә Риф ҡыҙы]] (1964), мәҙәниәт хеҙмәткәре. 1984 йылдан [[Краснокама районы]] [[Яңы Ҡайынлыҡ]] ауыл мәҙәниәт йорто директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Борай районы]] [[Бигәнәй (Борай районы)|Бигәнәй]] ауылынан. 
* [[Йосопов Марсель Жәлил улы]] (1984), [[Рәсәй]] спортсыһы, көрәшсе, йәмәғәтсе. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты ағзаһы. Көрәш буйынса ике тапҡыр Европа, күп тапҡырҙар Рәсәй һәм Башҡортостан чемпионы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның спорт мастеры. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:26 сентябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1849 йыл]]: Иван Павлов, [[Рәсәй империяһы]] физиологы, [[Нобель премияһы]] лауреаты (1904).
* [[1885 йыл]]: Сергей Герасимов, рәссам, [[СССР]]-ҙың халыҡ рәссамы (1958).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1895 йыл]]: Владимир Азин, [[Рәсәй]]ҙәге 1918—1920 йылдарҙағы [[граждандар һуғышы]]нда дивизия командиры, [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры.
* [[1915 йыл]]: Сергей Смирнов, СССР яҙыусыһы, тарихсы, радио- һәм телетапшырыуҙар алып барыусы, йәмәғәтсе. Ленин премияһы лауреаты (1965).
* [[1923 йыл]]: Александр Межиров, СССР шағиры, тәржемәсе, СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1986).
* [[1965 йыл]]: Пётр Порошенко, [[Украина]]ның 2014—2019 йылдарҙағы президенты.
* [[1981 йыл]]: Серена Уильямс, [[АҠШ]] тенниссыһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:26 сентябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1800 йыл]]: [[Салауат Юлаев]], [[башҡорт]] халҡының милли батыры, шағир-импровизатор, [[Крәҫтиәндәр Һуғышы (1773—1775)|1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]] етәкселәренең береһе.
* [[1868 йыл]]: Август Мёбиус, [[Германия]] математигы, астроном.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|И26]]
[[Категория:26 сентябрь]]</text>
      <sha1>gu05vaa9wju7v378h2q4lfqwc8eokwx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>БАЛ Башҡортостан авиалиниялары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67357</id>
    <revision>
      <id>1306372</id>
      <parentid>1283029</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T08:49:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4528" sha1="07btzxzhwaxgqvq61mv2w468p9sd17i" xml:space="preserve">[[Файл:BAL Tupolev Tu-154M Pichugin-2.jpg|thumb|right|250px|BAL Bashkirian Airlines Tupolev Tu-154, Moscow, 2005]]
'''БАЛ Башҡортостан авиалиниялары''' — баш офисы [[Өфө (халыҡ-ара аэропорты)|Өфө аэропортында]] урынлашҡан авиакомпания&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071008234822/http://www.lgkonstanz.de/servlet/PB/show/1201157/urteil_im_flugzeugunglueck_ueberlingen.pdf Bashkirian Airlines v. Federal Republic of Germany]. District Court of Kostanz. Retrieved on September 11, 2011. «BASHKIRIAN AIRLINES
vertreten durch d. Generaldirektoren Flughafen d. Stadt UFA, Russische Föderation, 450056 Russland-UFA»&lt;/ref&gt;. Ул региональ һәм чартер рейстарҙа [[Өфө]]нән [[Европа]]ға, [[Азия]]ға һәм [[Төньяҡ Африка]]ға йөк һәм пассажирҙар ташыуға махсуслаша. Компания [[1991]] йылда төҙөлә һәм [[2007]] йылда бөтөрөлә.&lt;ref&gt;[http://aviation-safety.net/database/operator/airline.php?var=4444 Information about Bashkirskie Avialinii at the Aviation Safety Network] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208145622/http://aviation-safety.net/database/operator/airline.php?var=4444 |date=2015-12-08 }}&lt;/ref&gt;

== Тарих ==
Авиалиния [[Аэрофлот]] дивизионы булараҡ ойошторола һәм формаль рәүештә [[Һамар]]ҙағы Аэроволганың өлөшө була. Таралған ваҡытта 1,513 хеҙмәткәр эшләй. [[2006]] йылдың ноябрендә [[ТУ-154]] самолётын [[Иран]]да тикшергәндән һуң был агенетлыҡ хәүефһеҙлек даирәһендә ҡағиҙәләр үтәлгән тип ҡарар итә һәм осош дауам ителә.

== Тәғәйенләнеш пункттары ==
[[2005]] йылдың ғинуарына ҡарата БАЛ Башҡортостан авиалиниялары түбәндәге хеҙмәттәрҙе күрһәтә.
* Урындағы регуляр рейстар: [[Мәскәү]], [[Надым]], [[Нижневартовск]], [[Яңы Уренгой]], [[Санкт-Петербург]], [[Сорғот]].
* Халык-ара регуляр рейстар: [[Баҡы]], [[Барселона]], [[Дүшәнбе (ҡала)|Дүшәмбе]], [[Истанбул]] һәм [[Ереван]].
Башҡортостан авиалиниялары, шулай уҡ [[Шарм-Эль-Шейх]], [[Хургада]], [[Ҡаһирә]], [[Тунис]] һәм Барселонаға чартер рейстарын башҡара.

== Флот ==
2006 йылдың авгусына ҡарата, Башҡортостан авиалинияларында түбәндәге маркаларҙағы 21 самолет иҫәпләнә:
* 4 Антонов [[АН-24]]
* 8 Тупелев [[ТУ-134A]]
* 9 Тупелев [[ТУ-154M]]

== Авариялар һәм инцеденттар ==
[[Боден күл һәләкәте|Башҡортостан авиалинияларының 2937]] рейсы ([[2002]]) [[Мәскәү]]ҙән ([[Рәсәй]]) Барселонаға ([[Испания]]) чартер рейсын башҡара. ТУ-154 самолеты Көньяҡ [[Германия]] өҫтөнән осоп барғанда, Боинг-757 самолеты менән бәрелешә.
Һәләкәттә Боингтың 2 летчигы һәм Тупелевта урындағы ЮНЕСКО комитеты Испанияның Коста Доадо регионына ял итергә барған 69 бала һәләк була.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Башҡортостан (авиакомпания)]]
* [[Арҡайым (авиакомпания)]]
* [[Боден күл һәләкәте]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Тышҡы һылтанмалар ==
{{Commonscat|BAL Bashkir Airlines}}
* (RU) [http://web.archive.org/web/*/http://www.bal.ufanet.ru bal.ufanet.ru]
* (EN) [http://web.archive.org/web/*/http://www.bal.ufanet.ru/eng/index.html bal.ufanet.ru]
* (RU) [http://web.archive.org/web/*/http://www.aircompanybal.ru/ aircompanybal.ru]
* (EN) [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2082146.stm Russian airline’s 'good safety record], [[BBC]]

[[Категория:Башҡортостан авиакомпаниялары]]</text>
      <sha1>07btzxzhwaxgqvq61mv2w468p9sd17i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>27 сентябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67366</id>
    <revision>
      <id>1306342</id>
      <parentid>1254603</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T06:53:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү, аныҡлаштырыу, өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1306342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27722" sha1="hs5vn2bq4r8bq3misrlx16c5su3fs2k" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''27 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 270-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 271-се). Йыл аҙағына тиклем 95 көн.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Туризм]] көнө.
** Һаңғырауҙар көнө (сентябрҙең һуңғы йәкшәмбеһе).
=== ''Рәсми булмаған'' ===
* {{comment|Ысын дуҫлыҡ көнө.|День дружбана}}
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Ғаилә]] көнө.
* {{Бельгия}} [[Бельгия]]: [[Француз теле]]ндә һөйләшеүселәр берләшмәһенең милли мәҙәниәт көнө.
* {{Монголия}} [[Монголия]]: [[Телевидение]] көнө.
* {{Флагификация|Россия}}
==== ''Төбәк байрамдары'' ====
* [[Ульяновск өлкәһе]]: [[Казактар]] көнө.
* [[Яҡут (Саха) Республикаһы]]: Дәүләтселек көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Россия}}: Машина эшләүселәр көнө (сентябрҙең һуңғы йәкшәмбеһе).
** Тәрбиәселәр һәм мәктәпкәсә [[белем]] биреү хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Словакия}}: Тимер юлсылар көнө.
* {{Флагификация|Туркменистан}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1863 йыл]]: [[Санкт-Петербург]]та [[Рәсәй империяһы]]ндағы беренсе балалар баҡсаһы асыла.
* [[1885 йыл]]: [[Харьков]]та Көньяҡ Рәсәй технологик институты (Южнороссийский технологический институт) — Рәсәй империяһындағы беренсе юғары техник уҡыу йорто асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1905 йыл]]: [[Альберт Эйнштейн]] билдәле E=mc² формулаһын баҫтыра.
* [[1990 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[Интерпол]]ға инә. 
* [[1991 йыл]]: ВЛКСМ-дың ғәҙәттән тыш XXII съезы йәштәр ойошмаһының үҙ-үҙен таратыуы тураһында ҡарар ҡабул итә.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Хөсәйенова Физа Сәләх ҡыҙы]] (1930), терапевт-[[фән|ғалим]], йәмәғәтсе. 1965—1995 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1974—1986 йылдарҙа госпиталь терапияһы кафедраһы мөдире. 1981—1986 йылдарҙа Башҡортостан терапевтар йәмғиәте рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1973), профессор (1977). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы (1983), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1981). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шишмә районы]] [[Бәрҫеүәнбаш]] ауылынан.
* [[Берлин Александр Александрович]] (1940), физик-ғалим, физик-химик. 1963 йылдан хәҙерге  Рәсәй Фәндәр  академияһының Н. Н. Семёнов исемендәге  Химик физика институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1978 йылдан лабратория мөдире, 1993 йылдан — директор урынбаҫары, 1996 йылдан — директоры; бер үк ваҡытта 1996 йылдан Мәскәү физик-техник институтының химик физика кафедраһы мөдире. 2006 йылдан «Все материалы. Энциклопедический справочник», 2004 йылдан «Клеи. Герметики. Технологии» журналының баш мөхәррире. Рәсәй Фәндәр  академияһы академигы (2003), [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр  академияһы]]ның почётлы академигы (2002). Химия фәндәре  докторы (1974), профессор (1980). В. А. Каргин исемендәге премия (1999), [[Татарстан Республикаһы]]ның дәүләт премияһы (2001), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы (2004) лауреаты. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (1999). Сығышы менән [[Мәскәү]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Вагин Владимир Геннадьевич]] (1945—15.7.2016), [[спорт]]сы-[[Ауыр атлетика|ауыр атлет]], тренер. 1993 йылдан олимпия резервының [[Өфө ҡалаһы]]ндағы 15-се махсуслашҡан балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе уҡытыусыһы. Өсбәйгелә [[РСФСР]] чемпионы (1972), икебәйгелә көмөш (1973—1974) һәм өсбәйгелә бронза (1970) призёры, ырғымда РСФСР халыҡтары спартакиадаһының көмөш призёры (1971). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған тренеры, Башҡортостан Рспубликаһының атҡаҙанған  физик культура хеҙмәткәре (2004) һәм иң яҡшы тренеры, СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1971). 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордендың миҙалы кавалеры (2006). 
* [[Ихсанов Рафиҡ Рәшит улы]] (1965), отставкалағы хәрби хеҙмәткәр, осоусы, полковник (2002), йәмәғәт эшмәкәре. 1982 йылдан Совет Армияһында, 1992— 2006 йылдарҙа Рәсәй Армияһында. 1987—1988 йылдарҙа [[Афған һуғышы|Афғанстанда]] һәм 1995—1996, 1999—2000 йылдарҙа Төньяҡ Кавказда хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы. 2006 йылдан [[Советтар Союзы Геройы|Советтар Союзы]] һәм  [[Рәсәй Федерацияһы Геройы|Рәсәй Федерацияһы]] Геройҙарына ярҙам итеү төбәк йәмәғәт фондының вице-президенты, президиум ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (2000).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Ғәбитов Кашаф Фәррәх улы]] (1921—5.04.2016), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, гвардия майоры; 1965 йылдан [[КПСС]]-тың [[Салауат (ҡала)|Салауат]]  ҡала комитеты инструкторы, 1971—1989 йылдарҙа ҡаланың эске эштәр бүлеге начальнигы урынбаҫары, милиция полковнигы. I (1985) һәм II (1944) дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры. Совет милицияһы отличнигы (1975), ҡаланың почётлы гражданы (2010). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]] [[Үрге Юлдаш (Мәләүез районы)|Үрге Юлдаш]] ауылынан.
* [[Фролов Александр Павлович]] (1921—10.10.1994), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, хәрби осоусы, авиация полкының эскадрилья командиры урынбаҫары, майор (1945). [[Советтар Союзы Геройы]] (1965).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Гулина Эльвира Александровна]] (1936—21.01.2012), [[малсылыҡ|малсы]]. 1960—1988 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] [[Благовещен районы]]ның «Степановка» совхозы һауынсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның туғыҙынсы (1976—1980) һәм унынсы (1981—1985) саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1973). Ике тапҡыр [[СССР]]-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1981, 1982). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Рыбаков Сергей Гаврилович]] (1867—28.12.1921), этнограф, фольклорсы. [[Башҡорт]] халыҡ [[музыка]]һы өлгөләрен йыйыусы һәм өйрәнеүсе.
* [[Чанышев Әҙеһәм Миҙхәт улы]] (1902—7.02.1985), педагог. 1919 йылдан хәҙерге [[Баймаҡ районы]] һәм [[Баймаҡ]] ҡалаһы мәктәптәре уҡытыусыһы, уҡытыу бүлеге мөдире һәм директоры; 1930—1932, 1936 һәм 1942—1953 йылдарҙа район мәғариф бүлеге мөдире. [[РСФСР]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм халыҡ мәғарифы отличнигы. [[Ленин ордены|Ленин]] (1946), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1949) һәм [[Почёт Билдәһе ордены|Почёт Билдәһе]] (1951)  ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Кәримский Әнүр Муса улы]] (1932—8.10.1993), [[фән|ғалим]]-[[Философия|философ]], 1967—1993 йылдарҙа [[Мәскәү дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. [[Философия]] фәндәре докторы (1983), профессор (1984). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]] ауылынан.
* [[Аҙнағолов Вансит Кинйә улы]] (1937—29.03.2011), [[Журналистика|журналист]]. 1970—2000 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] [[Выбор (гәзит)|«Ленинский путь»]] (1990 йылдан [[«Выбор» гәзите]]) мөхәррире. [[СССР]] Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1987) һәм [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән (1968) бүләкләнеүсе. Сығышы менән [[Мәләүез районы]]ның хәҙерге ваҡытта Салауат ҡалаһы эсендә ҡалған [[Ҡоҙаҡай (Салауат ҡалаһы)|Ҡоҙаҡай]] ауылынан.
* [[Маскулов Рамзит Мөнир улы]] (1957), [[архитектура|архитектор]]. 2004 йылдан [[Өфө ҡалаһы]]ның баш архитекторы; 2012 йылдан [[Мәскәү]] ҡалаһы генераль планы ғилми-тикшеренеү һәм проект институты директорының беренсе урынбаҫары. 1987 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы (2007), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (2002) архитекторы. Сығышы менән [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Яңы Ҡыйышҡы]] ауылынан.
* [[Илешева Рәйсә Хәким ҡыҙы]] (1962), [[әҙәбиәт]] белгесе, юғары мәктәп педагогы, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Стәрлетамаҡ]] филиалы директорының уҡыу эштәре буйынса урынбаҫары. Филология фәндәре кандидаты, доцент. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Күгәрсен районы]] [[Түбәнге Сирбай]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Лоскутов Виктор Георгиевич]] (1923—23.02.1970), [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һәм совет-япон һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, [[Тымыҡ океан]] флоты бомбардировщиктар дивизияһы осоусыһы, майор. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңауыл]] ҡалаһынан.
* [[Ноғоманов Ғилем Ноғоман улы]] (1923—2018), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Краснокама районы]] «Ағиҙел», «Мир» һәм «Ҡыҙыл таң» колхоздарының элекке рәйесе. 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Сауыҙбаш]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әхмәтйәнов Рәшит Әүәл улы]] (1923—2016), эске эштәр органдары хеҙмәткәре, милиция капитаны. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1949—1960 йылдарҙа [[Учалы районы|Учалы район]] эске эштәр бүлегенең участка инспекторы. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы һәм 3-сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Рысай (Учалы районы)|Рысай]] ауылынан.
* [[Иванов Леонид Маркович]] (1928—19.05.1996), [[музыка]]нт, хәрби дирижёр, [[Педагогика|педагог]]. 1961—1995 йылдарҙа [[Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге республика гимназия-интернаты|Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге республика музыкаль тәрбиә биреү интернат-гимназияһы]] (1978—1988 йылдарҙа директор урынбаҫары), бер үк ваҡытта [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. 1960—1980‑се йылдарҙа республика тынлы оркестрҙар марш‑парадтарының баш дирижёры. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1983).
* [[Романов Анатолий Александрович]] (1948), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]-ҙең хәрби хеҙмәткәре. 1995 йылда [[Рәсәй Федерацияһы]] эске эштәр министры урынбаҫары — эске ғәскәрҙәр командующийы һәм Федерал ғәскәрҙәрҙең Чечнялағы берләштерелгән төркөмө командующийы. Генерал-полковник (1995), [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (1995). [[Һарытау]] һәм [[Бәләбәй]] ҡалаларының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Бәләбәй районы]]ның [[Илькин (Бәләбәй районы)|Михайловка]] ауылынан. 
* [[Бикмөхәмәтов Мансур Илгиз улы]] (1958), [[Металлургия|металлург]]. 1978—1995 йылдарҙа [[Баймаҡ]] машиналар эшләү заводы эшсеһе. Рәсәй Федерацияһының почётлы металургы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. 
* [[Смирнов Михаил Иванович]] (1958), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]], [[яҙыусы]]. 1979 йылдан [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең рәссам-биҙәүсеһе, 1993—2003 йылдарҙа «Ағиҙел» сәләмәтлек комбинаты рәссамы. [[Рәсәй]]ҙең Балалар һәм үҫмерҙәр яҙыусылары берекмәһе ағзаһы. Халыҡ-ара ижади конкурстар лауреаты. Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһынан]]. 
* [[Сәлимов Ниязбай Булатбай улы]] (1958), [[Филология|филолог]]-[[фән|ғалим]], [[Журналистика|журналист]], яҙыусы, [[дәүләт]] хеҙмәткәре һәм йәмәғәтсе. 2015 йылдан Башҡортостан Республикаһы Милли архивының директор урынбаҫары. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] Башҡарма комитеты ағзаһы (1995—2015). [[Филология]] фәндәре кандидаты (2002). Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009). [[Жәлил Кейекбаев]] (1992) һәм [[Мәжит Ғафури]] (2006) исемендәге премиялар лауреаты. [[Ғафури районы]]ның почётлы гражданы (2021). 
* [[Шәфиғуллина Алһыу Тәлғәт ҡыҙы]] (1973), [[бейеү]]се. 1991—2015 йылдарҙа [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2010), [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы|Башҡортостан Республикаһының]] халыҡ (2000) артисы. 
* [[Нагаев Никита Васильевич]] (1993), [[Зәғифлек|зәғиф]] [[спорт]]сы. [[Фехтование]] буйынса олимпия резервының [[Өфө]]ләге спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе. [[Токио]]лағы 2021 йылғы [[Паралимпия уйындары]]ның [[бронза]] призёры. Рәсәйҙең спорт мастеры (2010) һәм атҡаҙанған спорт мастеры (2021). 2-се дәрәжә [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены]]ның миҙалы менән бүләклдәнеүсе (2021). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Кириков Сергей Васильевич]] (1899—27.08.1984), ғалим-зоогеограф, эколог. 1937—1947 йылдарҙа [[Башҡортостан дәүләт ҡурсаулығы]]ның ғилми бүлек мөдире. Биология фәндәре докторы (1947).
* [[Дадай Сергей Иеронимович]] (1914—1988), төҙөүсе, хужалыҡ эшмәкәре. 1960—1980 йылдарҙа «Туймазынефтестрой» тресының 5-се һәм 6-сы төҙөлөш идаралыҡтары начальнигы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1975). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1980), I дәрәжә Ватан һуғышы (1985), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) һәм ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1944) кавалеры. [[Туймазы]] ҡалаһының почётлы гражданы (1987). Сығышы менән хәҙерге [[Тверь өлкәһе]]нең [[Торжок]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сәйетгәрәев Халит Ғәбделкәрим улы]] (1939–2006), ауыл хужалығы алдынғыһы. 1960–2000 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]]ның Фрунзе исемендәге колхоз тракторсыһы. [[Рәсәй Федерацияһы]] ауыл хужалығының атҡаҙанған механизаторы (1993).
* [[Фәтҡуллин Фәрит Миңнула улы]] (1949), журналист. 1975 йылдан [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Кызыл таң» гәзите]] хеҙмәткәре. 1975 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1998) һәм [[Татарстан Республикаһы]]ның (2014) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] исемендәге (2000), [[Ауырғазы районы]]ның [[Ғәлимйән Ибраһимов]] исемендәге (1996) премиялар һәм Башҡортостан Республикаһының «Мәжит Ғафури — XXI быуат» мәҙәниәт фонды төбәк йәмәғәт ойошмаһының Мәжит Ғафури исемендәге (2008) премияһы лауреаты. 
* [[Лоҡманов Давид Дамостан улы]] (1959), ғалим-иҡтисадсы. 1986 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, 1995—2001 йылдарҙа бухгалтер хисабы, аудит һәм финанс факультеты, 2005—2006 йылдарҙа — мәғлүмәт технологиялары һәм идара итеү факультеты деканы, 2009 йылдан — иҡтисад теорияһы һәм социология кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (2008). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2010). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Нуриман районы]] [[Үкәрле]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:27 сентябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1880]]: [[Беззубова Фёкла Игнатьевна]], [[Эрзәндәр|эрзә]] халыҡ әкиәтсеһе, йәмәғәтсе.
* [[1976]]: Франческо Тотти, [[Италия]] [[футбол]]сыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1984]]: Аврил Лавин, [[Канада]] йырсыһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:27 сентябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1891]]: Иван Гончаров, [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы.
* [[1937]]: [[Хафиз Ҡушаев]], дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, [[БАССР]] Үҙәк Башҡарма Комитетының 3-cө рәйесе. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1937]]: [[Афзал Таһиров]], яҙыусы һәм дәүләт эшмәкәре, БАССР Үҙәк Башҡарма Комитеты (БашЦИК) Рәйесе (1931—1937). 
* [[1944]]: [[Сергей Прокудин-Горский]], Рәсәй империяһы фотографы.
* [[2016]]: [[Абдулхаҡ Игебаев]], [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]].  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|И27]]
[[Категория:27 сентябрь]]</text>
      <sha1>hs5vn2bq4r8bq3misrlx16c5su3fs2k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306346</id>
      <parentid>1306342</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T06:59:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1306346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27886" sha1="1rb49p3gp8n3qycirmx00g497ujer3v" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''27 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 270-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 271-се). Йыл аҙағына тиклем 95 көн.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Туризм]] көнө.
** Һаңғырауҙар көнө (сентябрҙең һуңғы йәкшәмбеһе).
=== ''Рәсми булмаған'' ===
* {{comment|Ысын дуҫлыҡ көнө.|День дружбана}}
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Ғаилә]] көнө.
* {{Бельгия}} [[Бельгия]]: [[Француз теле]]ндә һөйләшеүселәр берләшмәһенең милли мәҙәниәт көнө.
* {{Монголия}} [[Монголия]]: [[Телевидение]] көнө.
* {{Флагификация|Россия}}
==== ''Төбәк байрамдары'' ====
* [[Ульяновск өлкәһе]]: [[Казактар]] көнө.
* [[Яҡут (Саха) Республикаһы]]: Дәүләтселек көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Россия}}: Машина эшләүселәр көнө (сентябрҙең һуңғы йәкшәмбеһе).
** Тәрбиәселәр һәм мәктәпкәсә [[белем]] биреү хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Словакия}}: Тимер юлсылар көнө.
* {{Флагификация|Туркменистан}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1863 йыл]]: [[Санкт-Петербург]]та [[Рәсәй империяһы]]ндағы беренсе балалар баҡсаһы асыла.
* [[1885 йыл]]: [[Харьков]]та Көньяҡ Рәсәй технологик институты (Южнороссийский технологический институт) — Рәсәй империяһындағы беренсе юғары техник уҡыу йорто асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1905 йыл]]: [[Альберт Эйнштейн]] билдәле E=mc² формулаһын баҫтыра.
* [[1990 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[Интерпол]]ға инә. 
* [[1991 йыл]]: ВЛКСМ-дың ғәҙәттән тыш XXII съезы йәштәр ойошмаһының үҙ-үҙен таратыуы тураһында ҡарар ҡабул итә.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Хөсәйенова Физа Сәләх ҡыҙы]] (1930), терапевт-[[фән|ғалим]], йәмәғәтсе. 1965—1995 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1974—1986 йылдарҙа госпиталь терапияһы кафедраһы мөдире. 1981—1986 йылдарҙа Башҡортостан терапевтар йәмғиәте рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1973), профессор (1977). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы (1983), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1981). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шишмә районы]] [[Бәрҫеүәнбаш]] ауылынан.
* [[Берлин Александр Александрович]] (1940), физик-ғалим, физик-химик. 1963 йылдан хәҙерге  Рәсәй Фәндәр  академияһының Н. Н. Семёнов исемендәге  Химик физика институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1978 йылдан лабратория мөдире, 1993 йылдан — директор урынбаҫары, 1996 йылдан — директоры; бер үк ваҡытта 1996 йылдан Мәскәү физик-техник институтының химик физика кафедраһы мөдире. 2006 йылдан «Все материалы. Энциклопедический справочник», 2004 йылдан «Клеи. Герметики. Технологии» журналының баш мөхәррире. Рәсәй Фәндәр  академияһы академигы (2003), [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр  академияһы]]ның почётлы академигы (2002). Химия фәндәре  докторы (1974), профессор (1980). В. А. Каргин исемендәге премия (1999), [[Татарстан Республикаһы]]ның дәүләт премияһы (2001), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы (2004) лауреаты. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (1999). Сығышы менән [[Мәскәү]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Вагин Владимир Геннадьевич]] (1945—15.7.2016), [[спорт]]сы-[[Ауыр атлетика|ауыр атлет]], тренер. 1993 йылдан олимпия резервының [[Өфө ҡалаһы]]ндағы 15-се махсуслашҡан балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе уҡытыусыһы. Өсбәйгелә [[РСФСР]] чемпионы (1972), икебәйгелә көмөш (1973—1974) һәм өсбәйгелә бронза (1970) призёры, ырғымда РСФСР халыҡтары спартакиадаһының көмөш призёры (1971). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған тренеры, Башҡортостан Рспубликаһының атҡаҙанған  физик культура хеҙмәткәре (2004) һәм иң яҡшы тренеры, СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1971). 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордендың миҙалы кавалеры (2006). 
* [[Ихсанов Рафиҡ Рәшит улы]] (1965), отставкалағы хәрби хеҙмәткәр, осоусы, полковник (2002), йәмәғәт эшмәкәре. 1982 йылдан Совет Армияһында, 1992— 2006 йылдарҙа Рәсәй Армияһында. 1987—1988 йылдарҙа [[Афған һуғышы|Афғанстанда]] һәм 1995—1996, 1999—2000 йылдарҙа Төньяҡ Кавказда хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы. 2006 йылдан [[Советтар Союзы Геройы|Советтар Союзы]] һәм  [[Рәсәй Федерацияһы Геройы|Рәсәй Федерацияһы]] Геройҙарына ярҙам итеү төбәк йәмәғәт фондының вице-президенты, президиум ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (2000).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Ғәбитов Кашаф Фәррәх улы]] (1921—5.04.2016), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, гвардия майоры; 1965 йылдан [[КПСС]]-тың [[Салауат (ҡала)|Салауат]]  ҡала комитеты инструкторы, 1971—1989 йылдарҙа ҡаланың эске эштәр бүлеге начальнигы урынбаҫары, милиция полковнигы. I (1985) һәм II (1944) дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры. Совет милицияһы отличнигы (1975), ҡаланың почётлы гражданы (2010). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]] [[Үрге Юлдаш (Мәләүез районы)|Үрге Юлдаш]] ауылынан.
* [[Фролов Александр Павлович]] (1921—10.10.1994), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, хәрби осоусы, авиация полкының эскадрилья командиры урынбаҫары, майор (1945). [[Советтар Союзы Геройы]] (1965).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Гулина Эльвира Александровна]] (1936—21.01.2012), [[малсылыҡ|малсы]], йәмәғәтсе. 1960—1988 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] [[Благовещен районы]]ның «Степановка» совхозы һауынсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның туғыҙынсы (1976—1980) һәм унынсы (1981—1985) саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1973). Ике тапҡыр [[СССР]]-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1981, 1982). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы]]ның [[Нальчик]] ҡалаһынан.    }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Рыбаков Сергей Гаврилович]] (1867—28.12.1921), этнограф, фольклорсы. [[Башҡорт]] халыҡ [[музыка]]һы өлгөләрен йыйыусы һәм өйрәнеүсе.
* [[Чанышев Әҙеһәм Миҙхәт улы]] (1902—7.02.1985), педагог. 1919 йылдан хәҙерге [[Баймаҡ районы]] һәм [[Баймаҡ]] ҡалаһы мәктәптәре уҡытыусыһы, уҡытыу бүлеге мөдире һәм директоры; 1930—1932, 1936 һәм 1942—1953 йылдарҙа район мәғариф бүлеге мөдире. [[РСФСР]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм халыҡ мәғарифы отличнигы. [[Ленин ордены|Ленин]] (1946), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1949) һәм [[Почёт Билдәһе ордены|Почёт Билдәһе]] (1951)  ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Кәримский Әнүр Муса улы]] (1932—8.10.1993), [[фән|ғалим]]-[[Философия|философ]], 1967—1993 йылдарҙа [[Мәскәү дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. [[Философия]] фәндәре докторы (1983), профессор (1984). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]] ауылынан.
* [[Аҙнағолов Вансит Кинйә улы]] (1937—29.03.2011), [[Журналистика|журналист]]. 1970—2000 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] [[Выбор (гәзит)|«Ленинский путь»]] (1990 йылдан [[«Выбор» гәзите]]) мөхәррире. [[СССР]] Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1987) һәм [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән (1968) бүләкләнеүсе. Сығышы менән [[Мәләүез районы]]ның хәҙерге ваҡытта Салауат ҡалаһы эсендә ҡалған [[Ҡоҙаҡай (Салауат ҡалаһы)|Ҡоҙаҡай]] ауылынан.
* [[Маскулов Рамзит Мөнир улы]] (1957), [[архитектура|архитектор]]. 2004 йылдан [[Өфө ҡалаһы]]ның баш архитекторы; 2012 йылдан [[Мәскәү]] ҡалаһы генераль планы ғилми-тикшеренеү һәм проект институты директорының беренсе урынбаҫары. 1987 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы (2007), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (2002) архитекторы. Сығышы менән [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Яңы Ҡыйышҡы]] ауылынан.
* [[Илешева Рәйсә Хәким ҡыҙы]] (1962), [[әҙәбиәт]] белгесе, юғары мәктәп педагогы, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Стәрлетамаҡ]] филиалы директорының уҡыу эштәре буйынса урынбаҫары. Филология фәндәре кандидаты, доцент. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Күгәрсен районы]] [[Түбәнге Сирбай]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Лоскутов Виктор Георгиевич]] (1923—23.02.1970), [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һәм совет-япон һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, [[Тымыҡ океан]] флоты бомбардировщиктар дивизияһы осоусыһы, майор. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңауыл]] ҡалаһынан.
* [[Ноғоманов Ғилем Ноғоман улы]] (1923—2018), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Краснокама районы]] «Ағиҙел», «Мир» һәм «Ҡыҙыл таң» колхоздарының элекке рәйесе. 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Сауыҙбаш]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әхмәтйәнов Рәшит Әүәл улы]] (1923—2016), эске эштәр органдары хеҙмәткәре, милиция капитаны. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1949—1960 йылдарҙа [[Учалы районы|Учалы район]] эске эштәр бүлегенең участка инспекторы. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы һәм 3-сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Рысай (Учалы районы)|Рысай]] ауылынан.
* [[Иванов Леонид Маркович]] (1928—19.05.1996), [[музыка]]нт, хәрби дирижёр, [[Педагогика|педагог]]. 1961—1995 йылдарҙа [[Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге республика гимназия-интернаты|Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге республика музыкаль тәрбиә биреү интернат-гимназияһы]] (1978—1988 йылдарҙа директор урынбаҫары), бер үк ваҡытта [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. 1960—1980‑се йылдарҙа республика тынлы оркестрҙар марш‑парадтарының баш дирижёры. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1983).
* [[Романов Анатолий Александрович]] (1948), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]-ҙең хәрби хеҙмәткәре. 1995 йылда [[Рәсәй Федерацияһы]] эске эштәр министры урынбаҫары — эске ғәскәрҙәр командующийы һәм Федерал ғәскәрҙәрҙең Чечнялағы берләштерелгән төркөмө командующийы. Генерал-полковник (1995), [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (1995). [[Һарытау]] һәм [[Бәләбәй]] ҡалаларының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Бәләбәй районы]]ның [[Илькин (Бәләбәй районы)|Михайловка]] ауылынан. 
* [[Бикмөхәмәтов Мансур Илгиз улы]] (1958), [[Металлургия|металлург]]. 1978—1995 йылдарҙа [[Баймаҡ]] машиналар эшләү заводы эшсеһе. Рәсәй Федерацияһының почётлы металургы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. 
* [[Смирнов Михаил Иванович]] (1958), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]], [[яҙыусы]]. 1979 йылдан [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең рәссам-биҙәүсеһе, 1993—2003 йылдарҙа «Ағиҙел» сәләмәтлек комбинаты рәссамы. [[Рәсәй]]ҙең Балалар һәм үҫмерҙәр яҙыусылары берекмәһе ағзаһы. Халыҡ-ара ижади конкурстар лауреаты. Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһынан]]. 
* [[Сәлимов Ниязбай Булатбай улы]] (1958), [[Филология|филолог]]-[[фән|ғалим]], [[Журналистика|журналист]], яҙыусы, [[дәүләт]] хеҙмәткәре һәм йәмәғәтсе. 2015 йылдан Башҡортостан Республикаһы Милли архивының директор урынбаҫары. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] Башҡарма комитеты ағзаһы (1995—2015). [[Филология]] фәндәре кандидаты (2002). Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009). [[Жәлил Кейекбаев]] (1992) һәм [[Мәжит Ғафури]] (2006) исемендәге премиялар лауреаты. [[Ғафури районы]]ның почётлы гражданы (2021). 
* [[Шәфиғуллина Алһыу Тәлғәт ҡыҙы]] (1973), [[бейеү]]се. 1991—2015 йылдарҙа [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2010), [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы|Башҡортостан Республикаһының]] халыҡ (2000) артисы. 
* [[Нагаев Никита Васильевич]] (1993), [[Зәғифлек|зәғиф]] [[спорт]]сы. [[Фехтование]] буйынса олимпия резервының [[Өфө]]ләге спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе. [[Токио]]лағы 2021 йылғы [[Паралимпия уйындары]]ның [[бронза]] призёры. Рәсәйҙең спорт мастеры (2010) һәм атҡаҙанған спорт мастеры (2021). 2-се дәрәжә [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены]]ның миҙалы менән бүләклдәнеүсе (2021). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Кириков Сергей Васильевич]] (1899—27.08.1984), ғалим-зоогеограф, эколог. 1937—1947 йылдарҙа [[Башҡортостан дәүләт ҡурсаулығы]]ның ғилми бүлек мөдире. Биология фәндәре докторы (1947).
* [[Дадай Сергей Иеронимович]] (1914—1988), төҙөүсе, хужалыҡ эшмәкәре. 1960—1980 йылдарҙа «Туймазынефтестрой» тресының 5-се һәм 6-сы төҙөлөш идаралыҡтары начальнигы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1975). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1980), I дәрәжә Ватан һуғышы (1985), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) һәм ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1944) кавалеры. [[Туймазы]] ҡалаһының почётлы гражданы (1987). Сығышы менән хәҙерге [[Тверь өлкәһе]]нең [[Торжок]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сәйетгәрәев Халит Ғәбделкәрим улы]] (1939–2006), ауыл хужалығы алдынғыһы. 1960–2000 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]]ның Фрунзе исемендәге колхоз тракторсыһы. [[Рәсәй Федерацияһы]] ауыл хужалығының атҡаҙанған механизаторы (1993).
* [[Фәтҡуллин Фәрит Миңнула улы]] (1949), журналист. 1975 йылдан [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Кызыл таң» гәзите]] хеҙмәткәре. 1975 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1998) һәм [[Татарстан Республикаһы]]ның (2014) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] исемендәге (2000), [[Ауырғазы районы]]ның [[Ғәлимйән Ибраһимов]] исемендәге (1996) премиялар һәм Башҡортостан Республикаһының «Мәжит Ғафури — XXI быуат» мәҙәниәт фонды төбәк йәмәғәт ойошмаһының Мәжит Ғафури исемендәге (2008) премияһы лауреаты. 
* [[Лоҡманов Давид Дамостан улы]] (1959), ғалим-иҡтисадсы. 1986 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, 1995—2001 йылдарҙа бухгалтер хисабы, аудит һәм финанс факультеты, 2005—2006 йылдарҙа — мәғлүмәт технологиялары һәм идара итеү факультеты деканы, 2009 йылдан — иҡтисад теорияһы һәм социология кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (2008). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2010). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Нуриман районы]] [[Үкәрле]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:27 сентябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1880]]: [[Беззубова Фёкла Игнатьевна]], [[Эрзәндәр|эрзә]] халыҡ әкиәтсеһе, йәмәғәтсе.
* [[1976]]: Франческо Тотти, [[Италия]] [[футбол]]сыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1984]]: Аврил Лавин, [[Канада]] йырсыһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:27 сентябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1891]]: Иван Гончаров, [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы.
* [[1937]]: [[Хафиз Ҡушаев]], дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, [[БАССР]] Үҙәк Башҡарма Комитетының 3-cө рәйесе. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1937]]: [[Афзал Таһиров]], яҙыусы һәм дәүләт эшмәкәре, БАССР Үҙәк Башҡарма Комитеты (БашЦИК) Рәйесе (1931—1937). 
* [[1944]]: [[Сергей Прокудин-Горский]], Рәсәй империяһы фотографы.
* [[2016]]: [[Абдулхаҡ Игебаев]], [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]].  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|И27]]
[[Категория:27 сентябрь]]</text>
      <sha1>1rb49p3gp8n3qycirmx00g497ujer3v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306349</id>
      <parentid>1306346</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T07:03:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1306349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28186" sha1="e5174vtnilhojhaj7ma2rwkta6z2ck9" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''27 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 270-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 271-се). Йыл аҙағына тиклем 95 көн.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Туризм]] көнө.
** Һаңғырауҙар көнө (сентябрҙең һуңғы йәкшәмбеһе).
=== ''Рәсми булмаған'' ===
* {{comment|Ысын дуҫлыҡ көнө.|День дружбана}}
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Ғаилә]] көнө.
* {{Бельгия}} [[Бельгия]]: [[Француз теле]]ндә һөйләшеүселәр берләшмәһенең милли мәҙәниәт көнө.
* {{Монголия}} [[Монголия]]: [[Телевидение]] көнө.
* {{Флагификация|Россия}}
==== ''Төбәк байрамдары'' ====
* [[Ульяновск өлкәһе]]: [[Казактар]] көнө.
* [[Яҡут (Саха) Республикаһы]]: Дәүләтселек көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Россия}}: Машина эшләүселәр көнө (сентябрҙең һуңғы йәкшәмбеһе).
** Тәрбиәселәр һәм мәктәпкәсә [[белем]] биреү хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Словакия}}: Тимер юлсылар көнө.
* {{Флагификация|Туркменистан}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1863 йыл]]: [[Санкт-Петербург]]та [[Рәсәй империяһы]]ндағы беренсе балалар баҡсаһы асыла.
* [[1885 йыл]]: [[Харьков]]та Көньяҡ Рәсәй технологик институты (Южнороссийский технологический институт) — Рәсәй империяһындағы беренсе юғары техник уҡыу йорто асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1905 йыл]]: [[Альберт Эйнштейн]] билдәле E=mc² формулаһын баҫтыра.
* [[1990 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[Интерпол]]ға инә. 
* [[1991 йыл]]: ВЛКСМ-дың ғәҙәттән тыш XXII съезы йәштәр ойошмаһының үҙ-үҙен таратыуы тураһында ҡарар ҡабул итә.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Хөсәйенова Физа Сәләх ҡыҙы]] (1930), терапевт-[[фән|ғалим]], йәмәғәтсе. 1965—1995 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1974—1986 йылдарҙа госпиталь терапияһы кафедраһы мөдире. 1981—1986 йылдарҙа Башҡортостан терапевтар йәмғиәте рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1973), профессор (1977). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы (1983), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1981). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шишмә районы]] [[Бәрҫеүәнбаш]] ауылынан.
* [[Берлин Александр Александрович]] (1940), физик-ғалим, физик-химик. 1963 йылдан хәҙерге  Рәсәй Фәндәр  академияһының Н. Н. Семёнов исемендәге  Химик физика институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1978 йылдан лабратория мөдире, 1993 йылдан — директор урынбаҫары, 1996 йылдан — директоры; бер үк ваҡытта 1996 йылдан Мәскәү физик-техник институтының химик физика кафедраһы мөдире. 2006 йылдан «Все материалы. Энциклопедический справочник», 2004 йылдан «Клеи. Герметики. Технологии» журналының баш мөхәррире. Рәсәй Фәндәр  академияһы академигы (2003), [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр  академияһы]]ның почётлы академигы (2002). Химия фәндәре  докторы (1974), профессор (1980). В. А. Каргин исемендәге премия (1999), [[Татарстан Республикаһы]]ның дәүләт премияһы (2001), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы (2004) лауреаты. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (1999). Сығышы менән [[Мәскәү]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Вагин Владимир Геннадьевич]] (1945—15.7.2016), [[спорт]]сы-[[Ауыр атлетика|ауыр атлет]], тренер. 1993 йылдан олимпия резервының [[Өфө ҡалаһы]]ндағы 15-се махсуслашҡан балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе уҡытыусыһы. Өсбәйгелә [[РСФСР]] чемпионы (1972), икебәйгелә көмөш (1973—1974) һәм өсбәйгелә бронза (1970) призёры, ырғымда РСФСР халыҡтары спартакиадаһының көмөш призёры (1971). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған тренеры, Башҡортостан Рспубликаһының атҡаҙанған  физик культура хеҙмәткәре (2004) һәм иң яҡшы тренеры, СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1971). 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордендың миҙалы кавалеры (2006). 
* [[Ихсанов Рафиҡ Рәшит улы]] (1965), отставкалағы хәрби хеҙмәткәр, осоусы, полковник (2002), йәмәғәт эшмәкәре. 1982 йылдан Совет Армияһында, 1992— 2006 йылдарҙа Рәсәй Армияһында. 1987—1988 йылдарҙа [[Афған һуғышы|Афғанстанда]] һәм 1995—1996, 1999—2000 йылдарҙа Төньяҡ Кавказда хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы. 2006 йылдан [[Советтар Союзы Геройы|Советтар Союзы]] һәм  [[Рәсәй Федерацияһы Геройы|Рәсәй Федерацияһы]] Геройҙарына ярҙам итеү төбәк йәмәғәт фондының вице-президенты, президиум ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (2000).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Ғәбитов Кашаф Фәррәх улы]] (1921—5.04.2016), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, [[майор|гвардия майоры]]; 1965 йылдан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] [[Салауат (ҡала)|Салауат]]  ҡала комитеты инструкторы, 1971—1989 йылдарҙа ҡаланың эске эштәр бүлеге начальнигы урынбаҫары, милиция полковнигы. I (1985) һәм II (1944) дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры. Совет милицияһы отличнигы (1975), ҡаланың почётлы гражданы (2010). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]] [[Үрге Юлдаш (Мәләүез районы)|Үрге Юлдаш]] ауылынан.
* [[Фролов Александр Павлович]] (1921—10.10.1994), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, хәрби осоусы, авиация полкының эскадрилья командиры урынбаҫары, майор (1945). [[Советтар Союзы Геройы]] (1965). Сығышы менән хәҙерге [[Тамбов өлкәһе]] Мичурин районының Заворонежское ауылынан. 1950 йылдарҙан [[Башҡортостан]]да йәшәй.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Гулина Эльвира Александровна]] (1936—21.01.2012), [[малсылыҡ|малсы]], йәмәғәтсе. 1960—1988 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] [[Благовещен районы]]ның «Степановка» совхозы һауынсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның туғыҙынсы (1976—1980) һәм унынсы (1981—1985) саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1973). Ике тапҡыр [[СССР]]-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1981, 1982). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы]]ның [[Нальчик]] ҡалаһынан.    }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Рыбаков Сергей Гаврилович]] (1867—28.12.1921), этнограф, фольклорсы. [[Башҡорт]] халыҡ [[музыка]]һы өлгөләрен йыйыусы һәм өйрәнеүсе.
* [[Чанышев Әҙеһәм Миҙхәт улы]] (1902—7.02.1985), педагог. 1919 йылдан хәҙерге [[Баймаҡ районы]] һәм [[Баймаҡ]] ҡалаһы мәктәптәре уҡытыусыһы, уҡытыу бүлеге мөдире һәм директоры; 1930—1932, 1936 һәм 1942—1953 йылдарҙа район мәғариф бүлеге мөдире. [[РСФСР]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм халыҡ мәғарифы отличнигы. [[Ленин ордены|Ленин]] (1946), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1949) һәм [[Почёт Билдәһе ордены|Почёт Билдәһе]] (1951)  ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Кәримский Әнүр Муса улы]] (1932—8.10.1993), [[фән|ғалим]]-[[Философия|философ]], 1967—1993 йылдарҙа [[Мәскәү дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. [[Философия]] фәндәре докторы (1983), профессор (1984). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]] ауылынан.
* [[Аҙнағолов Вансит Кинйә улы]] (1937—29.03.2011), [[Журналистика|журналист]]. 1970—2000 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] [[Выбор (гәзит)|«Ленинский путь»]] (1990 йылдан [[«Выбор» гәзите]]) мөхәррире. [[СССР]] Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1987) һәм [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән (1968) бүләкләнеүсе. Сығышы менән [[Мәләүез районы]]ның хәҙерге ваҡытта Салауат ҡалаһы эсендә ҡалған [[Ҡоҙаҡай (Салауат ҡалаһы)|Ҡоҙаҡай]] ауылынан.
* [[Маскулов Рамзит Мөнир улы]] (1957), [[архитектура|архитектор]]. 2004 йылдан [[Өфө ҡалаһы]]ның баш архитекторы; 2012 йылдан [[Мәскәү]] ҡалаһы генераль планы ғилми-тикшеренеү һәм проект институты директорының беренсе урынбаҫары. 1987 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы (2007), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (2002) архитекторы. Сығышы менән [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Яңы Ҡыйышҡы]] ауылынан.
* [[Илешева Рәйсә Хәким ҡыҙы]] (1962), [[әҙәбиәт]] белгесе, юғары мәктәп педагогы, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Стәрлетамаҡ]] филиалы директорының уҡыу эштәре буйынса урынбаҫары. Филология фәндәре кандидаты, доцент. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Күгәрсен районы]] [[Түбәнге Сирбай]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Лоскутов Виктор Георгиевич]] (1923—23.02.1970), [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һәм совет-япон һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, [[Тымыҡ океан]] флоты бомбардировщиктар дивизияһы осоусыһы, майор. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңауыл]] ҡалаһынан.
* [[Ноғоманов Ғилем Ноғоман улы]] (1923—2018), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Краснокама районы]] «Ағиҙел», «Мир» һәм «Ҡыҙыл таң» колхоздарының элекке рәйесе. 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Сауыҙбаш]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әхмәтйәнов Рәшит Әүәл улы]] (1923—2016), эске эштәр органдары хеҙмәткәре, милиция капитаны. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1949—1960 йылдарҙа [[Учалы районы|Учалы район]] эске эштәр бүлегенең участка инспекторы. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы һәм 3-сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Рысай (Учалы районы)|Рысай]] ауылынан.
* [[Иванов Леонид Маркович]] (1928—19.05.1996), [[музыка]]нт, хәрби дирижёр, [[Педагогика|педагог]]. 1961—1995 йылдарҙа [[Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге республика гимназия-интернаты|Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге республика музыкаль тәрбиә биреү интернат-гимназияһы]] (1978—1988 йылдарҙа директор урынбаҫары), бер үк ваҡытта [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. 1960—1980‑се йылдарҙа республика тынлы оркестрҙар марш‑парадтарының баш дирижёры. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1983).
* [[Романов Анатолий Александрович]] (1948), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]-ҙең хәрби хеҙмәткәре. 1995 йылда [[Рәсәй Федерацияһы]] эске эштәр министры урынбаҫары — эске ғәскәрҙәр командующийы һәм Федерал ғәскәрҙәрҙең Чечнялағы берләштерелгән төркөмө командующийы. Генерал-полковник (1995), [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (1995). [[Һарытау]] һәм [[Бәләбәй]] ҡалаларының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Бәләбәй районы]]ның [[Илькин (Бәләбәй районы)|Михайловка]] ауылынан. 
* [[Бикмөхәмәтов Мансур Илгиз улы]] (1958), [[Металлургия|металлург]]. 1978—1995 йылдарҙа [[Баймаҡ]] машиналар эшләү заводы эшсеһе. Рәсәй Федерацияһының почётлы металургы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. 
* [[Смирнов Михаил Иванович]] (1958), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]], [[яҙыусы]]. 1979 йылдан [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең рәссам-биҙәүсеһе, 1993—2003 йылдарҙа «Ағиҙел» сәләмәтлек комбинаты рәссамы. [[Рәсәй]]ҙең Балалар һәм үҫмерҙәр яҙыусылары берекмәһе ағзаһы. Халыҡ-ара ижади конкурстар лауреаты. Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһынан]]. 
* [[Сәлимов Ниязбай Булатбай улы]] (1958), [[Филология|филолог]]-[[фән|ғалим]], [[Журналистика|журналист]], яҙыусы, [[дәүләт]] хеҙмәткәре һәм йәмәғәтсе. 2015 йылдан Башҡортостан Республикаһы Милли архивының директор урынбаҫары. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] Башҡарма комитеты ағзаһы (1995—2015). [[Филология]] фәндәре кандидаты (2002). Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009). [[Жәлил Кейекбаев]] (1992) һәм [[Мәжит Ғафури]] (2006) исемендәге премиялар лауреаты. [[Ғафури районы]]ның почётлы гражданы (2021). 
* [[Шәфиғуллина Алһыу Тәлғәт ҡыҙы]] (1973), [[бейеү]]се. 1991—2015 йылдарҙа [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2010), [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы|Башҡортостан Республикаһының]] халыҡ (2000) артисы. 
* [[Нагаев Никита Васильевич]] (1993), [[Зәғифлек|зәғиф]] [[спорт]]сы. [[Фехтование]] буйынса олимпия резервының [[Өфө]]ләге спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе. [[Токио]]лағы 2021 йылғы [[Паралимпия уйындары]]ның [[бронза]] призёры. Рәсәйҙең спорт мастеры (2010) һәм атҡаҙанған спорт мастеры (2021). 2-се дәрәжә [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены]]ның миҙалы менән бүләклдәнеүсе (2021). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Кириков Сергей Васильевич]] (1899—27.08.1984), ғалим-зоогеограф, эколог. 1937—1947 йылдарҙа [[Башҡортостан дәүләт ҡурсаулығы]]ның ғилми бүлек мөдире. Биология фәндәре докторы (1947).
* [[Дадай Сергей Иеронимович]] (1914—1988), төҙөүсе, хужалыҡ эшмәкәре. 1960—1980 йылдарҙа «Туймазынефтестрой» тресының 5-се һәм 6-сы төҙөлөш идаралыҡтары начальнигы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1975). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1980), I дәрәжә Ватан һуғышы (1985), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) һәм ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1944) кавалеры. [[Туймазы]] ҡалаһының почётлы гражданы (1987). Сығышы менән хәҙерге [[Тверь өлкәһе]]нең [[Торжок]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сәйетгәрәев Халит Ғәбделкәрим улы]] (1939–2006), ауыл хужалығы алдынғыһы. 1960–2000 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]]ның Фрунзе исемендәге колхоз тракторсыһы. [[Рәсәй Федерацияһы]] ауыл хужалығының атҡаҙанған механизаторы (1993).
* [[Фәтҡуллин Фәрит Миңнула улы]] (1949), журналист. 1975 йылдан [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Кызыл таң» гәзите]] хеҙмәткәре. 1975 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1998) һәм [[Татарстан Республикаһы]]ның (2014) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] исемендәге (2000), [[Ауырғазы районы]]ның [[Ғәлимйән Ибраһимов]] исемендәге (1996) премиялар һәм Башҡортостан Республикаһының «Мәжит Ғафури — XXI быуат» мәҙәниәт фонды төбәк йәмәғәт ойошмаһының Мәжит Ғафури исемендәге (2008) премияһы лауреаты. 
* [[Лоҡманов Давид Дамостан улы]] (1959), ғалим-иҡтисадсы. 1986 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, 1995—2001 йылдарҙа бухгалтер хисабы, аудит һәм финанс факультеты, 2005—2006 йылдарҙа — мәғлүмәт технологиялары һәм идара итеү факультеты деканы, 2009 йылдан — иҡтисад теорияһы һәм социология кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (2008). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2010). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Нуриман районы]] [[Үкәрле]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:27 сентябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1880]]: [[Беззубова Фёкла Игнатьевна]], [[Эрзәндәр|эрзә]] халыҡ әкиәтсеһе, йәмәғәтсе.
* [[1976]]: Франческо Тотти, [[Италия]] [[футбол]]сыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1984]]: Аврил Лавин, [[Канада]] йырсыһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:27 сентябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1891]]: Иван Гончаров, [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы.
* [[1937]]: [[Хафиз Ҡушаев]], дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, [[БАССР]] Үҙәк Башҡарма Комитетының 3-cө рәйесе. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1937]]: [[Афзал Таһиров]], яҙыусы һәм дәүләт эшмәкәре, БАССР Үҙәк Башҡарма Комитеты (БашЦИК) Рәйесе (1931—1937). 
* [[1944]]: [[Сергей Прокудин-Горский]], Рәсәй империяһы фотографы.
* [[2016]]: [[Абдулхаҡ Игебаев]], [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]].  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|И27]]
[[Категория:27 сентябрь]]</text>
      <sha1>e5174vtnilhojhaj7ma2rwkta6z2ck9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>28 сентябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67378</id>
    <revision>
      <id>1306351</id>
      <parentid>1254667</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T07:07:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>аныҡлаштырыу, күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1306351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18794" sha1="06jhsnzsznktn3ownsrwktxzzu5ao2r" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''28 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 271-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 272-се). Йыл аҙағынаса 94 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: {{comment|Мәғлүмәтте дөйөм ҡулланыу мөмкинлеге көнө|День всеобщего доступа к информации}}
* {{Ер}}: Белеүгә хоҡуҡ көнө.
** Аслыҡтан азат булыу көнө.
** {{comment|Ваҡ-төйәккә иғтибар биреү көнө|День рассматривания мелочей}}
** Ломбардтың тыуған көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Ҡатын-ҡыҙ]] [[Һаулыҡ|һаулығы]] һәм фитнес көнө.
** [[Һыра |Һыра эсеү]] көнө.
* {{Гвинея}} [[Гвинея]]: Референдум көнө.
* {{Флагификация|Канада}}: [[Ағас]] көнө.
* {{Флагификация|Китай}}: [[Конфуций]] көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: {{comment|Эш-һөнәргә өйрәтеү китаптары көнө|День деловой книги}}
** [[«Тула прәниге» музейы|Тула прәниге көнө]].
* {{Флагификация|Таиланд}}: Флаг көнө.
* {{Чехия}} [[Чехия]]: Дәүләт көнө.
* {{Флагификация|Швейцария}}: [[Ҡәһүә]] көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* [[Ульяновск өлкәһе]]: Тәрбиәсе-остаз көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Индонезия}}: Тимер юл көнө.
* {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: [[Атом]] сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Атом сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Хәрби-Диңгеҙ Флотының радиоэлектрон разведкаһы көнө. 
** Генераль директор көнө.
* {{Тайвань}} [[Тайвань]]: Уҡытыусылар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1773 йыл]]: [[Емельян Пугачёв]] етәкселегендәге [[Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—1775)]] башлана.
* [[1901 йыл]]: [[Өфө]]лә беренсе кино сеансы үткәрелә. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2002 йыл]]: «Надеждино» тарихи-мәҙәни үҙәгендә Аксаковтарҙың йорт-музейы асыла.
* [[2010 йыл]]: [[Мәскәү]] мэры [[Юрий Лужков]] отставкаға китә. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Грубина Прасковья Ивановна]] (1925), хеҙмәт ветераны, ауыл хужалығы алдынғыһы. 1960 йылдан [[Стәрлетамаҡ районы]] «Труд» колхозы бригадиры, 1978—2005 йылдарҙа Талалаев сусҡа фермаһы мөдире. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. Райондың почётлы гражданы (2002). Сығышы менән  элекке Дубниковский ҡасабаһынан.
* [[Латыпов Данис Мансур улы]] (1990), [[спорт]]сы, [[бокс]]ёр, [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. Төрлө кмәлдәге ярыштар еңеүсеһе һәм призёры.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Авдеев Михаил Васильевич]] (1821—1.02.1876), [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы, әҙәби тәнҡитсе, публицист. [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостан]] тәбиғәтен һәм [[башҡорттар]]ҙың 19-сы быуат уртаһындағы көнкүрешен [[урыҫ әҙәбиәте]]ндә тәүгеләрҙән булып һүрәтләүсе.
* [[Воробьев Владимир Иванович]] (1946), [[спорт]] ветераны, [[хоккей]]сы, тренер. 1969—1975 йылдарҙа [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев исемендәге спорт клубы]] командаһы уйынсыһы. 1976 йылдан Олимпия резервының «Салауат Юлаев» балалар-үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбенең тренеры, өлкән тренеры, 1992—1993 йылдарҙа «Салауат-Новоил» командаһының баш тренеры. [[Шайбалы хоккей]] буйынса [[СССР]]-ҙың спорт мастеры (1974); СССР-ҙың (1991) һәм [[РСФСР]]-ҙың (1985) атҡаҙанған тренеры, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡытаутамаҡ]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Франк Лев Александрович]] (1946), [[музыка]]нт-пианист. [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] профессоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы, пианистарҙың [[Италия]]ла уҙған халыҡ-ара конкурсы лауреаты. Сығышы менән хәҙерге [[Һамар]] ҡалаһынан.
* [[Әкбәров Рәфиз Әхмәтзыя улы]] (1946), юғары мәктәп хеҙмәткәре, [[фән|ғалим]]-агроном. 1978—2017 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1989 йылға тиклем — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1990—1995 йылдарҙа агрономия факультеты деканы урынбаҫары. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Асҡын районы]] [[Ҡыйғаҙы]] ауылынан.
* [[Ишморатов Ғүмәр Йосоп улы]] (1951), ғалим-[[Химия|химик]]. 1975 йылдан [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1995 йылдан — лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта 2008 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1993), профессор (1997). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003). А. Н. Несмеянов исемендәге премия лауреаты (1999).
* [[Андреев Игорь Владимирович]] (1956), спорт ветераны. «Динамо» ДСО-һының Башҡортостан өлкә советы тәрбиәләнеүсеһе. 1980—1984 йылдарҙа хәҙерге бишбәйге буйынса СССР һәм РСФСР-ҙың йыйылма командалары ағзаһы. СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1983). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Судаков Николай Александрович]] (1922—28.11.2013), [[фән|ғалим]]-[[Ветеринария|ветеринар]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1963—1968 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]ның [[ветеринария]] факультеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1965 йылдан — клиник диагностикалау һәм терапия кафедраһы мөдире. Ветеринария фәндәре докторы (1960), профессор (1965).
* [[Хәсәнов Хәсән Тайып улы]] (1942—9.08.2010), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Баймаҡ районы]] [[Карл Маркс]] исемендәге колхоздың элекке механизаторы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ярат]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Исакова Лариса Петровна]] (1947), [[балет]] артисы, балетмейстер, [[Педагогика|педагог]]. 1989—1990 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]ның баш балетмейстеры һәм хәҙерге [[Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография колледжы]]ның художество етәксеһе. [[Татар АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1987), 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы менән бүләкләнеүсе (2010). Сығышы менән хәҙерге [[Бишкәк]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Байрак Константин Алексеевич]] (28.09.1913—24.02.1993), [[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]], [[нефть |нефть сәнәғәте]], хужалыҡ һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1956—1961 йылдарҙа [[Өфө нефть ғилми-тикшеренеү институты]] директоры. [[Иҡтисад]] фәндәре кандидаты (1962). [[Башҡорт АССР-ы]]ның өсөнсө һәм дүртенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Сталин премияһы]] лауреаты (1950). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1959), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Әзербайжан]]дың [[Баҡы]] ҡалаһынан. 
* [[Степанов Евгений Федорович]] (28.09.1923—3.09.2008), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1955 йылдан [[Мәләүез районы]]ның [[Ергән]] МТС‑ы, 1963—1985 йылдарҙа [[Күмертау]] колхоз‑ара күсмә механизацияланған колоннаның балта оҫтаһы. СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1978). Ленин (1974), 2‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) ордендары кавалеры. [[Көйөргәҙе районы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән Һарытау губернаһының Макаров ауылынан.  
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = 
* [[Сапаров Ильяс Усман улы]] (1928—18.03.1991), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1946 йылдан [[Баймаҡ районы]] Фрунзе исемендәге колхоз тракторсыһы, 1958—1963 йылдарҙа механик, 1967 йылдан инженер-механик, 1970—1989 йылдарҙа бригадир ярҙамсыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1966). Сығышы менән ошо райондың [[Ишмырҙа]] ауылынан. 
* [[Глижинский Николай Дмитриевич]] (1948), техник-монтажсы. 1970—2007 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] эшсеһе. [[Рәсәй]]ҙең Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы хеҙмәткәре (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Бәләбәй районы]]ның [[Мәҡсүт (Бәләбәй районы)|Мәҡсүт]] ауылынан.
* [[Хәлисов Марат Хаммат улы]] (1948), ауыл хужалығы, партия һәм [[урман]] хужалығы хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1971 йылдан [[Әбйәлил районы]] Киров исемендәге колхоздың ферма мөдире, зоотехнигы, партком секретары; 1980—1981 йылдарҙа [[КПСС]]-тың [[Йылайыр районы|Йылайыр район]] комитетының пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире; 1992 йылдан Әбйәлил урман хужалығы директоры. Район советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған урмансыһы. Сығышы менән ошо райондың [[Ишбулды (Әбйәлил районы)|Ишбулды]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ишморатова Наилә Мәүлитйән ҡыҙы]] (1954), [[Химия|химик]]-[[фән|ғалим]]. 1976 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] ғилми хеҙмәткәре, 1994 йылдан — өлкән, 2007 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре докторы (2007). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2010). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:28 сентябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[551 б.э.т.]]: [[Конфуций]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] философы.
* [[1803]]: Проспер Мериме, [[Франция]] яҙыусыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1897 йыл]]: [[Мохтар Әүәзов]], [[Ҡаҙағстан]] яҙыусыһы.
* [[1918 йыл]]: [[Василий Сухомлинский]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] педагогы.
* [[1924 йыл]]: [[Марчелло Мастроянни]], [[Италия]] актёры.
* [[1934 йыл]]: Брижит Бардо, Франция актёры.
* [[1976 йыл]]: Фёдор Емельяненко, [[Рәсәй]] спортсыһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:28 сентябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1829 йыл]] — Николай Раевский, Батша [[Рәсәй]]е генералы.
* [[1927 йыл]] — Виллем Эйнтховен, [[Нидерланд]] физиологы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2000 йыл]] — [[Яныбай Хамматов]], [[башҡорт]] яҙыусыһы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985), [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1994).
* [[2016 йыл]] — Шимон Перес, Израилдең 9-сы президенты (2007—2014).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|И28]]
[[Категория:28 сентябрь]]</text>
      <sha1>06jhsnzsznktn3ownsrwktxzzu5ao2r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өс тарлауыҡ ГЭС-ы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68241</id>
    <revision>
      <id>1306214</id>
      <parentid>1284968</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T22:10:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35410" sha1="mx9xcn7opoh4xhidc5diy0glgq19t6q" xml:space="preserve">{{Электростанция
|Тип = ГЭС
|Изображение                    = Three Gorges Dam, Yangtze River, China.jpg 
|Название                       = ГЭС Өс тарлауыҡ
|Размер изображения             = 300 px 
|Страна                         = Ҡытай
|lat_dir = N|lat_deg = 30|lat_min = 49|lat_sec = 42
|lon_dir = E|lon_deg = 111|lon_min = 0|lon_sec = 35
 |region     = CN   
 |CoordScale = 50000
|Подпись                        =  
|Статус = эксплуатацияла [[2012 йыл|04.07.2012]] &lt;ref name=&quot;cyber1&quot;/&gt;
|Река = [[Янцзы]]
|Каскад = Янцзы ГЭС каскады
|Начало строительства     = 1992
|Ввод агрегатов = 2003—2012
|Мощность = 22 500
|Выработка электричества = 98&amp;nbsp;100 &lt;ref name=r2012&gt;{{cite news |title=China's Three Gorges sets new production record |work=Hydro World |date=January 10, 2013 |url=http://www.hydroworld.com/articles/2013/january/chinas-three-gorges-sets-new-production-record.html |accessdate=2013-01-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130115071329/http://www.hydroworld.com/articles/2013/january/chinas-three-gorges-sets-new-production-record.html |archivedate=2013-01-15 }}&lt;/ref&gt;&lt;sub&gt;(2012)&lt;/sub&gt;
|Тип ГЭС = быуа
|Расчётный напор = 80,6
|Тип турбин = радиаль-күсәр
|Турбины =  
|Расход через турбины = 600—950
|Электрогенераторы =
|Мощность генераторов = 32х700, 2 × 50
|Тип плотины = бетон һыу ебәргес
|Высота плотины = 185
|Длина плотины = 2309
|Шлюз = ике еп, 5 камерлар 280×35×5 м
|ОРУ = 500 кВ
|Собственник =
|Позиционная карта              = Ҡытай
|Позиционная карта 2            = 
|Ширина ПозКарты                = 300
|Метка                          = 
|Категория на Викискладе        = Three Gorges Dam
}}
'''Өс тарлауыҡ''' (''ҡытайса''|三峽|三峡|Sānxiá}} — «'''Өс тарлауыҡ'''») — [[Ҡытай]]ҙың оҙонлоғо буйынса донъяла өсөнсө булған [[Янцзы]] йылғаһында урынлашҡан [[быуа]] һәм [[Ер]]ҙәге иң көслө [[гидроэлектростанция]]ларҙың береһе. [[Ер|Ер шарында]] иң ҙур гидотехник ҡоролма &lt;ref name=iet2009&gt;{{cite web|url=http://kn.theiet.org/magazine/issues/0904/taming-the-yangtze-0904.cfm#|title=Taming the Yangtze|author=Acker, Fabian|date=2009-03-02|work=IET magazine|archiveurl=http://www.webcitation.org/65DXyAMMC|archivedate=2012-02-05|deadlink=404}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206170524/http://eandt.theiet.org/index.cfm |date=2012-02-06 }}&lt;/ref&gt;. [[Саньдоупин]] ҡалаһы янында төҙөлгән. Һыуһаҡлағысты тултырғанда, һыу баҫыу ҡурҡынысы булған урындарҙан 1,3 миллион кеше күсерелә&lt;ref name=neudoff&gt;{{cite web|url=http://neudoff.net/blog/raznoe/gidroelektrostanciya-tri-ushhelya|title=Гидроэлектростанция Три ущелья|publisher=|accessdate=2012-04-25|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/684CF7j8o|archivedate=2012-05-31}}&lt;/ref&gt;. Төҙөлөш [[1992 йыл]]да башлана, ГЭС рәсми нигеҙҙә [[2012 йыл]]дың [[4 июль|4 июлендә]] сафҡа индерелә&lt;ref name=&quot;cyber1&quot;&gt;[http://www.cybersecurity.ru/prognoz/154767.html В Китае в эксплуатацию сдана крупнейшая в мире ГЭС] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305114504/http://www.cybersecurity.ru/prognoz/154767.html |date=2016-03-05 }}.&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Янцзы йылғаһында ҙур быуа төҙөү идеяһын иң тәүҙә [[Гоминьдан]]дың премьер-министры [[Сунь Ятсен]] 1919 йылда үҙенең «Ҡытайҙың халыҡ-ара үҫеше» хеҙмәтендә яҙып сыға. Өс тарлауыҡ районында быуа үҙенең ҡеүәтен 30 млн [[Ат көсө|ат көсөнә]] тиклем (22[[Ватт|ГВт]]) арттырырға һәләтле, тип белдерә ул&lt;ref&gt;[http://news.sina.com.cn/c/2006-10-23/113410303856s.shtml 中国国民党、亲民党、新党访问团相继参观三峡工程]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;proenergo&quot;&gt;[http://proenergo.blogspot.com/p/blog-page_41.html ГЭС «Санься» («Три ущелья») или Великая Китайская стена на реке Янцзы]&lt;/ref&gt;. 1932 йылда [[Чан Кайши]] етәкселек иткән [[Ике Ҡытай|Ҡытай республикаһы]] хөкүмәте быуа төҙөү планы өҫтөндә эшләй башлай. 1939 йылда, [[Япон-ҡытай һуғышы (1937—1945)|Япон-Ҡытай һуғышы]] барған мәлдә, Япония императоры армияһы хәрби көстәре [[Ичан]] округын баҫып ала һәм был районды ҡарап сыға. Быуа төҙөү буйынса япон проекты әҙер була һәм уны ғәмәлгә ашыра башлау өсөн Ҡытайҙың икенсе берләштерелгән фронтын еңеү генә талап ителә.

1944 йылда Америка мелиорация комитетының (United States Bureau of Reclamation) баш инженер-конструкторы Джон Сэвидж (John L. Savage) Өс тарлауыҡ районын тикшереп сыға һәм быуа төҙөү тураһындағы тәҡдимдәрен яҙа. 54-кә яҡын ҡытай инженеры [[Америка Ҡушма штаттары]]на уҡырға бара. Быуа урынлашасаҡ биләмәне, ҡайһы бер иҡтисади һәм башҡа төрлө тикшереүҙәр үткәрелә, проект төҙөлә. Ләкин хөкүмәт Ҡытайҙа граждандар һуғышы ҡыҙған мәлдә, 1947 йылда, бөтә эштәрҙе лә туҡтата&lt;ref&gt;[http://books.nap.edu/html/biomems/jsavage.pdf John Lucian Savage Biography]&lt;/ref&gt;.

1949 йылда, [[Ҡытай Коммунисттар партияһы]] еңгәндән һуң, [[Мао Цзэдун]] Өс тарлауыҡ биләмәһендә быуа төҙөү идеяһын хуплай. Ләкин, граждандар һуғышы эҙемтәләре һәм ҠХР сәнәғәтенең шул мәлдәге торошо арҡаһында, ил бындай масштабтағы проектты ғәмәлгә ашырыуға тотона алмай. 1970 йылда йылғаның түбәнерәк ағымында бәләкәйерәк «Гэчжоуба» ГЭС-ы төҙөлә. Мао Цзэдун вафатынан һуң, ҠХР иҡтисады ҡыҙыу темптар менән үҫешә башлай, һәм 1970-се йылдар аҙағында гигант плотина тураһындағы идеяларҙы тормошҡа ашырыу мәле етә. ҠХР-ҙың Янцзы йылғаһындағы тәүге ҙур гидротехник проекты булған «Гечжоуба» ГЭС-ы 1988 йылда төҙөлөп бөтә. Аҙаҡ 1990-сы һәм 2000-се йылдарҙа «Гечжобуа» ГЭС-ының электр энегияһынан алынған бөтә килеме уның «өлкән ағаһы» төҙөлөшөн финанслауға тотонола.&lt;ref name=&quot;proenergo&quot; /&gt;. 1992 йылда Бөтә Ҡытай халыҡ вәкилдәре йыйылышы (Ҡытай Милли халыҡ парламенты) быуа төҙөй башлауҙы хуплай: 2633 делегаттың 1776-һы ыңғай, 177-һе кире тауыш бирә, 664-е битараф ҡала, ә 25 ағза тауыш бирмәй&lt;ref&gt;{{cite web |title = 1992年4月3日 全国人大批准三峡工程 |url = http://news.china.com/history/all/11025807/20110402/15882237.html |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110927024424/http://news.china.com/history/all/11025807/20110402/15882237.html |archivedate = 2011-09-27 |deadlink = yes }}&lt;/ref&gt;. Төҙөлөш 1994 йылдың 14 декабрендә башлана. ГЭС 2009 йылға тулыһынса әҙер булыр, тип планлаштырыла, ләкин ер аҫты гидроагрегаттар блогы кеүек өҫтәмә проекттар төҙөлөштө рәсми тамамлау ваҡытын 2012 йылдың майына күсерә. 2010 йылдың октябренә һыу һаҡлағыстағы һыу кимәле, иҫәпләнгәнсә, диңгеҙ кимәленән 175 метр бейеклеккә күтәрелә&lt;ref name=wat175&gt;{{cite web |title = Water level at Three Gorges Project raised to full capacity |url = http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2010-10/26/c_13575583.htm |archiveurl = https://web.archive.org/web/20101029180847/http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2010-10/26/c_13575583.htm |archivedate = 2010-10-29 |deadlink = yes }}&lt;/ref&gt;. 2016 йылдың ғинуарында гидроузелдың һуңғы элементы — массаһы 3000 тоннаға тиклем еткән пассажир суднолары өсөн судно күтәргес асыла&lt;ref&gt;[http://news.cnhubei.com/xw/jj/201601/t3513977.shtml 世界最大&quot;升船电梯&quot;三峡大坝试验成功]&lt;/ref&gt;.

== ГЭС составы ==
ГЭС-тағы ҡоролмалар составы:
* оҙонлоғо 2309 м һәм бейеклеге 181 м булған гравитацион бетон плотина;
* һул яҡ ярҙа плотина янындағы ГЭС бинаһы, 14 гидроагрегаты менән;
* уң яҡ ярҙа плотина янындағы ГЭС бинаһы, 12 гидроагрегаты менән;
* уң яҡ ярҙа ГЭС-тың ер аҫты бинаһы, 6 гидроагрегат менән;
* ике юллы биш баҫҡыслы суднолар шлюзы (нигеҙҙә, йөк суднолары өсөн шлюздарҙы үтеү ваҡыты 4 сәғәт, камералар үлсәме 280×35×5 м);
* судно ҡабул иткес (нигеҙҙә, пассажир суднолары өсөн, йөк күтәреүсәнлеге 3 000 т, күтәреү/төшөрөү ваҡыты 10 мин, үтеү ваҡыты — 30 мин).

Оҙонлоғо 2309 м һәм ҡая нигеҙенән алып бейеклеге 181 м булған плотина [[бетон]]дан һәм [[ҡорос]]тан эшләнә. Проектта 27,2 млн м³ бетон, 463 тыс. т ҡорос файҙаланылған (бер проект өсөн рекордлы һан)&lt;ref&gt;Эквивалентно постройке 63 [[Эйфелева башня|Эйфелевых башен]].&lt;/ref&gt; һәм яҡынса 102,6 млн м³ ер соҡоп алынған&lt;ref name=explor&gt;[http://www.ibiblio.org/chinesehistory/contents/07spe/specrep01.html#Quick%20Facts Exploring Chinese Histiry: The Three Gordes Dam Project]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;proenergo&quot; /&gt;.

ГЭС-тың өс бинаһында баҫым 80,6 м булғанда ҡеүәте 700 МВт булған 32 радиаль-күсәр гидроагрегаты урынлашҡан. Шулай уҡ станция мохтажлыҡтары өсөн ҡеүәттәре 50 МВт булған ике генератор сафҡа индерелә. 2012 йылда ер аҫты машина залы сафҡа индерелә һәм йыллыҡ электр энергияһын эшләп сығарыу күләме [[Янцзы]] йылғаһында һыу ташыуға бәйле була.

ГЭС-тың баҫым (напор) ҡоролмалары майҙаны 1045 км², файҙалы һыйҙырышы 22 км³ булған ҙур [[һыуһаҡлағыс]]ты барлыҡҡа килтерә. Уны булдырыу өсөн 27 820 га эшкәртелгән ерҙе һыу баҫа, Ваньчжоу (Ваньсянь) һәм Ушань (Чунцин) ҡалалары һыу аҫтында ҡала&lt;ref name=&quot;rg&quot;&gt;[[Овчинников, Всеволод Владимирович|В. Овчинников]]. Китай успешно завершил «стройку века» на Янцзы // «[[Российская газета]]» № 244 (4801) от 27 ноября 2008.&lt;/ref&gt;. 2010 йылда беренсе тапҡыр һыуҙың тейешле бейеклегенә (диңгеҙ кимәленән 175 м бейеклек) өлгәшә алалар&lt;ref name=wat175 /&gt;.

== Иҡтисади әһәмиәте ==
Электр энергияһы менән тулыһынса тәьмин итеүсе «Өс тарлауыҡ» ГЭС-ы Ҡытай иҡтисады өсөн ғәйәт ҙур әһәмиәткә эйә. Электр станцияһы, Гэчжоуба ГЭС-ы менән бергә, Ҡытайҙың берләшкән энергосистемаһы үҙәге булып тора. Тәүҙә ГЭС ҡытайҙың электр энергияһына булған ихтыяжын 10 процентҡа ҡәнәғәтләндерәсәк, тип билдәләнә. Әммә станция төҙөлөшө барған 20 йыл эсендә электр энергияһын ҡулланыу юғары темп менән үҫә, һәм 2012 йылда ГЭС Ҡытай ҡулланған электр энергияһының ни бары 1,7 процентын ғына эшләп сығара (98,1 из 4692,8 ТВт·ч)&lt;ref&gt;{{cite web |title = 三峡输变电工程综述 |url = http://www.csee.net.cn/data/2006/0525/article_864.htm |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070429120935/http://www.csee.net.cn/data/2006/0525/article_864.htm |archivedate = 2007-04-29 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070429120935/http://www.csee.net.cn/data/2006/0525/article_864.htm |date=2007-04-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.gov.cn/gzdt/2012-01/14/content_2044324.htm 能源局:2011年全社会用电量累计达46928亿千瓦时] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117003202/http://www.gov.cn/gzdt/2012-01/14/content_2044324.htm |date=2012-01-17 }}&lt;/ref&gt;.

Плотина Янцзы йылғаһының һыу режимын көйләй, һуңғы 2000 йылда 200 тапҡырҙан ашыу һәләкәтле һыу баҫыуҙар була. XX быуатта йылғаларҙың ғәрәсәтле ташыуынан ярты миллионға яғын кеше һәләк була. 1991 йылда һыу стихияһынан күрелгән зыян 250 млрд ¥ тәшкил итә (ә был ГЭС төҙөүгә тотонолған хаҡҡа тиң). Ә бына 2010 йылдағы һыу ташыу ҡорбандарһыҙ һәм зыян күрелмәйсә үтә. Шулай итеп, плотина үҙенә йөкмәтелгән бурысты тейешенсә үтәй, тип әйтергә була&lt;ref name=&quot;rg&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;proenergo&quot; /&gt;.

Гидроузелды [[Шлюз (гидротехниҡоролма)|шлюздар]] менән тәьмин итеү һәм һыуһаҡлағыс булдырыу Янцзы йылғаһында суднолар йөрөтөүҙе яҡшырта. Йылғаның был участкаһында йөк әйләнеше йылына 10—18 млн тоннанан йылына 100 млн тоннаға тиклем арта, өҫтәүенә, йөк ташыу өсөн хаҡтар өстән бер тапҡырҙан күберәккә түбәнәйә. Һөҙөмтөлө был Ҡытайҙың көнбайыш (плотинаға ҡарата) райондарының, иң тәүге сиратта [[Чунцин]] ҡалаһының иҡтисади үҫешенә булышлыҡ итә&lt;ref name=&quot;proenergo&quot; /&gt;.

== Электр энергияһын етештереү һәм таратыу ==

=== Генераторҙар ===
[[Файл:Sanxia Runner04 300.jpg|thumb|Өс тарлауыҡ ГЭС-ының төп генераторҙарының радиаль-күсәр турбинаһы]]

Электр станцияһының төп генераторҙарының һәр береһенең ауырлығы 6000-шәр тонна (һәр береһе 700 МВт электр ҡеүәтенә иҫәпләнгән). Төп генераторҙар өсөн иҫәпләнгән [[баҫым]] 80,6 м тәшкил итә. Һыу ағымының тиҙлеге ағып килгән һыу баҫымына (79 метрҙан 109 метрға тиклем) бәйле 600 м³/с — 950 м³/с араһында була. Аҡҡан һыу баҫымы күберәк булған һайын иҫәпләнгән ҡеүәткә өлгәшеү өсөн һыу ағымы шул тиклем аҙыраҡ талап ителә. Өс тарлауыҡ ГЭС-ы генераторҙарында радиаль-күсәр турбиналары (Френсис турбиналары) файҙаланыла. Турбиналарҙың диаметры 9,7 метрҙан 10,4 метрға тиклем, ә иҫәпләнгән әйләнеү тиҙлеге — минутына 75 әйләнеш. Шуға бәйле, 50 Гц йышлығында электр тогын етештереү өсөн генератор роторҙарында эшләп сығарылған алмаш ток йышлығы 80-шәр полюс була. Генераторҙарҙың номиналь ҡеүәте 778 МВт, максималь ҡеүәте 840 МВт, ә ҡеүәт коэффициенты — 0,9 була. Генераторҙар электр көсөргәнеше 20 кВ булғанда электр энергияһын эшләп сығара. Шунан һуң генерацияланған көсөргәнеште [[трансформатор]]ҙар 500 кВ-ға тиклем күтәрә һәм артабан 50 Гц йышлығында электр селтәренә бирелә. [[Статор]]ҙың тышҡы диаметры 21,4 метрҙан 20,9 метрға тиклем, эске диаметры — 18,5 метрҙан 18,8 метрға тиклем, бейеклеге — 3—3,1 метр тәшкил итә. Бындай генераторҙар иң ҙур генераторҙар булып иҫәпләнә. Генераторҙарҙың таяуҙарға йөкләнеше 5050—5500 тонна, уртаса файҙалы эш коэффициенты (эффектлылығы) — 94 %, хатта 96,5 % максимумына етеүе ихтимал&lt;ref&gt;{{cite web |title = 五、我水轮发电机组已具备完全自主设计制造能力 |url = http://news.xinhuanet.com/fortune/2008-08/28/content_9723523_2.htm |archiveurl = https://web.archive.org/web/20081207040501/http://news.xinhuanet.com/fortune/2008-08/28/content_9723523_2.htm |archivedate = 2008-12-07 |deadlink = yes }}&lt;/ref&gt;.

Генераторҙар предприятиеларҙың берлектәге төркөмө тарафынан ике төрлө дизайн варианты буйынса етештерелә: береһе — [[Alstom]], ABB Group, (Kvaerner) һәм Ҡытайҙың&quot;Haerbin Motor&quot; компанияһы; икенсеһе — Voith, General Electric, Siemens һәм Ҡытайҙың «Oriental Motor» компанияһы. Төркөмдәр араһындағы технологик хеҙмәттәшлек тураһындағы килешеүгә контракт менән бергә ҡул ҡуйыла. Генераторҙарҙың күбеһе һыу менән һыуытыла. Яңы моделдәрҙең ҡайһы берҙәрендә — Һауа ярҙамында һыуытыу ҡулланыла&lt;ref&gt;{{cite web |title = 三峡工程及其水电机组概况 |url = http://www.chinaccm.com/23/2307/230701/news/20020726/105549.asp |archiveurl = https://web.archive.org/web/20081207034132/http://www.chinaccm.com/23/2307/230701/news/20020726/105549.asp |archivedate = 2008-12-07 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081207034132/http://www.chinaccm.com/23/2307/230701/news/20020726/105549.asp |date=2008-12-07 }}&lt;/ref&gt;.

=== Электр энергияһын һатыу ===
2008 йылдың июленә тиклем State Grid Corporation of China һәм China Southern Power Grid дәүләт компаниялары ГЭС-ҡа 1 МВт. сәғәт өсөн берҙәм 250 ¥ иҫәбенән (1 кВт. сәғәт өсөн 2,5 һум) түләй. Әлеге мәлдә 1 МВт. сәғәт электр энергияһын тотонған өсөн провинциялар буйынса хаҡ 228,7-нән 401,8 ¥-ға тиклем тәшкил итә. [[Шанхай]] кеүек электр энергияһын күп ҡулланған ҡулланыусылар электр энергияһын алыуҙа өҫтөнлөк менән файҙалана&lt;ref&gt;{{cite web |title = 国家发改委调整三峡电站电价 |url = http://www.ctgpc.com.cn/sx/news.php?mNewsId=29096 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090210072449/http://www.ctgpc.com.cn/sx/news.php?mNewsId=29096 |archivedate = 2009-02-10 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090210072449/http://www.ctgpc.com.cn/sx/news.php?mNewsId=29096 |date=2009-02-10 }}&lt;/ref&gt;.

ГЭС-тан электр энергияһын ҡулланыусыларға еткереү өсөн 9484 км юғары вольтлы электр тапшырыу линиялары селтәрҙәре, шул иҫәптән 6519 км — 500 кВ көсөргәнешле [[алмаш ток]] һәм 2965 км — ±500 кВ һәм унан да юғарыраҡ көсөргәнешле юғары вольтлы даими ток линиялары һуҙыла. Алмаш ток көсөргәнешендә эшләүсе трансформаторҙарҙың дөйөм ҡуйылған ҡеүәте 22,75 вольт-ампер (ГВ·А), ә даими ток системаһында — 18 ГВт тәшкил итә. ГЭС-тан Ҡытайҙың төрлө провинциялары буйлап 10 төрлө 15 юғары вольтлы линия тарала. ГЭС-тың бөтә трансформатор һәм транспортлау электр селтәре төҙөлөшө өсөн 34,387 млрд ¥ аҡса тотонола. Өс тарлауыҡ ГЭС-ын төҙөү планлаштырылғандан бер йыл алда — 2007 йылда тамамлана&lt;ref name=&quot;proenergo&quot; /&gt;.

== Быуа аша навигация ==

=== Шлюздар ===
[[Файл:Three gorges dam locks view from vantage point.jpg|thumb|Быуала йылға судноларын үткәреү өсөн ҡуйылған шлюздар (гидротехник ҡоролма), 2004 йылдың майы]]
Быуа янында бер-береһенә параллель рәүештә ике шлюз ҡуйылған ({{coord|30|50|12|N|111|1|10|E|display=inline|region:CN-62_type:landmark}}). Һәр береһе биш баҫҡыстан тора һәм судноларҙы яҡынса 4 сәғәт эсендә үткәрә ала. Шлюздар ауырлыҡтары 10 тоннанан артамаған судноларҙы ғына үткәрә&lt;ref&gt;{{cite web
|url         = http://www.chinaeconomicreview.com/logistics/?cat=88
|title       = Yangtze as a vital logistics aid
|publisher   = China Economic Review
|date        = 2007-05-30
|accessdate  = 2007-06-03
|lang        = Chinese
|deadlink    = yes
|archiveurl  = https://web.archive.org/web/20100807124521/http://www.chinaeconomicreview.com/logistics/?cat=88
|archivedate = 2010-08-07
}}&lt;/ref&gt;. Шлюз камераларының оҙонлоғо — 280 м, киңлеге — 35 м, тәрәнлеге — 5 м&lt;ref name=Moafs20020420&gt;{{cite web
 |url         = http://www.moafs.org/newsletter/April%202002/3gorgestats.htm
 |title       = Three Gorges Dam
 |publisher   = Missouri Chapter American Fisheries Society
 |date        = 2002-04-20
 |accessdate  = 2010-11-23
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Fwww.moafs.org%2Fnewsletter%2FApril%25202002%2F3gorgestats.htm&amp;date=2008-08-09
 |archivedate = 2008-08-09
 |deadlink    = yes
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081118193954/http://www.moafs.org/newsletter/April%202002/3gorgestats.htm |date=2008-11-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://www.ctgpc.com/benefifs/benefifs_a_5.htm
 |title       = Its Buildings with Biggest Indices
 |publisher   = China Three Gorges Project
 |accessdate  = 2010-11-23
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Fwww.ctgpc.com%2Fbenefifs%2Fbenefifs_a_5.htm&amp;date=2008-08-09
 |archivedate = 2008-08-09
 |deadlink    = yes
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081121012426/http://www.ctgpc.com/benefifs/benefifs_a_5.htm |date=2008-11-21 }}&lt;/ref&gt; Бындағы шлюздар Изге Лаврентий диңгеҙ юлы шлюздарынан 30 метрға оҙонораҡ, ләкин тәрәнлек буйынса улар ике тапҡырға һайыраҡ. Быуа төҙөлгәнгә тиклем «Өс тарлауыҡ» участкаһында максималь йөк әйләнеше йылына 18,0 млн тонна тәшкил иткән. 2004 йылдан 2007 йылға тиклем шлюздар аша тотош алғанда 198 млн тонна йөк үтә. Йылға мөмкинлектәре алты тапҡырға арта, ә бына йөк ташыу хаҡы 25 процентҡа кәмей. Йылына шлюздар аша 100 тоннаға тиклем йөк үткәреп буласаҡ, тип фаразлана&lt;ref name=Xinhuar2007023/&gt;.

Бындағы шлюздар камераларһыҙ шлюздар төрөнә ҡарай. Быуа япҡыстары ныҡлы булмаған шарнир конструкцияларҙан тора, уларҙың боҙолоуы шлюз юлын эштән туҡтатасаҡ. Судноларҙы күтәреү һәм төшөрөү өсөн айырым ике юлдың булыуы эште һөҙөмтәлерәк итә.

=== Судно ҡабул иткес ===
Гидроузелдә шлюздарға өҫтәмә рәүештә 3000 тоннаға тиклемге суднолар өсөн судно күтәрткес ҡуйылған&lt;ref name=Bbc2005050&gt;{{cite web
|url         = http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4512015.stm
|title       = China's west seeks to impress investors
|publisher   = BBC
|date        = 2005-05-04
|accessdate  = 2010-11-23
|first       = Nick
|last        = MacKie
|archiveurl  = https://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Fnews.bbc.co.uk%2F2%2Fhi%2Fbusiness%2F4512015.stm&amp;date=2008-08-09
|archivedate = 2008-08-09
}}&lt;/ref&gt;.
Күтәртеү бейеклеге үрге һәм түбәнге бьефтар кимәлдәренә бәйле үҙгәртелә, максималь бейеклек — 113 м&lt;ref name=ChinaThreeGorgesProject&gt;{{cite web
 |url          = http://www.ctgpc.com/benefifs/benefifs_a_5.htm
 |title        = Its Buildings with Biggest Indices
 |publisher    = China Three Gorges Project
 |accessdate   = 2010-11-23
 |archive-date = 2008-08-09
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Fwww.ctgpc.com%2Fbenefifs%2Fbenefifs_a_5.htm&amp;date=2008-08-09
 |deadlink     = yes
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081121012426/http://www.ctgpc.com/benefifs/benefifs_a_5.htm |date=2008-11-21 }}&lt;/ref&gt;, ә күтәртеү камераһының үлсәмдәре түбәндәгесә — 120×18×3,5 м. Файҙаланыуға тапшырылғандан һуң, судно күтәргес караптарҙы 30—40 минут эсендә күсереп ҡуя ала, ә бына щлюздар аша үтһә, бының өсөн 3—4 сәғәт талап ителер ине&lt;ref name=Bbc050504&gt;{{cite web
| url        = http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4512015.stm
| title      = China's west seeks to impress investors
| publisher  = BBC
| date       = 2005-05-04
| accessdate = 2010-11-23
| first      = Nick
| last       = MacKie
}}&lt;/ref&gt;. Ҡоролманың проектын эшләгәндә һәм төҙөгәндә, һыу кимәленең даими үҙгәреп тороуы шарттарында уның эшләүен тәьмин итергә кәрәклелек төп ҡатмарлылыҡ булып тора. Судно ҡабул иткестең эшләүен һыу кимәле түбәнге яҡтан 12 метр һәм юғары яҡтан 30 метр сиктәрендә булған шарттарҙа тәьмин итергә кәрәк.

[[2016 йыл]]дың 15 июлендә судно күтәргесте тәүге тапҡыр һынап ҡарайҙар. Уның барышында йөк ташый торған карап 8 минут эсендә үрге [[бьеф]]ҡа күтәртелә&lt;ref name=slt1&gt;{{cite web
 |url         = http://www.ctgpc.com/news/news1.php?NewsId=96484
 |title       = Phase I Field Trial of Ship Lift at Three Gorges Dam Successfully Ends
 |publisher   = CHINA THREE GORGES PROJECT
 |date        = 2016-08-14
 |accessdate  = 2016-08-14
 |lang        = English
 |archiveurl  = https://archive.is/20160814114620/http://www.ctgpc.com/news/news1.php?NewsId=96484
 |archivedate = 2016-08-14
}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20160814114620/http://www.ctgpc.com/news/news1.php?NewsId=96484 |date=2016-08-14 }}&lt;/ref&gt;. Октябрь айында донъялағы иң ҙур электр станцияһындағы иң ҙур судно күтәртеү лифты эшләй башлай&lt;ref&gt;[http://24gadget.ru/1161063613-v-itae-zarabotal-samyy-bolshoy-v-mire-lift-dlya-sudov-11-foto-2-video.html В Китае заработал самый большой в мире лифт]&lt;/ref&gt;.

== Экологик эҙемтәләре ==
Ҡытайҙа 1 кВт. сәғәт электр энергияһын етештереү өсөн 366 г [[күмер]] яндырыла&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.ndrc.gov.cn/zjgx/t20070307_120213.htm|title=Three Gorges Dam|publisher=NDRC|date=2007-03-07|accessdate=2007-05-15|language=Chinese|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070310192319/http://www.ndrc.gov.cn/zjgx/t20070307_120213.htm|archivedate=2007-03-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070310192319/http://www.ndrc.gov.cn/zjgx/t20070307_120213.htm |date=2007-03-10 }}&lt;/ref&gt;, ә электр станцияһын сафҡа индереү менән күмер тотоноу йылына 31 мең тоннаға кәмейәсәк, шуға бәйле 100 млн т парник газдары, миллионлаған тонна саң-туҙан, 1 млн тонна диоксид, 370 мең тонна азот оксиды һәм башҡа зарарлы матдәләр атмосфераға сығарылмаясаҡ. Һыуһаҡлағыс төҙөү һөҙөмтәһендә Янцзы йылғаһында һыу кимәле күтәреләсәк, шунлыҡтан ҙурыраҡ караптар үтә аласаҡ, ә был органик яғыулыҡ янғанда хасил булған зарарлы газдар атмосфераға сығарылмауын тәьмин итә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.carbonplanet.com/home/country_emissions.php|title=Greenhouse Gas Emissions By Country|publisher=Carbonplanet|accessdate=2010-11-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100409061302/http://www.carbonplanet.com/home/country_emissions.php|archivedate=2010-04-09|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100409061302/http://www.carbonplanet.com/home/country_emissions.php |date=2010-04-09 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.ctgpc.com.cn/sxslsn/index.php|title=Three Gorges Dam|publisher=TGP|date=2006-06-12|accessdate=2007-05-15|language=Chinese|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100329113449/http://www.ctgpc.com.cn/sxslsn/index.php|archivedate=2010-03-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100329113449/http://www.ctgpc.com.cn/sxslsn/index.php |date=2010-03-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Xinhuar2007023&gt;{{cite news| url=http://news.stockstar.com/info/darticle.aspx?id=GA,20080708,00069957&amp;columnid=76| title= 长江电力(600900)2008年上半年发电量完成情况公告 – 证券之星 (The Three Gorges sluice year transported goods volume may amount to 100,000,000&amp;nbsp;tons)|publisher=Xinhua| date=2007-01-23| accessdate=2008-08-09| quote=}} [https://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Fbabelfish.yahoo.com%2Ftranslate_url%3Fdoit%3Ddone%26tt%3Durl%26intl%3D1%26fr%3Dbf-home%26trurl%3Dhttp%253A%252F%252Fwww.hb.xinhuanet.com%252Fzhengwu%252F2007-01%252F23%252Fcontent_9110876.htm%26lp%3Dzh_en%26btnTrUrl%3DTranslate&amp;date=2008-08-09 translation]&lt;/ref&gt;.

== Ҡыҙыҡлы факттар ==
[[НАСА]] иҫәпләүҙәре буйынса, һыуһаҡлағыс төҙөгәндә 39 млрд тонна һыуҙың [[диңгеҙ кимәле]]нән 175 метрға күтәрелеүе [[Ер|Ерҙең]] [[инерция мәле]]н арттыра һәм Ерҙең тәүлек әйләнәһенә әйләнеү тиҙлеген кәметә, һөҙөмтәлә тәүлек/көн оҙонлоғон 0,06 микросекундҡа арттыра&lt;ref&gt;[http://www.businessinsider.com/chinas-three-gorges-dam-really-will-slow-the-earths-rotation-2010-6 China’s Monster Three Gorges Dam Is About To Slow The Rotation Of The Earth].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=716 NASA Details Earthquake Effects on the Earth]&lt;/ref&gt;.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Файл:200407-sandouping-sanxiadaba.jpg|«Санься»
Файл:200407-sandouping-sanxiadaba-4.med.jpg|Һыуһаҡлағыс 
Файл:TGDModelShipLocks.jpg|«Санься» ҡоролмалары макетының бер өлөшө
Файл:Three gorges dam locks view from vantage point.jpg|«Санься» шлюздары күренеше
&lt;/gallery&gt;

== Әҙәбиәт ==

== Тышҡы һылтанмалар ==
* [http://riverpilgrim.livejournal.com/77524.html Фотоэкскурсия по ГЭС: вид плотины, шлюзов, комплекса гидросооружений. Шлюзование.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

{{Әҙерләмә}}

[[Категория:Ҡытай]]</text>
      <sha1>mx9xcn7opoh4xhidc5diy0glgq19t6q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Амур өлкәһе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68251</id>
    <revision>
      <id>1306310</id>
      <parentid>1276442</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T05:07:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6295" sha1="glasoaua83q8j4dnpf7yeibzdjbpd4w" xml:space="preserve">{{Данные о субъекте Российской Федерации
|RuNm       = Амур өлкәһе
|FSCtrWhat  = Административ үҙәк
|FSCtrNm    = [[Благовещен (ҡала, Амур өлкәһе)|Благовещен]]
|FSFlag     = [[Файл:Flag of Amur Oblast.svg|200px]]
|FSCoA      = [[Файл:Coat of arms of Amur Oblast.svg|150px]]
|FSMap      = [[Файл:Map of Russia (2014–2022) - Amur Oblast.svg|350px|Амур өлкәһе]]
|AreaRnk    = 14-се
|TotArea    = 361 913
|WaterPrcnt = 0,9
|PopRnk     = 61-се
|PopQty     = 816 910
|PopCtDate  = 2013
|PopDens    = 2.26
|GDP        = 179,5 млрд. [[Һум]]
|GDPCtDate  = 2010
|GDP(PPP)   = 157,8 мең [[Һум]]
|GDPRnk     = 55-се
|FedDistrNm =  [[Алыҫ Көнсығыш федераль округы|Алыҫ Көнсығыш]]
|EcRegNm    = Алыҫ Көнсығыш
|CadNo      = 28
|HeadTtl    = Губернатор
|HeadNm     = {{s|[[Орлов, Василий Александрович|Василий Орлов]]}}
|LegislTtl  = 
|LegislNm   = 
|награды    = {{орден Ленина|тип=регион}}
}}
'''Аму́р өлкәһе''' — өлкә, [[Рәсәй Федерацияһы]] төбәге, [[Алыҫ Көнсығыш федераль округы]]на инә.

== Сиктәш ==
* Төньяҡ — [[Саха (Яҡутстан) Республикаһы]]
* Көнсығыш — [[Хабаровск крайы]], [[Йәһүд автономиялы өлкәһе]]
* Көнбайыш — [[Байкал аръяғы крайы]]
* Көньяҡ — [[Ҡытай]]

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Бажайкин Станислав Георгиевич]] (9.01.1944), ғалим-механик. Техник фәндәр докторы (2000), профессор (2008). И. М. Губкин исемендәге премия (2002), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Фән һәм техника өлкәһендәге (2009), [[Татарстан Республикаһы]]ның Фән һәм техника өлкәһендәге (2012) дәүләт премиялары лауреаты. Сығышы менән Амур өлкәһе Завитая ҡасабаһынан&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/1393-bazhajkin-stanislav-georgievich Башҡорт энциклопедияһы — Бажайкин Станислав Георгиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405202347/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1393-bazhajkin-stanislav-georgievich |date=2016-04-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405202347/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1393-bazhajkin-stanislav-georgievich |date=2016-04-05 }}{{V|4|01|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Малышев Николай Иванович]] (22.11.1949), хәрби хеҙмәткәр, 1992—1993 йылдарҙа [[Өфө юғары хәрби авиация лётчиктар училищеһы]] уҡытыусыһы. [[Афған һуғышы|Афғанстандағы хәрби хәрәкәттәрҙә]] ҡатнашҡан осоусы. Отставкалағы полковник. [[Советтар Союзы Геройы]] (1987). Сығышы менән Амур өлкәһенең Сағур ауылынан&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9334-malyshev-nikolaj-ivanovich Башҡорт энциклопедияһы — Малышев Николай Иванович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191116184223/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9334-malyshev-nikolaj-ivanovich |date=2019-11-16 }}{{V|16|11|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Дәүләт ҡоролошо ==
Амур өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.

=== Башҡарма власть ===
* Амур өлкәһе Губернаторы — Амур өлкәһе башлығы һәм Амур өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе.
* Амур өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе.

Амур өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Амур өлкәһе Уставы менән билдәләнгән.

=== Суд власы ===
Амур өлкәһе суд системаһы составында:
# Амур өлкәһе өлкә суды — Рәсәй Юғары судының түбәнге инстанция суды
# Амур өлкәһе арбитраж суды — Рәсәй Юғары арбитраж судының түбәнге инстанция суды 

=== Закондар сығарыу власы ===
* Өлкә Парламенты — Амур өлкәһе өлкә думаһы.

== Губернаторҙары ==

* 1991 йылдан — Альберт Кривченко
* 1993 йылдан — Александр Сурат
* 1993 йылдан — Владимир Полеванов
* 1994 йылдан — Владимир Дьяченко
* 1996 йылдан — Юрий Ляшко
* 1997 йылдан — Анатолий Белоногов
* 2001 йылдан — Леонид Коротков
* 2007 йылдан — Николай Колесов
* 2008 йылдан — Олег Кожемяко
* 2015 йылдан — Александр Козлов
* 2018 йылдан — Василий Орлов

== Халҡы ==
Амур өлкәһендә [[1989 йыл]]да — 2289, [[2002 йыл]]да — 1183 [[Башҡорттар|башҡорт]] йәшәгәне теркәлгән&lt;ref&gt;{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/1833-bash-ort-diasporalary|Башҡорт диаспоралары|автор=Йосопов Р. М.}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

{{Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө}}


[[Категория:Амур өлкәһе|*]]</text>
      <sha1>glasoaua83q8j4dnpf7yeibzdjbpd4w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абдуллин Мазһар Ғиләжетдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68367</id>
    <revision>
      <id>1306253</id>
      <parentid>1203549</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T01:44:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6817" sha1="hlg0hl33r24l5a8v2htvw30xg4u2fyv" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
 |Исеме             = Мазһар Абдуллин
 |Төп исеме         = 
 |Рәсеме            = Мазгар Абдуллин.jpg
 |Киңлек            = 200px
 |Рәсем аңлатмаһы   =
 |Тыуған ваҡыттағы исеме = Абдуллин Мазһар Ғиләжетдин улы
 |Псевдонимдары     = 
 |Тыуыу датаһы      = 29.12.1912
 |Тыуған урыны      = {{ТыуғанУрыны|Өфө губернаһы}} {{ТУ|Златоуст өйәҙе|Златоуст өйәҙендә}} (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТыуғанУрыны|Салауат районы}}) [[1-се Иҙелбай]] ауылы
 |Вафат булыу датаһы = 25.08.1942
 |Вафат булған урыны = Калинин өлкәһе Зубцев районы Воригино ауылы
 |Гражданлығы       = {{Рәсәй империяһы}} → {{USSR}}
 |Эшмәкәрлек төрө   = 
 |Әүҙемлек йылдары  = 
 |Йүнәлеше          = 
 |Жанр              = 
 |Әҫәрҙәренең телдәре = 
 |Дебют             = «Тормош» (1933)
 |Премиялары        = 
 |Наградалары       = 
 |Ҡултамғаһы        = 
}}

{{фамилиялаш|Абдуллин}}

'''Абдуллин Мазһар Ғиләжетдин улы''' ([[29 декабрь]] [[1912 йыл]] — [[25 август]] [[1942 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған [[башҡорт]] [[СССР|совет]] яҙыусыһы.

== Биографияһы ==
Мазһар Ғиләжетдин улы Абдуллин 1912 йылдың 29 декабрендә [[Өфө губернаһы]] [[Златоуст өйәҙе]]нең&lt;ref&gt;хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Салауат районы}}&lt;/ref&gt;  [[1-се Иҙелбай]] ауылында ярлы крәҫтиән ғәиләһендә тыуған.

Ауылда башланғыс белем алғандан һуң, 1924—1930 йылдарҙа [[Өфө]]лә Ленин мәктәбендә (хәҙер [[Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты]] уҡый, унан һуң [[Мәскәү]]ҙә Журналистарҙың коммунистик институтын тамамлай.

1935—1937 йылдарҙа Ҡыҙыл Армияла хәрби хеҙмәттә була. Ҡайтҡас, [[«Китап» нәшриәте|Башҡортостан китап нәшриәтендә]] — мөхәррир, [[Башҡортостан (гәзит)|«Ҡыҙыл Башҡортостан» газетаһы]] редакцияһында мәҙәниәт һәм әҙәбиәт бүлеге мөдире булып эшләй.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланыу менән, Мазһар Абдуллин яңынан хәрби хеҙмәткә алына. Танкистар мәктәбен тамамлағас, [[Мәскәү]] өсөн барған ҡаты бәрелештәрҙә ҡатнаша. Ул 1942 йылдың 25 авгусында Калинин өлкәһе Зубцев районы Воригино ауылы янында батырҙарса һәләк була.

== Ижады ==
Мазһар Абдуллин [[ХХ быуат]]тың 30-сы йылдарында шиғырҙары, хикәйә һәм очерктары менән таныла.
Уның «Тормош» һәм «Кимәл» исемле китаптары донъя күргән.

== Хәтер ==
* Он не вернулся из боя (К 100-летию со дня рождения поэта Мазгара Абдуллина). «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2012, 29 декабрь&lt;ref&gt;[[http://www.bashinform.ru/news/521493/ Он не вернулся из боя (К 100-летию со дня рождения поэта Мазгара Абдуллина). ИА «Башинформ», 2012, 29 декабрь]]{{ref-ru}}{{V|22|12|2016}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|22|12|2016}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|80125}}{{V|26|12|2022}}
* [https://web.archive.org/web/20160307193656/http://kitap-ufa.ru/authors/detail.php?id=2999 З. Биишева исемендәге Башкортостан «Китап» нәшриәте сайты] {{ref-ru}}
* [http://www.bashinform.ru/news/521493/ Он не вернулся из боя. К 100-летию со дня рождения поэта Мазгара Абдуллина]

[[Категория:Шәхестәр:Салауат районы]]
[[Категория:Башҡорт шағирҙары]]
[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:«Башҡортостан» гәзите журналистары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яҙыусылар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]]</text>
      <sha1>hlg0hl33r24l5a8v2htvw30xg4u2fyv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аэрогель</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68659</id>
    <revision>
      <id>1306362</id>
      <parentid>1280415</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T07:44:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6073" sha1="i78d3c8dibr18zf56c1fgrlrwj4uuqj" xml:space="preserve">[[Файл:Aerogel hand.jpg|thumb|250px|Ҡулға сығарылған аэрозоль күбеге]]
'''Аэроге́ль''' ({{lang-la|aer}} — һауа һәм {{lang-la2|gelatus}} — туңдырылған) — шыйыҡ фаза тулыһынса газ фазаһына әйләнгән материалдар класы, [[гель]]. Был материалдар шул хәтле түбән тығыҙлыҡҡа эйә, һәм уникаль үҙенсәлеклтәр барлыҡҡа килтерә: тығыҙлыҡ, үтәнән-үтә күренеүсәнлек, эҫегә сыҙамлылыҡ, бик түбән йылыны лә үткәреүсәнлек һәм башҡалар. [[Кремний диоксиды]], [[алюминий диоксиды|алюминий]], [[балсыҡ]], хорм һәм [[аҡ ҡурғаш]] амфоралары нигеҙендә яһалған аэрогелдәр таралыш алған.
[[1990-сы йылдар]] башында [[углерод]] нигеҙдә беренсе аэрогель өлгөләр сыға.

== Гелдәрҙе киптереү юлы менән алынған микрокүҙәүле ыуалыусан есемдәр ==
* Алюмогель — алюмин гидроксиды гелен һыуҙан айырыу юлы м‑н алалар.
* Силикагелде — поликремний кислотаһы гелен ҡыҙҙырып киптереү юлы м-н айыралар.

== Башҡортостанда етештереү ==
[[Файл:Brick of aerogel.jpg|thumb|right|250px|2,38 г аэрогель өҫтөндә 2,5 кг массалы кирбес]]
[[20 быуат|20 быуаттың]] 60‑сы йылдарында башында Салауат нефтехимия комбинатында ҡулланыу сифаттары буйнса сит илдәрҙәге аналогтарынан ҡалышмаған ил күләмендә берҙән-бер гидрофоб булмаған кремний кислотаһы производствоһы ойошторола. Аэоргель йылы үткәреүсәнлеге (0,0016 Вт/ м град) һәм механик ныҡлығы (ташығанда еңел ваҡлана) түбән; күҙәүҙәрҙең дәүмәле молекуланың ирекле рәүештә үткән юлынан кәмерәк. Өҙлөкһөҙ аэрогель етештереү процесының технологик схемаһын илдә тәүге тапҡыр В. Г. Никитас, М. А. Ниренберг, М. Ф. Сисин һ. б. эшләй. Аэрпогель етештереү кремний кислотатаһы гидрогелен алыу (50‑се йылдарҙың уртаһынан предприятиела сығарылыусы киҫәкле силикаттың һыулы эретмәһе менән көкөрт кислотаһын ҡатнаштырып), этил спирты ағымы ярҙамында күҙәнәктәрҙәге һыуҙы ҡыҫырыҡлап сығарып, уны киптереү (структур төҙөлөшөн һаҡлап), ағымлы реакторҙарҙа (245°С т‑рала һәм 8—9,5 МПа баҫым аҫтында) һөлдә каркасына тотороҡлолоҡ биреү, сепараторҙар аша үткәреү (90—160°С; 0,06 МПа), өҫтәмә ҡыҙҙырыу үткәргәндән һуң, герметик тараларға (сөнки аэрогель һауа менән контактҡа ингәндә һыу парҙарын еңел һеңдерә һәм йылы үткәрмәүсәнлеген юғалта) һалыу (киҫәксәләренең дәүмәле 0,315 мм кәмерәк булған ҡойолоп тороусан порошок) стадияларынан тора. Аэрогель хроматографияла адсорбенттар, катализда таратыусылар сифатында, минераль майҙарҙы, спирттарҙы, аминокислоталарҙы һ. б. таҙартыу, самолёттар төҙөү, йыһан һәм криоген техникаһында, медицина сәнәғәтендә йылылыҡ үткәрмәү һәм вакуум һаҡлау, көнкүрештә һәм сәнәғәттә ҡулланылыусы һыуытҡыс ҡулайламаларын эшләү өсөн файҙаланалар.

== Тағы ҡарағыҙ ==
* [[Металл күбеге]]

== Тышҡы һылтанмалар ==
{{Викиһаҡлағыс|Aerogel}}
* [http://stardust.jpl.nasa.gov/overview/faq.html#aerogel Часто задаваемые вопросы об аэрогеле (проект «Стардаст»)] {{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20080705224034/http://eetd.lbl.gov/ECS/Aerogels/sa-thermal.html Тепловые свойства кремниевого аэрогеля] {{ref-en}}
* [http://www.aerogel.org/ Научный блог, посвящённый аэрогелю и всему, что с ним связано] {{ref-en}}
* [http://thermalinfo.ru/publ/tverdye_veshhestva/stroitelnye_materialy/teplofizicheskie_svojstva_teploprovodnost_plotnost_temperatura_primenenija_gibkoj_teploizoljacii_na_osnove_aehrogelja/6-1-0-363 Теплопроводность, плотность, температура применения гибкой теплоизоляции на основе Аэрогеля] Теплофизические свойства {{ref-ru}}

== Сығанаҡ ==
* [https://web.archive.org/web/20170106184741/http://www.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/1258-aerogeld-r Аэрогелдәр]


{{Materials-stub}}
[[Категория:Материалдар]]
[[Категория:Гелдәр]]
[[Категория:Төҙөлөш материалдары]]
[[Категория:Йылылыҡ үткәрмәй торған материалдар]]</text>
      <sha1>i78d3c8dibr18zf56c1fgrlrwj4uuqj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аббревиатура</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68907</id>
    <revision>
      <id>1306251</id>
      <parentid>1061487</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T01:28:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3154" sha1="nbpntxqj88a0wjukop20n3tc5oqxwes" xml:space="preserve">'''Аббревиат́уралар''' ({{lang-it|abbreviatura}}, {{lang-la|brevis}} — ҡыҫҡа) — һүҙҙе йә һүҙбәйләнеште ҡыҫҡартып яһалған һүҙ; һүҙбәйләнешкә ингән һүҙҙәрҙең баш хәрефтәренән йә ижектәренән тора.

Аббревиатуралар ҡыҫҡартылған ҡушма һүҙҙәргә һәм инициаль аббревиатураларға бүленә{{sfn|Ахманова|1969|с=27}}.

'''Ҡыҫҡартылған ҡушма һүҙ''' — ул һүҙбәйләнештәге һүҙҙәрҙең беренсе элементтарынан ([[морфема]]ларҙан) яһалған һүҙ. Мәҫәлән, колхоз (коллективное хозяйство), теракт (террорсылыҡ акты).

'''Инициаль аббревиатуралар''' — һүҙҙәрҙең беренсе хәрефтәренән йә беренсе өндәренән хасил ителгән һүҙҙәр; хәрефле, өнлө һәм хәрефле-өнлөләргә бүленә. Мәҫәлән, РФ — Рәсәй Федерацияһы, БР — Башҡортостан Республикаһы, АҠШ — Америка Ҡушма Штаттары.

Йәнә '''акроним''' тип йөрөтөлгән осраҡтар була. Улар ҙа һүҙҙәрҙең беренсе хәрефтәренән яһала, ләкин хәрефләп уҡыла торған аббревиатураларҙан айырмалы (РФ — эРэФ, СССР — эСэСэСэР, ЮС — ЮэС), өнлө уҡылыш буйынса түгел, ә тотош уҡылыш буйынса ҡулланыла. Мәҫәлән, НАТО, ТАСС, НАСА, вуз.

Аббревиатураларға яҙыуҙа шартлы рәүештә ҡыҫҡартылған һүҙҙәр инә (мәҫәлән, һ. б. '''—''' һәм башҡалар, б. э. т. — беҙҙең эраға тиклем).

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
 |автор         = [[Ахманова, Ольга Сергеевна|Ахманова О. С.]]
 |часть         = 
 |заглавие      = Словарь лингвистических терминов
 |издание       = 2-е изд
 |место         = М.
 |издательство  = Советская энциклопедия
 |год           = 1969
 |страниц       = 608
 |ref           = Ахманова
}}

== Тышҡы һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20141025153019/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/abbreviations Башҡорт энциклопедияһынды аббревиатуралар]
* [[:ru:wikt:Категория:Аббревиатуры|Список аббревиатур в Русском Викисловаре]]
* [http://dia.phpnet.us Латинские аббревиатуры]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Әҙерләмә}}

[[Категория:Аббревиатура]]
[[Категория:Лексикология]]</text>
      <sha1>nbpntxqj88a0wjukop20n3tc5oqxwes</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Һатҡы районы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69090</id>
    <revision>
      <id>1306170</id>
      <parentid>1187453</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T18:06:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7328" sha1="9b6mdseqlg0nr1zfyvtyu5sd16mo1k1" xml:space="preserve">{{Административная единица
|Цвет1                            = {{Цвет|Россия}}
|Цвет2 =
|Русское название = Һатҡы районы
|Оригинальное название = Саткинский район
|Герб = Coat_of_Arms_of_Satka_(Chelyabinsk_oblast).png
|Флаг = Flag of Satka (Chelyabinsk oblast).svg
|Описание флага = 
|Страна = {{RUS}}
|Статус = муниципаль районы
|Гимн =
|Входит в = [[Силәбе өлкәһе]]
|Включает = 7 муниципаль берекмә
|Столица = Һатҡы ҡалаһы
|КрупныйГород =
|КрупныеГорода =
|Дата =
|Глава = Глазков Александр&amp;nbsp;Анатольевич
  |Название главы                 = район башлығы
|Глава2 =
  |Название главы2                = 
|ВВП =
  |Год ВВП                        = 
  |Место по ВВП                   = 
  |ВВП на душу населения          = 
  |Место по ВВП на душу населения = 
|Язык =
|Языки =
 | Население                      = {{ Население | Саткинский район | тс }}
 | Год переписи                   = {{ Население | Саткинский район | г }}
 | Процент от населения           = {{ #expr: ( {{ Население | Саткинский район | ч }} * 100 / {{ Население | Челябинская область | ч }} round 2 ) }}
 | Место по населению             = 1
 | Плотность                      = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Население | Саткинский район | ч }} / 2397 round 2 ) }} }}
  |Место по плотности             = 
  |Национальный состав            = [[Урыҫтар]] — 78,2%&lt;br /&gt; [[Татарҙар]] — 12,9% &lt;br /&gt; [[Башҡорттар]] -4,6% &lt;br /&gt; [[Украиндар]] — 1,3%  &lt;ref&gt;[http://www.pts-plys.ru/informaciya_o_gorode_satka Информация о городе Сатка]&lt;/ref&gt;.
  |Конфессиональный состав        = православ христиәндәр, мосолмандар
|Площадь = 2 397
  |Место по площади               = 21
|Максимальная высота =
|Средняя высота =
|Минимальная высота =
|Широта =
|Долгота =
|coor =
|Карта = Chelyabinskaya_oblast_Satkinsky_rayon.jpg
|ЧасовойПояс = {{MSK+2}}
|Аббревиатура =
|ISO =
|FIPS =
|Код автомобильных номеров = 74, 174
|Сайт = http://www.satka.ru
|Параметр1 =
|Название параметра1 =
|Примечания =
}}
[[Файл:Satkinsky_rayon_NN.jpg|thumb|220px|Район ҡоролошо]]

''' Һатҡы районы ''' ({{lang-ru|Саткинский район}}) — [[Рәсәй]]ҙен [[Силәбе өлкәһе]]ндә район.

Административ үҙәге — Һатҡы ҡалаһы, өлкә үҙәге [[Силәбе]]нән 190 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

== Тарихы ==
Район тарихы Һатҡы ҡалаһы тарихы менән бәйле. Һатҡы — илдең тау сәнәғәт үҫешкән боронғо ҡалаларҙың береһе.

Силәбе өлкәһендә Һатҡылағы Троицк-Һатҡы суйын иретеү заводы күренекле сәнәғәтселәр Строгановтар тарафынан асылған берҙән-бер завод. Ул 1756 нигеҙләнғән.

19.11.1758 заводта беренсе суйын иретелә. Ошо көн Һатҡының тыуған көнө тип иҫәпләнә.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Арыҫланов Исмәғил Ғәни улы]] (11.04.1959), ғалим-инженер‑технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2001 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның Октябрьский филиалында кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (2000). [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] ҡасабаһынан&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/1331-ary-lanov-ism-il-ni-uly Башҡорт энциклопедияһы — Арыҫланов Исмәғил Ғәни улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406011652/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1331-ary-lanov-ism-il-ni-uly |date=2016-04-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406011652/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1331-ary-lanov-ism-il-ni-uly |date=2016-04-06 }}{{V|8|04|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
{{ Население | Саткинский район | Оформление=standard}}

== Ҡоролош ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
! №
! [[Муниципаль биләмә]]
! Үҙәк
! Ауылдар һаны
! Халыҡ&lt;br /&gt;(2002), кеше
|-
| 1
| Баҡал ҡала биләмәһе
| Баҡал ҡалаһы
| style=&quot;text-align:right&quot; |4
| style=&quot;text-align:right&quot; |22 516
|-
| 2
| Бирҙәүеш ҡала биләмәһе
| Бирҙәүеш ҡала тибындағы ҡасабаһы
| style=&quot;text-align:right&quot; |1
| style=&quot;text-align:right&quot; |6 198
|-
| 3
| Межевой ҡала биләмәһе
| Межевой ҡала тибындағы ҡасабаһы
| style=&quot;text-align:right&quot; |-
| style=&quot;text-align:right&quot; |5 578
|-
| 4
| Һатҡы ҡала биләмәһе
| Һатҡы ҡалаһы
| style=&quot;text-align:right&quot; |10
| style=&quot;text-align:right&quot; |51 052
|-
| 5
| Һилейә ҡала биләмәһе
| Һилейә ҡала тибындағы ҡасабаһы
| style=&quot;text-align:right&quot; |1
| style=&quot;text-align:right&quot; |2 953
|-
| 6
| Әйле ауыл биләмәһе
| Әйле ауылы
| style=&quot;text-align:right&quot; |6
| style=&quot;text-align:right&quot; |2 252
|-
| 7
| Романовский ауыл биләмәһе
| Романовка
| style=&quot;text-align:right&quot; |7
| style=&quot;text-align:right&quot; |1 635
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.satka.ru ''' Һатҡы районы ''' рәсми сайты]
* [http://www.heraldicum.ru/russia/subjects/towns/satka.htm ''' Һатҡы районы ''' гербы тарихы]
* [http://www.chelindustry.ru/info.php?id_kat=1&amp;id_rn=&amp;id_sity=43&amp;tt=9&amp;rr=5 ''' Һатҡы районы ''' chelindustry.ru сайтында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131010042941/http://www.chelindustry.ru/info.php?id_kat=1&amp;id_rn=&amp;id_sity=43&amp;tt=9&amp;rr=5 |date=2013-10-10 }}
* [http://www.vsatke.ru/map-satka.html ''' Һатҡы районы ''' карталары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110022639/http://www.vsatke.ru/map-satka.html |date=2013-11-10 }}

{{Chelyab-obl-geo-stub}}
{{Силәбе өлкәһе}}
[[Категория:Һатҡы районы]]</text>
      <sha1>9b6mdseqlg0nr1zfyvtyu5sd16mo1k1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алйырҙан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69252</id>
    <revision>
      <id>1306294</id>
      <parentid>1050036</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T04:27:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3874" sha1="bnz53ahjvsesz0tf3u272t5q9fp502g" xml:space="preserve">{{Taxobox|name=Алйырҙан |
image file= Dwarf hamster.eruanne.png|
image title=Алйырҙан |
image descr= Джунгар алйырҙаны
|regnum=Хайуандар
|phylum=[[Хордалылар]]|
subphylum=[[Умыртҡалылар]]|
classis=[[Һөтимәрҙәр]]|
infraclassis=[[Плаценталылар]]|
ordo=[[Кимереүселәр]]|
subordo=[[Сысҡан һымаҡтар]]
|familia=Алйырҙандар|
latin={{btname|Cricetidae|[[Фишер фон Вальдгейм, Григорий Иванович|Fischer-Waldheim]], [[1817]]}}
|commons = Category:Cricetidae
|wikispecies = Cricetidae|
| ncbi = 337677
}}
'''Алйырҙандар, ала ирләндәр ''' ({{lang-la|Cricetidae}}, ({{lang-ru|Хомяковые}}) — [[кимереүселәр]] отрядынан имеҙеүселәр ғаиләһе; Игенгә һәм баҡса емештәренә зыян килтергән ала төҫтәге, өңдә йәшәй торған кимереүсе йәнлек&lt;ref&gt;Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)&lt;/ref&gt;. 600-ләп төрҙө берләштерә; [[Австралия]], [[Африка]] һәм [[Азия]] тропиктары, [[Исландия]] һәм [[Антарктида]]нан тыш, бөтә континенттарҙа ла таралған.

Япраҡлы һәм ҡатнаш урман, ҡыр, болондарҙа, һыу янында осорай. Үҙенсәлекле итеп каҙыған өндәрендә йәшәйҙәр. Кәүҙәһе 35 см-ға, ҡойроғо 23 см-ға тиклем оҙонлоҡта, ауырлығы 650 г-ға ҡәҙәр етә. Артҡы аяҡтары алдағыларына ҡарағанда оҙонораҡ, биш бармаҡлы, ҡаты тырнаҡлы. Ябай ирлән башының ян-яҙында кәүҙәһенең алғы өлөшөндң һәм ҡолаҡ артында асың эверсман ирлене түшендә ҡараһыу таптар бар. Мороно тупаҫ һәм бер аҙ осло, колак япрағы һәм урт тоҡсацы ҙур. Енси яҡтаг 6—8 аҙнала өлгөрә. Ҡышын йоҡоға талмай, ләкин әүҙемлеге кемей.

Һыу менән бәйләнешлеләренең артҡы аяҡтарында йөзөү ярылары бар. Күп төрҙәренең йөн ҡапламы тығыҙ һәм йомшак, арҡаһы көлһыу, көрәнһыу һарынан алып ҡараға ҡәҙәр.

Ҡайһы беренең арҡаһының уртаһынан буй-буй ҡара һыҙыҡ үтә. Бер ояла 18-гә ҡәҙәр бала була. Күп төрҙәре 1—2 йыл йәшәй. Үҫемлектәр менән туҡлана. Күбеһе [[ауыл хужалығы]] культураларына зарар килтерә. Ҡайһы берҙәре ваҡ һөнәрселек өсөн әһәмиәтле. Ирлән һымаҡтар араһында йоғошло ауырыуҙар (түләмә, сума, лептоспироз) таратыусылар осорай.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡ ==
* [http://tatarile.org/maglumat/ Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207140810/http://tatarile.org/maglumat |date=2013-12-07 }}{{Ref-tt}}
* [https://web.archive.org/web/20190719172318/http://www.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/4386-irl-nd-r Башҡорт энциклопедияһы]

[[Категория:Һөтимәрҙәр ғаиләләре]]
[[Категория:Ирләндәр]]</text>
      <sha1>bnz53ahjvsesz0tf3u272t5q9fp502g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баштин (һырт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69396</id>
    <revision>
      <id>1306402</id>
      <parentid>1050777</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T11:17:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3579" sha1="ahf9qfpf3nxfdi5f1akzqexfwc27947" xml:space="preserve">{{Хребет
 |Название                = Баштин
  |Национальное название  = 
 |Изображение             = 
  |Подпись                = 
 |Координаты              = 54/30/35/N/58/54/43/E
  |region                 = RU-BA
  |CoordScale             = 
  |Регион                 = Башҡортостан
 |Горная система          = Урал тауҙары
 |Период образования      = 
 |Площадь                 = 
  |Длина                  = 12
  |Ширина                 = 4
 |Высочайшая вершина      = 
  |Высота                 = 889
 |Страна                  = Рәсәй
 |Позиционная карта 1     = 
 |Категория на Викискладе = 
}}

'''Баштин''' (''Биштин'') — тау һырты. [[Көньяҡ Урал]]да, [[Башҡортостан]] биләмәһендә урынлашҡан.
== Урынлашҡан ере ==
[[Ишембай районы|Ишембай]] һәм [[Белорет районы|Белорет]] райондарында [[Нөгөш]] йылғаһының уң ярында субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо яҡынса 12 км, көньяҡ өлөшөнөң киңлеге 3 км, төньяҡ өлөшөнөң — 4 км; абсолют бейеклеге 889 м. Асыҡ күренгән 2 өлөштән тора. 
== Рельефы ==
Көньяҡ өлөшө 705 м һәм 730 м бейеклектәге түбәләрҙән ғибәрәт, көнбайыш һәм көнсығыш битләүҙәренең түбәнге өлөшө һөҙәк, үрге өлөшө текә; 670 м бейеклектә яҫы түбә араһы уйпатлығы бар. 740—889 м бейеклектәге 5 түбәле төньяҡ өлөшө тәрән уйһыулыҡтар һәм соҡорҙар менән ныҡ йырғыланған, карст упҡындары бар. Көнбайыш битләүҙәре текә һәм ҡыҫҡа, итәгендә киртләс һымаҡ тигеҙләнгән йөҙҙәр урынлашҡан; көнсығыш битләүҙәре (2—2,5 км оҙонлоҡта) Ҡоҙаш йылғаһы ([[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһы бассейны) табан ҡапыл өҙөлә. Өҫкө рифейҙың елмәрҙәк свитаһының кварцитҡа оҡшаш ҡомташтары, алевролиттары һәм һәүерташтарынан тора. Баштин янынан Нөгөш йылғаһы ҡушылдыҡтары башлана, уларға үрге ағымда ер аҫты аҡмаһы хас (Оло һәм Кесе Ҡоҙаш йылғалары һ.б.). Ландшафтары аҡһыл һәм ҡараһыу һоро урман тупрағындағы киң япраҡлы имән, йүкә, йыла урмандарынан һәм ҡайын-уҫаҡ урмандарынан тора, көньяҡ битләүҙәрҙең күп өлөшөн тау болондары һәм болонло далалар биләй.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20131224114630/http://xn--p1acf.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/8869-bashtin-khrebet Башҡорт энциклопедияһы.]

[[Категория:Урал тау һырттары]]
[[Категория:Башҡортостан тау һырттары]]</text>
      <sha1>ahf9qfpf3nxfdi5f1akzqexfwc27947</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бабасыр уты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69528</id>
    <revision>
      <id>1306374</id>
      <parentid>1259298</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T08:50:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3813" sha1="0r5af1wuyqmwxv3u0qkbgqxr886oosy" xml:space="preserve">{{Таксон
 | name              =  Бабасыр уты
 | image file        = Gentiana pneumonanthe 130805a.jpg
 | image title       = Горечавка лёгочная
 | image descr       = Бабасыр уты
 | regnum            = Үҫемлектәр
 | parent            = Gentianinae
 | rang              = Ырыуы
 | latin             = Бабасыр уты
 | author            = [[L.]], 1753
 | syn               = 
 | children          = [[#Виды|См. текст]]
 | typus             = {{bt-latrus|Gentiana lutea|aut=[[L.]]|Һары бабасыр уты}}
 | range map         = 
 | range map caption = 
 | range map width   = 
 | range legend      = 
 | iucnstatus        = 
 | wikispecies       = Gentiana
 | commons           = Category:Gentiana
 | iucn              = 
 | itis              = 29963
 | ncbi              = 21496
 | eol               = 38326
| grin = 4903
 | ipni              = 16570
}}

'''Бабасыр уты''' —— (Gentiana), бабасыр уты һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

== Ҡыҫҡаса тасуирлама ==
Бер йәки күп йыллыҡ үлән. Һабағы үрмәле йәки төҙ, ябай, бейеклеге 15—60 см. Япрағы ҡыяҡ, киң ланцет, еңсә формаһында, ҡапма‑ҡаршы. Сәскәһе күк, шәмәхә йәки зәңгәр төҫтә, яңғыҙ, ҡуйын йәки ос ярымсатырҙарға йыйылған. Тажы көпшәле йәки буранка һымаҡ. Июнь—августа сәскә ата. Емеше — ҡумта, август—сентябрҙә өлгөрә.
[[Файл:Gentian.jpg|thumb|200px|left|Бабасыр уты сәскәһе]]

== Таралышы ==
Яҡынса 400 төрө билдәле,&lt;ref name=&quot;TPL&quot;&gt;[http://www.theplantlist.org/browse/A/Gentianaceae/Gentiana/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921171440/http://www.theplantlist.org/browse/A/Gentianaceae/Gentiana/ |date=2013-09-21 }} Список видов рода Горечавка по данным сайта [[The Plant List]]]{{ref-en}}{{ref-la}} {{V|30|5|2013}}&lt;/ref&gt; киң таралған, ләкин башлыса Төньяҡ ярымшарҙың уртаса бүлкәтендә үҫә. Башҡортостанда 3 төрө: ятыусан йәки түшәлмә бабасыр уты, сатраш бабасыр уты, үпкә бабасыр уты.
Һирәкләп тау болондарында, аҡландарҙа, урман ситтәрендә, ҡыуаҡлыҡтар араһында республиканың бөтә территоряһында осрай.

== Файҙаһы ==
Баллы, буяу, декоратив үҫемлектәр. Составында әсе матдәләр бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Реликт түшәлмә бабасыр уты Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.

== Сығанаҡтар ==
* https://web.archive.org/web/20160304231913/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/1354-babasyr-uty
* https://ru.wikipedia{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ФлораСССР|том=18|стр=538—620|автор=|часть=Род 1154. Горечавка — Gentiana}}

[[Категория:Бабасыр уты һымаҡтар]]
[[Категория:Евразия флораһы]]
[[Категория:Төньяҡ Америка флораһы]]
[[Категория:Дарыу үҫемлектәре]]


{{botanics-stub}}</text>
      <sha1>0r5af1wuyqmwxv3u0qkbgqxr886oosy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арканзас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70075</id>
    <revision>
      <id>1306329</id>
      <parentid>1285412</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T05:56:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4714" sha1="joxyfwwf89ivatpsu1gt4v38jm9uwxi" xml:space="preserve">{{АҠШ штаты карточкаһы
 |Название = Арканзас
 |Оригинальное название = Arkansas
 |НазваниеРодПадеж = Арканзастын
 |Флаг = Flag of Arkansas.svg 
 |Печать = Seal of Arkansas.svg
 |Карта = Map of USA AR.svg 
 |Прозвище = «Тәбиғи штат»&lt;br /&gt;({{lang-en|The Natural State}})
 |Девиз = «Халыҡ идара итә»&lt;br /&gt;({{lang-la|Regnat populus}})
 |Песня = [[:en:Arkansas (song)|Arkansas (song)]]&lt;br /&gt;[[:en:Arkansas (You Run Deep in Me)|Arkansas (You Run Deep in Me)]]&lt;br /&gt;[[:en:Oh, Arkansas|Oh, Arkansas]]
 |Столица = [[Литл-Рок (Арканзас)|Литл-Рок]]
 |КрупныйГород = Литл-Рок
 |КрупныеГорода = [[Форт-Смит (Арканзас)|Форт-Смит]]&lt;br /&gt;[[Фейетвилл (Арканзас)|Фейетвилл]]&lt;br /&gt;[[Спрингдейл (Арканзас)|Спрингдейл]]&lt;br /&gt;[[Джонсборо (Арканзас)|Джонсборо]]
 |Население = 2&amp;nbsp;937&amp;nbsp;979
 |Год переписи = 2011
 |Плотность = 21,33
 |ПлотностьНомер = 34
 |НаселениеНомер = 32
 |Площадь = 137&amp;nbsp;732
 |ПлощадьСуши = 134&amp;nbsp;856
 |ПлощадьВоды = 2&amp;nbsp;876
 |ПроцентВоды = 2,09
 |ПлощадьНомер = 29
 |Ширина = 385
 |Длина = 420
 |Широта1 = 33°0' 
 |Широта2 = 36°30'
 |Долгота1 = 89°41'
 |Долгота2 = 94°42'
 |Максимальная высота = 839
 |Средняя высота = 20
 |Минимальная высота = 17
 |ПорядокШтата = 25
 |ДатаШтата = 15 июня 1836 года
 |ДоШтата = [[Арканзас ере]]
 |Губернатор = [[Биб, Майк|Майк Биб]]
 |ВицеГубернатор = [[Дарр, Марк|Марк Дарр]]
 |ЗаконодательныйОрган = Арканзастын  Генераль Ассамблеяһы
 |ВерхняяПалата = Арканзастын  Сенат
 |НижняяПалата = Арканзастын вәкилдәр палатаһы
 |Сенаторы = [[Прайор, Марк|Марк Прайор]]&lt;br /&gt;[[Бузман, Джон|Джон Бузман]]
 |ЧасовойПояс = Үҙәк ваҡыт: [[Среднее время по Гринвичу|GMT]]-6/[[Летнее время|-5]] 
 |Код автомобильных номеров = 
 |Сокращение = AR
 |Сайт = http://www.arkansas.gov
 |Категория в Commons = Arkansas
 |Примечания = 
}}

'''Арканза́с''' ({{lang-en|Arkansas}}, &lt;small&gt;МФА:&lt;/small&gt; {{IPA|[ˈɑrkənsɔː]}}) — [[АҠШ]]-тың көнсығышында урынлашҡан штат. Халҡы- 2 937 979 кеше ([[АҠШ]] штаттары араһында 32-се урын). Баш ҡалаһы — [[Литл-Рок (Арканзас)|Литл-Рок]], ул шулай уҡ штаттың иң эре ҡалаһы.

&lt;gallery&gt;
Файл:Devil's Den bridge.jpg|Арканзаста көҙ. Шүрәле йорто күпере
Файл:Arkansas River Valley 003.jpg|Арканзас йылғаһы
Файл:Buffalo National River BUFF0626.jpg|Буффало Йылғаһы милли паркы
Файл:Ouachita River in Monroe, LA IMG 1303.JPG|Уошито Йылғаһы, Монро
&lt;/gallery&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://www.state.ar.us Official State website Homepage]
* [http://www.arkansas.com/things-to-do/history-heritage/facts.asp Facts About Arkansas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060824081342/http://www.arkansas.com/things-to-do/history-heritage/facts.asp |date=2006-08-24 }}
* [http://quickfacts.census.gov/qfd/states/05000.html U.S. Census Bureau] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110104031416/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/05000.html |date=2011-01-04 }} ([[Бюро переписи США]])
* [http://www.usnewspapers.org/state/arkansas Arkansas Newspapers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723183917/http://www.usnewspapers.org/state/arkansas |date=2008-07-23 }}
* [http://www.arkleg.state.ar.us/data/ar_code.asp Arkansas State Code (the state statutes of Arkansas)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081013051630/http://www.arkleg.state.ar.us/data/ar_code.asp |date=2008-10-13 }}
* [https://web.archive.org/web/20080723215422/http://www.southernlitreview.com/states/Arkansas Literature of Arkansas]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{АҠШ-тың административ берәмектәре}}

[[Категория:АҠШ штаттары]]</text>
      <sha1>joxyfwwf89ivatpsu1gt4v38jm9uwxi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атомэнергопроект (Санкт-Петербург)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70333</id>
    <revision>
      <id>1306350</id>
      <parentid>1285506</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T07:04:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3125" sha1="jzhf8g3vfi650puq50koof7t6ilbb52" xml:space="preserve">{{ карточка компании
|название             = «Атомэнергопроект»
|тип= ААЙ
|отрасль              = атом энергетикаһы
|деятельность         = атом энергетикаһы, инжиниринг
|основана             = [[1925]]
|прежние названия     = «Атомэнергопроект» Ленинград институты 
|расположение         = {{флагификация|Рәсәй}}, [[Санкт-Петербург]]
|число сотрудников = ~1500
|сайт = [http://www.spbaep.ru www.spbaep.ru]
}}

'''«СПбАЭП»''' («Атомэнергопроект») — «[[Росатом]]» дәүләт корпорацияһының инжиниринг компанияһы. Атом энергетикаһы объекттарҙы «под ключ» итеп төҙөй &lt;ref&gt;В мировой практике это называется EPCM (Engineering Procurement Construction Management) и включает в себя обоснование инвестиций, изыскательские работы, проектирование, поставку оборудования, строительно-монтажные работы и сдачу объекта в эксплуатацию.&lt;/ref&gt;.

Директор — Онуфриенко Сергей Викторович&lt;ref&gt;[http://www.spbaep.ru/wps/wcm/connect/spb_aep/site/about/companyManagement/ Руководство] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140129090123/http://www.spbaep.ru/wps/wcm/connect/spb_aep/site/about/companymanagement/ |date=2014-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140129090123/http://www.spbaep.ru/wps/wcm/connect/spb_aep/site/about/companymanagement/ |date=2014-01-29 }}&lt;/ref&gt;.

Ойошманың 100 % акциялар «[[Атомэнергопром]]» ААЙ ҡулында.

== Хәҙерге көндә проект эше ==
* блок № 4 с реактором [[Реактор на быстрых нейтронах|БН]]-800, Белояр АЭС ([[Чукот автономиялы округы]]);
* АЭС «Бушер», [[Иран]]. [[Водо-водяной энергетический реактор|ВВЭР]]-1000 реакторы менән
* [[Ленинград АЭС-2]], ВВЭР-1200 реакторы менән
* [[Балтика АЭС]], ВВЭР-1200 Реакторы менән
* [[Көньяҡ-көнбайыш ТЭЦ]], [[Санкт-Петербург]]

Ойошма 2007 йылда [[Ҡытай]]ҙа Тяньвань АЭС тын 2 блокты төҙөнө (проектировщик һымак).

== Һылтанмалар ==
* [http://www.spbaep.ru «СПбАЭП» рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181108173735/http://www.spbaep.ru/ |date=2018-11-08 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Санкт-Петербург предприятиелары]]
[[Категория:Рәсәй энергетик компаниялары]]</text>
      <sha1>jzhf8g3vfi650puq50koof7t6ilbb52</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>АҠШ сауҙа департаменты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70447</id>
    <revision>
      <id>1306365</id>
      <parentid>1285300</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T08:05:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6506" sha1="ip623k4gtu3r5a3tb7kreh3d8e1fdoo" xml:space="preserve">{{Орган исполнительной власти
 |название                = АҠШ сауҙа департаменты
 |сокращение              = 
 |оригинальное название   = {{lang-en|United  Department of Commerce}}
 |оригинальное название1  = 
 |оригинальное название2  = 
 |страна                  = 
 |эмблема                 = Flag of the United States Department of Commerce.svg
 |ширина эмблемы          = 
 |подпись эмблемы         = 
 |печать                  = Seal of the United States Department of Commerce.svg
 |ширина печати           = 
 |подпись печати          = 
 |изображение             = Commerce Building aerial view from 14th Street.jpg
 |ширина изображения      = 
 |подпись изображения     = [[Герберт Гувер Билдинг]]&lt;br /&gt;1401 [[Конституция проспекты]], [[Төнъяк-көнбайыш, Вашингтон (штат)|Төнъяк-көнбайыш ]], [[Вашингтон (Колумбия федераль округы)|Вашингтон]], [[АҠШ]]. |дата создания           = 
 |предшественник1         = 
 |предшественник2         = 
   (и т. д.)
 |дата упразднения        = 
 |преемник                = 
 |подчинение              = 
 |штаб-квартира           = 
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region_code            = 
 |сотрудников             = 
 |бюджет                  = 
 |имя министра1           = 
 |функция министра1       = 
 |имя министра2           = 
 |функция министра2       = 
   (и т. д.)
 |имя главы1              = 
 |должность главы1        = 
 |имя главы2              = 
 |должность главы2        = 
   (и т. д.)
 |вышестоящее ведомство   = 
 |подведомственный орган1 = 
 |подведомственный орган2 = 
   (и т. д.)
 |документ1               = 
   (и т. д.)
 |сайт                    = {{URL|http://www.commerce.gov/|www.Commerce.gov}}
 |раздел примечаний       = 
 |карта                   = 
 |ширина карты            = 
 |подпись карты           = 
}}

'''АҠШ сауҙа департаменты''' (The '''United States Department of Commerce''' ('''DOC''')) — [[АҠШ федераль башҡарма департаменттар|АҠШ Хөкүмәтенең]] сауҙа үсеше буйынса башҡарма федераль орган.

== Ҡоролош ==
* АҠШ сауҙа департаменты
** АҠШ сауҙа серкәтибе урынбаҫары
*** АҠШ сауҙа серкәтибенең иҡтисад һорауҙар буйынса урынбаҫары
**** [[АҠШ Иҡтисад һәм статистика хакимиәте]] (ESA, Economics and Statistics Administration)
***** [[Bureau of Economic Analysis]] (BEA)
***** [[АҠШ Иҫәп алыу бюроһы]] (Bureau of the Census)
*** АҠШ сауҙа серкәтибенең халыҡ-ара буйынса урынбаҫары
**** [[Тышҡы бәйләнеш буйынса идаралығы]] (ITA, International Trade Administration)
*** АҠШ сауҙа серкәтибенең сәнәғәт һәм именлек буйынса урынбаҫары
**** [[АҠШ сәнәғәт һәм именлек бброһы]] (BIS, Bureau of Industry and Security)
*** [[Under Secretary of Commerce for Oceans and Atmosphere]]
**** [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] (NOAA)
***** [[National Marine Fisheries Service]] (NMFS)
***** [[National Weather Service]] (NWS)
***** [[National Ocean Service]] (NOS)
***** [[Office of Oceanic and Atmospheric Research]] (OAR)
***** [[National Oceanic and Atmospheric Administration Commissioned Corps]] (NOAA Corps)
*** [[Under Secretary of Commerce for Intellectual Property]]
**** [[United States Patent and Trademark Office|Patent and Trademark Office]] (USPTO)
*** [[Economic Development Administration]] (EDA)
*** [[Minority Business Development Agency]] (MBDA)
*** [[National Telecommunications and Information Administration]] (NTIA)
*** [[National Institute of Standards and Technology]] (NIST)
*** [[National Technical Information Service]] (NTIS)

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Америка ярҙам администрацияһы]], АҠШ сауҙа департаменты серкәтибе [[Герберт Гувер]] етәкләгән зыян күргән Европа илдәренә гуманитар ярҙам күрһәтеү буйынса хөкүмәткә инмәгән хәйриә ойошмаһы

== Иҫкәрмәләр ==
{{Reflist|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.commerce.gov/ АҠШ сауҙа департаменты сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210506234534/http://www.commerce.gov/ |date=2021-05-06 }}
* [http://thefederalregister.com/b.p/department/DEPARTMENT_OF_COMMERCE/ Department Of Commerce Meeting Notices and Rule Changes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070815211109/http://thefederalregister.com/b.p/department/DEPARTMENT_OF_COMMERCE/ |date=2007-08-15 }} from The Federal Register [http://thefederalregister.com/rss/department/DEPARTMENT_OF_COMMERCE/ RSS Feed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011102340/http://www.thefederalregister.com/rss/department/DEPARTMENT_OF_COMMERCE/ |date=2007-10-11 }}
* [https://web.archive.org/web/20071017094732/http://www.buyusa.gov/uk/en/ US Commercial Service]
* [http://www.buyusa.gov/uk/en/ Department of Commerce Representation in the UK] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071017094732/http://www.buyusa.gov/uk/en/ |date=2007-10-17 }}
* [http://openregs.com/agencies/view/13/department_of_commerce Proposed and finalized federal regulations from the United States Department of Commerce] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140423075305/http://openregs.com/agencies/view/13/department_of_commerce |date=2014-04-23 }}

[[Категория:АҠШ дәүләт төҙөлөшө]]
{{АҠШ башҡарма департаменттар}}</text>
      <sha1>ip623k4gtu3r5a3tb7kreh3d8e1fdoo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алмас (минерал)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70604</id>
    <revision>
      <id>1306296</id>
      <parentid>1299062</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T04:37:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67439" sha1="drzfszry9p09nei5pqwo96n25po5un5" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Алмас''' (боронғо төрки. almaz, һүҙмә-һүҙ «бирешмәҫ», {{Lang-ar|ألماس}} ['almās] һәм {{Lang-grc|ἀδάμας}} («емерелмәҫ») — иң ҡаты [[минерал]], тәбиғи [[Углерод|углеродтың]] кристаллик төҙөлөшлө төрҙәренең береһе, куб [[Углерод|углеродтың аллотроп формаһы]]&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Физические свойства алмаза|серия=Справочник|место=Киев|издательство=[[Наукова думка]]|год=1987}}&lt;/ref&gt;. Нормаль шарттарҙа метастабиль, йәшәү осоро сикһеҙ булыуы мөмкин. Ғәҙәттә, алмас кристалдары төҫһөҙ, һирәк осраҡтарҙа — һары, ҡоңғорт, йәшел, ҡара һ.б. төҫтәрҙә була. Юғары температурала вакуумда йәки инерт газда яйлап [[Графит|графитҡа]]&lt;ref&gt;{{ВТ-БСЭ1|Бриллиант, алмаз}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Алмаз}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Даль|Алмаз}}&lt;/ref&gt; күсә. Моостың ҡатылыҡ эталон минералдар шкалаһы буйынса иң ҡатыһы. Ҡатылығы 10, тығыҙлыгы 3,5г/см3, ыуалыусан. [[Кислота|Кислоталарға]] бирешмәй. Тәбиғи алмаздарҙың үлсәме микроскопик бөртөктәрҙән массалары йөҙәр һәм меңәр каратка еткән (1 карат = 0,2 г) сағыштырмаса эре кристалдарға тиклем була; 100 караттан эрерәк алмаз кристалдары һирәк осрай. Тәбиғи алмаздар ювелир ([[Ер (планета)|Ер]] шарында сығарылғандарының 25 % -ы) һәм техник төрҙәргә бүленә. Сәнәғәттә синтезланған техник алмаздар күләме тәбиғи табылғандан күпкә артыҡ. Төрлө приборҙар, ҡоралдар, абразив порошок һәм пасталар, бриллиант һ.б. эшләп сығарыуҙа ҡулланыла.

== Этимология ==
Слово Алмаз - приходит из тюркских языков, так как кочевники возили этот товар из [[:ru:Индия|Индии]] по &quot;[[:ru:Великий_шёлковый_путь|шелковому пути]]&quot;, так слово перетекло в арабский, персидский и славянские языки. Точно так же как и др.тюркские слова Алтын (Золото), Алтай (Твердая земля), Алма (Твердый плод) слово Алмаз состоит из двух слов Ал - твердый и -маз частица - означает Твердый, другая буквально переводится &quot;не поддающийся&quot;, &quot;несокрушимый&quot;, &quot;не ломающийся&quot; (чув.ват-ăлмас&quot;), &quot;не берущийся&quot;, &quot;тот кого не возьмешь&quot; в буквальном смысле то что не бьется, не ломается, не подвергается разрушению. Оно пересекается с греческим [[:ru:Адамантий_(Marvel_Comics)|Адамант]] (adamas) но являются всего лишь &quot;ложными когнатами&quot; (false cognates). В тюркских языках это слово больше всего получило распространении, например Алмас Кылыч - Крепкая Сабля, часто личное имя тюрк.[[:ru:Алмас_Илдырым|Алмас]], венг.[[:ru:Альмош_(вождь)|Альмош]], чув.[[:ru:Алмуш|Алмуш]]. В турецком переход А в Е, пример: Elmas как и Elma (Яблоко). Одна из менее вероятных теорий ранее считалась от тюркского: Алма - плод, яблоко земли. Связано с мифологией и богиней [[:ru:Умай|Умай]] (Амай), что это ее Плоды Земли дарованное людям и спрятанные глубоко под землей.

== Физик-механик үҙенсәлектәре ==
Алмасты башҡа минералдарҙан айырып торған төп һыҙаты — ныҡлығы (һәм шул уҡ ваҡытта ыуалыусанлығы), ҡаты есемдәр араһында иң юғары йылы үткәрүсәнлек {{S|900—2300 Вт/(м·К)}}&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Thermal conductivity of isotopically modified single crystal diamond|ссылка=http://prl.aps.org/abstract/PRL/v70/i24/p3764_1|язык=en|издание=Phys. Rev. Lett.|год=1993|volume=70|pages=3764}}&lt;/ref&gt;, ҙур һыныу күрһәткесе һәм юғары дисперсия. Алмаз тыйылған зона киңлеге {{S|4,57 [[Электронвольт|эВ]]}}&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Wort C. J. H., Balmer R. S.|заглавие=Diamond as an electronic material|издание=Materials Today|год=2008|том=11|выпуск=1—2|страницы=22—28|issn=1369-7021|doi=10.1016/S1369-7021(07)70349-8|ссылка=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1369702107703498|язык=en}}&lt;/ref&gt; тигеҙ булған киң зоналы [[Ярым үткәргес|ярымүткәргес]]. Алмастың һауала металға ышҡылыу коэффициенты бик түбән — барлығы 0,1 генә, һәм был кристалл йөҙөндә үҙенсәлекле майлау функцияһын үтәгән адсорбланған газдың йоҡа ярыһы барлыҡҡа килеү менән бәйле. Бындай яры барлыҡҡа килмәһә, ышҡылыу коэффициенты арта һәм 0,6—1,0&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Feng Z., Tzeng Y., Field J. E.|заглавие=Friction of diamond on diamond in ultra-high vacuum and low-pressure environments|издание=Journal of Physics D: Applied Physics|год=1992|том=25|выпуск=10|страницы=1418|ссылка=https://iopscience.iop.org/article/10.1088/0022-3727/25/10/006/meta|doi=10.1088/0022-3727/25/10/006|arxiv=|язык=en}}&lt;/ref&gt; булып китә. Юғары ҡатылығы алмаздың ашалыуға бирешмәүсәнлеген тәьмин итә. Алмазға шулай уҡ (башҡа билдәле материалдар менән сағыштырғанда) иң юғары һығылмалылыҡ модуле һәм иң түбән ҡыҫыу коэффициенты хас.

Кристалл энергияһы 10&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt; Дж/моль, бәйләнеш энергияһы 700 Дж/моль — кристалл энергияһынан 1 %-ҡа кәмерәк.

Алмастың иреү температураһы ~11 ГПа баҫымда яҡынса 3700-4000 °C&lt;ref&gt;{{Китап|часть=р, Т-Диаграмма плавления алмаза и графита с учётом аномальности высокотемпературной теплоёмкости|автор=[[Андреев, Валентин Дмитриевич|Андреев В. Д.]]|заглавие=Избранные проблемы теоретической физики.|место=Киев|издательство=Аванпост-Прим|год=2012|ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/physics/thermodynamics.htm}}&lt;/ref&gt;. Алмаз һауала уҡ яна {{S|850—1000 °C}} яна, ә саф [[кислород]]та көсһөҙ-зәңгәр ялҡын булып {{S|720—800 °C}} яна һәм тулыһынса углекислый газға әйләнә. Һауа инмәгәндә кислатыу тиклемге осорға {{S|2000 °C}} тиклем йылытҡанда, алмаз {{S|15—30 минут}} эсендә [[Графит|графитҡа]] күсә һәм шартлау ҡатыш ваҡ өлөштәргә емерелә, {{S|2000 K}}-нан артыҡ температураларҙа алмаздың термодинамик характеристикалары (''йылылыҡ тотоусанлығы (теплоёмкость)'', ''энтальпия'') температура үҫеше менән бергә аномаль характер ҡабул итә&lt;ref&gt;{{Китап|часть=Аномальная термодинамика алмазной решетки|автор=[[Андреев, Валентин Дмитриевич|Андреев В. Д.]]|заглавие=Избранные проблемы теоретической физики|место=Киев|издательство=Аванпост-Прим|год=2012|ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/physics/thermodynamics.htm}}&lt;/ref&gt;.

Алмастың төҫһөҙ кристалдарының һары төҫтә уртаса күрһәткесе яҡынса 2,417 тигеҙ, ә спектрҙың төрлө төҫтәренә ул 2,402 (ҡыҙыл өсөн) 2,465 тиклем (миләүшә өсөн) төрлөләнә. Һынылыш күрһәткесенең тулҡын оҙонлоғона бәйлелеге дисперсия тип атала, ә геммологияла был термин ике билдәле тулҡын оҙонлоғонда үтә күренмәле мөхиттең һынылыш күрһәткестәренең айырмаһы булараҡ махсус мәғәнәгә эйә (ғәҙәттә фраунгофер линиялар парҙары өсөн
{{nobr|{{math|λ&lt;sub&gt;B&lt;/sub&gt;}} {{=}} 686,7 нм}} и {{nobr|{{math|λ&lt;sub&gt;G&lt;/sub&gt;}} {{=}} 430,8 нм}} или {{nobr|{{math|λ&lt;sub&gt;C&lt;/sub&gt;}} {{=}} 656,3 нм}} и {{math|λ&lt;sub&gt;F&lt;/sub&gt;}}=486,1 нм)&lt;ref name=b1&gt;{{книга |автор=Schumann W.|заглавие=Gemstones of the World|издание=Newly Revised &amp; Expanded Fourth Edition|ссылка=https://books.google.com/books?id=V9PqVxpxeiEC&amp;pg=PA42 |место= |издательство=Sterling Publishing Company, Inc. |год=2009 |pages=41—42 |isbn=978-1-4027-6829-3 |ref= }}&lt;/ref&gt;. Алмас өсөн дисперсия {{math|''D''&lt;sub&gt;BG&lt;/sub&gt;}} 0,044 тигеҙ, ә {{nobr|{{math|''D''&lt;sub&gt;CF&lt;/sub&gt;}} {{=}} 0,025}}&lt;ref name=b1/&gt;.

Алмастарҙың иң мөһим үҙенсәлеге — [[люминесценция]]. Ҡояш яҡтылығы һәм бигерәк тә катод, ультрафиолет һәм рентген нурҙары тәьҫирендә алмастар люминесцирлана — төрлө төҫтәргә инеп балҡый. Катод һәм рентген нурҙарына бөтә төр алмастар ҙа яҡтыра, ә ультрафиолет нурҙары тәьҫирендә — ҡайһы берҙәре генә. Рентгенолюминесценция тоҡомдарҙан алмасты алыу тәжрибәһендә киң ҡулланыла.

Юғары үтә күренмәлелеге һәм һынылыш күрһәткесенең етерлек дисперсияһы (төҫтәрҙең уйнауы) менән бергә ҙур һынылыш күрһәткесе арҡаһында, хаҡы яғынан алмас менән көнәркәш зөбәржәт, ҡыҙыл яҡут йәки ҡыҙыл йәүһәр (рубин) һәм көн яҡтыһында ҡуйы зөбәржәт йәшел төҫтәге, яһалма яҡтылыҡта ҡара ҡыҙыл төҫкә ингән ҡиммәтле таш (александрит) менән бергә, алмас донъялағы иң ҡиммәтле таштарҙың береһе тип баһалана.
Тәбиғи алмас матур тип һаналмай. Эске күп төрлө сағылышын күрһәтерлек шарттар биргәнлектән, ҡырланған алмас матур күренә. Айырым алым менән ҡырланған (Гәүһәр ҡырлау (Гущинская форма)) алмас гәүһәр (бриллиант) тип атала.

=== Структураһы ===
Кристалдар {{Крист|синг=гцк|гр=''Fd''3''m'' |a=0,357|b=|c=|alpha=|beta=|gamma=|Z=8|d=|рп=1|nocat=}}. Алмаста углерод атомдары {{math|''sp''³}} — гибридлаштырыу формаһында. Алмас структураһында углеродтың һәр атомы, түбәһе булып иң яҡын ятҡан дүрт атом хеҙмәт иткән тетраэдр үҙәгендә урынлашҡан. Тап углерод атомдарының көслө бәйләнеше алмастың юғары ҡатылығын аңлата.[[Файл:Diamond animation.gif|thumb|left|250px|Алмас кристал рәшәткәһенең схематик һүрәтләнеше]]

=== Буяуы ===
Буятылған зәргәр алмастарҙың күпселеге — һары һәм көрән төҫтәге алмастар. Һары төҫмөр алмастарға кристалл структураһының дефекты хас Н-3. Ошо дефекттар тупланышынан һары төҫтөң төҫмөрҙәре саҡ ҡына тойомланғандан асыҡ сағылышта күренеүе мөмкин. Спектрофотометр ҙа Н-3 дефекттар барлығын билдәләй алмаған төҫһөҙ алмастарҙа, зәңгәр люминесценция булғанда ғына, күпмелер төҫмөрләнә. Тикшерелгән алмастарҙың Н-3 үҙәге булғанына күрһәткән һары төҫмөрө асыҡ сағылған 10—12%-ында зәңгәр люминесценцияһы булмаған йә ул бик көсһөҙ булған. Был алмас структураһында люминесценцияны һүндереүсе ҡушылмаларҙың булыуы менән аңлатыла. Люминесценцияның зәңгәр төҫө буяуҙың һары төҫмөрөнә өҫтәлмә булып Н-3 үҙәгенең мөһим оптик һыҙаты тора. Был төҫмөрҙәрҙең яҡтырыу көсөргәнешлегенән күреү реакцияһы тигеҙлегендә баһалаусының күҙенә уларҙың дөйөмләштерелгән реакцияһы төҫһөҙ (аҡ) нурланыуҙағы кеүек була; йәғни айырым шарттарҙа буяуҙың һары төҫмөрө люминесценцияның зәңгәр төҫмөрө менән тиңләштерелә (компенсируется). Дөйөм осраҡта зона буйынса буяуҙың көсөргәнешлелеге тигеҙһеҙлеге һәм буяуҙың һары төҫөн һәм люминесценцияның визуаль зиһенгә алыу реакцияһы тигеҙһеҙлеге бар. Люминесценцияны «плюс» йә «минус» билдәләре менән, тәьҫир итеүсе һары буяуҙы «компенсациялау» факторы итеп ҡарарға мөмкин. Бынан алмасты баһалауҙың ҡайһы бер аспекттары һәм бысыу алдынан уларҙы үлсәп алыу буйынса бер нисә кәрәкле һығымта сығарып була.

Сортлаусы кешенең күҙенә буяуҙың һары төҫмөрөнөң һәм  кристалл люминесценцияһының зәңгәр төҫмөрөнөң берләштерелгән тәьҫирен иҫәпкә алыр кәрәк. Шунан сығып беренсе төҫтәге алмастарҙы уларҙан юғары төҫтәге гәүһәрҙәр сығарырлыҡмы әллә ҡайһыларынан сыҡмаҫмы тигәнгә бүлеп ҡарар кәрәк. Дөйөм һандан кристалдарҙы инеү контролендә ялтырауығы булмаған алмастар алына һәм 70 %-тан ашыуы үткәрелә. Был алмастар 1 һәм 2 төҫтәге гәүһәр ала торған сығанаҡ итеп ҡаралыуы мөмкин. Улар дөйөм һандан 1—3 % тәшкил итә&lt;ref&gt;''Дронова Н. Д.'' Изменение окраски алмазов при их обработке в бриллианты (системный подход и экспериментальные исследования). — Автореферат диссертации на соискание учёной степени кандидата геолого-минералогических наук. Специальность 04.00.20 — минералогия, кристаллография. Москва, 1991.&lt;/ref&gt;.

Һәр бер төҫлө гәүһәр — тәбиғәттең ысын уникаль әҫәәре. Алмастарҙың һирәк төҫтәре: ал, күк, йәшел һәм хатта ҡыҙыл төҫтәре лә осрай &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.diamanters.ru/color.htm|title=Мир бриллиантов|author=Юрий Шелементьев, Петр Писарев|publisher=Геммологический центр МГУ|description=Чёрный алмаз называется [[карбонадо]]|lang=ru|accessdate=2010-09-08}}&lt;/ref&gt;.

Ҡайһы бер төҫлө гәүһәрҙәр миҫалдары:
* Дрезден йәшел бриллианты,
* Тиффани һары алмасы (бриллиант),
* Портер-Родс (зәңгәр).
* Хоуп алмасы (күк)

== Алмастың имитацияларҙан айырмаһы ==
[[Файл:Diamond (side view).png|thumb|left|185px|Ҡырланған алмастың катодолюминесценцияһы]]
Алмас күп кенә төҫһөҙ минералдар — үҙенең имитацияһы итеп ҡулланылған кварц, топаз, циркон менән оҡшаш. Ҡатылығы менән айырылып тора — тәбиғи материалдарҙан иң ҡатыһы (Моос шкалаһы буйынса — 10), оптик үҙенсәлектәре менән, рентген нурҙарына үтә күренмәлелеге, рентген, катод, ультрафиолет нурҙарына люминесценцияһы менән аңлатыла ныҡлығы&lt;ref&gt;{{Книга:Словарь камней-самоцветов}}&lt;/ref&gt;.

== Донъяла алмастар табыу ==
[[Файл:Diamant tropfen.jpg|thumb|left|185px|Эшкәртелгән алмаз]]
Алмас — һирәк, әммә шуның менән бергә етерлек таралған минерал. Алмастарҙың сәнәғәт ятҡылыҡтары, Антарктиданан тыш, бөтә континенттарҙа ла билдәле. Алмастарҙың бер нисә ятҡылығы билдәле. Бер нисә мең йыл элек алмастар сәнәғәт масштабында ишелмә йәки бөртөклө (россыпной) ятҡылыҡтарҙан табылған. [[XIX быуат]] аҙағына, алмас тупланған кимберлит торбалар асылғандан һуң ғына, алмастар йылға ултырмаларында барлыҡҡа килмәгәне асыҡланған.

Алмастарҙың килеп сығышы һәм йәше тураһында әлегә тиклем аныҡ фәнни мәғлүмәт юҡ. Ғалимдар төрлө фаразлау төҙөйҙәр — магманан, мантиянан, метеориттан, флюидтан, хатта бер нисә экзотик теория ла бар. Күпселеге магма һәм мантия теорияһына, ҙур баҫым аҫтында углерод атомдары  (ҡағиҙә булараҡ, {{formatnum:50000}} атмосфералы) һәм ҙур тәрәнлектә (яҡынса {{nobr|200 км}}) кубик кристалл рәшәткә — тәбиғи алмас формалаштыра. «Шартлау торбаһы» формалашҡан ваҡытта таштар өҫкә вулкан магмаһы менән сығарылалыр тигән фараз бар.

Алмастарҙың йәше 100 миллиондан алып 2,5 миллиард йәшкә тиклем булыуы мөмкин.

Ихтимал, ҡояшҡа тиклем сығышлы, ерҙеке түгел, метеорит алмастары билдәле. Алмастар шулай уҡ ҙур метеорит төшкән саҡта һуғылыу  метаморфизмы арҡаһында барлыҡҡа килгәндер тигән фараз бар, мәҫәлән, Себерҙең төньяғында Попигай (кратер) астроблемаһы.

Бынан тыш, алмастар артыҡ юғары баҫымы метаморфизмы ассоциацияһында кровлевый тоҡомдарҙа, мәҫәлән, Ҡаҙағстандағы Көкшетау яҫы түбәле тауҙар теҙмәһендә урынлашҡан Ҡумдыкүл алмас ятҡылығында, табылды.

Импактный алмастар ҙа, метаморфик алмастар ҙа ҡайһы берҙә ҙур запаслы һәм юғары концентрациялы бик масштаблы ятҡылыҡтар барлыҡҡа килтерә. Әммә бындай типағы ятҡылыҡтарҙа алмастар бик ваҡ, һәм сәнәғәт ҡиммәтенә эйә түгел. 

=== Алмастарҙы табыу һәм алмас ятҡылыҡтары ===
Алмастарҙың сәнәғәт ятҡылыҡтары боронғо кратондарға ярашлы булған кимберлит һәм лампроит торбаларҙа табыла. Шундай типтағы төп ятҡылыҡтар [[Африка]]ла, [[Рәсәй]]ҙә, [[Австралия]]ла һәм [[Канада]]ла бар.

Башҡаларынан алдараҡ алмас ятҡылыҡтары Һиндостанда, Декан яҫы таулығыныың көнсығышында билдәле була; был ятҡылыҡтар XIX быуат аҙағына уҡ ныҡ ярлыланған була.

1727 йылда бик бай ятҡылыҡтар Бразилияла, бигерәк тә Минас-Жерайс провинцияһында, Теюке йәки [[Диамантина]] янында, шулай уҡ [[Баия]] провинцияһындағы Ла-Хападала урынлашҡан&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;.

1867 йылдан Көньяҡ Африкала бай алмас ятҡылыҡтары — «Кап» алмастары асылды. Алмастар хәҙерге заман Кимберли ҡалаһында кимберлит атамаһын алған нигеҙ ултырмаларында табылған. [[1871 йыл]]дың 16 июлендә алмас эҙләүселәр компанияһы ағалы-энеле Де Бирстарҙың фермаһында урынлаша. Ағалы-энеле был икәү төбәктә башланған алмас ығы-зығыһы йылдары башланғанда 50 фунт стерлингҡа һатып алған була, һәм {{s|60 000}} һатҡан. Кимберли районында алмас табыуҙың иң төп объекты килеп тулған старателдәр (XIX быуат аҙағына 50 мең кеше) тарафынан ҡул көсө менән ҡаҙылған «Ҙур тишек» («Big Hole») була. Көн һайын 30 меңгә яҡыыын алмас эҙләүсе бында көн дә төн дә хеҙмәт түккән&lt;ref&gt;[http://travel-box.ru/index.php?option=com_travel&amp;task=location&amp;country_id=5&amp;loc_id=193 ЮАР-Кимберли-География] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120412140036/http://www.travel-box.ru/index.php?option=com_travel&amp;task=location&amp;country_id=5&amp;loc_id=193 |date=2012-04-12 }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:The diamond rush into Kimberley.gif|thumb|left|400px|Кимберлиҙа «Алмас ығы-зығыһы», 1870-се йылдар.]]
1871—1914 йылдарҙан улар яҡынса 2,722 тонна алмас (14,5 миллион карат) таба, карьерҙы эшкәртеү процесында 22,5 млн тонна грунт сығара&lt;ref&gt;[http://travel.gala.net/ref/za/kimberley/sightseens Достопримечательности Кимберли]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Һуңғараҡ Кимберлиҙан төньяҡҡараҡ — Трансваалдә, Витватерсранд һырты районында яңы алмас торбалары табыла&lt;ref&gt;Эдвард Эрлих [http://www.port-folio.org/part42.htm «Витватерсранд, месторождение, определившее судьбу Африки»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305044149/http://www.port-folio.org/part42.htm |date=2016-03-05 }} Минеральные месторождения в истории человечества&lt;/ref&gt;.

2006 йылда донъяла 176 млн карат алмас табыла&lt;ref name=&quot;2016_01_25_Expert_Almaz&quot;&gt;''Ольга Вандышева''. Падение бриллиантов // Эксперт, № 4 (972), 25-31 января 2016&lt;/ref&gt;. Һуңғы йылдарҙа тармаҡта табыу түбәнәйеүе теркәлгән.

Кимберлий процесы материалдарына ярашлы, 2015 йылда донъяла алмас табыу 127,4 млн карат тәшкил итте, 13,9 млрд доллар (караттың уртаса хаҡы — яҡынса 109$). Лидер илдәрҙә алмас табыу (хаҡтар буйынса)&lt;ref&gt;{{cite news|title=Кимберлийский процесс о мировой добыче алмазов в 2015 году|author=Данилов Ю.Г.|url=http://www.rough-polished.com/ru/analytics/104350.html|work=|date=2012-08-02|accessdate=2013-12-10}}&lt;/ref&gt;:
* [[Рәсәй]]ҙә — 4,2 млрд доллар;
* Ботсванала — 3,0 млрд доллар;
* [[Канада]]ла — 1,7 млрд доллар;
* [[Көньяҡ Африка Республикаһы]] — 1,4 млрд доллар;
* [[Ангола]] — 1,2 млрд доллар.

Кимберлий процесы (КП) мәғлүмәттәре буйынса, 2018 йылда алмастарҙы донъяуи табыу 148,4 млн карат тәшкил итте, хаҡы — 14,47 млрд АҠШ доллары (табылған алмастарҙың уртаса хаҡы — каратына 97 АҠШ доллары).
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+КП мәғлүмәттәре буйынса 2018 йыл һөҙөөмтәләре&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://brillianty.info/news/mirovaja_dobycha_almazov_upala_v_2018_godu/1426.html|title=Мировая добыча алмазов упала в 2018 году|publisher=Бриллианты|lang=ru|accessdate=2019-07-08}}&lt;/ref&gt;
!Ил
!Табыыу $ млн.
!Табыу мең карат
!Уртаса хаҡы $/карат
|-
|Рәсәй
|3 983
|43 161
|92
|-
|Ботсвана
|3 535
|24 378
|145
|-
|Канада
|2 098
|23 194
|90
|-
|Көньяҡ Африка Республикаһы
|1 228
|9 908
|124
|-
|Ангола
|1 224
|8 409
|146
|-
|Намибия
|1 125
|2 397
|469
|}
Өс компания — [[De Beers]], [[Алроса|АЛРОСА]] һәм [[Rio Tinto]] бөтәһе бергә донъя күләмендә 2017 йылда алмастар табыуҙың 70%-ын контролдә тота. Табылған алмастарҙың хаҡы буйынса лидер булып көньяҡ африка De Beers компанияһы — $5,8 млрд йәки 2017 йылғы донъяуи табыуҙың яҡынса 37%-ы, һан яғынан лидер булып рәсәй АЛРОСА-һы тора — күрһәткесе 39,6 млн карат.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Мировая добыча алмазов упадет на 3,4% в 2018 году|url=https://brillianty.info/news/mirovaja_dobycha_almazov_upadet_na_3_4_v_2018_godu/848.html|work=Бриллианты|accessdate=2018-03-05|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509063319/https://brillianty.info/news/mirovaja_dobycha_almazov_upadet_na_3_4_v_2018_godu/848.html|archivedate=2021-05-09}}&lt;/ref&gt;

Ғәмәлдәге ятҡылыҡтарҙың ҡеүәте, уларҙың табыу дәрәжәәһе, һәм көтөлгән яңы рудниктарҙы эксплуатацияға индереү мөмкинлегенең уртаса һәм оҙайлы перспективаһында донъя баҙарында алмасҡа һорауҙың тәҡдимдән юғарыраҡ булыуы күҙәтеләсәк.

=== Рәсәйҙә алмастар табыу тарихы ===
[[Файл:Памятный знак в Промыслах.jpg|thumb|200px|Рәсәйҙә беренсе алмас табылған урында иҫтәлекле билдә]]
[[Рәсәй]]ҙә беренсе алмасты 1829 йылдың 5 июлендә Уралда Пермь губернаһы Крестовоздвиженский промыслаларында (алтын приискыһында) 14 йәшлек крепостной крәҫтиән Павел Попов, шлиховой улаҡта (лоток) алтын йыуғанда, таба. Ярты каратлыҡ кристалл өсөн Павел ирек ала. Павел экспедиция ҡатнашыусыларын, Александр Гумбольдты, граф Адольф де Польены ла индереп, беренсе алмас тапҡан урынына килтерә, һәм унда тағы ике ҙур булмаған кристалл табыла. Хәҙер ул урын Алмазный ключик (шул уҡ атамалы сығанаҡ буйынса) тип атала һәм Промысла́ ҡасабаһынан яҡынса 1 километрҙа, Пермь крайы, Горнозаводской районы Промысла́ һәм Тёплая Гора ҡасабаларын бәйләүсе иҫке юлдан йыраҡ түгел, урынлашҡан.

{{начало цитаты}}Бисерский приискыһында граф Полье алтын ҡомон йыуғандан һуң тороп ҡалған тупаҫ шлихтарҙы яңынан йыуырға ҡуша. Бисерский суйын иретеү һәм тимер эшләү заводы графиня Варвара Петровн Полье мөлкәте, Пермь губернаһында Камаға ҡойоусы Койва ҡушылдығы Бисер йылғаһы буйында… Бик шәп приискыларҙың береһе, Адольфовский тигәне лә бар… Был прииск 1829 йылдың май айында асылды.{{конец цитаты|источник= «[[Горный журнал]]»&lt;ref&gt;[http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/8319.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191220190916/http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/8319.php |date=2019-12-20 }} Шуваловский парк (Шуваловский парк. Нижний пруд, или Рубаха Наполеона) : [история и современность дворцово-паркового ансамбля в Санкт-Петербурге&amp;#93;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191220190916/http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/8319.php |date=2019-12-20 }}&lt;/ref&gt;}}

Уралда артабанғы 28 йыл эҙләнеүҙәр барышында дөйөм ауырлығы 60 каратҡа тиң 131 алмас табыла. Себерҙәге беренсе алмас шулай уҡ Енисейск ҡалаһынан алыҫ түгел 1897 йылдың ноябрендә Мельничная йылғаһындағы шлихт йыуылғанда табыла. Алмас размеры {{frac|2|3}} [[карат]] була. Ул саҡта табылған алмастың бәләкәй булыуы һәм ятҡылыҡты үҙләштерерлек аҡса бүленмәгәлектән разведка эшләнмәй. 1948 йылда Себерҙә тағы алмас табылған.

Рәсәйҙә алмас эҙләү быуат ярым тиерлек дауамында барған, һәм фәҡәт 1950-се йылдар уртаһында Яҡутстанда бик бай нигеҙ алмас ятҡылығы табыла. 1954 йылдың 21 авгусында Наталия Николаевна Сарсадских геологик партияһынан геолог Лариса Попугаева Көньяҡ Африканан ситтә беренсе кимберлит торбаһын таба&lt;ref&gt;[http://magazines.russ.ru/neva/2003/9/treif.html Журнальный зал | Нева, 2003 № 9 | Евгений Трейвус — Голгофа геолога Попугаевой]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;1957 йылғы Ленин премияһы башҡа геологтарға бирелә. Фәҡәт 1970 йыда ғына Попугаева «Ятҡылыҡты беренсе табыусы» почётлы дипломы һәм билдәһе менән бүләкләнә&lt;/ref&gt;. Кимберлит торбаның исеме символик яңғырай — «Зарница».

Артабан «Мир» кимберлит торбаһы, Бөйөк Ватан һуғышынан һуң, был атама ла символик мәғәнәгә эйә. «Удачная» торбаһы табыла. Шундай асыштар СССР территорияһында алмас етештереү сәнәғәтен башлау мөмкинлеген бирҙе. Хәҙерге көндә Рәсәйҙә табылған алмастарҙың ҙур өлөшө яҡут тау-байыҡтырыу комбинаттарына тура килә. Бынан тыш, ҙур алмас ятҡылыҡтары Пермь крайы территорияһындағы Красновишерский районында{{sfn|Вишерские алмазы|1973}}, Архангельск өлкәһендә: Приморский районы территорияһындағы Ломоносов исемендәге ятҡылыҡ, Мезенский районы территорияһында Верхотин ҡасабаһындағы Владимир Гриб исемендәге ятҡылыҡ.

2012 йылдың сентябрендә киң мәғлүмәт саралары ғалимдар Красноярск крайы һәм Саха-Яҡутстан сигендә урынлашҡан Попигай кратерында эшләгән Һирәк осрай торған (уникальный) импакт сығышлы техник алмастар ятҡылығы буйынса мәғлүмәттең йәшерен серен асты тип яҙҙы. Рәсәй Фәндәр Академияһының Себер Бүлеге В. С. Соболев исемендәге геология һәм минералогия институты директоры Николай Похиленко раҫлауынса, был ятҡылыҡта триллиондарса каратҡа тиң алмас запасы бар&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2012/09/16/diamond/|title=Учёные рассекретили месторождение импактных алмазов в Сибири|date=2012-09-16|publisher=Лента.ру|accessdate=2012-09-18}}&lt;/ref&gt;.

2019 йылдың октябрендә Саха-Яҡутстанда бер алмастың эсендә тағы икенсе алмас иркенләп урын алған алмас-«матрёшка» табылды&lt;ref&gt;[http://www.alrosa.ru/в-якутии-обнаружен-уникальный-алмаз-м/ В Якутии обнаружен уникальный алмаз-матрешка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211105125716/http://www.alrosa.ru/%D0%B2-%D1%8F%D0%BA%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%BD-%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B7-%D0%BC/ |date=2021-11-05 }}&lt;/ref&gt;.
Рәсәйҙә иң сифатлы алмас Урал алмаслы ҡатламында (алмазоносная провинция) табыла&lt;ref&gt;{{БРЭ|[https://bigenc.ru/geology/text/4700548 Ура­льская ал­ма­зо­нос­ная ­про­вин­ция]}}&lt;/ref&gt;.

== Синтезланған (дөйөмләштерелгән) алмаздар ==
{{main|Синтезланған алмастар}}
Яһалма рәүештә үҫтерелгән алмастар составы һәм структураһы буйынса тәбиғи алмастарға оҡшағанлыҡтан (кристаллик рәшәткәгә йыйылған углерод атомдары тәбиғи, йәғни синтетик материалдарҙан тормай), ғәҙәттәге «''синтетические''» алмастар тигән термин бик нәзәкәтле түгел.

=== Тәүшарттары һәм беренсе уҡталыуҙар ===
1694 йылда итальян ғалимдары Джон Аверани һәм К.-А. Тарджони бер нисә ваҡ алмасты иретеп бер ҙур алмас алырға маташҡанда, көслө йылытҡанда алмас күмер кеүек янғанын асыҡлаған. 1772 йылда Антуан Лавуазье алмас янған саҡта углерод диоксиды барлыҡҡа килгәнен асыҡлаған&lt;ref&gt;[http://www.edu.yar.ru/russian/cources/chem/geo/minerals/diam4.html «Крупный алмаз — из мелких»]&lt;/ref&gt;. 1814 йылда Гемфри Дэви һәм Майкл Фарадей алмас күмер менән графиттың химик туғаны икәнен тулыһынса раҫлай.

Асыш ғалимдарҙы яһалма алмас булдырыу фекеренә йүнәлткән. Первая попытка синтеза Алмасты синтезлау буйынса беренсе аҙымды 1823 йылда  Харьков университетына нигеҙ һалған Василий Назарович Каразин яһай, матдәләрҙе ҡайнатыу, ағасты йылытыу юлы менән состав өлөштәргә тарҡатҡанда (перегонка), билдәһеҙ матдәнең ҡаты кристалдары барлыҡҡа килгәнен күҙәтә. 1893 йылда профессор Хрущёв Константин Дмитриевич углерод менән туйындырылғн иретелгән көмөштө тиҙ һыуытҡанда, шулай уҡ быяланы һәм корундты сыйыусы кристалдар килеп сыҡҡанын күрә. Көмөш урынына тимер ҡулланып, Анри Муассан уның тәжрибәһен уңышлы ҡабатлай. Һуңыраҡ был тәжрибәләрҙә алмас синтезланмағанын, ә алмасҡа бик яҡын һыҙаттары булған кремний карбиды (муассанит) синтезланғанлығы раҫлана&lt;ref&gt;[http://vivovoco.astronet.ru/VV/BOOKS/DIAMOND/DIAMOND05.HTM Б. Ф. Данилов «Алмазы и люди»]&lt;/ref&gt;.

1879 йылда шотланд химигы Джеймс Хэнней һелтеле металдарҙың органик берләшмәләр менән үҙ-ара тәьҫир итешеүендә графит ҡауаҡтары формаһында улерод бүленеүен күрә һәм, юғары баҫым аҫтында шуға оҡшаш реакциялар үткәргәндә, углерод алмас формаһында кристаллаша алыу мөмкинлегенә эйә булғанын аңлай. Күп кенә тәжрибәләрҙән һуң, в которых смесь Парафин, һөйәк майы (костяное масло) һәм литий ҡатнашмаһын үтә ныҡ ҡыҙҙырылған ҡурғаш ялатып паятланған ҡорос торбала оҙайлы ваҡыт тотҡандан һуң, ул бер нисә кристалл ала, һәм бойондороҡһоҙ тикшеренеү үткәргәндән һуң, алмас тип танылған. Алмас шундай түбән баҫым һәм температурала барлыҡҡа килә алмай тип ышанған фән донъяһы уның асышын танырға ашыҡмай. 1943 йылда, рентген анализы ҡулланып, Хэнней өлгөләрен яңынан тикшергәндән һуң, аынған анализдарҙың ысыынлап та алмас икәне дәлилләнә, әммә анализ үткәргән профессор Лонсдейл Кэтлин тағы ла Хэнней эксперименттары мистификация ғына ти&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://universitates.kharkov.ua/arhiv/2007_1/zarickij/zarickij.html|title=Эксперименты по «алмазотворению» В. Н. Каразина и К. Д. Хрущова и синтезу алмаза других наших земляков|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090113162858/http://universitates.kharkov.ua/arhiv/2007_1/zarickij/zarickij.html|publisher=Журнал «Университеты»|archivedate=2009-01-13}}&lt;/ref&gt;.

=== Синтезлау ===
[[Файл:SyntheticDiamonds.jpg|thumb|300px|right|Растровый электрон микроскоп аша алынған синтезланған алмастарҙың һүрәтләнеше]]

1939 йылда графит-алмаз тигеҙләнеш һыҙығының термодинамик самаһын (расчёт) беренсе булып совет физигы Лейпунский Овсей Ильич иҫәпләп сығарҙы&lt;ref&gt;{{статья |автор={{nobr|Лейпунский О. И.}} |заглавие=Об искусственных алмазах |ссылка= |издание=[[Успехи химии]] |тип= |год=1939 |выпуск=8 |страницы=1519—1534 |язык=ru |издательство=}}&lt;/ref&gt;, һәм был юғары баҫым аппараттарында (АВД) графит-металл ҡушылмаһынан алмас синтезлауға нигеҙ булды. Бындай яһалма алмас алыу 1953 йылда беренсе тапҡыр АСЕА фирмаһы лабораторияһында (Швеция), аҙағыраҡ 1954 йылда «Дженерал Электрик» америка фирмаһында һәм 1960 йылда — СССР Фәндәр Акаемияһы Юғары баҫым физикаһы институтында (ИФВД) Верещагин Леонид Фёдорович етәкселегендәге төркөм тарафынан тормошҡа ашырыла. Был метод бөтә донъяла әлегә тиклем ҡулланыла.

1961 йылда, алмастарҙы синтезлау Юғары баҫым физикаһы институтында (ИФВД) алмастарҙы синтезлауҙа алынған фәнни һөҙөмтәләргә нигеҙләнеп, Бакуль Валентин Николаевич [[Киев]]та ҡаты иретмә һәм алмас инструмент ЦКТБ-һында беренсе 2000 карат яһалма алмастар сығарыуҙы ойоштороҙо; 1963 йылдан уларҙы сериялы етештереү яйға һалынды&lt;ref&gt;{{книга |заглавие=Алмаз Украины|место=Киев|издательство=Азимут-Украина|год=2011|страниц=448}}&lt;/ref&gt;.

Графит → алмас туранан-тура фаза күсеүе графиттың ''һуғыу адиабатаһы'' хас булған һынған урынына ''һуғыу-тулҡын'' тейәүе теркәп ҡуйылған&lt;ref&gt;''Alder B.J., Christian R.H.'' Behavior of strongly shocked carbon. //Phys. Rev. Lett., 1961, 7, 367&lt;/ref&gt;. 1961 йылда ''һуғыу-тулҡын'' тейәү методы менән шартлау энергияһын ҡулланып (СССР-ҙа был метод 1975 йылда Украина Фәндәр Академияһының үтә ҡаты материалдар институтында һынау үткән) «DuPont» фирмаһының алмас (100 мкм-ға тиклем дәүмәлле) алыу тураһындағы тәүге баҫма донъя күрә&lt;ref&gt;[[Бакуль, Валентин Николаевич|В. Н. Бакуль]], [[Андреев, Валентин Дмитриевич|В. Д. Андреев]]. Алмазы марки АВ, синтезируемые взрывом. //Синтетические алмазы, 1975, вып. 5 (41), с. 3-4&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Андреев, Валентин Дмитриевич|В. Д. Андреев]]. О механизме образования алмаза при ударном нагружении. //Синтетические алмазы, 1976, вып. 5 (47), с. 12-20&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;В. А. Лукаш и др. Методы синтеза сверхтвёрдых материалов с помощью взрыва. //Синтетические алмазы,1976, вып. 5 (47), с. 21-26&lt;/ref&gt;). Шулай уҡ ҡайһы бер шартлатҡыстарҙы, мәҫәлән, тринитротолуол/троти́лды кире кислород балансы менән шартлатҡанда, ''детонацион'' тейәү методы менән алмас алыу технологияһы билдәле&lt;ref&gt;К. В. Волков, В. В. Даниленко, В. И. Елин //Физика горения и взрыва,1990, вып. 26, т. 3, с. 123—125&lt;/ref&gt;, был осраҡта алмастар туранан-тура шартлау продукттарынан барлыҡҡа килә. Был алмас алыуҙың иң арзан алымы, әммә «детонацион алмастар» бик ваҡ (1 мкм-дан кәмерәк) һәм фәҡәт абразивтарға һәм өрҙөрөүгә (напыление) генә яраҡлы&lt;ref&gt;{{статья|автор=Н. В. Новиков, Г. П. Богатырева, М. Н. Волошин|заглавие=Детонационные алмазы в Украине |издание=Физика твёрдого тела |тип=журнал |год=2004 |том=46 |выпуск=4 |страницы=585—590 |ссылка=http://journals.ioffe.ru/ftt/2004/04/p585-590.pdf}}&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге осорҙа абразив материалдарға ихтыяжды ҡәнәғәтләндерерлек синтезланған алмастарҙы етештереүсе эре сәнәғәт производстволары бар. Синтезлау өсөн бер нисә ысул ҡулланыла. Уның береһе пресс ҡоролмалары тыуҙырған юғары баҫым һәм ҡаты иретмәле АВД ярҙамында металл (иретеүсе) — углерод (графит) системаһы. Алмастар металл-графит шихтаһының углеродтың металда үтә ныҡ туйындырылған иретмәһе баҫым аҫтында һыуытҡанда кристаллаша. Шул рәүешле синтезланған алмастарҙы металл матрицаны эшкәртеү өсөн әҙерләнгән ҡатнашма (шихта) ойошҡаҡтары кислота ҡушылмаһында иретелеп айырыла. Был технология буйынса техник маҡсаттар өсөн төрлө ярмалылыҡта (зернистость) алмас онтағы (порошок), шулай уҡ зәргәр (ювелир) сифатлы монокристалдар алына.

Газ фазаһы һәм плазмаһынан алмас алыу хәҙерге заман ысулы нигеҙендә СССР Фәндәр Академияһының Физик химия институты ғилми хеҙмәткәрҙәре (Дерягин Борис Владимирович, Федосеев Д. В., Спицын Б. В.) коллективының пионер хеҙмәттәре ята&lt;ref&gt;[[Дерягин, Борис Владимирович|Дерягин Б. В.]], Федосеев Д. В. «Рост алмаза и графита из газовой фазы». М.: Наука, 1977.&lt;/ref&gt;, улар&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2008/11/14/diamonds/ lenta.ru: «Новая технология позволит создавать бриллианты любого размера» по материалам «New Scientist»]&lt;/ref&gt; 95 % водородтан һәм 5 % углеродлы газдан (пропан, ацетилен), шулай уҡ алмас үҙе (ҡара: CVD-процесс) барлыҡҡа килгән киртләстә (подложка) тупланған юғары йышлыҡтағы плазманан торған газ мөхитен ҡулланалар. {{nobr|700…850 °C}} газ температураһы баҫым аҫтында атмосфера газынан 30 тапҡырға кәмерәк. Синтезлау технологияһына бәйле, алмастарҙың киртләстә (подложкала) үҫеш тиҙлеге 7-нән {{nobr|180 мкм/ч}} тиклем. Шул уҡ ваҡытта алмас металл йәки керамик киртләстә (подложка) дөйөм алғанда углеродтың алмас түгел (sp&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;), ә графит формаһын (sp&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) тотороҡландырыу шарты булғанда ултыра. Алмастың тотороҡланыуы беренсе сиратта киртләс (подложка) өҫтөндәге процестарҙың кинетикаһы менән аңлатыла. Алмас ултырырлыҡ кәрәкле шарт булып, киртләстең  тотороҡло карбидтар булдырыу мөмкинлеге (шул иҫәптән алмастың температура ултырмаларында: {{nobr|700 °C}} менән {{nobr|900 °C}} араһында) тора. Мәҫәлән, алмас ултырмаһы Si, W, Cr киртләстәрҙә (подложкаларҙа) һәм (туранан-тура, йә фәҡәт аралыҡтағы ҡатламдарҙа) Fe, Co, Ni булыуы мөмкин.

== Ҡулланылышы ==
Ҡырланған алмас (гәүһәр) инде күп быуаттар иң популяр һәм ҡиммәтле аҫыл таш булып иҫәпләнә. Күпселек осраҡта алмас хаҡы уны табыусылар монополияһынан түгел, ә ҡырлаусылар һәм гәүһәр менән сауҙа итеүселәр өҫтөнлөгө менән бәйле. Бөтә алмас табыусы компаниялар һәм илдәр 2016 йылда  12,4 миллиард долларлыҡ алмас тапҡан&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.alrosa.ru/алмазы-и-рынок/мировой-алмазный-рынок/|title=Мировой алмазный рынок {{!}} АЛРОСА|publisher=www.alrosa.ru|accessdate=2019-12-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171121195347/http://www.alrosa.ru/%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%B8-%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%BA/%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9-%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%BA/ |date=2017-11-21 }}&lt;/ref&gt;, шул уҡ ваҡытта 2016 йылда донъяла алмас экспорты 116 миллиард доллар тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://oec.world/ru/visualize/tree_map/hs92/export/wld/show/7102/2016/?lang=ru|title=Export destinations of Алмазы from Мир (2016)|publisher=The Observatory of Economic Complexity|lang=ru|accessdate=2019-12-01}}&lt;/ref&gt;. Йәғни алмас табыусылар алмас баҙарының 10 % килеменә эйә, ә килемдең 90 %-ынан ҡырлаусылар һәм алмас сауҙагәрҙәре файҙа ала.
 
Донъяла алмас табыуҙың 20 %-ына эйә «Де Бирс» фирмаһы (донъяла 2 урында) Ботсвана, Көньяҡ Африка Республикаһы, Намибия һәм Танзания ятҡылыҡтарын эшкәртә. Рәсәйҙең генә түгел, ә Ангола, Ботсвана (ГРР), Зимбабве (ГРР) ятҡылыҡтарын үҙләштереүсе АЛРОСА өлөшөнә табыштың 28 %-ы (донъяла 1 урын) тура килә. Австралия-канада компанияһы Rio Tinto — 13 %, Dominion Diamond (Канада) — 6 %, Petra Diamonds (ЮАР, Танзания, Ботсвана (ГРР)) — 3 %. Бөтә башҡа компаниялар  29 % килем ала.&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot; /&gt; Тәбиғи алмастарҙың күпселек өлөшө (хаҡы буйынса) гәүһәр етештереү өсөн ҡулланыла.

Алмастың сиктән тыш ныҡлығы сәнәғәттә үҙ ҡулланышын тапҡан: уны бысаҡтар, бырау, ҡырҡҡыс һәм шуға оҡшаш эшләнмәләр яһағанда ҡулланалар. Сәнәғәттә алмас ҡулланыу ихтыяжы яһалма алмастар етештереүҙе киңәйтеүҙе талап итә. Һуңғы ваҡытта мәсьәлә кластерлы һәм алмас плёнкаларҙы ионн-плазма ярҙамында ҡырҡҡыс йөҙҙәргә өрҙөрөү иҫәбенә хәл ителә.
Алмас порошогы (тәбиғи алмасты эшкәрткәндә һәм яһалма алмас эшләгәндә алынған ҡалдыҡтар) ҡырҡҡыс һәм үткерләү дисктары, түңәрәктәре һ. б. әҙерләү өсөн абразив булараҡ ҡулланыла.

Шулай уҡ квантлы компьютерҙарҙа, сәғәт һәм ядро сәнәғәтендә ҡулланыла.

Микроэлектрониканың алмазлы киртләстәрҙә үҫеше бик перспективалы. Юғары термо- һәм радиацияға бирешмәй торған әҙер эшләнмәләр бар ҙа инде. Шулай уҡ изоляция материалы булырлыҡ ҙур дәүмәле һәм юғары йылы үткәреүсәнлеге арҡаһында, алмасты микроэлектрониканың, бигерәк тә ныҡ аныҡ һәм юғары вольтлы электорникала, әүҙем элементы булараҡ файҙаланыу мөһим.
Алмас нигеҙендә ярымүткәргес приборҙар әҙерләгәндә, ҡағиҙә булараҡ, алмастың һеңдерелгән (допированные) плёнкалары ҡулланыла. Мәҫәлән, бор һеңдерелгән алмас p-тип үткәреү һәләтенә, фосфор һеңдерелгәне — n-тип үткәреү һәләтенә эйә. Ҙур тыйылған зона киңлеге арҡаһында алмас  светодиодтары спектрҙың ультрафиолет өлкәһендә эшләй&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.aist.go.jp/aist_e/latest_research/2005/20050615/20050615.html |title=New n-Type Diamond Semiconductor Synthesized |accessdate=2010-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090513051605/http://www.aist.go.jp/aist_e/latest_research/2005/20050615/20050615.html |archivedate=2009-05-13 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090513051605/http://www.aist.go.jp/aist_e/latest_research/2005/20050615/20050615.html |date=2009-05-13 }}&lt;/ref&gt;. Бынан тыш алмас киртләстәре (подложки) киртләстәр сифатында ҡулланышта перспективалы, мәҫәлән, заряд сәселеүен кәметеү өсөн, кремний подложкалар урынына ҡулланырға була. [https://e6cvd.com/media/wysiwyg/pdf/E6_CVD_Diamond_Handbook_A5_v10X.pdf]

2004 йылда Рәсәй Фәндәр Академияһының Л. Ф. Верещагин исемендәге Юғары баҫым физикаһы институты  беренсе тапҡыр {{nobr|2-5 К}} температураһында ғәҙәттән тыш үткәреүсәнлеккә эйә алмас синтезланы  (Ҡатнаштырыу (легирлау) дәрәжәһенә бәйле (полупроводники)&lt;ref&gt;{{статья
|doi=10.1038/nature02449
|issn=0028-0836
|том=428
|номер=6982
|страницы=542—545
|заглавие=Superconductivity in diamond
|издание=Nature
|accessdate=2010-02-22
|ссылка=https://dx.doi.org/10.1038/nature02449
|язык=en
|автор=Ekimov, E. A.; V. A. Sidorov, E. D. Bauer, N. N. Mel'nik, N. J. Curro, J. D. Thompson, S. M. Stishov
|год=2004
}}&lt;/ref&gt;. Алынған алмас көслө бор элементы менән көслө ҡатнаштырылған (легированный)  поликристалл өлгөнән ғибәрәт булған, һуңғараҡ Японияла {{nobr|4-12 К}} температураһында ла ғәҙәттән тыш үткәреүсәнлек торошона күсеүсе алмас плёнкалары алғандар&lt;ref&gt;[http://xxx.itep.ru/abs/cond-mat/0507476{{Недоступная ссылка|date=марта 2021 |bot=InternetArchiveBot }} [cond-mat/0507476&amp;#93; Superconductivity in Polycrystalline Diamond Thin Films]{{Недоступная ссылка|date=Май 2018 |bot=InternetArchiveBot }} {{недоступная ссылка|число=21|месяц=05|год=2013}}&lt;/ref&gt;. Әлегә алмастың ғәҙәттән тыш үткәреүсәнлеге фәҡәт фәнни ҡараштан ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра.

=== Алмастарҙы ҡырлау ===
[[Файл:Diamond cut history.svg|thumb|300px|Алмасты ҡырлау төрҙәре]]
Ҡырланған алмас гәүһәр тип атала.

Ҡырлауҙың төп типтары:
* түңәрәк (57 ҡыр стандарт һаны менән)
* фантазия ҡушылған, уға түбәндәге ҡырлау төрҙәре инә:
** «оҙонса түңәрәк»,
** «груша» (оҙонса түңәрәктең бер яғы — осло мөйөш),
** «маркиза» (ике осло мөйөшлө оҙонса түңәрәк, планда күҙҙе стилләштереп һүрәтләүгә оҡшаған),
** «принцесса»,
** «радиант»,
** башҡа төрҙәре.
Гәүһәрҙе ҡырлау формаһы алмастың сығанаҡ кристалы формаһына бәйле. Максималь хаҡ торорлоҡ гәүһәр алыр өсөн, ҡырлаусылар эшкәрткәндә алмасты минималь дәрәжәлә тотонорға тырыша. Алмас кристалының формаһына бәйле, эшкәрткәндә уның массаһының 55—70 %-ы юғала.

Эшкәртеү технологияһына ҡарата, алмас сеймалын шартлы рәүештә өс ҙур төркөмгә бүлергә була:
# «соублз» (''инг.'' sawables) — ҡағиҙә булараҡ, дөрөҫ октаэдрик формалы кристалдар, тәүҙә ие өлөшкә бысылырға тейеш, был ваҡытта ике гәүһәр етештерерлек әҙерләмә барлыҡҡа килә;
# «мэйкблз» (''инг.'' makeables) — дөрөҫ булмаған йә түңәрәк формалы кристалдар, «тотош киҫәк» көйө ҡырлана;
# «кливаж» (''инг.'' cleavage) — сатнаған кристалдар, артабанғы эшкәртеү алдынан бүлергә кәрәк.

Гәүһәр ҡырлауҙың төп үҙәктәре: [[Һиндостан]], башлыса 0,30 каратка тиклемге ваҡ гәүһәрҙәргә махсуслашҡан; [[Израиль]], күләме 0,30 караттан артығыраҡ гәүһәрҙәрҙе ҡырлай; [[Ҡытай]], [[Рәсәй]], [[Украина]], [[Таиланд]], [[Бельгия]], [[АҠШ]], әйтер кәрәк, АҠШ-та фәҡәт эре һәм юғары сифатлы гәүһәр генә етештерә, Ҡытай һәм Таиланд — ваҡ гәүһәр, Рәсәй һәм Бельгия — уртаса һәм эре гәүһәрҙәр етештерә. Бындай махсуслашыу ҡырлаусылар хеҙмәтенә түләүҙең айырымланыуы һөҙөмтәһендә формалашҡан.

== Әҙәбиәттә ==
* ''«Человек, который делал алмазы»'' ({{lang-en|The Diamond Maker}}) — Уэллс Герберт Джордждың 1894 йылдың 16 авгусында тәүге тапҡыр баҫылған фәнни-фантастик хикәйәһе.
* ''«Алмаз величиной с отель „Риц“»'' — Скотт Фицджеральд Фрэнсистың фантастик повесы.
* ''«Ведро алмазов»'' ({{lang-en|A Bucket of Diamonds}}; 1969) — Саймак Клиффорд Дональдтың фантастик хикәйәһе

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Баллас]]
* [[Карбонадо]]
* [[De Beers]]
* [[NV-үҙәк]]
* [[Данлыҡлы алмастар һәм гәүһәрҙәр]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Алмаз}}
* {{книга|автор=|заглавие=Вишерские алмазы. Тезисы докладов научно-методической конференции, посвящённой 20-летию Вишерской геологоразведочной организации|ссылка=http://geo.web.ru/db/msg.html?mid=1185353&amp;uri=00.djvu|издание=Совет НТО «Горное» Пермской комплексной геологоразведочной экспедиции. Вишерская геологоразведочная партия |ответственный= Л. А. Шимановский, В. А. Ветчанинов (ответственные редакторы), А. А. Иванов, А. П. Срывов  |место=Пермь|издательство=|год=1973|ref=Вишерские алмазы}}
* {{книга|автор=Дронова Н. Д., Кузьмина И. Е.|заглавие=Характеристика и оценка алмазного сырья|место={{М}}|издательство=МГГУ|год=2004|страниц=74}}
* {{книга|автор=Епифанов В. И., Песина А. Я., Зыков Л. В.|заглавие=Технология обработки алмазов в бриллианты|издание=Учебное пособие для сред. ПТУ|место={{М}}|издательство=Высшая школа|год=1987}}
* {{книга|автор=Орлов Ю.Л.|заглавие=Минералогия алмаза|место={{М}}|издательство=Наука|год=1984}}
* {{книга|автор=Никонович С. Л.|заглавие=Незаконный оборот драгоценных металлов и камней: теория и практика расследования|год=2011}}
* Дигонский С. В. Газофазные процессы синтеза и спекания тугоплавких веществ. — Москва, ГЕОС, 2013 г, 462 с.

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Портал = Геология 
|Викисловарь = алмаз
|Викитека = Алмаз
}}
* [https://web.archive.org/web/20070510130039/http://www.vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=2263 Популярная статья о получении искусственных алмазов]
* [https://web.archive.org/web/20120124163444/http://www.popmech.ru/article/10407-tyazhelyie-rodyi-almazov/ Описание процесса выхода алмазов на поверхность ]
* [https://cyberleninka.ru/article/n/o-slove-almaz-v-russkom-yazyke-statya-vtoraya О слове «Алмаз» в русском языке].

{{Библиоинформация}}
{{Аллотропные формы углерода}}
{{Самородные элементы}}
{{Самоцветы}}

[[Категория:Алмаздар|*]]
[[Категория:Ябай матдәләр]]
[[Категория:Метастабиль торош]]
[[Категория:Углеродтың аллапропик формалары]]</text>
      <sha1>drzfszry9p09nei5pqwo96n25po5un5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аҡбур осоро</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70606</id>
    <revision>
      <id>1306367</id>
      <parentid>1246433</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T08:24:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7256" sha1="pdphp9hlbzd48tjj4174lfatobmb5ad" xml:space="preserve">{{Геохронологик шкала}}
'''Аҡбур осоро'''  — [[мезозой]] эраһының һуңғы геохронологик осоро. 145,0 млн йыл элек башланған, 66,0 млн йыл элек тамамланған. Шулай итеп, 79 миллион йыл дауам иткән. Был исемде Бельгия геолог Ж. Омалиус д`Аллуа биргән.

Исеме, ул осорҙа треклек иткән, умыртҡаһыҙ диңгеҙ организмдары ҡалдыҡтары ултырмаһынан алынған [[аҡбур]] минералынан килә.
Аҡбур осоро түбән һәм юғары бүлектәргә бүленә, уларҙың һәр ҡайһыһы 6 ярустан тора; башланғыс осорҙағы аҡбурҙың дауамлылығы 45 млн. йылдан артыҡ, һуңғыһыныҡы - 34 млн. йыл самаһы.

== Климат ==
70 миллион йыл элек Ер һыуына башлаған. Ҡотоптар боҙ менән ҡапланған. Һылҡын ҡыштар башланған. Урыны менән температура +4 градустан түбән төшкән. Был осорҙағы [[динозаврҙар]] өсөн климат киҫкен һәм ҡырҡа үҙгәргән. Был үҙгерештәр Пагеяның бүленеүе, Гондвана һәм Лавразияның тарҡалыуы менән аңлатыла. Диңгеҙ кимәле күтәрелә һәм түбән төшә. Ер атмосфераһындағы ағымдар үҙгәрә, шул сәбәр менән океандағы ағымдар алышына.

Аҡбур осоро аҙағында температура киҫкен рәүештә юғары күтәрелә башлай. Был үҙгәрештәрҙең сәбәпсеһе океан тигән гипотеза бар: океан йылылыҡты йотоу урынына йылылыҡты кире сағылдыра һәм парник эффекты барлыҡҡа килтерә.

== Үҫемлектәр ==
Осор башында абағалар һәм асыҡ орлоҡлолар хакимлек итә, Аҡбур осоро уртаһында – [[ябыҡ орлоҡлолар]], осор аҙағында [[сәскәлеләр]] барлыҡҡа килә. Был инде аталандырыусы [[бөжәктәр]] үҫеше менән бәйле. Һуңғы аҡбурҙа флора һәм фаунуның бик юғары үсеше [[Ер (планета)|Ер]] шары тарихындағы иң йылы һәм дымлы климат менән бәйле була.

== Хайуандар донъяһы ==
{{Фотоколонка|Tarbosaurus Restoration.png|Isisaurus colberti life restoration.png||текст=Өҫтән аҫҡа:&lt;br /&gt;1. [[Тарбозавр]] &lt;br /&gt;2. [[Исисавр]]}}
Аҡбур осоронда [[микроорганизмдар]], күп төр [[умыртҡаһыҙҙар]] һәм [[һөйрәлеүселәр]] киң үҫеш ала, ә осор аҙағында уларҙың күпләп үлеүе бара; елпеүес ҡойроҡло [[ҡоштар]], беренсе [[имеҙеүселәр]], ҡылсыҡлы [[балыҡтар]], ҙур [[рептилиялар]] --  ихтиозаврҙар, плезиозаврҙар һ.б. диңгеҙ кәҫәрткеләре тарала. 
{{Фотоколонка|Quetzalcoatlus07.jpg|Taniwhasaurus.jpg|Carnotaurus Reconstruction (2022).png|align=left|текст=Өҫтән аҫҡа:&lt;br /&gt;1. [[Кецалькоатль]] &lt;br /&gt;2. [[Мозазавр]] {{bt|[[Taniwhasaurus]]}}&lt;br /&gt;3. [[Карнотавр]], абелизаврҙар төркөмөнән йыртҡыс динозавр}}

== Ултырма тоҡомдар ==  
Аҡбур осоро ултырмалары составында [[гипс]], [[пирит]] һәм [[сидерит]] менән байытылған күкһел һоро һәм ҡара балсыҡлы тоҡомдар күпселекте тәшкил итә, һирәк кенә глауконитлы ҡомдар һәм [[алевролит]]тар, кремнезёмлы һәм аҡбурга оҡшаш [[мергель]]дәр, цеолитлы һәм ҡомташлы тоҡомдар осорай. Түбән ярус ултырмаларында глауконитлы ҡомдар, ҡомташтар һәм алевролит горизонттарында ятыусы фосфоритлы конгломераттар (10-12 см-ға тиклем төйөрҙәре булған) осорай. Ҡомло-балсыҡлы катламдарҙа диңгеҙ фаунаһы: аммониттар, белемниттар («шайтан бармағы»), [[моллюсктар]] һ.б. бар. Юғары аҡбур ташлы-карбонатлы һәм карбонатлы-ташлы тоҡомдарҙан ғибәрәт. Аҡбур системаһы юшҡындары һай һыулы диңгеҙ бассейнында ултырған. Аҡбурҙың башланғыс осоронда диңгеҙ Поляр океанды Ҡырым-Кавказ өлкәһен ҡаплаған бассейн менән тоташтырыусы боғаҙ формаһын һаҡлай. Аҡбур осоро аҙағында диңгеҙ һыулығы юҡҡа сыға һәм 40-50 млн. йылға континенталь режим урынлаша.

== Аҡбур осоро афәте ==
Аҡбур осоро аҙағында күпселек үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһындағы төркөмдәр юҡҡа сыға. Күпселек асыҡ орлоҡлолар, һөйрәлеүселәр, барлыҡ динозаврҙар үлеп бөтә. Әммә ҡоштар афәткә бирешмәй, йәшәүен дауам итә. Афәт сәбәптәре әлегә тиклем билдәле түгел.

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор = Иорданский Н. Н.|часть = |заглавие = Развитие жизни на земле |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = Просвещение |год = 1981 |страницы = }}
* {{книга|автор = Короновский Н.В., Хаин В.Е., Ясаманов Н.А.|часть = |заглавие = Историческая геология : Учебник |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = Академия |год = 2006 |страницы = }}

== Сығанаҡтар ==
* [https://web.archive.org/web/20160305205655/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/757-systema Башҡорт энциклопедияһы] {{Ref-ba}}
* [http://tatarile.org/maglumat/ Татар энциклопедияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207140810/http://tatarile.org/maglumat |date=2013-12-07 }} {{Ref-tt}}

[[Категория:Геологик эралар]]</text>
      <sha1>pdphp9hlbzd48tjj4174lfatobmb5ad</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баптизм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70748</id>
    <revision>
      <id>1306388</id>
      <parentid>1050673</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T10:24:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4017" sha1="4xb6vouy36ripx8qvw4utu3vbop7n57" xml:space="preserve">{{Христианлыҡ}}

'''Баптизм''' ({{lang-el|Βάπτισμα}}: сумдырык, һыуҙа суҡындырыу) — [[протестантизм|протестанлыҡта]] XIIбыуат башында барлыҡҡа килгән дини йүнәлеш.

[[XIX быуат]]та бөтә донъяга, шул иҫәптән халыҡның күпселеге [[католицизм|католик]], православие һ.б. диндәр тотҡан илдәрҙә таралып, иң көслө дини хәрәкәттәрнең береһенә әүерелә. Баптизм тәғлимәте тарафтарҙары дини серҙәр, руханилар изгелеге, изгеләр культы кеүек тәғлимәттәрҙе әүәлге саф христиан диненә ҡаршы килә тип һанай. [[Библия]] — дини тәғлимәттең бердәнбер сығанағы, баптизм тәғлимәтенә аңлы рәүештә инанган, рухи яҡтан өлгөрөп еткән кешеләр генә суҡынырга хаҡлы тип иҫәпләнә. Йәмғиәт етәкселәре, вәғәҙселәр һәм баптизм нигеҙҙәрен өйрәтеүсе руханилар приход халҡы тарафынан һайлана. Динһеҙҙәр һ.б. диндәгеләр араһында баптизм идеяларен таратыу һәр кемдең бурысы булып һанала.

[[Рәсәй]]ҙә баптизм XIX быуат урталарында ([[Финляндия]]ла һәм [[Латвия]]ла), башлыса, лютерандар — немецтәр һәм латыштар араһында барлыҡҡа килә. 1880 йылдар башында Украинала һәм Түбән Волга буйында тарала.
 
[[Өфө губернаһы]]нда тәүге баптистар [[XX быуат]] башында күренә башлай. Тәүге общиналар Өфө өйәҙенең Архангел (95 кеше) һәм Иглин (81 кеше) улустарының немец ауылдарында, Бәләбәй өйәҙенең Дәүләкән ауылы һәм Өфөлә төҙөлә. Архангел өйәҙендә латыштар Эҫем общинаһына нигеҙ һала. 1913 йылда Өфө губернаһында 623 баптист иҫәпләнә. 1917 йылдан башлап уларҙың һаны арта, 1927 йылда 5 община Стәрлетамаҡ һәм 2 — Өфө кантондарындаэшләй (2 мең кеше). 1938 йылда общиналар тарҡатыла, етәкселәре репрессиялана, ғибәҙәтханалары ябыла. 1945 ййылда инжил христиан баптистары Өфө, Стәрлетамаҡ ҡалалары, Бәләбәй районы Шаровка ауылы яңынан барлыҡҡа килә, һуңыраҡ [[Дәүләкән]] (1969), [[Бәләбәй]], [[Белорет]], [[Бөрө]], [[Сибай]] (1979), [[Күмертау]] (1987) ҡалаларынжа теркәлә. 1994 йылда Башҡортостан Республикаһы Инжил христиан баптистарының төбәк берекмәһе ойошторола. [[Нефтекама]] һәм [[Салауат]] ҡалаларында ғибәҙәтханалар төҙөлә. Үҙәге [[Өфө]]лә урынлашҡан.

== Сығанаҡтар ==
* [https://web.archive.org/web/20160305162006/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/1653-baptizm Башҡорт энйиклопедияһы]
* [http://tatarile.org/maglumat/ Татар энциклопедияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207140810/http://tatarile.org/maglumat |date=2013-12-07 }} {{Ref-tt}}

[[Категория:Протестантизм]]</text>
      <sha1>4xb6vouy36ripx8qvw4utu3vbop7n57</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айыу сиңерткәһе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71064</id>
    <revision>
      <id>1306276</id>
      <parentid>1049930</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T03:21:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3416" sha1="4cfxwt8gfzuq1hgwku41z7supwszuzm" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Айыу сиңерткәһе
| image file = SagaPedo3.jpg
| regnum = Хайуандар
| phylum       = [[Быуынтыҡ аяҡлылар]]
| classis      = [[Бөжәктәр]]
| ordo         = [[Тура ҡанатлылар]]
| familia      = [[Ысын cиңерткәләр]]
| genus   = [[Айыу сиңерткәләре]]
| species = '''Айыу сиңерткәһе'''
| latin = {{btname|Saga pedo| &lt;br /&gt;[[Pallas]], [[1771]]}}
| wikispecies = 
| commons = Saga pedo
| itis = 658886 
| ncbi = 
}}
{{Международная Красная книга|VU|19811}}

'''Айыу сиңерткәһе''' — тура ҡанатлылар отрядының ысын сиңерткәләр [[ғаилә (биология)|ғаиләһенә]] ҡараған бөжәк.

== Таралышы ==
[[Европа]]ла, Төньяҡ [[Ҡаҙағстан]]да һәм Көнбайыш [[Себер]]ҙә таралған.

== Ҡылыҡһырлама ==
Тән оҙонлоғо 7,8 см тиклем, йомортҡа һалғысыныҡы — 4,0 см тиклем. Тәне ныҡ һуҙылған, төҫө йәшкелт һарынан көрәнһыу йәшелгә тиклем, ҡабырғалары буйлап һарғылт һоро буй һыҙатлы. Башы үтә ҡыя маңлайлы. Ҡанаттары рудиментар йәки бөтөнләй юҡ. Алғы һәм урта аяҡтарының аҫты сәнскеле. Артҡы аяҡтары һикереү өсөн түгел, йыуан ботло. Партеногенетик юл м—н үрсей, ата сиңерткә һирәк осрай. Йомортҡаларын тупраҡҡа берәмләп һала. Балағортоноң оҙонлоғо 1,2 см тиклем; 25 көн үҫешә. Төндә әүҙем. Оло заттар һәм балағорттар башлыса сиңерткәләр, шулай уҡ суфый сиңерткәләр, ваҡ ҡуңыҙҙар һәм [[ҡандала]]лар менән туҡлана. [[Башҡортостан]]да [[Баймаҡ]], [[Ейәнсура районы|Ейәнсура]], [[Йылайыр районы|Йылайыр]], [[Өфө районы|Өфө]] һәм [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]] райондарында ҡыяҡлы—төрлө үләнле һәм ҡылғанлы далаларҙа, ҡоро болондарҙа осрай. [[Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы|Башҡортостан Республикаһының]] һәм Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.biodat.ru/db/rb/rb.php?src=0&amp;grp=3 Красная книга России: Насекомые]
* [https://web.archive.org/web/20071017064519/http://brinkster.com/uaredlist/list.asp?lang=u&amp;tp=5 Червона книга Украіни: Комахи]

{{Красная книга России|2}}

[[Категория:Энтомология]]
[[Категория:Быуынтыҡ аяҡлылар]]
[[Категория:Бөжәктәр]]
[[Категория:Тура ҡанатлылар]]
[[Категория:Евразия бөжәктәре]]
[[Категория:Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы:Бөжәктәр]]</text>
      <sha1>4cfxwt8gfzuq1hgwku41z7supwszuzm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ашау етмәү</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71784</id>
    <revision>
      <id>1306359</id>
      <parentid>1302896</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T07:41:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28575" sha1="kbrf6y5ozlrwoxkkpm5y9yksnqjbbng" xml:space="preserve">{{Болезнь
| Name           = Аслыҡ, ашау етмәү
| Image          = Orange ribbon.svg
| Caption        = Хәнәүәт төҫөндәге таҫма ашау етмәү символы.
| DiseasesDB     = 
| ICD10          = 
| ICD9           = 
| ICDO           = 
| OMIM           = 
| MedlinePlus    = 
| eMedicineSubj  = ped
| eMedicineTopic = 1360
| MeshID         = D044342
}}
'''Ашау етмәү''' — аҙыҡ-түлек етешмәү, ашауға мохтажлыҡ кисереүҙән барлыҡҡа килгән хәлде тасүирлаусы термин. Ҡағиҙә булараҡ, һүҙ рационда аҙыҡ-түлек етешмәү тураһында, ҡайһы саҡта [[аш ҡайнатыу тракты]]нда аш һеңдереү процессы боҙолау һәм аш һеңдереү процессында туҡлыҡлы матдәләр юғалтыу тураһында бара. Ашау етмәү осрағында гиротрофия күренеше өс дәрәжәлә квалификациялана. Бының өсөн индивидумдың нормаль ауырлығынан процентраҙа етешмәгән ауырлыҡты иҫәпләйҙәр.

Аслыҡ, ашау етмәү социаль афәт булып һанала . '''Абсолют аслыҡ''' — ашар еткермәүҙең күҙгә күренеп торғаны, '''сағыштырмаса (йәшерен) аслыҡ''' — аслы-туҡлы йәшәү, аҙыҡ рационында кәрәкле матдәләр етмәү.

Аслыҡ, ғәҙәттән тыш тәбиғәт шарттары афәтенән һу: [[ер тетрәү]], [[һыу баҫыу]]ҙар, оҙаҡҡа һуҙылған ҡоролоҡ, циклондар һ.б., шулай уҡ [[һуғыш]]тар, хәрби конфликттар нәтижәһендә башланып китә. Был осраҡ тар [[ауыл хужалығы]] етештереүен киҫкен кәметә һәм көтөлмәгән бәлә-ҡазаларға алып килә.

[[Файл:Starved girl.jpg|thumb|[[Нигерия]]ла Граждандар һуғышы осорондағы аслыҡтан интегеүсе бала. 1967—1970 й.]]
2000 йылдан 2000 йылғаса аҙыҡ-түлек менән тәьмин ителеү буйынса БМО докладында ашап еткермәү сәбепле үлем осрағы 58 % етә тип билдәләнә. «Донъяла йыл һайын 62 миллион кеше үлә, һәи ун икенсе кеше аслыҡтан ыҙалан&lt;ref name=&quot;library.thinkquest.org&quot;&gt;[http://library.thinkquest.org/C002291/high/present/stats.htm The world hunger problem: Facts, figures and statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111118092329/http://library.thinkquest.org/C002291/high/present/stats.htm |date=2011-11-18 }}&lt;/ref&gt;. 2006 йылда 38 миллион кеше ашап еткермәү менән бәле, [[микроэлементтар]] етешмәүҙән үлә»&lt;ref&gt;{{cite book |first=Jean |last=Ziegler |authorlink=Jean Ziegler |title=L'Empire de la honte |url=https://archive.org/details/lempiredelahonte0000jean |publisher=Fayard |location= |year=2007 |isbn=978-2-253-12115-2 |page=[https://archive.org/details/lempiredelahonte0000jean/page/130 130] }}&lt;/ref&gt;.
Үлем кимәлен хроник аслыҡ нәтижәһендә билдәләү ифрат та ауыр. Сөнки үлем осрағы туранан-тура аслыҡ менән бәйләнмәгән. Ашап еткермәү кешеләрҙең [[яман шеш]], [[кахексия]], [[дистрофия]], [[маразм]] кеүек сирҙәр менән күпләп ауырыуына килтерә. [[Аҡһым]] етмәүҙән айырыуса балалар, бигерәк тә күкрәк һөтө имгән осорҙа һәм ғүмеренең беренсе йылдарында, шулай уҡ йөклө ҡатын-ҡыҙҙар һәм бала имеҙеүсе ҡатындар ғазаплана.

Оҙаҡ ашамау билдәләре — хәлһеҙлек, [[ябыҡлыҡ]], [[анемия]], йыш ҡына шешкелек.

Ашау етмәү, организмдың нормаль эшмәкәрлеген һаҡлау өсөн туҡлыҡлы матдәләр етмәү булараҡ, ғәҙәттә үҫешеүсе илдәрҙә [[ярлылыҡ]] менән бәйле. Әммә туҡланыуҙың боҙолоуы, дөйөм термин булараҡ, айырыуса дөрөҫ туҡланмау кеүек, үҫешкән илдәрҙә лә күҙәтелә, был артыҡ ауырлыҡтағы кешеләр һаны күбәйгән процентында сағыла.

Ашау етмәү арҡаһында аҙыҡтың энергетик ҡиммәте (калориялар һаны) етешмәй, шулай уҡ кешелә [[аҡһымдар]], [[витаминдар]], [[микроэлементтар]] етешмәүе ихтимал. Көндәлек тормошта бындай боҙоҡлоҡтар башҡа терминдар менән билдәләнә, мәҫәлән, авитаминоз, йәки унан да тарыраҡ, ҡайһы бер туҡлыҡлы матдәләрҙең булмауы тураһында клиник картинаны аңлатҡан төшөнсәләр. Миҫал итеп С витамины етешмәгәндә [[цинга]], [[пеллагрия]] (сәбәбе — PP витамины һәм бигерәк тә  мөһим триптофан аминокислотаһы булған аҡһымдар етешмәүе) килтерергә мөмкин.

Дөйөм аслыҡ алиментар дистрофияға һәм квашиоркорға (туҡланыу рационында аҡһымдар етешмәү фонында ҡаты дистрофия төрө) килтерә.

== Дөйөм клиник картина ==
Ашау етмәү арҡаһында [[организм]] көсһөҙләнә; хеҙмәткә яраҡлылыҡ юҡҡа сыға; ауырыуҙар, бигерәк тә [[пневмония]], ағышы әкренәйә; яралар, шул иҫәптән хирургик яралар ҙа, күпкә насарыраҡ уңалалар. [[Тире]] кибә һәм ҡубырсый. Дөйөм ағарыныу һәм шешкелек күҙәтелә, сөнки организмда [[аҡһымдар]] етешмәгәнлектән, ҡанда плазманың онкотик баҫымы кәмей, һыу ҡан тамырҙары тормай һәм туҡыма шыйыҡсаһында йыйыла, ошонан «аслыҡтан шешеү» тигән һүҙбәйләнеш барлыҡҡа килгән дә инде. Шештәрҙең сәбәбе етерлек асыҡланмаған.  Сфинктер менән арт юлы функциялары боҙолоуы ихтимал. Ирҙәрҙә ирлек кәре кәмей, ҡатын-ҡыҙҙарҙа күрем туҡтай. Өлөшләтә туҡланмағанда аппетит, ҡағиҙә булараҡ, етешмәгән продуктҡа, мәҫәлән, майға йүнәлтелә&lt;ref name=&quot;бмэ&quot;&gt;[http://bigmeden.ru/article/Голодание''Голодание'' — статья из [[Большая медицинская энциклопедия|Большой медицинской энциклопедии]]]&lt;/ref&gt;.

Аҙыҡ етешмәгәнлектән организм үҙ ихтыяжын организм матдәләре иҫәбенә ҡәнәғәтләндерә, шул уҡ ваҡытта төрлө органдарҙың материалдары юғалтыуы тигеҙ бармай: иң әҙ юғалтыуҙар иң мөһимдәре кисерә. Ҡан составы үҙгәрмәй тиерлек, сөнки ҡанға тарҡалыусы туҡымаларҙан алынған материалдар инә. Аҡһым матдәләре сығанағы булараҡ мускул туҡымалары ҡулланыла, улар үҙҙәренең ҡоро матдәһенең 65% тиклемен юғалталар, ә майҙар — май деполарын, һөйәктәр — минералдарҙы. Углеводтарҙы тәүҙә үҙенең [[гликоген]] байлыҡтарынан, һуңынан [[аҡһымдар]]ҙың тарҡалыу барышында барлыҡҡа килгән продукттарынан [[углевод]]ты бауыр БИРӘ. [[Йөрәк]] һәм [[мейе]] хатта аслыҡтан вафат булғандарҙа үҙ массаһын һаҡлап ҡалалар тиерлек&lt;ref name=&quot;бмэ&quot; /&gt;.

== Ашау етмәүҙең варианттары ==
Ашау етмәгәндә туҡланыу организмдың энергетик ихтыяждарын ҡәнәғәтләндерә алмай, ҡайһы бер туҡлыҡлы матдәләрҙең етешмәүенә лә килтерә, был төрлө патологик сағылыштар тыуҙыра&lt;ref name=&quot;бмэ&quot; /&gt;.

=== Аҡһымдар етмәүе ===
[[Аҡһымдар]] етешмәгәндә барлыҡҡа килә. Был шарттарҙа аҡһым алмашыныуының көсөргәнешлеген сағылдырған бәүел һәм тиҙәктә азот һаны ни тиклем аҙыраҡ булһа, организмдың энергия ихтыяжын тәьмин итеүсе башҡа аҙыҡ ингредиенттары ла шул тиклем күберәк була, быға ҡарамаҫтан организмда [[аҡһымдар]] етешмәүе һәм башҡа матдәләрҙең етерлек ҡабул ителеүе арҡаһында ла [[аҡһымдар]]ҙың тарҡалыуы бер ҡасан да туҡтамай&lt;ref name=&quot;бмэ&quot; /&gt;.

=== Аминокислоталар етешмәүе ===
Организмда синтезлана алмаған мөһим мәтдәләр, аминокислоталар булмаған осраҡта үҫешә. Иң мөһимдәре — триптофан, тирозин, лейцин, цистин. Оҙаҡҡа һуҙылған аминокислота аслығы организмдың үҫеү осоронда һиҙелә, ул туҡтап ҡалырға һәм хатта тән ауырлығын юғалта башларға мөмкин. Бөтә аминокислоталарҙың етерлек миҡдары барлыҡҡа килгәс, үҫеү дауам итә&lt;ref name=&quot;бмэ&quot; /&gt;.

=== Минералдар етешмәүе ===
Ҡайһы бер элементтар етешмәүҙән барлыҡҡа килә, мәҫәлән, [[фосфор]] аслығы, [[кальций]] аслығы. Үҫеп килеүсе организмдарҙа нығыраҡ сағыла. Ҡайһы бер туҡымаларҙың, мәҫәлән, һөйәктең дөрөҫ үҫеүе өсөн кәрәкле файҙалы минералдар миҡдары ғына түгел, уларҙың нисбәте лә мөһим роль уйнай, мәҫәлән, [[рахит]] ауырыуында кальцийҙың фосфорға нисбәте&lt;ref name=&quot;бмэ&quot; /&gt;.

=== [[Липидтар]] етешмәүе ===
[[Липидтар]] етешмәй. [[Липидтар]] — май һәм майға оҡшаш матдәләр, уларҙың күбеһе йәшәү өсөн кәрәк, әммә уларҙың барыһыла организмда етерлек тиҙлек менән синтезлау мөмкин түгел. Липид етешмәүҙең айырым осрағы — рахит (D-авитаминоз)&lt;ref name=&quot;бмэ&quot; /&gt;.

== Ашау етмәү сәбәптәре ==
* Аслыҡ
* Фәҡирлек
* Аш ҡайнатыу тракты ауырыуҙары
* Аш һеңдереү процессы боҙолоу
* [[Депрессия]](күңел төшөнкөлөгө)&lt;ref&gt;Русско-башкирский словарь педагогических и психологических терминов (Н. Ф. Суфьянова, 2002)&lt;/ref&gt;
* Неврозлы анорексия (ауырыу сәбәпле ашау теләгенең юҡлығы)&lt;ref&gt;Русско-башкирский словарь медицинских терминов (В. З. Гумеров, 1981)
&lt;/ref&gt;
* Булимия (ныҡ көслө асығыу тойғоһо; йыш ҡына хәлһеҙлек һәм эс ауыртыу күҙәтелә)&lt;ref&gt;Русско-башкирский толковый словарь медицинских терминов (М. Т. Азнабаев, 2007)
&lt;/ref&gt;
* [[Шәкәр диабеты]]
* Ураҙа тотоу
* [[Кома]] (тәрән йоҡоға оҡшаған иҫһеҙ хәл)&lt;ref&gt;Русско-башкирский словарь (под редакцией З. Г. Ураксина, 2005)
&lt;/ref&gt;
* [[Алкоголизм]]
* Май һәм [[углевод]]тарҙы саманан тыш артыҡ ҡулланыу
* Халыҡтың үтә күплеге&lt;ref&gt;Ron Nielsen, ''The little green handbook'', Picador, New York (2006) ISBN 0-312-42581-3&lt;/ref&gt;
* Аҙыҡ продукттарын сәңәғәттә етештереү

== Ашау етмәүҙең патологик эҙемтәләре ==
[[Файл:LizzieVanZyl.jpg|thumb|right|250px|[[Кахексия]].]]
* [[Алиментар дистрофия]]
* [[Кахексия]]
* [[Квашиоркор]]

== Ашау етмәүҙең патологик сәбәптәре ==
Ашау етмәүҙең симптомдары ашты һеңдереү йәки ашау һәләтенең боҙолоуы менән бәйле булыуы мөмкин. Организмға аҙыҡтың эләгеүенең боҙолошо аппетиттың (анорексия) булмауы менән бәйле булыуы мөмкин, быға ашҡаҙан-эсәк юлы ауырыуҙары, йоғошло ауырыуҙар, яман шештәр, экзоген һәм эндоген ағыуланыуҙар, ҡаты ауыртыуҙар һ.б. эҙемтә булып тора. Ҡайһы бер психик тайпылыштарҙы оҙатылып килгән анорексия нейро-психик характерға эйә булыуы&lt;ref name=&quot;бмэ&quot; /&gt;.

Аш һеңдереү системаһына аҙыҡты ҡабул итеүҙең ҡыйынлығы һәм уның аша алға барыуының сәбәбе йотоуҙың боҙолоуы, шулай уҡ ҡайһы бер механик ҡаршылыҡтар: стеноз һәм аш юлы шештәре, пилоростеноз,  эсәк үткәрмәүсәнлеге һәм башҡалар булыуы мөмкин&lt;ref name=&quot;бмэ&quot; /&gt;.

Аш һеңдереү һәм туҡлыҡлы матдәләрҙе һурыуҙың боҙолоуы аш һеңдереү һуттарының етерлек бүленмәүе, ферменттарҙың аҙ әүҙемлеге, эсәктә процестарҙың дөрөҫ бармауы арҡаһында барлыҡҡа килә. Бының сәбәптәре күп төрлө булыуы мөмкин&lt;ref name=&quot;бмэ&quot; /&gt;.

== Статистика ==
[[Файл:Percentage population undernourished world map.PNG|thumb|right|500px|Донъя картаһында халҡы ашау етмәгәндән ыҙалаған илдәр билдәләнгән]]
[[Файл:Niger childhood malnutrition 16oct06.jpg|thumb|right|[[Нигер]]ҙа 2005 йылда йотлоҡ ваҡытында аслыҡтан интеккән балалар]]
[[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ның Аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы ойошмаһы докладына ярашлы, 2001-2003 йылдар араһында түбәндәге илдәрҙә 5 миллиондан ашыу ашау етмәүҙән яфаланған кеше теркәлгән&lt;ref&gt;[http://www.fao.org/faostat/foodsecurity/Files/NumberUndernourishment.xls] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070408140143/http://www.fao.org/faostat/foodsecurity/Files/NumberUndernourishment.xls |date=2007-04-08 }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Ил !!Ашау етмәүҙән ыҙалағандар һаны, млн
|-
|[[Индия]]
|196.0
|-
|[[Ҡытай]]
|140.5
|-
|[[Бангладеш]]
| 43.1
|-
|[[Конго Демократик Республикаһы]]
| 37.0
|-
|[[Пакистан]]
| 35.2
|-
|[[Эфиопия]]
| 31.5
|-
|[[Танзания]]
| 16.1
|-
|[[Филиппины]]
| 15.2
|-
|[[Бразилия]]
|14.2
|-
|[[Индонезия]]
| 13.8
|-
|[[Вьетнам]]
| 13.8
|-
|[[Таиланд]]
| 13.4
|-
|[[Нигерия]]
| 11.5
|-
|[[Кения]]
| 9.7
|-
|[[Судан]]
| 8.8
|-
|[[Мозамбик]]
|7.9
|-
|[[Төньяҡ Корея]]
|7.2
|-
|[[Йемен]]
| 7.1
|-
|[[Мадагаскар]]
| 6.5
|-
|[[Колумбия]]
| 5.9
|-
|[[Зимбабве]]
| 5.7
|-
|[[Мексика]]
|5.0
|-
|[[Замбия]]
|4.9
|-
|[[Ангола]]
|4.8
|----
|}

[[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] мәғлүмәттәре буйынса, үҫешеүсе илдәрҙә балаларҙың 20-25 проценты аҡһым-калориялы йәки башҡа ашау етмәүҙән яфалана&lt;ref name=&quot;Щабалов&quot;&gt;{{книга
|автор          = Шаблалов Н. П.
|часть          = 
|заглавие       = Детские болезни
|оригинал       = 
|ссылка         = 
|ответственный  = 
|издание        = 3-е изд., перераб. и доп
|место          = {{СПб}}
|издательство = Сотис
|год = 1993
|том =
|страницы = 75—86
|страниц = 567
|серия = учебная литература для студентов медицинских институтов
|isbn = 5-85503067-9
|тираж = 50000
}}&lt;/ref&gt;.

== Глобаль проблема ==
Бөгөнгө көндә лә ашау етмәү глобаль проблема булып тора. [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] эксперттары ашау етешмәүе бөтә донъяла халыҡ һаулығына янаған иң ҙур хәүеф тип иҫәпләй&lt;ref name=economist&gt;{{cite news |author= |title=Malnutrition The Starvelings |agency= |work= |newspaper=The Economist |date= 2008-01-24|url=http://www.economist.com/world/international/displaystory.cfm?story_id=10566634}}&lt;/ref&gt;. Шуның менән бергә халыҡтың туҡланыу характерын һәм балансын яҡшыртыу был проблеманы еңеп сығырға ярҙам итеүсе иң һөҙөмтәле саралар тип һанала&lt;ref name=economist/&gt;&lt;ref name=hiddenhunger&gt;{{cite news |author= |title=The Hidden Hunger |agency= |work= |newspaper=New York Times |date=2009-05-24 |url=https://www.nytimes.com/2009/05/24/opinion/24kristof.html |first=Nicholas D. |last=Kristof}}&lt;/ref&gt;. Ғәҙәттән тыш сараларға организмда микроэлементтарының аҙлығы һөҙөмтәләрен махсус өҫтәмәләр (мәҫәлән, арахис майы&lt;ref name=BBC&gt;{{cite news |author= |title=Firms target nutrition for the poor |agency= |work= |newspaper=BBC News |date= 2009-06-24|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8114750.stm |first=Tatum |last=Anderson}}&lt;/ref&gt;) ярҙамында еңеп сығыу йәки йәш менән бәйле дозаларҙа микроэлементтары булған фармацевтика препараттарын ҡулланыу инә&lt;ref name=time&gt;{{cite news |author= |title=Can one pill tame the illness no one wants to talk about? |agency= |work= |newspaper=Time |date=2009-08-17 |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1914655,00.html |accessdate=2012-03-10 |archivedate=2013-08-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130826150457/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1914655,00.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826150457/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1914655,00.html |date=2013-08-26 }}&lt;/ref&gt;.

[[Гонконг]]тың иң эре аналитик үҙәктәренең береһе — Asian Patrion Portal мәғлүмәттәре буйынса, Көньяҡ-Көнсығыш [[Азия]] һәм [[Африка]] халҡының ашап туймауы системалы характер йөрөтә һәм организмда ҡиммәтле хайуан аҡһымының етешмәүенә килтерә. Хайуан аҡһымының баҙар ҡеүәте 180 миллион тонна тип баһалана, ә хаҡы йылына 6 миллиард долларҙан ашыу тәшкил итә. Asian Patrion Portal ошондай һығымтаға килә: бер ниндәй шәхси, хатта бик ҙур компания ла был баҙарҙы тултырыу мәсьәләһен хәл итә алмай, шуға күрә төбәктә ашау етмәү мәсьәләһен бергәләп хәл итергә кәрәк.

=== Үлем кимәле ===
[[БМО]]-ның 2000 йылдан алып 2008 йылдың мартына тиклем аҙыҡ-түлек ҡулланыу тураһындағы докладында Жан Зиглер билдәләүенсә, 2006 йылда ашау етмәүҙән үлем дөйөм үлем осраҡтарының 58 процентын тәшкил итә. «Йыл һайын донъяла төрлө сәбәптәрҙән яҡынса 62 миллион кеше үлә, шул уҡ ваҡытта бөтә донъяла һәр ун ике кеше ашау етмәүҙән яфалана&lt;ref name=&quot;library.thinkquest.org&quot;/&gt;. 2006 йылда 36 миллиондан ашыу кеше аслыҡтан йәки микроэлементар етешмәү ауырыуҙарынан вафат була»&lt;ref&gt;{{книга |заглавие=L'Empire de la honte |издательство=[[Фаяр (издательство)|Fayard]] |год=2007 |isbn=978-2-253-12115-2 |страницы=130 |ref=Ziegler |язык=und |автор={{Нп3|Jean Ziegler|Ziegler, Jean|en|Jean Ziegler}}}}&lt;/ref&gt;.

[[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] мәғлүмәттәре буйынса, ашау етмәү балалар үлеме структураһына иң ҙур өлөш индерә, бөтә осраҡтарҙың яртыһында сәбәптәрҙең береһе булып тора. Йыл һайын алты миллион бала аслыҡтан үлә&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://edition.cnn.com/2009/WORLD/europe/11/17/italy.food.summit/ | work=CNN | title=U.N. chief: Hunger kills 17,000 kids daily | date=2009-11-17 | accessdate=2021-11-20 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20200813170030/http://edition.cnn.com/2009/WORLD/europe/11/17/italy.food.summit/ | archivedate=2020-08-13 }}&lt;/ref&gt;.

Ғүмерҙен тәүге ике йылында ашау етмәү кире ҡайтарғыһыҙ, йәғни киләсәктә уның эҙемтәләре бөтөнләй тиерлек бөтмәй. Ярлылыҡ менән ауырлашҡан, аҙыҡ менән аҙ тәьмин ителгән балалар насар һаулыҡ күрһәткестәре һәм түбән белем алыу потенциалы менән үҫәләр. Уларҙың балалары, ғәҙәттә, бәләкәйерәк була. Элегерәк ашау етмәү тик ауырыуҙар ([[ҡыҙылса]], [[пневмония]] һәм диарея) ҡатмарлашыуы күҙлегенән генә ҡарала ине. Әммә ашау етмәү (ауырыуҙар булмаған осраҡта) үлемесле эҙемтәләргә килтерергә мөмкин&lt;ref name=economist/&gt;.

== Дауалау ==
Дауалау төп сәбәпте (аҙыҡ етмәү йә патология) бөтөрөүҙән йәки аҙыҡты яһалма индереүҙән тора. Йоғошло ауырыуҙарҙа махсус сикләүҙәр булмаһа, көс менән туҡландырыу тәҡдим ителмәй, ғәҙәттә, һауыҡҡан һайын аппетит тергеҙелә. Әммә етерлек һыу йәки витаминлы һуттар эсергә кәрәк&lt;ref name=&quot;кмэ&quot; /&gt;.

== Дауалау маҡсатында асығыу ==
Бушатыу-диетик терапия — һимереүҙе, шулай уҡ метаболизмдың боҙолоуы менән бәйле — [[ревматизм]], подагра, [[шәкәр диабеты]], гипертония, атеросклероз, бронхиаль астма һ.б.  ауырыуҙарҙы дауалауҙа ҡулланыла&lt;ref name=&quot;бсэ&quot;&gt;{{из БСЭ||заглавие=Голодание|издание=3-е}}&lt;/ref&gt;. Нефрит ауырыуында аҡһымдарҙы ҡулланыуҙы сикләү тәҡдим ителә, шулай итеп пациент организмы аҡһымдар иҫәбенә үҙенең энергетик ихтыяжын ҡәнәғәтләндерә. Был бөйөрҙәр сығарған азотлы продукт күләмен кәметергә мөмкинлек бирә, һәм уларға йөкләнеш кәмей&lt;ref name=&quot;бмэ&quot; /&gt;.

Бушаныу-диетик терапияны яман шеш, ҡан ауырыуҙары, [[туберкулез]] һ. б. ауырыуҙар булғанда үткәреүгә ярамай&lt;ref name=&quot;кмэ&quot;&gt;{{книга|заглавие = ''Голодание''. Краткая медицинская энциклопедия|ссылка = http://www.golkom.ru/kme/04/1-327-3-1.html|ответственный = Гл. редактор Б.В.Петровский|место = М.|издательство = [[Большая российская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]]|год = 1989}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20050526084903/http://www.unsystem.org/scn/Publications/html/RWNS.html Reports on World Nutrition Situation] The annual reports prepared by UN Standing Committee on Nutrition contain detailed information on common challenges, extent of malnutrition, efforts being taken to address them, and a wealth of other useful information.
* [http://www.merck.com/mrkshared/mmanual/section1/chapter2/2a.jsp  The Merck Manual — Malnutrition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061020101908/http://www.merck.com/mrkshared/mmanual/section1/chapter2/2a.jsp |date=2006-10-20 }}
* [http://medind.nic.in/icb/t05/i7/icbt05i7p573.pdf Physical Growth &amp; Nutritional status]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091117104622/http://medind.nic.in/icb/t05/i7/icbt05i7p573.pdf |date=2009-11-17 }}
* [https://web.archive.org/web/20080513192254/http://www.wfp.org/country_brief/hunger_map/map/hungermap_popup/map_popup.html  World Hunger Map] {{недоступная ссылка|число=21|месяц=05|год=2013|url=http://www.wfp.org/country_brief/hunger_map/map/hungermap_popup/map_popup.html|id=20070221}} (согласно [[United Nations World Food Programme]])
* [http://www.fao.org/ag/agn/nutrition/profiles_by_country_en.stm FAO country statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115203244/http://www.fao.org/ag/agn/nutrition/profiles_by_country_en.stm |date=2010-11-15 }}
* [http://www.hungrykids.org HungryKids] Информация о гипотрофии в HungryKids

[[Категория:Ижтимағи мәсьәләләр]]
[[Категория:Аслыҡ]]
[[Категория:фәҡирлек]]
[[Категория:Иҡтисади мәсьәләләр]]</text>
      <sha1>kbrf6y5ozlrwoxkkpm5y9yksnqjbbng</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атайсал (гәзит)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72703</id>
    <revision>
      <id>1306343</id>
      <parentid>1050347</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T06:56:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5799" sha1="m6lq4fnrpn413zvww5wew40brlicten" xml:space="preserve">{{Гәзит
|рәсем       = 
|рәсем_стиле = 
|исеме = «Атайсал»
|исеме2 = гәзит
|тип = [[Сибай]] ҡалаһында сыҡҡан ижтимағи-сәйәси баҫмаһы
|Девизы = Йәнтөйәкте йәмләп йәшәйек!&lt;ref name=&quot;РС&quot;&gt;[http://ataysal.ru/ «Атайсал» гәзитенең рәсми сайты]&lt;/ref&gt;
|формат = 
|Хужаһы = 
|Ойоштороусы = [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы һәм «&quot;Башҡортостан Республикаһы&quot; Нәшриәт йорто» дәүләт унитар предприятиеһы
|Мөхәррир = 
|Баш мөхәррир = [[Хәйҙәр Тапаҡов]]&lt;ref&gt;[http://ataysal.ru/?p=1 «Атайсал» гәзитенең рәсми сайты. Редакция]&lt;/ref&gt;
|штат = 
|Сыға башлаған = 1990
|Сығыу йышлығы = аҙнаға бер тапҡыр
|типография = Сибай типографияһы
|фирҡә = 
|Сығыу туҡтаған = 
|Тел = [[башҡорт теле|башҡортса]] 
|адресы = [[Сибай]], [[Зәки Вәлиди]] урамы, 22
|тираж = 
|ISSN = 
|веб-сайт =  www.ataysal.ru
}}

'''«Атайсал»''' — [[Башҡортостан]]дың [[Сибай]] ҡалаһында [[башҡорт теле]]ндә нәшер ителгән ижтимағи-сәйәси гәзит. 

== Баҫма хаҡында ==
Гәзиттең ойоштороусылары — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы һәм «&quot;Башҡортостан Республикаһы&quot; Нәшриәт йорто» дәүләт унитар предприятиеһы.

«Атайсал» 1990 йылдан «Сибайский рабочий» гәзитенә ҡушымта булараҡ «Йәншишмә» атамаһы менән сыға башлай, 1991 йылдан алып хәҙерге исемендә үҙ аллы баҫма булараҡ аҙнаға бер тапҡыр нәшер ителә. Сибай һәм [[Баймаҡ]] ҡалаларында, [[Баймаҡ районы|Баймаҡ]], [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]] Һәм [[Йылайыр районы|Йылайыр]] райондарында тарала.&lt;ref name=&quot;РС&quot; /&gt; 

== Гәзиттәге рубрикалар ==
{{Hider|title = ''Гәзиттәге рубрикалар''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* Яңылыҡтар 
* Рәсми хәбәрҙәр 
* Сәнәғәт
* Ижтимағи тормош 
* Социаль мәсьәлә
* Эшҡыуарлыҡ
* Мәғариф 
* Мәҙәниәт һәм сәнғәт 
* Тарих 
* Арҙаҡлы шәхестәр
* Уңғандар беҙҙең арала 
* Йәмәғәт ойошмаларында
* Афарин!
* Беҙҙең юбиляр
* Әйтһәң―һүҙ, тѳртһәң―күҙ
* Фотоғәйепләү
* Ҡулыңдан һѳйѳн
* Күңел түренән
* Нисек йәшәйһең, ауыл?
* Ҡоролтай тауышы
* Кѳн ҡаҙағына
* Тура бәйләнеш
* Әҙәби мѳхит
* Бер фото тарихы 
* Төбәк һулышы 
* Тәрбиә 
* Өлгөлө ғаилә
* Былар ҡыҙыҡлы 
* Социаль мөхит 
* Депутат хәстәре
* Ҡала тормошо 
* Ҡаршылыҡтарҙы еңеп
* Иҡтисад 
* Сәйәсәт
* Шәжәрә
* Йәшәйеш 
* Сәләмәтлек 
* Ер-һыу атамалары 
* Ололарға ҡәҙер һәм хѳрмәт 
* Замандаш 
* Телгенәм―бергенәм 
* Йүнселлек 
* Матбуғат 
* Йәшәү ҡәҙере 
* Хеҙмәттә―хѳрмәт
* Спорт 
* Шаңдау 
* Ғәҙәттән тыш хәл
* Гәзит уҡыусылар ижады 
*Хоҡуҡ
* Хәтер 
* Ауыл мәҙәктәре
* Хужабикәгә
}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://ataysal.ru/?p=1 «Атайсал» гәзитенең рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160126133909/http://ataysal.ru/?p=1 |date=2016-01-26 }} 
* [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1269-atajsal-g-zit «Атайсал» — Башҡорт энциклопедияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406000517/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1269-atajsal-g-zit |date=2016-04-06 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20160105205016/http://sibay-rb.ru/article/a-69.html Газета «Атайсал» является важным составляющим информационного поля города Сибай Официальный сайт городского округа город Сибай Республики Башкортостан]
* [http://wiki02.ru/encyclopedia/ataysal/t/1034 Энциклопедия Башкортостана]{{ref-ru}}

[[Категория:Алфавит буйынса гәзиттәр]]
[[Категория:Башҡортостан гәзиттәре]]
[[Категория:Башҡортостан ҡала гәзиттәре]]
[[Категория:Башҡорт телендә гәзиттәр]]
[[Категория:Сибай]]</text>
      <sha1>m6lq4fnrpn413zvww5wew40brlicten</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аҡъюлов Сәйфүн Сәғәҙәткирәй улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75090</id>
    <revision>
      <id>1306369</id>
      <parentid>1291761</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T08:37:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7989" sha1="3fnv9lezy4fe9j8imm0kl7trefk5faq" xml:space="preserve">{{Персона
|имя              = Аҡъюлов Сәйфүн&lt;br&gt; Сәғәҙәткирәй улы
|оригинал имени   = 
|портрет          = &lt;!-- Бында рәсем исеме булырға тейеш. &quot;Example.jpg&quot; - дөрөҫ. &quot;[[Рәсем:Example.jpg]]&quot; - дөрөҫ түгел. Хәҙерге ваҡытта йәшәүсе кешеләр өсөн тик ирекле рөхсәтнамәле рәсемдәр генә ҡабул ителә --&gt;
|размер           = &lt;!-- рәсем дәүмәле px форматында --&gt;
|описание         = 
|имя при рождении = 
|род деятельности = холоҡ-төҙәтеү системаһы
|дата рождения    = 18.2.1958
|место рождения   = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТУ|Хәйбулла районы}} [[Аҡъюл]] ауылы
|гражданство      = {{флагификация|СССР}} → {{флагификация|Россия}}
|подданство       = 
|дата смерти      = 
|место смерти     = 
|отец             = 
|мать             = 
|супруг           = 
|супруга          = 
|дети             = 
|награды и премии = {{Орден Салавата Юлаева|2014}}, II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштар өсөн» орденының миҙалы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған юрисы.
|сайт             = http://www.02.fsin.su/
|разное           =
}}
{{фш|Аҡъюлов}}
'''Аҡъюлов Сәйфүн Сәғәҙәткирәй улы''' ([[18 февраль]] [[1958 йыл]]) — хоҡуҡ һаҡлау органдары ветераны, отставкалағы эске хеҙмәт полковнигы. 2011—2018 йылдарҙа Язаны ғәмәлгә ашырыу буйынса Федераль хеҙмәттең [[Башҡортостан Республикаһы]] буйынса идаралыҡ етәксеһе урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған юрисы. II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштар өсөн» орденының миҙалы һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2014).

== Биографияһы ==
Сәйфүн Сәғәҙәткирәй улы Аҡъюлов 1958 йылдың 18 февралендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Хәйбулла районы]] [[Аҡъюл]] ауылында тыуған. 1980 йылда СССР Эске эштәр Министрлығының Вильнюс махсус урта мәктәбен, 1989 йылда — Юғары юридик ситтән тороп уҡыу мәктәбен (хоҡуҡ белеме буйынса) тамамлаған. 1980 йылдың октябренән 2-се холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт колонияһында (русса ИТК — исправительно-трудовая колония) хеҙмәтте ойоштороу буйынса инженер, оператив частең инспекторы, оперуполномоченныйы һәм етәксеһе, колония етәксеһе урынбаҫары. 1997 йылдың мартынан 4-се ИТК етәксеһе, 2011 йылдың ғинуарынан — Язаны ғәмәлгә ашырыу буйынса Федераль хеҙмәттең [[Башҡортостан Республикаһы]] буйынса идаралыҡ (русса УФСИН России по Республике Башкортостан) етәксеһе урынбаҫары.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштар өсөн» орденының миҙалы;
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы
* [[Салауат Юлаев ордены]] (2014)&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/obshestvo/12214-otlayby.html Ҡотлайбыҙ! Хеҙмәтенә күрә — хөрмәте «Башҡортостан» гәзите, 12 март 2014 йыл]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Матбуғат саралары уның тураһында ==
* [http://bashmedia.info/obwestvo/hochesh_vylechitsya_ot_tuberkuleza_syad_v_tyurmu/ Хочешь вылечиться от туберкулеза – сядь в тюрьму] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306000539/http://bashmedia.info/obwestvo/hochesh_vylechitsya_ot_tuberkuleza_syad_v_tyurmu/ |date=2016-03-06 }}
* [http://pda.02.xn--h1akkl.xn--p1ai/news/detail.php?ELEMENT_ID=118752]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.gfi02.pfo.ru/?id=29172 Школьники посетили отдел специального назначения «Смерч» ГУФСИН России по Республике Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305052645/http://www.gfi02.pfo.ru/?id=29172 |date=2016-03-05 }}
* [http://eparhia-salavat.ru/news/novosti-mitropolii/sostoyalos-plenarnoe-zasedanie-iv-tabynskikh-eparkhialnykh-chtenii Состоялось Пленарное заседание IV Табынских епархиальных чтений]
* [http://www.antipytki.ru/news/2204 В исправительные учреждения Республики Башкортостан высадился «правовой десант»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193752/http://www.antipytki.ru/news/2204 |date=2016-03-04 }}
* [http://www.eparhia-ufa.ru/news/sostoyalos-plenarnoe-zasedanie-i-rabota-po-sekciyam-iv-tabynskih-eparhialnyh-chteniy-3239 Состоялось Пленарное заседание и работа по секциям IV Табынских епархиальных чтений]
* [http://www.antipytki.ru/news/2173 В ИК-3 и ИК-9 УФСИН России по Республике Башкортостан прошел день правовой помощи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202748/http://www.antipytki.ru/news/2173 |date=2016-03-04 }}
* [http://respublika02.ru/?p=2893 В Башкирии собрали юных рецидивистов из соседних республик] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305065305/http://respublika02.ru/?p=2893 |date=2016-03-05 }}
* [http://news.rambler.ru/28766792/ Сотрудники УФСИН России по Республике Башкортостан и представители мусульманского духовенства обсудили вопросы взаимодействия]
* [http://www.gsrb.ru:88/Deti/news/detail.php?ID=8978 Главная Деятельность Уполномоченного по правам ребенка Детские правозащитники посетили Стерлитамакскую воспитательную колонию]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200701163945/http://www.02.xn--h1akkl.xn--p1ai/management/deputy.php Сайт УФСИН России по РБ]

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Хәйбулла районында тыуғандар]]
[[Категория:Салауат Юлаев ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған юристары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]</text>
      <sha1>3fnv9lezy4fe9j8imm0kl7trefk5faq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аврелий Августин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75230</id>
    <revision>
      <id>1306264</id>
      <parentid>1305827</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T02:37:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72512" sha1="s4r88u55aerssdaz2ebco93azcmjm5m" xml:space="preserve">{{Святой
 |имя                  = Аврелий Августин
 |оригинал имени       = Aurelius Augustinus
 |пол                  = мужской
 |тип                  = христианский
 |изображение          = Augustine Lateran.jpg
 |ширина               = 240px
 |описание изображения = Bput Августин. Санкт-Санкторум капелаһында фреска. Латерано. VI быуат.
 |дата рождения        = 13.11.354
 |место рождения       = [[ Сук-Архаст|Тагаст]], {{МестоРождения|Нумидия|Алжирҙа}}, [[Рим  империяһы]], хәҙерге [[Сук-Арас]], [[Алжир]]
 |дата смерти          = 28.8.430
 |место смерти         = {{МестоСмерти|Гиппон|Аннабта тыуғандар}}, [[Африка (рим провинцияһы)|Африка]], Көнбайыш Рим империяһы
 |имя в миру           = 
 |монашеское имя       = 
 |почитается           = [[Православие дине]]&lt;br&gt;[[Католицизм]]&lt;br&gt;[[Лютеранлыҡ]]
 |прославлен           = 
 |беатифицирован       = 
 |канонизирован        = 
 |в лике               = 
 |день памяти          = Православие динендә — {{СС|28|июня||15}}; католицизмда — 28 августан; лютеранлыҡта - 28 августан
 |покровитель          = [[Пивоварение|пивовары]]; [[типограф]]ы; теологи
 |главная святыня      = [[Сан Пьетро ин Сьель д’Оро]], [[Павия]]
 |атрибуты             = бала; күгәрсен; [[Ҡаурый (яҙыу кәрә-ярағы)|ҡаурый]]; ҡабырсаҡ, ватылған йөрәк
 |деканонизирован      = 
 |труды                = 
 |подвижничество       = 
 }}

'''Аврелий Августин Иппонийский''' ({{Lang-la|Aurelius Augustinus Hipponensis}}; 13 ноябрь 354 йыл, Тагаста — 28 август 430 йыл{{Sfn|Уэллс|2000}}, Батша Гиппон), шулай уҡ '''Изге Августин''' – дин белгесе, философ һәм рим Төнъяҡ Африкаһындағы Нумидияның Гиппон Батша епискобы. Уның хеҙмәттәре [[Көнбайыш фәлсәфәһе|көнбайыш философияһы]] һә көнбайыш хриситанлығы үҫешенә йоғонто яһаған. Ул Латин сиркәүенең святоотеческий (Изге Ата) осорондағы иң абруйлы, мөһим аталарының береһе итеп һанала. Уның әһәмиәтле эштәре – «О граде Божьем», «Христианская наука» һәм «Исповедь».

Замандашы Иероним һүҙҙәре буйынса, Августин «боронғо инаныуҙы яңынан раҫлаған» кеше. Йәш сағында ул фарсы диненә – манихействоға тартыла ә һуңынан – [[Неоплатонизм|неоплатонизмға]] тартыла. 386 йылда суҡынып христиан динен  ҡабул иткәндән һуң, Августин теология һәм философияға үҙенең ҡарашын барлыҡҡа килтерә{{Sfn|Тезель|2002|с=343}}.Христос бәрәкәт кеше азатлығы өсөн кәрәк, тип уйлап, ул  тәүге гонаһ доктринаһын формалаштыра һәм ғәҙел һуғыш теорияһын үҫтереүгә тос өлөш индерә . Көнбайыш рим империяһы тарҡала башлағас, Августин Сиркәүҙе ерҙәге матди тормоштан айырмалы рухи Град Божий тип күҙаллай. Уның фекерҙәре урта быуаттағы дингә ҡараштарға ныҡ йоғонто яһай. Никей һәм Константинополь соборҙары билдәләгән Троица концепцияһы яҡлы Сиркәүҙәрҙең өлөшө{{Sfn|Уилкен|2003|с=291}} Августиндың «О Троице» хеҙмәте менән тығыҙ бәйле.

Августин [[Католик сиркәүе|Католик сиркәүендә]], Көнсығыш православие сиркәүендә һәм Англикан сиркәүендә изге булып һанала. Ул шулай уҡ сиркәүҙең католик докторы һәм августиндарҙың ҡурсалаусыһы булып тора. 28 август , үның вафат булған көнө, Августиндың хәтер көнө булып иҫәпләнә. Августин – һыра ҡайнатыусыларҙың, китап баҫыусыларҙың дин белгестәренең һәм бер нисә ҡала һәм епархияларҙың ҡурсалаусыһы&lt;ref name=&quot;KnoYrSaint&quot;&gt;[http://www.catholicapologetics.info/library/saints/index.htm Знай своего святого покровителя]&lt;/ref&gt;. Күп кенә [[Протестантизм|протестанттар]], бигерәк тә кальвинист һәм [[Лютеранлыҡ|лютерандар]] уның хоҙай (илаһ) бәрәкәте (благодать) тураһында тәғлимәт яҙғаны өсөн Августинды [[Реформация|протестанттар Реформацияһының]]  дини белем атаһы тип һанайҙар{{Sfn|Гонсалес|1987|страницы=}}. Дөйөм алғанда, протестанттар реформаторҙар һәм, атап әйткәндә, [[Мартин Лютер]] иртә сиркәү аталары араһында Августинға өҫтөнлөк бирәләр. Лютер 1505-1521 йылдарҙа Августин дәрүиштәре орденының ағзаһы була.

Көнсығышҡа уның тәғлимәте бигерәк тә ҙур бәхәс тыуҙыра һәм Иоаннис Романидис яғынан ғәйеп ташлауға дусар ителә &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Некоторые основные позиции этого веб-сайта|url=http://www.romanity.org/htm/rom.00.en.some_underlying_positions_of_this_website.htm}}&lt;/ref&gt;. Әммә башҡа дин белгестәре һәм Көнсығыш православие сиркәүе дин әһелдәре (беренсе сиратта Георгий Флоровский) уның байтаҡ әҫәрҙәрен хуплап сыға&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Пределы церкви|url=http://www.fatheralexander.org/booklets/english/limits_church.htm}}&lt;/ref&gt;. Иң бәхәсле, Августин менән бәйле булған филиокве доктринаһы&lt;ref name=&quot;Rev. Dr.&quot;&gt;Пападеметриу, Джордж К. [https://web.archive.org/web/20101105045903/http://goarch.org/ourfaith/ourfaith8153 &quot;Святой Августин в греческой православной традиции&quot;]. goarch.org&lt;/ref&gt;, православие сиркәүе тарафынан кире ҡағыла{{Sfn|Сеценски|2010}}. Башҡа бәхәсле ғилемдәр араһында уның тәүге гонаһ, бәрәкәт һәм тәҡдирҙең кеше тормошон билдәләүе тураһындағы тәғлимәте тора&lt;ref name=&quot;Rev. Dr.&quot; /&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, уның ҡайһы бер фекерҙәре хаталы тип һаналһа ла, Августин барыбер изге һанала, Көнсығыштың сиркәүаталарына, беренсе сиратта Григорий Паламаға ҙур йоғонто яһай&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Никогда не встретятся два близнеца?}}&lt;/ref&gt;. Православие сиркәүендә уның байрамы 15 июндә билдәләнә&lt;ref name=&quot;Rev. Dr.&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Рецензия на книгу: Место блаженного Августина в Православной церкви|url=http://www.orthodoxinfo.com/inquirers/bless_aug.aspx#rose}}&lt;/ref&gt;. Тарихсы  Диармайд Маккалок: «Көнбайыш христиандар фекеренә Августиндың  йоғонтоһо баһалап бөткөһөҙ; бары тик уляратҡан [[Апостол Павел|Павел Тарсский]], Августиндан абруйлыраҡ була, көнбайыш кешеләре кбар нимәгә лә ғәҙәттә Августин күҙҙәре менән ҡарай», тип яҙа{{Sfn|МакКуллох|2010}}.

== Биографияһы ==
Августин (Аврелий) 354 йылдың [[13 ноябрь|13 ноябрендә]] [[африка]]&lt;nowiki/&gt;нумидия провинцияһындағы Тагаста (хәҙерге Сук-Ахраста, [[Алжир]]) тыуған. Башланғыс белеме менән ул үҙенең әсәһе христиан динле Изге Моникаға,, аҡыллы, намыҫлы һәм тәҡүәле ҡатынға, бурыслы, әммә әсәһенең йоғонтоһо рим гражданы, ваҡ ер биләүсе [[Мәжүсилек|рим гражданы]] мәжүси-атаһы, Патрицийҙың (ул үҙенең вафаты алдынан ғына суҡындырылған) йоғонтоһо менән юҡҡа сығарылған.
[[Файл:Saint_Augustine_and_Saint_Monica.jpg|слева|мини|193x193пкс|Изге Августин һәм Изге Моника]]
Йәш сағында Августиндың традицион грек теленә әүәҫлеге булмай, тик ул латин әҙәбиәтенә ныҡ бирелә. Тагаста мәктәпте тамамлағас, ул яҡындағы мәҙәни үҙәккә — Мадавраға юллана. 370 йылдың көҙөндә Августиндарҙың ғаиләһенең дуҫы — Романиан ҡурсалауында Августин Карфагенға риторика белеме алыу өсөн өс йылға бара. Карфагенда йәшәгән сағында, 17 йәшендә, ул социаль хәле үҙенекенән түбән класлы йәш ҡатын менән бәйләнешкә керә һәм 13 йыл буйына уға өйләнмәйенсә йәшәй. Тап был осорҙа Августин үҙенең: «Изге Хоҙай, бирсе миңә сафлыҡ һәм уртасалыҡ ... тик хәҙер түгел, Хоҙайым, хәҙер түгел!» тигән һүҙҙәрен әйтә. 372  йылда  Августиндың улы Адеодат (372-388) конкубинанан тыуа.

373 йылда [[Цицерон|Цицерондың]] «Hortensius» китабын уҡығандан һуң Августин[[Фәлсәфә|философия]] өйрәнә башлай Тиҙҙән манихейҙарға ҡушыла. Шул уҡ ваҡытта ул Тагаста, һуңғараҡ Карфагенда риториканы уҡыта. «Исповедь» тигән хеҙмәтендә Августин махинейҙар тәғлимәтен юҡҡа ғына өйрәнеп, туғыҙ йыл ғүмерен бушҡа әрәм итеүе тураһында яҙа. 383 йылда хатта уның рухи юлбашсыһы махиней Фавст Августиндың һорауҙарына яуап бирә алмай. Ошо йылда Августин Римда уҡытыусы вазифаһын табырға ҡарар ҡабул итә, ләкин унда бер йыл ғына үткәрә һәм риториканан уҡытыусы вазифаһын Медиоланда таба.

Латин теленән ритор Марий Викториндың тәржемә иткән Плотиндың ҡайһы бер трактаттарын уҡып, Августин неоплатонизм менән таныша, унда Хоҙай матди булмаған трансцедентлы йәшәйеше булараҡ күрһәтелгән була. Амвросий Медиоланский вәғәздәрендә булғандан һуң, Августин иртә христианлыҡтың рациональ инанғанлығын аңлай.

Августин Медиоланда йәшәгән сағында,  384—388 йылдарҙа, уның әсәһе улына  килен таба, шуның өсөн ул конкубинаны ҡалдыра. Әммә кәләшенең иргә сығырға йәше еткәнде ул ике йыл көтөргә тейеш була, шуға күрә ул башҡа  конкубина булдыра. Ахырҙа, Августин 11 йәшлек кәләш менән йәрәшеүҙән баш тарта, шулай уҡ икенсе конкубинаһын да ташлап китә, бер ҡасан да  беренсе конкубинаһы менән мөнәсәбәттәрен дә яңыртмай.

Артабан Августин [[Апостол Павел|апостол Павелдың]]  яҙма мөрәжәғәттәрен уҡый һәм викарий епискобы Симплициандан Марий Викториндың христианлыҡҡа инеү тарихын ишетә. Августин үҙенең тәүбәһендә (исповедында) христиан Понтициан менән осрашыуы һәм әңгәмәһе тураһында, унан Бөйөк Антони ҡаһарманлығы тураһында ишетеүе һәм үҙенең монахлыҡ идеалдары менән мауығып китеүе тураһында һөйләй. Был әңгәмә 386 йылдың авгусы менән билдәләнгән. Риүәйәттәр буйынса, бер ваҡыт Августин баҡсала балалар тауышын ишетә һәм һайламайынса ғына апостол Павел  мөрәжәғәтнамәһенең бер битен аса, был апостол Павелдың римлеләргәим мөрәжәғәтнамәһе (13:13) була. Бынан һуң ул, Моника, Адеодат, ағаһы, ике туған ағалары, дуҫы Алипий һәм ике уҡыусыһы менән бергә, бер нисә айғаКассициакка, бер дуҫының виллаһына, сығып китә. Цицерондың буйынса «Тускуланские беседы» китабы өлгөһөндә Августин бер нисә фәлсәфәүи диалог төҙөй. 387 йылдың [[Пасха|Пасхаһында]] улы Адеодат һәм дуҫы Алипий, менән Медиоланда һыу суҡындырыуы ала.

Бынан һуң, үҙенең бөтә мөлкәтен тиерлек һата һәм фәҡирҙәргә тарата, артабан Моника менән бергә Африкаға китә. Әммә Остияла Моника вафат була. Уның улы менән һуңғы әңгәмәһе «Исповедь» хеҙмәтенең аҙаҡҡы биттәрендә бик тәфсирләп яҙылған.

Августиндың артабанғы тормошо тураһында мәғлүмәттәрҙең бер өлөшө Поссидий, 40 йыл самаһы Августин менән аралашҡан Поссидийҙың  «Житие китабында яҙылған. Поссидий әйтеүе буйынса, Африканан ҡабат ҡайтҡас, Августин Тагаста йәшәй, унда монахтар общинаһын ойоштора. Гиппон Регийскийға сәйәхәт ҡылған саҡта Августиндың бында 6 христиан сиркәүе була, грек епискобы, үҙе латин телендә вәғәздәр уҡыу алмағанлыҡтан, Августинды пресвитер итеп ҡуя. 395 йылдаВалерий уны викарий епискобы итеп тәғәйенләй һәм бер йылдан үҙе вафат була.

Августин 430 йылдың [[28 август|28 авгусында]] Гиппонды вандалдарҙың беренсе ҡамауға алған сағында вафат була.

Августиндың мәйет ҡалдыҡтары арий-вандалдарҙың мәсхәрәләүенән ҡасырып, уның яҡлылар тарафынан Сардинияға күсерелә, ә был утрау  сарациндар ҡулына эләккәс, лангобардтар короле Лиутпранд тарафынан һатып алына һәм артабан Павийҙағы Изге Петр сиркәүендә ерләнә.

1842 йылда, папа ризалығы менән Августиндың уң ҡулы өлөшөн (беләк һөйәге)  [[Алжир|Алжирға]]  алып киләләр һәм ул һөйәк Гиппон харабаларында француз епископтары тарафынан төҙөлгән һәйкәл янында һаҡлана.

Ҡайһы бер картиналарҙа Августин күҙлек кейгән итеп һүрәтләнгән.

=== Ижадының этаптары ===
''Беренсе этапҡа'' (386-395) антик (башлыса. неоплатоник) догматиканың йоғонтоһо хас: бигерәк тә «Монологи» (Soliloquia, г 387), «БО жизни блаженной» (De Beata Vita, 386 йвт й.), «О количестве души» (388-389 йй.), «Об учителе» (388-389 йй.), «О музыке» (388-389 йыл хеҙмәттәренә; музыкаға билдәләмә ''Est modulandi Musica bene ars,'' ентекле аңлатма бирә; антик шиғыр төҙөүҙең дөйөм мәсьәләләрен сисә), «О бессмертии души» (387 й.), «Об истинной религии» (390 й.), «О свободной воле» йәки «О свободном решении» (388—395 йй.) хеҙмәттәрен; антиманихей трактаттарын яҙа. Ижадының тәүге осорондағы хеҙмәттәренең бер өлөшөн Медолиандан алыҫ булмаған урында торған ''кассициак'', тип атайҙар (Cassiciacum, Италияның был өлөшө хәҙерге көндә Casciago тип йөрөтөлә), Августин 386-388 йылдарҙа унда эшләгән була.

''Икенсе этапта'' (395-410), экзегетик һәм дини-сиркәү проблематикаһы өҫтөнлөк итә: «О книге Бытия», апостол Павел мөрәжәғәтнәамәләренә аңлатмалар циклы, әхлаҡи трактаттар һәм «Исповедь», антидонат трактаттар яҙылған.

''Өсөнсө этапта'' (410-430),донъяны барлыҡҡа килтереү һәм эсхатология мәсьәләләре: антипелагиан трактаттар  һәм «О граде Божьем»; үҙ әҫәрҙәрендә тәнҡитле күҙәтеү, «ҡайтанан ҡарау»ҙар яҙылған.

== Әҫәрҙәре ==
Августиндың иң билдәле әҫәрҙәре булып «De civitate Dei» («О граде Божьем») һәм «Confessiones» («Исповедь»), уның рухи биографияһы, ''Trinitate De'' (''О Троице''), ''Arbitrio libero De'' (''О свободной воле''), ''Retractationes'' (''Пересмотры'') тора.

Бынан тыш, уның ''Meditationes'', ''Soliloquia'' һәм ''Enchiridion'' йәки ''Manuale әҫәрҙәре лә иғтибарға лайыҡлы''

== Августин тәғлимәте ==
[[Файл:St_Augustine_Teaching_in_Rome.jpg|справа|мини|300x300пкс|Беноццо Гоццоли. Изге Августин Римда уҡыта. Сан-Джиминьяно ҡалаһындағы Санта-Агостино сиркәүе биҙәктәре. 1464-1465 йй.]]
Августиндың кеше ихтыяры азатлығының нисбәте тураһындағы, Хоҙай бәрәкәте һәм тәҡдир тураһындағы тәғлимәте системалы түгел.

=== Йәшәйеш тураһында ===
Хоҙай материяны булдырған һәм уға төрлө формалар, үҙенсәлектәр һәм тәғәйенләнештәр биргән, йәғни бөтә тереклек донъяһын яралтҡан. Аллаһтың һәр бер эшләгәнебарыһы өсөн дә изгелек, рәхәтлек, тимәк, донъялағы барлыҡ тереклек рәхәтлек.

Яуызлыҡ субстанция-материя түгел, ә етешһеҙлек, уның боҙолоуы, зыянланыуы.

Хоҙай — йәшәйеш сығанағы, саф форма, юғары матурлыҡ, байлыҡ сығанағы. Донъя Хоҙайҙың өҙлөкһөҙ ижад итеүе арҡаһында йәшәй, ул бөтә үлгән нәмәләрҙе яңынан терелтә. Донъя берәү генә, бер нисә донъяның булыуы мөмкин түгел.

Материя төр, үлсәм, һан һәм тәртип менән ҡылыҡһырлана. Донъяла һәр нәмәнең үҙ урыны бар.

=== Хоҙай, донъя һәм кеше ===
Августин Хоҙай  менән кеше араһындағы мөнәсәбәттәрҙең асылын асып бирә. Августин фекеренсә, Хоҙай тәбиғәттән бейек. Донъя, тәбиғәт  һәм кеше Хоҙай хеҙмәтенең һөҙөмтәһе булғанлыҡтан, үҙен яралтҡан Хоҙайға буйһона. Әгәр платонизм Хоҙайҙы (Абсолют) шәхес булмаған зат итеп, бөтә тереклектең берлеге итеп ҡараһа, Августин Хоҙайҙы бөтә тереклекте яралтҡан шәхес тип аңлатҡан һәм Хоҙайҙың тәҡдирҙән һәм фортунанан айырмаһын махсус булдырған.

Хоҙайҙың тәне юҡ, тимәк уның илаһи башланғысы һәм бөтөн ерҙә лә бер юлы тороуы сикһеҙ. Донъяны яралтҡандан һуң, Хоҙай донъяла тәртип һөрөүе хаҡында ҡайғыртҡан, шунлыҡтан донъяла барыһы ла тәбиғәт закондарына буйһонған була.

Хоҙай тарафынан кеше [[Ихтыяр азатлығы|ирекле]] йән эйәһе булараҡ барлыҡҡа килтерелгән, әммә, кеше, гонаһ ҡылып, яуызлыҡты һәм Хоҙай ихтыярына ҡаршы барыуҙы үҙе һайлаған. Шулай [[яуызлыҡ]] барлыҡҡа килгән һәм кешеһе ирекһеҙгә әйләнгән. Кеше азат түгел һәм ирекһеҙ, ул Хоҙай менән тулыһынса бәйле.

Тәүге гонаһ ҡылынғандан һуң, кешеләр яуызлыҡҡа тартылған һәм яуызлыҡты хатта изгелектәр эшләргә ынтылған саҡтарында ла эшләйҙәр.

Кешекнең төп маҡсаты — Ҡурҡыныс алдынан ҡотҡарылыу, кешелек ырыуының гонаһтарынан арыныу, Сиркәүгә бер ҡаршылыҡһыҙ буйһоноу.

=== Бәрәкәт тураһында ===
[[Кеше]][[Көс|не]] ҡотҡарыусы [[көс]] булып уның Хоҙайға ынтылышы, илаһи бәрәкәт тора. Хоҙай бәрәкәте (благодать) кешегә төшһә , ул кеше тәбиғәтен үҙгәртә. Бәрәкәттән башҡа кешене ҡотҡарып булмай.Ихтыярҙың [[Ирек|ирекле]] ҡарары — бары тик кешенең нимәгәлер ашҡынып йүнәлеү һәләте генә, әммә кешенең яҡшырыуға табан үҙ ынтылыштарын тормошҡа ашырырға бары тик бәрәкәт кенә ярҙам итергә һәләтле.

Августин ҡарашынса, бәрәкәт туранан-тура [[Христианлыҡ|христианлыҡтың]]  төп догматтары менән, йәғни бөтә донъя гонаһын Мәсих юйған тигән ышанысҡа менән бәйле. Тимәк, үҙенең тәбиғәте буйынса бәрәкәт дөйөм характерҙа була һәм ул бөтә кешеләргә үҙенең рәхәтен бирергә тейеш. Әммә, кешеләрҙең бөтәһе лә ҡотола алмайу. Августин быны, ҡайһы бер кешеләр бәрәкәтте ҡабул итергә һәләтһеҙ, бәрәкәт иң беренсе сиратта кешенең ихтыяр көсө менән бәйле, тип  аңлата. Әммә Августин, бәрәкәт алған бөтә кешенең дә &quot;даими [[Яҡшылыҡ|изгелекте&quot;]] һаҡлай алмағанын күрә. Тимәк, Хоҙай биргән илаһи бәрәкәт бүләген даими һаҡлар өсөн тағы ла бер һәләт кәрәк. Был һәләтте Августин «даимилыҡ бүләге» тип атай. Бары тик ошо бүләкте ҡабул итеүе арҡаһында ғына «Хоҙайҙың үҙе саҡырып алған кешеләре» уның тарафынан «һайланған» кеше була алалар.

=== Азатлыҡ һәм илаһи тәҡдир тураһында ===
Беренсе кешеләр гонаһ ҡылғанға тиклем ирекле ихтыярға эйә була — улар изгелек менән яуызлыҡты һайлау һәләтле була. Улар азатлығы бары тик бер фактор — Хоҙай алдындағы бурыс хисе — менән сикләнгән.

Беренсе гонаһ ҡылыуҙан һуң кешеһе ирекле ихтыярын юғалта, улар үҙ теләктәренең ҡолдарына әүерелә һәм гонаһ ҡылмайынса тора алмай башлай.

Ғайса Мәсихтең кешеләрҙе ҡотҡарыу өсөн үҙен ҡорбан итеүе кешеләрҙе яңынан Хоҙайға ҡараштарын төбәргә ярҙам итә. Улар үҙенең үлеме миҫалында Хҙай Ата ихтыярына буйһонғанлығын, уға тыңлаулы икәнен күрһәтә  («Не моя воля, но Твоя да будет» {{Тәүрат|Лк|22:42}}). Ғайса Мәсих, Хоҙай Атаның ихтыярын үҙенең үлеме кеүек ҡабул итеп, Әҙәмдең гонаһын юя.

Ғайса васыяттарына эйәргән һәм Хоҙай ихтыярын үҙ ихтыяры кеүек ҡабул иткән һәр кеше, үҙ йәнен ҡотҡарып, Күк батшалығына инә ала

Тәҡдир (лат. praedeterminatio) — дини философияның иң ауыр пункттарының береһе, ул бәрәкәттең илаһи үҙенсәлектәре, тәбиғәте һәм кеше азатлығына мөнәсәбәте менән бәйле.

Кешеләр бары тик илаһи бәрәкәт ярҙамында ғына изгелек эшләргә һәләтле, был һәләт кешенең  ҡаҙаныштары менән сағыштырырлыҡ та түгел һәм ул бар тик Хоҙай тарафынан ҡотҡарылыу өсөн һайланған кешеләргә генә бирелә. Әммә кеше — әхлаҡи- ирекле йән һәм шунлыҡтан аңлы, ирекле рәүештә яуызлыҡты ташлап изгелекте һайлай ала; шунан һуң ғына уға Хоҙайҙан илаһи бәрәкәт төшә.

=== Яралтыу ===
Илаһи ихтыяр (тәҡдир, кәсеп, бәрәкәт) — был фәлсәфәүи фекерҙең бер төп, мөһим пункты, тап уның тирәһендә Августиндың фәлсәфәүи фекере урала, шул иҫәптән, Хоҙай тарафынан донъя яралтыу менән бәйле мәсьәләләре лә. Августин фекеренсә, Хоҙайҙың Илаһи ихтыяры менән донъяла йәшәйеш яралтылған.&lt;blockquote&gt;«Вся августиновская метафизика творения сосредоточена в этих строках, но здесь она обретает полноту осознания себя самой и способность наконец увидеть себя во всей своей чистоте: ''То, что существует некое сущее, первейшее из всех и обладающее полнотой совершенства сущего, и которое мы называем Богом, доказано, равно как доказано и то, что по изобилию Своего совершенства Он наделяет бытием все существующее, так что Его надлежит признать не только первым из сущих, но и первоначалом всех сущих. Но Он сообщает бытие другим сущим не по природной необходимости, а по решению Своей воли. Следовательно, Бог есть Господь Своих созданий, подобно тому как мы – господа над тем, что зависит от нашей воли. Более того, это господство Бога над сотворенными Им вещами абсолютно, потому что, произведя их без помощи внешнего деятеля и даже помимо предсуществующей материи, Он является всецелым Творцом совокупности бытия. Но так как вещи произведены деятельной волей, каждая из них упорядочена этим деятелем в виду определенной цели. Ибо если благо или цель являются собственным объектом воли, необходимо, чтобы производимое волей было упорядочено в виду определенной цели. Всякая вещь достигает своей последней цели через свое действие, но это действие должно направляться Тем, Кто наделил вещи самой способностью к действию. Стало быть, нужно, чтобы в Себе самом совершенный Бог, могущество коего наделяет бытием все существующее, управлял всеми сущими, Сам же не управлялся никем; и нет ничего, что могло бы уклониться от Его правления, ибо нет ничего, что не принимало бы существования от Него. Стало быть, подобно тому, как Он совершенен как сущее и причина, Он точно так же совершенен в своем правлении''».   ''Этьен Жильсон. Дух средневековой философии''&lt;/blockquote&gt;

=== Мәңгелек, ваҡыт һәм хәтер тураһында ===
[[Ваҡыт|Ваҡыты]] — хәрәкәт һәм үҙгәрештең үлсәүесе. Донъя арауыҡ менән, ә йәшәйеш уның ваҡыты менән сикләнгән.{{Цитата башы}}
Анализ (о)сознания времени — давний крест дескриптивной психологии и теории познания. Первым, кто глубоко ощутил огромные трудности, которые заключены здесь и кто бился над ними, доходя почти до отчаяния, был Августин. Главы 14-28 книги XI «Исповеди» даже сейчас должны быть основательно проштудированы каждым, кто занимается проблемой времени. {{Цитата аҙағы|}}
&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;

Анализ (о)сознания времени — давний крест дескриптивной психологии и теории познания. Первым, кто глубоко ощутил огромные трудности, которые заключены здесь и кто бился над ними, доходя почти до отчаяния, был Августин. Главы 14-28 книги XI «Исповеди» даже сейчас должны быть основательно проштудированы каждым, кто занимается проблемой времени. &lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Конец цитаты/styles.css&quot; /&gt;&lt;div class=&quot;ts-Конец_цитаты-source&quot;&gt;— &lt;cite&gt;Эдмунд Гуссерль&lt;/cite&gt;&lt;/div&gt;&lt;/blockquote&gt;Ваҡыт тураһында уйланып, Августин ваҡытты ҡабул итеүҙең психологик концепцияһына килә. Үткәндәр ҙә, киләсәк тә реаль йәшәй алмай — бары тик хәҙерге генә ысын, ысынлыҡ хәҙергегә генә хас. Үткәндәр бары тик беҙҙең хәтерҙә генә, ә киләсәгебеҙ — беҙҙең өмөтөбөҙҙә. Хәҙерге — донъяла үҙгәрештәрҙең бик йылдам барыуы: кеше ҡаранып та өлгөрә алмай, әгәр ҙә киләсәккә ышанмаһа, ул инде үткәнде иҫенә төшөрөргә мәжбүр. 

Шулай итеп, үткәндәр — [[Хәтер|хәтирәләр]], хәҙерге — күҙәтеү, тойоу, киләсәк — көтөү йәки өмөт итеү.

Шул уҡ ваҡытта, кеше  үткәндәрен исендә тотҡан кеүек үк, ҡайһы бер кешеләр киләсәкте иҫендә тоторға һәләтле, бының менән алдан уҡ күреү һәләте аңлатыла. Һөҙөмтә булараҡ, кеше үткәндәрҙе хәтерләй алғас, ваҡыт бар, тимәк, ул йәшәйеш өсөн кәрәкле әйбер - ә донъя яралтылғанға тиклем бер нәмә лә, ваҡыт та булмаған. Донъяның яралтыла башлауы — уның менән бергә ваҡыттың да башланыуы.

Ваҡыт оҙайлыҡҡа эйә,ул һәр төрлө хәрәкәттең һәм үҙгәрештәрҙең оҙайлығын ҡылыҡһырлай.

Мәңгелек — ул булмаған, булмаясаҡ, ул тик бар. Мәңгелектә үткән дә,киләсәк тә юҡ. Мәңгелектә үҙгәреш тә, ваҡыт арауығы ла юҡ, сөнки ваҡыт арауығы предметтарҙың үткәне һәм киләсәктәге үҙгәрештәре менән бәйле. Мәңгелек — Хоҙай фекер-идеялары донъяһы, унда бөтәһе лә бер тапҡыр һәм мәңге.

=== Теодицея (Хоҙайҙы аҡлау-Богооправдание) ===
Августин иҫбатлауынса, Хоҙай яралтҡан бөтә нәмә  абсолют изгелек — Хоҙай  рәхәтлеге: донъяның һәр бер нәмәһен яралҡан саҡта Хоҙай уға билдәле үлсәм, ауырлыҡ, тәртип биргән; уларға ерҙән тыш образ һәм мәғәнә һалған. Ошоноң арҡаһында тәбиғәттә, кешеләрҙә, йәмғиәттә изгелек бар.

Яуызлыҡ — үҙенән-үҙе барлыҡҡа килгән ниндәйҙер көс түгел, ә көсһөҙләндерелгән изгелек, яҡшылыҡҡа баҫҡыс. Күҙгә күренгән камилһыҙлыҡ  донъя гармонияһының бер өлөшө һәм ул бөтә тереклектең принципиаль яҡшылығын таныҡлап, күрһәтеп тороусы: «Яҡшырырға мөмкинлеге булған һәр тәбиғәт  — яҡшы»&lt;ref&gt;О свободе воли. III 13,36&lt;/ref&gt;.

Һәм шулай булды, Кешене ғазаплап торған яуызлыҡтың ҡайһы саҡта изгелеккә ахыр сиктә әйләнгәне лә булғылай. Мәҫәлән, енәйәт (яуызлыҡ) ҡылғаны кешене төҙәтеү, гонаһын юйып, яҡшылыҡҡа баҫтырыу маҡсатында, уға яза биреү аша аңлаталар һәм уны тәүбәгә килтерәләр, ул кисергән выждан ғазабы кешенең таҙарыуына килтерә.

Ябайлаштырып әйткәндә, беҙ яуызлыҡты белмәһәк, изгелектең дә нәмә икәнен белмәгән булыр инек.

=== Хәҡиҡәт һәм дөрөҫ белем ===
Августин скептиктар тураһында былай тип һөйләй: «улар,хәҡиҡәтте табырға мөмкин түгел, тиҙәр, ә, минең уйымса, табырға мөмкин». Скептицизмды тәнҡитләп, Августин уға ҡаршы түбәндәгесә фекер белдерә: әгәр ҙә  хәҡиҡәт кешеләргә билдәле булмаһа, бер нәмәнең икенсеһенә ҡарағанда  дөрөҫөрәк икәнен нисек билдәләргә мөмкин (йәғни хәҡиҡәткә нығыраҡ оҡшай) ?

Ышаныслы белем —кешеләрҙең үҙ йәшәйеше һәм аңы хаҡындағы белем.
 

=== Танып белеү ===
Кешегә [[аҡыл]], ихтыяр һәм [[хәтер]] бирелгән. Аҡыл  ынтылыш йүнәлеше менән билдәләнә, ул һәр ваҡыт үҙен тойомлай, үҙенең теләктәрен белә һәм  һәр саҡ хәтерендә тота:
 
Августин фекеренсә, һәр бер танып белеү акттарында ла ихтыяр ҡатнаша, был фекер танып белеү теорияһына яңылыҡ индереүсе фекер була.

Хәҡиҡәтте танып белеүҙең баҫҡыстары :

* эске тойғо —  һиҙеү менән аңлау.
* тойомлау — аҡыл менән рефлексиялау һөҙөмтәһендә тойоү нәмәләрен белеүтураһындағы белем.
* [[Аң|аҡыл]] — юғары [[Хәҡиҡәт|хәҡиҡәткә]] мистик юл менән ҡағылыу — аң-зиһендең башҡа килеүе, әхлаҡи һәм интеллектуаль камиллаштырылыу.

Аҡыл — ул күңел күҙе, тәндән тыш ысын хаҡ нәмәне үҙенән-үҙе күҙәтеү.

Фәнде өйрәнгәндә кешеләргә абруйлы кешеләр һәм аҡыл ярҙам итә. Тормошта бары тик иң шәп абруйлы кешеләргә  ышанырға һәм ошо абруйлылар фекеренә ярашлы тормош алып барырға ғына кәрәк.

=== Йәмғиәт һәм тарих тураһында ===
[[Файл:Lombardia_Pavia1_tango7174.jpg|мини|Чьельдорола (Павийҙа) Изге Августиндың мәйете урынлашҡан урта быуат ракаһы  ]]
Августин йәмғиәттәге кешеләрҙең мөлкәт тигеҙһеҙлеген үҙенсә нигеҙләй һәм аҡлай. Уның раҫлауынса, тигеҙһеҙлек — социаль тормоштоң ҡотолғоһоҙ күренеше һәм байлыҡты тигеҙләргә  ынтылыу мәғәнәһеҙ; мөлкәт тигеҙһеҙлеге кеше булған ерҙәге тормошта һәр саҡ буласаҡ. Әммә бөтә кешеләр ҙә Хоҙай алдында тигеҙ, шуға күрә Августин кешеләрҙе донъяла тыныслыҡта йәшәргә саҡыра.

[[Дәүләт]] —тәүге гонаһ өсөн яза биреү;бер кешенең икенселәр өҫтөнән хакимлыҡтың системаһы булып тора; ул кешеләргә байлыҡ һәм бәхет табыу өсөн түгел, ә бары тик был донъяла йәшәү өсөн ҡоролған.

Ғәҙел дәүләт — христиан дәүләте.

Дәүләт функциялары: хоҡуҡ тәртибен тәьмин итеү, граждандарҙы тышҡы агрессиянан һаҡлау, Сиркәүгә көфөрлөк менән көрәшергә ярҙам итеү.

Халыҡ-ара килешеүҙәрҙе үтәргә кәрәк.

[[Һуғыш|Һуғыштар]] ғәҙел һәм ғәҙел булмаҫҡа мөмкин мөмкин. Ғәҙел һуғыш - законлы сәбәп буйынса башланған һуғыш, мәҫәлән, дошман һөжүмен кире ҡағыу өсөн алып барылған һуғыш.

Үҙенең  «О граде Божьем» тигән төп хеҙмәтенең 22 китаптарында Августин бөтә донъя тарихи процесын солғап алып тикшерергә тырыша, кешелек тарихын Хоҙай пландары һәм ниәттәре менән бәйләй, китаптарында тарих ваҡытының һыҙыҡлы барыуы һәм әхлаҡ прогресы идеяларының үҫеше тураһында һөйләй. Әхлаҡ [[:ru:История|тарихы]] Әҙәмдең тәүге гонаһ ҡылыуынан башлана һәм ул илаһи бәрәкәт алғанда әхлаҡи камиллыҡҡа ирешеүҙәге алға табан хәрәкәт итеп ҡарала, тип һанай.

Тарихи процесты Августин (18-се китабында) ете төп осорға бүлә (был бүлеүҙең нигеҙенә йәһүд халҡы библияһы тарихындағы төп факттар һалынған):

* тәүге дәүер — [[Әҙәм|Әҙәмдән]] алып Бөйөк ташҡынға тиклем
* икенсе — [[Нух (Ной)|Нухтан]] [[Ибраһим|Ибраһимға]] тиклем
* өсөнсө — Ибраһимдан [[Дауыт|Давидҡа]] тиклем
* дүртенсеһе — Давидтан бабил әсирлегенә тиклем
* бишенсе — бабил әсирлегенән алып [[Ғайса (пәйғәмбәр)|Мәсих]] тыуғанға тиклем
* алтынсы — Мәсихтән башланып, тарихтың тамамланыуы һәм, ғөмүмән Ҡурҡыныс Суд менән тамамланасаҡ.
* етенсе — мәңгелек

Кешелек тарихи процесында ике «град»: донъяуи дәүләт — яуызлыҡ һәм гонаһтарҙың батшалығы (уның прототибы Рим була) һәм Хоҙай дәүләте — христиан сиркәүе.

«Град земной» һәм «Град Небесный» —  һөйөү, эгоистик («үҙ-үҙеңде яратыу һәм Хоҙайҙы эшкә һынамай, уға кәмһетеп ҡарау ») һәм әхлаҡи («үҙ-үҙемде онотоу, Хоҙайҙы һөйөү») мотивтар көрәшенең ике төрлө символик һүрәтләнешенең аңлатмаһы. Был ике град алты дәүерҙе параллель кисерә. 6-сы дәүер аҙағында «Град Небесный» граждандары ләззәткә ирешәсәк, ә «Град земной» граждандары мәңгелек ғазаптарға дусар ителәсәк.

Августин Аврелий рухи властың донъяуи властан өҫтөнлөгөн иҫбатлай. Августинов тәғлимәтен ҡабул итеп, сиркәү үҙенең ерҙә йәшәгәнен Божий градтың өлөшө тип иғлан итә һәм үҙен ерҙәге эштәрҙең юғары арбитры сифатында итеп күһәтә.

== Христианлыҡҡа йоғонтоһо ==
[[Файл:Sandro_Botticelli_053.jpg|слева|мини|[[Сандро Боттичелли|Боттичелли]]. ''«Изге Августин»'']]
Августин христиан тәғлимәтенең догматик яғына көслө йоғонто яһай. Уның вәғәздәре артабанғы бер нисә быуат дауамында африка сиркәүҙәренә генә түгел, ә көнбайыш сиркәүҙәренә лә йоғонто яһай. Уның арийҙар, присциллиандарға, бигерәк тә, донатистарға һәм башҡа ағымдар менән бәхәсе уның яҡлыларҙың һанын арттыра. Августин [[протестантизм]] ([[Мартин Лютер|Лютер]] һәм [[Кальвин Жан|Кальвин]]) тәғлимәтенең антропологик ғилеме яғына ҙур йоғонто яһаған күп һанлы әҫәрҙәрен яҙып ҡалдырған. 

Ул шулай уҡ Изге Троица тураһында тәғлимәтте эшкәрткән. Уның фекеренсә өс ипостастағы Хоҙай Ата, Ул һәм Изге Рухтан тора: Изге Рух Илаһи һөйөү, ихтыярҙы, Хоҙай-Ул- фекерләүҙе, уйлауҙы, ә Хоҙай-Ата хәтерҙе аңлата. Бының менән Августин католик христиандарҙы православие христиандарын ҡаршы ҡуя.

Августин кешенең илаһибәрәкәткә  мөнәсәбәтен тикшерә. Христиан  тәғлимәтенең асылы кеше Хоҙай бәрәкәтен алырға һәләтле тип иҫәпләй һәм ошо төп ҡағиҙә уның башҡа дини догматтарҙы аңлауында сағыла. 

Августин Раймунд Луллийға һәм башҡа католик һәм православие дин белгестәренә йоғонто яһай, улар аҡылдың төп дин сығанағы булыуын әһәмиәт һыҙығы өҫтөнә ала. Августинға ярашлы, библия текстары, әгәр ҙә улар фәнгә ҡаршы торһалар, һүҙмә-һүҙ аңланырға тейеш түгел. Уның аңлатыуынса, Изге Рухтың ниәттәренә Изге Яҙмала фәнни белемдәрҙе урынлаштырыу ҡаралмаған, сөнки улар ҡотҡарыу мәсьәләләренә ҡарамай. Улай ғына ла түгел, Августин Аврелий Йыһандағы үҙгәрештәрҙе, кеше һәм хайуандарҙың үлеме сәбәптәрентәүге гонаһ менән бәйләмәй. Ул хатта Әҙәм менән Һауаның тәне Хоҙай тарафынан уларҙың тәүге гонаһынан элек үк үлергә тейешле итеп яралтылған, ти (әгәр ҙә улар гонаһҡа батмаған булһалар, моғайын, рухи тәнле булып, Мәсихтең икенсе килеүенә тиклем мәңгелек тормошта йәшәгән булырҙар ине, ти).&lt;ref&gt;[http://www.asa3.org/ASA/PSCF/1988/PSCF3-88Young.html Davis A. Young, «The Contemporary Relevance of Augustine’s View of Creation» from Perspectives on Science and Christian Faith 40.1]&lt;/ref&gt;
Бер нисә монастырға нигеҙ һалған, һуңынан уларҙың ҡайһы берҙә, емерелеп бөткән.

Августин хөрмәтенә һуңғы әҙәбиәттә августинизм тигән ағым барлыҡҡа килгән, сөнки уның тәғлимәтен һәм тормошон тикшереүселәр Августинды христиан философияһы тарихын башлаусы,  уларҙың фекеренсә, христиан социализм Августиндың христиан неоплатонизмы һәм көнбайыш философияһында һәм көнбайыш латин  xiii быуатҡа тиклем көнбайыш һәм латин дини тәғлимәтендә XIII быуатҡа тиклем хаҡимлыҡ иткән, артабан уны Бөйөк Альберт һәм [[Фома Аквинский|Фома Аквинскийҙың]]&lt;nowiki/&gt;христиан аристотелизмы алыштырған ; августинизм августиндар орденының өҫтөнлөк иткән философияһы булып  ҡала, августинсы Мартин Лютерға ҙур йоғонто яһай.

Августиндың тәҡдир тураһындағы тәғлимәте кальвинизмдың һәм унан айырылып сыҡҡан индепенденттар .төркөмдәренең теологияһы нигеҙендә ята.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Августинианство
* Августинский орден

== Тәржемәләр ==

=== Рус теленән тәржемә ===
'''Әҫәрҙәр йыйынтыҡтары''':

* ''Августин''. Избранные сочинения. В 4 ч. — М., 1786.
** Ч. 1. О Граде Божьем. Кн. 1-5. — 509 с.
** Ч. 2. О Граде Божьем. Кн. 6-12. — 375 с.
** Ч. 3. О Граде Божьем. Кн. 13-18. — 496 с.
** Ч. 4. О Граде Божьем. Кн. 19-22. Святые и душеспасительные размышления. Книга единобеседований души с Богом. Ручная книжка. Карманная псалтирь.
* ''Августин''. Творения. / Пер. Киевской духовной академии (1879—1908, в 11 ч.).
** переиздание этого перевода в 4 т.: Сост. С. И. Еремеева. — СПб.: Алетейя — Киев: Уцимм-пресс, 1998.
*** [http://www.odinblago.ru/avgustin_1/ Т. 1. Об истинной религии.] — 752 с. (включает сочинения: [http://www.odinblago.ru/avgustin_1/1 «Против академиков»], [http://www.odinblago.ru/avgustin_1/2 «О блаженной жизни»], [http://www.odinblago.ru/avgustin_1/3 «О порядке»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211129114510/http://www.odinblago.ru/avgustin_1/3 |date=2021-11-29 }}, [http://www.odinblago.ru/avgustin_1/4 «О количестве души»], [http://www.odinblago.ru/avgustin_1/5 «Об учителе»], [https://web.archive.org/web/20211129114510/http://www.odinblago.ru/avgustin_1/6 «Монологи»], [https://web.archive.org/web/20211129114512/http://www.odinblago.ru/avgustin_1/7 «О бессмертии души»], [https://web.archive.org/web/20211129114507/http://www.odinblago.ru/avgustin_1/8 «Об истинной религии»], [http://www.odinblago.ru/ispoved «Исповедь»])
*** [http://www.odinblago.ru/avgustin_2/ Т. 2. Теологические трактаты.] — 768 с. (включает сочинения: [http://www.odinblago.ru/avgustin_2/1 «Энхиридион Лаврентию о вере, надежде и любви»], [http://www.odinblago.ru/avgustin_2/2 «О согласии евангелистов»] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [http://www.odinblago.ru/avgustin_2/3 «О книге Бытия»])
*** [http://www.odinblago.ru/avgustin_4/ Т. 3. О граде Божием.] Кн. 1-13. — 600 с.
*** [http://www.odinblago.ru/avgustin_4/ Т. 4. О граде Божием.] Кн. 14-22. — 592 с.

'''Иҫке тәржемәләр''':

* «Книга о видении Христа» (или «Боговидная любовь») Августина переведена Карионом Истоминым с белорусского в 1687 году и поднесена царевне Софье.
* Богословские размышления о благодати божией и о воле человеческой. — СПб., 1786. — 140 с.
* О духе и письме. / Пер. Н. Загоровского. — М., 1787. — 115 с.
* Исповедания в 13 кн. / Пер. иеромон. Агапита. — М., 1787. — 571 с.
* [https://azbyka.ru/otechnik/Avrelij_Avgustin/hristianskaja-nauka-ili-osnovanija-germenevtiki-i-tserkovnogo-krasnorechija/ Христианская наука или Основания св. герменевтики и церковного красноречия.] — Киев, 1835. — 355 с.
* О том, как оглашать людей необразованных. — СПб., 1844.
* неоднократно издавалась «карманная псалтирь» Августина.
* Исповедь блаж. Августина. В 13 кн. (Новый перевод). — М., 1914. — 442 с.

'''Яңы тәржемәләр:'''

* [http://odinblago.ru/obuchenie_oglashaemih Об обучении оглашаемых.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211129114509/http://odinblago.ru/obuchenie_oglashaemih |date=2021-11-29 }} / Пер. М. Е. Сергеенко. // Богословские труды. — 1976. — № 15.
* [https://azbyka.ru/otechnik/Avrelij_Avgustin/o-blagodati-i-svobodnom-reshenii/ О благодати и свободном произволении.] / Пер. О. Е. Нестеровой. // ''Гусейнов А. А., Ирлитц Г.'' Краткая история этики. — М., 1987.
* {{Китап|автор=Августин А.|часть=|заглавие=Исповедь|оригинал=|ссылка=|ответственный=Пер. с лат. [[Сергеенко, Мария Ефимовна|М.Е. Сергеенко]]. Вступит. статья А.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Столярова|издание=|место=М.|издательство=«Ренессанс», СП ИВО — СиД|год=1991|страницы=|страниц=488|серия=Памятники религиозно-философской мысли|isbn=5-7664-0472-7|тираж=50000}}
* [https://azbyka.ru/otechnik/Avrelij_Avgustin/tolkovanie-na-psalom-sto-dvadtsat-pjatyj/ Толкование на псалом 125.] / Пер. С. А. Степанцова. // Альфа и Омега. — 1997. — № 2 (13). — С. 52-75.
* [https://azbyka.ru/otechnik/Avrelij_Avgustin/o-prirode-blaga-protiv-maniheev/ О природе блага против манихеев. Против ниспровергателей Закона и Пророков. Против послания манихея по имени Фундамент.] / Пер. О. Е. Нестеровой. Об учителе. / Пер. В. В. Бибихина. // Памятники средневековой латинской литературы IV—VII вв. — М., 1998. — С. 147—208.
* [https://azbyka.ru/otechnik/Avrelij_Avgustin/pismo-258-k-martsianu/ Письмо CCLVIII (к Марциану).] // Богословский сборник. 1999. № 4.
* ''Блаженный Августин''. Против академиков. / Пер. и комм. О. В. Головой. — М.: Греко-латинский кабинет Ю. А. Шичалина, 1999. — 192 с.
* Письмо XVIII к Целестину. — М., 2000.
* [https://azbyka.ru/otechnik/Avrelij_Avgustin/o-predopredelenii-svjatykh/ О предопределении святых Первая книга к Просперу и Иларию.] / Пер. И. Мамсурова. — М.: Путь, 2000.
* [https://azbyka.ru/otechnik/Avrelij_Avgustin/rassugdenie_v_chetvertiy_den_prazdnestv/ Рассуждение в 4-й день празднеств.] / Пер. С. А. Степанцова. // Богословский сборник. — 2000. — № 5.
* [https://azbyka.ru/otechnik/Avrelij_Avgustin/o_svobode_voli/ О свободе воли.] Кн. II. / Пер. М. Ермаковой, А. Шарниной. О христианском учении. / Пер. С. Неретиной. // Антология средневековой мысли. В 2 т. Т.1. — СПб.: РХГИ, 2001. — С. 19-112.
* ''Августин''. Слово о разорении города Рима. / Пер. С. А. Степанцова. // Вестник древней истории. — 2001. — № 2.
* ''Августин''. [https://azbyka.ru/otechnik/Avrelij_Avgustin/o-troitse/ О Троице.] / Пер. А. А. Тащиана. (Серия «Патристика. Тексты и исследования»). — Краснодар: Глагол, 2004. — 416 с.
* ''Августин''. [https://azbyka.ru/otechnik/Avrelij_Avgustin/propovedi/ Проповеди.] // Вестник древней истории. — 2007. — № 3.
* ''Св. Августин, епископ Гиппонский''. Проповедь 81. / Пер. С. А. Степанцова. // Вестник древней истории. — 2009. — № 1. — С. 260—267.

=== Башҡа тәржемәләр ===

* В серии «Loeb classical library» изданы «Исповедь» (т. 1-2, № 26-27), «Избранные письма» (т. 3, № 239), «О граде Божием» (т. 4-10, № 411—417).
* В серии «Collection Budé» издана «Исповедь» в 2 томах.

== Әҙәбиәт ==
{{Refbegin|2}}

=== Общие работы ===
* ''[[Трубецкой, Евгений Николаевич|Трубецкой Е. Н.]]'' Религиозно-общественный идеал западного христианства в V в., [http://www.vehi.net/etrubeckoi/avgustin1.html Ч. 1. Миросозерцание Бл. Августина]. — {{М.}}, 1892.
* ''Писарев Л.'' Учение блж. Августина, еп. Иппонского, о человеке в его отношении к Богу. — {{Каз.}}, 1894.
* ''[[Попов, Иван Васильевич (богослов)|Попов И. В.]]'' Личность и учение Бл. Августина, т. I, ч. 1—2. — Сергиев Посад, 1916.
* ''[[Герье, Владимир Иванович|Герье В.]]'' Блаженный Августин. — {{М.}}, 1910.
* ''[[Майоров, Геннадий Георгиевич|Майоров Г. Г.]]'' Формирование средневековой философии. Латинская патристика. — {{М.}}: Мысль, 1979. — С. 181—340.
* История философии: Энциклопедия. — {{Мн.}}: Интерпрессервис; Книжный Дом, 2002.
* ''Ляшенко В. П.'' Философия. — {{М.}}, 2007.
* ''Столяров А. А.'' Свобода воли как проблема европейского морального сознания. — {{М.}}, 1999.
* ''Марру А. И.'' Св. Августин и августинизм. — {{М.}}, 1998.
* ''Суини Майкл''. Лекции по средневековой философии. — {{М.}}, 2001.
* ''Эриксен Т. Б.'' Августин. Беспокойное сердце. — {{М.}}, 2003.
* ''Troeltsch Е.'' Augustin, die Christliche Antike und das Mittelalter. — {{Münch.}}—{{B.}}, 1915.
* ''Cayré F.'' Initiation a la philosophie de S. Augustin. — {{P.}}, 1947.
* ''Gilson É.'' Introduction à l'étude de Saint Augustin. — {{P.}}, 1949.
* ''Jaspers К.'' Platon. Augustin. Kant. Drei Grander des Philosophierens. — {{Münch.}}, 1967.
* ''Flasch K.'' Augustin: Einführung in sein Denken. — {{Stuttg.}}, 1980.
* ''Клот''. Der heil. Kirchenlehrer Augustin. — 2 Bds. — Aachen, 1840.
* ''Биндеман''. Der heilige Augustin. — {{B.}}, 1844.
* ''Пужула''. Vie de St. Augustin (2 изд., 2 т., Париж, 1852; в нём. пер. Гуртера, 2 т., Шафг., 1847).
* ''Дорнор''. Augustin, sein theologisches System und seine religionsphilos. Anschauung. — {{B.}}, 1873.
* {{Китап|автор=|заглавие=Августин: pro et contra|ответственный=|ссылка=http://russianway.rhga.ru/catalogue-books/index.php?SECTION_ID=326&amp;ELEMENT_ID=23230|место=СПб.|издательство=Издательство: [[РХГА]]|год=2002|том=|страниц=976|страницы=|серия=«Русский путь»|isbn=5-88812-165-7}} {{Wayback}}

=== Онто-теология и гносеология ===
* ''Ritier J.'' Mundus Intelligibilis. Eine Untersuchung zur Aufnahme und Umwandlung der Neuplatonischen Ontologie bei Augustinus. — {{Fr./M.}}, 1937.
* ''Chevalier I.'' S. Augustin et la pensée grecque. Les relations trinitaires. — Fribourg, 1940.
* ''Falkenhahn W.'' Augustins Illuminationslehre im Lichte der jungsten Forschungen. — Köln, 1948.
* ''Cayré F.'' La contemplation Augustinienne. — {{P.}}, 1954.
* ''Anderson J. F.'' St. Augustine and Being. A metaphysical essay. — La Haye, 1965.
* ''Armstong A. H.'' Augustine and the Christian Platonism. — Villanova, 1967.
* ''Wittmann L.'' Ascensus. Der Aufstieg zur Transzendenz in der Metaphysik Augustins. — {{Münch.}}, 1980.
* ''Bubacz B.'' St. Augustine’s theory of knowledge. — {{N. Y.}}—Toronto, 1981.

=== Антропология, психология, этика ===
* ''Скворцов К. И.'' Августин Иппонийский как психолог. Киев, 1870. 247 стр.
* ''Mausbach J.'' Die Ethik des heiligen Augustin, B2. Aufl., Freiburg, 1929
* ''Nygren G.'' Das Prädestinationsproblem in der Theologie Augustins. Lund, 1956
* ''Körner F.'' Das Sein und der Mensch. Die existentielle Seinsentdeckung des jungen Augustin. Freiburg-?-Münch., 1959
* ''Stelzenberger J.'' Conscientia bei Augustinus. Paderborn, 1959
* ''Berlinger R.'' Augustins dialogische Metaphysik. Fr./M., 1962
* ''Mader J.'' Die Logische Struktur des personalen Denkens: Aus der Methode der Gotteserkenntnis bei Aurelius Augustinus. Wien, 1965
* ''Maxsein A.'' Philosophia Cordis. Das Wesen der Personalität bei Augustinus. Salzburg, 1966
* ''Schmaus M.'' Die psychologische Trinitätslehre des hl. Augustinus, 2 Aufl. Münster, 1927
* ''O’Connell R. J.'' St. Augustine’s early Theory of Man. A. D. 386—391. Cambr. (Mass.), 1968
* ''Stein W.'' Sapientia bei Augustinus. Bonn, 1968
* ''Böhm S.'' La temporalité dans l’anthropologie augustinienne. P., 1984

=== Эсхатология и социология ===
* ''Deane H. A.'' The political and social ideas of St. Augustine. N. Y.—L., 1963
* ''Markus R.'' Saeculum: history and society in the theology of St. Augustine. Cambr., 1970
* ''Schmidt E. A.'' Zeit und Geschichte bei Augustinus. Hdlb., 1985

=== Эстетика ===
* ''Бычков В. В.'' Эстетика Аврелия Августина. М., 1984
* ''Svoboda К.'' L’Esthétique de Saint Augustin et ses sources. Brno, 1933

=== Традиция ===
* ''Nygren A.'' Augustin und Luther. В., 1958
* ''Smits L.'' Saint Augustin dans l’oeuvre de Jean Calvin, т. 1—2. Assen, 1957—58
* ''Bern Ch.'' Érasme et Saint Augustin ou Influence de Saint Augustin sur l’humanisme d’Érasme. Gen., 1969
* ''Sellier P.'' Pascal et Saint Augustin. P., 1970

=== Библиография ===
* ''Andresen С.'' Bibliographia Augustiniana, 2 Aufl. Darmstadt, 1973
* ''Miethe Т. L.'' Augustinian Bibliography, 1970—1980. Westport-L., 1982.

===Общие работы===
*{{Cite book}}
*{{Cite book}}
*{{Cite book}}
*{{Cite book}}
*{{Cite book}}
*{{Cite book}}
*{{Cite book}}
*{{Cite book}}
{{Refend}}

== Иҫкәрмә ==

; Комментарийҙар
{{Иҫкәрмәләр|group=~}}

; Сығанағы
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==

=== Латин текстары ===

* [http://www.documentacatholicaomnia.eu/20_40_0354-0430-_Augustinus,_Sanctus.html Собрание сочинений А. Августина] ''(латынь)''
* [http://www.thelatinlibrary.com/august.html Латинские тексты важнейших сочинений]
* [http://www.augustinus.it S. Aurelii Augustini opera omnia: Patrologiae Latinae elenchus]

=== Августин әҫәрҙәренең урыҫ теленә тәржемәләре ===

* [[c:File:Августин Аврелий, еп. Иппонийский. Избранные сочинения. Часть 1 (1786).pdf|Избранные сочинения. Часть 1 (1786).pdf]]
* [http://www.vehi.net/avgustin/ispoved/01.html ''Confessiones'' (''Исповедь'')]
* [https://web.archive.org/web/20070716185902/http://www.philosophy.ru/library/august/de_libero_arbitrio.rus.html О свободе воли] — Блаженный Августин
* [http://antology.rchgi.spb.ru/Sanctus_Aurelius_Augustinus/_opus_rus.html Различные тексты на русском, латинском и английском] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190913231214/http://antology.rchgi.spb.ru/Sanctus_Aurelius_Augustinus/_opus_rus.html |date=2019-09-13 }}
* Блаженный Августин. Об истинной религии. Теологический трактат. Минск. Харвест, 1999
* [https://web.archive.org/web/20090307022047/http://www.bogoslov.ru/text/375834.html Толкование на первый псалом]
* [http://www.azbyka.ru/otechnik/?Avrelij_Avgustin Труды бл. Августина в библиотеке «Азбуки веры»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120618044743/http://azbyka.ru/otechnik/?Avrelij_Avgustin |date=2012-06-18 }}
* [http://www.odinblago.ru/?action=search&amp;type=doc_by_author&amp;author=178 Труды бл. Августина в Электронной библиотеке Одинцовского благочиния с разбивкой на страницы.]

=== Инглиз тәржемәләре ===

* [http://www.ccel.org/fathers.html Указатель английских переводов в «Nicene and Post-Nicene Fathers». Vol. I—VIII]
* «Против Фауста» [http://www.gnosis.org/library/contf1.htm Книги I—XXI], [http://www.gnosis.org/library/contf1.htm книги XVI—XXII] [http://www.gnosis.org/library/contf1.htm книги XXIII-XXXIII]

=== Августин Тураһында ===

* {{Словарь Римана|Августин}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Августин, Аврелий}}
* {{Православная энциклопедия|62610|Августин Аврелий|1|93-109|[[Степанцов, Сергей Александрович|Степанцов С. А.]], [[Фокин, Алексей Русланович|Фокин А. Р.]], Лебедев Э. Н., [[Двоскина, Елена Марковна|Двоскина Е. М.]], М. Э. Н.}}
* ''Баранов И. В., Двоскина Е. М., Лупандин И. В.'' [http://www.catholic.ru/modules.php?name=Encyclopedia&amp;op=content&amp;tid=434 Августин Аврелий] // Католическая энциклопедия
* {{Источник/НФЭ|Августин|[[Столяров, Александр Арнольдович|Столяров А. А.]]}}
* [http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/AVGUSTIN_SV.html Августин, Св.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211024174625/https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/AVGUSTIN_SV.html |date=2021-10-24 }} // Энциклопедия Кругосвет
* [http://www.biblioteka3.ru/biblioteka/pravoslavnaja-bogoslovskaja-jenciklopedija/tom-1/blazhennyj-avgustin.html «Блаженный Августин»] // Православная богословская энциклопедия
* Гарнак. История догматов. § 50-55
[[Категория:Хеҙмәттәре беҙҙең көнгә килеп еткән антик яҙыусылар]]
[[Категория:Сәйәси философтар]]
[[Категория:«Илаһи комедия» персонаждары]]
[[Категория:Берҙәм Сиркәү изгеләре]]
[[Категория:Дин таратыусылар]]
[[Категория:Эстетиктар]]
[[Категория:Шәхестәр:Этика]]
[[Категория:Боронғо Римдең христиан философтары]]
[[Категория:Латин философтары]]
[[Категория:V быуат философтары]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:430 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:28 августа вафат булғандар]]
[[Категория:Алжирҙа тыуғандар]]
[[Категория:354 йылда тыуғандар]]
[[Категория:13 ноябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>s4r88u55aerssdaz2ebco93azcmjm5m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әхмәҙиев Риф Барый улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75612</id>
    <revision>
      <id>1306209</id>
      <parentid>1187594</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T21:20:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17462" sha1="r1utvjq7dp9u9kn9lhve0ey1v5sr850" xml:space="preserve">[[File:Риф Барыевич Ахмадиев.jpg|275px|thumb|upright|Риф Әхмәҙиев]]
{{Ук}}
{{фамилиялаш|Әхмәҙиев}}
'''Әхмәҙиев Риф Барый улы''' ([[13 февраль]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорт]] [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәте белгесе]], [[шиғриәт|шағир]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2013—2018 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның башҡорт филологияһы һәм журналистика факультеты деканы&lt;ref name=&quot;Ф&quot;&gt;[http://www.bashedu.ru/ba/bashkort-filologiyakhy-kham-zhurnalistika-fakultety-turakhynda Башҡорт филологияһы һәм журналистика факультеты тураһында. — Башҡорт дәүләт университетының рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191222210859/http://www.bashedu.ru/ba/bashkort-filologiyakhy-kham-zhurnalistika-fakultety-turakhynda |date=2019-12-22 }}&lt;/ref&gt;. 1994 йылдан [[Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2004), профессор (2010). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, [[Ҡыйғы районы]]ның почётлы гражданы

== Биографияһы ==
Риф Барый улы Әхмәҙиев 1954 йылдың 13 февралендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Ҡыйғы районы]] [[Әбдрәзәк]] ауылында тыуған. [[Арыҫлан (Ҡыйғы районы)|Арыҫлан]] урта мәктәбен тамамлағас, совхозда, унан һуң мәктәптә эшләй. 1972—1974 йылдарҙа Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итә, һуңынан [[Ҡыйғы районы]] «Киров» совхозының ВЛКСМ комитеты секретары була. 1975 йылда Башҡорт дәүләт университеты филология факультетының [[башҡорт]]—[[рус теле|рус]] бүлегенә уҡырға инә. Студент йылдарында факультеттың комсомол ойошмаһын етәкләй. Уҡыуын тамамлап, университетта эшкә ҡалдырылғас, [[Башҡорт дәүләт университеты|БДУ]]-ның ВЛКСМ комитеты (район комитеты хоҡуҡтары менән) секретары итеп һайлана, ситтән тороп әҙәбиәт ғилеме буйынса аспирантурала уҡый.

Йәштәр ойошмаһы етәксеһе булараҡ, күп башланғыстар менән сығыш яһай, студент төҙөлөш отрядтары эшмәкәрлеге, йәштәрҙең уҡыуы, ялы һәм көнкүреше менән әүҙем шөғөлләнә.

1984—1986 йылдарҙа университеттың әҙерлек бүлегендә уҡытыусы һәм декан урынбаҫары, 1986 йылдан Башҡорт дәүләт университетының филология, һуңынан башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетында уҡытыусы, доцент, декан урынбаҫары була&lt;ref name=&quot;КЖ&quot;&gt;[http://www.bashedu.ru/sotrudniki-kafedry-zhurnalistiki Сотрудники кафедры журналистики БГУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191223002623/http://www.bashedu.ru/sotrudniki-kafedry-zhurnalistiki |date=2019-12-23 }}&lt;/ref&gt;. 2013 йылдан ошо факультеттың деканы, журналистика кафедраһы профессоры&lt;ref name=&quot;Ф&quot; /&gt;. Университетта эшләүенең тәүге йылдарына уҡ Башҡортостан республика «Белем» йәмғиәтенең әүҙем лекторҙарының береһе, уның [[башҡорт әҙәбиәте]] һәм журналистикаһына, ижтимағи-сәйәси темаларға арналған сығыштары тыңлаусыларҙа ҙур ҡыҙыҡһыныу уята.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Студент йылдарында уҡ Риф Әхмәҙиев ғилми-тикшеренеү менән ныҡлап мауыға башлай, курс эштәрен һәм дипломын башҡорт драматургияһының үҫеш мәсьәләрен өйрәнеүгә арнай. Аспирантурала уҡығанда был проблемалар менән төплө һәм маҡсатҡа ярашлы шөғөлләнә. Уның кандидатлыҡ (1984) һәм 2004 йылда яҡланған докторлыҡ диссертациялары нәҡ ошо темаларға арнала. Бер үк ваҡытта ул башҡорт драматургтары ижадын да төплө тикшерә. Артабан ғалим республика журналистикаһы тарихына, көндәлек торошона һәм үҫешенә ныҡлы иғтибар итә. Һаналған йүнәлештәр буйынса тиҫтәнән артыҡ фәнни монография һәм хеҙмәт баҫтырыу менән бергә, университет уҡытыусыһы булараҡ, студенттар өсөн күп кенә дәреслектәр һәм уҡыу ҡулланмалары ла әҙерләне. Фән докторының уҙған быуаттың 70—80-се йылдарындағы башҡорт драматургияһының жанр һәм стиль үҙенсәлектәренә арналған ғилми хеҙмәттәренән «Хәҙерге башҡорт комедияһы проблемалары» (1992), «Шағир драматургияһы» (1994), «Суть и суд жанра» (1996), «Хәҙерге башҡорт драматургияһы: конфликт проблемаһы һәм жанр формаларының төрлөлөгө» (2003), «Конфликты. Жанры. Характеры» (2009) тигән фәнни хеҙмәттәре киң билдәллек яуланы һәм авторын республиканан ситтә лә яҡшы таннытты.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Бер үк ваҡытта Риф Әхмәҙиев XX быуаттың 80-се йылдарынан ныҡлап оло әҙәбиәткә килгән нескә хисле лирик шағир булып та [[Башҡортостан]]дан ситтә лә киң танылыу алды. Тәүге шиғырҙары республиканың [[Башҡортостан пионеры (гәзит)|«Башҡортостан пионеры»]] ([[Йәншишмә (гәзит)|хәҙер «Йәншишмә»]]), [[Ленинсы (гәзит)|«Ленинсы»]] ([[Йәшлек (гәзит)|хәҙер «Йәшлек»]]), [[Башҡортостан (гәзит)|«Совет Башҡортостаны» (хәҙер «Башҡортостан»)]] гәзиттәрендә, 1981 йылда нәшер ителгән «Йәш көстәр» альманахында донъя күрһә, 1982 йылда әҙип ''«Күк йөҙө»'' тип исемләнгән тәүге шиғри йыйынтығын уҡыусы хөкөмөнә тапшыра.

Артабан уның шиғриәт һөйөүселәр йылы ҡабул иткән әҫәрҙәре һаналған һәм башҡа гәзиттәрҙә, [[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)|«Башҡортостан ҡыҙы»]] һәм [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел»]] журналдарында, шулай уҡ [[татар теле|татар]] һәм [[рус теле|рус]] телдәрендә баҫылып тора. 1992 йылда сыҡҡан ''«Тәҙрәләр»'' тип аталған икенсе йыйынтығы тиҙ арала шиғыр һөйөүселәр араһында таралып бөтә. Авторҙың артабанғы йылдарҙа донъя күргән ''«Сәскә моңо»'' һәм ''«Һөйөү рухы»'' [[китап]]тары ла шул уҡ яҙмышҡа дусар була. Риф Әхмәҙиев [[шиғриәт]]ендә тыуған илгә һәм үҙебеҙҙең хозур тәбиғәткә һөйөү, ҡатын-ҡыҙға мөхәббәт темаһы менән бергә фәлсәфә лирикаһы ла ныҡлы һәм һиҙелерлек урын алып тора. Шағир мәңгелек булған пробламалар — йәшәү рәүеше һәм тормош мәғәнәһе, изгелек һәм яманлыҡ тураһында тере һәм сағыу образдар аша фекерҙәрен асып ҡына ҡалмай, был турала уҡыусыны ла етди уйлланырға мәжбүр итә. Композиторҙар Айрат Кәримов, [[Айрат Ҡобағошов]] һәм башҡаларҙың Риф Әхмәҙиев шиғырҙарына яҙылған тиҫтәләгән йыры радио һәм телевизор аша даими яңғырай.

Әҙип 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Яҙыусылар союздары ағзаһы.

== Ғилми хеҙмәттәре ==
* Хәҙерге башҡорт комедияһы проблемалары (1992).
* Шағир драматургияһы (1994).
* «Суть и суд жанра» (1996).
* «Хәҙерге башҡорт драматургияһы: конфликт проблемаһы һәм жанр формаларының төрлөлөгө» (2003).
* «Конфликты. Жанры. Характеры» (2009).

== Шиғри йыйынтыҡтары ==
* Йәш көстәр. Авторҙар коллективы. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1981. — 142 б.
* Күк йөҙө: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1982. — 30 б.
* Тәҙрәләр: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1992. — 72 б.
* Сәскә моңо: Шиғырҙар // Тамғалар. — Өфө: Китап, 2001. — Б. 419 — 458.
* Һөйөү рухы: Шиғырҙар. — Өфө: Китап, 2005. — 128 б.

== Ваҡытлы матбуғатта баҫылған әҫәрҙәре һәм мәҡәләләре, уның менән әңгәмәләр ==
* «Бюджет урындарын Мәскәү билдәләй». «Башҡортостан» гәзите, 2018 йыл, 29 май&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/belem/30281-byudzhet-uryndaryn-msk-bildly.html «Башҡортостан» гәзите, 2018 йыл, 29 май]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* ''Бында белдем ғәййәрлекте, тойҙом хозурлыҡты, иректе...'' (Шиғыр шәлкеме). «Башҡортостан» гәзите, 2012, 12 декабрь&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/6369-bynda-beldem-yyrlekte-toyom-hozurlyty-irekte.html «Башҡортостан» гәзите, 2012, 12 декабрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309001526/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/6369-bynda-beldem-yyrlekte-toyom-hozurlyty-irekte.html |date=2016-03-09 }}&lt;/ref&gt;. 
* ''Урал алды ҡайындары.'' Шиғырҙар. «Ағиҙел» журналы, 2013 йыл, 2-се һан&lt;ref&gt;[http://agidel-rb.ru/assets/files/arxiv/2013/agidel-2-2013.pdf «Ағиҙел» журналы, 2013 йыл, 2-се һан]&lt;/ref&gt;. 
* ''Минең йөрәк сәскән осҡондар.'' (Шиғыр шәлкеме). «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 16 декабрь&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/15988-mine-yrk-sskn-osondar.html «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 16 декабрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309161958/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/15988-mine-yrk-sskn-osondar.html |date=2016-03-09 }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997)&lt;ref name=&quot;КЖ&quot; /&gt;.
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре&lt;ref name=&quot;КЖ&quot; /&gt;.
* Ҡыйғы районының почётлы гражданы&lt;ref&gt;[https://kigi.bashkortostan.ru/about/honorary/233656/ Почетные граждане: Ахмадиев Риф Бариевич — Официальный сайт администрации муниципального района Кигинский район Республики Башкортостан]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|14|09|2016}}&lt;/ref&gt;.
* Тыуған ауылы Әбдрәзәктең бер урамына Риф Әхмәҙиев исеме бирелгән&lt;ref&gt;[http://www.gosspravka.ru/02/030/000031.html Регионы / Башкортостан (республика) / Кигинский (район) / Абдрезяково (деревня) — Госсправка сайты]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|14|09|2016}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* Риф Әхмәҙиев = Риф Ахмадиев: биобиблиогр. күрһ. / төҙ. Г. С. Әхмәҙиева; мөх. З. Т. Әғзәмова; сығ. өсөн яуаплы А. Д. Моратова. — Өфө: [НБ РБ], 2014 . — 59 б. — (Башҡортостан яҙыусылары). — Текст на башк., рус. яз. — 50 экз. — ISBN.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|96237}}{{V|9|04|2021}} 
* [http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMTA1Mw/0KDQuNGEINCQ0YXQvNCw0LTQuNC10LI Национальная электронная библиотека Республики Башкортостан. Риф Ахмадиев: Биобиблиографический указатель]
* [http://cheloveknauka.com/sovremennaya-bashkirskaya-dramaturgiya Современная башкирская драматургия. Человек и наука]{{ref-ru}}
* [http://www.bashinform.ru/news/607403/ В поисках научной истины (К 60-летию профессора Рифа Ахмадиева). Башинформ].
* [http://bashgazet.ru/poet/12047-rif-hmiev-shiyr-ul-ktlmgn-tabysh.html Риф ӘХМӘҘИЕВ: «Шиғыр — ул көтөлмәгән табыш»- Салауат Әбүзәров ойошторған әңгәмә. «Башҡортостан» гәзите, 28.02.2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190116161454/http://bashgazet.ru/poet/12047-rif-hmiev-shiyr-ul-ktlmgn-tabysh.html |date=2019-01-16 }}.
* [https://web.archive.org/web/20160326165745/http://www.kigiadm.ru/?PART_ID=1234%2F Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы хакимиәтенең рәсми сайты].

[[Категория:ВЛКСМ ағзалары]]
[[Категория:ВЛКСМ-дың район комитеты секретарҙары]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Филология фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Башҡорт шағирҙары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Башҡорт әҙәбиәте белгестәре]]
[[Категория:Ҡыйғы районы почётлы граждандары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]</text>
      <sha1>r1utvjq7dp9u9kn9lhve0ey1v5sr850</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бауыр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75986</id>
    <revision>
      <id>1306398</id>
      <parentid>1253510</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T10:58:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17131" sha1="jo6etrh8uc24rp152gu4k3ki12ti1ty" xml:space="preserve">[[Файл:Anatomy of liver and gall bladder.png|Кеше бауыры|250px|thumb]]
'''Бауыр''' ({{lang-la|jecur, jecor, hepar}}, {{lang-grc|ἧπαρ}}) — [[умыртҡалылар]] организмында үт бүлеп сығарыу, матдәләр алмашыныу һәм башҡа ҡайһы бер процесстарҙы башҡара торған эске ағза. Бауыр диафрагма аҫтында, ашҡаҙандың уң яғында урынлашҡан.

== Сифатлама ==
Ашалған аҙыҡты эшкәртеүҙә бауыр ифрат ҙур роль уйнай. Ул нәҙек эсәккә үҙенсәлекле шыйыҡса — аҙыҡты эшкәртеү өсөн бик тә кәрәкле булған үт бүлеп сығара. Уның үт юлдары нескә эсәктең беренсе элмәгенә асыла, ҡорһаҡ ярыһының йыйырсаһында урынлашҡан. Бауыр — иң ауыр эске ағза. Уның ауырлығы уртаса 1,5 кг тәшкил итә.
[[Файл:Abdomal organs.svg|thumb|Кешенең төп эске ағзалары, алдан күренеш. № 4 — бауыр|250px]]

Бауыр ике өлөштән тора: уң һәм һул. Уң өлөш тағы ике икенсел өлөшкә (квадрат һәм ҡойроҡло) бүленә. Клод Киуно (1957) тәҡдим иткән хәҙерге сегментлы схема буйынса бауыр, уң һәм һул өлөштәрҙе барлыҡҡа килтергән, һигеҙ сегментҡа бүленә. Бауыр сегменты — бауыр паренхиманың пирамидаль киҫәге, уның ҡан менән ярайһы уҡ айырым тәьмин ителеше, иннервацияһы һәм үт сығыу юлдары бар.

=== Бауырҙың гистолик төҙөлөшө ===
Паренхима өлөшлө. Гепатик Бауыр булкәһе — бауырҙың структур һәм функциональ берәмеге. Бауыр бүлкәһенең төп структур компоненттары:
* [[бауыр пластинкалары]] (гепатоциттарҙың радикаль рәттәре);
* бүлкәләр эсендәге синусоид [[гемокапиллярҙар]] (бауыр өрлөктәре араһында);
* бауыр өрлөктәре һәм 2 ҡатламлы гепатоциттар араһында үт капиллярҙары ({{lang-la|ductuli beliferi}});
* Перисинусоид Диссе арауығы (бауыр өрлөктәре һәм синусоидлы гемокапиллярҙар араһында ярыклы арауыҡ);
* үҙәк вена.
[[Строма]] тышҡы тоташтырғыс туҡыма капсулаһынан, РВСТ-ның өлөштәр араһындағы ҡатламдарынан, ҡан тамырҙарынан, нервы аппаратынан тора.
[[Файл:Hepatic structure.png|thumb|320px|Бауыр булкәһенең ҡоролош схемаһы]]

== Функциялары ==
*Бауыр [[май]], [[Углеводтар|углевод]], [[Аҡһымдар|аҡһым]], минераль матдәләр алмашыныуы өсөн яуап бирә, ҡан ойошоуҙа ҡатнашыусы матдәләр һәм шулай уҡ аҙыҡ эшкәртеүҙә кәрәкле булған матдә — үт эшләп сығара.

*Аҙыҡ эшкәртеү барышында барлыҡҡа килгән глюкоза эсәк стеналары аша [[ҡан]]ға һеңә һәм уның менән бауырға килә, ә унан организмдың барлыҡ туҡымаларына тарала. Организм артыҡ углеводтарҙы бауырҙа гликоген рәүешендә туплай. Бауыр күҙәнәктәрендә гликоген 5 процентҡа тиклем етә. Бер ашауҙан икенсеһенә тиклем арала күҙәнәктәрҙә глюкоза сарыф ителгән һайын запас гликоген глюкозага әүерелә. Был матдәләр алышыныуы кеше организмында инсулин тигән гормон ярҙамында бара. Инсулинды ашҡаҙан аҫты биҙе етештерә, уның эшсәнлеге боҙолғанда шәкәр ауырыуы барлыҡҡа килә.

*Төрлө сит матдәләрҙе (ксенобиотиктарҙы), атап әйткәндә, аллергендарҙы, ағыуҙарҙы һәм токсиндарҙы зарарһыҙ, аҙыраҡ ағыулы йәки еңел сығармалы берләшмәләргә әйләндереп зарарһыҙландырыу; түл бауырының функцияһы әһәмиәтһеҙ, сөнки уны плацента башҡара; Бауырҙың махсус ферменттары алкоголде 1 кг кеше ауырлығына 0,1 г/сәғ. тиҙлегендә 90 процентка [[һыу]] һәм углекислый газға тарҡата.

*Артыҡ [[гормон]]дар, медиаторҙар, [[витамин]]дар, шулай уҡ ағыулы аралыҡ һәм һуңғы метаболик продукттарын (аммиак, фенол, этанол, ацетон һәм кетон кислоталары) зарарһыҙлардырыу һәм организмдан сығарыу;

*Тиҙ мобилизацияланған энергия запастарын [[гликоген]] рәүешендә тулыландырыу һәм һаҡлау; углевод матдәләр алмашыныуын көйләү;
*Ҡайһы бер витаминдар депоһын тулыландырыу һәм һаҡлау, шулай уҡ ҡайһы бер микроэлементтар ([[тимер]],[[баҡыр]], [[кобальт]] һәм башҡалар) катиондары депоһын. Бауыр А, В, С, D, E, К, РР витаминдары һәм фолий кислотаһы алмашыныуында туранан-тура ҡатнаша;
*Холестерин һәм уның эфирҙары, липидтар һәм фосфолипидтар, липопротеиндар синтезы һәм липидтар алмашыныуын көйләү;
*[[үт]] кислоталары һәм билирубин синтезы, үт һуты етештереү һәм сығарылыш;
*[[Гормондар]] синтезы (мәҫәлән, инсулинға оҡшаш үҫеү факторҙары)

== Бауырҙың ҡан менән тәьмин итеү үҙенсәлектәре ==
Бауырҙы ҡан менән тәьмин итеү үҙенсәлектәре уның детоксикациялау мөһим биологик функцияһын сағылдыра: аҙыҡ менән эләккән ағыулы матдәләр, шулай уҡ микроорганизмдарҙың ҡалдыҡ продукттары (скатол, индол һ.б.) менән эсәктәрҙәге ҡан бауырға верот венаһы (v. portae) аша килтерелә. Артабан верот венаһы бәләкәйерәк булкә-ара веналарға бүленә. Бүлкә-ара артерияларға тармаҡланып, артериаль ҡан бауырға үҙ бауыр артерияһы (а. гепатик проприацияһы) аша килә. Бүлкә-ара артериялар һәм веналар ҡанға синусоидтар сығара, унда ҡатнаш ҡан аға башлай, һәм уның дренажы үҙәк венала була. Үҙәк веналар бауыр веналарына һәм артабан аҫҡы ҡыуыш вена тупланалар.

== Токсиндарҙы зарарһыҙлардырыу механизмы ==
Бауырҙағы матдәләрҙе зарарһыҙлардырыу уларҙың химик модификацияһында тора, ул ғәҙәттә ике фазаны үҙ эсенә ала. Беренсе фазала матдә окисланыуға, тергеҙелеүгә йәки гидролизға дусар була. Икенсе фазала яңы барлыҡҡа килгән әүҙем химик төркөмдәргә ниндәйҙер матдә беркетелә. Бындай реакциялар конъюгация реакциялары тип атала, ҡушылыу процесы конъюгирование тип атала. Шулай уҡ бауырға ағыулы матдәләр ингәндә, һуңғыһының күҙәнәктәрендә агрануляр ЭПС майҙаны арта, был уларҙы зарарһыҙлардырыу мөмкинлеген бирә.

== Бауыр ауырыуҙары ==
Иң йыш осораған бауыр ауырыуҙары — цирроз һәм төрлө гепатиттар.
Гепатит — ул бауырҙың ялҡынһыныуы. Бөгөнгө көндә вируслы гепатиттың 6 төрө: А, B, C, D, E һәм G билдәле. эсәк (А,Е) һәм парентераль (В, С, В, F) гепатиттары була. Донъяла 600 миллиондан артыҡ кеше В һәм С хроник гепатиттарынан интегә.

А гепатиты йоҡторғанда ауырыуҙың йәшерен осоро — 2 аҙнаннан 4 аҙнаға тиклем, В гепатитында 2 айҙан 6 айға тиклем була. Вирус организмға яраҡлаша, шунда үрсей. Ауырыуҙың беренсе симптомы — тәнгә һары таптар сыға, был билирубин, үт пигменты — бауыр эшләп сығара торған буяу матдәһе. Тирелә һары таптар күренгәнсе, температура күтәрелә, баш ауырта, тән һыҙлай, хәл бөтә башлай. В һәм С гепатиттары күпселек осораҡта һиҙҙермәйенсә, әҙ генә температура күтәрелеү, быуындар ауыртыу, тәнгә таптар сығыу менән башлана. Бер нисә көндән һуң аппетит юғалыу, бауыр яғында ауыртыу барлыҡҡа килеү, күңел болғаныу, ҡоҫоу, бәүелдең ҡара төҫкә кереүе күҙәтелә. Бауыр һәм талаҡ ҙурая. В гепатиты 5-10 процент осраҡта ғына, ә С гепатиты — 60—75 процент осраҡта хроник формаға күсә.

1992—2012 йылдарҙа [[Рәсәй]]ҙә В гепатиты менән ауырыусылар һаны — 2,4 тапҡыр, С гепатиты булғандар 6,4 тапҡыр артҡан. B һәм C вирус гепатиттарының таралыуы инъекция аша наркотик ҡулланыусыларҙың күбәйеүе менән аңлатыла. Бигрәк тә 15—29 йәштәгеләр араһында. Наркомания медицина проблемаһын социаль проблемаға әйләндерә. В һәм С гепатиттары киҫкен һәм хроник формала булырға мөмкин. Ауырыу сығанағы — гепатит менән ауырыусы. Ауырыу бигерәк тә енси юл менән киң тарала. Быларҙан тыш, В һәм С гепатиты бала тапҡанда ауырыу әсәнән балаға күсергә, кешегә вирус менән зарарланған ҡан һалғанда, стерилләштерелмәгән хирургия һәм стоматология ҡоралдары менән файҙаланғанда, шприцтар һәм башҡалар ҡулланғанда ла йоға. Был юл менән зарарлану өсөн ҡандың 0,0001 миллилитры ла етә&lt;ref&gt;[http://www.yashel-uzan.ru/the-news/item/999-v-gepatityina-karshyi-vaktsina-%E2%80%93-yishanyichlyi-chara.html?tmpl=component&amp;amp;print=1 В гепатитына ҡаршы вакцина — ышаныслы сара.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150511233513/http://www.yashel-uzan.ru/the-news/item/999-v-gepatityina-karshyi-vaktsina-%E2%80%93-yishanyichlyi-chara.html?tmpl=component&amp;print=1 |date=2015-05-11 }}&lt;/ref&gt;

С гепатиты менән ауырығанда, хәлһеҙлек, даими арығанлыҡ ҡына һиҙелергә мөмкин.

Вируслы гепатиттарҙан дауаланыу — оҙайлы процесс. Дауаланмаған осраҡта сир цирроз һәм бауыр рагына килтерергә мөмкин. Бигерәк тә С гепатиты бауыр туҡымаларына ауыр тәьҫир итә. Юҡҡа ғына уны СПИД менән тиңләмәйҙәр. Вируслы гепатит менән ауырыусы йәки вирус йөрөтөүсө даими табип күҙәтеүе аҫтында булырга һәм дауаланып торорға тейеш. Дауаланыу ни тиклем иртәрәк башланһа, шул тиклем яҡшыраҡ. Табип ауырыуға организмды кәрәкле аҡһым, май, углеводтар менән тәьмин итә торған махсус диета тәҡдим итә. Күберәк витаминдар ҡулланыу, тыныслыҡты һаҡлау талап ителә.

Гепатиттан һаҡланыу саралары: ҡайнамаған һыу эсмәү, йәшелсә һәм еләк-емеште яҡшылап йыуып ашау, ризыҡты яҡшылап бешереү. В гепатитына ҡаршы иң ышаныслы сара — прививка яһатыу. А гепатитына ҡаршы ла вакциналар бар. С гепатитына ҡаршы ул әлегә юҡ.

Бауыр циррозының иң йыш сәбәптәре — хроник эскеселек (20 алып 95 % осраҡҡа тиклем), вируслы гепатит, бауырҙа [[Гельминтоз|гельминттар]] һәм ябай микроорганизмдар булыуы (мәҫәлән, трихомонада).

Бауырҙа иҫерткес матдәләрҙең 95 проценты зарарһыҙландырыла. Спиртлы эсемлектәрҙе күп ҡулланыу арҡаһында бауыр ҙурая, цирроз ауырыуы барлыҡҡа килә. Организмда спирттың тарҡалыуын тәьмин итергә тейешле бауыр ҙур көсөргәнешлекте күтәрә алмай, унда үҙгәрештәр килеп сыға, был циррозға килтерергә мөмкин.

''Бауыр яман шеше'' — ауыр сир. Кешегә тәьҫир иткән шештәр араһында был сир етенсе урында. Күпселек тикшеренеүселәр бауыр яман шеше хәүефенең артыуы менән бәйле бер нисә факторҙар айыралар. Уларға: бауыр циррозы, В һәм С гепатит, паразит инвазиялары, спиртлы эсемлектәр эсеү, ҡайһы бер канцерогендар (микотоксиндар) менән бәйләнеш һәм башҡалар инә.

Яман булмаған аденомаларҙың, бауырҙың ангиосаркомаларының, гепатоцеллюляр карциноманың барлыҡҡа килеүе кешегә андроген стероидлы контрацептивтар һәм анаболик препараттар тәьҫире менән бәйле.

''Бауыр гемангиомалары'' — бауыр тамырҙары үҫешендәге аномалиялар.

== Һылтанмалар ==
{{Commonscat-inline|Livers}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://www.sarman-rt.ru/ru/component/k2/item/1761-s%D3%99lam%D3%99tlek-%E2%80%93-%D2%BB%D3%99rkemne%D2%A3-%D2%AFz-kulyinda.html?tmpl=component&amp;amp;print=1 Сәламәтлек — һәр кемдең үҙ ҡулында]

[[Категория:Ҡорһаҡ]]
[[Категория:Аш һеңдереү системаһы]]
[[Категория:Гепатология]]
[[Категория:Хайуандар ағзалары]]</text>
      <sha1>jo6etrh8uc24rp152gu4k3ki12ti1ty</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Азиаттар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77697</id>
    <revision>
      <id>1306271</id>
      <parentid>1279334</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T02:59:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11209" sha1="b8keestjadgarmb5ctticnbzkoku4eb" xml:space="preserve">'''Азиаттар''' — расаһына, диненә, ҡайһы милләттән булыуына, ниндәй телдә һөйләшеүенә ҡарамаҫтан, [[Азия]]ның ерле халҡына һәм [[Евразия]] континетының Азия өлөшөндә тыуған кешеләргә бирелгән йыйылма атама. Азиаттар тигән термин төрлө илдә төрлө мәғәнәлә ҡулланылырға мөмкин. Яңы Донъяның ҡайһы бер илдәрендә (Бразилия&lt;ref&gt;Вопрос 4.08 бразильской переписи населения 2000 г. [http://www.abet-trabalho.org.br/site/db/arquivos/1352008165605.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, АҠШ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://usa.ipums.org/usa/voliii/items1990.shtml|title=1990 Census: Instructions to Respondents|accessdate=27 июля  2008|archiveurl=http://www.webcitation.org/66BwRtKHz|archivedate=2012-03-16}}&lt;/ref&gt;) азиат термины халыҡ иҫәбен алғанда Азиянан сыҡҡан кешеләрҙе билдәләү өсөн ҡулланыла. [[Австралия]]ла халыҡ иҫәбен алыу йомғаҡтарын анализлау өсөн саҡ ҡына ҡатмарлыраҡ система файҙаланыла, уға ярашлы, Азия дүрт төбәккә бүленә — үҙәк һәм көньяҡ; көньяҡ-көнсығыш; төньяҡ-көнсығыш; һәм Яҡын Көнсығыш (Төньяҡ Африканы ла индереп)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/DetailsPage/1249.02005-06?OpenDocument|title=1249.0 - Australian Standard Classification of Cultural and Ethnic Groups (ASCCEG), 2005-06|accessdate=27 июля  2008|archiveurl=http://www.webcitation.org/66BwSLNbd|archivedate=2012-03-16}}&lt;/ref&gt;. [[БДБ]] илдәрендә һәм Европала бындай осраҡтарҙа ғәҙәттә аныҡ милләт атала (ҡаҙаҡтар, ҡытайҙар, һиндтәр һ.б.). Йыш ҡына «азиаттар» термины «монголоидтар» терминына тиңләштерелә.

== Мәғәнәүи төрлөлөк ==
[[Бразилия]]ла һәм [[АҠШ]]-та ғәҙәттә Көнсығыш һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азиянан сыҡҡан, сағыу монголоид расаһы билдәләренә эйә булған кешеләрҙе (йәғни япондарҙы, корейҙарҙы, ҡытайҙарҙы һ.б.) азиат тип һанайҙар. Азия территорияһында йәшәүсе европеоидтар, гендары буйынса ғәрәптәр, төрөктәр, йәһүдтәр, ирандар, кавказдар АҠШ-та аҡ тәнлеләргә&lt;ref name=cen&gt;{{cite web|url=http://quickfacts.census.gov/qfd/meta/long_68178.htm|work=U.S. Census Bureau|title=2000 Census of Population, Public Law 94-171 Redistricting Data File: Race|accessdate=2010-01-05|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20041020044033/quickfacts.census.gov/qfd/meta/long_68178.htm|archivedate=2004-10-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831085310/http://quickfacts.census.gov/qfd/meta/long_68178.htm |date=2009-08-31 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ombfedreg97&gt;{{Cite web|url=http://www.whitehouse.gov/omb/fedreg_1997standards/|title=Revisions to the Standards for the Classification of Federal Data on Race and Ethnicity|accessdate=2010-03-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/66BwUOUca|archivedate=2012-03-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120806002939/http://www.whitehouse.gov/omb/fedreg_1997standards/ |date=2012-08-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.pubmedcentral.nih.gov/picrender.fcgi?artid=1509085&amp;blobtype=pdf Definition of a White person in US and UK]{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://carnby.altervista.org/troe/11-01.htm The Races of Europe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726095036/http://carnby.altervista.org/troe/11-01.htm |date=2011-07-26 }} by [[Carleton S. Coon|Carlton Stevens Coon]]. From Chapter XI: The Mediterranean World — Introduction: «This third racial zone stretches from Spain across the Straits of Gibraltar to Morocco, and thence along the southern Mediterranean shores into Arabia, East Africa, Mesopotamia, and the Persian highlands; and across Afghanistan into India.»&lt;/ref&gt; индерелә, ә ҡуңырыраҡ тәнле индустар һәм малайҙар халыҡ иҫәбен алғанда, ғөмүмән, «башҡалар» тип кенә билдәләнә. [[Бөйөк Британия]]ла, киреһенсә, «Asian» термины менән нигеҙҙә һиндтәр, пакистандар һәм Индостан ярымутрауының башҡа халыҡтары атап йөрөтөлә. Шуныһы ҡыҙыҡ: [[КАР]]-ҙа [[апартеид]] осоронда япондар аҡ тәнлеләргә индерелә, ә азиаттар тип Инд-Пакистан субконтиненты&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,895835,00.html |title=Honorary Whites |date=19 янв. 1962 |work=Time |accessdate=2015-01-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101207063825/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,895835,00.html |archivedate=2010-12-07 }}&lt;/ref&gt; халҡы ғына атала.

== Тарихы ==
[[375 йыл]]да Үҙәк Азияның күсмә халҡы булған һундар Германарих етәкселегендәге остготтар империяһын тар-мар итә. [[IV быуат]] аҙағына һундар [[Византия империяһы]] сигенә барып етә. Һундарҙың Европа континентының көнбайышына, төпкөлгә, үтеп инеүе Европа халыҡтарының торған урынынан күпләп күсеп китеүенә килтерә, һәм был ваҡиға халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе тип йөрөтөлә. Алман ҡәбиләләре (ул дәүерҙә [[Рим империяһы]]н баҫып алыуҙа һәм емертеүҙә ҡатнашҡан билдәле алман хакимдарына Аларихты индерергә була) менән бергә һундар Рим империяһына ҡаршы походтарҙа ҡатнаша. [[Һундар]] [[Европа]]ға атҡа ныҡ итеп беркетелә торған эйәр менән өҙәңге кеүек бығаса күрелмәгән яңылыҡты килтерә, был яу ваҡытында ике ҡуллап эш итергә һәм атты кәрәк яҡҡа аяҡ менән борорға мөмкинлек бирә. Рим һыбайлылары еңел эйәр ҡулланһа ла, өҙәңге Европа өсөн өр-яңы ҡулайлама була.

1237 йылда монголдар Европаға йүнәлә, ләкин сәфәр 1241 йылда Вена тирәһендә Угэдэйҙың вафаты арҡаһында өҙөлә (Көнбайышҡа поход).
[[Файл:World map of prehistoric human migrations.jpg|thumb|600px| ДНК тикшеренеүҙәре буйынса кешелектең башланғыс күсенеүҙәре (хәҙерге дәүергә тиклем меңдәрсә йыл элек)]]
Үҙҙәре борон-борондан көн күргән урындарҙан ситкә Азия кешеләре тәүләп бөйөк географик асыштарға тиклем үк аяҡ баҫа. Мәҫәлән, Америкаға һәм [[Тымыҡ океан]] утрауҙарына Азиянан сыҡҡан кешеләр [[Христофор Колумб|Колумбҡа]] тиклем бер нисә мең йыл элек үк барып юлыға. Төньяҡ Африка ярҙарында беҙҙең эраға тиклем дә Финикия колониялары була (шул иҫәптән Карфаген). [[Урта быуаттар]]ҙа төньяҡ һәм көнсығыш Африкала ғәрәптәр төпләнә.

[[XX быуат]]тың һуңғы тиҫтә йыллыҡтарында таралған фекер буйынса, европалыларҙың ата-бабалары Европаға Африканан Азия аша килеп эләккән, шунлыҡтан европалыларҙы ниндәйҙер кимәлдә «азиаттар» тоҡомо тип ҡарарға була. Голландтар Африкалағы Кап колонияһына малай ҡолдарын (кап малайҙары тип йөрөтөләләр) алып килә. [[XIX быуат]]та [[ҡоллоҡ]]то бөтөргәндән һуң инглиздәр һәм испандар Америкалағы колонияларына батрак-кулиҙарҙы яллай. Азиаттарҙың мобиллеге көсәйеп, [[XX быуат]] башынан [[Азия]] континентынан сыҡҡандарҙың иҡтисади һәм сәйәси миграцияһы тулҡындары алға киткән илдәрҙә азиаттар һаны артыуға килтерә.

== Географик таралыу ==
Түбәндәге илдәрҙең рәсми дәүләт статистика комитеттары мәғлүмәттәре буйынса:
* [[Аргентина]] 0,5 % (200 мең) (ҡара: азиаттар Аргентинала)
* [[Бразилия]] 0,9 млн йәки халыҡтың 0,7 % — азиаттар Бразилияла
* [[АҠШ]] халыҡтың 5,1 % (15,2 млн кеше) — азиаттар АҠШ-та, шул иҫәптән
* [[Гавайи]] штаты халыҡтың 38,6 %
* [[Калифорния]] штаты халыҡтың 12,3 %
* [[Канада]] халыҡтың 11,2 % (3,5 млн кеше — азиаттар Канадала)
* [[Яңы Зеландия]] 2006 й. (йәниҫәп) халыҡтың 9,2 % 2001 й. (йәниҫәп) 6,6 % менән сағыштырғанда
* [[КАР]] 2,5 % (1,2 млн — азиаттар ЮАР-ҙа)
* [[Австралия]] халҡының 6,7 % (1,6 млн — азиаттар Австралияла)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Һундар]]
* [[Аттила]]
* [[Монголдар]]
* [[Сыңғыҙхан]]
* [[Монгол империяһы]]
* [[Алтын Урҙа]]
* [[Эшсе-кулиҙар]]
* [[Аҙ һанлы халыҡтар өҫтөнлөк иткән АҠШ штаттары]]
* [[Этнография]]

[[Категория:Этнография]]
[[Категория:Евразия тарихы]]
[[Категория:Азия халыҡтары]]</text>
      <sha1>b8keestjadgarmb5ctticnbzkoku4eb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡорбан салыу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77742</id>
    <revision>
      <id>1306113</id>
      <parentid>1274674</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T14:00:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6793" sha1="63rdxtrcrs06j360etouifqchtwgvqa" xml:space="preserve">{{Ислам}}
{{Шуҡ|Ҡорбан байрамы}}
[[File:Fasting.JPG|thumb|Мәсеттә ауыҙ асыу]]
[[File:Fiesse ofrixhaedje djusse après.jpg|thumb|left|Ҡорбан салыу]]
'''Ҡорбан салыу''' ({{lang-ar|قربان}}) — шәриғәт ҡанундары буйынса салынған мал. Мосолман халыҡтарында таралған. Ҡорбан салыу йолаһы Ибраһим Пәйғәмбәр ﷺ заманынан уҡ килә.

Ҡорбанлыҡҡа тояғы асалы мал кәрәк, күберәген тәкә малы салалар. Ҡош-ҡорт, инәү һалынған мал, ат салырға ярамай. Аттың тояғы айры түгел, шуға ярамай.

Ҡорбанлыҡтың итен өс өлөшкә бүләләр: беренсеһен — етем-фәҡиргә, икенсеһен — туғандарға, өсөнсөһөн шул көндө бешереп, күрше-күләнгә, халыҡҡа ашатырға кәрәк.

== Ҡорбанлыҡ төрҙәре ==
* Махсус
* [[Нәҙер ҡорбаны]]
* [[Ғәҡиҡә]]
''Махсус ҡорбан —'' йыл һайын ҡорбан айында, ҡорбан байрамына салына торған ҡорбан. Ул бар кешегә лә вәжиб.
 
''Нәҙер —'' ул ҡорбан нимәгәлер нәҙер итеп әйтелә. Әйтәйек, дауаханнанан шәбәйеп сыҡһам, ҡорбан салыр инем, тип нәҙер әйтәләр. Был ҡорбанлыҡты оҙаҡлатырға ярамай.

''Аҡиҡа (ғәҡиҡә) —'' был бала тыуғас салына торған ҡорбан. Ир бала тыуһа ике баш, ҡыҙ бала өсөн бер баш салына.
Ҡорбанлыҡты  быуынынан ғына бүлеү хәйерле. 
Салыу ҡанын, тиреһен, һөйәген кеше аяғы баҫмаған ергә күмәләр.

;дини риүәйәттәрҙән
Ҡорбандың иң изге нәмәһе тиреһе тип иҫәпләнә. Ахыры заман булғанда бөтә донъя түңкәрелер, үлгән кешеләр ҙә терелер, ти. Бер ат баҫып торорлоҡ урында мең ғәләм бер аяғында ғына баҫып тора алыр, ти. Ер өҫтөнә кеше һыймаҫ. Ҡояш ергә яҡынайып, ҡыҙҙыра башлар. Эҫелектән әҙәмдең мейеһе сүл өҫтөндә ҡайнаған һыу кеүек ҡайнап торор. Бына шул ваҡытта һинең биргән саҙаҡаларың, хәйерҙәрең, ҡорбанлыҡ тиреһе ана шул ҡояш эҫеһенән һаҡлап, күләгә булып торор, ти.

== Нәҙер ҡорбаны ==

'''Нәҙер ҡорбаны''' ({{lang-ar|نذر قربان}} — ''ант ителгән ҡорбан'') — был кеше үҙ теләге менән мотлаҡ  [[вәжиб]] тип ниәтләп салған ҡорбан.

Нәҙер ҡорбаны ике төрлө була:
* Ниндәйҙер  шарттар  менән бәйле булмаған нәҙер. Мәҫәлән, кемдер: «Мин Аллаһ хаҡына ҡорбан килтерәм», - тип әйтә. Был осраҡта кеше теләгән ваҡытында ҡорбан сала ала.
*  Ниндәйҙер  шарттар  менән бәйле нәҙер.  Мәҫәлән, кемдер:« Әгәр сирле һауыҡһа,  мин Аллаһ хаҡына ҡорбан килтерәм», тип әйтте, ти.  Сирле кеше  һауыҡандан һуң ҡорбан салыу мотлаҡ. Теләгәне үтәлмәҫ элек үк ҡорбан салырға ла мөмкин.

Нәҙер ҡорбан  итен ҡорбан салдырған кешегә ашарға ярамай. Шулай уҡ уның ҡушағына (иренә йә ҡатынына), ата-әсәһенә, өләсәй- олатаһына, балаларына һәм ейәненә лә ашарға ярамай. Бынан тыш ҡорбан малының ите шулай  хәлле тип иҫәпләнгән ([[нисаб]]ы булған) кешегә ярамай.

Вафат булғандар өсөн ҡорбан Ҡорбан байрамы көнө салына. Ҡорбан салған кеше итен таратырға ла,  үҙендә ҡалдырырға ла хоҡуҡлы. Ә мәрхүмдең васыяты буйынса салынған ит  фәҡирҙәргә таратыла.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
*[[Ҙәбихә]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ИЭС2007|Удхия|http://dic.academic.ru/dic.nsf/islam/779/Удхия}}
* {{книга |автор=Ньюби Г.|заглавие= Краткая энциклопедия ислама |оригинал=A Concise Encyclopedia of Islam|ссылка=|ответственный=Пер. с англ. |издание= |место=М. |издательство=Фаир-пресс |год=2007|страниц=384|isbn=978-5-8183-1080-0 |тираж=3000|ref=Ньюби}}

== Һылтанмалар ==
* {{cite web|url=http://umma.ru/religion-praktik/kurban/2994-kurban-bajram-podrobno|title=Курбан-байрам (подробно)|quote=Верблюды, буйволы, быки и коровы приравниваются к семи баранам, то есть в жертвоприношении одной коровы, например, может участвовать не более семи семей.|publisher=Umma.ru|accessdate=2013-06-19|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HVjkK6TV|archivedate=2013-06-20}}
* {{cite web|url=http://www.al-iman.ru/Blog/?p=62|title=Правила исламского жертвоприношения|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CY9RvLlc|archivedate=2012-11-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220613034624/http://www.al-iman.ru/62 |date=2022-06-13 }}
* [http://toislam.ws/books-fikh/48-udhiya О жертвоприношении в исламе и положениях, связанных с ним] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130815030202/http://toislam.ws/books-fikh/48-udhiya |date=2013-08-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20160307064142/http://fondihlas.ru/index.php?id=154&amp;itemid=178&amp;option=com_content&amp;view=article Животное для Курбана]

[[Категория:Исламда ҡорбан килтереү| ]]
[[Категория:Ислам терминдары]]</text>
      <sha1>63rdxtrcrs06j360etouifqchtwgvqa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1999 йыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79396</id>
    <revision>
      <id>1306227</id>
      <parentid>1283960</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T23:05:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1874" sha1="4ajpwso6vibllqh1n4pqsefzalqgeoq" xml:space="preserve">{{Йыл өсөн навигация|1999}}
{{Быуат өсөн навигация|20}}
{{Башҡа йыл иҫәбенә күсеү|1999 |КК=16 февраль}}
{{йыл башы|1999}}

== Ваҡиғалар ==
24 март — Бомба НАТО
15 май — Импичмент Ельцину
6 июнь — Пушкин-200
7 август — Чечня — Дагестан
24 сентябрь — Мочить в сортире
30 сентябрь — Путин — Чечня

== Тыуғандар ==

== Вафат булғандар ==
* [[24 ғинуар]] — [[Суфиянов Суфый Хажи улы]], Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
* [[25 июнь]] — [[Яхин Фәйзелғаян Фәтҡулбаян улы]], Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* [[8 ноябрь]] — [[Ғирфанов Агиш Шәйех улы|Агиш Ғирфанов]], башҡорт сатирик яҙыусыһы, журналист, тәржемәсе.
* [[19 ноябрь]] — [[Миңлебаев Ғүмәр Хажинур улы]], Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Commons|1999}}
{{Дерево статей|1999 йыл|1}}

== Һылтанмалар ==
http://web.archive.org/
http://www.kommersant.ru/
http://www.ortv.ru/
http://www.vid.ru/
http://www.vesti-rtr.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19981206224133/http://www.vesti-rtr.com/ |date=1998-12-06 }}
http://www.ntv.ru/
https://web.archive.org/web/20210723152948/https://www.tht.ru/
http://www.proekt.media/research/statistika-prestuplenyi-v-rossii/

[[Категория:1999 йыл]]</text>
      <sha1>4ajpwso6vibllqh1n4pqsefzalqgeoq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андрианов Юрий Анатольевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80214</id>
    <revision>
      <id>1306316</id>
      <parentid>1297981</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T05:22:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15770" sha1="gvdlsebl4pc9i1xm8ja26kmr40u0sqy" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
 |Исеме             = Юрий Андрианов
 |Төп исеме         = 
 |Рәсеме            = 
 |Киңлек            = 
 |Рәсем аңлатмаһы   =
 |Тыуған ваҡыттағы исеме = 
 |Псевдонимдары     = 
 |Тыуыу датаһы      = 13.02.1953
 |Тыуған урыны      = [[Башҡорт АССР-ы]]&lt;br&gt; {{ТУ|Өфө}} ҡалаһы
 |Вафат булыу датаһы = 21.08.2007 
 |Вафат булған урыны  = [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы
 |Гражданлығы       = {{USSR}} &lt;br&gt; {{RUS}}
 |Эшмәкәрлек төрө   = яҙыусы, журналист
 |Әүҙемлек йылдары  = [[1980]]—[[2007]]
 |Йүнәлеше          = 
 |Жанр              = [[проза]], [[журналистика]]
 |Әҫәрҙәренең телдәре = [[рус теле|рус]]
 |Дебют             = «''Дни''» (шиғырҙар), 1984 {{ref-ru}}
 |Премиялары        = [[Степан Злобин исемендәге әҙәби премия|Степан Злобин]] (2000) һәм [[Фәтих Кәрим]] (2002) исемендәге әҙәби премиялар лауреаты 
 |Наградалары       = Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2001)
 |Ҡултамғаһы        = 
 |Lib               = 
 |Сайты             = 
 |Викикитапхана          = 
 |Викиөҙөмтә        = 
 |Викиһандыҡ        = 
}}

'''Андрианов Юрий Анатольевич''' ([[13 февраль]] [[1953 йыл]] — [[21 август]] [[2007 йыл]]) — [[Башҡортостан]]да тыуып һәм йәшәп, [[рус теле]]ндә ижад иткән яҙыусы, шағир, тәржемәсе һәм журналист, [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы (1988), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, республикала [[рус теле]]ндә нәшер ителгән [[Бельские просторы (журнал)|«Бельские просторы»]] ижтимағи-сәйәси һәм әҙәби-нәфис [[журнал]]ының 1998—2007 йылдарҙағы (беренсе) баш мөхәррире.

== Биографияһы ==
Юрий Анатольевич Андрианов 1953 йылдың 13 февралендә [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1974 йылда телеграф электромонтеры булып башлай. 1975—1980 йылдарҙа [[СССР Яҙыусылар союзы]]ның М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтында уҡый һәм аҙаҡтан [[Башҡортостан китап нәшриәте]]ндә (хәҙер [[«Китап» нәшриәте]]) мөхәррир булып эшләй. 1998 йылдан ғүмеренең һуңғы көндәренәсә [[Башҡортостан]]да [[рус теле]]ндә нәшер ителгән [[Бельские просторы (журнал)|«Бельские просторы»]] ижтимағи-сәйәси һәм әҙәби-нәфис [[журнал]]ының баш мөхәррире вазифаһын башҡара.

Юрий Андрианов әүҙем йәмәғәтсе лә ине. Ул күп йылдар [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]]ның идара ағзаһы булды. Бер үк ваҡытта республиканың [[рус теле|рус]] һәм [[рус теле]]ндә ижад итеүсе яҙыусыларҙың ижади берләшмәһен етәкләне.
Оҙаҡ һәм ҡаты ауырыуҙан һуң 2007 йылдың 21 авгусында вафат булды, [[Өфө]]лә ерләнгән.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Юрий Андрианов ижад ҡомары тәьҫиренә мәктәп йылдарында эләгә. Ҡулъяҙма шиғырҙары менән танышыу һөҙөмтәһендә тәжрибәле шағирҙар уға Әҙәбиәт институтына уҡырға инергә йүнәлтмә бирәләр ҙә инде. Уның был осорҙа яҙылған әҫәрҙәре, бергә тупланып, [[Башҡортостан китап нәшриәте]]ндә 1984 йылда айырым йыйынтыҡ булып донъя күрә. Йәш шағирҙың икенсе китабы 1987 йылда уҡыусыға тәҡдим ителә. Артабанғы ике тиҫтә йыл осоронда уның йыйынтыҡтары тағы ла нәшер ителә. Бының менән бергә әҙәбиәттә үҙ ижад юлын тапҡан шағирҙың әҫәрҙәре [[Мәскәү]]ҙә сыҡҡан һәм илебеҙҙең бар тарафтарында, төрлө быуын һәм төрлө һөнәр вәкилдәре араһында бик тә уҡымлы булған «Литературная газета» һәм «Литературная Россия» аҙналыҡтарында, «Комсомольская правда» гәзитендә һәм «Литературная учеба» журналында, республиканың [[рус теле]]ндәге матбуғат баҫмаларында донъя күрә.

Йәштәр һәм ололарға иҫәпләнгән әҫәҙәре менән бер рәттән Юрий Андрианов балалар өсөн дә әүҙем ижад итә. Бының һөҙөмтәһе булып 1990 йылда [[Башҡортостан китап нәшриәте]]ндә кескәй уҡыусылар өсөн уның шиғри йыйынтығы баҫылып сыға.

Өс тиҫтә йылға яҡын ижади эшмәкәрлеге дәүерендә әҙип үҙен оҫта тәржемәсе итеп күрһәтте. Ул [[Башҡортостандың халыҡ шағирҙары]] [[Кәримов Мостафа Сафа улы|Мостай Кәрим]] һәм [[Нәжми Назар|Назар Нәжми]], [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары|Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы]] [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Ғайса Хөсәйенов]], әҙиптәр [[Рәхимғолова Фәүзиә Абдулла ҡыҙы|Фәүзиә Рәхимғолова]], [[Ғәйетбаев Наил Әсхәт улы|Наил Ғәйетбаев]] һәм башҡаларҙың әҫәрҙәрен [[башҡорт теле|башҡортсанан]] [[рус теле|руссаға]] тәржемә итте һәм, төрлө йылдарҙа баҫтырып сығарып, [[рус теле|рус тел]]ле уҡыусыны уларҙың бай һәм киң ҡырлы ижады менән таныштырҙы.

Юрий Андриановтың [[Башҡортостан китап нәшриәте]]ндә эшләгән осорҙа башҡарған бик тә файҙалы тағы ла бер хеҙмәтенең емештәре, ысын мәғәнәһендә маҡтауҙарға лайыҡ булып, йылдар аша ла уға үҙенсәлекле иҫтәлек булып торасаҡ: нәҡ уның мөхәррирлеге һөҙөмтәһендә рус телендә донъя күргән ун томлыҡ  «Свод башкирского народного творчества» тупланмаһы, шулай уҡ  «Библиотека башкирского романа «Агидель» һәм «Золотые родники» исемдәре аҫтындағы серияларҙа нәшер ителгән тиҫтәләгән башҡорт романдары тәржемә аша рус телле уҡыусыға барып етте. Серияларҙың һуңғыһында ғына ла 37 [[китап]]тың баҫылып сығыуы үҙе генә күп нәмә тураһында һөйләй.

== Шиғри йыйынтыҡтары ==
'''рус телендә'''
* Дни: Стихи. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1984.
* Под весенней звездой: Стихи, поэма . (Худож. В. Ковалев) — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1987.
* Собака по кличке Джек: Стихи для детей младшего возраста. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1990.
* По воле твоей: Стихи. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1992.
* Зимний ветер: Стихи. — Уфа: Китап, 2003.
* По тропе жизни: Стихи. — Уфа: Китап, 2008.

== Тәржемәләре һәм уларҙан йыйынтыҡтар ==
'''рус теленән'''
* Мчится голубой автобус: Стихи для детей (дошк. и  мл. шк. возраста)  / Фаузия Рахимгулова; Перевод с башк. Ю. Андрианова. Рис А. Костина. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1990. 
* Бельские просторы, 1993: Проза, поэзия, воспоминания, ст., эссе / [Сост. Андрианов Ю., Шарипов С.]. — Уфа: Китап, 1993.
* Башкирское народное творчество: Перевод. Т. 9. — Уфа: Китап, 1996.
* Башкирские сказки и легенды: Для детей : Перевод / Сост. Ю. А. Андрианов; Худож. А. А. Костин. — Уфа: Китап, 1996.
* Бельские просторы, 1996: Проза, поэзия, воспоминания, ст., эссе / Сост. Андрианов Ю., Шарипов С. — Уфа: Китап, 1993.
* Дастан о Башкортостане: Стихи / Сост. Ю. Андрианов, И. Киньябулатов; Вступ. ст. Р. Бикбаева; Худож. И. Файрушин. — Уфа: Китап, 1997.

== Гәзит һәм журналдарҙа баҫылған әҫәрҙәре ==
*  Здесь не может чудо не свершиться... [Текст] : стихи / Юрий Андрианов // Наш современник. - 2005. - N 2. - С. 52-54.{{ref-ru}}

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре
* [[Степан Злобин исемендәге әҙәби премия]] лауреаты (2000)
* [[Фәтих Кәрим]] исемендәге әҙәби премия лауреаты (2002)

== Хәтер ==
* [[Башҡортостандың Яҙыусылар союзы]] 2018 йылдың мартында [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]нда Юрий Андриановтың хәтер кисәһен үткәрҙе. Унда шағирҙың әҫәрҙәре яңғыраны. Әҙип тураһында иҫтәлектәре менән [[Әмир Әминев]], [[Камил Йыһаншин]], [[Сабир Шәрипов]], Мадриль Ғафуров, [[Юрий Горюхин]] һәм башҡалар сығыш яһаны&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/1129535-v-ufe-chitateli-i-druzya-vspominali-poeta-i-perevodchika-yuriya-andrianova/ В Уфе читатели и друзья вспоминали поэта и переводчика Юрия Андрианова. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 16 март]{{ref-ru}}{{V|17|03|2018}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|10|02|2018}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}} {{V|10|02|2018}}

== Әҙәбиәт ==
* Ошанин Л. Позывные новых имен // Литературная Россия. 1980. 2 мая.
* Касымов А. Мы вышли в мир... // Вечерняя Уфа. 1984. 13 февр.
* Ахмедов Р. К своей звезде // Вечерняя Уфа. 1987. 30 нояб.
* Касымов А. Все говорит со всем и обо всем... // Вечерняя Уфа. 1987. 30 нояб.
* Шафиков Г. Третий перевал поэта // Известия Башкортостана. 1993. № 98.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/926-andrianov-yurij-anatolevich}} {{V|10|02|2018}}
* [https://web.archive.org/web/20150402124646/http://old.rsl.ru/table.jsp Российская государственная библиотека. Официальный сайт]{{ref-ru}}
* [http://www.bashinform.ru/news/530625/ Он был не только хорошим поэтом и переводчиком, но и прирожденным редактором (К 60-летию Юрия Андрианова)]{{ref-ru}}
* [http://www.mylitera.ru/proza/pisateli-bashkortostana/176--slovo-o-druge-ryczare-liriki.html Камиль Зиганшин. Слово о друге - рыцаре лирики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413123603/http://www.mylitera.ru/proza/pisateli-bashkortostana/176--slovo-o-druge-ryczare-liriki.html |date=2014-04-13 }}{{ref-ru}}
* [http://www.bp01.ru/public.php?public=2825 Амир Аминев. С печалью о друге. Поэт Юрий Андрианов // Бельские просторы. 2013, № 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413132639/http://www.bp01.ru/public.php?public=2825 |date=2014-04-13 }}{{ref-ru}}

[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостан тәржемәселәре]]
[[Категория:«Китап» нәшриәте хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:С. П. Злобин исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:Ф. Кәрим исемендәге премия (Бәләбәй районы) лауреаттары]]
[[Категория:«Бельские просторы» журналы баш мөхәррирҙәре]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]]</text>
      <sha1>gvdlsebl4pc9i1xm8ja26kmr40u0sqy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡуҫа районы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81104</id>
    <revision>
      <id>1306127</id>
      <parentid>1303053</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T15:18:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8339" sha1="d552vjkuosk3ym34z8nz1kxe0tmtovz" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡуҫа районы''' ({{lang-ru|''Кусинский район''}}) — [[Силәбе өлкәһе]]нең административ-территориаль берәмеге һәм муниципаль округы.

Административ үҙәге —  [[Ҡуҫа]] ҡалаһы.

2025 йылдың яҙында Ҡуҫа районы рәсми рәүештә '''Ҡуҫа муниципаль округы''' итеп үҙгәртелә.

2019 йылдан Ҡуҫа муниципаль округы башлығы — '''Юрий Алексеевич Лысяков'''.

== Географияһы ==
Муниципаль округ биләмәһе Көньяҡ Уралдың тау-завод зонаһына инә һәм [[Екатеринбург ваҡыты]] (UTC+5)/(MSK+2) сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан.

Округтың иң ҙур йылғалары — [[Әй]] һәм уның уң ҡушылдығы [[Ҡуҫа (йылға)|Ҡуҫа]]. Шулай уҡ [[Оло Арша]] (56 км) йылғаһы аға.

== Тарихы ==
Округы баштан [[Иҫәт провинцияһы]]ның [[Әйле]] улусы башҡорттары ере булған. [[1754 йыл]]да уны сәнәғәтсе И. П. Мосолов һатып ала, ә һуңыраҡ биләмә Златоуст заводы хужаһы [[Ларион Лугинин]]ға күсә. [[1778 йыл]]да [[Әй]] һәм [[Ҡуҫа (йылға)|Ҡуҫа]] йылғалары ҡушылған ерҙә Ҡуҫа суйын иретеү һәм тимер яһау заводы төҙөлә башлай, унда Златоуст заводынан крепостной крәҫтиәндәр күсерелә. Заводтың тәүге беренсе продукцияһы [[1789 йыл]]да сығарыла&lt;ref name=&quot;chelreglib&quot;&gt;[https://chelreglib.ru/ru/cid/detail/1588/ Силәбе өлкә ғилми китапханаһы. Ҡуса ҡалаһы нигеҙләнеү тарихы.]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
{{ Население | Кусинский район | Оформление=standard}}
&lt;br /&gt;
{{ Население | Кусинский район | д }}

Халыҡ тығыҙлығы — 16,34 кеше/км².

Ҡала шарттарында ([[Ҡуҫа]] һәм Магнитка эшселәр ҡасабаһы) район халҡының {{ formatnum: {{ #expr: ( ( {{ Население | Куса | ч }} + {{ Население | Магнитка (Кусинский район) | ч }} ) * 100 / {{ Население | Кусинский район | ч }} round 2 ) }} }} проценты йәшәй.

== Ҡоролош ==
=== Тораҡ пункттары ===
Округ составына 21 тораҡ пункты инә.

{{Автонумерация | Оформление = standard sortable collapsible | Название = Округтың тораҡ пункттары исемлеге | Столбцов = 4 | Заголовок2 = Тораҡ пункты | Заголовок3 = Тибы | Заголовок4 = Халҡы | Выравнивание4 = right | Сортировка4 = число |

| [[Александровка (Ҡуҫа районы)|Александровка]] | ҡасаба | {{ Население | Александровка (Кусинский район) | тс }} |
| [[Арша]] | ауыл | {{ Население | Аршинка | тс }} |
| [[Вознесенка (Ҡуҫа районы)|Вознесенка]] | ауыл | {{ Население | Вознесенка (Кусинский район) | тс }} |
| [[Глухой Остров]] | ауыл | {{ Население | Глухой Остров | тс }} |
| [[Движенец]] | тимер юл разъезы ҡасабаһы | {{ Население | Движенец | тс }} |
| [[Злоказово]] | ауыл | {{ Население | Злоказово | тс }} |
| [[Ҡасҡын (Силәбе өлкәһе)|Ҡасҡын]] | ауыл| {{ Население | Каскиново (Челябинская область) | тс }} |
| [[Ковали (Силәбе өлкәһе)|Ковали]] | ҡасаба | {{ Население | Ковали (Челябинская область) | тс }} |
| [[Ҡуҫа]] | ҡала | {{ Население | Куса | тс }} |
| [[Ҡуҫа Мейестәре|Ҡуҫа Мейестәре]] | ҡасаба | {{ Население | Кусинские Печи | тс }} |
| [[Магнитка (Силәбе өлкәһе)|Магнитка]] | эшселәр ҡасабаһы | {{ Население | Магнитка (Кусинский район) | тс }} |

| [[Медведевка (Силәбе өлкәһе)|Медведевка]] | ауыл | {{ Население | Медведевка (Челябинская область) | тс }} |
| [[Никольский (Силәбе өлкәһе)|Никольский]] | ҡасаба | {{ Население | Никольский (Челябинская область) | тс }} |
| [[Октябрьский (Ҡуҫа районы)|Октябрьский]] | ҡасаба | {{ Население | Октябрьский (Кусинский район) | тс }} |
| [[Петропавловка (Ҡуҫа районы)|Петропавловка]] | ауыл | {{ Население | Петропавловка (Кусинский район) | тс }} |
| [[Петрушкино (Силәбе өлкәһе)|Петрушкино]] | ауыл | {{ Население | Петрушкино (Челябинская область) | тс }} |
| [[Северный (Ҡуҫа районы)|Северный]] | ҡасаба | {{ Население | Северный (Кусинский район) | тс }} |
| [[Иҫке Арша|Иҫке Арша]] | ауыл | {{ Население | Старая Арша | тс }} |
| [[Тирәк (Силәбе өлкәһе)|Тирәк]] | ауыл | {{ Население | Терехта (Челябинская область) | тс }} |
| [[Туҡтар (Силәбе өлкәһе)|Туҡтар]] | ауыл | {{ Население | Туктарово (Челябинская область) | тс }} |
| [[Уртюшка]] | ҡасаба | {{ Население | Уртюшка | тс }}
}}

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Майский Әнүәр Әхкәм улы]] [1.03.1929—13.08.1989), ғалим-инженер‑механик. Техник фәндәр кандидаты (1973). 1960—1989 йылдарҙа Өфөләге Нефтте һәм нефть продукттарын йыйыу, әҙерләү һәм ташыу буйынса Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1973—1987 йылдарҙа — лаборатория мөдире. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1983). Бөтөрөшкән ауылынан&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/8963-majskij-n-r-khk-m-uly Башҡорт энциклопедияһы — Майский Әнүәр Әхкәм улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421083054/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8963-majskij-n-r-khk-m-uly |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421083054/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8963-majskij-n-r-khk-m-uly |date=2016-04-21 }}{{V|27|02|2019}}&lt;/ref&gt;. 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.admkusa.ru Официальный сайт Кусинского муниципального района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210718053328/http://www.admkusa.ru/ |date=2021-07-18 }}
* [http://www.heraldicum.ru/russia/subjects/towns/kusa.htm История герба Кусинского района]

{{Chelyab-obl-geo-stub}}
{{Силәбе өлкәһе}}
[[Категория:Ҡуҫа районы]]</text>
      <sha1>d552vjkuosk3ym34z8nz1kxe0tmtovz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арса районы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81147</id>
    <revision>
      <id>1306333</id>
      <parentid>1239826</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T06:07:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6989" sha1="g7ge6o7nydot2240giasmv0qpkwhbwk" xml:space="preserve">{{Административная единица
|Цвет1                            = {{Цвет|Россия}}
|Цвет2                            =
|Русское название                 = Арса районы
|Оригинальное название            = Арча районы
|Герб                             =
|Описание герба                   = Герб Арского района
|Флаг                             = Arsk rayon flag.gif
|Описание флага                   = Флаг 
|Страна                           = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 56 |lat_min = 12 |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg = 49 |lon_min = 51 |lon_sec = 
|Статус                           = [[муниципаль район]]
|Гимн                             =
|Входит в                         = [[Татарстан]]
|Включает                         =
|Столица                          = Арса ҡалаһы
|КрупныйГород                     =
|КрупныеГорода                    =
|Дата                             = [[10 август]] 1930 
|ВВП                              =
  |Год ВВП                        = 
  |Место по ВВП                   = 
  |ВВП на душу населения          = 
  |Место по ВВП на душу населения = 
|Язык                             =
|Языки                            =
|Площадь                          = 1843,6
  |Место по площади               = 
|Максимальная высота              = 266
|Средняя высота                   =
|Минимальная высота               = 170
|Широта                           =
|Долгота                          =
|Карта                            = Location of Arsky District (Tatarstan).svg
|ЧасовойПояс                      = {{MSK+0}}
|Аббревиатура                     =
|ISO                              =
|FIPS                             =
|Код автомобильных номеров        = 16, 116
|Сайт                             = http://arsk.tatar.ru/
|Параметр1                        =
|Название параметра1              =
|Примечания                       =
}}
'''А́рса райо́ны''' ({{lang-tt|Арча районы}}) — [[Татарстан]] районы. Майҙан - 1843,6 км². Үҙәк — Арса ҡалаһы.

Халыҡ — 51,6 мең кеше.  92,8 % — [[татарҙар]].

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Сөләймәнов Наил Тимерйән улы]] (15.04.1939), ғалим-инженер‑электромеханик, 1986—2011 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2000). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның  атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2010), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1998), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1978). Саңғы ярышы буйынса СССР‑ҙың спорт мастеры (1964). Ашытбаш ауылынан&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/11563-s-l-jm-nov-nail-timerj-n-uly Башҡорт энциклопедияһы — Сөләймәнов Наил Тимерйән улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421073619/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/11563-s-l-jm-nov-nail-timerj-n-uly |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421073619/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/11563-s-l-jm-nov-nail-timerj-n-uly |date=2016-04-21 }}{{V|12|04|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Административ-территориаль ҡоролошо ==
* Арса ҡалаһы
* [[Апазовское ауыл биләмәһе]]
* [[Венетинское ауыл биләмәһе]]
* [[Казанбашское ауыл биләмәһе]]
* [[Качелинское ауыл биләмәһе]]
* [[Кошлаучское ауыл биләмәһе]]
* [[Купербашское ауыл биләмәһе]]
* [[Нижнеатынское ауыл биләмәһе]]
* [[Новокинерское ауыл биләмәһе]]
* [[Новокишитское ауыл биләмәһе]]
* [[Новокырлайское ауыл биләмәһе]]
* [[Нусинское ауыл биләмәһе]]
* [[Сизинское ауыл биләмәһе]]
* [[Сикертанское ауыл биләмәһе]]
* [[Смак-Корсинское ауыл биләмәһе]]
* [[Среднеатынское ауыл биләмәһе]]
* [[Среднекорсинское ауыл биләмәһе]]
* [[Среднепшалымское ауыл биләмәһе]]
* [[Староашитское ауыл биләмәһе]]
* [[Старокырлайское ауыл биләмәһе]]
* [[Старочурилинское ауыл биләмәһе]]
* [[Сюрдинское ауыл биләмәһе]]
* [[Ташкичинское ауыл биләмәһе]]
* [[Урнякское ауыл биләмәһе]]
* [[Утар-Атынское ауыл биләмәһе]]
* [[Училинское ауыл биләмәһе]]
* [[Шурабашское ауыл биләмәһе]]
* [[Шушмабашское ауыл биләмәһе]]
* [[Янга-Салское ауыл биләмәһе]]

== Иҫкәрмәләр==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://info.tatcenter.ru/regions/9.htm Информация о районе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090527012046/http://info.tatcenter.ru/regions/9.htm |date=2009-05-27 }}
* [http://www.e-islam.ru/mosque/arsk/ Мечети района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090201171047/http://e-islam.ru/mosque/arsk/ |date=2009-02-01 }}
* [http://arzalar.narod.ru/znamen.htm Знаменитости района]
* [http://tashlar.narod.ru/text/ahmetzanov-arsk.htm Эпиграфические памятники Арского района]
* [http://arsk.info/ Арск и Арский район]
* [http://arsk-info.ru/ Каталог фирм и организаций Арска. Интернет справочник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141216190100/http://arsk-info.ru/ |date=2014-12-16 }}
* [http://varske.ru/ Форум Арского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141111172519/http://varske.ru/ |date=2014-11-11 }}

[[Категория:Татарстан райондары]]</text>
      <sha1>g7ge6o7nydot2240giasmv0qpkwhbwk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әлмәт (ҡала)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81158</id>
    <revision>
      <id>1306194</id>
      <parentid>1181710</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T20:04:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5298" sha1="5oslx75dr9ijtic1pmv75mnx9k279he" xml:space="preserve">{{БМ|Әлмәт (мәғәнәләр)}}
{{НП+Россия
 | статус                   = ҡала
 | русское название         = Әлмәт
 | оригинальное название    = Әлмәт
 | герб                     = Герб Альметьевского муниципального района.gif
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 54|lat_min = 54|lat_sec = 00
 | lon_deg                  = 52|lon_min = 18|lon_sec = 00
 | CoordAddon               = type:city(159000)_region:RU
 | CoordScale               = 
 | ЯндексКарта              = http://maps.yandex.ru/map_search.xml?map=5&amp;lay=28&amp;id=2927
 | регион                   = Татарстан
 | регион в таблице         = Татарстан
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Әлмәт
 | район в таблице          = Әлмәт районы{{!}}Әлмәт
 | вид поселения            = &lt;!-- городское поселение --&gt;
 | поселение                = &lt;!-- Городское поселение город Альметьевск --&gt;
 | поселение в таблице      = &lt;!-- Городское поселение город Альметьевск{{!}}город Альметьевск --&gt;
 | C в регион               = юҡ
 |мэр                      = Мазит Салихов&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.kam.ru/news__tatarstan__17653|title=В Альметьевске новый мэр|date=13 декабря 2011|publisher=Новости. Kam.Ru|accessdate=2011-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131102114214/http://kam.ru/news__tatarstan__17653|archivedate=2013-11-02}}&lt;/ref&gt;
 | дата основания           = XVIII быуат
 | первое упоминание        = 1720
 | прежние имена            = Әлмәт (Әл-мәт)
 | статус с                 = 1953 йыл{{!}}1953 йылда
 | площадь                  = 114,98
 | высота центра НП         = 110
 | население                = {{ Население | Альметьевск | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Альметьевск | г }}
 | агломерация              = &lt;!-- Название агломерации --&gt;
 | плотность                = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Население | Альметьевск | ч }} / 114.98 round 2 ) }} }}
 | национальный состав      = [[татарҙар]] 55,2%, [[урыҫтар]] 37,1%, [[сыуаштар]] 3,1%, [[мордвалар]] 1,9%
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | часовой пояс             = +3
 | почтовые индексы         = 423450 - 423465
 | телефонный код           = 8553&lt;ref name=ofport /&gt;
 | цифровой идентификатор   = 92405
 | категория в Commons      = Almetyevsk
}}
'''Әлмәт''' — Татарстанда ҡала, 1953 йылдан&lt;ref name=ofport&gt;[http://portal-almetevsk.ru/history/ История города — Официальный сайт г. Альметьевск, погода, карты города, расписания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100401151718/http://portal-almetevsk.ru/history/ |date=2010-04-01 }}&lt;/ref&gt;.
[[Әлмәт районы]] үҙәге.

== Тарихы ==
{{Яҙырға}}

== Географияһы ==
{{Яҙырға}}

== Халҡы ==
{{ Население | Альметьевск | Столбцов=11}}
&lt;br /&gt;
{{ Население | Альметьевск | д }}

== Иҡтисад ==
* «[[Татнефтепром]]» 
* «[[Булгарнефть]]»
* «[[СМП-Нефтегаз]]»
* Әлмәт торба заводы

Ҡалала Әлмәт нефть институты эшләй.
[[Файл:Almetyevsk.jpg|thumb|center|250px| Әлмәт йәштәр үҙәге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар==
* [http://almetyevsk.tatar.ru/rus/index.htm  '''Портал администрации г'''. '''Альметьевска'''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141204210330/http://almetyevsk.tatar.ru/rus/index.htm |date=2014-12-04 }}
* [http://www.mojgorod.ru/r_tatarstan/almetjevsk/index.html  Альметьевск в энциклопедии «Мой город»]
* [http://fototerra.ru/Russia/Al-met-evsk/Fdw-587.html Фотогалерея г. Альметьевск на «Фотосайте о Земле»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110529115245/http://fototerra.ru/Russia/Al-met-evsk/Fdw-587.html |date=2011-05-29 }}
* [http://www.pochitaj.net/articles/spravochnaya_informaciya/almetevsk_gorod_stolica.html Статья об истории Альметьевска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100217040555/http://www.pochitaj.net/articles/spravochnaya_informaciya/almetevsk_gorod_stolica.html |date=2010-02-17 }}

{{Tatar-geo-stub}}
{{Әлмәт районы тораҡ пункттары}}
{{Татарстан}}
[[Категория:Әлмәт (Татарстан)]]</text>
      <sha1>5oslx75dr9ijtic1pmv75mnx9k279he</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Адель (йырсы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82699</id>
    <revision>
      <id>1306267</id>
      <parentid>1283973</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T02:49:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21122" sha1="tj9du5zn8ba7m5w6qtf092kyyb0djdo" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Имя              = Адель
 |Оригинал имени   = Adele
 |Изображение      = Adele - Live 2016, Glasgow SSE Hydro 03.jpg
 |Полное имя       = Адель Лори Блу Эдкинс
 |Дата рождения    = 5.5.1988
 |Место рождения   = {{ТУ|Тоттенем|Лондонда}}, [[Харринги (боро Лондона)|Харринги]], [[Лондон]], [[Англия]], [[Бөйөк Британия]]
 |Страна           = {{GBR}}
 |Профессии        = йырсы, композитор, шағирә
 |Певческий голос  = [[контральто]]
 |Инструменты      = [[гитара]], [[фортепиано]]
 |Жанры            = [[Поп-музыка|поп]]&lt;br /&gt; [[соул]]&lt;br /&gt;[[инди-поп]]&lt;br /&gt; [[джаз]]&lt;br /&gt; [[блюз]]
 |Награды          = {{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Британ империяһы ордены|граждан|MBE}}
{{!}}}
 |Лейблы           = {{s|[[Divided By Law Records]]}} &lt;br /&gt; [[XL Recordings]]&lt;br /&gt;[[Columbia Records]]
 |Сайт             = [http://adele.tv adele.tv]
 |Викисклад        = 
}}
'''Аде́ль Ло́ри Блу Э́дкинс''' MBE ({{lang-en|Adele Laurie Blue Adkins}}, '''Адель''' булараҡ киң билдәле; [[5 май]] [[1988 йыл]]) — инглиз йырсыһы, композитор, шағир, поп-джаз/соул, блюз башҡара. Британ империяһы ордены кавалеры (2013). Ун тапҡыр «Грэмми», өс «Brit Awards» премияһы, шулай уҡ «Алтын Глобус» һәм «Оскар» (2013) премиялары лауреаты.

2007 йылда тәнҡитселәр тарафынан «яңы Эми Уайнхаус» тип иғлан ителә&lt;ref name=&quot;allmusic&quot; /&gt;, ләкин бер йылдан Этта Джеймс һәм Дасти Спрингфилд традицияларын дауам итеүсе тип нарыҡлана.

Аделдең дебют альбомы&lt;ref&gt;Был мәҡәләлә Аделдең исемен үҙгәртеү варианттары түбәндәге сығанаҡтарға ярашлы алынды:
* {{книга|автор=Агеенко Ф. Л.|заглавие=Словарь собственных имён русского языка|ссылка=http://gramota.ru/slovari/info/ag/imena/|место=М.|издательство=Мир и Образование|год=2010}}
* {{книга|автор=Еськова Н. А.|заглавие=Трудности словоизменения существительных|ссылка=http://www.gramota.ru/spravka/letters/?rub=rubric_482|место=М.|издательство=Госкомитет печати СССР. Всесоюзный институт повышения квалификации работников печати|год=1990}}
&lt;/ref&gt; «19» тип атала, ул 2008 йылдың 28 ғинуарында сыға һәм бер аҙнанан UK Albums Chartтың&lt;ref name=&quot;chartstats&quot; /&gt; иң өҫтөнә үрләп өлгөрә, ә һуңынан «ағалтын» статусын ала (йәғни 300 мең дана тираж менән тарала) һәм 2008 йылғы Mercury Prizeға тәҡдим ителә.

«21» — британ йырсыһы һәм авторы Аделдең 2011 йылдың ғинуарында Columbia Records лейблы аҫтында студияла яҙылып сыҡҡан альбомы. 2012 йылдың ноябренә альбом 25 млн дана тираж менән тарала, донъяның күп хит-парадтары башында була, бер нисә ай буйы Бөйөк Британияла UK Album Chart чартында (23 аҙна № 1, ҡатын-ҡыҙ йырсылар өсөн рекорд) һәм Америкала Billboard 200-ҙә (24 аҙна № 1, сирек быуат рекорды) беренсе урынды тота, шулай итеп, йыл бестселлерына әүерелә.

«21» төп ''Billboard'' һәм ''Rolling Stone'' журналдары версияһы буйынса 2011 йылдың иң яҡшы альбомы тип таныла.

2012 йылдың 12 февралендә Лос-Анджелеста 54-се «Грэмми» музыкаль премияһын тапшырыу тантанаһында диск йылдың Иң яҡшы альбомы тип табыла.

Альбом ике йыл рәттән (2011 һәм 2012) АҠШ-ла иң яҡшы була (быға тиклем йырсы Майкл Джексондың ''Thriller'' дискыһы ғына 1983 һәм 1984 йылдарҙа ошо баһаға өлгәшә).

Бөгөнгө көнгә Адель йөҙҙән ашыу төрлө наградаға эйә, улар араһында «Британ Империяһы ордены» бар&lt;ref&gt;{{cite web
 | author        = 
 | datepublished = 
 | url           = http://www.lenta.ru/news/2009/02/09/bestnew/
 | title         = Адель стала «Дебютом года» на Грэмми-2009
 | publisher     = www.lenta.ru
 | accessdate    = 2010-05-03
 | archiveurl    = http://www.webcitation.org/66EYL5mx6
 | archivedate   = 2012-03-17
}}&lt;/ref&gt;. Йырсы шулай уҡ Гиннесстың рекордтар китабына индерелгән. Был Китаптың яңы баҫмаһында йырсының өс уникаль ҡаҙанышы теркәлгән: Адель 11 аҙна рәттән һәм дөйөм алғанда 21 аҙна буйы альбомы британ чартының беренсе юлында торған тәүге яңғыҙ йырлаусы башҡарыусы тип танылған. Һәм тағы ла ул — ике альбомы һәм ике синглы бер юлы хит-парадтың тәүге биш урынында торған берҙән-бер артистка.

== Биографияһы ==
1988 йылдың 5 майында [[Бөйөк Британия]]ның баш ҡалаһы [[Лондон]]да тыуған.
 
Адель Эдкинс тәүге тапҡыр мәктәптә сығыш яһай, ул «Rise» йырын (Габриэлдең хиты) башҡара. Был осорҙа ул яратҡан йырсылары Этта Джеймс менән Дасти Спрингфилд йоғонтоһо аҫтында була, ә уларҙың пластинкаларына, үҙе әйтмешләй, көтмәгәндә барып юлыға. Адель Кройдондағы Лондон башҡарыу сәнғәте һәм технологиялар мәктәбенә инә (Эми Уайнхаус, Кэти Мелуа, Леона Льюис һәм Кейт Нэш та шунда уҡый) һәм 2006 йылдың майында уны тамамлай. Ике айҙан ул үҙенең ике композицияһын PlatformsMagazine.com. онлайн арт-журналының дүртенсе баҫмаһында сығара.

Тәүге британ турнеһына Адель 2007 йылдың октябрендә сыға. Был осорҙа MySpaceта уның йәш саҡта яҙҙырған һәм, бер дуҫына бүләк ителеп, уның тарафынан ошонда урынлаштырылған демо-плёнкаһы донъя күрә. Нәҡ MySpacтағы уңышы арҡаһында Адель беренсе контрактын ала. 2007 йылдың 22 октябрендә Pacemaker Recordings лейблында (хужаһы — Джейми Ти) уның дебют синглы «Hometown Glory», Тоттенемға трибьют, донъя күрә, ул iTunesта «Аҙна синглы» тип табыла, ә 2008 йылдың апрелендә сингл, «Skins» сериалы саундтрегында файҙаланылғандан һуң, йәнә британ топ-40-ына эләгә&lt;ref name=&quot;chartstats&quot;&gt;{{cite web
 | author        = 
 | datepublished = 
 | url           = http://www.chartstats.com/artistinfo.php?id=11574
 | title         = Adele UK hits
 | publisher     = www.chartstats.com
 | accessdate    = 2010-05-03
 | archiveurl    = http://www.webcitation.org/66EYMabH3
 | archivedate   = 2012-03-17
}}&lt;/ref&gt;.

2007 йылдың декабрендә Адель ''Brit Awards Critics' Choice Award'' наградаһын (альбомһыҙ артисҡа тапшырыла) ала. Яңы контрактҡа — XL Recordings менән контрактҡа — ҡул ҡуйыла һәм икенсе сингл «Chasing Pavements» сығарыла, ул бер ай буйы британ хит-парадының 2-се урынын тота. 2008 йылдың ғинуарында уның ''19'' тигән дебют альбомы сыҡҡандан һуң бер аҙна тигәндә милли хит-парадтың беренсе юлын биләй һәм, бер айҙа 500 меңлек тираж йыйып, «ағалтын» статусын ала. 2008 йылдың мартында Адель Columbia Records менән Америкала контрактҡа ҡул ҡуя һәм АҠШ, Канада буйлап уңышлы гастролдә йөрөй. 2008 йылдың 20 июне уның дебют альбомы АҠШ-та&lt;ref name=&quot;allmusic&quot;&gt;{{cite web
 | author        = 
 | datepublished = 
 | url           = http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&amp;sql=11:kvftxqldldde
 | title         = Adele biography
 | publisher     = www.allmusic.com
 | accessdate    = 2010-05-03
 | archiveurl    = http://www.webcitation.org/66EYNk2AR
 | archivedate   = 2012-03-17
}}&lt;/ref&gt; сыға, #10 кимәлен яулай&lt;ref name=&quot;billboard_200&quot;&gt;{{cite web
 | author        = 
 | datepublished = 
 | url           = http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&amp;sql=11:kvftxqldldde~T5
 | title         = Adele Billboard 200
 | publisher     = www.allmusic.com
 | accessdate    = 2010-05-03
 | archiveurl    = http://www.webcitation.org/66EYOoY5W
 | archivedate   = 2012-03-17
}}&lt;/ref&gt;.

2010 йылда Адель «Hometown Glory» синглы менән «Грэмми» премияһына тәҡдим ителә («Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ башҡарыуы»)&lt;ref&gt;[http://www.cbsradio.com/press_center/releases/pressrelease140143-2-10-2011.html Two-time Grammy® Award winner Adele to perform on CBS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111127161126/http://www.cbsradio.com/press_center/releases/pressrelease140143-2-10-2011.html |date=2011-11-27 }} {{недоступная ссылка|число=05|месяц=09|год=2013|url=http://www.cbsradio.com/press_center/releases/pressrelease140143-2-10-2011.html|id=20110315}} ''CBS Radio'' Retrieved February 23, 2011&lt;/ref&gt;. Сентябрҙә (''The X Factor'' ҙа йырлағандан һуң) уның башҡарыуында Боб Диландың «Make You Feel My Love» кавер-версияһы тағы ла британ чарттарына инә һәм 4-се урынға тиклем күтәрелә&lt;ref&gt;[http://www.nme.com/news/oasis/53223 Oasis, Radiohead and Adele set for chart re-entries thanks to 'The X Factor'? ''NME'' 29 September 2010]&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 24 ғинуарында Бөйөк Британияла йырсының икенсе студия альбомы ''21'' сыға; американ релизы 22 февралдә була&lt;ref name=&quot;Billboard21&quot;&gt;[http://www.billboard.com/news/adele-to-release-21-sophomore-album-in-february-1004125066.story?tag=hpfeed#/news/adele-to-release-21-sophomore-album-in-february-1004125066.story?tag=hpfeed Adele to Release '21' Sophomore Album in February Billboard 2 November 2010]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SecondAlbum&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a285526/adele-announces-second-album-details.html|title=Adele announces second album details|last=Levine|first=Nick|date=2 November 2010|work=[[Digital Spy]]|publisher=Hachette Filipacchi (UK) Ltd|accessdate=2 November 2010|archiveurl=http://www.webcitation.org/66EYPY06I|archivedate=2012-03-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101105024406/http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a285526/adele-announces-second-album-details.html |date=5 November 2010 }}&lt;/ref&gt;. Тәнҡитселәр пластинканың яңғырашында бер аҙ үҙгәрештәр шәйләнеүен билдәләй: кантри музыкаһына оҡшашлыҡ бар, тиҙәр&lt;ref name=&quot;Spin21&quot;&gt;[http://www.spin.com/articles/adele-new-record-quite-different Adele: New Record is 'Quite Different' Spin Magazine 2 November 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150511211143/http://www.spin.com/articles/adele-new-record-quite-different |date=11 May 2015 }}&lt;/ref&gt;. «Rolling in the Deep» альбомынан беренсе сингл 7 аҙна буйы Billboard Hot 100 исемлегендә беренсе юлды биләп тора, британ башҡарыусылары өсөн был һирәк күренеш. Альбом Бөйөк Британия (6 аҙна лидер)&lt;ref name=&quot;21_uk&quot;&gt;{{cite web
 | author        = 
 | datepublished = 
 | url           = http://www.chartstats.com/release.php?release=49903
 | title         = 21 Adele: UK Charts
 | publisher     = www.chartstats.com
 | accessdate    = 2011-01-01
 | archiveurl    = http://www.webcitation.org/66EYQqnIX
 | archivedate   = 2012-03-17
}}&lt;/ref&gt;, Ирландия, Германия, Голландия, Яңы Зеландия, Швейцария, Австрия, Бельгия хит-парадтарында тәүге урындарҙы алып килә, ә 2011 йылдың мартында Billboard 200-ҙә беренсе урынға сыға&lt;ref name=&quot;billboard_200&quot; /&gt;.

Икенсе сингл (йырсы тарафынан Brit Awards тапшырылғанда башҡарыла), «Someone Like You», Британияла 1-се урынды ала&lt;ref name=&quot;chartstats&quot; /&gt;. Official Charts Company мәғлүмәттәренән күренеүенсә, ике сингл һәм ике альбом менән бер юлы тәүге «бишәү» эсенә ингән Адель тарихта The Beatles (1964) төркөмөнән һуң икенсе булып ошондай һөҙөмтәгә өлгәште&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/music/2011/feb/22/adele-matches-beatles-chart-success Adele matches the Beatles in latest chart success] ''The Guardian'' Retrieved 23 February 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/showbiz/bizarre/3423559/Singer-Adele-makes-it-to-the-top-of-the-charts.html It’s A-dell of a week for chart star] ''The Sun'' Retrieved 23 February 2011&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың ноябре башында тауыш бәйләүестәренә операция яһатыуға бәйле Аделдең концерттары ҡуйылмаясағы тураһында хәбәр ителә .

2012 йыл башында Аделдең «Set Fire to the Rain» тигән йыры АҠШ-тың милли хит-парадына — «Биллборд» журналының «ҡыҙыу йөҙлөгө» иҫәбенә эләгә.

2012 йылдың майына Бөйөк Британияла Аделдең «21» тигән альбомының 4 274 300 дана күсермәһе тарала. Шулай итеп, диск британ медиабаҙары тарихындағы иң уңышлы биш релиз исемлегенә инә&lt;ref&gt;[http://www.billboard.com/news#/news/adele-s-21-beats-michael-jackson-s-thriller-1006953752.story/ Adele’s '21' Beats Michael Jackson’s 'Thriller' in U.K. Sales]&lt;/ref&gt;.

2012 йылдың майында Адель, 20 номинацияның 12-һендә награда алып, Billboard Music Award премияһының триумфаторы була&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2012/05/21/billboard/ Адель стала триумфатором Billboard Music Award]&lt;/ref&gt;.

2012 йылда Адель Джеймс Бонд тураһында сираттағы «[[007: Координаты «Скайфолл»|007: Координаты „Скайфолл“]]» тигән фильмдың саундтрегы өсөн «Skyfall» тигән йырын яҙҙыра&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2012/09/17/adele/|title=Адель записала трек для новой серии бондианы|date=2012-09-17|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2012-10-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BdTW9RL6|archivedate=2012-10-23}}&lt;/ref&gt;. Йырсы был йырҙы яҙған өсөн Пол Эпворт менән бергә «Иң яҡшы йыр» категорияһында «Алтын глобус» һәм «Оскар» премияларына (2013)&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.spin.com/articles/taylor-swift-adele-golden-globes-best-song-nominations-2013|title=Golden Girls: Taylor Swift, Adele Nominated for Best Song Golden Globe|publisher=''Spin''|author=Кайл Макговерн|date=13 декабря 2012|lang=en|accessdate=2012-12-26}}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ «Кино, телевидение йә башҡа төрлө визуаль тамаша өсөн яҙылған иң яҡшы йыр» номинацияһында «Грэмми» премияһына(2014) лайыҡ була.

2014 йылда мәҙәниәт һәм сәнғәтте үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары өсөн Адель «Британ империяһы ордены» менән бүләкләнә.

== Шәхси тормошо ==
2011 йылдан Адель Саймон Конекки (1974)&lt;ref&gt;[http://www.famoushookups.com/site/celebrity_profile.php?name=Adele&amp;amp;celebid=15478/ Who is Adele Dating? | Married Divorced Children Ex | FamoisHookups.com]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; менән ғәмәли никахта тора. 2012 йылдың 19 октябрендә уларҙың улы — Анджело Джеймс Конекки тыуҙы.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://celebritybabies.people.com/2012/10/21/adele-simon-konecki-welcome-a-son/|title=Adele Welcomes a Son|publisher=People|date=21 October 2012|accessdate=2012-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121021190252/http://celebritybabies.people.com/2012/10/21/adele-simon-konecki-welcome-a-son/|archivedate=2012-10-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.etonline.com/news/126084_Report_Adele_Has_Baby_Boy/index.html/ Report: Adele Has Baby Boy!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130515094111/http://www.etonline.com/news/126084_Report_Adele_Has_Baby_Boy/index.html |date=2013-05-15 }}&lt;/ref&gt;

== Дискография ==
{{main|Дискография Адели}}
* 19 (2008)
* 21 (2011)
* 25 (2015)&lt;ref&gt;[http://www.thewire.com/entertainment/2013/04/new-adele-album-2014-release-date/64632/ Are You Ready for a New Adele Album? Because She Is. The Wire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150612162211/http://www.thewire.com/entertainment/2013/04/new-adele-album-2014-release-date/64632/ |date=2015-06-12 }}&lt;/ref&gt;
*30 (2021)

== Наградалары ==
{{main|Список наград и номинаций Адели}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания|2}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация|Тема=Адель}}
* [http://adele.tv/ Рәсми сайт]
* {{ВТ-ЛП|Адель}}
* [http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/a-star-is-born-but-is-adele-worth-all-the-hype-777865.html Статья в Independent]
* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7169307.stm Soul singers top new talent list] BBC News website, 4 January 2008
* [http://observer.guardian.co.uk/magazine/story/0,,2245947,00.html  Сильвия Паттерсон, ''Mad about the girl'' ] The Observer, 2008 йылдың 27 ғинуары

{{start box}}
{{succession box
|title  = [[Sound of…]]
|years  = 2008
|before = [[Мика]]
|after  = [[Литл Бутс]]
}}
{{end box}}

{{библиоинформация}}

[[Категория:Адель]]
[[Категория:Бөйөк Британияның йырсылары]]
[[Категория:BRIT Awards премияһы лауреаттары]]
[[Категория:«Грэмми» премияһы лауреаттары]]
[[Категория:«Оскар» премияһы лауреаттары]]
[[Категория:«Алтын глобус» премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Billboard Hot 100 башында торған башҡарыусылар]]
[[Категория:Бөйөк Британияның автор башҡарыусылары]]
[[Категория:XL Recordings башҡарыусылары]]</text>
      <sha1>tj9du5zn8ba7m5w6qtf092kyyb0djdo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аун Сан Су Чжи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86474</id>
    <revision>
      <id>1306352</id>
      <parentid>1178872</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T07:07:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18656" sha1="73e9z4icb93iafqbueq4ptzd7olyugb" xml:space="preserve">{{Политик
 |Имя                  = До Аун Сан Су Чжи
 |Оригинал имени       = {{lang-my|အောင်ဆန်းစုကြည်}}
 |Изображение          = Aung San Suu Kyi.jpg
 |Ширина               = 250px
 |Описание изображения = 
 |Имя при рождении     = 
 |Псевдонимы           = 
 |Дата рождения        = 19.6.1945
 |Место рождения       = Янгон, [[Британия империяһы|Британ Бирмаһы]]
 |Дата смерти          = 
 |Место смерти         = 
 |Гражданство          = {{MMR}}
 |Образование          = высшее
 |Учёная степень       = фәлсәфә докторы
 |Учёное звание        = 
 |Национальность       = бирман
 |Вероисповедание      = [[буддизм]] (Тхеравада)
 |Партия               = Демократия өсөн милли лига
 |Основные идеи        = 
 |Род деятельности     = мьянма сәйәси эшмәкәре, хәрби хунтаға оппозиция лидеры
 |Отец                 = Аун Сан
 |Мать                 = Кхи Чжи
 |Супруг               = 
 |Дети                 = 
 |Награды              = {{Нобелевская медаль|1991}} [[Нобель тыныслыҡ премияһы]]
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Президентская медаль Свободы}}{{!!}}{{Компаньон ордена Австралии}}
{{!}}}
* АҠШ Конрессы алтын миҙалы
* Улоф Пальме премияһы ([[Швеция]], 2005)
 |Автограф             = 
 |Ширина автографа     = 
 |Сайт                 = 
 |Викисклад            = 
}}

До '''Аун Сан Су Чжи''' ({{lang-my|အောင်ဆန်းစုကြည်}}; [[19 июнь]] [[1945 йыл]]) — [[Мьянма]] сәйәси эшмәкәре, хунтаға оппозицион «Демократия өсөн милли лига»ның лидеры, [[Нобель премияһы]] лауреаты (1991).

== Биографияһы ==
Аун Сан Су Чжи [[Янгон]] ҡалаһында 1945 йылдың 19 июнендә тыуған. Уның атаһы ''Аун Сан'' хәҙерге Мьянма ҡораллы көстәрен нигеҙләүсеһе булған һәм 1947 йылда [[Британия империяһы]] менән Бирманың бойондороҡһоҙлоғо хаҡында һөйләшеүҙәрҙә ҡатнашҡан, шул уҡ йылда башҡа хөкүмәт ағзалары менән үлтерелә. Аун Сан Су Чжины һәм тағы ла ике улдарын әсәләре — билдәле сәйәсмән ''Кхи Чжи'' тәрбиәләй&lt;ref&gt;[http://macampaign.org.uk/aboutburma/aung_san_suu_kyi.htm A biography of Aung San Suu Kyi]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

1960 йылда Кхи Чжи [[Һиндостан]]ға илсе итеп тәғәйенләнә һәм ғаиләһе менән шунда күсә. Аун Сан Су Чжи белемен [[Нью-Дели]] ҡалаһында дауам итә һәм урындағы колледжын 1964 йылда тамамлай. Һуңынан Оксфорд университетының Санкт-Хью колледжына ([[Бөйөк Британия]]) уҡырға инә. 1969 йылда философия, сәйәсәт һәм иҡтисад өлкәләрендә бакалавр дәрәжәһен ала. Университетты тамамланғандан һуң [[Нью-Йорк]]та [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]нда эшләй.

1972 йылда Аун Сан Су Чжи тибет белгесе ''Михаэль Эйрис'' менән никахлаша, уларҙың ике улдары була: Александр һәм Ким. 1985 йылда Аун Сан Су Чжи ''Лондон университеты''нда фәлсәфә докторы дәрәжәһен ала. 1990 йылда ошо уҡ университетта хөрмәтле ағзаһы итеп һайлана&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/world/2009/jun/18/aung-san-suu-kyi-burma-photograph Before the storm: Aung San Suu Kyi photograph peels back the years]. ''The Guardian''.&lt;/ref&gt;.

1988 йылда Аун Сан Су Чжи ауырыу әсәһенә ярҙам итер өсөн Бирмаға ҡайта. Һуңынан ул демократик хәрәкәтте етәкләй башлай.

== Сәйәси карьера ==

1988 йылда Бирманың хәрби етәксеһе генерал ''У Не Вин'' отставкаға китә һәм илдә демократия урынлаштырыр өсөн демонстрациялар була. 1988 йылдың 26 авгусында [[Шведагон пагодаһы]] янында йыйылған ярты миллион халыҡ алдында Аун Сан Су Чжи илдә демократик власть урынлаштырыу тураһындағы телмәре менән сығыш яһай. Әммә тарихта ''8888 ихтилалы'' исеме аҫтында ҡалған күтәрелештәр ҡаты баҫтырылалар. Сентябрҙә илдәге юғары власты яңы хәрби хунта үҙ ҡулына ала&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/peace/laureates/1991/kyi-bio.html|title=Aung San Suu Kyi&amp;nbsp;— Biography|publisher=Сайт Нобелевской премии|archiveurl=http://www.webcitation.org/68etYaPmq|archivedate=2012-06-24}}&lt;/ref&gt;.

[[Махатма Ганди]] һәм [[Мартин Лютер Кинг]] тәғлимәттәренә, буддизм концепцияларына таянып, Аун Сан Су Чжи илдә демократик власть урынлаштырыр өсөн сәйәсәт менән шөғөлләнә башлай һәм 1988 йылдың 27 сентябрендә «Демократия өсөн милли лига» партияһын нигеҙләй. 1989 йылдың 20 июлендә ул ҡулға алына һәм өйҙәге тотҡонлоҡта тотола. Аун Сан Су Чжиға илдән китеү шарты менән ирек тәҡдим иткәндәр, әммә ул был тәҡдимдән баш тарта&lt;ref&gt;{{cite news | title = Profile: Aung San Suu Kyi |publisher=Би-Би-Си| date = 25 May 2006| url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/1950505.stm}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Secretary Clinton Meets Daw Aung San Suu Kyi for Dinner (6437451337).jpg|thumb|Аун Сан Су Чжи АҠШ-тың Дәүләт секретары [[Хиллари Клинтон]] менән (1 декабрь 2011)]]
1990 йылда хәрби хунта парламентҡа һайлауҙар уҙғара, һөҙөмтәлә «Демократия өсөн милли лига» партияһы 59 % тауыш йыйып парламентта 80 % мандат ала. Әммә партияның лидеры Аун Сан Су Чжиға үҙ кандидатураһын ҡуйырға рөхсәт ителмәй, шуға ҡарамаҫтан уға премьер-министр вазифаһын биреләсәк тип күрәҙәсәлек иткәндәр. Әммә хәрби хунта һайлауҙарҙың һөҙөмтәләрен ғәмәлдән сыҡҡан тип иғлан итә, ә Аун Сан Су Чжи өйҙәге тотҡонлоҡта Янгонда ҡалыуын дауам итә. Был ваҡытта уға Европа парламентының Сахаров исемендәге премия һәм 1991 йылда Нобель тыныслыҡ премияһы бирелә&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://women.amnestyusa.org/defenders/aungsansuukyi.asp |archiveurl=http://web.archive.org/web/20060821052840/http://women.amnestyusa.org/defenders/aungsansuukyi.asp |archivedate=21 August 2006 |title=Daw Aung San Suu Kyi, Burma's Icon of Democracy, Hope and Grace Under Pressure |publisher=Amnesty International Women's Action Council Stop Violence Against Women Campaign }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060821052840/http://women.amnestyusa.org/defenders/aungsansuukyi.asp |date=21 August 2006 }}&lt;/ref&gt;.

1996 йылдың 9 ноябрендә Аун Сан Су Чжи башҡа «Демократия өсөн милли лига» партияһы менән барған автоколонна 200-гә яҡын ҡораллы кешеләр менән һөжүм ителә. Партия полицияға ғариза яҙа, әммә полиция эҙләнеүҙәре бер нимәгә лә килтермәй&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://aappb.org/bio_pdf/Aung_San_Su_Kyi_bio_1_Oct_2009.pdf|title=Aung San Suu Kyi profile|publisher=Assistance Association for Political Prisoners (Burma)|archiveurl=http://www.webcitation.org/68etZNuQb|archivedate=2012-06-24}}&lt;/ref&gt;.

1988—2010 йылдар араһында төрлө ғәйепләүҙәр менән 15 йыл дауамында өйҙәге тотҡонлоҡта тотолған, уға был ваҡытта партия яҡлылары һәм сит ил кешеләре менән осрашыу тыйылған&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=sZFpURJGv00&amp;feature=related Aung San Suu Kyi interview (video)]. YouTube&lt;/ref&gt;. 1994 йылдың 26 сентябрендә ул хәрби хунтаның рәйесе генерал ''Тан Шве'' менән осраша&lt;ref&gt;[http://www.burmacampaign.org.uk/aboutburma/aung_san_suu_kyi.htm A biography of Aung San Suu Kyi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090219142400/http://www.burmacampaign.org.uk/aboutburma/aung_san_suu_kyi.htm |date=2009-02-19 }}&lt;/ref&gt;.

2002 йылдың 6 майында БМО хәрби хунта менән һөйләшеүҙәр алып барғандан һуң, Мьянма хөкүмәте Аун Сан Су Чжины иреккә сығара&lt;ref&gt;[http://www.burmacampaign.org.uk/aboutburma/aung_san_suu_kyi.htm Biography Aung San Suu Kyi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090219142400/http://www.burmacampaign.org.uk/aboutburma/aung_san_suu_kyi.htm |date=2009-02-19 }}, Burma Campaign&lt;/ref&gt;. 2003 йылдың 30 майында Депайин ҡалаһынан алыҫ түгел урында Аун Сан Су Чжи барған автоколоннаға йәнә ҡораллы һөжүм яһала, күп кенә кешеләр үлтерелә һәм яралана&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.aseanmp.org/resources/Depayin%20Massacre.pdf |title=The Depayin Massacre 2 Years On, Justice Denied |date=30 мая 2005 |format=PDF |publisher=ASEAN Inter-Parliamentary Burma Caucus }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614185341/http://www.aseanmp.org/resources/Depayin%20Massacre.pdf |date=2007-06-14 }}&lt;/ref&gt;. Аун Сан Су Чжины машина йөрөтөүсеһе ҡотҡара, ләкин тиҙҙән хөкүмәт уны Янгондағы төрмәгә яба, һуңыраҡ өйҙәге тотҡонлоҡта тотола&lt;ref&gt;{{cite news | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3119038.stm | title =Suu Kyi has 'major' operation |publisher=BBC News  | date =19 сентября 2003 | location=London}}&lt;/ref&gt;.

2009 йылда БМО-ның Генераль секретары [[Пан Ги Мун]] Мьянмаға уның хөкүмәтенән демократик реформалар башланыуын һәм оппозиционерҙарҙы азат итеүҙе ирешер өсөн бара. Мьянманан китер алдынан Пан Ги Мун уға генерал Тан Швеға Аун Сан Су Чжи менән осрашырға рөхсәт бирмәүенә ризаһыҙлыҡ белдерә&lt;ref&gt;{{cite web|author=John Heilprin|url=http://www.thejakartapost.com/news/2009/07/05/un-chief-leaves-myanmar-039disappointed039-with-junta.html|title=UN chief leaves Myanmar 'disappointed' with junta|work=The Jakarta Post|date=5 июля 2009|archiveurl=http://www.webcitation.org/68eteYD59|archivedate=2012-06-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120725105202/http://www.thejakartapost.com/news/2009/07/05/un-chief-leaves-myanmar-039disappointed039-with-junta.html |date=2012-07-25 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Aung San Suu Kyi speaking to supporters at National League for Democracy (NLD) headquarter.jpg|thumb|250px|Аун Сан Су Чжи үҙенең яҡлылары алдынды сығыш яһай]]
2010 йылдың 13 ноябрендә Аун Сан Су Чжины өйҙәге тотҡонлоҡтан азат ителә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2010/11/101113_suu_kyi_released.shtml|title=Лидер оппозиции Бирмы вышла на свободу|publisher=Би-би-си|date=13 ноября 2010 года}}&lt;/ref&gt;. Пан Ги Мун илдең хөкүмәтен демократик юлда булыуын дауам итергә кәрәклеген белдерә һәм Аун Сан Су Чжи менән осрашҡан саҡта уны «бөтә донъя өсөн өмөт символы» тип атай&lt;ref&gt;{{cite web
 | url         = http://www.un.org/russian/news/fullstorynews.asp?newsID=17412
 | title       = Пан Ги Мун назвал Аунг Сан Су Чжи «символом надежды для всего мира»
 | work        = Центр новостей ООН
 | date        = 01.05.2012
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/68ethEeGI
 | archivedate = 2012-06-24
}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 1 декабрендә Аун Сан Су Чжи Янгонда АҠШ-тың Дәүләт секретары [[Хиллари Клинтон]] менән осраша&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.nytimes.com/2011/12/02/world/asia/us-will-relax-curbs-on-aid-to-myanmar.html | work=The New York Times | title=Clinton Says U.S. Will Relax Some Curbs on Aid to Myanmar | date=1 декабря 2011}}&lt;/ref&gt;, ә 2011 йылдың 21 декабрендә ул [[Таиланд]] премьер-министры Йинглак Чиннават менән осраша&lt;ref&gt;{{cite news|title=PM Yingluck backs Suu Kyi in landmark Myanmar talks|url=http://www.manager.co.th/Home/ViewNews.aspx?NewsID=9540000162276|newspaper=WBDJ7|date=21 December 2011|accessdate=10 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120723200819/http://www.manager.co.th/Home/ViewNews.aspx?NewsID=9540000162276|archivedate=23 July 2012}}&lt;/ref&gt;.

2012 йылғы Мьянмала парламент һайлауҙарында Аун Сан Су Чжи депутат итеп һайлана&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-17577620|title=Burma's Aung San Suu Kyi wins by-election: NLD party|date=1 April 2012|publisher=BBC News|archiveurl=http://www.webcitation.org/68etjNq01|archivedate=2012-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ru.euronews.com/2012/04/02/suu-kyi-hopes-for-new-era-after-myanmar-vote/|title=Аун Сан Су Чжи: “в Мьянме – новая эра”|date=2 апреля 2012|publisher=Euronews|archiveurl=http://www.webcitation.org/68eyKxbf9|archivedate=2012-06-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120724192157/http://ru.euronews.com/2012/04/02/suu-kyi-hopes-for-new-era-after-myanmar-vote |date=2012-07-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.youtube.com/watch?v=JO0jM7ymHE0|title=Winning NLD candidate list announced in state tv|last=Kyaw Myo Win|date=2 April 2012|publisher=MRTV|accessdate=2 April 2012}}&lt;/ref&gt;.

== Факттар ==

''U2'' төркөмөнөң «Walk On» йыры Аун Сан Су Чжиға бағышланған.

2006 йылда «New Statesman» журналы менән төҙөлгән «Беҙҙең заман ҡаһарманы» исемлегендә уға беренсе урын бирелә&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.newstatesman.com/200605220016 |title=Heroes of our time - the top 50 |last=Cowley | first=Jason |date=22 May 2006 |publisher=New Statesman |accessdate=4 October 2007}}&lt;/ref&gt;.

2007 йылда [[Канада]] парламенты ҡарарына ярашлы Аун Сан Су Чжиға Канаданың хөрмәтле гражданлығы бирелә. 2008 йылда [[АҠШ]]-тың юғары бүләге — АҠШ Конрессы алтын миҙалы менән бүләкләнә. Аун Сан Су Чжи шулай уҡ [[Франция]]ның юғары бүләге — Почётлы легион Ордены менән бүләкләнә&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://ru.euronews.com/2012/01/15/france-promises-rewards-for-reformist-myanmar/| work=euronews| title=Орден Почетного легиона за заслуги перед Мьянмой| date=15 января 2012| accessdate=2015-05-10| archiveurl=https://web.archive.org/web/20120429032640/http://ru.euronews.com/2012/01/15/france-promises-rewards-for-reformist-myanmar/| archivedate=2012-04-29}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылда режиссёр Люк Бессондың «Леди» исемле биографик фильмы сыға. Фильмдың сценарийын Ребекка Фрейн яҙа, төп ролдә — Аун Сан Су Чжи ролен Мишель Йео башҡара&lt;ref&gt;[http://www.imdb.com/title/tt1802197/ The Lady (2011) — IMDb]&lt;/ref&gt;.

Аун Сан Су Чжи — Социнтерндың махсус хөрмәтле вице-президенты.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

{{Яҡшы мәҡәлә|Сәйәсәт}}

[[Категория:Нобель тыныслыҡ премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Сахаров исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:Пацифистар]]
[[Категория:Сәйәсмән ҡатын-ҡыҙҙар]]
[[Категория:Мьянма шәхестәре]]
[[Категория:Конгрестың Алтын Миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Нобель премияһы лауреаты булған ҡатын-ҡыҙҙар]]</text>
      <sha1>73e9z4icb93iafqbueq4ptzd7olyugb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бампер (китап автобусы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90145</id>
    <revision>
      <id>1306387</id>
      <parentid>1266834</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T10:18:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10746" sha1="lwuboyrtzkh7q7ju4c9ycv68g61jyak" xml:space="preserve">{{Компания карточкаһы
 |название             =  «Бампер» балалар китап автобусы 
 |логотип              = 
 |тип                  = 
 |листинг на бирже     = 
 |деятельность         = культурно-просветительская 
 |девиз                = 
 |основана             = [[2010]]
 |преемник             = 
 |прежние названия     = 
 |основатели           = Анна Тихомирова
 |расположение         = [[Мәскәү]] {{RUS}}
 |ключевые фигуры      = 
 |отрасль              = Тәгәрмәсле китап магазины 
 |продукция            =
 |оборот               = 8 млн һум тирәһе (2013 йыл)
 |чистая прибыль       =  
 |активы               =   
 |рыночная стоимость   = 
 |число сотрудников    = 
 |материнская компания = «Культура детства» фонды
 |дочерние компании    =   
 |сайт                 = www.bumperbooks.ru
}}

'''«Бампер» балалар китап автобусы''' — [[социаль эшҡыуарлыҡ]] өлкәһендәге проект, тәгәрмәсле китап магазины һәм китап клубы. Проекттың маҡсаты — хәҙерге балалар әҙәбиәтен һәр кемгә еткереү, шул иҫәптән эре йәшәү үҙәктәренән алыҫта йәшәүселәр өсөн дә.

== Тарихы ==
Проект Мәскәүҙә «Перекрёсток» үҫмерҙәргә психологик ярҙам итеү үҙәге базаһында барлыҡҡа килә. Үҙәктең етәксеһе Анна Тихомирова китап магазины асырға була, әммә аҡсаһы тик автобус һатып алырға ғына етә. Автобусты төрлө төҫтәге һүрәттәр менән биҙәргә үҙәктәге балалар ярҙам итә, автобустың эсендә уҡыу залы атмосфераһы булдырыла. Ҡорамалдар һатып алырға Михаил Прохоров фонды ярҙам итә.

2011 йылда «[[Рәсәй таянысы]]» менән бергә хәйриә туры сиктәрендә Краснодар крайында булалар. Оҙаҡ та үтмәй «Бизнес-Успех» конкурсында «Социаль-яуаплы эшҡыуар» номинацияһында беренсе урын алалар һәм «Creative Business Cup» ижади эшҡыуарлыҡ конкурсында финалист булалар.

2013 йылда проекттың эксперттары «Baby-НОС» әҙәби конкурсында жюри булалар — «[[НОС (премия)|НОС]]» балалар премияһы юрауынса&lt;ref name=&quot;letidor.ru&quot;&gt;{{cite news |title= Baby-НОС: выбрали лучшую детскую книгу |publisher= letidor.ru |url= http://letidor.ru/article/baby_nos_vybrali_luchshuyu_det_37819/ |lang= ru |accessdate= 2015-06-09 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20150518082436/http://letidor.ru/article/baby_nos_vybrali_luchshuyu_det_37819/ |archivedate= 2015-05-18 }}&lt;/ref&gt;.

2014 йылда проект ике яңы автобус һатып ала, иҫкеһе һәр ваҡыт боҙолған булған. Шул уҡ йылды проект күсмә балалар уҡыуы, Astrid Lindgren Memorial Award-2015 балалар премияһына наминант булалар. Ул [[Рәсәй]]ҙән барғандар араһында дүртенсе урын ала, унда 61 илдән 197 ҡатнашыусы була, улар арһында Урсула Ле Гуин, Ульф Старк, Патрик Несс һымаҡ абруйлы ҡатнашыусылар ҙа була&lt;ref name=&quot;Новый бизнес3&quot;&gt;{{cite news |title= Лучший бампер в мире |publisher= Портал «Новый бизнес: социальное предпринимательство» |url= http://www.nb-forum.ru/news/luchshii-bamper-v-mire.html |lang= ru |accessdate= 2015-06-09 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20150518083718/http://www.nb-forum.ru/news/luchshii-bamper-v-mire.html#ixzz3ZSX9EJVC |archivedate= 2015-05-18 }}&lt;/ref&gt;. Ощо ваҡытҡа автобус Рәсәйҙең 60 ҡалаһында булып, 80 мең километр юл үткән була.

2015 йылда китап автобусы [[Lipton]] ойойошмаһы үткрәгән Goodstarter социаль эшҡыуарлыҡ буйынса беренсе конкурсында еңеүсе булалар. Конкурста еңгән өсөн проектҡа 300 мең һум аҡса бирәләр&lt;ref name=&quot;Новый бизнес&quot;&gt;{{cite news |title= Победили книжки |publisher= Портал «Новый бизнес: социальное предпринимательство» |url= http://www.nb-forum.ru/news/pobedil-bamper.html |lang= ru |accessdate= 2015-06-09 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20150518083721/http://www.nb-forum.ru/news/pobedil-bamper.html |archivedate= 2015-05-18 }}&lt;/ref&gt;.

== Эшмәкәрлеге ==
{{External media
|image1=[http://ic.pics.livejournal.com/goshaalex/47716303/554692/554692_original.jpg  Мәскәүҙә беренсе китап автобусы]}}

Китап автобусы интерактив һәм хәйриә үҙәге һымаҡ та, магазин һымаҡ та эшләй. Килемдән килгән аҡса балалар уҡыуын үҫтереү өсөн йүнәлтелгән социаль программаларҙы тормошҡа ашырыуға тотонола. Тағы ла аҡсаның бер өлөшө эш хаҡына, бензинға һәм автобусты ремонтлауға тотонола.

Китапты проект авторҙары төрлөл нәшриәттән алалар. Күпселектә ҙур булмаған нәшриәттәр менән эшләйҙәр, 80 процентҡа тиклем китаптар тап уларҙан алына. Анна Тихомирова һүҙҙәренсә автобуста үҙенсәлекле әҙәбиәт йыйналған, уҡыусы аудитория өсөн лайыҡлы.
{{начало цитаты}}Әгәр беҙҙең маҡсат ни тиклем күберәк китап һатыу булһа, беҙҙең кәшәтәләрҙә бөтөнләй икенсе тышлы китаптар булыр ине. {{конец цитаты|источник=проектҡа нигеҙ һалыусы Анна Тихомирова&lt;ref&gt;{{cite web|author= |title=Книжный клуб для счастливых детей |url=http://www.nb-forum.ru/interesting/stories/knizhnyy-klub-dlya-schastlivyh-detey.html#ixzz3ZSIho3oN |publisher=Новый бизнес |date=2011 |accessdate=2015-05-07}}&lt;/ref&gt;}}.

Автобуста махсус ҡумта бар, унда һәр теләгән кеше һатып алған китабын һала ала, һуңынан ул китаптар балалар йорттарында тәрбиәләнеүселәргә бирелә. Һәр шундай тапшырыуҙа хикәйә һөйләп, балаларҙың әҙәби аң (ҡараш, белем) даирәһен киңәйтеү өсөн алып барыла. Ике аҙна эсендә проект ошондай китаптар йыйнай, һуңынан балалар йорттарына тапшырыла.

== Тәнҡит ==
Проектҡа ҡараш төрлө. Проект авторҙары һүҙҙәренсә, улар йыш ҡына хәйриә эшмәкәрлеге менән үҙҙәренә реклама эшләйҙәр һәм күберәк аҡса эшләргә тырышалар тип ғәйәпләйҙәр.

Үҙҙәренең проекын авторҙар уникаль ти, сөнки ул үҙенә китап магазины социаль проект элементтарын ала: донъяла башҡа китап автобустары бар, әммә улар йә магазин, йә библиотека&lt;ref name=&quot;Большой город&quot;&gt;{{cite news | title=Если дети не любят читать | publisher=Большой город | url=http://bg.ru/society/knizhnyj_avtobus_bamper_kak_literatura_pomogaet_so-21592/ | lang=ru | accessdate=2015-06-09 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150518072022/http://bg.ru/society/knizhnyj_avtobus_bamper_kak_literatura_pomogaet_so-21592/ | archivedate=2015-05-18 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* {{cite web|url=http://www.ibusiness.ru/blogs/18513|title=Книжный рейс. Можно ли заработать на хлеб, продавая литературу с колес|author=Елена Тимохина|date=2012-03-26|publisher=Бизнес-журнал № 3 за 2012 год|accessdate=2015-05-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150522004145/http://www.ibusiness.ru/blogs/18513 |date=2015-05-22 }}
* {{cite web|url=http://www.forbes.ru/forbes-woman/zhenshchiny-v-biznese/231929-komu-v-moskve-nuzhen-knizhnyi-avtobus|title=Кому в Москве нужен книжный автобус?|author=Халима Мирсияпова|date=2013-01-11|publisher=Forbes|accessdate=2015-05-16}}
* [http://coindex.ru/companies/view/13 Каталог социальных предпринимателей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518094609/http://coindex.ru/companies/view/13 |date=2015-05-18 }}
* [http://www.chr.aif.ru/society/history/859844 Книжный автобус посетил Воронеж]
* [http://start33.ru/news/2013/11/18/bampernabu «Бампер» поддержал фестиваль «Буфест»]
* [http://www.murbiz.ru/index.php?catid=1:latest-news&amp;id=588:--l---lr&amp;option=com_content&amp;view=article Социальный проект «Детский книжный автобус „Бампер“»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518101902/http://www.murbiz.ru/index.php?catid=1:latest-news&amp;id=588:--l---lr&amp;option=com_content&amp;view=article |date=2015-05-18 }}

[[Категория:Автобус]]
[[Категория:Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡ]]</text>
      <sha1>lwuboyrtzkh7q7ju4c9ycv68g61jyak</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Авоська өмөт бүләк итә</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90480</id>
    <revision>
      <id>1306263</id>
      <parentid>1227727</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T02:23:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10431" sha1="ksjff5m0r8smoj2s0zn3p2pv7o0vmwp" xml:space="preserve">'''«Аво́ська өмөт бүләк итә»''' — авоськаларҙы полиэтилен пакеттарға альтернатива кеүек популярлаштырған һәм мөмкинселектәре сикләнгән кешеләрҙе эшкә урынлаштырған «НКО-сервис» яуалығы сикләнгән йәмғиәттең социаль-экологик проекты&lt;ref&gt;{{cite web |author= |title=Социальные предприниматели России |url=http://xn----7sbbiiebcufa4ailifhemjctdkvxd3gzisa.xn--80adxhks/content/sop/sop2014.php?nm=2&amp;ns=0 |publisher=РЦПСП |date=2014 |accessdate=2015-05-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518092138/http://xn----7sbbiiebcufa4ailifhemjctdkvxd3gzisa.xn--80adxhks/content/sop/sop2014.php?nm=2&amp;ns=0 |date=2015-05-18 }}&lt;/ref&gt;. Проектың төп ойоштороусылары — «НКО-Сервис» предприятиеһы һәм Рәсәй зәғиф кешеләре берләшмәһе. Проектың девизы: «Бер авоська миллион пластик пакетты алмаштырасаҡ».

== Тарихы ==
Евгений Рапопорт, проектың ойоштороусыһы, Billa супермаркеттарының «Һары пакет балаларға ярҙам итә» акцияһында актив ҡатнашҡандан һуң, авоськалар етештереүен башлап ебәрә. Акцияның маҡсаты — зыянлы полиэтилен пакеттарҙың таралыуын әҙәйтеү. Супермаркеттаҙа пакеттарҙы түләүле яһайҙар, ә бөтә табыш ауырыу балаларҙы дауалауға китә&lt;ref name=&quot;Smallbusiness.ru&quot;&gt;{{cite news | title= Евгений Рапопорт: к благотворительности и социуму приходишь с возрастом | publisher= Smallbusiness.ru | url= http://smallbusiness.ru/interview/3585 | lang= ru | accessdate= 2015-06-14 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20150413200819/http://smallbusiness.ru/interview/3585/ | archivedate= 2015-04-13 }}&lt;/ref&gt;. Бынан һуң Евгений Рапопортҡа авоськаларҙың масштаблы етештереүен башлау һәм быға зәғиф кешеләрҙе саҡырыу уйы килә. Уға Рәсәйҙең зәғиф кешеләре берләшмәһе ярҙам итә. Улар бергә «НКО-Сервис» предприятиеһын төҙөйҙәр.

Проект сиктәрендә һатыла торған авоськаның тәүге дизайнын Денис Симачёв уйлап таба. Андрей Шаров һәм Андрей Бартеньев авоськаларҙың серияһын уйлайҙар. Алёна Ахмадуллинанан булған дизайнер сумкаларын эшләү варианттары ҡарала ине, әммә проект был уйҙан баш тарта&lt;ref name=&quot;Smallbusiness.ru&quot;/&gt;.

Бөтә авоськалар сей иленгән ептән үрелә.

2015 йылдың апрель айына ҡарата проектың тауарҙарын Мәскәү, Санкт-Петербург, Тольятти ҡалаларындағы магазиндарҙа һәм интернет-магазин аша һатып алып була.

== Зәғиф кешеләрҙең эшкә урынлашыуы ==

Авоськаларҙы мөмкинсилектәре сикләнгән кешеләр етештерә. Евгений Рапопорт [[Советтар Союзы]]нда авоськаларҙы һуҡыр кешеләр үргәнен, ә дәүләт зәғиф кешеләрҙең эшкә урынлашыу мәсьәләһен хәл иткәнен белә. Эшҡыуар шул юл буйлап китә һәм инвалидтар өсөн эш урындар бирә&lt;ref name=&quot;Smallbusiness.ru&quot;/&gt;. Тәүге эшселәрҙе 1980-се йылдарҙа авоськалар үргән кешеләр араһында эҙләргә тура килә. Ойоштороусыларға эҙләү еңел бирелмәй&lt;ref name=&quot;Smallbusiness.ru&quot;/&gt;. Эшселәрҙең тәүгеләре рәтендә [[Сыуашстан]]дағы һуҡырҙар өсөн уҡыу-етештереү предприятиеһының ағзалары була&lt;ref name=&quot;РИА Новости&quot;/&gt;. Эш менән булышҡан кешеләр һаны һәр ваҡыт үҙгәреп тора. При максимальной загрузке работают около 60 человек. Һуҡыр кешеләр үрәләр, ә күн әйберҙәрен (авоська, сумка һәм көп өсөн тотҡа) — терәү-хәрәкәт системаһы боҙолған һә һаңғырау кешеләр. Эш өйҙә башҡарыла. Бер ай эсендә бер кеше 200 авоська үрә ала.

Алынған аҡсаларҙың бер өлөшөн Рәсәйҙең зәғиф кешеләре берләшмәһенең һәм «Перспектива» йәмәғәт ойошмаһының күреү буйынса инвалидтары өсөн белем биреү программаларына китә, тағы ла бер өлөшө зәғиф балалар өсөн «Еңеп сығыу таланты» региональ олимпиадалар үткәреүгә бара&lt;ref name=&quot;Милосердие.ru&quot;&gt;{{cite news | title= Авоська дарит надежду слепым |publisher= Милосердие.ru |url= http://www.miloserdie.ru/articles/avoska-darit-nadezhdu-| lang=ru}}&lt;/ref&gt;, а также на проведение межрегиональных олимпиад для детей-инвалидов «Талант преодоления»&lt;ref name=&quot;РИА Новости&quot;&gt;{{cite news | title= Новая авоська: инвалидам – работа, природе – свобода от пластика |publisher= РИА Новости |url= http://ria.ru/disabled/20100827/269457007.html| lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

Проектың ойоштороусыһы йылына 10 миллион авоська һатыуына сығырға планлаштыра. Ошондай һатыу күләмендә 6 мең һуҡыр кеше эшкә урынлашасаҡ, һәм тағы ла 500 зәғиф кеше өҫтәмә эшкә керә аласаҡ&lt;ref name=&quot;Smallbusiness.ru&quot;/&gt;.

== Акцияла ҡатнашыусылар ==
{{External media
|image1=[http://avoski.livejournal.com/photo/album/368/?mode=view&amp;id=100273&amp;page=24 «Динамо» өсөн авоська]}}

Проектҡа шоу-бизнес вәкилдәре ярҙам күрһәтә. Улар араһында: Ксения Раппопорт, Анна Михалкова, Вячеслав Полунин, Татьяна Лазарева һәм Алексей Герман.

Дизайнлы авоськалар партияһына Мәскәүҙәге «Динамо» футбол клубы заказ бирә. Бөтәһе 80 предприятие (улар арһында Psychologies, British Petroleum, «Билайн», «Л’Этуаль») корпоратив бүләк кеүек автор авоськаларына заказ бирә&lt;ref name=&quot;Smallbusiness.ru&quot;/&gt;.

== Баһаламалар ==

«Коммерсантъ» гәзите полиэтилен пакеттар мәсьәләһенә ҡарап, акция миҫалында: «Рәсәй донъяны пластик пакеттарҙан һаҡлай алыр ине», — тип яҙа&lt;ref name=&quot;Коммерсантъ&quot;&gt;{{cite news | title= Европейцы объявили бойкот пластиковым пакетам |publisher= Коммерсантъ.ru |url= http://kommersant.ru/doc/2482923| lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

{{Начало цитаты}}Тәү сиратта был акция кешеләргә һуҡырҙарҙың эшләй алыу тураһында йүнәлтелгән. Уларға заказдар ғына бирергә, улар яҡшы эшләйҙәр.{{Конец цитаты|источник=хоҡуҡ һаҡлаусы Ирина Ясина&lt;ref&gt;{{cite web|author=Дарья Осина. |title=Авоська дарит надежду |url=http://www.nb-forum.ru/news/avoska-darit-nadezhdu.html|publisher=Новый бизнес |date=2011 |accessdate=2015-05-04}}&lt;/ref&gt;}}

Тверская урамында сираттағы магазинды асҡанда йорт йәшәүселәре ҡарш сыға. Кешеләр авоська һатыу магазинын асыуына ҡаршы булалар&lt;ref name=&quot;Москва 24&quot;&gt;{{cite news | title= На Тверской улице развернулась борьба за мусорокамеру|publisher= Москва 24 |url=http://www.m24.ru/videos/29714| lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һыштанмалар ==
* [http://www.novayagazeta.ru/society/64369.html Статья в «Новой газете»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150505054845/http://www.novayagazeta.ru/society/64369.html |date=2015-05-05 }}
* [http://www.m24.ru/videos/39774 Сюжет на телеканале «Москва 24»]
* [http://www.1tv.ru/sprojects_utro_video/si33/p55373 Сюжет на «Первом канале»]
* [http://социальное-предпринимательство.москва/content/sop/sop2014.php?nm=0&amp;ns=0 Реестр социальных предпринимателей России]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://smena-online.ru/stories/yacheiki-obshchestva-slepykh Ячейки общества слепых] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150406103652/http://smena-online.ru/stories/yacheiki-obshchestva-slepykh |date=2015-04-06 }}
* [http://avoski.livejournal.com Официальная страница акции]

[[Категория:Социаль эшҡыуарлыҡ ойошмалары]]
[[Категория:Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡ]]</text>
      <sha1>ksjff5m0r8smoj2s0zn3p2pv7o0vmwp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>YouTube</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91451</id>
    <revision>
      <id>1306245</id>
      <parentid>1303462</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T00:40:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15825" sha1="4wubl6mxta8xkjq0fzcrp0dxjdobro7" xml:space="preserve">{{карточка компании 
|название = YouTube, LLC
|логотип = youtube
|тип = [[Google]] компанияһының филиалы
|основана = 2005
|основатели = Стив Чен&lt;br /&gt;Чад Хёрли&lt;br /&gt;Джавед Карим
|ключевые фигуры = Сьюзан Войцицки (CEO)
 |расположение         = Сан-Бруно ([[Калифорния]], [[АҠШ]]) 
|отрасль = [[Интернет]], видеохостинг
|материнская компания = [[Google]] (2006 йылдан алып)
 |сайт                 = http://youtube.com
}}
[[Файл:901cherryave.jpg|thumb|right|Компанияның [[Калифорния]]лағы офисы]]
'''YouTube''' (&lt;small&gt;МФА:&lt;/small&gt; {{IPA|[juːt(j)uːb]}}&lt;ref&gt;[http://www.oxforddictionaries.com/definition/american_english/YouTube YouTube_ definition of YouTube in Oxford dictionary (American English)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160527064901/http://www.oxforddictionaries.com/definition/american_english/youtube |date=2016-05-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160527064901/http://www.oxforddictionaries.com/definition/american_english/youtube |date=2016-05-27 }}&lt;/ref&gt;; {{lang-en|[[wikt:you|you]]}} һүҙенән — «һин», «һеҙ» һәм жарг. {{lang-en|[[wikt:tube|tube]]}} — «торба», «телевизор»; «Ютуб» йәки «Ютьюб» тип әйтелә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.russika.ru/ef.php?s=5020|title=Видеохостинг YouTube|author=Захарченко А. В.|quote=(МФА: [‘ju:tu:b] - &quot;ютуб&quot; или &quot;ютьюб&quot;)|publisher=Энциклопедический Фонд russika.ru|accessdate=2014-07-03}}&lt;/ref&gt;) — ҡулланыусыларға видеояҙмаларҙы һаҡлау, ебәреү һәм күрһәтеү хеҙмәттәрен тәҡдим итеүсе видеохостинг. Ҡулланыусыларҙың теге йәки был видеояҙмаларҙы өҫтәү, ҡарау, дуҫтар менән бүлешеү һәм видеоларға комментарийҙар яҙыу мөмкинлектәре бар. Ябай һәм уңайлы файҙаланыу мөмкинлектәре арҡаһында YouTube донъялағы иң популяр видеохостингы булып тора һәм кереүселәрҙең һаны буйынса сайттар араһында өсөнсө урынды биләй&lt;ref&gt;http://www.alexa.com/site/ds/top_sites?ts_mode=global&amp;lang=none|title=Alexa{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Site Rankings&lt;/ref&gt;. 2012 йылдың ғинуарында сайтта көндәге видеояҙмаларҙың ҡарауҙар һаны 4 млрд-ҡа барып етә&lt;ref&gt;[http://www.mobi.ru/News/16508/YouTube_dostig_4_milliardov_ezhednevnyh_prosmotrov.htm YouTube достиг 4 миллиардов ежедневных просмотров — Новости — mobi.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120509155516/http://www.mobi.ru/News/16508/YouTube_dostig_4_milliardov_ezhednevnyh_prosmotrov.htm |date=2012-05-09 }}&lt;/ref&gt;. Сайтта профессионалдар һәм һәүәҫкәрҙәр төшөргән фильмдар һәм клиптар күрһәтелгән. «Российская газета» мәғлүмәттәре буйынса, сервис аудиторияһының 2%-ын, йәғни 51 миллион кешеһен, [[Рәсәй Федерацияһы]] граждандары тәшкил итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rg.ru/2013/04/24/youtube-site.html|title=51 миллион человек в России смотрят YouTube |publisher=rg.ru|date=24.04.2013|accessdate=}}&lt;/ref&gt;.

=== Локализация ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Дәүләт
! Тел
! Эшләү башлау датаһы
|-
| {{ARG}}
| [[Испан теле|Испан]]
| {{dts|link=off|2010|9|8}}&lt;!--&lt;ref name=&quot;countries&quot; /&gt;--&gt;
|-
| {{AUS}}
| [[инглиз теле]]нең австралия варианты
| {{dts|link=off|2007|10|22}}&lt;ref name=&quot;AUS-NZ&quot;&gt;{{Cite news|first=Kristen|last=Nicole|url=http://mashable.com/2007/10/22/youtube-australia-new-zealand/|title=YouTube Launches in Australia &amp; New Zealand|publisher=Mashable|date=October 22, 2007|accessdate=August 3, 2009}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{BRA}}
| [[Португал теле|Португал]]
| {{dts|link=off|2007|6|19}}&lt;ref name=&quot;local&quot; /&gt;
|-
| {{IRE}}
| [[инглиз теле]]нең урта ольстер варианты (ирланд)
| {{dts|2007|6|19}}&lt;ref name=&quot;local&quot; /&gt;
|-
| {{CAN}}
| [[инглиз теле]]нең канада варианты һәм [[француз теле]]нең канада варианты
| {{dts|link=off|2007|11|6}}&lt;ref&gt;{{Cite news|first=Kristen|last=Nicole|url=http://mashable.com/2007/11/06/youtube-canada/|title=YouTube Canada Now Live|date=November 6, 2007|publisher=Mashable|accessdate=August 3, 2009}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{CZE}}
| [[Чех теле|Чех]]
| {{dts|link=off|2008|10|9}}&lt;ref&gt;{{Cite news|first=Petr|last=Bokuvka|url=http://czechdaily.wordpress.com/2008/10/12/czech-version-of-youtube-launched-and-its-crap-it-sucks/|title=Czech version of YouTube launched. And it’s crap. It sucks.|work=The Czech Daily Word|publisher=Wordpress.com|date=October 12, 2008|accessdate=August 3, 2009}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{FRA}}
| [[Француз теле|Француз]]
| {{dts|link=off|2007|6|19}}&lt;ref name=&quot;local&quot;&gt;{{Cite news|first=Peter|last=Sayer|url=http://www.pcadvisor.co.uk/news/index.cfm?NewsID=9772|title=Google launches YouTube France News|publisher=PC Advisor|date=June 19, 2007|accessdate=August 3, 2009}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{GER}}
| [[Немец теле|Немец]]
| {{dts|link=off|2007|11|8}}&lt;ref&gt;{{Cite news|first=Adam|last=Ostrow|url=http://mashable.com/2007/11/08/youtube-germany/|title=YouTube Germany Launches|publisher=Mashable|date=November 8, 2007|accessdate=August 3, 2009}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{HKG}}
| [[Юэ (тел)|Кантон ҡытай]]
| {{dts|link=off|2007|10|17}}&lt;ref name=&quot;chita.us&quot;&gt;{{cite web|url=http://chita.us/community/viewtopic.php?f=9&amp;t=1294|title=Chita • 檢視主題&amp;nbsp;– YouTube 台灣版推出|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20071123024536/chita.us/community/viewtopic.php?f=9&amp;t=1294|archivedate=2007-11-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205151456/http://chita.us/community/viewtopic.php?f=9&amp;t=1294 |date=2008-12-05 }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{ISR}}
| [[Йәһүд теле|Йәһүд]]
| {{dts|link=off|2008|9|16}}
|-
| {{TUR}}
| [[Төрөк теле|Төрөк]]
| {{dts|link=off|2012|10|1}}
|-
| {{IND}}
| Һинглиш һәм [[һинди]]
| {{dts|link=off|2008|5|7}}&lt;ref&gt;{{Cite news|first=Sandeep|last=Joshi|url=http://www.hindu.com/2008/05/08/stories/2008050857242200.htm|title=YouTube now has an Indian incarnation|work=[[The Hindu]]|date=May 8, 2008|accessdate=August 3, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131128004152/http://www.hindu.com/2008/05/08/stories/2008050857242200.htm|archivedate=November 28, 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{ITA}}
| [[Итальян теле|Итальян]]
| {{dts|link=off|2007|6|19}}&lt;ref name=&quot;local&quot; /&gt;
|-
| {{JPN}}
| [[Япон теле|Япон]]
| {{dts|link=off|2007|6|19}}&lt;ref name=&quot;local&quot; /&gt;
|-
| {{Флагификация|Южная Корея}}
| [[Корея теле|Корея]]
| {{dts|link=off|2008|1|23}}
|-
| {{MEX}}
| [[Испан теле|Испан]]
| {{dts|link=off|2007|10|11}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.eluniversal.com.mx/articulos/43235.html|title=Presentan hoy YouTube México|publisher=El Universal|date=October 11, 2007|accessdate=September 9, 2010|language=Spanish|trans_title=YouTube México launched today|archiveurl=http://www.webcitation.org/65U5NGxpy|archivedate=2012-02-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090516063924/http://www.eluniversal.com.mx/articulos/43235.html |date=May 16, 2009 }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{NLD}}
| [[Нидерланд теле|Нидерланд]]
| {{dts|link=off|2007|6|19}}&lt;ref name=&quot;local&quot; /&gt;
|-
| {{NZL}}
| [[инглиз теле]]нең яңы зеланд варианты
| {{dts|link=off|2007|10|22}}&lt;ref name=&quot;AUS-NZ&quot; /&gt;
|-
| {{POL}}
| [[Поляк теле|Поляк]]
| {{dts|link=off|2007|6|19}}&lt;ref name=&quot;local&quot; /&gt;
|-
| {{RUS}}
| [[Урыҫ теле|Урыҫ]]
| {{dts|link=off|2007|11|13}}&lt;ref name=fvid&gt;[http://lenta.ru/news/2007/11/13/youtube/ Русскоязычная версия YouTube открылась песней про «Гитар»] // Lenta.ru, 13 ноября 2007 г.&lt;/ref&gt;
|-
| {{ESP}}
| [[Испан теле|Испан]]
| {{dts|link=off|2007|6|19}}&lt;ref name=&quot;local&quot; /&gt;
|-
| {{RSA}}
| [[инглиз теле]]нең көньяҡ африка варианты
| {{dts|link=off|2010|5|17}}&lt;ref name=&quot;local&quot; /&gt;
|-
| {{SWE}}
| [[Швед теле|Швед]]
| {{dts|link=off|2008|10|22}}
|-
| {{TWN}}
| [[Ҡытай теле|Ҡытай]]
| {{dts|link=off|2007|10|18}}&lt;ref name=&quot;chita.us&quot; /&gt;
|-
| {{UK}}
| [[инглиз теле]]нең британ варианты
| {{dts|link=off|2007|6|19}}&lt;ref name=&quot;local&quot; /&gt;
|-
| {{UKR}}
| [[Украин теле|Украин]]
| &lt;!--{{dts|link=off|2010|12|1}}--&gt;{{dts|link=off|2013|12|13}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://google-ukraine-blog.blogspot.ru/2012/12/youtube.html|title=YouTube приходить в Україну!|author=Марина Тарасова|date=13 декабря 2012|publisher=Oфіційний Блоґ — Google Україна|lang=ua|accessdate=2015-02-06}}&lt;/ref&gt;
|}

== YouTube-та килем алыу ==
2007 йылдың май айында YouTube AdSense нигеҙле партнерлыҡ программаһын (YPP) эшләтеп ебәрҙе, был система видео авторҙарына сайттағы реклама килемдәрен бүлешеү мөмкинлеген бирә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=YouTube Partner Network: Could You Profit from YouTube?|url=https://profiletree.com/youtube-partner-network/|access-date=2024-10-28|website=profiletree.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Youtube CPM &amp; RPM Rates by Country 2024|url=https://bloggernexus.com/youtube-cpm-and-rpm-rates-by-country/|access-date=2024-10-28|website=bloggernexus.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=An Introduction to YouTube AdSense|url=https://promo.com/blog/an-introduction-to-youtube-adsense|access-date=2024-10-28|website=promo.com}}&lt;/ref&gt;. Ғәҙәттә, YouTube реклама партнерлыҡ программаһы сиктәрендә видеонан алынған килемдең 45 процентын үҙенә ала, ә 55 проценты авторҙарға бирелә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=It's not TV, it's the Web: YouTube partners complain about Google ads, revenue sharing|url=https://www.theverge.com/2013/3/4/4062810/youtube-partners-complain-revenue-sharing-google-ads|access-date=2024-10-28|website=www.theverge.com}}&lt;/ref&gt;.

YouTube партнерлыҡ программаһында ике миллиондан ашыу кеше ҡатнаша&lt;ref&gt;{{Cite web|title=YouTube says its Partner Program now has 2 million members|url=https://www.theverge.com/2021/8/23/22636827/youtube-partner-program-2-million-members-creators|access-date=2024-10-28|website=www.theverge.com}}&lt;/ref&gt;. TubeMogul мәғлүмәттәре буйынса, 2013 йылда YouTube-та видеонан алда транслируемый реклама (ул видео башланғанға тиклем күрһәтелә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Best YouTube Ad Examples &amp; How To Replicate Yourself|url=https://joseangelostudios.com/youtube-ad-examples/|access-date=2024-10-28|website=joseangelostudios.com}}&lt;/ref&gt;) рекламодательдарға 1000 ҡарау өсөн уртаса 7,60 доллар тора ине. Ғәҙәттә, видеонан алдындағы реклама өсөн яраҡлы видеоларҙың яртыһынан күберәк булмай, был әүҙем рекламодательдарға булмауы сәбәпле&lt;ref&gt;{{Cite web|title=YouTube Ads: Everything You Need to Know|url=https://adespresso.com/blog/youtube-ads-guide/|access-date=2024-10-28|website=adespresso.com}}&lt;/ref&gt;.

YouTube сәйәсәте реклама ярҙамында аҡса эшләгән видеоларҙа айырым типтағы контентты индереүҙе тыйыуҙы талап итә, бында көс ҡулланыу, ярамаған һүҙҙәр, енси йөкмәткеле видео, &quot;ҡаршылыҡлы йәки махсус күҙәтеү талап иткән темалар һәм ваҡиғалар, һуғыш, сәйәси ҡаршылыҡтар, тәбиғәт һәләкәттәре һәм трагедиялар, график һүрәтләүҙәр булмаған осраҡта ла&quot; (мәҫәлән, контент &quot;ғаҙәттә матбуғатта яҡтыртыуға лайыҡ йәки юмористик булһа, һәм авторҙың маҡсаты мәғлүмәт биреү йәки күңел асыу икәнлеге билдәле&quot;)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Why is YouTube being accused of censoring vloggers?|url=https://www.theverge.com/2016/9/1/12753108/youtube-is-over-party-advertising-monetization-censorship|access-date=2024-10-28|website=www.theverge.com}}&lt;/ref&gt;, һәм файҙаланыусыларҙың &quot;ярамаған&quot; комментарийҙар биреүе сәбәпле видеоларҙы тыйыу кәрәк&lt;ref&gt;{{Cite web|title=After Child Video Scandal, YouTube Says Ad-Friendly Videos Can Be Demonetized For Inappropriate Comments|url=https://www.tubefilter.com/2019/02/22/youtube-videos-demonetized-inappropriate-comments/|access-date=2024-10-28|website=www.tubefilter.com}}&lt;/ref&gt;.

2021 йылдың июненә донъя буйлап YouTube платформадағы теләһә ниндәй видеоны монетизациялар хоҡуғын үҙендә ҡалдырҙы, авторы YouTube партнерлыҡ программаһында ҡатнашмаһа ла. Был каналдарҙа булған сағыштырмаса &quot;рекламодательдарға дуҫ&quot; контент өсөн тормошҡа аша, һәм бөтә килем туранан-тура Google-ға китә, авторға бер ниндәй ҙә аҡса бүлмәҫтән&lt;ref&gt;{{Cite web|title=YouTube announces changes in its terms of services|url=https://www.telegraphindia.com/business/youtube-announces-changes-in-its-terms-of-services/cid/1816154|access-date=2024-10-28|website=www.telegraphindia.com}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{публикация|книга|автор=Миллер, Майкл.|заглавие=YouTube для бизнеса. Онлайн видео-маркетинг для любого бизнеса|оригинал=YouTube for Business: Online Video Marketing for Any Business|место=М.|издательство=Манн, Иванов и Фербер|год=2012|страницы=304|isbn=978-5-91657-393-0}}

== Һылтанмалар ==
* [http://ru.youtube.com/ YouTube] {{ref-ru}}
* {{ВТ-ЛП|YouTube}}
* [http://whatstat.ru/channels/top100 WhatStat] — рейтинг и статистика русскоязычных каналов YouTube.

[[Категория:Алфавит буйынса сайттар]]
[[Категория:2005 йылда барлыҡҡа килгән сайттар]]
[[Категория:YouTube|*]]
[[Категория:Интернет-реклама]]
[[Категория:Видеохостинг]]
[[Категория:АҠШ компаниялары]]</text>
      <sha1>4wubl6mxta8xkjq0fzcrp0dxjdobro7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>77 төркөмө</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91489</id>
    <revision>
      <id>1306230</id>
      <parentid>1301287</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T00:03:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31497" sha1="fta5ijz0a6t2nzw4udvyb8joto9lq4k" xml:space="preserve">{{Организация
|название        = &quot;77 төркөмө&quot; &lt;br /&gt;
&lt;!-- Место для официальных языков &quot;Группы 77&quot; --&gt;
'''Group of 77'''&lt;br /&gt;
'''Groupe des 77'''&lt;br /&gt;
'''Группа 77'''&lt;br /&gt;
'''Grupo de los 77'''&lt;br /&gt;
'''{{lang|ar|مجموعة ال77}}'''&lt;br /&gt;
&lt;!-- Место для официальных языков «Группы 77» --&gt;
|логотип = [[Файл:Flag of the Group of 77.svg|200px]]
|ширина_логотипа = 
|подпись = Ойошма логотибы
|карта1 = 
|ширина_карты1 = 
|легенда1 = 
|карта2 =
|ширина_карты2 =
|легенда2 =
|членство = 130 государств-членов
|тип_центра =
|центр =
|тип =
|языки = [[Инглиз теле|Инглиз]], [[Ғәрәп теле|Ғәрәп]], [[Испан теле|Испан]] , [[Француз теле|Француз]]
|должность_руководителя1 = Председатель
|имя_руководителя1 = Дж. Аше ([[Антигуа һәм Барбуда]])
|должность_руководителя2 = Представитель в ООН
|имя_руководителя2 = Мунир Акрам ([[Пакистан]])
&lt;!-- … --&gt;
|должность_руководителя6 =
|имя_руководителя6 =
|событие_основания1 = 1-се сессия ЮНКТАД
|дата_основания1 = [[15 июнь]] [[1964 йыл]]да
|событие_основания2 =
|дата_основания2 =
&lt;!-- … --&gt;
|событие_основания6 =
|дата_основания6 =
|сайт = http://www.g77.org
|примечание1 =
|примечание2 =
&lt;!-- … --&gt;
|примечание5 =
}}
'''«77 төркөмө»''' ''(G-77)'' йәки '''«Етмеш ете төркөмө»''' ''(Group of Seventy Seven)'' — үҫешеүсе илдәрҙең ҙур дәүләт-ара ойошмаһы, [[БМО ]]&lt;nowiki/&gt;һәм уның органдары сиктәрендә эш итә. Төркөмдө ойоштороу тураһындағы ҡарар [[1964 йыл]]да [[Азия]], [[Африка]] һәм [[Латин Америкаһы]]ның үҫешеүсе илдәре министрҙары кәңәшмәһендә ҡабул ителә, шул уҡ йылдың 15 июнендә БМО-ның Женева ҡалаһында үткәрелгән Сауҙа һәм үҫеш буйынса конференцияһының 1-се сессияһында рәсмиләштерелә. Тәүҙә ағза булып ингән илдәр һаны 77 була, ләкин БМО составына ингән илдәр күбәйгән һайын уларҙың да һаны арта.

== Тарихы ==
Төркөмгә исем БМО-ның Сауҙа һәм үҫеш буйынса конференцияһының 1-се сессияһында (ЮНКТАД) бирелә (Женева, 1964 йыл), унда үҫешеүсе илдәр ''&quot;Етмеш ете илдең берлектәге декларацияһы&quot;н'' («Joint Declaration of the Seventy-Seven Countries») ҡабул итә. Яйлап ағза илдәр һаны арта һәм әлеге мәлгә 130-ға етә.Совет осоронда социалистик илдәр араһынан [[Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы|КХДР]], [[Куба]], [[Вьетнам]], [[Румыния ]]&lt;nowiki/&gt;һәм [[Югославия  ]]&quot;77 төркөмө&quot; ағзалары булып тора.

«77 төркөмө» сиктәрендә күп милләтле предприятиелар, атап әйткәндә Латин Америкаһында, ике яҡлы һәм күп яҡлы дәүләт-ара сауҙа килешеүҙәре, шулай уҡ иҡтисадтың һәм хужалыҡтың төрлө тармаҡтарында килешеүҙәр, иҡтисади төбәк ойошмалары һәм союздары барлыҡҡа килә. БМО Генераль Ассамблеяһының, ЮНКТАД, ЮНИДО, ЮНЕП, ГАТТ, ЮНЕСКО, ИФАД һ.б. мөһим резолюциялары «77 төркөмө» сәйәсәте йоғонтоһо аҫтында ҡабул ителә. «77 төркөмө» эшмәкәрлегенең йүнәлештәренә һәм уртаҡ ҡараштарҙы булдырыуға ''Ҡушылмау хәрәкәте ''ҙур йоғонто яһай.

1990-сы йылдарҙа «77 төркөмө» эшмәкәрлегендә йомшаҡ урындар барлыҡҡа килә, мәҫәлән, үҫешеүсе илдәрҙәге иҡтисади артталыҡты еңеү һәм финанс үҙаллылығына өлгәшеү өсөн социаль-иҡтисади трансформацияларҙың мөһимлеген аңлап етмәү күренә, социаль-иҡтисади һәм идеологик ориентация төрлөлөгө арҡаһында үҙ-ара ҡаршылыҡтар көсәйә, был уларҙың алдынғы илдәр һәм трансмилли компаниялар яғынан яһалған иҡтисади, сәйәси һәм башҡа төрлө баҫымдарға ҡаршы тороусанлығын кәметә. Шуға ҡарамаҫтан «77 төркөмө» эшмәкәрлеге прогрессив әһәмиәткә эйә һәм донъя берләшмәһендә үҫешеүсе илдәрҙең уртаҡ позицияһын нығытыу өсөн объектив нигеҙ булып ҡала.

=== Төп этаптары ===
«77 төркөмө» министрҙарының беренсе кәңәшмәһе Алжирҙың баш ҡалаһында 1967 йылдың 25 октябрендә үтә, унда Алжир Хартияһы ҡабул ителә, был документта «77 төркөмө» яңы халыҡ-ара иҡтисади тәртип урынлаштырыуҙы үҙенең төп маҡсаты итеп ҡуя. 1976 йылда «77 төркөмө» министрҙары кәңәшмәһендә ЭСРС Декларацияһы һәм Программаһы раҫлана, артабан ''«Коллектив үҙтәьминәт һәм һөйләшеүҙәр өсөн сиктәр буйынса Аруш программаһы»'' ([[Танзания]], [[1979 йыл|&lt;nowiki/&gt;]][[1979 год|1979 йыл]]) ҡабул ителә.

Был программалар ''«Көньяҡ — Көньяҡ»'' диалогы сиктәрендәге звенолар булып тора.

Каракас (1981 йыл) һәм Буэнос-Айрес (1983 йыл) кәңәшмәләре лә, &quot;77 төркөмө&quot;нөң 40 йыллығына арналған конференция ла ([[Сан-Паулу]], 2004 йыл) ойошма эшмәкәрлегендә әһәмиәтле этаптар һанала.

== Маҡсаттары һәм бурыстары ==
«77 төркөмө» эшмәкәрлегенең нигеҙендә үҫешеүсе илдәр араһындағы сауҙа-иҡтисади, финанс һәм техник хеҙмәттәшлек, шулай уҡ БМО органдары, уның сиктәрендә эш иткән ойошмалар конференцияларында, йыйылыштарында, халыҡ-ара социаль-иҡтисади мөнәсәбәттәр буйынса съездарҙа һәм форумдарҙа уртаҡ позицияларҙы булдырыу ята. Бындай йыйындарҙа &quot;77 төркөмө&quot;нә инмәгән илдәр, айырыуса алдынғы илдәр менән иҡтисади, кредит, финанс һәм техник хеҙмәттәшлек мәсьәләләре ҡарала&lt;ref&gt;Краткий политический словарь&lt;/ref&gt;.

'''&quot;77 төркөмө&quot;нөң бөгөнгө төп бурыстары&lt;ref&gt;[http://www.g77.org/40/TD405r.pdf. ДЕКЛАРАЦИЯ МИНИСТРОВ ПО СЛУЧАЮ СОРОКОВОЙ ГОДОВЩИНЫ ГРУППЫ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;:'''
* күп яҡлы сауҙа системаһында тигеҙһеҙлектәрҙе бөтөрөү;
* үҫешеүсе һәм алдынғы илдәр араһында ресурстарҙың ғәҙел тапшырылыуын ойоштороу, шул иҫәптән үҫеш маҡсатында рәсми ярҙам күрһәтеү һәм бурыс йөкләмәләрен бөтөрөү;
* сеймал тауарҙары баҙарҙарының тотороҡһоҙлоғо проблемаһын хәл итеү һәм алдынғы илдәр баҙарҙарына инеүҙе тотҡарлаған протекционистик кәртәләрҙе юҡ итеү;
* тотороҡло һәм социаль үҫеш, сауҙаны субсидиялау, мәғлүмәт-коммуникация технологияларының үҫә барыусы роле һәм законһыҙ халыҡ-ара операциялар мәсьәләләре буйынса килешелгән глобаль сараларҙы тәьмин итеү.
'''«77 төркөмө» эшмәкәрлегенең төп өлкәләре:'''
* [[Глобалләшеү|&lt;nowiki/&gt;]][[Глобалләшеү]] һәм халыҡ-ара иҡтисад;
* Үҫеште финанслау;
* Сауҙа һәм Үҫеш;
* Тирә-яҡ мөхит һәм Үҫеш;
* Социаль түләүҙәр һәм Енес буйынса дискриминация;
* «Көньяҡ — Көньяҡ» йүнәлеше сиктәрендә кооперация;
* «Төньяҡ — Көньяҡ» диалогы;
* Фәнни-технологик Үҫеш;
* Мәғлүмәт-Коммуникация технологиялары;

=== Көньяҡ — Көньяҡ ===
«77 төркөмө» ағзаһы булған илдәрҙең ''«Көньяҡ — Көньяҡ»'' проекты сиктәрендә хеҙмәттәшлегенең маҡсаты — Көньяҡ халыҡтарының имен тормошон тәьмин итеү, төркөм ағзаларының берҙәмлеген нығытыу.

[[1981 йыл|1981]]&lt;nowiki/&gt;йылда ''Каракас'' ''программаһында'' «Көньяҡ — Көньяҡ» йүнәлеше сиктәрендә Көньяҡ Саммиттарын үткәреүҙең дөйөм принциптары эшләнә. Беренсе Көньяҡ Саммиты [[2000 йыл]]дың апрелендә [[Гавана]]ла ([[Куба]]) үтә. Унда ''Гавана декларацияһы һәм Эштәр программаһы ''ҡабул ителә.

[[2003 йыл|&lt;nowiki/&gt;]][[2003 йыл]]да Марракешта ([[Марокко]]) Көньяҡ — Көньяҡ хеҙмәттәшлеге буйынса ''Юғары кимәл конференцияһы ''үткәрелә, унда ''Марракеш декларацияһы һәм хеҙмәттәшлек буйынса Марракеш сиктәре ''ҡабул ителә. Көньяҡ илдәренең юғарғы кимәлдәге икенсе осрашыуы [[2005 йыл|&lt;nowiki/&gt;]][[2005 йыл]]да [[Катар]] баш ҡалаһы [[Доһа|&lt;nowiki/&gt;]][[Доһа|Дохала]] үтә. Өсөнсө саммит [[2010 йыл|&lt;nowiki/&gt;]][[2010 йыл]]да Африкала була.

=== Төньяҡ — Көньяҡ ===
«Төньяҡ— Көньяҡ» йүнәлешендә һөйләшеүҙәр һәм диалог маҡсаты булып үҫешеүсе һәм алдынғы илдәрҙең глобаль партнерлығы нигеҙендә бөтә илдәрҙең хеҙмәттәшлегенә өлгәшеү тора.

=== Мәғлүмәт-Коммуникацион үҫеш ===
[[2005 йыл|&lt;nowiki/&gt;]][[2005 йыл]]дың ноябрендә [[Тунис]]т&lt;nowiki/&gt;а мәғлүмәт йәмғиәте мәсьәләләре буйынса юғарғы кимәлдәге Бөтә донъя осрашыуының икенсе этабы үткәрелә. Унда бөтә үҫешеүсе илдәргә лә мәғлүмәт-коммуникация технологиялары һәм ресурстары менән файҙаланыу мөмкинлеген алыу бурысы ҡуйыла.

== Ойошма структураһы ==
Ойошма өс төбәк төркөмөнән тора: ''Африка,'' ''Азия '' һәм ''Латин Америкаһы''.&lt;ref&gt;[http://www.foreignword.com/glossary/russian/banking/defg.htm Glossary of International Banking &amp; Finance Acronyms and Abbreviations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081118152601/http://www.foreignword.com/glossary/Russian/banking/defg.htm |date=2008-11-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081118152601/http://www.foreignword.com/glossary/Russian/banking/defg.htm |date=2008-11-18 }}&lt;/ref&gt; [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] төркөмдә айырым урын биләй; «77 төркөмө» менән Ҡытай араһында берлектәге мөрәжәғәт ҡабул ителһә, «77 төркөмө» менән ҠХР араһында уртаҡ ҡарашҡа өлгәшелеүе тураһында билдә ҡуйыла (йәки «77 төркөмө плюс Ҡытай» термины ҡулланыла).&lt;ref&gt;[http://www.vavt.ru/DicDoc/G77 Group of 77 (G-77)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080919144216/http://www.vavt.ru/DicDoc/G77 |date=2008-09-19 }}&lt;/ref&gt; Төркөм составында ҡайһы бер мәсьәләләр буйынса төрлө ҡарашта торған илдәр күп булғанлыҡтан, «77 төркөмө» эсендә бер нисә төркөмсә барлыҡҡа килгән, мәҫәлән: Утрауҙарҙа урынлашҡан ваҡ илдәр альянсы (АОСИС — AOSIS), Нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһы ағзалары булған илдәр (ОПЕК), Йомшаҡ үҫешкән илдәр (НРС) һ.б.&lt;ref&gt;[http://climatechange.ru/node/188 Группа 77 и Китай (Г-77) / Group of 77 and China (G-77)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304171843/http://climatechange.ru/node/188 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;

Йыл һайын Төркөмдән БМО-ның төрлө структураларына '''координатор вәкилдәр''' йүнәлтелә.

== Ойошма ағзалары ==
{| class=&quot;graytable&quot; id=&quot;cx366&quot; style=&quot;width: 70%; margin: 0px auto 10px; text-align: left;&quot; data-source=&quot;366&quot; data-cx-state=&quot;source&quot; data-cx-weight=&quot;3181&quot; contenteditable=&quot;true&quot; data-cx-draft=&quot;true&quot;
 |+ align=&quot;center&quot; id=&quot;367&quot; |'''&quot;77 төркөмө&quot; ағзаһы булған илдәрҙең һәм элекке ағзаһы булған илдәрҙең карта-схемаһы'''  
 
 | align=&quot;center&quot; colspan=&quot;4&quot; id=&quot;377&quot; |Ҡуйы йәшел төҫ менән Төркөмдө нигеҙләгән дәүләттәр билдәләнгән &lt;ref&gt;[http://www.g77.org/doc/Joint%20Declaration.html JOINT DECLARATION OF THE SEVENTY-SEVEN DEVELOPING COUNTRIES MADE AT THE CONCLUSION OF THE UNITED NATIONS CONFERENCE ON TRADE AND DEVELOPMENT] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109080330/http://www.g77.org/doc/Joint%20Declaration.html |date=2021-01-09 }}&lt;/ref&gt;; &lt;br&gt;
асыҡ йәшел менән Төркөм составынан сыҡҡан илдәр билдәләнгән; &lt;br /&gt;
ҡуйы һәм уртаса йәшел менән [[2008 йыл]]ға ҡарата Төркөмдә ағза булып торған илдәр билдәләнгән.
 |- id=&quot;380&quot;
 | align=&quot;center&quot; colspan=&quot;4&quot; id=&quot;381&quot; |'''&quot;77 төркөмө&quot; ағзаһы булған илдәр исемлеге:'''
 |- id=&quot;383&quot;
 | id=&quot;384&quot; |1. [[Файл:Flag_of_Afghanistan.svg|link=|22x22px]] [[Афғанстан]] (Төп)
 | id=&quot;390&quot; |35. [[Файл:Flag_of_Dominica.svg|link=|22x22px]] [[Доминика]]
 | id=&quot;395&quot; |69. [[Файл:Flag_of_Malawi.svg|link=|22x22px]] [[Малави]]
 | id=&quot;400&quot; |103. [[Файл:Flag_of_Senegal.svg|link=|22x22px]] [[Сенегал]] (Төп)
 |- id=&quot;406&quot;
 | id=&quot;407&quot; |2. [[Файл:Flag_of_Algeria.svg|link=|22x22px]] [[Алжир]] (Төп)
 | id=&quot;413&quot; |36. [[Файл:Flag_of_the_Dominican_Republic.svg|link=|22x22px]] [[Доминика Республикаһы]] (Төп)
 | id=&quot;419&quot; |70. [[Файл:Flag_of_Malaysia.svg|link=|22x22px]] [[Малайзия]] (Төп)
 | id=&quot;425&quot; |104. [[Файл:Flag_of_the_Seychelles.svg|link=|22x22px]] [[Сейшел утрауҙары|Сейшельские острова]]
 |- id=&quot;430&quot;
 | id=&quot;431&quot; |3. [[Файл:Flag_of_Angola.svg|link=|22x22px]] [[Ангола]]
 | id=&quot;436&quot; |37. [[Файл:Flag_of_East_Timor.svg|link=|22x22px]] [[Көнсығыш Тимор]]
 | id=&quot;441&quot; |71. [[Файл:Flag_of_Maldives.svg|link=|22x22px]] [[Мальдив утрауҙары]]
 | id=&quot;446&quot; |105. [[Файл:Flag_of_Sierra_Leone.svg|link=|22x22px]] [[Сьерра-Леоне]] (Төп)
 |- id=&quot;452&quot;
 | id=&quot;453&quot; |4. [[Файл:Flag_of_Antigua_and_Barbuda.svg|link=|22x22px]] [[Антигуа һәм Барбуда]]
 | id=&quot;458&quot; |38. [[Файл:Flag_of_Ecuador.svg|link=|22x22px]] [[Эквадор]] (Төп)
 | id=&quot;464&quot; |72. [[Файл:Flag_of_Mali.svg|link=|22x22px]] [[Мали]] (Төп)
 | id=&quot;470&quot; |106. [[Файл:Flag_of_Singapore.svg|link=|22x22px]] [[Сингапур]]
 |- id=&quot;475&quot;
 | id=&quot;476&quot; |5. [[Файл:Flag_of_Argentina.svg|link=|22x22px]] [[Аргентина]] (Төп)
 | id=&quot;482&quot; |39. [[Файл:Flag_of_Egypt.svg|link=|22x22px]] [[Мысыр]]
 | id=&quot;487&quot; |73. [[Файл:Flag_of_the_Marshall_Islands.svg|link=|22x22px]] [[Маршалл Утрауҙары]]
 | id=&quot;492&quot; |107. [[Файл:Flag_of_the_Solomon_Islands.svg|link=|22x22px]] [[Сөләймән Утрауҙары]]
 |- id=&quot;497&quot;
 | id=&quot;498&quot; |6. [[Файл:Flag_of_the_Bahamas.svg|link=|22x22px]] [[Багам утрауҙары]]
 | id=&quot;503&quot; |40. [[Файл:Flag_of_El_Salvador.svg|link=|22x22px]] [[Сальвадор]] (Төп)
 | id=&quot;509&quot; |74. [[Файл:Flag of Mauritania (1959–2017).svg|link=|22x22px]] [[Мавритания]] (Төп)
 | id=&quot;515&quot; |108. [[Файл:Flag_of_Somalia.svg|link=|22x22px]] [[Сомали]] (Төп)
 |- id=&quot;521&quot;
 | id=&quot;522&quot; |7. [[Файл:Flag_of_Bahrain.svg|link=|22x22px]] [[Бахрейн]]
 | id=&quot;527&quot; |41. [[Файл:Flag_of_Equatorial_Guinea.svg|link=|22x22px]] [[Экватор Гвинеяһы|Экваториаль Гвинея]]
 | id=&quot;532&quot; |75. [[Файл:Flag_of_Mauritius.svg|link=|22x22px]] [[Маврикий]]
 | id=&quot;537&quot; |109. [[Файл:Flag_of_South_Africa.svg|link=|22x22px]] [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]]
 |- id=&quot;542&quot;
 | id=&quot;543&quot; |8. [[Файл:Flag_of_Bangladesh.svg|link=|22x22px]] [[Бангладеш]]
 | id=&quot;548&quot; |42. [[Файл:Flag_of_Eritrea.svg|link=|22x22px]] [[Эритрея]]
 | id=&quot;553&quot; |76. [[Файл:Flag_of_the_Federated_States_of_Micronesia.svg|link=|22x22px]] [[Микронезия Федератив Штаттары|ФШМ]]
 | id=&quot;558&quot; |110. [[Файл:Flag_of_Sri_Lanka.svg|link=|22x22px]] Шри-Ланка (Төп; ул саҡта [[Шри-Ланка|Цейлон]])
 |- id=&quot;564&quot;
 | id=&quot;565&quot; |9. [[Файл:Flag_of_Barbados.svg|link=|22x22px]] [[Барбадос]]
 | id=&quot;570&quot; |43. [[Файл:Flag_of_Ethiopia.svg|link=|22x22px]] [[Эфиопия]] (Төп)
 | id=&quot;576&quot; |77. [[Файл:Flag_of_Mongolia.svg|link=|22x22px]] [[Монголия]]
 | id=&quot;581&quot; |111. [[Файл:Flag_of_Sudan.svg|link=|22x22px]] [[Судан]] (Төп)
 |- id=&quot;587&quot;
 | id=&quot;588&quot; |10. [[Файл:Flag_of_Belize.svg|link=|22x22px]] [[Белиз]]
 | id=&quot;593&quot; |44. [[Файл:Flag_of_Fiji.svg|link=|22x22px]] [[Фиджи]]
 | id=&quot;598&quot; |78. [[Файл:Flag_of_Morocco.svg|link=|22x22px]] [[Марокко]] (Төп)
 | id=&quot;604&quot; |112. [[Файл:Flag_of_Suriname.svg|link=|22x22px]] [[Суринам]]
 |- id=&quot;609&quot;
 | id=&quot;610&quot; |11. [[Файл:Flag_of_Benin.svg|link=|22x22px]] [[Бенин]] (Төп; ул саҡта Дагомея)
 | id=&quot;616&quot; |45. [[Файл:Flag_of_Gabon.svg|link=|22x22px]] [[Габон]] (Төп)
 | id=&quot;622&quot; |79. [[Файл:Flag_of_Mozambique.svg|link=|22x22px]] [[Мозамбик]]
 | id=&quot;627&quot; |113. [[Файл:Flag_of_Swaziland.svg|link=|22x22px]] [[Эсватини]]
 |- id=&quot;632&quot;
 | id=&quot;633&quot; |12. [[Файл:Flag_of_Bhutan.svg|link=|22x22px]] [[Бутан]]
 | id=&quot;638&quot; |46. [[Файл:Flag_of_The_Gambia.svg|link=|22x22px]] [[Гамбия]]
 | id=&quot;643&quot; |80. [[Файл:Flag_of_Myanmar.svg|link=|22x22px]] [[Мьянма]] (Төп; ул саҡта Бирма)
 | id=&quot;649&quot; |114. [[Файл:Flag_of_Syria.svg|link=|22x22px]] Сүриә (Төп)
 |- id=&quot;655&quot;
 | id=&quot;656&quot; |13. [[Файл:Flag_of_Bolivia.svg|link=|22x22px]] Боливия (Төп)
 | id=&quot;662&quot; |47. [[Файл:Flag_of_Ghana.svg|link=|22x22px]] Гана (Төп)
 | id=&quot;668&quot; |81. [[Файл:Flag_of_Namibia.svg|link=|22x22px]] Намибия
 | id=&quot;673&quot; |115. [[Файл:Flag_of_Tanzania.svg|link=|22x22px]] Танзания (Төп)¹ 
 |- id=&quot;679&quot;
 | id=&quot;680&quot; |14. [[Файл:Flag_of_Bosnia_and_Herzegovina.svg|link=|22x22px]] Босния һәм Герцеговина (Төп)² 
 | id=&quot;685&quot; |48. [[Файл:Flag_of_Grenada.svg|link=|22x22px]] Гренада
 | id=&quot;690&quot; |82. [[Файл:Flag_of_Nepal.svg|link=|24x24px]] Непал (Төп)
 | id=&quot;696&quot; |116. [[Файл:Flag_of_Thailand.svg|link=|22x22px]] Таиланд (Төп)
 |- id=&quot;702&quot;
 | id=&quot;703&quot; |15. [[Файл:Flag_of_Botswana.svg|link=|22x22px]] Ботсвана
 | id=&quot;708&quot; |49. [[Файл:Flag_of_Guatemala.svg|link=|22x22px]] Гватемала (Төп)
 | id=&quot;714&quot; |83. [[Файл:Flag_of_Nicaragua.svg|link=|22x22px]] Никарагуа (Төп)
 | id=&quot;720&quot; |117. [[Файл:Flag of Togo (3-2).svg|link=|22x22px]] Того (Төп)
 |- id=&quot;726&quot;
 | id=&quot;727&quot; |16. [[Файл:Flag_of_Brazil.svg|link=|22x22px]] Бразилия (Төп)
 | id=&quot;733&quot; |50. [[Файл:Flag_of_Guinea.svg|link=|22x22px]] Гвинея (Төп)
 | id=&quot;739&quot; |84. [[Файл:Flag_of_Niger.svg|link=|22x22px]] Нигер (Төп)
 | id=&quot;745&quot; |118. [[Файл:Flag_of_Tonga.svg|link=|22x22px]] Тонга
 |- id=&quot;750&quot;
 | id=&quot;751&quot; |17. [[Файл:Flag_of_Brunei.svg|link=|22x22px]] Бруней
 | id=&quot;756&quot; |51. [[Файл:Flag_of_Guinea-Bissau.svg|link=|22x22px]] Гвинея-Бисау
 | id=&quot;761&quot; |85. [[Файл:Flag_of_Nigeria.svg|link=|22x22px]] Нигерия (Төп)
 | id=&quot;767&quot; |119. [[Файл:Flag_of_Trinidad_and_Tobago.svg|link=|22x22px]] Тринидад һәм Тобаго (Төп)
 |- id=&quot;773&quot;
 | id=&quot;774&quot; |18. [[Файл:Flag_of_Burkina_Faso.svg|link=|22x22px]] Буркина-Фасо (Төп)
 | id=&quot;780&quot; |52. [[Файл:Flag_of_Guyana.svg|link=|22x22px]] Гайана
 | id=&quot;785&quot; |86. [[Файл:Flag_of_North_Korea.svg|link=|22x22px]] КХДР
 | id=&quot;790&quot; |120. [[Файл:Flag_of_Tunisia.svg|link=|22x22px]] [[Тунис]] (Төп)
 |- id=&quot;796&quot;
 | id=&quot;797&quot; |19. [[Файл:Flag_of_Burundi.svg|link=|22x22px]] Бурунди (Төп)
 | id=&quot;803&quot; |53. [[Файл:Flag_of_Haiti.svg|link=|22x22px]] Гаити (Төп)
 | id=&quot;809&quot; |87. [[Файл:Flag_of_Oman.svg|link=|22x22px]] Оман
 | id=&quot;814&quot; |121. [[Файл:Flag_of_Turkmenistan.svg|link=|22x22px]] Төркмәнстан
 |- id=&quot;819&quot;
 | id=&quot;820&quot; |20. [[Файл:Flag_of_Cambodia.svg|link=|22x22px]] Камбоджа (Төп)
 | id=&quot;826&quot; |54. Гондурас (Төп)
 | id=&quot;832&quot; |88. [[Файл:Flag_of_Pakistan.svg|link=|22x22px]] Пакистан (Төп)
 | id=&quot;838&quot; |122. [[Файл:Flag_of_Uganda.svg|link=|22x22px]] Уганда (Төп)
 |- id=&quot;844&quot;
 | id=&quot;845&quot; |21. [[Файл:Flag_of_Cameroon.svg|link=|22x22px]] Камерун (Төп)
 | id=&quot;851&quot; |55. [[Файл:Flag_of_India.svg|link=|22x22px]] Һиндостан (Төп)
 | id=&quot;857&quot; |89. [[Файл:Flag_of_Palestine.svg|link=|22x22px]] Фәләстин
 | id=&quot;862&quot; |123. [[Файл:Flag_of_the_United_Arab_Emirates.svg|link=|22x22px]] БҒӘ (Төп)
 |- id=&quot;868&quot;
 | id=&quot;869&quot; |22. [[Файл:Flag of Cape Verde (10-17).svg|link=|22x22px]] Кабо-Верде
 | id=&quot;874&quot; |56. [[Файл:Flag_of_Indonesia.svg|link=|22x22px]] Индонезия (Төп)
 | id=&quot;880&quot; |90. [[Файл:Flag_of_Panama.svg|link=|22x22px]] Панама (Төп)
 | id=&quot;886&quot; |124. [[Файл:Flag_of_Uruguay.svg|link=|22x22px]] Уругвай (Төп)
 |- id=&quot;892&quot;
 | id=&quot;893&quot; |23. [[Файл:Flag_of_the_Central_African_Republic.svg|link=|22x22px]] ҮАР (Төп)
 | id=&quot;899&quot; |57. [[Файл:Flag_of_Iran.svg|link=|22x22px]] Иран (Төп)
 | id=&quot;905&quot; |91. [[Файл:Flag_of_Papua_New_Guinea.svg|link=|22x22px]] Папуа-Яңы Гвинея
 | id=&quot;910&quot; |125. [[Файл:Flag_of_Vanuatu.svg|link=|22x22px]] Вануату
 |- id=&quot;915&quot;
 | id=&quot;916&quot; |24. [[Файл:Flag_of_Chad.svg|link=|22x22px]] Чад (Төп)
 | id=&quot;922&quot; |58. [[Файл:Flag_of_Iraq.svg|link=|22x22px]] Ираҡ (Төп)
 | id=&quot;928&quot; |92. [[Файл:Flag_of_Paraguay.svg|link=|22x22px]] Парагвай (Төп)
 | id=&quot;934&quot; |126. [[Файл:Flag_of_Venezuela.svg|link=|22x22px]] Венесуэла (Төп)
 |- id=&quot;940&quot;
 | id=&quot;941&quot; |25. [[Файл:Flag_of_Chile.svg|link=|22x22px]] Чили (Төп)
 | id=&quot;947&quot; |59. [[Файл:Flag_of_Jamaica.svg|link=|22x22px]] Ямайка (Төп)
 | id=&quot;953&quot; |93. [[Файл:Flag_of_Peru.svg|link=|22x22px]] Перу (Төп)
 | id=&quot;959&quot; |127. [[Файл:Flag_of_Vietnam.svg|link=|22x22px]] Вьетнам (Төп)
 |- id=&quot;965&quot;
 | id=&quot;966&quot; |26. [[Файл:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|link=|22x22px]] [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]]
 | id=&quot;971&quot; |60. [[Файл:Flag_of_Jordan.svg|link=|22x22px]] Иордания (Төп)
 | id=&quot;977&quot; |94. [[Файл:Flag_of_Philippines.svg|link=|22x22px]] Филиппин (Төп)
 | id=&quot;983&quot; |128. [[Файл:Flag_of_Yemen.svg|link=|22x22px]] Йемен (Төп)
 |- id=&quot;989&quot;
 | id=&quot;990&quot; |27. [[Файл:Flag_of_Colombia.svg|link=|22x22px]] Колумбия (Төп)
 | id=&quot;996&quot; |61. [[Файл:Flag_of_Kenya.svg|link=|22x22px]] Кения (Төп)
 | id=&quot;1002&quot; |95. [[Файл:Flag_of_Qatar.svg|link=|22x22px]] [[Катар]]
 | id=&quot;1007&quot; |129. [[Файл:Flag_of_Zambia.svg|link=|22x22px]] Замбия
 |- id=&quot;1012&quot;
 | id=&quot;1013&quot; |28. [[Файл:Flag_of_the_Comoros.svg|link=|22x22px]] Комор 
 | id=&quot;1018&quot; |62. [[Файл:Flag_of_Kuwait.svg|link=|22x22px]] Кувейт (Төп)
 | id=&quot;1024&quot; |96. [[Файл:Flag_of_Rwanda.svg|link=|22x22px]] Руанда (Төп)
 | id=&quot;1030&quot; |130. [[Файл:Flag_of_Zimbabwe.svg|link=|22x22px]] Зимбабве
 |- id=&quot;1035&quot;
 | id=&quot;1036&quot; |29. [[Файл:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|link=|22x22px]] КДР (Төп)
 | id=&quot;1042&quot; |63. [[Файл:Flag_of_Laos.svg|link=|22x22px]] Лаос (Төп)
 | id=&quot;1048&quot; |97. [[Файл:Flag_of_Saint_Kitts_and_Nevis.svg|link=|22x22px]] Сент-Китс һәм Невис
 
 |- id=&quot;1054&quot;
 | id=&quot;1055&quot; |30. [[Файл:Flag_of_the_Republic_of_the_Congo.svg|link=|22x22px]]  Конго Республикаһы (Төп)
 | id=&quot;1061&quot; |64. [[Файл:Flag_of_Lebanon.svg|link=|22x22px]] Ливан (Төп)
 | id=&quot;1067&quot; |98. [[Файл:Flag_of_Saint_Lucia.svg|link=|22x22px]] Сент-Люсия
 
 |- id=&quot;1073&quot;
 | id=&quot;1074&quot; |31. [[Файл:Flag_of_Costa_Rica.svg|link=|22x22px]] Коста-Рика (Төп)
 | id=&quot;1080&quot; |65. [[Файл:Flag_of_Lesotho.svg|link=|22x22px]] Лесото
 | id=&quot;1085&quot; |99. [[Файл:Flag_of_Saint_Vincent_and_the_Grenadines.svg|link=|22x22px]] Сент-Винсент һәм Гренадиндар
 
 |- id=&quot;1091&quot;
 | id=&quot;1092&quot; |32. [[Файл:Flag_of_Côte_d'Ivoire.svg|link=|22x22px]] Кот-Д'Ивуар
 | id=&quot;1097&quot; |66. [[Файл:Flag_of_Liberia.svg|link=|22x22px]] Либерия (Төп)
 | id=&quot;1103&quot; |100. [[Файл:Flag_of_Samoa.svg|link=|22x22px]] Самоа
 
 |- id=&quot;1109&quot;
 | id=&quot;1110&quot; |33. [[Файл:Flag_of_Cuba.svg|link=|22x22px]] [[Куба]]
 | id=&quot;1115&quot; |67. [[Файл:Flag_of_Libya.svg|link=|22x22px]] Ливия (Төп)
 | id=&quot;1121&quot; |101. [[Файл:Flag_of_Sao_Tome_and_Principe.svg|link=|22x22px]] Сан-Томе һәм Принсипи
 
 |- id=&quot;1127&quot;
 | id=&quot;1128&quot; |34. [[Файл:Flag_of_Djibouti.svg|link=|22x22px]] Джибути
 | id=&quot;1133&quot; |68. [[Файл:Flag_of_Madagascar.svg|link=|22x22px]] Мадагаскар (Төп)
 | id=&quot;1139&quot; |102. [[Файл:Flag_of_Saudi_Arabia.svg|link=|22x22px]] Сәғүд Ғәрәбстаны (Төп)
 
 |- id=&quot;1146&quot;
 | align=&quot;center&quot; colspan=&quot;4&quot; id=&quot;1147&quot; |''(Төп)'' илдең Төркөмдө нигеҙләүҙә ҡатнашыуын һәм уның тәүге составына инеүен аңлата &lt;br&gt;
Иҫкәрмәләр: 1. Ул саҡта Берләшкән Танганьика һәм Занзибар Республикаһы
:::: 2. Элекке Югославия составында булған нигеҙләүсе илдәрҙең береһе
 |}

=== Рәсәй һәм G77 ===
2014 йылдың июнендә Боливия президенты Эво Моралес, сираттағы «G77+Ҡытай» осрашыуын асҡанда сығыш яһап, Санта-Круста ([[Боливия]]), Рәсәйҙе «77 төркөмөнә» ҡушылырға саҡыра&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2014/06/15/1280311.html Росбалт: Лидер Боливии призвал распустить СБ ООН и пригласил Россию в G77] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180121184509/http://www.rosbalt.ru/main/2014/06/15/1280311.html |date=2018-01-21 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;div class=&quot;references-small &quot; id=&quot;cx1502&quot; style=&quot;&quot; data-source=&quot;1502&quot; data-cx-state=&quot;source&quot; data-cx-weight=&quot;570&quot; contenteditable=&quot;true&quot; data-cx-draft=&quot;true&quot;&gt;
&lt;references /&gt;
&lt;/div&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://www.g77.org Официальный сайт «Группы 77»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091019074406/http://www.g77.org/ |date=2009-10-19 }}
* [http://www.globalautonomy.ca/global1/glossary_entry.jsp?id=OR.0044  Adam Sneyd, «Group of 77», in Globalization and Autonomy Online Compendium, edited by William D. Coleman and Nancy Johnson] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071025040717/http://www.globalautonomy.ca/global1/glossary_entry.jsp?id=OR.0044 |date=2007-10-25 }}
* [http://www.g77.org/doc/Joint%20Declaration.html «Совместная декларация семидесяти семи стран»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109080330/http://www.g77.org/doc/Joint%20Declaration.html |date=2021-01-09 }}
* [http://www.g77.org/40/TD405r.pdf. Декларация министров по случаю сороковой годовщины Группы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:15 июнь]]
[[Категория:Халыҡ-ара ойошмалар]]
[[Категория:БМО]]
[[Категория:Алфавит буйынса ойошмалар]]
[[Категория:1964 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]</text>
      <sha1>fta5ijz0a6t2nzw4udvyb8joto9lq4k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡорт энциклопедияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91669</id>
    <revision>
      <id>1306412</id>
      <parentid>1050849</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T11:40:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21470" sha1="rgtp92r5zjr14xtts4z2c7iwwx09oou" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Башҡорт энциклопедияһы (мәғәнәләр)}}
{{Издание
| Название          = Башҡорт энциклопедияһы
| Оригинал названия = 
| Изображение       = 
| Ширина            = 200
| Подпись           = 
| Автор             = 
| Жанр              = Белешмә-энциклопедик баҫма
| Язык              = [[Башҡорт теле|башҡорт]], [[Урыҫ теле|урыҫ]]
| Оригинал выпуска  = 
| Переводчик        = 
| Иллюстратор       = 
| Оформление        = 
| Серия             = 
| Издательство      = [[Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы)|«Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы]]
| Выпуск            = [[2005]]—[[2011]]
| Страниц           = 4344 (624+624+672+672+576+544+624)
| Носитель          = ҡағыҙ, электрон
| Предыдущая        = 
| Следующая         = 
| isbn              = ISBN 5-88185-053-X
| Lib               = 
}}
'''Башҡорт энциклопедияһы''' ({{lang-ru|Башкирская энциклопедия}}) — универсаль белешмә-энциклопедик баҫма.

Ҡағыҙ энциклопедия 7 томдан тора (2015 йылдың башына ҡарата, урыҫ телендә — 7 том, башҡорт телендә — 2 том нәшер ителгән&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.encyclopedia.ru/news/enc/detail/58273/|title=В «Башкирской энциклопедии» прошла презентация второго тома БЭ на башкирском языке и онлайн-версий|date=2015-04-10|publisher=«Мир энциклопедий»|accessdate=2015-07-09}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;) һәм үҙ эсенә 17 меңдән ашыу мәҡәләне туплай. Башҡорт энциклопедияһының электрон версияһы башҡорт һәм урыҫ телдәрендә ҡағыҙ энциклопедияһын яңы мәғлүмәттәр менән яңыртылған мәҡәләләре нигеҙендә [[Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы)|«Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы]] тарафынан эшләнелгән.

== Тарих ==
[[Башҡортостан]]да тәүге «Аҫар» ({{lang-ru|«Наследие»}}) энциклопедияһы XIX—XX быуаттар араһында [[Ризаитдин Фәхретдинов]] тарафынан әҙерләнә. Был баҫма Урал-Волга буйындағы дин әһелдәренең, яҙыусыларҙың, йәмәғәт эшмәкәрҙәренең, эшҡыуар-меценаттарҙың биографияларын туплаған. Нәшер ителеүгә әҙерләнгән дүрт томлыҡ энциклопедияның ике томы 1900—1908 йылдарҙа 15 китап булып баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;БЭ2013&quot;&gt;{{БЭ2013У|index.php/prosmotr/2-statya/1729-entsiklopedii|Энциклопедии|автор=Саитов У. Г.}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

1991 йылдың 19 мартында [[Башҡорт ССР-ы Министрҙар Советы]] тарафынан «Башҡорт Совет Энциклопедияһын әҙерләү һәм нәшер итеү тураһында» ({{lang-ru|«О подготовке и издании Башкирской Советской Энциклопедии»}}) ҡарар ҡабул ителә. Уға ярашлы [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] янында Башҡорт Совет Энциклопедияһы ғилми-ойоштороу советы (бүлеге) булдырыла&lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/935100938 Постановление Совета Министров Башкирской ССР от 19 марта 1991 года «О подготовке и издании Башкирской Советской Энциклопедии»]&lt;/ref&gt;. 1993 йылда Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Советы һәм [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] ҡарарҙарына ярашлы, был бүлек нигеҙендә айырым ғилми учреждение — Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының Башҡорт энциклопедияһының баш редакцияһы ойошторола&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/news/102659-k-10-letiyu-so-dnya-obrazovaniya-nauchnogo-izdatelstva-quot-bashkirskaya-entsiklopediya-quot/|title=''Шушпанов Сергей.'' К 10-летию со дня образования научного издательства «Башкирская энциклопедия»|date=2003-02-04|publisher=[[Башинформ|«Башинформ»]]|accessdate=2015-07-09}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Башҡортостан Республикаһы Президенты [[Рәхимов Мортаза Ғөбәйҙулла улы|М. Ғ. Рәхимовтың]] 1995 йылдың 16 ғинуарында сыҡҡан «Башҡорт энциклопедияһын төҙөүҙе тиҙләтеү буйынса саралар тураһында» ({{lang-ru|«О мерах по ускорению создания Башкирской энциклопедии»}}) указына ярашлы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының Башҡорт энциклопедияһының баш редакцияһы «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте тип үҙгәртелә&lt;ref&gt;[http://bashkortostan.news-city.info/docs/sistemay/dok_kegkzi.htm Указ Президента Республики Башкортостан от 16 января 1995 года «О мерах по ускорению создания Башкирской энциклопедии»]&lt;/ref&gt;.

1996 йылда республикала тәүге энциклопедик баҫма — «[[Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия]]» ({{lang-ru|«Башкортостан: краткая энциклопедия»}}) урыҫ телендә нәшер ителә. 1997 йылда был баҫманың башҡорт телендәге версияһы донъя күрә.

1999 йылдың 26 октябрендә [[Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинеты]] «Күп томлы Башҡорт энциклопедияһын нәшер итеү тураһындағы» ({{lang-ru|«Об издании многотомной Башкирской энциклопедии»}}) ҡарар ҡабул итә&lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/935103827 Постановление Кабинета Министров Республики Башкортостан от 26 октября 1999 года «Об издании многотомной Башкирской энциклопедии»]&lt;/ref&gt;. Уға ярашлы, ете томлы Башҡорт энциклопедияһын әҙерләү һәм нәшер итеү ҡаралған.

Энциклопедияның 7 томлыҡ материалдарын әҙерләү һәм уны нәшер итеүгә 13 йылға яҡын ваҡыт китә. Баҫма башта рус телендә донъя күрә, һәм был күп томлы хеҙмәтте башҡорт теленә тәржемә итеү йәйелдерелә. [[2014 йыл]]да «Башҡорт энциклопедияһы» тигән исем менән хеҙмәттең башҡорт телендәге беренсе томы баҫылып сыға. Ул башлыса рус телендәге «Башкирская энциклопедия» баҫмаһы мәҡәләләре нигеҙендә төҙөлгән, бер уҡ ваҡытта унда булмаған яңы мәғлүмәттәр менән дә тулыландырылған. Артабанғы йылдарҙа энциклопедияның башҡа томдары ла баҫыла.

2019 йылдың июнендә ошо ете томлыҡ «Башҡорт энциклопедияһы» [[Мәскәү]]ҙә уҙғарылған V «Ҡыҙыл майҙан» китап фестивалендә «Иң яҡшы һүҙлек-энциклопедик баҫма» номинацияһында еңеү яуланы&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/1319790/ «Башҡорт энциклопедияһы» «Ҡыҙыл майҙан» китап фестиваленең дипломына лайыҡ булды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы,  2019 йыл, 14 июнь]{{V|14|06|2019}}&lt;/ref&gt;.

&lt;!--
== Описание ==
Башкирская энциклопедия включает свыше 17 тысяч статей (треть из них — биографические) и 4610 иллюстраций. В энциклопедии есть информация о странах мира и субъектах Российской Федерации, с которыми Башкортостан имеет исторические, экономические и культурные связи; о районах и населённых пунктах Республики Башкортостан; о географических объектах (горах, реках, озёрах и др.); о флоре и фауне Республики; об отраслях экономики; о предприятиях, учреждениях, организациях; о важнейших исторических событиях; о народах республики.

Приводятся подробные сведния о культуре и быте башкир. Рассматриваются вопросы образования, науки, литературы, искусства в Башкортостане.

Карты административных районов Башкортостана подготовлены ФГУ «Омская картографическая фабрика».

Издание подготовлено коллективом авторов (более тысячи авторов, составителей, научных редакторов, рецензентов и консультантов). Издательство НИ «[[Башкирская энциклопедия]]» г. Уфа. Главный редактор [[Ильгамов, Марат Аксанович |М. А. Ильгамов]]. Тираж составляет 7000 экземпляров. Издание отпечатано в Уфимском полиграфкомбинате. --&gt;

== Исемлек ==

=== Рус телендә ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Том !! Библиографик тасуирлау !! Иҫкәрмәләр
|-
| 1 || {{книга| автор=| заглавие= Башкирская энциклопедия. В 7 т.: Т. 1. А — Б / гл. ред. М. А. Ильгамов. | ссылка =| ответственный = | место = Уфа | издательство = Башкирская энциклопедия| год = 2005| том = | страниц = 624| серия= | isbn = | тираж  =}} || Эстәлегендә 2700-ән ашыу мәҡәлә (шул иҫәптән яҡынса 900 биографик) һәм 630-ан ашыу иллюстрациялар бар.
|-
| 2 || {{книга| автор=| заглавие= Башкирская энциклопедия. В 7 т.: Т. 2. В — Ж / гл. ред. М. А. Ильгамов. | ссылка =| ответственный = | место = Уфа | издательство = Башкирская энциклопедия| год = 2006| том = | страниц = 624| серия= | isbn = 5-88185-062-9| тираж  =}} || Эстәлегендә 2200-ән ашыу мәҡәлә (шул иҫәптән яҡынса 800 биографик) һәм 600-ән ашыу иллюстрациялар бар.
|-
| 3 || {{книга| автор=| заглавие= Башкирская энциклопедия. В 7 т.: Т. 3. З — К/ гл. ред. М. А. Ильгамов. | ссылка =| ответственный = | место = Уфа | издательство = Башкирская энциклопедия| год = 2007| том = | страниц = 672| серия= | isbn = 978-5-88185-064-7| тираж  =}} || Эстәлегендә 2800-ән ашыу мәҡәлә (шул иҫәптән 1000 биографик) һәм 750-ән ашыу иллюстрациялар бар.
|-
| 4 || {{книга| автор=| заглавие= Башкирская энциклопедия. В 7 т.: Т. 4. Л — О / гл. ред. М. А. Ильгамов. | ссылка =| ответственный = | место = Уфа | издательство = Башкирская энциклопедия| год = 2008| том = | страниц = 672| серия= | isbn = | тираж  =}} || Эстәлегендә 2700-ән ашыу мәҡәлә (шул иҫәптән яҡынса 800 биографик) һәм 750-ән ашыу иллюстрациялар бар.
|-
| 5 || {{книга| автор=| заглавие= Башкирская энциклопедия. В 7 т.: Т. 5. П — Советы / гл. ред. М. А. Ильгамов. | ссылка =| ответственный = | место = Уфа | издательство = Башкирская энциклопедия| год = 2009| том = | страниц = 576| серия= | isbn = 978-5-88185-072-2| тираж  =}} || Эстәлегендә 2300-ән ашыу мәҡәлә (шул иҫәптән яҡынса 800 биографик) һәм 650-ән ашыу иллюстрациялар бар.
|-
| 6 || {{книга| автор=| заглавие= Башкирская энциклопедия. В 7 т.: Т. 6. Советы народного хозяйства — У / гл. ред. М. А. Ильгамов. | ссылка =| ответственный = | место = Уфа | издательство = Башкирская энциклопедия| год = 2010| том = | страниц = 544| серия= | isbn =978-5-88185-071-5| тираж  =}} || Эстәлегендә 2400-ән ашыу мәҡәлә (шул иҫәптән яҡынса 530 биографик) һәм 640-ан ашыу иллюстрациялар бар.
|-
| 7 || {{книга| автор=| заглавие= Башкирская энциклопедия. В 7 т.: Т. 7. Ф — Я / гл. ред. М. А. Ильгамов. | ссылка =| ответственный = | место = Уфа | издательство = Башкирская энциклопедия| год = 2011| том = | страниц = 624| серия= | isbn =| тираж  =}} || Эстәлегендә 2200-ән ашыу мәҡәлә (шул иҫәптән яҡынса 900 биографик) һәм 640-ан ашыу иллюстрациялар бар.
|}

=== Башҡорт телендә ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Том !! Библиографик тасуирләу !! Иҫкәрмәләр
|-
| - || {{китап| автор=| заглавие= Башҡорт энциклопедияһы. Электрон нөсхә | ссылка =| ответственный = | место = Өфө | издательство = «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы| год = 2013-2016| том = | страниц = 672| серия= | isbn = | тираж  =}} || Баҫма 18000-дән ашыу мәҡәләнән тора (Эшләнеп бөтмәгән).
|-
| 1 || {{китап| автор=| заглавие= Башҡорт энциклопедияһы. 7 т.: 1-се том. А — Б / баш мөх. М. Ә. Илһамов. | ссылка =| ответственный = | место = Өфө | издательство = «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы| год = 2014| том = 1| страниц = 672| серия= | isbn = | тираж  =}} || Эстәлегендә 2700-ән ашыу мәҡәлә (шул иҫәптән 900 биографик), яҡынса 40 карта һәм 630-ан ашыу иллюстрациялар бар.
|-
| 2 || {{китап| автор=| заглавие= Башҡорт энциклопедияһы. 7 т.: 2-се том. В — И / баш мөх. М. Ә. Илһамов. | ссылка =| ответственный = | место = Өфө | издательство =«Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы| год = 2014| том = 2| страниц = 672| серия= | isbn = | тираж  =}} || Эстәлегендә 2900-ән ашыу мәҡәлә (шул иҫәптән 1370 биографик) һәм 650-ән ашыу иллюстрациялар һәм карталар бар.
|-
| 3 ||  || 
|-
| 4 ||  || 
|-
| 5 ||  || 
|-
| 6 ||  || 
|-
| 7 ||  || 
|}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Аглиуллина К. И.'' Региональная энциклопедистика // Мир библиогр. — 2012. — № 4. — С. 45-47.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 1. А—Б. 2005. — 624 с.; т. 2. В—Ж. 2006. — 624 с. ISBN 5-88185-062-9; т. 3. З—К. 2007. — 672 с. ISBN 978-5-88185-064-7; т. 4. Л—О. 2008. — 672 с. ISBN 978-5-88185-068-5; т. 5. П—С. 2009. — 576 с. ISBN 978-5-88185-072-2; т. 6. Советы нар. хозяйства—У. 2010. — 544 с. ISBN 978-5-88185-071-5; т. 7. Ф—Я. 2011. — 624 с.
* Башкирская энциклопедия: Вчера, сегодня, завтра / авт.-сост. У. Г. Саитов, К. И. Аглиуллина. — Уфа, 2013.
* ''Гибадуллина К. И.'' Населённые пункты в «Башкирской энциклопедии»: методические аспекты составления и редактирования статей / К. И. Гибадуллина, С. С. Тагиров // Материальная и духовная культура народов Урала и Поволжья: история и современность / Глазов. гос. пед. ин-т. — Глазов, 2007. — С. 68—70.
* ''Ильгамов М. А.'' Массив знаний о Республике Башкортостан // Вестн. Акад. наук Респ. Башкортостан. — 2012. — Т. 17, № 3. — С. 78—81.
* Исторический опыт, актуальные проблемы развития российской региональной энциклопедистики: материалы Всерос. науч.-практ. конф. с междунар. участием (Уфа, 27—28 сент. 2012 г.) / АН Респ. Башкортостан, Науч.-издат. комплекс «Башкирская энциклопедия». — Уфа, 2012. — 119 с.
* Региональные энциклопедии в культурном пространстве России : материалы Всерос. науч.-практ. конф. (г. Чебоксары, 17—18 авг. 2007 г.) / Чуваш. гос. ин-т гуманитар. наук. — Чебоксары, 2009. — 130 с.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013У|index.php/prosmotr/2-statya/1729-entsiklopedii|Энциклопедии|автор=Саитов У. Г.}}{{ref-ru}}
* [http://bashenc.ru/index.php/ru/izdaniya/drugie-izdaniya/63-informatsiya-izdaniya/103-7-tomnaya-be «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы сайтында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150723171318/http://bashenc.ru/index.php/ru/izdaniya/drugie-izdaniya/63-informatsiya-izdaniya/103-7-tomnaya-be |date=2015-07-23 }}{{ref-ru}}
* Башҡорт энциклопедияһының электрон версияһы:
:* [https://web.archive.org/web/20190701041730/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/ башҡорт телендә]
:* [http://башкирская-энциклопедия.рф урыҫ телендә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200122002035/https://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/ |date=2020-01-22 }}

[[Категория:Рәсәй энциклопедиялары]]
[[Категория:Башҡортостанда фән]]</text>
      <sha1>rgtp92r5zjr14xtts4z2c7iwwx09oou</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алтын миллиард</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92353</id>
    <revision>
      <id>1306301</id>
      <parentid>1303385</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T04:46:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28847" sha1="k07ye69so6zoc4t6um55zulx2jxzra7" xml:space="preserve">[[Файл:2011_UN_Human_Development_Report_Quartiles.svg|right|thumb|300x300px|Кеше потенциалының үҫеш индексы буйынса илдәр: ҡуйы зәңгәр — нығыраҡ үҫкән илдәр, асыҡ зәңгәр — әҙерәк үҫкән илдәр]]
'''Алтын миллиард''' — [[Демография|&lt;nowiki/&gt;]][[Демография|демографик]]&lt;nowiki/&gt;һәм социологик төшөнсә, донъяның сикләнгән ресурстары шарттарында алдынғы һәм үҫештәге илдәрҙә халыҡтың тормош кимәле һәм ҡулланыуы араһындағы айырманы сағылдыра.

Тамырҙары менән XVIII быуат аҙағында йәшәгән инглиз ғалимы Томас Мальтус теорияһына — мальтузианлыҡҡа барып тоташа. Атама алдынғы капиталистик илдәрҙә йәшәгән бөтә халыҡтың һанынан алынған: [[Америка Ҡушма Штаттары|&lt;nowiki/&gt;]][[АҠШ  ]](311 млн), [[Канада]] (34,3 млн.), [[Австралия]] (22,5 млн.), [[Европа берләшмәһе|Евросоюз]] илдәре (28 ил, йәмғеһе 500 млн.), [[Япония]] (127,4 млн.), шулай уҡ [[Израиль]], [[Көньяҡ Корея]] һәм XXI быуатта өҫтәләһе халыҡ һаны&lt;ref&gt;World Population to 2300 / United Nations, Department of Economic and Social Affairs Population Division.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;World Population Prospects, the 2010 Revision / United Nations, Department of Economic and Social Affairs Population Division.&lt;/ref&gt;.

== Ер ресурстарын ҡулланыу ==
«Эксперт» журналы биргән мәғлүмәттәр буйынса, «алтын миллиард» — кешелектең сама менән етенсе өлөшө, алдынғы илдәрҙә йәшәүселәр, үткән быуаттың аҙағына тиклем минераль сеймалдың төп файҙаланыусыһы. Төҫлө металдар айырыуса күп ҡулланылған. Улар ҡиммәт булғанлыҡтан (ҡурғаш тимерҙән өс тапҡыр, ә никель ҡырҡ тапҡыр ҡыйбатыраҡ) һәм нигеҙҙә техник яҡтан ҡатмарлы производстволарҙа һәм инновацион продукттарҙа файҙаланылғанлыҡтан төп төҫлө металдарҙы тотоноу Көнбайыш илдәре менән сағыштырғанда уртаса үҫешле илдәрҙә күпкә кәм, ә артта ҡалған илдәрҙә бөтөнләй аҙ була. Үткән быуаттың 70−се — 80−се йылдарында алдынғы дәүләттәр бөтә алюминдың — 90, баҡырҙың — 85, никелдең 80%-ын ҡуллана&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''Иван Рубанов.''&amp;#x20;[http://www.expert.ru/printissues/expert/2007/42/deshevle_ne_budet/ Дешевле не] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150426172934/http://expert.ru/expert/2007/42/deshevle_ne_budet/ |date=2015-04-26 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150426172934/http://expert.ru/expert/2007/42/deshevle_ne_budet/ |date=2015-04-26 }}.&amp;#x20; Журнал Эксперт&amp;#x20;(12 ноября 2007).&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 13 августа 2010.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20150426172934/http://expert.ru/expert/2007/42/deshevle_ne_budet/ Архивировано из первоисточника 30 марта 2012].&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

[[XX быуат|&lt;nowiki/&gt;]][[XX быуат]]та [[Ауыл хужалығы|&lt;nowiki/&gt;]][[ауыл хужалығы]]нда хеҙмәт етештереүсәнлеге күп тапҡырҙарға арта (дөрөҫ, етештереүҙә энергия тотоноуҙың артыуы иҫәбенә), сеймалға ихтыяжды аҙайтҡан күп төрлө яңы материалдар сығарыла &lt;span class=&quot;noprint&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;sup&gt;[''источник не указан 1931 день'']&lt;/sup&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt;, техник прогресс иҫәбенә тәбиғи материалдарҙы синтетикаға алмаштырып булмаған тармаҡтарҙа ла материалдар тотоноу кәмей &lt;span class=&quot;noprint&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;sup&gt;[''источник не указан 1930 дней'']&lt;/sup&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt;. Шул уҡ ваҡытта файҙалы ҡаҙылмаларҙың разведкаланған запастары арта. Ләкин XX быуат уртаһында уҡ әле нефть сығарыуҙың иң юғарғы кимәлгә етәсәге һәм уны тотоноуҙың үҫәсәге фаразлана.&lt;span class=&quot;noprint&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;sup&gt;[''источник не указан 396 дней'']&lt;/sup&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt;

== Килеп сығышы ==
Виталий Бабенко «Алтын унау» тигән мәҡәләһендә билдәләүенсә, 70-се йылдарҙа ваҡытлы матбуғатта «алтын миллиард» тигән төшөнсә йыш осрай. Ул экологияға ҡағылышлы бәхәстәрҙә ҡулланыла. Экологтар фекеренсә, Ерҙең ресурстарына зыян килмәһен өсөн унда йәшәгән халыҡ һаны миллиардтан артырға тейеш түгел&lt;ref name=&quot;Бабенко&quot;&gt;Цит по: Виталий Бабенко. Золотая десятка // Наука и жизнь. — 2001. — № 11. [http://www.nkj.ru/archive/articles/7328/ Электронный ресурс]&lt;/ref&gt;.

«Әгәр йәшәү мөхите деградацияланһа. „Алтын миллиард“ тураһындағы хыял» («Если деградирует среда обитания. Мечта о „золотом миллиарде“») тигән мәҡәләһендә геолог Рудольф Баландин хәтирәләре менән уртаҡлаша&lt;ref&gt;Рудольф Баландин. Если деградирует среда обитания // Независимая газета. — 2000. — 12 января.&lt;/ref&gt;:
«Шулай килеп сыҡты: был һайланмаларҙың миллиарды тураһында мин һикһәненсе йылдар аҙағында [[Рио-де-Жанейролағы кәңәшмәгә]] СССР-ҙың ул саҡтағы етәксеһе докладының экологик концепцияһын әҙерләгән ғилми төркөмдәрҙең береһендә эшләгәндә ишеттем. Бер ултырышта академик Никита Моисеев сығыш яһаны.
: Ул…, яҡынлашып килгән глобаль экологик кризистан сығыу юлы — бөтәһенән элек тыуымды сикләү һәм Ер кешеләренең һанын бер миллиард итеп ҡалдырыу, тине.
: — Бер миллиардта кемдәр? — тип һораным.
: — Иң лайыҡлыларҙан торған бер миллиард. Биосфераны юҡ итмәйенсә шунса ғына кеше йәшәй ала… Ләкин был иң яҡшы кешеләр, алтын миллиард, буласаҡ…»
Публицист А. К. Цикунов (А. Кузьмич тигән псевдоним аҫтында) 1990 йылда «алтын миллиард» фразаһын мөлкәт тиңһеҙлеге сәбәптәренең береһе тип атаны .&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Кара-Мурза С. Концепция «золотого миллиарда» и Новый мировой порядок, 1999&lt;/ref&gt; Цикуновтың трактовкаһы заговор теорияһының бер төрө булып тора&lt;ref&gt;Кузьмич А. Заговор «Мирового правительства» (Россия и «золотой миллиард») — М: 1994 г.&lt;/ref&gt;. Башҡа трактовкалар 1990 йылға тиклем дә осрай&lt;ref&gt;Леге Ж. Экология и политика // Мир науки. — 1976.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Meadows D. et al.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Печчеи А. Человеческие качества. — М.: Прогресс, 1985. — 312 с.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kara-murza.ru/books/articles/oro1.html#1 Kara-Murza S. The Gold Billion]&lt;/ref&gt;. 1999 йылда «алтын миллиард» термины Сергей Кара-Мурза тарафынан ҡулланыла.

Рәсәйҙә «алтын миллиард» төшөнсәһенең киң таралыуы Бөйөк Британияның элекке премьер-министры Маргарет Тэтчер исеме менән бәйле. Рәсәйҙә 15 миллион кеше ҡалдырырға кәрәк, тигән фекерҙе ул әйткән тип һанала&lt;ref&gt;[http://www.mexnap.info/articles.php?article_id=253 Миф о том, что концепция «Золотого миллиарда» — единственный выход из демографического кризиса, В. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120808033439/http://www.mexnap.info/articles.php?article_id=253 |date=2012-08-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://www.pravoslavie.ru/guest/parshev.htm СКколько в России лишних людей?]&lt;/ref&gt;.

Был һүҙҙәрҙең инглиз телендәге төп нөсхәһе табылмаған. Тәүге тапҡыр был фраза А. П. Паршевтың 1999 йылда сыҡҡан «Почему Россия не Америка» тигән китабында телгә алына.&lt;blockquote id=&quot;cx83&quot; class=&quot;&quot; data-source=&quot;83&quot; data-cx-state=&quot;source&quot; data-cx-weight=&quot;661&quot; contenteditable=&quot;true&quot; data-cx-draft=&quot;true&quot;&gt;
...Тогда  я изучал  английский  язык,  и  как-то  раз мне попалось в звукозаписи какое-то публичное выступление М. Тэтчер по внешней политике. Я уважал и уважаю эту политическую деятельницу, особенно за ее английский язык. Она говорит четко, с оксфордским произношением, простым, понятным языком, это вам не Буш какой-нибудь, со ртом, как будто набитым арахисом. Так вот говоря о перспективах СССР, она заявила примерно следующее, никак это не пояснив: «На территории СССР экономически оправдано проживание 15 миллионов человек». Я еще раз прокрутил запись, может быть, хотя бы «фифти» («пятьдесят»?). Нет, точно «фифтиин» — «пятнадцать», я не ослышался&lt;ref&gt;А. Паршев. Почему Россия не Америка. М.: 1999&lt;/ref&gt;.
&lt;/blockquote&gt;Артабан А. П. Паршев һүҙҙең иҡтисади яҡтан һөҙөмтәле кешеләр тураһында барыуы хаҡында аныҡлыҡ индерә:

Был фразаның «туҡ миллиард» тигән варианты ла бар.&lt;ref&gt;[http://www.echo.msk.ru/blog/echomsk/619557-echo/ Переписка Б. ]&lt;/ref&gt;

== Теоретик нигеҙләү ==
Донъяла халыҡ һаны артыуына бәйле ресурстарҙың етмәү ихтималлығы идеяһы беренсе тапҡыр Томас Мальтус тарафынан әйтелә. Халыҡ геометрик прогрессияла, ә ресурстарҙы (аҙыҡ-түлек) үҙләштереү арифметик прогрессияла үҫә, өҫтәүенә, ресурстарҙың киләсәктә бөтөүе лә ихтимал, ти ул (мальтузианлыҡ). Мальтус фекеренсә, нәҡ ошо ҡапма-ҡаршылыҡ сәйәси сайҡалыштар, һуғыштар һәм эпидемиялар сәбәбе булып тора.

С. М. Кара-Мурза&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; раҫлауынса, «алтын миллиард» планета ресурстарының төп өлөшөн ҡуллана. 7 миллиард кешенең яртыһы ғына шунса ҡуллана башлаһа ла, ресурстар бөтәһенә лә етмәҫ.

С. Кара-Мурза фекеренсә, «алтын миллиард» төшөнсәһе артында донъяға бер бөтөн геосәйәси, иҡтисади һәм мәҙәни ҡараш ята:&lt;sup&gt;&lt;span style=&quot;white-space:nowrap&quot;&gt;&amp;#x5B;''кто?''&lt;/span&gt;&lt;/sup&gt;&lt;sup&gt;&lt;span style=&quot;white-space:nowrap&quot;&gt;&amp;#x5D;&lt;/span&gt;&lt;/sup&gt; алдынғы илдәр, үҙ халҡы өсөн юғары ҡулланыу кимәлен тәьмин итеп, мәғлүмәти, сәйәси, хәрби һәм иҡтисади саралар менән ҡалған донъяны артта ҡалған хәлдә тоторға тырыша, уны сеймал сығанағы, экологик яҡтан зарарлы производстволарҙы урынлаштырыу, токсик ҡалдыҡтарҙы һаҡлау урыны һәм арзан эшсе көс сығанағы сифатында файҙалана.

С. Кара-Мурза әйтмешләй, «алтын миллиард», сәйәси метафора булараҡ, йәмғиәт аңы менән глобаль уйнауҙы күҙҙә тота&lt;ref&gt;Кара-Мурза С. Манипуляция сознанием. М.: 2005&lt;/ref&gt;.

Иҡтисадсы А. А. Пороховский билдәләүенсә, &quot;&quot;алтын миллиард&quot;тың һәм өмөтһөҙлөктә көн итеүсе ҡалғандарҙың булыу факты үҙе генә лә донъя өсөн хәүефле, тотороҡлолоҡтан яҙҙырыусы мәғәнәгә эйә&quot;&lt;ref&gt;http://www.mgimo.ru/fileserver/2004/kafedry/mirec/smesh_ec.doc{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Рәсәй Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең Тарих институты директоры Владимир Ламин, демография проблемаларына арналған конференцияла сығыш яһап, «алтын миллиард» фәҡир илдәр (планетаның Көньяғы тип йөрөтөлгән өлөш) менән ысын мәғәнәһендә бүлешә башламаһа, яҡын киләсәктә ресурстар өсөн һуғыштар башланасаҡ&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://www.expert.ru/printissues/siberia/2007/35/demograficheskie_alternativy_buduschego/ Демографические альтернативы будущего] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728084523/http://expert.ru/siberia/2007/35/demograficheskie_alternativy_buduschego/ |date=2013-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728084523/http://expert.ru/siberia/2007/35/demograficheskie_alternativy_buduschego/ |date=2013-07-28 }}.&amp;#x20; Журнал Эксперт&amp;#x20;(24 сентября 2007).&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 13 августа 2010.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20130728084523/http://expert.ru/siberia/2007/35/demograficheskie_alternativy_buduschego/ Архивировано из первоисточника 8 февраля 2012].&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

Новосибирск дәүләт университетының макросоциология үҙәге етәксеһе социолог Николай Розов фекеренсә, глобалләшеү, бөтә бәйләнештәрҙе көсәйтеп, көслө уйынсылар өсөн мөмкинлектәрҙең бик ныҡ үҫеүенә килтерә. Глобалләшеү үҫешенең ҡотолғоһоҙ эҙемтәләренең береһе — сағыштрмаса тиңһеҙлектең киҫкен үҫеүе, ул иһә социаль көсөргәнешлекте арттыра. Баҙарҙа конкуренцияның аяуһыҙлаша барыуы донъя люмпендары массаһы барлыҡҡа килеүгә һәм социал-дарвинистик процестар көсәйеүгә — баҙарҙа ла тәбиғи һайлап алыу башланыуға — килтерә.

Айырыуса көслө державалар глобалләшеү шарттарында тағы ла ҙурыраҡ көскә эйә була бара. VIP-зона («алтын миллиард») менән түбәнге фәҡир ҡатлам араһында айырма артҡандан-арта&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''Мария Роговая.''&amp;#x20;[http://www.expert.ru/printissues/siberia/2006/08/avtarkiya_ili_integraciya/ Автаркия или интеграция] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728081325/http://expert.ru/siberia/2006/08/avtarkiya_ili_integraciya/ |date=2013-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728081325/http://expert.ru/siberia/2006/08/avtarkiya_ili_integraciya/ |date=2013-07-28 }}.&amp;#x20; Журнал Эксперт&amp;#x20;(27 февраля 2006).&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 13 августа 2010.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20130728081325/http://expert.ru/siberia/2006/08/avtarkiya_ili_integraciya/ Архивировано из первоисточника 8 февраля 2012].&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Фекерҙәр ===
* Анатолий Вассерман алтын миллиард «теорияһын» «легенда» тип атай&lt;ref&gt;А.&lt;/ref&gt;&lt;blockquote id=&quot;155&quot;&gt;Бына ни өсөн «алтын миллиард» тураһындағы легенда популяр. Ул бөтә ҡалған донъяның бөтә уңышһыҙлыҡтарын бына тигән итеп аңлата. Һәм һәр хаким, уңышһыҙлыҡтан шөрләп (ә кем унан шөрләмәй?), ошондай ышаныслы һәм популяр йәшен ҡайтарғысты ҡуллана… Иң хәүефлеһе — был теория варварлыҡты һәм артталыҡты нығыта… Шулай итеп, «алтын миллиард» тураһындағы легенданың заказсылары һәм уны яҡлаусылар — бөтәһенән элек, тәүәккәллекте ығы-зығылыҡ менән бутаусы сәйәсмәндәр. Был эшкинмәгәндәр ҡулы аҫтында ҡалғандар ғына түгел, уларҙың мәнфәғәтендә эш иткән мифҡа ышаныусылар ҙа уның ҡорбаны булып тора. &lt;/blockquote&gt;
* Ингушетия президенты Юнысбәк Евкуров фекеренсә (ул уны 2012 йылдың сентябрендә әйтә): «дөйөм алғанда, донъяла планета халҡын „алтын миллиардҡа“ тиклем глобаль ҡыҫҡартырға йыйыналар. Йәнәһе, эсәр һыу, аҙыҡ-түлек, тағы әллә нәмәләр етмәйәсәк, шуға халыҡты кәметергә кәрәк, имеш. Бындай ҡарарҙы Хоҙай Тәғәлә урынына Алла көнөн хасил итергә йыйынған аллаһыҙҙар сығарған»&lt;ref&gt;[http://www.segodnia.ru/content/113670 Лекарство от болезни | Сегодня.]&lt;/ref&gt;.
* Тарих фәндәре кандидаты Батюк билдәләүенсә, мәғлүмәт технологиялары үҫеүе арҡаһында «үҫеш юлына баҫҡан илдәрҙә йәшәгән фәҡирҙәр кешелек тарихында тәү тапҡыр „алтын миллиард“ тип йөрөтөлөүселәрҙең нисек йәшәүен күрә алды»&lt;ref&gt;[http://www.rusus.ru/?act=read&amp;id=84 Интернет-издание Россия и Америка в XXI веке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019082421/http://www.rusus.ru/?act=read&amp;id=84 |date=2013-10-19 }}&lt;/ref&gt;.

=== Тәнҡит ===
«Алтын миллиард» төшөнсәһен тәнҡитләүселәр халыҡ һаны һәм ресурстар етешмәү проблемаһы әүәлдән күтәрелә килгәнлеген билдәләй. Иртә христиан теологы Квинт Септимий Тертуллиан (б.э. II һәм III быуаттары араһы) был хаҡта хәүефләнеп саң ҡаға.

1798 йылда инглиз иҡтисадсыһы руханиТомас Роберт Мальтус (әйткәндәй, Петербург Фәндәр академияһының почетлы ағзаһы) сығарған фәнни гипотезаға ярашлы, планета халҡы — геометрик прогрессия буйынса, ә йәшәү өсөн кәрәкле ресурстар арифметик прогрессия буйынса үҫә, ошо рәүешле мальтузиан ҡапҡаны хасил була&lt;ref&gt;Мальтус Т. Р. Опыт о законе народонаселения. СПб., 1868.&lt;/ref&gt;. Мальтус «Ерҙең һыйҙырышлылыҡ һәләтен» билдәләүгә башланғыс һала, был күрһәткес төрлө ваҡытта 1 миллиардтан 1 триллионға тиклем кеше һанына тиң була. XX быуат аҙағына был интервал 8 — 16 миллиардҡа ҡала.

Мальтустың вафатынан һуң үткән ике быуат уның Ер шарындағы халыҡтың күбәйеү тураһында әйткәнен раҫланы. XX быуатта халыҡ һаны айырыуса йылдам үҫте: 1900 йылда — 1,6 миллиард, 2011 йылда инде — 7 миллиард. Планета халҡының 84%-ы үҫеүсе илдәрҙә йәшәй&lt;ref name=&quot;Атлас&quot;&gt;Atlas of Global Development: A Visual Guide to the World’s Greatest Challenges / World Bank and Collins, 4th Edition.&lt;/ref&gt;. Демографик үҫеште иҡтисади күрһәткестәргә бәйләү мәсьәләһе ҡатмарлыраҡ булып сыҡты.

С. П. Капица биләмә, энергия, аҙыҡ-түлек һәм мәғлүмәт ресурстарының халыҡ һаны үҫешенә йоғонтоһон анализлай һәм донъя демографик процесының математик моделен төҙөй&lt;ref&gt;Капица С. П. Российский анти-Мальтус // Вестн. РАН.- 2000. — № 6.&lt;/ref&gt;. Ул шундай һығмта яһай: кешелек глобаль демографик күсеш тигән осорҙа тора, уның асылы халыҡ һанының киҫкен үҫеп, артабан шулай уҡ киҫкен кәмеүенән һәм тотороҡлашыуынан ғибәрәт&lt;ref&gt;Капица С. П. Рост населения Земли и его математическая модель // Наука и жизнь. — 1998. — № 3.&lt;/ref&gt;. С. П. Капицаның фаразына ярашлы, киләсәктә Ер халҡы артыуҙан туҡтаясаҡ һәм 14 миллиард самаһы тәңгәлендә ҡаласаҡ&lt;ref&gt;Общая теория роста человечества: Сколько людей жило, живёт и будет жить на Земле. М.: Наука, 1999.&lt;/ref&gt;.

== Киләсәк ==
Донъяла барған [[глобалләшеү]]гә ҡарата ыңғай баһалар «алтын миллиард» концепцияһы яҡлыларҙың дәлилдәрһеҙ ҡалдыра. [[Клиодинамика]] яҡлылар фекеренсә, һуңғы йылдарҙа алдынғы илдәр менән ҡалған донъяның иҡтисади үҫеш кимәле тигеҙләшеүе күҙәтелә&lt;ref name=&quot;MatMod&quot;&gt;Коротаев А. В. и др. Законы истории: Математическое моделирование и прогнозирование мирового и регионального развития / Изд. 3, сущ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Коротаев А. В., Халтурина Д. А. [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=169&amp;Itemid=37 Современные тенденции мирового развития] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090220052306/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=169&amp;Itemid=37 |date=2009-02-20 }}. — М.: Либроком, 2009&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sys_mon&quot;&gt;Системный мониторинг. Глобальное и региональное развитие. — М.: Либроком, 2009.&lt;/ref&gt;.

Белгестәр быны иҡтисади процестарҙың [[Глобалләшеү|&lt;nowiki/&gt;]][[глобалләшеү]]е эҙемтәһе&lt;ref&gt;[http://www.intelros.ru/pdf/Rus_Jornal/49/4.pdf PDF]&lt;/ref&gt;, шулай уҡ донъяла белемлелек күтәрелеү һөҙөмтәһе тип һанай: XX быуат аҙағына үҫештәге илдәрҙең күпселеге халҡының белемлелеген күтәреүгә өлгәште, был иһә, бер яҡтан, иҡтисади үҫеште йылдамлаштырҙы, икенсе яҡтан, тыуым кәмеүенә һәм халыҡ һаны артыу тиҙлегенең аҡрынайыуына килтерҙе. Һөҙөмтәлә, үҫештәге илдәрҙең күбеһендә йән башына [[Список стран по ВВП (номинал) на душу населения|ЭТП]] иҡтисади алдынғы илдәрҙәгегә ҡарағанда юғарыраҡ булып китте. Шулай итеп, алдынғы илдәрҙә һәм үҫеш кисереүсе илдәрҙә тормош кимәле, ҡулланыу араһында айырма кәмей.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Глобалләшеү|&lt;nowiki/&gt;]][[Глобалләшеү]]
* [[Төньяҡ һәм Көньяҡ (геосәйәсәт)|&lt;nowiki/&gt;]][[Төньяҡ һәм Көньяҡ (геосәйәсәт)|Көньяҡ һәм төньяҡ ҡапма-ҡаршылығы]]
* [[:en:Earth Summit|1992 йылғы Рио-де-Жанейро]] конференцияһы

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://abc.informbureau.com/html/_cieioie_ieeeeada_.html Золотой миллиард] // ''Экономический словарь''.&lt;/span&gt;
* &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''Кара-Мурза С. Г.'' Концепция «золотого миллиарда» и Новый мировой порядок. — 1999.&lt;/span&gt;
* &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''Гильбо Е. В.'' [http://www.analysisclub.ru/index.php?page=social&amp;art=1857 Конец золотого миллиарда]. — 2004.&lt;/span&gt;

[[Категория:Глобалләшеү]]
[[Категория:Донъя иҡтисады]]
[[Категория:Социаль эволюция]]</text>
      <sha1>k07ye69so6zoc4t6um55zulx2jxzra7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>IP-телефония</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92992</id>
    <revision>
      <id>1306235</id>
      <parentid>1296635</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T00:17:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26059" sha1="l2jt1le65lxof1dv1tsk94enh32f2dg" xml:space="preserve">'''IP-телефони́я''' («''айпи́-телефони́я''» тип әйтелә) — IP протоколы буйынса телефон элемтәһе. IP-телефония — ул телефония өсөн хас булған ғәмәлдәрҙе — номер йыйыуҙы, яуап алғансы шылтыратыуҙы (дозвон), ике яҡтың тауышлы аралашыуын, шулай уҡ [[Интернет ]]&lt;nowiki/&gt;йәки башҡа берәй IP-селтәр аша видеоаралашыуҙы тәьмин итеүсе коммуникацион протоколдар, технологиялар һәм ысулдар йыйылмаһы. Элемтә каналы аша сигнал һанлы ысул менән тапшырыла һәм тапшырылыр алдына артыҡ мәғлүмәтте таҙартыр һәм бирелмәләр тапшырыу селтәренә төшкән көсөргәнеште кәметер өсөн үҙгәртелә (ҡыҫыла).

== IP-телефониямы әллә VoIP-мы? ==
IP-телефония VoIP ({{lang-en|Voice over IP}}) технологияһының ҡушымтаһы булып тора һәм ике яҡлы аралашыуҙы ойоштора. VoIP технологияһы тауыш тапшырыуҙың бөтә варианттарын, шул иҫәптән телефонияға һәм кешеләрҙең аралашыуына бер ниндәй ҡағылышы булмағандарын да, IP аша тапшырыуҙы күҙҙә тота. Мәҫәлән, VoIP технологияһы IP-видеокүҙәтеүҙә, мәғлүм итеү системаларында, вебинарҙар трансляциялағанда, он-лайн режимда фильмдар ҡарағанда һ. б. ҡулланыла.

== IP-телефония ҡулланыу ==
Компьютер селтәрҙәре ярҙамында тауышлы һәм видео бәйләнеш XXI быуат башынан алып айырым кешеләр тарафынан да, корпоратив секторҙа ла бик киң файҙаланыла башланы. IP-телефония системаларын ҡулланыу элемтә операторы булған компанияларға шылтыратыуҙар (айырыуса халыҡ-ара шылтыратыуҙар) хаҡын һиҙелерлек кәметергә һәм телефонияны [[Интернет ]]&lt;nowiki/&gt;сервистарына тоташтырырға, интеллектуаль хеҙмәттәр күрһәтергә мөмкинлек бирә. &lt;gallery&gt;
Файл:1140E.jpg|IP-телефон Avaya 1140E
Файл:Cisco 7960 IP Phone.JPG|IP-телефон Cisco 7960 IP Phone
Файл:AddPac VP-500.jpg|Видеотелефон AddPac VP-500
&lt;/gallery&gt;

== Функционаллеге ==
IP-телефония дөйөм файҙаланыуҙағы телефон селтәре технологияһы ярҙамында тормошҡа ашырыу ҡатмарлыраҡ йә ҡиммәтерәк булған бурыстарҙы атҡара.

Миҫалдар:
* Юғары тиҙлекле тоташыу сиктәрендә бер тапҡырҙан күберәк шылтыратыу мөмкинлеге. Шуның өсөн IP-телефония өйҙә йә офиста өҫтәмә телефон линияһы булдырыуҙың иң ябай ысулы булып тора.

* Түбәндәге саралар:
:* конференция,
:* шылтыратыуҙы ҡабат адреслау,
:* номерҙы автоматик ҡабатлау,
:* шылтыратыусының номерын күреү
бушлай тәҡдим ителә, ә ҡәҙимге телекоммуникацион компаниялар былар өсөн түләү ала.
* Стандартлаштырылған протоколлы (мәҫәлән, SRTP) хәүефһеҙ шылтыратыуҙар.

* Урынға бойондороҡһоҙ булыу. IP-телефония провайдерына тоташыу өсөн бары тик интернет-тоташыу ғына кәрәк.

* Интернет аша башҡа сервистарға берегеү мөмкин (видеошылтыратыуҙы, һөйләшкән ваҡытта, аудиоконференция барғанда хәбәрҙәр һәм мәғлүмәттәр менән алмашыуҙы, адрес кенәгәһе ҡулланыуҙы һәм башҡа абунасылар шылтыратыу ҡабул итә аламы-юҡмы икәне тураһында мәғлүмәт алыуҙы ла индереп).

* Өҫтәлмә телефон мөмкинлектәрен — шылтыратыуҙы маршрутлау, ҡалҡыныусы тәҙрәләр, альтернатив GSM-роуминг һәм IVR индереүҙе — ҡулланыу еңелерәк һәм арзаныраҡ. Телефон шылтыратыуының персональ компьютер теркәлгән бирелмәләр тапшырыу селтәрендә булыуы яңы мөмкинлектәр аса.
Өҫтәмә рәүештә: донъяның теләһә ҡайһы илендә тура номерҙар алып тоташтырыу мөмкинлеге (DID).

== Мобиль номерҙар ==
Телефон номерҙарының күсерелә алыуы ({{lang-en|Mobile number portability}}, MNP йәки {{lang-en|Local Number Portability}}, LNP) — файҙаланыусының бер мобиль операторҙан икенсеһенә күскәндә үҙенең телефон номерын һаҡлап ҡала алыу сервисы. Был мөмкинлек һәр илдең үҙ ҡануниәтенә бәйле. &lt;/span&gt;

== Шылтыратыуҙың минималь хаҡы ==
IP-телефонияла шылтыратыу хаҡы «шылтыратыуҙы маршрутлауҙың минималь хаҡы системаһы» (LCR, Least Cost Routing System) буйынса билдәләнә, ул иң түбән хаҡты ҡуйырға мөмкинлек бирә.

IP-телефония тауышлы шылтыратыуҙы мршрутлағанда MNP мобиль номерҙарының бер-береһенә ярашыуына идара итеү өсөн дә кәрәк. Бөйөк Британия ише үҙәк бирелмәләр базаһы булмаған илдәрҙә ҡайһы берҙә, GSM-селтәргә мобиль телефондың ниндәй селтәргә (операторға) ҡарағанын белешеп, үтенес ебәрергә тура килә. IP-телефония шылтыратыу маршрутлауының арзанлығы арҡаһында киң тарала барғанға күрә шылтыратыуҙар хәүефһеҙлеген дә тәьмин итергә кәрәк.

MNP мобиль номераҙарының ярашыусанлығын тикшереү хеҙмәттең сифаты яҡшы булһын өсөн кәрәк; тауышлы шылтыратыуҙың дөрөҫ барыуы тәьмин ителә,һөҙөмтәлә, VoIP-компаниялар клиенттары булған компанияларға (файҙаланыусыларға) IP-телефония хеҙмәттәре провайдерын мотлаҡ табасағын гарантиялай.

== Ашығыс саҡырыу номерҙары ==
IP-технология үҙенсәлектәре файҙаланыусының ҡайҙалығын асыҡлау мөмкинлеген бирмәй. Ашығыс саҡырыу номерҙарына шылтыратыуҙы еңел генә маршрутлап (икенсе номерға йүнәлтеп) булмай (оператив хеҙмәттәр өсөн был бик мөһим). Ҡайһы берҙә бындай системалар селтәр эсендәге ашығыс саҡырып шылтыратыуҙарҙы тейешле подразделениелағы ашығыс булмаған саҡырыу номерҙарына йүнәлтә ала.

== Протоколдар ==
Протоколдар клиент ҡорамалының (шлюз, терминал йәки IP-телефон) провайдер серверында йәки гейткиперында теркәүҙе, саҡырыу йә саҡырыуҙың адресын үҙгәртеүҙе, тауышлы йә видеототаштырыуҙы, абунасының исемен һәм/йәки номерын тапшырыуҙы тәьмин итә. Әлеге ваҡытта түбәндәге протоколдар киң файҙаланыла:
* SIP &lt;br /&gt;
* H.323&lt;br /&gt;
* MGCP &lt;br /&gt;
* H.248 (MEGACO) &lt;br /&gt;
* SIGTRAN &lt;br /&gt;
* SCTP &lt;br /&gt;
* SCCP &lt;br /&gt;
* Jingle &lt;br /&gt;
* IAX2 &lt;br /&gt;
* Unistim &lt;br /&gt;

== Телмәрҙе кодлау ==
Тауышты IP-селтәр аша тапшырыу өсөн кеше тауышы импульслы-код модуляцияһы ярҙамында цифрлаштырыла, ҡыҫыла (кодлана) һәм пакеттарға бүленә. Ҡабул итеүсе яҡта бының киреһе бара — бирелмәләр пакеттан алына, коды сиселә һәм улар яңынан аналоглы сигналға әйләнә.

Кодлау 15—45 мс оҙайлығындағы өҫтәмә тотҡарлыҡ барлыҡҡа килтерә. Уның сәбәптәре:
* сигналды туплау һәм артабанғы хисап баштары статистикаһын иҫәпкә алыу өсөн буферҙы файҙаланыу (алгоритм тотҡарлығы);
* телмәр сигналы менән барған математик үҙгәртеүҙәр процессор ваҡытын талап итә (хисаплау тотҡарлығы).
Кодты сискән яҡта ла ошондай тотҡарлыҡ була.

Кодектың тотҡарланыуын үтәнән-үтә барлыҡҡа килгән тотҡарланыуҙарҙы һанағанда иҫәпкә алырға кәрәк. Бынан тыш, кодлауҙың/кодты сисеүҙең ҡатмарлы алгоритмдары системаның хисаплау ресурстарының ярайһы уҡ етди сығымдарын талап итә.

Тикшеренеү төркөмдәрендә Интернет аша телмәр бирелмәләрен тапшырыу сифатын анализлау шуны күрһәтә: синтезланған телмәрҙең боҙолоу, сифаты түбәнәйеү, асыҡлығы кәмеү сәбәптәре булып телмәр бирелмәләре ағымының өҙөлөүе тора. Ул түбәндәге сәбәптәрҙән хасил була:
* элемтә селтәре аша тапшырғанда пакеттарҙың юғалыуы;
* телмәр бирелмәләре пакетын илтеп еткереү өсөн кәрәк булған ваҡытҡа һыймау.

=== Кодектар ===
IP-селтәр аша тапшырғанда тауышты ҡыҫыу алгоритмдары төрлө. Ҡайһы берҙәре тауышты ҡыҫмай тиерлек, уны импульслы-код модуляцияһы кимәлендә (йәғни 64 килобит/с) ҡалдыра, икенсе кодектар цифрланған тауышты кодлауҙың һөҙөмтәле алымдары ярҙамында 8 тапҡырға йә унан да күберәккә ҡыҫыу мөмкинлеген бирә. Лицензиялау талап ителмәгән һәйбәт ирекле кодектар күп. Ҡайһы берҙәре өсөн лицензия кәрәк.

VoIP-кодектарҙың сағыштырма характеристикалары:&lt;ref&gt;См.: Глава 2. &lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; id=&quot;cx315&quot; style=&quot;text-align:right&quot; data-source=&quot;315&quot; data-cx-weight=&quot;350&quot; contenteditable=&quot;true&quot; data-cx-draft=&quot;true&quot;
! id=&quot;318&quot; rowspan=&quot;2&quot; |Кодек
! id=&quot;320&quot; rowspan=&quot;2&quot; |Пакеттың файҙалы ауырлығы, байт
! id=&quot;322&quot; rowspan=&quot;2&quot; |Тапшырыу тиҙлеге,&lt;br /&gt;
кбит/с
! id=&quot;325&quot; rowspan=&quot;2&quot; |Алгоритмик&lt;br /&gt;
тотҡарланыу, миллисекунд
! colspan=&quot;2&quot; id=&quot;327&quot; |Биләнгән ағым, кбит/с
|- id=&quot;330&quot;
! id=&quot;331&quot; |IP-пакеттар
! id=&quot;333&quot; |Ethernet-фреймдар
|- id=&quot;335&quot;
| id=&quot;336&quot; |G.711
| id=&quot;338&quot; |160
| id=&quot;340&quot; |64
| id=&quot;342&quot; |20
| id=&quot;344&quot; |78
| id=&quot;346&quot; |80
|- id=&quot;348&quot;
| id=&quot;349&quot; |G.723.1 (6.3)
| id=&quot;351&quot; |24
| id=&quot;353&quot; |6,3
| id=&quot;355&quot; |37,5
| id=&quot;357&quot; |6,9
| id=&quot;359&quot; |17,1
|- id=&quot;361&quot;
| id=&quot;362&quot; |G.723.1 (5.3)
| id=&quot;364&quot; |20
| id=&quot;366&quot; |5,3
| id=&quot;368&quot; |37,5
| id=&quot;370&quot; |5,9
| id=&quot;372&quot; |16
|- id=&quot;374&quot;
| id=&quot;375&quot; |G.726-32
| id=&quot;377&quot; |160
| id=&quot;379&quot; |32
| id=&quot;381&quot; |20
| id=&quot;383&quot; |32,8
| id=&quot;385&quot; |42,7
|- id=&quot;387&quot;
| id=&quot;388&quot; |G.726-24
| id=&quot;390&quot; |160
| id=&quot;392&quot; |24
| id=&quot;394&quot; |20
| id=&quot;396&quot; |24,8
| id=&quot;398&quot; |34,7
|- id=&quot;400&quot;
| id=&quot;401&quot; |G.726-16
| id=&quot;403&quot; |160
| id=&quot;405&quot; |16
| id=&quot;407&quot; |20
| id=&quot;409&quot; |16,8
| id=&quot;411&quot; |26,7
|- id=&quot;413&quot;
| id=&quot;414&quot; |G.729 (8)
| id=&quot;416&quot; |20
| id=&quot;418&quot; |8
| id=&quot;420&quot; |25
| id=&quot;422&quot; |8,8
| id=&quot;424&quot; |18,7
|- id=&quot;426&quot;
| id=&quot;427&quot; |G.729 (6.4)
| id=&quot;429&quot; |16
| id=&quot;431&quot; |6,4
| id=&quot;433&quot; |25
| id=&quot;435&quot; |7,2
| id=&quot;437&quot; |17,1
|}

== Селтәрҙә тотҡарланыуҙы кәметеү ==
IP-телефонияның төп өҫтөнлөгө — үткәреү һыҙатына талаптарҙың түбәнлеге, был телмәр трафигының түбәндәге статистик характеристикаларын иҫәпкә алып тәьмин ителә:
* паузаларҙы тапшырыуҙы булдырмау, улар тапшырыу каналын (VAD) биләүҙең 40-50 % алырға мөмкин;
* телмәр сигналының үтә күплеге һәм уны сығанаҡ сигналдың 20-40%-ы күләмендә ҡалдырып ҡыҫыу (кире тергеҙгәндә сифатына зыян килмәҫлек итеп).
Шул уҡ ваҡытта, технология айырым пакеттарҙың юғалыуына тотороҡло ҡала алһа ла, IP-телефония өсөн селтәрҙә пакеттарҙы тотҡарлау яҡшыға түгел. Шулай ҙа пакеттарҙың 5%-ына тиклемен юғалтыу телмәрҙең асыҡлығына зыян килтермәй.

Телефон трафигын IP технологияһы буйынса тапшырғанда хеҙмәттең сифатына TL9000 стандартының ҡаты талаптары үтәлергә тейеш. Ул талаптар ошоларҙы күҙҙә тота:
# тоташыуҙың тиҙлек менән билдәләнеүсе сифаты,
# тоташыуҙың үтәнән-үтә тотҡарланыуҙар (файҙаланыусыға ҡамасаулаған) һәм ҡабул ителгән телмәр сифаты менән билдәләнеүсе сифаты.
Стандарт буйынса, тотҡарланыу 250 [[Секунд|мс]]-тан артырға тейеш түгел.&lt;ref name=&quot;jitter&quot;&gt;''Скуснов Александр.''&amp;#x20;&lt;/ref&gt; Тауыш бирелмәләрен IP селтәре аша тапшырыуҙа тотҡарлыҡтар сәбәптәре пакеттарҙы ташыу үҙенсәлектәренә бәйләнгән. TCP протоколы пакеттарҙы илтеп еткереүгә контролде тәьмин итә, ләкин яй булғанлыҡтан тауыш тапшырыуҙа файҙаланылмай. UDP пакеттарҙы тиҙ оҙата, ләкин юғалған бирелмәләрҙе тергеҙеүҙе гарантияламай, һөҙөмтәлә әңгәмәнең өлөштәре юғалып ҡала. Джиттер ҙа (пакеттар килеү-ҡабул ителеү периодындағы тайпылыштар) ҡамасаулай, улар үтә тығыҙ IP-селтәр аша күп һанлы узелдар тапшырғанда барлыҡҡа килә. Селтәрҙең етерлек үткәреү һәләтенә эйә булмауы (мәҫәлән, бер юлы бер нисә файҙаланыусы тарафынан ҡулланылғанда) тотҡарланыуҙарға ғына түгел (йәғни джиттерҙың үҫеүенә), пакеттарҙа ҙур юғалтыуҙарға ла килтерә.

Бындай проблемаларҙы хәл итеү өсөн ошондай саралар тәҡдим ителә&lt;ref name=&quot;jitter&quot;&gt;''Скуснов Александр.''&amp;#x20;&lt;/ref&gt;:
* тауыштың юғалған өлөштәрен алгоритмлы тергеҙеү (күрше бирелмәләргә ярашлы уртасалатыу)
* бер селтәр эсендә транспортлаған саҡта IP-пакеттарҙы Type of Service яланында билдәләү ярҙамында трафикка өҫтөнлөк биреү
* кәрәкле оҙонлоҡтағы үҙгәреүсән джиттер-буфер ҡулланыу, был пакеттарҙы йыйыу һәм билдәле бер ваҡыт эсендә ҡабат сығарып тороу мөмкинлеген бирә
* селтәрҙең тар урынында медиа-бирелмәләрҙе проксилаштырыуҙы һүндереү
* бәләкәйерәк алгоритмик тотҡарлыҡлы кодектар ҡулланыу.

=== Тоташыу хәүефһеҙлеге ===
IP-телефония файҙаланыусыларҙың күбеһе, хәүефһеҙ шылтыратыуҙарҙы IP-технологиялар сиктәрендә индереү күпкә ябай булыуына ҡарамаҫтан, криптографик шифрлауҙы ҡулланмай. Һөҙөмтәлә, трафик анализаторы ярҙамында IP-һөйләшеүҙәрҙе тыңлау ҡатмарлы түгел, тырышҡанда хатта уларҙың йөкмәткеһен дә үҙгәртеп була.&lt;ref name=&quot;tls&quot;&gt;''Берндт Бютнер.''&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.xakep.ru/post/30939/default.asp Атака на VoIP: Подслушивание] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120330093646/http://www.xakep.ru/post/30939/default.asp |date=2012-03-30 }}.&amp;#x20;.&lt;/ref&gt;

Селтәр пакеттары анализаторы ярҙамында үтеп инеүселәр файҙаланыусы һаҡлаулы VPN виртуаль селтәре эсендә булмағанда IP-шылтыратыуҙарҙы тотоп ала.&lt;ref&gt;[http://www.xakep.ru/post/30907/default.asp Атака на VoIP: Перехват] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080403194342/http://www.xakep.ru/post/30907/default.asp |date=2008-04-03 }}&lt;/ref&gt; Хәүефһеҙлектәге был етешһеҙлек һөжүмдәр арҡаһында хеҙмәтләндереү өҙөклөктәренә килтереүе ихтимал. Был өҙөклөктәр, телефон селтәрен сүп трафик менән тултырып, «буш түгел» тигән сигнал барлыҡҡа килтереп һәм абунасыларҙың һөйләшеүе гел өҙөлөүгә килтереп, телефон селтәрен тотош эштән сығарырға һәләтле.&lt;ref name=&quot;nag&quot;&gt;[http://nag.ru/news/newsline/5919/voip-bezopasnee-obychnoy-telefonii.html VoIP безопаснее обычной телефонии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140910052957/http://nag.ru/news/newsline/5919/voip-bezopasnee-obychnoy-telefonii.html |date=2014-09-10 }}.&amp;#x20; ООО «НАГ»&amp;#x20;(1 апреля 2006).&amp;#x20;&lt;small&gt;.&lt;/ref&gt;

Ләкин бындай проблема ҡәҙимге телефонияға ла ҡағыла, сөнки тулыһынса һаҡланыулы элемтә ысулы бөтөнләй юҡ.&lt;ref&gt;[http://www.mfisoft.ru/products/security/garda ‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130125013740/http://www.mfisoft.ru/products/information_security/garda |date=2013-01-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130125013740/http://www.mfisoft.ru/products/information_security/garda |date=2013-01-25 }}[http://www.mfisoft.ru/products/security/garda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130125013740/http://www.mfisoft.ru/products/information_security/garda |date=2013-01-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130125013740/http://www.mfisoft.ru/products/information_security/garda |date=2013-01-25 }}.&amp;#x20; МФИ Софт.&amp;#x20;[https://web.archive.org/web/20130125013740/http://www.mfisoft.ru/products/information_security/garda Архивировано из первоисточника 1 февраля 2013].&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tls&quot;&gt;''Берндт Бютнер.''&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nag&quot;/&gt;

Файҙаланыусылар үҙ селтәрен хәүефһеҙ итер өсөн виртуаль локаль бирелмәләр селтәренә инеүҙе сикләй, тауыш бирелмәләре булған үҙ селтәрен башҡаларҙан йәшерә ала. Әгәр файҙаланыусы хәүефһеҙ һәм дөрөҫ конфигурациялы, инеү мөмкинлеге контролдә тотолған селтәр-ара интерфейс-шлюз ҡулланһа, хакерҙар һөжүмдәренең күбеһенә бирешмәҫкә мөмкин. Wireshark кеүек IP-һөйләшеүҙәр трафигын анализлауҙы еңелләштерә торған ирекле ҡулланыуҙағы программа тәьминәттәре бар.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://www.infoworld.com/node/61313
 |title       = VoIP monitoring
 |author      = 
 |date        = 2008-07-31
 |work        = InfoWorld
 |publisher   = The IDG Network
 |accessdate  = 2013-01-27
 |lang        = en
}}&lt;/ref&gt;

Мәғлүмәтте яттар эләктерә алмаһын өсөн ҡайһы берәүҙәр ҡыҫыуҙы ҡуллана. Селтәр ысынлап та хәүефһеҙ булһын өсөн тулыһынса криптографик шифрлау һәм криптографик аутентификация үткәреү мөһим, тигән фекер бар. Ләкин ҡайһы бер параметрҙар буйынса IP-телефония ҡәҙимге телефонияға ҡарағанда күпкә хәүефһеҙ.&lt;ref name=&quot;nag&quot;/&gt;

Әле файҙаланыуҙа булған SRTP хәүефһеҙлек стандарты һәм яңы ZRTP протоколы IP-телефондарҙың ҡайһы бер яңы моделдәрендә (Cisco, Yealink SNOM һ.б.), аналоглы телефон адаптерҙарында (Analog Telephone Adapters, ATAs), шлюздарҙа, шулай уҡ төрлө софтфондарҙа ҡулланыла ала. IPsec ярҙамында, альтернатив шифрлау ҡулланып, P2P VoIP хәүефһеҙлеген тәьмин итергә мөмкин. Skype программаһы SRTP ҡулланмай, ләкин унда Skype-провайдерға күренеүсән шифрлау системаһы бар.&lt;ref name=&quot;tls&quot;&gt;''Берндт Бютнер.''&amp;#x20;&lt;/ref&gt;

Voice VPN сиселеше компания эсендәге VoIP-селтәрҙәренә, цифрлы тауыш бирелмәләре ағымында IPSec-шифрлауҙы ҡулланып, хәүефһеҙ тауышлы тоташыу булдырыу мөмкинлеге бирә.

Шулай уҡ күп кимәлле шифрлау һәм тотош VoIP-трафикты (тауышты, видеоны, эш мәғлүмәттәрен һ. б.) I2P селтәре ярҙамында анонимлаштырыу яһарға ла була.

=== Саҡырыусы абунасыны идентификациялау ===
Саҡырыусы абунасының номерын күреү хеҙмәте (Caller ID) төрлө провайдерҙа төрлөсә булырға мөмкин, хәйер, VoIP-провайдерҙарҙың күпселеге хәҙер «шылтыратыусы абунасының идентификаторын асыҡлау (caller ID)» хеҙмәтен тәҡдим итә.Шылтыратыу урындағы селтәр номерына берәй VoIP-провайдерҙан килһә, caller ID хеҙмәте ҡулланыла алмай.

Ҡайһы бер осраҡтарҙа VoIP-провайдерҙар саҡырыусы абунасыға уныҡы булмаған берәй caller ID ҡулланыу мөмкинлеген бирә. Коммерция нигеҙендәге VoIP-ҡорамал һәм программа тәьминәте caller ID-ҙы еңел үҙгәртә ала. Был хеҙмәт киң мөмкинлектәр бирһә лә, яуыз ниәттәргә лә юл аса.

Провайдер тарафынан caller ID-ҙы яуыз ниәттә алмаштырыу осраҡтары закон менән көйләнә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}


[[Категория:Интернет стандарттары]]</text>
      <sha1>l2jt1le65lxof1dv1tsk94enh32f2dg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Антиглобализм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93191</id>
    <revision>
      <id>1306320</id>
      <parentid>1287652</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T05:33:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23735" sha1="43ltzhyfliuhvbrlddayx9pwkerdjow" xml:space="preserve">[[Файл:EdinburghProtests5.jpg|right|thumb|260x260px|Ҙур һигеҙ ил саммиты алдынан Эдинбургта антиглобалистарҙың ризаһыҙлыҡ күрһәтеү хәрәкәте]]
'''Антиглобали́зм''' — ижтимағи һәм сәйәси хәрәкәт, [[глобалләшеү]]&lt;nowiki/&gt;ҙең ҡайһы бер яҡтарына, атап әйткәндә глобаль трансмилли корпорациялар һәм [[Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы]] (БдСО) кеүек сауҙа-хөкүмәт ойошмаларының өҫтөнлөклө хәленә ҡаршы йүнәлтелгән.

Антиглобализм хәрәкәтенең программа маҡсаттарының һәм идеологияһының анығыраҡ атамаһы — альтермондиализм. Альтермондиализм 1999 йылда Сиэтлда үткән БдСО саммиты ваҡытында донъя финанс ҡоролошона ҡаршыларҙың тәүге көслө һәм ойошҡан сығышы мәлендә барлыҡҡа килгән, тип һанала. Үҙҙәренең йыйындарын үткәрә башлағас (беренсе социаль форумдары Бразилиялағы Порту-Алегри ҡалаһында була), хәрәкәт тулыһынса формалаша&lt;ref&gt;''Десятерик Д.'' [http://altermond.ru/altermond.html Альтермондиализм.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120516082843/http://altermond.ru/altermond.html |date=2012-05-16 }} Энциклопедия «Альтернативная культура». — Екатеринбург: Ультра. Культура, 2005&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;[''[[Википедия:Нейтраль ҡараш|нужна атрибуция мнения]]'']&lt;/sup&gt;&lt;sup&gt;[''неавторитетный источник?'']&lt;/sup&gt;.

Антиглобалистар төрлө илдәрҙә социаль форумдар, ҡаршылыҡ акциялары ойоштора.

== Хәрәкәттең тарихы ==
Глобалләшеү тигән төшөнсә фәнни әйләнешкә ХХ быуаттың 90-сы йылдарында инә. Глобалләшеү кешелек йәмғиәтенең бөтә яҡтарын да тиерлек солғаған. Ул төрлө кимәлдәрҙәге сәйәси институттар формалашыуына һәм сәйәси процестар барышына йоҡонто яһай. Глобалләшеү хәҙерге йәмғиәт үҫешенең контексы булып тора.

Глобалләшеү килтергән үҙгәрештәр ерлегендә ХХ быуаттың 90-сы йылдарына һәм XXI быуат башына антиглобалистик йәмәғәт берләшмәләренең әүҙемлеге көсәйҙе. Был ойошмалар халыҡтың төрлө һәм киң ҡатламдарының мәнфәғәттәрен сағылдыра. Улар милли хөкүмәттәргә һәм граждандарҙың хәл-торошона йоғонтоһо булған халыҡ-ара ойошмаларға талаптар ҡуя. Антиглобалистик хәрәкәт элгәрге йылдарҙың социаль хәрәкәттәренән айырылып тора. Уға ингән төркөмдәрҙең һәм берекмәләрҙең ойошторолошо үҙенсәлекле. Социаль хәрәкәттең тактикаһы ла башҡаса.

Антиглобалистик хәрәкәттә ҡатнашыусылар өсөн әҙме-күпме кимәлдә консолидацияланған конструктив позиция эшләү мөһим. Альтернатив социаль-иҡтисади проекттар өҫтөндә эшләү өсөн көстәрҙе берләштереүгә социаль форумдар хеҙмәт итергә тейеш, тип ҡарала. Был йәһәттән Бөтә донъя социаль форумы (БдСФ) үҙәк урынды биләй.

&lt;!-- Антиглобалистарҙың идея элгәрҙәре тип 1960-сы — 1970-се йылдарҙағы «яңы һулдарҙы» һанарға була. Сығанаҡ&gt;&gt;&gt; Chatterjee, D. K. (2011). Anti-Globalization Movements. In Encyclopedia of Global Justice (pp. 43-43). Springer Netherlands.{{Ҡалып:ЫС юҡ|26|09|2009}} --&gt;

1994 йылда Субкоманданте Маркос етәкселеге аҫтында Чьяпас штаты (Мексика) индеецтарының ихтилалы була. Субкоманданте Маркос, планета халҡына мөрәжәғәт итеп, дүртенсе донъя һуғышы башланыры хаҡында хәбәр һала. Сапатасы милли азатлыҡ армияһы ойошторола, 2001 йылдың апрелендә Субкоманданте Маркос [[Мехико]]ға поход ойоштора.&lt;ref&gt;http://www.globalanti.rami.ru/reports.php?cat_id=30&amp;doc_id=456 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080213215833/http://globalanti.rami.ru/reports.php?cat_id=30 |date=2008-02-13 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080213215833/http://globalanti.rami.ru/reports.php?cat_id=30 |date=2008-02-13 }}&lt;/ref&gt; Был хәрәкәткә [[Габриэль Гарсиа Маркес|Габриэль Гарсия Маркес]], Оливер Стоун, &quot;Монд Дипломатик&quot;тың баш мөхәррире Игнасио Рамоне, Европарламенттың бер нисә депутаты ҡушыла.

Шуға ҡарамаҫтан, антиглобализм [[Франция]]ла барлыҡҡа килгән тип иҫәпләнә{{Ҡалып:ЫС юҡ|26|09|2009}}. 1998 йылдың июнендә бер нисә француз баҫмаһы, йәмәғәт ассоциацияһы һәм профсоюздар Финанс операцияларына һалым һалыу яҡлы граждандар ассоциацияһына, «АТТАК-Франция»ға (ATTAC — Association for the Taxation of Financial Transactions for the Aid of Citizens), берләшә. АТТАК-тың төп талабы «Тобин һалымын» (1972 йылда Нобель премияһы лауреаты Джеймс Тобин тәҡдим иткән һалым) индереү була. Уның асылы: бөтә финанс операцияларының 0,1%-ы өсөнсөл донъя илдәрендә фәҡирлек менән көрәшкә һәм уларҙың иҡтисадын күтәреүгә йүнәлтелһен.

1998 йылдың декабрендә «АТТАК-Франция» әүҙемселәре [[Париж]]&lt;nowiki/&gt;да халыҡ-ара осрашыу үткәрә, унда «Ерһеҙҙәр хәрәкәте» ([[Бразилия]]), «Халыҡ-ара теләктәшлек сәйәси һәм мәғлүмәт үҙәге» ([[Көньяҡ Корея]]), «Ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте» ([[Канада]]), « Karnathaka крәҫтиәндәр ойошмаһы фермерҙары» ([[Һиндостан]]), «Халыҡ-ара альтернативалар форумы» ([[Бельгия]]) делегацияларын саҡыра.
[[Файл:Anti_WEF_graffiti_Lausanne.jpg|thumb|500x500px|Лозаннала антиглобалистик граффити: Бөтә донъя иҡтисад эмблема форумының (WEF) эмблемаһы һыҙылған һәм «Үҫеш — это безумие!»]]
АҠШ-та антиглобализм 1999 йылдың декабрендә «Сиэтлдағы алыш» менән башлана. Киң ҡаршылыҡ акцияһы Сиэтл ҡалаһында БдСО конференцияһына бәйле була һәм иҡтисади глобалләшеү сәйәсәтенә ҡаршы йүнәлтелә. Был акция Франция, Германия, Канада һ.б. илдәрҙә демонстрациялар үтеүгә сәбәпсе була. Ошо ваҡыттан башлап бөтә донъяла антиглобалистик хәрәкәттәр һәм ойошмалар формалаша башлай.

Һуңғараҡ «антиглобалистар» рәттәренә түбәндәгеләр ҡушыла: [[Марксизм|марксистар]], пацифистар, хайуандарҙы яҡлаусылар, анахистар, [[Гринпис|«йәшелдәр»]], изоляционистар, ЛГБТ хәрәкәте вәкилдәре, профсоюз ойошмалары, ҡыҫырыҡланыусы диндәрҙе яҡлаусылар, йәштәр, экологик, студенттар һәм һуғышҡа ҡаршы хәрәкәттәр вәкилдәре, кеше хоҡуғы өсөн көрәшселәр, ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлаусылар, милләтселәр, аборттарға ҡаршылар, эшһеҙҙәр, хиппи студенттар. 2003 йылда донъяла 2500 антиглобалистик ойошма иҫәпләнә.

Антиглобалистик хәрәкәттә төрлөлөк арҡаһында эске ҡаршылыҡтар һәм конфликттар булып тора&lt;ref&gt;[http://tumbalalaika.memo.ru/articles/artn20(3)/n20_07.htm Антиглобализм — новая тема споров антифашистов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080911170447/http://tumbalalaika.memo.ru/articles/artn20(3)/n20_07.htm |date=2008-09-11 }}&lt;/ref&gt;.

'''''Мөһим даталар:'''''
* 1999 й. июне — Кёльнда антиглобалистарҙың беренсе манифестацияһы үтә.
* 2000 й. — антиглобалистарҙың IndyMedia мәғлүмәт селтәре ойошторола.
* 2001 й. — Генуя — «Ҙур һигеҙ» лидерҙары осрашыуына ҡамасауларға тип 200 000 антиглобалист килә. Уларҙың хоҡуҡ һаҡлау көстәре менән бәрелешендә анархист Карло Джулиани менән бер полицейский һәләк була, ике яҡтан да бөтәһе 300-ләп кеше яралана.
* 2001 й. ғинуары — Бразилияның Порту-Алегри ҡалаһында Бөтә донъя социаль форумы үтә. Унда донъяның 122 иленән 11 мең делегат килә.
* 2006 йылдың ғинуар аҙағы — Каракас ҡалаһында Бөтә донъя социаль форумы.

== Антиглобалистик ойошмалар ==
Үрҙә аталған АТТАК-тан тыш, тағы ошондай ойошмалар бар:
* «Глобаль эш итеү».
* «Блэк Блок» («Black Bloc»).
* «Өсөнсө позиция» («The Third Position»).
* «Ya Basta».
* «Хактивист».
* Радикаль экологтар (лидерҙары Ральф Найдер һәм теоретик Мюррей Букчин).

== Идеологияһы ==
Антиглобализмдың төрлө идеологик парадигмалары бар&lt;ref&gt;{{cite web
 |author = Шишков Ю. В.|authorlink = |datepublished = 2003|url = http://www.eco-mnepu.narod.ru/book/2003-3.htm|title = ГЛОБАЛИЗАЦИЯ И АНТИГЛОБАЛИЗМ В СОВРЕМЕННОМ МИРЕ|work = Россия в окружающем мире - глобализация и антиглобализм|publisher = Международный независимый эколого-политологический университет|accessdate = 2013-5-21|archiveurl = http://www.webcitation.org/6GpPHK6ie|archivedate = 2013-05-23}}&lt;/ref&gt;:
* Киң таралған идея (заговор теорияһы менән оҡшаш булғанға вульгар тип йөрөтөлә) — АҠШ үҙенә буйһонған ойошмалар (Бөтә донъя банкы, БдСО, БдВФ һ.б.) ярҙамында үҫеүсе дәүләттәрҙе бойондороҡлоҡҡа төшөрә һәм уларҙың ресурстарын үҙ мәнфәғәттәрендә файҙалана.
* Глобализация — объектив процесс, ләкин уның ҡаҙаныштары менән тик Көнбайыштың бай илдәре генә файҙалана ала, ә фәҡир илдәр тик зыян ғына күрә, тигән концепция бар.
* Өсөнсө идеяның асылы шунан ғибәрәт: глобализация процесы — объектив процесс һәм уның һөҙөмтәләре менән бөтәһе лә файҙалана ала, тик төрлө кимәлдә: байҙар — күберәк, ярлылар — әҙерәк, шуның өсөн байҙар ярлылар менән уртаҡлашырға тейеш.
Антиглобалистарҙың төп тезисы — глобалләшеүҙең хәҙерге моделе донъя капиталы тарафынан барлыҡҡа килтерелгән һәм түбәндәге эҙемтәләргә килтерә:
* Килемдәр, ҡулланыу кимәле, һаулыҡ, белем алыу йәһәтенән «[[алтын миллиард]]» һәм «өсөнсөл донъя» илдәре араһында айырманың үҫә барыуы.
* Трансмилли корпорацияларҙың түбән квалификациялы эшселәре өсөн түҙеп торғоһоҙ шарттар.&lt;ref&gt;[http://www.pica.ws/cc/orgguide/factfig.htm PICA — Apparel Workers in the U.S. and Overseas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060910063320/http://www.pica.ws/cc/orgguide/factfig.htm |date=2006-09-10 }}&lt;/ref&gt;
* Урта ҡул мәҙәниәттең өҫтөнлөк алыуы, ирекле ижадтың баҫылыуы, «аҡылдың стандартлашыуы»
* Тәбиғәткә ҡулланыусылыҡ һәм йыртҡыстарса мөнәсәбәт, экологик проблемаларҙы урап үтергә тырышыу, бысраҡ производстволарҙы «өсөнсөл донъя» илдәренә сығарыу
* Капиталдың бөтә донъяны баҫып алыуы, «[[алтын миллиард]]&lt;nowiki/&gt;»ҡа инмәгән илдәрҙе алдынғы илдәрҙең сеймал ҡушымтаһына әйләндереү маҡсатында неолиберализм идеологияһының хакимлығы.
Глобалләшеүҙең был моделенә глобаль социаль ижад, глобаль проблемаларҙы бергәләп сисеү, интернационалләшеү, бөтә донъяла «селтәр структуралары» моделе ҡаршы ҡуйыла.

Ләкин антиглобализм идеологиялы бер сәйәси партия ла юҡ.

== Тәнҡит ==
Антиглобалистар хәрәкәтен либерализм яҡлылар ҙа, традиционыраҡ [[Анархизм|анархистар]] һәм [[Марксизм|марксистар]] араһынан капитализмға ҡаршылар ҙа тәнҡитләй&lt;ref name=&quot;krugosvet&quot;&gt;[http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/sociologiya/ANTIGLOBALISTSKOE_DVIZHENIE.html АНТИГЛОБАЛИСТСКОЕ ДВИЖЕНИЕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170829123541/http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/sociologiya/ANTIGLOBALISTSKOE_DVIZHENIE.html |date=2017-08-29 }}&lt;/ref&gt;.

Либерализм яҡлылар глобалләшеүҙе объектив процесс тип һанай&lt;ref&gt;[http://www.postindustrial.net/content1/show_content.php?table=reviews&amp;lang=russian&amp;id=41 Мифы политиков и реализм экономиста] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206171023/http://www.postindustrial.net/content1/show_content.php?table=reviews&amp;lang=russian&amp;id=41 |date=2009-02-06 }}&lt;/ref&gt;, шуға антиглобализмда цивилизация үҫешен туҡтатырға тырышыусы реакцион утопизмды күрә. Уларҙың позитив программаһы юҡлығын, антиглобалистик хәрәкәттәрҙең көс ҡулланыу һәм тәртипһеҙлектәр менән оҙатылыуын да оҡшатмайҙар.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070127052749/http://www.expert.ru/printissues/expert/2004/24/24ex-marrkec2/ «Глобализация — процесс положительный, но не на сто процентов»]&lt;/ref&gt;

Бынан тыш, хәрәкәт яҡлыларҙы экстремизмда ғәйепләйҙәр. Атап әйткәндә, Наоми Кляйндың аҙыҡ-түлекте тартып алып бөтәһенә бүлергә, электр селтәрҙәренә рөхсәтһеҙ тоташырға, эшкәртелмәй ятҡн ерҙәрҙе тартып алырға саҡырыуы быға нигеҙ булып тора.&lt;ref name=&quot;krugosvet&quot;/&gt;

Социалистар һәм анархистар иһә, антиглобализм идея яғынан ныҡлап эшләнмәгән, шунлыҡтан әлеге сәйәси һәм иҡтисади системаға ҡаршы торорлоҡ көс була алмай, ти.&lt;ref&gt;[http://perwomai.narod.ru/antiglob.htm «Движение антиглобалистов» и идеология глобализации]&lt;/ref&gt; Бынан тыш, антиглобалистик хәрәкәт лидерҙары һатылған, атап әйткәндә Парижда Европа социаль форумын ойошторған АТТАК һәм башҡа ойошмалар етәкселәре француз властарынан аҡсалата ярҙам алған, тигән хәбәрҙәр ишетелә&lt;ref name=&quot;krugosvet&quot;/&gt;.

== Антиглобализм һәм альтерглобализм ==
Антиглобализмды ҡайһы берҙә альтерглобализм, йәғни альтернатив неолибераль глобалләшеү, менән бутайҙар&lt;ref&gt;''Бузгалин А. ''&lt;/ref&gt;. Стратегик маҡсаттарында айырмалыҡтар булыуға ҡарамаҫтан (антиглобалистар — изоляционизм һәм консерватив ҡараштарҙа, альтерглобалистар милли сиктәрҙе юйыуҙы күҙҙә тотҡан классик һул платформала тора), көндәлек сәйәси тормошта улар бергә сығыш яһай. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр альтерглобализмды антиглобалистик хәрәкәттең бер өлөшө итеп күрә&lt;ref&gt;{{cite web|author = |authorlink = |datepublished = |url = http://www.alleuropa.ru/antiglobalistskoe-dvizhenie-v-stranach-evropeyskogo-soiuza-na-primere-frantsii-velikobritanii-i-germanii-1|title = Антиглобалистское движение в странах Европейского Союза на примере Франции, Великобритании и Германии|format = |work = |publisher = alleuropa.ru|accessdate = 2013-5-25|lang = |description = |archiveurl = http://www.webcitation.org/6GtEZgb8P|archivedate = 2013-05-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921060104/http://www.alleuropa.ru/antiglobalistskoe-dvizhenie-v-stranach-evropeyskogo-soiuza-na-primere-frantsii-velikobritanii-i-germanii-1 |date=2013-09-21 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.forumsocialmundial.org.br/ Всемирный социальный форум] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060808173904/http://www.forumsocialmundial.org.br/ |date=2006-08-08 }}
* [http://www.forosocialmundial.org.ve/ Всемирный социальный форум в Каракасе — 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070607140741/http://www.forosocialmundial.org.ve/ |date=2007-06-07 }}
* [http://www.fsmmali.org/ Всемирный социальный форум в Бамако — 2006]
* [http://www.wsf2006karachi.org/ Всемирный социальный форум в Карачи — 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160130173812/http://www.wsf2006karachi.org/ |date=2016-01-30 }}
* [http://anti-global.ru/ Антиглобалистское движение России]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://globalanti.rami.ru/library.php?cat_id=35&amp;doc_id=313 Информация о деятельности антиглобалистского движения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927134558/http://globalanti.rami.ru/library.php?cat_id=35&amp;doc_id=313 |date=2007-09-27 }}
* [http://derzava.com/globa.php Аналитические статьи по глобализации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080518085149/http://www.derzava.com/globa.php |date=2008-05-18 }}
* [http://antiglobalism.ru/ «Антиглобалистский манифест» проф. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080918073107/http://www.antiglobalism.ru/ |date=2008-09-18 }}[http://antiglobalism.ru/ Герман А. С.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080918073107/http://www.antiglobalism.ru/ |date=2008-09-18 }}
* [http://www.scepsis.ru/tags/id_55.html Антиглобализм на] «Скепсисе»
* [http://leftdv.narod.ru/basik/ANTI.html Антиглобалисты. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090302120559/http://leftdv.narod.ru/basik/ANTI.html |date=2009-03-02 }}[http://leftdv.narod.ru/basik/ANTI.html История леворадикальных движений.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090302120559/http://leftdv.narod.ru/basik/ANTI.html |date=2009-03-02 }}
* [http://ikd.ru/taxonomy/term/18 Альтерглобализм. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081029205718/http://ikd.ru/taxonomy/term/18 |date=2008-10-29 }}[http://ikd.ru/taxonomy/term/18 ИКД] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081029205718/http://ikd.ru/taxonomy/term/18 |date=2008-10-29 }}
* [http://saint-juste.narod.ru/maidanik2.html Альтерглобалистское движение в Латинской Америке: исторические корни, структура, борьба против проекта ALCA]
* [http://naub.org.ua/?p=1187 Альтеглобалізм в Україні: від практики до теорії] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204065904/http://naub.org.ua/?p=1187 |date=2013-12-04 }}


[[Категория:Антиглобализм]]
[[Категория:Радикаль ойошмалар]]</text>
      <sha1>43ltzhyfliuhvbrlddayx9pwkerdjow</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Һарытау өлкәһе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93607</id>
    <revision>
      <id>1306168</id>
      <parentid>1181677</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T17:59:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14738" sha1="kdq7sxkpg5f21eh6sqkgftlakr9rjte" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:RU003 09-250.jpg|right|thumb|[[Рәсәй Почтаһы|Рәсәй почта]] маркаһы, [[2009 йыл]]]]
'''Һарытау өлкәһе''' ({{lang-ru|Саратовская область}}) — [[Волга буйы федераль округы]] составындағы [[Рәсәй Федерацияһы]] субъекты. Административ үҙәк — [[Һарытау]] ҡалаһы. Көньяҡта —[[Волгоград өлкәһе]], көнбайышта — [[Воронеж өлкәһе|Воронеж]] һәм [[Тамбов өлкәһе|Тамбов]] өлкәләре, төньяҡта — [[Пенза өлкәһе|Пенза]], [[Һамар өлкәһе|Һамар]], [[Ульяновск өлкәһе|Ульяновск]] һәм [[Ырымбур өлкәһе|Ырымбур]] өлкәләре менән сиктәш, көнсығышта Рәсәйҙең [[Ҡаҙағстан]] менән дәүләт сиге үтә.

1936 йылдың 5 декабрендә [[:ru:Саратовский край|Һарытау крайын]] үҙгәртеп ҡороу һөҙөмтәһендә ойошторолған.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Ишемғужин Евгений Измайлович]] (19.07.1939—4.10.2014), ғалим-тау инженеры, юғары мәктәп эшмәкәре. 1993—2004 йылдарҙа [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның уҡыу эштәре буйынса проректоры. Техник фәндәр докторы (1989), профессор (1991), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), [[СССР]]‑ҙың уйлап табыусыһы (1985). Пугачёв ҡалаһынан&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/5349-ishem-uzhin-evgenij-izmajlovich Башҡорт энциклопедияһы — Ишемғужин Евгений Измайлович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421073055/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5349-ishem-uzhin-evgenij-izmajlovich |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421073055/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5349-ishem-uzhin-evgenij-izmajlovich |date=2016-04-21 }}{{V|18|07|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Кувыкин Степан Иванович]] (7.11.1903—16.09.1974), инженер-нефтсе, [[СССР]]-ҙың хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, 1942—1957 йылдарҙа «[[Башнефть]]» берекмәһе начальнигы, 1965—1970 йылдарҙа СССР нефть сәнәғәте министры урынбаҫары. Техник фәндәр кандидаты (1957). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1948),[[БАССР]]-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957). СССР-ҙың 3—6-сы саҡырылыш, РСФСР-ҙың 2-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Ике тапҡыр (1946, 1950) Сталин премияһы лауреаты,  дүрт [[Ленин ордены|Ленин]] (1942, 1948, 1953, 1965), өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1944, 1945, 1957) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1973) ордендары кавалеры.

== География ==
=== Географик урыны ===
Һарытау өлкәһе Рәсәйҙең Европа өлөшөнөң көньяҡ-көнсығышында, Түбәнге Волга буйының төньяҡ өлөшөгдә урынлашҡан. Көнбайыштан көнсығышҡа — 575 км-ға, төньяҡтан көньяҡҡа 330 км-ға һуҙылған. Өлкә аша [[Волга]] йылғаһы аға, ул уны ике өлөшкә — ''Һул яр буйы'' һәм ''Уң яр буйы'' өлөштәренә бүлә.

== Халҡы ==
{{ Население | Саратовская область | д }}

Рәсәй дәүләт статистика комитеты мәғлүмәттәренә ярашлы өлкәнең халыҡ иҫәбе '''{{ Население | Саратовская область | фс }}''' кеше ({{ Население | Саратовская область | г }}) тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы — '''{{formatnum:{{ #expr: ({{ Население | Саратовская область | ч }} / {{ПлощадьРегионы|Саратовская область}}) round 2 }}}}''' чел./км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ({{ Население | Саратовская область | г }}). Ҡала халҡы — '''{{formatnum:{{#expr:({{ГородскоеНаселениеРегионы|Саратовская область|Столбцов=Безформат}} * 100 / {{ Население | Саратовская область | ч }}) round 2 }}}}''' % ({{ГородскоеНаселениеРегионы|Саратовская область|Столбцов=Год}}). Демографик күрһәткестәр буйынса Һарытау өлкәһе Рәсәйҙә 70-се урынды биләй&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://gtrk-saratov.ru/news/po_demograficheskim_pokazatelyam_saratovskaya_oblast_zanimaet_70e_mesto_v_rf/|title=ГТРК Саратов - По демографическим показателям Саратовская область занимает 70-е место в РФ|accessdate=2013-04-17|archiveurl=http://www.webcitation.org/6G0Cu8xqg|archivedate=2013-04-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140712092839/http://gtrk-saratov.ru/news/po_demograficheskim_pokazatelyam_saratovskaya_oblast_zanimaet_70e_mesto_v_rf/ |date=2014-07-12 }}&lt;/ref&gt;.

Һарытау һәм [[Һамар өлкәһе|Һамар]] өлкәләрендә [[Ырғыҙ-Кәмәлек башҡорттары]] йәшәй. Һарытау өлкәһендә башҡорттар күпләп [[Перелюб районы]]ның [[Байғондо]], [[Күҙәбай]], [[Күсембәт (Һарытау өлкәһе)|Күсембәт]], [[Ҡунаҡбай (Һарытау өлкәһе)|Ҡунаҡбай]], [[Пугачёв районы]]ның [[Бобровый Гай (Бәгәнәш, Ҡондоҙло)]], [[Мәҡсүт (Бишул)]] һ. б. торама пункттарҙа йәшәй.

{| class=&quot;standard&quot;
|-
|+Һарытау өлкәһенең милли составы&lt;ref&gt;Һандары 3000 ашыу булған халыҡтар күрһәтелгән&lt;/ref&gt;
|-
!Халыҡ || 2010 йыл иҫәбе, кеше&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120601173256/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls |date=2012-06-01 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Урыҫтар]]
|align=&quot;right&quot; |2 151 215 (87 ,55 %)
|-
|[[Ҡаҙаҡтар]]
|align=&quot;right&quot; |76 007 (3 ,09 %)
|-
|[[Татарҙар]]
|align=&quot;right&quot; |52 884 (2 ,15 %)
|-
|[[Украиндар]]
|align=&quot;right&quot; |41 942 (1 ,71 %)
|-
|[[Әрмәндәр]]
|align=&quot;right&quot; |23 841 (0 ,97 %)
|-
|[[Әзербайжандар]]
|align=&quot;right&quot; |14 868 (0, 60 %)
|-
|[[Сыуаштар]]
|align=&quot;right&quot; |12 261 (0, 50 %)
|-
|[[Мордвалар]]
|align=&quot;right&quot; |10 917 (0, 44 %)
|-
|[[Белорустар]]
|align=&quot;right&quot; |8 489 (0, 34 %)
|-
|[[Немецтар]]
|align=&quot;right&quot; |7 579 (0, 31 %)
|-
|[[Чечендар]]
|align=&quot;right&quot; |5 738 (0, 23 %)
|-
|[[Лезгиндар]]
|align=&quot;right&quot; |5 245 (0, 21 %)
|-
|[[Корейҙар]]
|align=&quot;right&quot; |4 206 (0, 17 %)
|-
|[[Башҡорттар]]
|align=&quot;right&quot; |3 489 (0, 14 %)
|-
|[[Сиғандар]]
|align=&quot;right&quot; |3 350 (0, 13 %)
|-
|[[Молдавандар]]
|align=&quot;right&quot; |3 037 (0, 12 %)
|-
|Милләтен &lt;br /&gt; күрһәткәндәр
|align=&quot;right&quot; |2 457 014 (100 ,0 %)
|-
|Бөтәһе
|2 521 892
|}

== Административно-территориаль ҡоролошо һәм урындағы үҙидаралыҡ ==
[[Файл:Map Russia Saratov region.svg|500px|right|thumb|Һарытау өлкәһе райондары]]

=== Урындағы үҙидаралыҡ ===
Өлкәлә урындағы үҙидаралыҡ 439 муниципаль берәмектән тора. Шуларҙан: 4 ҡала округтар, 38 муниципаль райондар, 42 ҡала торамалар, 355 ауыл торамалар ([[2010]]).

2005 йылға ҡарата өлкәлә барлығы 1805 тораҡ пункттар, 18 ҡала иҫәпләнә.

=== Ҡала округтары ===
# [[Һарытау|Һарытау ҡалаһы муниципаль берәмеге]]
# Светлый {{abbr|ЯАТБ|ябыҡ административ-территориаль берәмек|0}} ҡала округы
# Михайловский {{abbr|ЯАТБ|ябыҡ административ-территориаль берәмек|0}} муниципаль берәмеге
# Шихандар {{abbr|ЯАТБ|ябыҡ административ-территориаль берәмек|0}}

=== Муниципаль райондар ===

{| class=tiles width=&quot;100%&quot; bgcolor=&quot;#fff&quot; border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;3px&quot; cellspacing=&quot;3px&quot;
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#e6eeff&quot;
|- valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#f2f6ff&quot;
|
# Александров-Гай районы
# Арғаҙаҡ районы
# Атҡар районы
# Баҙар-Ҡараболаҡ районы
# Балаково районы
# Балашов районы
# Балтай районы
# Вольск районы
# Воскресенское районы
# Дергачи районы

|
&lt;ol start=11&gt;
&lt;li&gt; Духовницкое районы
&lt;li&gt; Екатериновка районы
&lt;li&gt; Ершов районы
&lt;li&gt; Ивантеевка районы
&lt;li&gt; Калининск районы
&lt;li&gt; Красноармейск районы
&lt;li&gt; Ҡыҙыл Ҡот районы
&lt;li&gt; Ҡыҙыл Партизандар районы
&lt;li&gt; Лысые Горы районы
&lt;li&gt; Маркс районы
&lt;/ol&gt;
|
&lt;ol start=21&gt;

&lt;li&gt; Озинки районы
&lt;li&gt; [[Перелюб районы]]
&lt;li&gt; Петровск районы
&lt;li&gt; Питерка районы
&lt;li&gt; [[Пугачёв районы]]
&lt;li&gt; Ровное районы
&lt;li&gt; Романовка районы
&lt;li&gt; Ртищево районы
&lt;li&gt; Самойловка районы
&lt;li&gt; Советское районы
&lt;/ol&gt;
|
&lt;ol start=31&gt;

&lt;li&gt; Татищево районы
&lt;li&gt; Турки районы
&lt;li&gt; Фёдоровка районы
&lt;li&gt; Хвалынск районы
&lt;li&gt; Һарытау районы
&lt;li&gt; Энгельс районы
&lt;li&gt; Яңы Борас районы
&lt;li&gt; Яңы Үҙән районы
&lt;/ol&gt;
|-
|}

=== Тораҡ пункттар ===
{{Иң ҙур ҡалалар-2
| һан  = 20
| сығанаҡ     = http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol1/pub-01-05.pdf

|рәсемдәр_һулда = [[Рәсем:Prica.jpg|border|115px]]&lt;br /&gt;[[Һарытау]]&lt;br /&gt;[[Рәсем:Саратовская ГЭС.jpg|border|115px]]&lt;br /&gt;Балаково&lt;br /&gt;
|рәсемдәр_уңда = [[Рәсем:Вольск Октябрьская улица 106 Земская управа.JPG|border|115px]]&lt;br /&gt;Вольск&lt;br /&gt;[[Рәсем:Локомотивное депо Ртищево.jpg|border|115px]]&lt;br /&gt;Ртищево

|ҡала1 = '''[[Һарытау]]'''
|халыҡ һаны1 = 837 900

|ҡала2 = '''[[Энгельс (ҡала)|Энгельс]]'''
|халыҡ һаны2 =202 419

|ҡала3 = '''[[Балаково]]'''
|халыҡ һаны3 = 199 690

|ҡала4 = '''[[Балашов]]'''
|халыҡ һаны4 = 82 227
|img_4 =

|ҡала5 = '''[[Вольск]]'''
|халыҡ һаны5 = 66 508
|ҡала6 = '''Пугачёв'''
|халыҡ һаны6 =41 707
|ҡала7 = '''Ртищево'''
|халыҡ һаны7 = 41 289
|ҡала8 = Приволжский
|халыҡ һаны8 = 34 364
|ҡала9 = '''Маркс'''
|халыҡ һаны9 =31 531
|ҡала10 ='''Петровск'''
|халыҡ һаны10 =31 160
|ҡала11 = '''Атҡар'''
|халыҡ һаны11 =25 624

|ҡала12 = '''Красноармейск'''
|халыҡ һаны12 =24 364
|ҡала13 = '''Ершов'''
|халыҡ һаны13 =21 448
|ҡала14 = '''Яңы Үҙән'''
|халыҡ һаны14 =17 011
|ҡала15 = '''Калининск'''
|халыҡ һаны15 = 16 441
|ҡала16 = '''Ҡыҙыл Ҡот'''
|халыҡ һаны16 =14 416
|ҡала17 =Степное
|халыҡ һаны17 = 13 136
|ҡала18 =   '''[[Хвалынск]]'''
|халыҡ һаны18 =13 094
|ҡала19 = '''[[Арғаҙаҡ]]'''
|халыҡ һаны19 =12 845
|ҡала20 =Светлый
|халыҡ һаны20 =12 493
}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* География Саратовской области. — Саратов: «Детская книга», 1997.
* ''Огаджанов В. А., Огаджанов А. В., Маслова М. Ю.'' О цикличности в проявлениях локальной сейсмичности в районе Саратовского геодинамического полигона. Недра Поволжья и Прикаспия. 2013. Вып. 76. С. 52-57.

== Һылтанмалар ==
{{Викиһаҡлағыс|Saratov Oblast}}
* {{БЭ2013У|index.php/prosmotr/2-statya/7064-saratovskaya-oblast}}
* [https://web.archive.org/web/20220401045146/http://xn--80aag1ciek.xn--p1ai/ Правительство Саратовской области]
* [http://www.sarat.ru/ Сведения о городах Саратовской области]
* [http://saratov-kultura.ru/ Культурная жизнь Саратова]
* [http://www.regionsaratov.ru/ География Саратовской области]
* {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Европа/Россия/Субъекты_Федерации/Саратовская_область}}

{{Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө}}
{{Һарытау өлкәһе}}

[[Категория:Һарытау өлкәһе|*]]</text>
      <sha1>kdq7sxkpg5f21eh6sqkgftlakr9rjte</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Skype</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94789</id>
    <revision>
      <id>1306239</id>
      <parentid>1297952</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T00:34:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45595" sha1="hojs4d7ivvzff738mlf0f760b20lpjp" xml:space="preserve">'''Skype''' (&lt;small&gt;[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|МФА]]:&lt;/small&gt; &lt;span class=&quot;IPA&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[skaɪ̯p]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;IPA&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt;) — ябыҡ кодлы түләүһеҙ проприетар программа тәьминәте, компьютерҙар араһында [[Интернет]] аша текслы, тауышлы һәм һынлы элемтә урынлаштыра (IP-телефония), пиринг селтәрҙәре технологияларын, шулай уҡ [[Кеҫә телефоны|мобиль]] һәм стационар телефондар өсөн түләүле хеҙмәттәрҙе лә ҡуллана. 2010 йыл аҙағына 663 млн файҙаланыусыһы була&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://www.telecompaper.com/news/skype-grows-fy-revenues-20-reaches-663-mln-users Skype grows FY revenues 20 %, reaches 663 mln users].&amp;#x20;&lt;small&gt;.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Программа эшләнмәселәренең күпселеге һәм дөйөм бүлек хеҙмәткәрҙәренең 44%-ы — [[Эстония]]&lt;nowiki/&gt;ның [[Таллин]] һәм Тарту ҡалаларынан&lt;ref name=&quot;Skype employees&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://www.ap3.ee/article/2011/5/10/44-skype-i-tootajatest-on-parit-odava-toojouga-eestist Skype employees] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929141050/http://www.ap3.ee/article/2011/5/10/44-skype-i-tootajatest-on-parit-odava-toojouga-eestist |date=2011-09-29 }}.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/business-13343600 Microsoft confirms takeover of Skype].&amp;#x20; bbc.com&amp;#x20;(10 May 2011).&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 6 ноября 2012.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

Программа конференц-шылтыратыуҙар (инициаторҙы ла һанап, бөтәһе 25 тауыш абоненты), һынлы шылтыратыуҙар (шулай уҡ 10-ға тиклем абонент ҡатнашҡан видеоконференциялар) үткәреү мөмкинлеген бирә, текслы хәбәрҙәр (чат) һәм файлдар тапшырыуҙы тәьмин итә. Һынланышты веб-камеранан да, монитор экранынан да тапшырып була&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://www.skype.com/intl/en-us/features/allfeatures/screen-sharing/ Screen sharing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110829085927/http://www.skype.com/intl/en-us/features/allfeatures/screen-sharing |date=2011-08-29 }} (англ.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;, йәнә программаның өҫтәл версияларын файҙаланыусылар һынлы хәбәрҙәр ебәрә һәм ҡабул итә ала.

Mac OS X, iOS, Windows, Linux, Windows Phone, Open webOS, Android, PSP, Maemo, Xbox 360, PlayStation Vita, BlackBerry өсөн Skype программа клиенттары сығарылған. Шулай уҡ Java, Kindle Fire HD һәм Xbox One өсөн версиялар бар, Symbian өсөн дә клиент эшләнгән. Шулай уҡ LG, Panasonic, Philips, Samsung, Sharp, Sony Bravia, Toshiba, Vizio кеүек хәҙерге заман телевизорҙары өсөн Skype менән тоташыу ҡаралған.

== Тарихы ==
Skype Technologies компанияһы 2003 йылда швед Никлас Зеннстрем һәм дат Янус Фриис тарафынан ойошторола&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://www.comnews.ru/print?nid=50468 Интервью с Джошем Сильверманом].&amp;#x20; Ведомости&amp;#x20;(13.04.2010).&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 28 ноября 2012.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small&gt;.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Скайп программаһын эшләүҙә эстон программистары Ахти Хейнла, Прийт Казесалу һәм Яан Таллинн ҡатнаша, элгәре улар KaZaA файл алмашыу программаһын ижад иткән.

Программаның тәүге версиялары (0.97, 0.98) 2003 йылдың сентябрь-октябрендә үҙен швед сайты тип танытҡан сайтта барлыҡҡа килә. Программа, ICQ һәм MSN Messenger кеүек мессенджерҙарҙан айырмалы рәүештә,тауышлы бәйләнешкә көйләнгән ябай интерфейслы була. Skype уны ҡуйған мәлдә үк Windows’та торған телде һайлай, логины ла башҡаларҙыҡына ҡарағанда етеҙ була. Был программаны ҡуйыу һәм ҡулланыу ябайлығы уға бик күп файҙаланыусыларҙы йәлеп итә. 

1.2 версияһында тәүләп автоматик яуап биреүсе (Voicemail) хасил була, ә 1.3 версияһынан башлап, һәр кем был хеҙмәтте ҡулланмаған файҙаланыусыларға ла хәбәр ебәрә ала. 1.2 версияһында тағы SkypeIn функцияһы барлыҡҡа килә, ул Skype’тағы иҫәп яҙмаһын телефон номерына бәйләй. 

1.4 версияһында шылтыратыуҙарҙы Skype’тағы башҡа иҫәп яҙмаларына һәм ябай телефондарға күсереп йүнәлтеү мөмкинлеге тыуа.

2.0 версияһы — һынлы элемтәгә инеү, ә 2.5 SMS ебәреү, SkypeCast ойоштороу (был технология 2008 йылдың 1 сентябренән рәсми һүндерелә) һәм Microsoft Outlook менән ҡушылыу мөмкинлеген бирә. 

2007 йылдың мартында 3.1 версияһында SkypeFind сервисы барлыҡҡа килә, ул файҙаланыусыларға фирмалар исемлеге төҙөү һәм уларҙың тасуирламаһын эшләү мөмкинлеген тыуҙыра. Ошо уҡ версияға Skype Prime ҡуйыла. 2007 йылдың авгусында Windows өсөн 3.5 барлыҡҡа килеп, унда файҙаланыусы профилендә видео ҡулланыу, чатҡа һынлы яҙма ҡыҫтырыу, шулай уҡ башҡа файҙаланыусыға йә төркөмгә шылтыратыуҙы йүнәлтеү һәм автоматик ҡабат шылтыратыуҙы көйләү мөмкинлеге була.

2008 йылдың 30 ғинуарында Sony PSP өсөн версия сыға. 2008 йылдың 13 мартында Linux өсөн видеоконференциялы Skype 2.0 сыға. 2008 йылдың 26 декабрендә Nokia Nst-4 өсөн 1.0.0 барлыҡҡа килә.

2009 йылдың 3 февралендә Windows өсөн 4.0 версияһы, 2009 йылдың 31 мартында iPhone өсөн клиент сыға&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://www.lenta.ru/news/2009/03/30/skype/ Вышел Skype для iPhone].&amp;#x20; &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. 2009 йылдың 12 майында конференциялар үткәреү мөмкинлеге бөтөрөлә. 2009 йылдың 9 ноябрендә MS Outlook өсөн инструменттар панеле булдырыла&lt;ref&gt;[http://www.skype.com/intl/ru/get-skype/on-your-computer/email-toolbar/ Skype Email Toolbar Beta]&lt;/ref&gt;

2010 йылдың 19 февреленән Skype Lite (Java-телефондар өсөн Skype) һәм Windows Mobile өсөн Skype туҡтатыла. 2010 йылдың 2 сентябренән чатта оффлайн-хәбәрҙәр алмашыу булдырыла. 2010 йылдың 5 октябрендә Android өсөн клиент сығарыла. 14 октября 2010 йылдың 14 октябрендә сығарылған 5.0 версияһында Windows өсөн төркөмлө һынлы шылтыратыуҙар мөмкинлеге асыла&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''Morfling.''&amp;#x20;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 1 ғинуарында iPhone һәм iPod touch өсөн һынлы клиент версияһы сыға&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://www.ixbt.com/news/all/index.shtml?14/17/44 Новая версия Skype позволяет совершать видеозвонки с iPhone 4 через Wi-Fi и 3G] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127214836/http://www.ixbt.com/news/soft/index.shtml?14%2F17%2F44 |date=2012-01-27 }}.&amp;#x20; iXBT&amp;#x20;(1 января 2011).&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 1 января 2011.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20120127214836/http://www.ixbt.com/news/soft/index.shtml?14%2F17%2F44 Архивировано из первоисточника 25 августа 2011].&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 10 майында Microsoft корпорацияһы программаны эшләүсе компанияны $8,5 миллиардҡа һатып ала, ошонан башлап Skype'ҡа бөтә хоҡуҡ Microsoft компанияһына күсә. Windows өсөн 2011 йылдың 16 июнендә 5.3 версияһында Facebook менән интеграция барлыҡҡа килә. 13 сентябрҙәге яңыртыу (5.5.113-тән 5.5.117-гә тиклем) ярҙамында Windows 8 менән эш итеү башлана.

2012 йылдың 23 февралендә Skype яңы рекордты теркәй — селтәрҙә VoIP-сервисында бер юлы 32 млн файҙаланыусы ултыра&lt;ref&gt;[http://www.towave.ru/news/ocherednoi-rekord-skype-32-mln-polzovatelei-odnovremenno-v-seti.html/ Очередной рекорд Skype — 32 млн пользователей одновременно в сети] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308040512/http://towave.ru/news/ocherednoi-rekord-skype-32-mln-polzovatelei-odnovremenno-v-seti.html |date=2016-03-08 }}&lt;/ref&gt;. 2012 йылдың 23 апрелендә Windows Phone 7 өсөн 3G, 4G һәм Wi-Fi селтәрҙәрендә видео ҡулланыу асыла. 2012 йылдың 25 апрелендә — PlayStation Vita өсөн Skype, 2012 йылдың 14 июнендә Linux өсөн 4.0 версияһы асыла. 13 сентябрҙә сервис Opus аудиокодегына күсә&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://www.xakep.ru/post/59314/default.asp Skype переходит на аудиокодек Opus с «кристально чистым звуком»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120915002505/http://www.xakep.ru/post/59314/default.asp |date=2012-09-15 }}.&amp;#x20; Хакер&amp;#x20;(13 сентября 2012).&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 13 сентября 2012.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small&gt;.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Windows өсөн 6.0 версияһында (24.10.2012) Facebook йәки Microsoft сервистары аша инеү мөмкинлеге асыла. 29.10.2012 — Windows 8 өсөн программаның махсус версияһы, 11.11.2012 — Windows Phone 8 платформаһы өсөн таныштырыу версияһы, 13.11.2012 — iOS өсөн iPhone 5-кә ҡуйыла торған версия, 10.01.2013 — Outlook почта клиенты менән интеграция яһала.

29.01.2013 Microsoft Windows, Live Messenger'ҙан баш тартып, тулыһынса Skype менән шөғөлләнә башлай. 2013 йылдың1 июленә Android өсөн программа тейәү һаны 100 миллионға етә. 2013 йылдың 13 декабренән Android өсөн Skype'ҡа PiP технологияһы индерелә.

2014 йылдың 7 апрелендә Microsoft Skype TX — Skype базаһында телестудиялар һәм радиостанциялар өсөн махсус мөмкинлек асылыу тураһында иғлан итә&lt;ref&gt;[https://media.skype.com/skype-tx/‎ Skype in Media — Skype TX]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 2014 йылдың 29 апреленән төркөмдәр өсөн һынлы конференциялар түләүһеҙгә әйләнә. 

== Әйләнеш һәм статистика ==
{| border=&quot;1&quot; class=&quot;wikitable&quot; id=&quot;cxmwfA&quot; style=&quot;text-align: center; margin-bottom: 10px;&quot; data-cx-draft=&quot;true&quot;
! Йыл
! Квартал
! Иҫәп яҙмалары, млн&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://investor.ebay.com/common/download/download.cfm?companyid=ebay&amp;fileid=69405&amp;filekey=2cbacae7-15cf-46fb-9a19-a89664d4e591&amp;filename=eBayIncEarningsReleaseQ42006.pdf eBay Inc. reports third quarter 2006 results] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180128132556/http://files.shareholder.com/downloads/ebay/5932806816x0x69405/2cbacae7-15cf-46fb-9a19-a89664d4e591/eBayIncEarningsReleaseQ42006.pdf |date=2018-01-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180128132556/http://files.shareholder.com/downloads/ebay/5932806816x0x69405/2cbacae7-15cf-46fb-9a19-a89664d4e591/eBayIncEarningsReleaseQ42006.pdf |date=2018-01-28 }}.&amp;#x20; ???&amp;#x20;(???).&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено ???.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small&gt;[https://www.webcitation.org/61BuMl1tV?url=http://files.shareholder.com/downloads/ebay/1381362741x0x69405/2cbacae7-15cf-46fb-9a19-a89664d4e591/eBayIncEarningsReleaseQ42006.pdf Башланғыс сығанаҡтан 2011 йылдың 25 авгусында архивлаштырылған].&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://investor.ebay.com/common/download/download.cfm?companyid=ebay&amp;fileid=91666&amp;filekey=69437bfc-314d-4be6-a2d5-ec014c8e9313&amp;filename=eBayIncQ12007EarningsRelease.pdf eBay Inc. reports first quarter 2007 results] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/61BuNDJVg?url=http://files.shareholder.com/downloads/ebay/1381362900x0x91666/69437bfc-314d-4be6-a2d5-ec014c8e9313/eBayIncQ12007EarningsRelease.pdf |date=2011-08-25 }}.&amp;#x20; ???&amp;#x20;(???).&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено ???.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small&gt;[https://www.webcitation.org/61BuNDJVg?url=http://files.shareholder.com/downloads/ebay/1381362900x0x91666/69437bfc-314d-4be6-a2d5-ec014c8e9313/eBayIncQ12007EarningsRelease.pdf Башланғыс сығанаҡтан 2011 йылдың 25 авгусында архивлаштырылған].&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://files.shareholder.com/downloads/ebay/290714019x0x188143/0f787a2a-4ebb-4b72-8439-40e711047d9d/eBay_FINALQ12008EarningsRelease.pdf eBay Inc. reports first quarter 2008 results] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615115607/http://files.shareholder.com/downloads/ebay/290714019x0x188143/0f787a2a-4ebb-4b72-8439-40e711047d9d/eBay_FINALQ12008EarningsRelease.pdf |date=2011-06-15 }}.&amp;#x20; ???&amp;#x20;(???).&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено ???.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small&gt;.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fz2009-01-10&quot;&gt;[http://www.fudzilla.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=11338&amp;Itemid=1 Skype is the limit thanks to recession] (недоступная ссылка с 14-05-2013 (751 день) — [//web.archive.org/web/*/http://www.fudzilla.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=11338&amp;Itemid=1 ''история''])&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://ebayinkblog.com/wp-content/uploads/2009/01/skype-fast-facts-q4-08.pdf Skype fast facts Q4 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810122803/http://ebayinkblog.com/wp-content/uploads/2009/01/skype-fast-facts-q4-08.pdf |date=2011-08-10 }}.&amp;#x20; ???&amp;#x20;(???).&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено ???.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small&gt;.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://www.slideshare.net/earningreport/presentation-on-q1-2009-earning-report-of-ebay-inc Skype facts Q1 2009].&amp;#x20; ???&amp;#x20;(???).&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено ???.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small&gt;.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
! Селтәрҙәге файҙаланыусылар, млн&lt;span class=&quot;noprint&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;sup&gt;[''источник не указан 1442 дня'']&lt;/sup&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt;
! Skype эсендәге шылтыратыуҙар, млрд минут
! SkypeOut шылтыратыуҙары, млрд минут
! Килем, млн долл.
|-
| 2005
| IV
| 74,7
| 10,8
| —
| —
| —
|-
| 2006
| IV
| 171,2
| 21,2
| 7,6
| 1,5
| 66
|-
| 2007
| IV
| 276,3
| 27,0
| 11,9
| 1,6
| 115
|-
| 2008
| IV
| 405
| 36,5
| 20,5
| 2,6
| 145
|-
| 2009
| IV
| 560
| —
| —
| —
| —
|-
| 2010
| IV
| 663
| —
| —
| —
| —
|-
| 2011
| IV
| —
| —
| —
| —
| —
|-
| 2012
| IV
| —
| —
| —
| 160
| —
|-
| 2013
| IV
| —
| —
| —
| 214
| —
|-
| 2014
| IV
| —
| —
| —
| —
| —

|}
Бер файҙаланыусы берәүҙән артыҡ иҫәп яҙмаһы аса ала. 

Skype аша халыҡ-ара тауышлы шылтыратыуҙар күләме бик күп була. Ул тауышлы шылтыратыуҙар трафигы буйынса лидерға әйләнә&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;[http://www.networkworld.com/news/2009/032509-skype-is-largest-international-voice.html?tc=vc=html «Skype is largest international voice carrier, says study»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501042919/http://www.networkworld.com/news/2009/032509-skype-is-largest-international-voice.html?tc=vc=html |date=2011-05-01 }}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot; id=&quot;cxmw2w&quot; data-cx-draft=&quot;true&quot;

! Йыл
! Халыҡ-ара тауышлы шылтыратыуҙар баҙары күләме
|-
| 2005
| 2,9 %&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://www.telegeography.com/cu/article.php?article_id=15656&amp;email=html «International carriers' traffic grows despite Skype popularity»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324094732/http://www.telegeography.com/cu/article.php?article_id=15656&amp;email=html |date=2010-03-24 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2006
| 4,4 %&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;
|-
| 2008
| 8 %&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt;
|-
| 2010
| 13 %&lt;ref&gt;[http://www.inquisitr.com/71802/skype-commands-13-percent-of-international-calls/ &quot;Skype Commands 13 Percent of International Phone Calls.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100508210903/http://www.inquisitr.com/71802/skype-commands-13-percent-of-international-calls/ |date=2010-05-08 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2011
| 28 %&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;[http://www.telegeography.com/press/press-releases/2013/02/13/the-bell-tolls-for-telcos/index.html The Bell Tolls for Telcos?]&lt;/ref&gt;
|-
| 2012
| 34 %&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;/&gt;
|}

== Технология ==
Башҡа бик күп IP-телефония программаларынан айырмалы, мәғлүмәттәр тапшырыу өсөн Skype баштан уҡ үҙәкһеҙ P2P-архитектураһын ҡуллана. Skype файҙаланыусылар каталогы Skype селтәрен файҙаланыусыларҙың компьютерҙарына бүленә, һөҙөмтәлә селтәр, үҙәкләштерелгән серверҙарҙың ҡиммәтле инфраструктураһынан айырмалы рәүештә, бик йылдам киңәйә (тиҫтәләрсә миллион файҙаланыусы).

Skype өсөн берҙән-бер үҙәк элемент — идентификация серверы, унда файҙаланыусыларҙың иҫәп яҙмалары һәм уларҙың контакттар исемлегенең резерв күсермәһе ята. Үҙәк сервер элемтә урынлаштырыу өсөн генә кәрәк. 

Тауышлы һәм һынлы бирелмәләрҙе тапшырыу мөмкин тиклем тура башҡарыла&lt;span class=&quot;noprint&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;sup&gt;[''источник не указан 622 дня'']&lt;/sup&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt;, мәҫәлән, ике компьютер бер локаль селтәр эсендә булһа, улар араһында Skype аша тоташыу барлыҡҡа килгәс тә (үҙәк узелдар һәм суперузелдар ярҙамында) Интернеттан сығырға була, ә һөйләшеү дауам иттерелә ала.

Skype протоколы ябыҡ һәм документлаштырылмаған, ул Skype программа тәьминәтенең төп нөсхәһе тарафынан ғына ҡулланыла ала. 

=== Тауышлы бирелмәләр тапшырыу ===
Тауышлы чат бер йәки бер нисә файҙаланыусы менән һөйләшергә, шулай уҡ конференц-бәйләнеш урынлаштырырға мөмкинлек бирә. 

Skype ҡулланған кодектар (бирелмәләрҙе ҡыҫыу алгоритмы) арҡаһында һәм интернет-тоташыуҙың тейешле тиҙлеге шарттарында (30—60 кбит/с) тауыш сифаты ҡәҙимге телефон бәйләнешендәге кеүек була, тоташыу шарттары һәйбәт булһа — хатта яҡшыраҡ та. 

Тоташҡан саҡта ПК араһындағы тауышлы бирелмәләр AES-256 ярҙамында шифрлана, уның асҡысы 1024 битлы RSA асҡысы ярҙамында тапшырыла. Файҙаланыусыларҙың асыҡ асҡыстары системаға ингәндә Skype’тың үҙәк серверы тарафынан 1536 йәки 2048 битлы RSA сертификатын ҡулланып сертификатлана&lt;ref&gt;[https://support.skype.com/en/faq/FA145/What-type-of-encryption-is-used What type of encryption is used?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090515201651/http://support.skype.com/en/faq/FA145/What-type-of-encryption-is-used |date=2009-05-15 }} (недоступная ссылка с 14-05-2013 (751 день) — [//web.archive.org/web/*/https://support.skype.com/en/faq/FA145/What-type-of-encryption-is-used ''история'']) Skype Technologies, 2006&lt;/ref&gt;.

Тауышлы шылтыратыу һәм Интернетҡа киң һыҙатлы тоташыу ваҡытында инеүсе һәм сығыусы трафик бер төрлөрәк күләмдә тотонола. Суммала трафиктың уртаса күләме 500 кбайт/минут тәшкил итә (10 минут ~ 5 Мбайт; 100 минут ~ 50 Мбайт).

=== Һынлы бирелмәләр тапшырыу ===
Видео өсөн VP7 (5.5 версияһына тиклем), VP8 һәм H.264 кодектары ҡулланыла. Тотороҡло һынлы элемтә өсөн 200 кбит/с ашыу интернет-тоташыу тиҙлеге кәрәк һәм такт йышлығы 1 ГГц-тан кәм булмаған процессор булыуы яҡшы.

Һынлы шылтыратыуҙа трафик тауышлы шылтыратыуға ҡарағанда 10 тапҡырға артыҡ. Веб-камеранан юғары тиҙлекле шаулы һынлы ағымдар өсөн трафик күләме артығыраҡ булыуы ихтимал. Яҡынса күләм — минутына ~5 Мбайт.

=== Текслы хәбәрҙәр һәм файлдар ебәреү ===
Skype файҙаланыусыларға текслы хәбәрҙәр менән алмашыу мөмкинлеген дә бирә (IM-чат). Унда төркөмдәр менән текслы чаттар ойоштороп була.

Үҙенең йылмайликтар тупланмаһы бар, тарих һаҡлана (серверҙа, 30 көнгә тиклем). Шулай уҡ IM-чат мөмкинлектәре бар. 

Skype’та күләм буйынса сикләүһеҙ файлдар алмашыу мөмкин.

Mac OS өсөн 7.0 һәм Windows 7 өсөн 6.21 версияһынан башлап, Skype программаһы етеҙ хәбәрҙәр яҙғанда тексты форматлау мөмкинлеген бирә&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://www.skaip.su/2014/10/formatirovanie-teksta-v-chate-skype.html Форматирование текста в чате Skype].&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. 

== Хәүефһеҙлек һәм бирелмәләрҙе һаҡлау ==
Skype файҙаланыу шарттары шифры сиселгән бирелмәләрҙең селтәр хужаһына (Microsoft), Microsoft йәки аффилирланған компаниялар хеҙмәткәрҙәренә, шулай уҡ Интернет селтәре провайдерҙарына билдәле булыу мөмкинлеген күҙҙә тота. Skype серверҙары ебәрелеүсе текстарҙы һәм уларҙағы һылтанмаларҙы спам һәм яуызлыҡтар менән көрәшеү маҡсатында автоматик рәүештә сканлап тора; ҡайһы бер һылтанмаларҙың текстарҙан юйҙырылыуы ихтимал. Ҡулланыу шарттарында шулай уҡ ебәрелеүсе текстарҙың тотоп алыныу һәм ҡулдан эшкәртелеү ихтималлығы ла әйтелә&lt;ref&gt;[http://www.skype.com/en/legal/privacy/#protectionOfPersonalInformation 8.] &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;venture.no.crypt.for.ms&quot;&gt;[http://venturebeat.com/2013/05/20/busted-microsoft-intercepts-decrypts-and-reads-your-skype-messages/ Busted: Microsoft intercepts, decrypts, and reads your Skype messages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151105050324/http://venturebeat.com/2013/05/20/busted-microsoft-intercepts-decrypts-and-reads-your-skype-messages/ |date=2015-11-05 }} // Ventureboat Security, May 20, 2013: &quot;Skype currently uses 256-bit AES encryption to secure communications between users, which is considered very secure.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.3dnews.ru/software-news/645393/ Skype с заботой о пользователе — Microsoft читает всё, что вы пишете?]{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // 3d news, 17.05.2013 : &quot;Представитель Skype, в свою очередь, сослался на политику защиты информации, согласно которой допускается автоматизированное сканирование мгновенных и SMS-сообщений на предмет «выявления возможного спама и/или определения URL-адресов, которые были ранее отмечены, как связанные со спамом, мошенничеством или фишингом».&lt;/ref&gt;.

== Платформалары ==
Linux, Mac OS X, iOS (iPhone, iPod touch һәм iPad), Windows (2000, XP, Vista, 7, 8, Windows Mobile, Windows Phone), PSP, Symbian OS, Java (мобиль телефондарға), Android өсөн Skype версиялары бар. 

2010 йылдың февралендә Skype Windows Mobile өсөн клиенттар эшләүҙе һәм уларҙы хеҙмәтләндереүҙе, шулай уҡ Java өсөн Skype Lite эшен туҡтатты. 8.01.2013 Skype Lite клиенттарын хеҙмәтләндереү туҡтатылды&lt;ref&gt;[http://community.skype.com/t5/Другие-устройства/Ошибка-подключения-к-Skype-серверу/m-p/1351803/highlight/true#M579 The Skype Community — Ошибка подключения к Skype серверу.]&lt;/ref&gt;. 2014 йылдың йәйендә Symbian OS платформаһындағы ҡоролмалар өсөн Skype эшләмәҫ булды&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[https://support.skype.com/ru/faq/FA10389/pravda-li-cto-prekratilas-podderzka-skype-dla-symbian?q=Symbian Прекращение поддержки для Symbian OS].&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

== Хеҙмәттәр ==
; Түләүһеҙ хеҙмәттәр 
* SkypeCast (ингл. ''&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;Skype&lt;/span&gt;'' — VoIP программаһы һәм ''&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;broadcasting&lt;/span&gt;'' — киң һыҙатлы Интернет, ҡайһы берҙә ҡыҫҡартып «каст» тиелә) — Skype файҙаланыусылар төркөмөндә (150 кешегә тиклем) тауышлы аралашыу төрө. Конференц-шылтыратыуға оҡшаған, ләкин, унан айырмалы, үҙәк сервер аша урынлаштырыла. Хеҙмәтте күрһәтеү туҡтатылған.
* Skype Voicemail — тауышлы почта. 10.03.2005 эшләтелә башлаған. Файҙаланыусы селтәрҙә булмағанда хәбәр яҙып алына, автояуап эшләй.
* Skype Me. SkypeMe статусы абунасының бөтә донъянан килгән шылтыратыуҙарға ла асыҡ булыуын күрһәтә. Ул сит телдәрҙә һөйләшеү күнекмәһе алырға теләүселәрҙе генә түгел, яуыз ниәтле кешеләрҙе һәм спамерҙарҙы ла йәлеп иткәнлектән, 4-се версиянан башлап SkypeMe статусы программанан алып ташланған.
; Түләүле хеҙмәттәр
* SkypeOut — телефондарға шылтыратыу. Күп илдәрҙә стационар һәм мобиль телефондарға шылтыратып була. Хаҡы минутлап һанала. Түләүһеҙ номерҙарға шылтыратыу — түләүһеҙ. 
* SkypeIn — онлайн номер. Традицион телефон селтәрҙәренән шылтыратыуҙар ҡабул итеп була. 
* Skype To Go номеры — махсус номер, билдәләнгән тарифтар буйынса, уға теләһә ҡайһы телефондан (стационар йәки мобиль) шылтыратып, башҡа номер менән элемтәгә инеп була, ә хаҡы Skype’тағы иҫәптән түләнә.
; Бизнес өсөн хеҙмәттәр
Баҙарҙың корпоратив өлкәһе өсөн Skype SIP Open Beta&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://www.skype.com/intl/ru/business/sip/overview Skype для SIP Open Beta].&amp;#x20; &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; һәм Skype Connect тигән хеҙмәттәрҙе тәҡдим итә&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://www.skype.com/intl/en-us/business/sip/overview Skype Connect.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110902120346/http://www.skype.com/intl/en-us/business/skype-connect/ |date=2011-09-02 }} &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Файҙаланылған линиялар өсөн түләү айына бер тапҡыр алына.

=== Гаджеттар һәм тауарҙар ===
Skype үҙ программаһы өсөн төрлө кәрәк-яраҡ етештерә һәм һата. Мәҫәлән, компьютерһыҙ шылтыратыу өсөн RTX Dualphone 3088 сымһыҙ телефоны&lt;ref&gt;[http://shop.skype.com/intl/ru/phones/rtx-dualphone-3088.html#a1Tab Skype Shop — Телефон RTX Dualphone 3088] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090612055125/http://shop.skype.com/intl/ru/phones/rtx-dualphone-3088.html#a1Tab |date=2009-06-12 }} (недоступная ссылка с 14-05-2013 (751 день) — [//web.archive.org/web/*/http://shop.skype.com/intl/ru/phones/rtx-dualphone-3088.html#a1Tab ''история''])&lt;/ref&gt;, Skype Freetalk Wireless гарнитураларын — Skype аша аралашыу өсөн USB-тапшырғыслы сымһыҙ ҡолаҡсындар&lt;ref&gt;[http://shop.skype.com/intl/ru/headsets/iss-talk-5192-freetalk-wireless.html Skype Shop — FREETALK® Freedom Wireless (Беспроводные наушники с передатчиком)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090808060438/http://shop.skype.com/intl/ru/headsets/iss-talk-5192-freetalk-wireless.html |date=2009-08-08 }}&lt;/ref&gt;, һынлы шылтыратыуҙар өсөн аппаратура (Freetalk Buddy Pack)&lt;ref&gt;[http://shop.skype.com/intl/ru/headsets/iss-talk-5165-freetalk-buddy-pack.html Skype Rates | Cheap International Calls] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090812103030/http://shop.skype.com/intl/ru/headsets/iss-talk-5165-freetalk-buddy-pack.html |date=2009-08-12 }}&lt;/ref&gt; һәм веб-камералар (Freetalk Connect 2)&lt;ref&gt;[http://shop.skype.com/intl/ru/webcams/iss-talk-5068-buddy-web-pack-webcamera-mobility-headset.html Skype Rates | Cheap International Calls] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090611151846/http://shop.skype.com/intl/ru/webcams/iss-talk-5068-buddy-web-pack-webcamera-mobility-headset.html |date=2009-06-11 }}&lt;/ref&gt; һатыла. 

=== Тәнҡит ===
* 2011 йылдың майында Microsoft компанияһы Skype’ты һатып алғанға тиклем, уны йәшерен рәүештә тыңлап булмай, шунлыҡтан уны күп илдәрҙең махсус хеҙмәттәре тәнҡитләй&lt;ref&gt;[http://old.computerra.ru/own/414976/ Атака на Skype], Берд Киви // Компьютерра № 11 (775), 31 марта 2009&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта сервис үҙе АҠШ һәм Ҡытай файҙаһына шпионлыҡ итеүҙә ғәйепләнә&lt;ref&gt;[http://www.cybersecurity.ru/net/56292.html Skype обвиняют в шпионаже за пользователями] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091127074014/http://www.cybersecurity.ru/net/56292.html |date=2009-11-27 }} // CyberSecurity.ru, 02.10.2008&lt;/ref&gt;. 2013 йылда шул билдәле була: Рәсәй махсус хеҙмәттәре Skype файҙаланыусыны тыңлап ҡына ҡалмай, уның ҡайҙалығын да билдәләй ала. Skype’тың Ҡытай версияһына клавиатураның ҡайһы төймәләренә баҫҡанды теркәп барыусы ҡуйылған, ул тексҡа тыйыулы һүҙҙәр индереләме икәнен күҙәтә һәм тупланған логтарҙы дәүләт хеҙмәттәренә ебәреп тора&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''Серьгина Е., Никольский А., Силонов А.''&amp;#x20;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

* Skype етешһеҙлектәренең береһе тип проприетар протокол файҙаланыу һанала, ул асыҡ стандарттар (мәҫәлән, SIP йәки H.323) менән һыйышмай. 
* Мәғлүмәт хәүефһеҙлегенә арналған Black Hat Europe 2006 конференцияһында Skype'ҡа анализ яһала&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''Philippe BIONDI, Fabrice DESCLAUX.''&amp;#x20;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Һығымталар араһында шундайҙары ла була:
:* программаларҙағы хаталарҙы төҙәтеүгә аяҡ салыусы ысулдар һәм кодты бутау ҡулланылыуы;
:* бирелмәләрҙең даими ебәрелеп тороуы (хатта программа көтөү режимында булғанда ла).
* Мәҫәлән, 2007 йылда Крис Касперски Skype’ты&lt;ref&gt;[http://www.xakep.ru/post/38543/default.asp Skype: скрытая угроза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140130224618/http://www.xakep.ru/post/38543/default.asp |date=2014-01-30 }} Хакер, 8 июня 2007; опубликовано с изменениями в бумажной версии: [http://www.xakep.ru/magazine/xa/100/064/1.asp Как Крис надругался над Skype] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140210060738/http://www.xakep.ru/magazine/xa/100/064/1.asp |date=2014-02-10 }}, Хакер № 100 ''&quot;Skype — это чёрный ящик с многоуровневой системой шифрования, напичканной антиотладочными приёмами исполняемого файла, считывающий с компьютера конфиденциальную информацию и передающий её в сеть по закрытому протоколу. ''&lt;/ref&gt; ябыҡлыҡ, трафиктың йәшертен барыуы, программаларҙағы хаталарҙы төҙәтеүгә ҡаршылыҡ күрһәтеүсе алымдар ҡулланғаны өсөн тәнҡитләй, уныңса, былар сервисты вирустар йөрөтөүсе итеп ҡулланыуға юл аса.

* 2007 йылдың февралендә Skype’тың ваҡытлы файлдар өсөн каталогта &lt;code&gt;1.com &lt;/code&gt; файлын яһата торған хатаһы табыла, ул BIOS-та мәғлүмәтте уҡыу мөмкинлеген бирә. Рәсми блогта хәбәр ителеүенсә, быға Skype Extras Manager өсөн EasyBits Software эшләгән хәүефһеҙлек системаһы ғәйепле, ошо юл менән ул инә нигеҙҙең сериялы номерын ҡулға төшөргән һәм һәр компьютерҙы идентификациялауға өлгәшкән&lt;ref&gt;[http://share.skype.com/sites/security/2007/02/skype_extras_plugin_manager.html Skype Extras plug-in manager] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081019182955/http://share.skype.com/sites/security/2007/02/skype_extras_plugin_manager.html |date=2008-10-19 }}&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;(англ.&lt;/ref&gt;. Был система 3.0.0.216 һәм унан һуңғы версияларҙа ҡулланылмай.
* P2P принцибы буйынса эшләй торған бөтә селтәрҙәр кеүек үк, Skype та вируслы эпидемияларға эләгеп тора. Skype’та һәйләшкәнде тотоп яҙып ала торған зарарлы программалар таралыу осраҡтары билдәле&lt;ref&gt;[http://www.cybersecurity.ru/crypto/77183.html В Интернете опубликованы исходники трояна, перехватывающего звонки Skype] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090902073558/http://www.cybersecurity.ru/crypto/77183.html |date=2009-09-02 }} // CyberSecurity.ru, 29.08.2009&lt;/ref&gt;.
* 2011 йылдың 24 майында Mozilla Firefox браузеры ярҙамында бизнес-аккаунтҡа ингәндә «manager.skype.com ғәмәлләшмәгән хәүефһеҙлек сертификаты файҙалана» тигән иҫкәртеү ҡалҡыр булды. 
* 2012 йылдың 14 ноябрендә Skype’тың тауышлы һәм һынлы элемтә сервисында, аккаунт теркәлгән почтаны ғына белгән хәлдә лә, ул аккаунтты ватырға мөмкинлек биргән хәүефле етешһеҙлек табылды&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2012/11/14/hack/ Технологии: В Skype обнаружили критическую уязвимость] // Lenta.ru, 2012-11-14&lt;/ref&gt;.
* 2013 йылдың 18 майында немец тикшеренеүселәре Skype’тың файҙаланыусылар араһында ебәрелеүсе етеҙ хәбәрҙәрҙе анализлауын фашланы&lt;ref&gt;[http://m.h-online.com/security/features/Skype-s-ominous-link-checking-Facts-and-speculation-1865629.html Skype’s ominous link checking: Facts and speculation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131022072519/http://m.h-online.com/security/features/Skype-s-ominous-link-checking-Facts-and-speculation-1865629.html |date=2013-10-22 }} // H Security, Jürgen Schmidt, 17 May 2013&lt;/ref&gt;.
* 2013 йылдың 11 июнендә Эдвард Сноуден Американың PRISM күҙәтеү системаһы тураһында белдерҙе. Был система Skype файҙаланыусыларҙы күҙәтеп, уларҙың программала нимә тураһында хәбәрләшеүен белеп тороу мөмкинлеген биргән&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''Glyn Moody''.&amp;#x20;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''Ryan Gallagher''.&amp;#x20;http://www.slate.com/blogs/future_tense/2013/06/13/nsa_surveillance_leaks_suggest_microsoft_may_have_misled_public_on_skype.html&lt;nowiki/&gt;&amp;#x20; (англ.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

== Пасха йомортҡалары ==
Хәбәр тексын йыйғанда бер юлы өс йәки унан күберәк йәнәш төймәгә баҫҡанда әңгәмәләшеүсе ғәҙәттә күренә торған яҙыу ҡәләмен түгел, ә клавиатура буйлап йөрөгән бесәйҙе күрә. Төймәләргә теләһә нисек баҫыуҙы дауам итһәң, ҡәләмде һындырыусы ҡулдар рәсеме килеп сыға.

Skype'ҡа ҡуйылған йылмайликтарҙан тыш, унда бер нисә «йәшерен» йылмайлик бар (ниндәй версия тороуына ҡарап, уларҙың стандарт йылмайликтарҙа булыуы бар). Әгәр программаның көйләүҙәрендә хәбәрҙәр тәҙрәһендә шрифтты Comic Sans'ҡа үҙгәртһәң, тәҙрә аҫтындағы йылмайликтар төймәһендәге йылмайлик моңһоуға әйләнә (Windows өсөн 5.5-се версия).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор = Яковлева Е. С.|заглавие = Самоучитель Skype. Бесплатная связь через Интернет|место = СПб.|издательство = [[БХВ-Петербург]]|год = 2008|страницы = 304|isbn = 978-5-9775-0177-4}}

== Һылтанмалар ==
; Сайттар һәм ресурстар
* [http://www.skype.com/intl/ru/ Рәсми сайт]{{Ҡалып:Ref-ru}}
; Мәҡәләләр
* [http://asplinux.net/node/3500 Безопасность Skype в корпоративной среде] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304103507/http://asplinux.net/node/3500 |date=2016-03-04 }}{{Ҡалып:Ref-ru}}
* [http://www.3dnews.ru/software/skype_for_everyone/ Skype для каждого — интересные возможности и дополнения]{{Ҡалып:Ref-ru}}
; Күҙәтеүҙәр
* {{Ҡалып:Cite web|url = http://www.thg.ru/software/linux_communication_software/linux_communication_software-04.html|title = Обзор приложений для Linux. Часть III: коммуникационные программы|date = 16 ноября 2009|publisher = [[Tom's Hardware]] Guide Russia|accessdate = 8 января 2010|archiveurl = http://www.webcitation.org/61BuPrml3|archivedate = 2011-08-25}}
* {{Ҡалып:Cite web|author = Андрей Пировских.|date = 10 марта 2006|url = http://www.thg.ru/network/skype_gizmo/index.html|title = Skype против Gizmo: бесплатная интернет-телефония|publisher = [[Tom's Hardware|Tom's Hardware Guide Russia]]|accessdate = 2010-07-23|lang = |archiveurl = http://www.webcitation.org/61BuT56FA|archivedate = 2011-08-25}}

[[Категория:Мәғлүмәт технологиялары]]
[[Категория:Алфавит буйынса программа тәьминәте]]
[[Категория:Элемтә]]</text>
      <sha1>hojs4d7ivvzff738mlf0f760b20lpjp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡорт ихтилалы (1755—1756)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94994</id>
    <revision>
      <id>1306410</id>
      <parentid>1182102</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T11:28:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15704" sha1="hkvguujtq610fjk3neacy0708fagy6e" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Башҡорт ихтилалы}}
{{Вооружённый конфликт
|конфликт     = 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы
|часть        = 
|изображение  = 
|заголовок    = 
|дата         = [[1755]]—[[1756]]
|место        = [[Нуғай даруғаһы|Нуғай]], [[Себер даруғаһы|Себер]] һәм [[Уҫы даруғаһы|Уҫы]] даруғалары территорияһы
|причина      = [[башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы|аҫабалыҡ хоҡуғын]] боҙоу, көсләп суҡындырыу, һалымдар артыуы
|изменения    = 
|итог         = ихтилалды ҡаты баҫтырыу
|противник1   = [[Файл:Flag of Russia.svg|22px]] [[Рәсәй империяһы]]
|противник2 = [[Башҡорттар]]
|командир1 = [[Неплюев Иван Иванович|И. И. Неплюев]], подполковник Исаков, Бахмутов һ. б.
|командир2 = [[Бикбулат Арҡаев]], [[Исмәғил Айытҡолов]], [[Әликәш Һөйөндөков]], [[Көсөкбай]], Ялан Этҡол, [[Байыҡ сәсән|Айҙар Байыҡ]], Хоҙайбирҙе мулла, [[Сурағол Миңлебаев]], [[Сураш Ҡалмырҙин]], [[Темәс Илекәев]] һ. б.
|силы1 =
|силы2 =
|потери1 =
|потери2 =
|примечание =
}}

'''1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы''' — XVIII быуаттың икенсе яртыһындағы ҙур ихтилалдарҙың береһе.

== Сәбәптәре ==
1740—1750 йылдарҙа батша хөкүмәте башҡорт аҫаба ерҙәрен тартып алыу сәйәсәтен дауам итә, һалымдарҙы арттыра, ҡәлғәләр һәм заводтар төҙөлә, күскенселәр килеүенә булышлыҡ күрһәтә. Шул уҡ ваҡытта [[мосолмандар]]ға рөхсәтһеҙ мәсет һәм мәҙрәсә төҙөргә тыйылған, хөкүмәт һәм сиркәү христанизация сәйәсәтен алып баралар. Мосолман руханиҙары властар күҙәтеүе аҫтында булғандар, ахундарҙың һаны дүртәүгә тиклем кәметелгән — улар барыһы ла хөкүмәт файҙаһына мәғлүмәт йыйырға тейеш булғандар. Көсләп суҡындырылып кире ислам динен алыусылар ҡаты язаланғандар&lt;!--(Мәҫәлән, [[Екатеринбург]]та башҡорттарҙан сыҡҡан Туйгилде Жуляковты, Катеринаны, Роман Исаевты һ.б. яҡҡандар. --&gt;. 1754 йылда сыҡҡан указға ярашлы башҡорттарға һәм мишәрҙәргә яһаҡ урынына хөкүмәттән ҡиммәт хаҡҡа тоҙ һатырға бойора һәм үҙҙәренә тоҙ сығарырға тыя. Был яһаҡ түләүҙән 6 тапҡыр ҡиммәтерәк килеп сыға, шул уҡ ваҡытта башҡорт ерҙәрендә тоҙ ығарыу урындары ҡаҙна файҙаһына күскән. Башҡорттар яһаҡ түләүҙе ғәмәлдән сығарыуҙы аҫабалыҡ хоҡуғын бөтөрөү тип тойғандар. 1754 йылда Нуғай даруғаһы башҡорттары ихтилалға әҙерлек башлай, тиҙҙән улар Уҫы һәм Себер даруғалары халҡы менән бәйләнеш урынлаштыра, [[мишәрҙәр]] ҙә болаға ҡушыласаҡтары хаҡында белдерә. Руханиҙар араһында иң билдәлеләрҙең һәм белемлеләрҙең береһе булған [[Батырша|Ғабдулла Ғәлиевты (Батыршаны)]] ла ихтилалда ҡатнашырға йәлеп итәләр. Батырша барлыҡ мосолман халҡына 1755 йылдың 3 июлендә баш күтәрергә саҡырыу яҙа.

== Ихтилал барышы ==
[[Файл:Башҡорт ихтилалдары.jpeg|400 px|thumb| right|XVII—XVIII бб. башҡорт ихтилалдары]]
Ихтилал [[Нуғай даруғаһы]]ның Бөрйән улусында 1755 йылдың 15 майында тоҡана, һуңыраҡ уға Түңгәүер, Үҫәргән, Бошман-Ҡыпсаҡ, Һыуын-Ҡыпсаҡ, Сәнкем-Ҡыпсаҡ, Ҡарағай-Ҡыпсаҡ, Гәрәй-Ҡыпсаҡ, Тамьян һәм Ҡатай улустары халҡы ҡушыла. Ихтилалсылар ҡәлғәләргә һәм заводтарға һөжүмдәр яһайҙар. [[Көсөкбай]] батыр етәкселегендәге баш күтәреүселәр Покровка заводын юҡ итәләр, капитан Шкапский командаһын тар-мар итәләр. [[Сурағол Миңлебаев]] етәкселегендәге Уҫы даруғаһының [[ғәйнә]] башҡорттары ла көрәшкә күтәреләләр. Батырша ихтилал башланғас та уҡ үҙенең ҡыйыуһыҙлығын һәм баҙнатһыҙлығын күрһәтә, шунлыҡтан Уҫы һәм Себер даруғаһында ихтилал киң ҡолас алмай, [[мишәрҙәр]] ҙә көрәшкә күтәрелмәйҙәр.

Батша хөкүмәте ихтилалды баҫтырыр өсөн ҙур көстәр йыя башлай — 1755 йылдың авгусына ҡарата Ырымбур губернаторы И. И. Неплюев командаһында яҡынса 36700 һалдаттар, драгундар, [[казактар]] һәм мобилизацияланған крәҫтиәндәр була, шулай уҡ ҡаҙаҡтарҙы ла йәлеп итә. Неплюев баш күтәреүселәрҙе тотҡонға алмаҫҡа, шунда уҡ язаларға бойора. Ғәмәлдә каратель отрядтары ихтилалда ҡатнашмағандарҙы ла язалағандар. Властар шулай уҡ [[мишәрҙәр]]ҙе һәм ҡазан [[татарҙар]]ын ихтилалды баҫтырырға йәлеп итәләр. Яҡынса 50 мең баш күтәреүселәр ваҡытлыса ҡаҙаҡтарға ҡасалар. Неплюев бүләктәр биреп ҡаҙаҡ ханын һәм аҡһөйәктәрен ихтилалсыларҙың барлыҡ мөлкәтен тартып алырға һәм уларҙың үҙҙәрен властарға тапшырырға саҡырған. Һөҙөмтәлә баш күтәреүселәргә ҡаҙаҡтар менән дә карателдәр менән алышҡа инергә тура килгән, күптәрен каторгаларға йәки һалдат полктарына оҙатҡандар, уларҙың ҡатындарын һәм балаларын илдең үҙәк райондарына ҡоллоҡҡа таратҡандар.

1759 йылда Сенат башҡорттарҙы ҡурсалау кәрәген белдерһә лә&lt;ref&gt;{{начало цитаты}} «…впредь оному башкирскому народу отнюдь никому обид и разорений не чинить, и в угодьях их насильством не селиться, и от того всего их, башкирцев, не токмо защищать, но притом показывать им всякую благосклонность и надлежащее указом охранение.»{{конец цитаты|источник={{книга|автор= |заглавие= История Башкортостана. Ч. 1. С древнейших времён до 1917 г. / Учебник для 8—9 кл. — Под ред. И. Г. Акманова|ссылка= |ответственный = |место= Уфа|издательство = Китап|год = 1996|том=|страниц = 240|страницы= 128—129|isbn=5-295-01918-7| ref =}}}}&lt;/ref&gt;, урындағы властар бәләкәй генә ташламаларға барғандар{{sfn| Акманов И. Г.|1996|страницы=128—129}}.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга| автор= [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Валиди А.-З.]]| заглавие= История башкир: (перевод с турецк. А. М. Юлдашбаева; авт. вступ. статей А. М. Юлдашбаев, [[Иҫәнбикә Туған|И. Тоган]])| ссылка= | ответственный = | место= Уфа| издательство= Китап| год= 2010| том = | страниц= 352| страницы= | isbn = 978-5-295-05000-8| ref =}}
* {{книга| автор=| заглавие= Военная история башкир: энциклопедия| ссылка=| ответственный = гл. ред. [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|А. З. Асфандияров]]| место= Уфа| издательство= Башкирская энциклопедия| год= 2013| том=| страниц= 432| серия=| isbn= 978-5-4466-0040-3| тираж=}}
* {{книга| автор= [[Доннели Алтон Стюарт|Доннелли А. С.]]| заглавие= Завоевание Башкирии Россией. Перевод с английского Л. Р. Бикбаевой| ссылка= | ответственный = | место= Уфа| издательство= Башкортостан| год= 1995| том = | страниц= 287| страницы= | isbn =| ref =}}
* {{книга|автор=|заглавие= История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов|ссылка= |ответственный = |место= Уфа|издательство= Гилем|год= 2011|том=III|страниц= 476|страницы=|isbn= 978-5-7501-1301-9}}
* {{книга|автор= |заглавие= История Башкортостана с древнейших времен до наших дней: В 2 т.: Т. 1. История Башкортостана с древнейших времен до конца XIX в. / [[Аҡманов Ирек Ғайса улы|И. Г. Акманов]], Н. М. Кулбахтин, [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|А. З. Асфандияров]], и др.; Под ред. И. Г. Акманова|ссылка= |ответственный = |место= Уфа|издательство = Китап|год = 2004|том=|страниц = 488|страницы= |isbn=| ref =  История Башкортостана с древнейших времен до конца XIX в. }}
* {{книга|автор= |заглавие= История Башкортостана. Ч. 1. С древнейших времён до 1917 г. / Учебник для 8—9 кл. — Под ред. И. Г. Акманова|ссылка= |ответственный = |место= Уфа|издательство = Китап|год = 1996|том=|страниц = 240|страницы= |isbn=5-295-01918-7| ref = Акманов И. Г.}}
* История Башкортостана с древнейших времен до 60-х годов XIX века. // Под ред. [[Усманов Хәмзә Фәтих улы|Х. Ф. Усманова]]. — Уфа: Китап, 1991. — 520 с.
* {{книга|автор= |заглавие= Хрестоматия по истории Башкортостана. Часть первая. Документы и материалы с древнейших времён до 1917 г. // Учебное пособие / Составитель: Гумеров Ф. Х|ссылка= |ответственный = |место= Уфа|издательство = Китап|год = 1996|том=|страниц = 336|страницы= |isbn=5-295-01671-74| ref =Хрестоматия по истории Башкортостана}}
* {{книга| автор= Хадыев М., [[Фәхретдинов Ғабдрахман Ризаитдин улы|Фахретдинов А.]]| заглавие= История башкир| ссылка= | ответственный = | место= Уфа| издательство  = Китап| год = 2007| том= | страниц= 136| страницы= | isbn= 978-5-295-04231-7| ref=}}
{{refend}}
* ''Чулошников А. П.'' Восстание 1755 г. в Башкирии. М.-Л., 1940.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/1872-bash-ort-ikhtilaly-1755-56|автор=[[Аҡманов Ирек Ғайса улы|Аҡманов И. Ғ.]]}}
* [http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%2017-18%20%D0%B2%D0%B2./ Башкирские восстания 17-18 вв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110406102735/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%2017-18%20%D0%B2%D0%B2. |date=2011-04-06 }}
* [http://encycl.bash-portal.ru/bash_vosst.html/ БАШКИРСКИЕ ВОССТАНИЯ 17-18 вв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180318010227/http://encycl.bash-portal.ru/bash_vosst.html |date=2018-03-18 }}
* [http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.html/ Башкирия в составе русского государства. Восстания против гнёта и насилия]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20180923203855/http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803749470%2F Башкирские восстания]
* [http://dic.academic.ru/dic.nsf/sie/1788/%D0%91%D0%90%D0%A8%D0%9A%D0%98%D0%A0%D0%A1%D0%9A%D0%9E%D0%95 БАШКИРСКОЕ ВОССТАНИЕ 1755]
* [http://www.dslib.net/istoria-otechestva/hudajgulov.html Башкирское восстание 1755—1756 гг. Худайгулов Тимербулат Султанович]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://bash-portal.ru/news/newshistory/176-vosstanie-bashkir-pod-rukovodstvom-batyrshi.html Башкирское восстание 1755—1756 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014103903/http://bash-portal.ru/news/newshistory/176-vosstanie-bashkir-pod-rukovodstvom-batyrshi.html |date=2013-10-14 }}
* {{YouTube|UqXyzw4FCrU|Равнина надежд Батыршаха Алиева}}

[[Категория:Башҡортостан тарихы]]
[[Категория:Башҡорт ихтилалдары]]
[[Категория:XVIII быуат ихтилалдары]]
[[Категория:Рәсәй империяһында ихтилалдар]]


{{Ba-hist-stub}}</text>
      <sha1>hkvguujtq610fjk3neacy0708fagy6e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>The Guardian</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95000</id>
    <revision>
      <id>1306240</id>
      <parentid>774554</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T00:36:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2022" sha1="59hzdkdhsa7325vazk5lryygd0zvvj3" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Guardian}}
{{Гәзит
|рәсем       =The Guardian 2018.svg
|рәсем_стиле =
|исеме = The Guardian
|исеме2 =
|тип = көндәлек гәзит
|формат = 
|Мөхәррир = [[Алан Расбриджер]]
|Сыға башлаған = [[1821]] йыл
|тираж = 256 283
|веб-сайт = http://www.guardian.co.uk/ www.guardian.co.uk
}}
'''The Guardian («Гардиан»)''' — [[Бөйөк Британия]]ның көндәлек гәзите. 1281 йылдың [[Манчестер]] ҡалаһында ''The Manchester Guardian'' исеме менән сыға башлай, ә 1964 йылда редакция [[Лондон]]ға күсә. Йәкшәмбе баҫма ''[[The Observer]]'' гәзите һымаҡ биҙәлгән (1993 йылда Guardian төркөмөнә инә). [[Бөйөк Британия]] гәзиттәренең сайттары араһында &quot;Гардиан&quot;дыҡы иң күп ҡаралғаны.

[[Guardian Media Group]] компанияһы төркөмөнә ҡарай.

== Тарихы ==

== Баш мөхәррирҙәр ==
[[Расбриджер, Алан|Алан Расбриджер]] ([[:en: Alan Rusbridger|Rusbridger]], 1995 — бөгөнгәсә)

* Джон Эдвард Тэйлор (1821—1844)
* Джереми Гарнетт (1844—1861) (Рассел Скот Тэйлор менән (1847—1848))
* Эдвард Тэйлор (1861—1872)
* Чарльз Прествич Скотт (1872—1929)
* Тед Скотт (1929—1932)
* Уильям Персиваль Крозье (1932—1944)
* Альфред Пауэлл Уодсворт (1944—1956)
* Элестер Хизерингтон (1956—1975)
* Питер Престон (1975—1995)

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/19961105173344/http://www.guardian.co.uk/ Рәсми сайт] {{ref-en}}
* [http://www.private-eye.co.uk/ ''Private Eye'' журналының рәсми сайты]</text>
      <sha1>59hzdkdhsa7325vazk5lryygd0zvvj3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Афған һуғышы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96637</id>
    <revision>
      <id>1306357</id>
      <parentid>1302450</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T07:23:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="220885" sha1="c60a1p4c06z11dmto7v3mvhyzg9ncoa" xml:space="preserve">{{Orphan|date=ғинуар 2016}}
{{Вооружённый конфликт
 |конфликт     = Афған һуғышы (1979—1989)
 |часть       = Афғанстанда [[Граждандар һуғышы]]
 |изображение  = [[Файл:RIAN archive 21225 On watch.jpg|300px]]
 |заголовок    = Афғанстанда совет һалдаты, 1988 йыл
 |дата         = 25 декабрь 1979 — &lt;br /&gt;
15 февраль 1989
 |место        = [[Афғанстан]]
 |причина      = [[СССР]]-ҙың Афғанстандың халыҡ демократик партияһына ярҙам итергә һәм үҙенең көньяҡ сиктәрендә хәүефһеҙлекте тәьмин итергә ынтылыуы 
 |изменения    = 
 |итог         = [[СССР|Совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингенты]] мөжәһиттәр ҡаршылығын баҫтыра алмай; Женева килешеүҙәренә ҡул ҡуйыу (1988); совет ғәскәрҙәрен Афғанстандан сығарыу; Афғанстанда граждандар һуғышы дауам итә.
|противник1   = {{Флаг|СССР|1955}} [[СССР]]&lt;br /&gt;
** &lt;small&gt;{{comment|ОКСВ|Афғанстанда совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингенты}}&lt;/small&gt;
** &lt;small&gt;[[СССР-ҙың Дәүләт Именлеге комитеты|КГБ]]&lt;/small&gt;
{{Флаг|Афғанстан|1979}} {{comment|АДР|Афғанстан Демократик Республикаһы}}&lt;br /&gt;
** &lt;small&gt;{{comment|АДР ҠК|Афғанстан демократик республикаһының Ҡораллы көстәре}}&lt;/small&gt;
** &lt;small&gt; ХАД&lt;/small&gt;
''булышлыҡ итеүсе:''&lt;br /&gt;{{флагификация|Индия}}&lt;ref&gt;[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE5D7153EF934A35750C0A96F948260 India to Provide Aid to Government in Afghanistan – NYTimes.com, March 7, 1989]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=QgX0bQ3Enj4C&amp;printsec=frontcover&amp;hl=de#v=onepage&amp;q&amp;f=false Ruud van Dijk,William Glenn Gray,Svetlana Savranskaya,Jeremi Suri,Qiang Zhai, Encyclopedia of the Cold War, p. 433]&lt;/ref&gt;
|противник2   = {{Флаг|Джихад}} Афған мөжәһиттәре:
** [[:ru:Пешаварская семёрка|«Пешәүәр етеһе»]]
*** &lt;small&gt;{{comment|«ИПА»|Афғанстан ислам партияһы}}&lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;{{comment|«ИОА»|Афғанстан ислам йәмғиәте}}&lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;{{comment|«ИСОА»|Афғанстанды азат итеү ислам союзы}}&lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;{{comment|«НИФА»|Афғанстан милли ислам фронты}}&lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;{{comment|«ДИРА»|Афғанстан ислам инҡилабы хәрәкәте}}&lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;{{comment|«ИПА(ЮХ)»|Ю. Халестың Афғанстан ислам партияһы}}&lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;{{comment|«НФСА»|Афғанстанды ҡотҡарыу милли фронты}}&lt;/small&gt;
** ''Сит ил боевиктары:''
*** &lt;small&gt;Мысыр ислам джихады &lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;[[:en:Maktab al-Khidamat|«Мактаб-аль-Хидамат»]]&lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;[[Аль-Каида]]&lt;/small&gt;
''булышлыҡ итеүсе:''&lt;br /&gt;
{{Флагификация|Пакистан}}&lt;ref name=autogenerated10&gt;в т.ч. учебные лагеря для боевиков&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{Флагификация|Саудовская Аравия}}&lt;br /&gt;
{{Флагификация|АҠШ}}&lt;ref name=autogenerated10 /&gt;&lt;br /&gt;
{{Флагификация|Бөйөк Британия}}&lt;ref name=autogenerated10 /&gt;&lt;br /&gt;
{{Флагификация|Ҡытай}}&lt;ref name=autogenerated10 /&gt;&lt;br /&gt;
{{Флаг|Египет|1972}} [[Мысыр]]&lt;br /&gt;
{{Флагификация|ФРГ}}&lt;ref&gt;[http://www.focus.de/politik/ausland/afghanistan/operation-sommerregen-bnd-war-im-afghanistan-krieg-der-sowjets-aktiv_aid_1121585.html „Operation Sommerregen“: BND-Agenten waren im Afghanistan-Krieg gegen die Sowjets aktiv - Afghanistan - FOCUS Online - Nachrichten&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924184116/http://www.focus.de/politik/ausland/afghanistan/operation-sommerregen-bnd-war-im-afghanistan-krieg-der-sowjets-aktiv_aid_1121585.html |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;
----
{{Флаг|Джихад}} Шиғый мөжәһиттәре:
** [[:ru:Шиитская восьмерка|«Шиғый һигеҙе»]]
*** &lt;small&gt;«Хезбе Алла»&lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;«Наср»&lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;{{comment|«КСИРА»|Афғанстанда ислам инҡилабы һаҡсылары корпусы}}&lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;Башҡалар&lt;/small&gt;
''булышлыҡ итеүсе:''&lt;br /&gt;
{{Флаг|Иран|1964}} [[Иран]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=autogenerated10 /&gt;
----
{{Красный флаг}} Маоистик ихтилалсылар:
** &lt;small&gt;[[:en:Afghanistan Liberation Organization|ALO]]&lt;/small&gt;
** &lt;small&gt;[[:en:Liberation Organization of the People of Afghanistan|SAMA]]&lt;/small&gt;
** &lt;small&gt;[[:en:Afghanistan Mujahedin Freedom Fighters Front|AMFFF]]&lt;/small&gt;
  |командир1    = {{Флаг СССР}} '''[[Брежнев Леонид Ильич|Л. И. Брежнев]]'''&lt;br /&gt;
{{Флаг СССР}} '''[[Андропов, Юрий Владимирович|Ю. В. Андропов]]'''&lt;br /&gt;
{{Флаг СССР}} '''[[Черненко, Константин Устинович|К. У. Черненко]]'''&lt;br /&gt;
{{Флаг СССР}} '''[[Горбачёв Михаил Сергеевич|М. С. Горбачёв]]'''&lt;br /&gt;
{{Флаг СССР}} С. Л. Соколов&lt;br /&gt;
{{Флаг СССР}}В. И. Варенников&lt;br /&gt;
{{Флаг СССР}} Ю. В. Тухаринов&lt;br /&gt;
{{Флаг СССР}} Б. И. Ткач&lt;br /&gt;
{{Флаг СССР}} В. Ф. Ермаков&lt;br /&gt;
{{Флаг СССР}} Л. Е. Генералов&lt;br /&gt;
{{Флаг СССР}} И. Н. Родионов&lt;br /&gt;
{{Флаг СССР}} В. П. Дубынин&lt;br /&gt;
{{Флаг СССР}} Б. В. Громов&lt;br /&gt;
{{Флаг Афганистана (1979-1987)}} '''Бабрак Кармаль'''&lt;br /&gt;
{{Флаг Афганистана (1979-1987)}} '''Мөхәммәт Нәжибулла'''&lt;br /&gt;
{{Флаг Афганистана (1979-1987)}} Мөхәммәт Рафи&lt;br /&gt;
{{Флаг Афганистана (1979-1987)}} Әбделҡадир&lt;br /&gt;
{{Флаг Афганистана (1979-1987)}} Назар Мөхәммәт&lt;br /&gt;
{{Флаг Афганистана (1979-1987)}} Шахнаваз Танай&lt;br /&gt;
{{Флаг Афганистана (1979-1987)}} Әбделрәшит Дустум
 |командир2    = 
{{Флаг|Джихад}} Г. Хекматияр,&lt;br /&gt; {{Флаг|Джихад}} Б. Раббани,&lt;br /&gt; {{Флаг|Джихад}} Әхмәт Шаһ Мәсғүт,&lt;br /&gt; {{Флаг|Джихад}} Исмәғил хан,&lt;br /&gt; {{Флаг|Джихад}} Юныс Халес,&lt;br /&gt; {{Флаг|Джихад}} Й. Хаккани,&lt;br /&gt; {{Флаг|Джихад}} Сәйет Мансур,&lt;br /&gt; {{Флаг|Джихад}} Әбделғәли Мазари,&lt;br /&gt; {{Флаг|Джихад}} М. Нәби,&lt;br /&gt; {{Флаг|Джихад}} С. Моджаддеди,&lt;br /&gt; {{Флаг|Джихад}} Ғабдулхаҡ,&lt;br /&gt; {{Флаг|Джихад}} Ғәбделрәхим Вардак,&lt;br /&gt; {{Флаг|Джихад}} Ғәбделрәсүл Сайяф,&lt;br /&gt; {{Флаг|Джихад}} Сәйет Гайлани&lt;br /&gt;
 |силы1        = {{Флаг СССР|22px}} 80—104 мең хәрби хеҙмәткәр&lt;ref name=hro&gt;[https://web.archive.org/web/20010519210510/http://www.hro.org/editions/karta/nr24-25/victim.htm Официальные данные о советских потерях в Афганистане]&lt;/ref&gt;,&lt;br /&gt;{{Флаг Афганистана (1979-1987)|22px}} 50—130 мең хәрби хеҙмәткәр&lt;ref name=borba&gt;[http://www.1917.com/International/Iran/1104263867.html Классовая борьба в афганском обществе во 2-й пол. XX века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926221902/http://www.1917.com/International/Iran/1104263867.html |date=2007-09-26 }}&lt;/ref&gt; «НВО» мәғлүмәттәре буйынса, 300 меңдән артмай&lt;ref&gt;40-я армия, численность которой в различное время колебалась от 100 до 120 тыс. солдат и офицеров. Всего же советские и афганские вооружённые силы (с учётом войсковых подразделений всех силовых структур) не превышали 300 тыс. См. [http://nvo.ng.ru/spforces/2000-09-22/7_kaskader.html ''Валентин Ютов.'' Каскадёры // «НВО», 22.09.2000].&lt;/ref&gt;
 |силы2        = {{Флаг|Джихад}} Совет мәғлүмәттәре буйынса: 25 меңдән ([[1980]]) &lt;br /&gt; 140 меңгә тиклем ([[1988]])&lt;ref&gt;''Никитенко Е. Г.'' Афганистан: От войны 80-х до прогноза новых войн. — М.: Астрель; АСТ, 2004. — ISBN 5-17-018154-X, 5-271-07363-7 — С. 94, 110.&lt;/ref&gt;; Д. Крайл буйынса: 400 меңгә тиклем&lt;ref&gt;[http://www.afghanistan.ru/doc/14905.html] Потери в войне 1979—1989 гг.&lt;/ref&gt;
 |потери1      = {{Флаг СССР|22px}} 15&amp;nbsp;052 һәләк булған, &lt;br /&gt; 53&amp;nbsp;753 яралаған, &lt;br /&gt; 417 хәбәрһеҙ юғалған,&lt;br /&gt;{{Флаг Афганистана (1979-1987)|22px}} от 18&amp;nbsp;000 до 243&amp;nbsp;900 һәләк булған, &lt;br /&gt; 77&amp;nbsp;000 яраланған.
 |потери2      = {{Флаг|Джихад}} 75&amp;nbsp;000 алып 90&amp;nbsp;000 тиклем һәләк булған, 75&amp;nbsp;000 ашыу яраланған&lt;ref&gt;{{книга|url=http://books.google.com/?id=Hz5NzJtg48kC&amp;pg=PA115&amp;dq=soviet+afghan+war+safronov#v=onepage&amp;q=soviet%20afghan%20war%20safronov&amp;f=false|заглавие=War, politics and society in Afghanistan, 1978–1992|автор=Antonio Giustozzi|издательство=Hurst|год=2000|isbn=1-85065-396-8}} 
{{oq|en|A tentative estimate for total mujahideen losses in 1980-02 may be in the 150–180,000 range, with maybe half of them killed.}}&lt;/ref&gt;.
 |общие потери = 670 меңдән 2 млн тиклем һәләк булған
 | Викисклад = Category:Soviet–Afghan War
}}
'''Афған һуғышы (1979—1989)''' — [[Афғанстан|Афғанстан Демократик Республикаһы]] (1978 йылдан Афғанстан Республикаһы) территорияһындағы бер яҡтан Афғанстан хөкүмәте көстәре һәм [[СССР|Совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингенты]], икенсе яҡтан [[НАТО]]-ның алдынғы дәүләттәренең сәйәси, финанс, матди, хәрби һәм консерватив ислам донъяһының ярҙамын алған күп һанлы афған мөжәһиттәренең ҡораллы формированиелары («дошмандар») араһында барған хәрби низағ&lt;ref name=&quot;Oily&quot;&gt;{{cite news|title=The Oily Americans|date=May 13, 2003|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,450997-92,00.html|work=[[Time (magazine)|Time]]|accessdate=2008-07-08|first1=Donald L.|last1=Barlett|first2=James B.|last2=Steele|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150504163915/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,450997-92,00.html|archivedate=2015-05-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Brzezinski&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/coldwar/interviews/episode-17/brzezinski1.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20000829032721/http://www.gwu.edu/~nsarchiv/coldwar/interviews/episode-17/brzezinski1.html|archivedate=2000-08-29|title=Interview with Dr. Zbigniew Brzezinski-(13/6/97).|publisher=|accessdate=October 2, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wilson&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/obituaries/charlie-wilson-congressman-whose-support-for-the-mujahideen-helped-force-the-soviet-union-out-of-afghanistan-1898180.html|title=Charlie Wilson: Congressman whose support for the mujahideen helped force the Soviet Union out of Afghanistan|work=The Independent|accessdate=October 2, 2014|location=London|first=Rupert|last=Cornwell|date=February 13, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=kepel-143&gt;{{cite book|last=Kepel |first=Gilles |title=Jihad: The Trail of Political Islam|url=https://archive.org/details/jihadtrailofpoli0000kepe |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |year=2002 |pages=[https://archive.org/details/jihadtrailofpoli0000kepe/page/143 143]|quote=By 1982 the jihad was receiving $600 million in U.S. aid per year, with a matching amount coming from the Gulf states.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Total aid from the CIA is estimated at $3 billion. The precise figures as well as a description of the mechanics of the aid process are given in Barnett R. Rubin, ''The Fragmentation of Afghanistan.'' Yale University Press, 2002&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;According to Milton Bearden, former CIA chief in charge of the Afghan department, &quot;The Saudi dollar-for-dollar match with the US taxpayer was fundamental to the success [of the ten-year engagement in Afghanistan]&quot; (from [http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/binladen/interviews/bearden.html Milton Bearden] Interview. PBS Frontline.)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=shichor&gt;{{cite book|url=http://books.google.co.il/books?id=GXj4a3gss8wC&amp;pg=PA157&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=true|title=Shichor. pp157–158|publisher=|accessdate=October 2, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;unholy&quot;&gt;Kinsella, Warren. &quot;Unholy Alliances&quot;, Lester Publishing, 1992&lt;/ref&gt;.

«Афған һуғышы» — [[Советтар Союзы]]ның [[Афғанстан]]дағы ҡораллы низағта ҡатнашҡан осорон совет һәм постсовет осорондағы әҙәбиәттә һәм киң мәғлүмәт сараларында билдәләү өсөн ҡулланылған термин. Афғанстанда низағ, 1979 йылға тиклем башланып, бөгөнгәсә дауам итә ([[2015 йыл]]). Көнбайыш әҙәбиәтендә «советтарҙың баҫып алыуы» тигән һүҙбәйләнеш йыш ҡулланыла. [[СССР]] Афғанстанға хәрби контингентты 1979 йылдың 25 декабрендә индерә. Тиҙҙән [[БMO-ның Именлек Советы|БМО-ның Именлек Советы]] үҙенең ултырышында [[АҠШ]] әҙерләгән һәм Советтар Союзына ҡаршы булған резолюцияны ҡабул итә. СССР вето һала, уны Советтың биш ағза-дәүләте хуплай. СССР үҙенең ғәмәлдәрен Афғанстан хөкүмәтенең үтенесе һәм 1978 йылдың 5 декабрендәге Дуҫлыҡ, күршеләрсә мөнәсәбәт һәм хеҙмәттәшлек тураһындағы килешеүгә ярашлы индерелде, тип дәлилләй. 1980 йылдың 14 ғинуарында [[БМО-ның Генераль Ассамблеяһы]] үҙенең Ғәҙәттән тыш сессияһында «тәрән үкенес» һәм ҡасаҡтарҙың хәле буйынса борсолоу белдергән резолюция ҡабул итеп, «барлыҡ сит ил ғәскәрҙәрен» илдән сығарырға саҡыра, әммә резолюция мәжбүри көскә эйә булмай. Уның өсөн 108 — ыңғай, 14 кире тауыш бирелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.un.org/ru/ga/sessions/emergency.shtml|title = Чрезвычайные сессии Генеральной ассамблеи ООН (см. 15 января 1980 года)|author = ООН|work = |date = |publisher = }}{{Cite web|url = http://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=S/PV.2189(OR)|title = Отчёт о заседании Совета Безопасности ООН  7 января 1980 года|author = ООН|work = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;.

== Тарих башы ==
=== «Ҙур уйын» ===
Афғанстандың Евразияның ҡап уртаһындағы геосәйәси урыны уны быуаттар дауамында донъяның барлыҡ алдынғы державаларының милли мәнфәғәттәре киҫешкән бөтөн Үҙәк Азия төбәгендәге хәрби-сәйәси хәл-тороштоң тотороҡлолоғон тәьмин итеүсе мөһим төбәктәр рәтенә ҡуя.

XIX быуаттан башлап [[Рәсәй Империяһы|Рәсәй]] һәм [[Британия империяһы|Британия империялары]] араһында Афғанстанды контролдә тотоу өсөн «Ҙур уйын» ({{lang-en|The Great Game}}) атамаһы алған көрәш бара.

=== Инглиз-афған һуғыштары ===
[[Британия империяһы|Британдар]] 1893 йылдың ғинуарында күрше [[Британ Һиндостаны]]нан үҙ ғәскәрҙәрен ебәреп, көс ҡулланып Афғанстан өҫтөнән хакимлыҡ итергә тырыша. Беренсе инглиз-афған һуғышы шулай башлана. Тәүҙә инглиздәргә уңыш юлдаш була, улар әмир Дост-Мөхәммәтте ҡолатып, тәхеткә Шуджа-ханды ултырта. Әммә Шуджа-хандың хакимлығы оҙаҡҡа һуҙылмай, 1842 йылда уны алып ташлайҙар. Афғанстан Британия менән тыныслыҡ килешеүе төҙөй һәм үҙенең бойондороҡһоҙлоғон һаҡлап ҡала.

Шул уҡ ваҡытта Рәсәй империяһы көньяҡҡа әүҙем үтеп инә башлай. 1860—1880 йылдарҙа нигеҙҙә Урта Азияның Рәсәйгә ҡушылыуы тамамлана.

1878 йылда Рәсәй ғәскәрҙәренең Афғанстан сигенә тиҙ темптар менән яҡынлашыуынан хәүефләнгән британдар Икенсе англо-афған һуғышын башлай. Киҫкен көрәш ике йыл даум итә, һәм 1880 йылда британдар илде ташлап китергә мәжбүр була, әммә тәхеттә лояль ҡарашлы әмир Абдул-Рахманды ҡалдыра һәм шулай итеп ил өҫтөнән контроллек итә.

1880—1890 йылдарҙа Рәсәй һәм Британияның берлектәге килешеүҙәре һөҙөмтәһендә Афғанстандың хәҙергәсә үҙгәрешһеҙ ҡалған сиктәре билдәләнә.

=== Афғанстандың бойондороҡһоҙлоғо ===
1919 йылда Аманулла-хан Афғанстандың [[Бөйөк Британия]]нан бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә. Шулай итеп Өсөнсө инглиз-афған һуғышы башлана.

Бойондороҡһоҙлоҡто таныусы беренсе ил [[СССР|Совет]] [[Рәсәй]]е була, ул Афғанстанға иҡтисади һәм хәрби ярҙам күрһәтә.

1929 йылда СССР Афғанстандың тәхетенән ҡолатылған короле Аманулла-ханға ярҙам йөҙөнән хәрби акция ойоштора. 1930 йылда баҫмасылар базаһына ҡаршы операция башлай.

XX быуат башында Афғанстан бөтөнләй сәнәғәтһеҙ, халҡының яртыһынан күберәген наҙандар һәм ярлылар тәшкил иткән артта ҡалған аграр ил була.

=== Дауд республикаһы ===

1973 йылда Афғанстан короле Заһир-шаһтың [[Италия]]ға визиты ваҡытында илдә дәүләт түңкәрелеше яһала. Власты Заһир-шаһтың туғаны Мөхәммәт Дауд үҙ ҡулына ала һәм Афғанстанда беренсе республика иғлан итә.

Дауд авторитар диктатура урынлаштырып, реформалар үткәрергә тырыша, әммә уларҙың күпселеге уңышһыҙлыҡҡа осрай. Шул уҡ ваҡытта илдә ҡатын-ҡыҙҙарҙың — 96,3, ир-аттарҙың яынса 90,5 проценты наҙан була. Ғәмәлдә Афғанстанда ырыу-ҡәбилә общинаһы һәм феодализм эпохаһына хас тәртиптәр өҫтөнлөк итә. Афғанстан тарихының беренсе республика осоро көслө сәйәси тотороҡһоҙлоҡ, прокоммунистик һәм исламист төркөмдәр араһындағы көнәркәшлек менән ҡылыҡһырлана. Исламистар бер нисә тапҡыр ихтилалға күтәрелә, әммә улар барыһы ла хөкүмәт ғәскәрҙәре тарафынан баҫтырыла.

Даудтың идара итеүе 1978 йылда Саур революцияһы һәм президентты, уның барлыҡ ғаилә ағзаларын язалау менән тамамлана.

=== Саур революцияһы ===
1978 йылдың 27 апрелендә Афғанстанда Апрель (Саур) революцияһы башлана һәм һөҙөмтәлә власҡа Афғанстандың Халыҡ-демократик партияһы (АХДР — НДПА) килеп, илде Афғанстан демократик республикаһы (АДР — ДРА) тип иғлан итә.
Етәкселектең Афғанстандың артта ҡалыуын еңеп сығыу мөмкинлеге бирәсәк яңы реформалар үткәрергә тырышыуы ислам оппозицияһының ҡаршылығына осрай. 1978 йылда илдә [[Граждандар һуғышы]] башлана.

== Ваҡиғалар ==
[[Файл:Day after Saur revolution.JPG|thumb|right|Ҡабул урамдары революцияның икенсе көнөндә, 1978 йылдың 28 апреле.]]
=== Совет ғәскәрҙәрен индереү тураһында ҡарар ҡабул итеү ===
1979 йылдың мартында Герат ҡалаһындағы фетнә ваҡытында афған етәкселеге совет ғәскәрҙәрен индереүҙе һорап, беренсе үтенесен белдерә. Һуңынан был үтенестәр һаны 20-гә етә. Әммә КПСС Үҙәк комитетының 1978 йылда уҡ ойошторолған Афғанстан буйынса комиссияһы Политбюроға бындай ҡыҫылыштың буласаҡ эҙемтәләре тураһында белдерә һәм үтенес кире ҡағыла.

Әммә Герат фетнәһе совет-афған сигендә совет ғәсәкрҙәрен көсәйтеүгә мәжбүр итә һәм оборона министры Д. Ф. Устиновтың бойороғона ярашлы, Афғанстанға 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһының ултырыу ихтималлығына әҙерлек башлана. Афғанстанда ҡапыл совет советниктарының һаны арттырыла: ғинуарҙа улар 409 булһа, июнь һуңына 4500-гә етә&lt;ref&gt;[http://www.artofwar.net.ru/profiles/korolev_aleksei_n/view_book/voorujennye_sily__afganistana_v__g Королев А. Н. Вооруженные силы Афганистана в 1979 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116210823/http://www.artofwar.net.ru/profiles/korolev_aleksei_n/view_book/voorujennye_sily__afganistana_v__g |date=2014-01-16 }}&lt;/ref&gt;. ЦРУ-ның элекке директоры Роберт Гейтстың мемуарҙарына ярашлы, 1979 йылдың 3 июлендә Америка президенты [[Джимми Картер]] Афғанстанда хөкүмәткә ҡаршы көстәрҙе финанслауға рөхсәт биргән йәшерен указға ҡул ҡуя&lt;ref name=&quot;gates&quot;&gt;{{книга |автор=Gates, Robert |заглавие=From the Shadows: The Ultimate Insider's Story of Five Presidents and How They Won the Cold War |ссылка=http://books.google.com/?id=N_hfPrIMYuEC|издательство=Simon &amp; Schuster |год=2007 |pages=146 |allpages=604 |isbn=9781416543367}}&lt;/ref&gt;.
ЦРУ-ның күҙәтеүе аҫтында хөкүмәткә ҡаршы ҡораллы формированиелар өсөн ҡорал килтерелә. Пакистандағы афған ҡасаҡтары лагерында ҡораллы төркөмдәр әҙерләү өсөн махсус үҙәктәр ойошторола. Уларҙың программаһы афғандарҙың ҡаршылыҡ күрһәтеүсе көстәрен финанслау, ҡорал менән тәьмин итеү һәм өйрәтеү өсөн Пакистан разведкаһына (ISI) аралашсы сифатында файҙаланыуға нигеҙләнә&lt;ref name=&quot;pildat&quot;&gt;[http://www.millat.com/democracy/Foreign%20Policy/Briefing_Paper_english_11.pdf Pakistan’s Foreign Policy: an Overview 1974—2004.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120623023124/http://www.millat.com/democracy/Foreign%20Policy/Briefing_Paper_english_11.pdf |date=2012-06-23 }} PILDAT briefing paper for Pakistani parliamentarians by Hasan-Askari Rizvi, 2004. pp19-20. {{en icon}}&lt;/ref&gt;.

Афғанстандағы хәл-торош артабан шундай үҫеш ала — Ислам оппозицияһының ҡораллы сығыштары, армиялағы фетнәләр, партия эсендәге көрәш, бигерәк тә НДПА лидеры Нур Мөхәммәт Тараки ҡулға алынып һуңынан уны властан ситләткән Хафизулла Әмин бойороғо буйынса үлтерелгән 1979 йылдың сентябрендәге ваҡиғалар — совет еткәселеген хафаланырға мәжбүр итә. Ул Әминдең амбицияларын, шәхси маҡсаттарына өлгәшеү өсөн көрәшкәндә ҡанһыҙлығын белә һәм уның Афғанстанға етәкселек итеүен хәүефләнеп күҙәтә. Әмин ваҡытында илдә исламистарға ҡаршы ғына түгел, Тараки яҡлы булған НДПА ағзаларына ҡаршы террор башлана. Золом НДПА-ның төп терәге булған армияға ла ҡағыла һәм был уның былай ҙа саҡ торған түбән хәрби рухын төшөрә, дезертирлыҡҡа һәм фетнәләргә килтерә. Совет етәкселеге Афғанстандағы хәлдәрҙең артабан киҫкенләшеүе НДПА режимының ҡолауына килтерер һәм власҡа СССР-ға ҡаршы көстәрҙең ултырыуын тәьмин итер, тип хәүефләнә. Был ғына ла түгел, КГБ линияһы буйынса Әминдең 1960 йылдарҙа ЦРУ менән бәйлнеше булыуы һәм уның эмиссарҙарының Тараки үлтерелгәндән һуң Американың рәсми вәкилдәре менән йәшерен бәйләнештәре булыуы тураһында мәғлүмәт килә.

Һөҙөмтәлә Әминде ҡолатыу һәм уның урынына СССР-ға лояль ҡарашта булған лидерҙы ултыртыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Шундай лидер сифатында кандидатураһын КГБ рәйесе Ю. В. Андропов хуплаған Бабрак Кармаль ҡарала.

Әминде ҡолатыу буйынса операцияны әҙерләгәндә Әминдең үҙенең советтарҙан хәрби ярҙам һорауын файҙаланырға булалар. 1979 йылдың сентябренән декабргә тиклем шундай 7 мөрәжәғәт була. 1979 йылдың декабре башында Баграмға «мосолман батальоны» — ГРК-ның махсус тәғәйенләнештәге отряды — 1979 йылдың йәйендә Таракиҙы һаҡлау һәм Афғанстанда махсус бурыстарҙы үтәү өсөн Урта Азиянан булған хәрби хеҙмәткәрҙәрҙән тупланған совет хәрбиҙәре ебәрелә&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;[http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?id=412 А.Волков. Ввод советских войск в Афганистан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110920105057/http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?id=412 |date=2011-09-20 }}&lt;/ref&gt;.

1979 йылдың декабренең беренсе көндәрендә СССР оборона министры Д. Ф. Устинов юғары хәрби етәкселектәге вазифалы тар диарә кешеләренә тиҙҙән Афғанстанға совет ғәскёрҙәрен индереү тураһында ҡарар ҡабул ителеү ихтималлығы хаҡында белдерә&lt;ref&gt;[http://gazeta.aif.ru/online/aif/1100/11_01?print Р. Пихоя, С. Кондрашов, С. Осипов. Как началась «наша» афганская война // «Аргументы и Факты», № 47 (1100) от 21.11.2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121215060600/http://gazeta.aif.ru/online/aif/1100/11_01?print |date=2012-12-15 }}&lt;/ref&gt;.

10 декабрҙән башлап Д. Ф. Устиновтың шәхси бойороғо буйынса Төркөстан һәм Урта Азия хәрби округтарындағы частарҙы һәм берләшмәләрҙе мобилизациялау башлана. «Сбор» сигналы буйынса 103-сө Витебск гвардия һауа-десант дивизияһы күтәрелә һәм уларға алда торған ваҡиғаларҙа төп һөжүм итеү бурысы йөкмәтелә&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot; /&gt;. Шулай ҙа Генераль штаб начальнигы Н. В. Огарков ғәскәр индереүгә ҡаршы була&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;[http://www.mysteriouscountry.ru/wiki/index.php/Варенников_Валентин_Иванович/Неповторимое/Книга_4/Часть_6/Глава_3#.D0.9D.D0.B0.D0.BA.D0.B0.D0.BB_.D0.BE.D1.81.D0.B8_.D0.A3.D1.81.D1.82.D0.B8.D0.BD.D0.BE.D0.B2_.E2.80.94_.D0.9E.D0.B3.D0.B0.D1.80.D0.BA.D0.BE.D0.B2 В. Варенников. «Неповторимо» Книга 4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103170408/http://www.mysteriouscountry.ru/wiki/index.php/%D0%92%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B5/%D0%9A%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0_4/%D0%A7%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C_6/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_3#.D0.9D.D0.B0.D0.BA.D0.B0.D0.BB_.D0.BE.D1.81.D0.B8_.D0.A3.D1.81.D1.82.D0.B8.D0.BD.D0.BE.D0.B2_.E2.80.94_.D0.9E.D0.B3.D0.B0.D1.80.D0.BA.D0.BE.D0.B2 |date=2012-11-03 }}&lt;/ref&gt;.

1979 йылдың 12 декабрендә Политбюро ултырышында ғәскәр индереү тураһында ҡарар ҡабул ителә.

В. И. Варенников күрһәтмәләре буйынса, 1979 йылда Афғанстанға совет ғәскәрҙәрен индереү тураһындағы ҡарарҙы хупламаусы берҙән-бер Политбюро ағзаһы А. Н. Косыгин була һәм ошо мәлдән алып уның Брежнев һәм уның диарәһе менән юлдары бөтөнләйгә айырыла&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot; /&gt;.

Генштаб начальнигы Николай Огарков ғәскәр индереүгә ҡәтғи ҡаршы була һәм ошо нигеҙҙә КПСС Үҙәк комитеты Политбюроһы ағзаһы, СССР оборона министры Д. Ф. Устинов менән бәхәскә инә.

=== Әҙерлек ===
1979 йылдың 13 декабренән Оборона министрлығының Афғанстан буйынса Оператив төркөмө ойошторола. Уның еткәсеһе итеп Генераль штаб начальнигының беренсе урынбаҫары, армия генералы С. Ф. Ахромеев тәғәйенләнә. Ул 14 декабрҙә Төркөстан хәрби округында эш башлай. 1979 йылдың 14 декабрендә Баграм ҡалаһына 1979 йылдың 7 июленән Баграмда совет хәрби-транспорт самолеттарын һәм вертолеттарын һаҡлаған 105-се гвардия һауа-десант дивизияһының 11-се гвардия парашют-десант полкының батальонын көсәйтеү өсөн 345-се гвардия айырым парашют-десант полкы батальоны ебәрелә.

Бер үк ваҡытта Кармаль һәм уның бер нисә арҡаҙашы 1979 йылдың 14 декабрендә Афғанстанға йәшерен рәүештә килтерелеп, Баграмда, совет хәрбиҙәре араһында йәшәтелә. 1979 йылдың 16 декабрендә Х. Әминде үлтереү ынтылышы була, әммә ул иҫән ҡала һәм Кармалде ашығыс рәүештә ҡабат СССР-ға оҙаталар. 1979 йылдың 20 декабрендә Баграмдан Ҡабулға «мосолман батальоны» ташлана һәм ул Әмин һарайының һаҡ бригадаһына инеп, һарайҙы штурмлауға әҙерлекте еңеләйтә. Был операцияны тормошҡа ашырыу өсөн декабрь урталарында Афғанстанға шулай уҡ СССР КГБ-һының 2 махсус төркөмө килә.

1979 йылдың 25 декабренә тиклем Төркөстан хәрби округында Афғанстанға индереү өсөн 40-сы дөйөм ғәскәр армияһының ялан идаралығы, 2 мотоуҡсылар дивизияһы, армия артиллерия бригадаһы, зенит-ракета бригадаһы, десант-штурмлау бригадаһы, хәрби һәм тыл тәьминәте частары, ә Урта Азия хәрби округында — 2 мотоуҡсылар полкы, ҡатнаш авиакорпус идаралығы, 2 истребитель-бомбардировщик авиаполкы, 1 истребитель авиаполкы, 2 вертолет полкы, авиация-техник һәм аэродром тәтминәте частары әҙерләнә.

Резерв сифатында ике округта ла тағы ла өс дивизия туплана. Частарҙы тулыландырыуға Урта Азия республикаларынан һәм Ҡаҙағстандан запастағы 50 меңдән ашыу кеше саҡыртыла, ауыл хужалығынан 8 мең автомобиль һәм башҡа техника тапшырыла. Был Совет Армияһының 1945 йылдан һуң ҙур мобилизация йәйелдереүе була. Бынан тыш, 14 декабрҙә үк Төрөкстан хәрби округы аэродромдарына килтерелгән Белоруссиянан 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһы Афғанстанға индереү өсөн әҙерләнә.

1979 йылдың 23 декабре кисенә ғәскәрҙәрҙең Афғанстанға инергә әҙер булыуы тураһында рапорт бирелә. 24 декабрҙә Д. Ф. Устинов № 312/12/001 директиваһына ҡул ҡуя.
[[Файл:SovietInvasionAfghanistanMap.png|thumb|300px|Афғанстанға совет ғәскәрҙәрен индереү, 1979 йылдың декабре.]]
Совет ғәскәрҙәренең Афғанстан территорияһында хәрби хәрәкәттәре директива тарафынан ҡаралмай, хатта үҙеңде һаҡлау маҡсатында ла ҡорал ҡулланыу тәртибе билдәләнмәй. Хәйер, 27 декабрҙә Д. Ф. Устиновтың һөжүм иткән осраҡта фетнәселәрҙең ҡаршылығын баҫтырыу тураһында бойороғо донъя күрә. Совет ғәкәрҙәренең гарнизондар булдырып, мөһим сәнәғәт һәм башҡа объекттарҙы һаҡ аҫтына алыуы, шулай итеп афған армияһы частарын оппозиция отрядтарына һәм эске ҡыҫылыу ихтималлығына ҡаршы тороу өсөн бушатыуы күҙаллана. Афғанстан сиген 1979 йылдың 27 декабрендә Мәскәү ваҡыты менән сәғәт өстә (Ҡабул ваҡыты менән сәғәт 5-тә) сығырға бойороҡ була.

1979 йылдың 25 декабрендә АДР территорияһына беренселәрҙән булып 108-се мотоуҡсылар дивизияһының 781-се айырым разведка батальоны сығарыла. Уның артынса 56-сы айырым десант-штурм бригадаһының 4-се десант-штурм батальоны (4-се дшб) сығарыла, уға Саланг артылышын һаҡлау бурысы йөкмәтелә. Шул уҡ көндө Ҡабул һәм Баграм аэродромдарына 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһы частары ташлана. Ҡабул аэродромына беренселәрҙән булып подполковник Г. И. Шпако командалығында 350-се гвардия парашют-десант полкы десантсылары ултыра. Ултырған ваҡытта десантсылар ултырған бер самолет ҡолай.
Ҡабулда 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһы частары 27 декабрҙең көн үҙәгендә ултырып бөтә һәм афған авиацияһын һәм ПВО батареяларын ҡамап, аэропорт эшмәкәрлеген үҙ контроленә ала. Дивизияның башҡа бүлексәләре Ҡабулдың башҡа райондарында тупланып, төп хөкүмәт учреждениеларын, афған хәрби частарын һәм штабтарын, ҡаланың һәм уның тирә-яғындағы башҡа мөһим объекттарҙы ҡамау бурысын ала. Афған хәрби хеҙмәткәрҙәре менән бәрелештән һуң Баграм аэродромында 103-сө дивизияның 357-се гвардия парашют-десант полкы һәм 345-се гвардия парашют-десант полкы контроллек итә башлай. Улар шулай уҡ 23 декабрҙә ҡабаттан үҙенең арҡаҙаштары менән Ҡабулға килтерелгән Б. Кармалде һаҡлай&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot; /&gt;.

СССР КГБ-һының Йәшерен разведкаһы идаралығының элекке начальнигы генерал-майор Ю. И. Дроздов, Афғанстанға совет ғәскәрҙәрен индереү объектив ихтыяж булды, сөнки илдә АҠШ (улар Ҡытай менән Афғанстан буйынса килешеү төҙөп, үҙҙәренең техник күҙәтеү постарын СССР-ҙың көньяҡ сиктәренә яҡынайта) эшмәкәрлеген әүҙемләштерә башлағайны, тип билдәләй. Бынан тыш, СССР элек тә бер нисә тапҡыр Афғанстанға ошондай уҡ миссия менән ғәскәр индерә һәм унда оҙаҡ тотҡарланырға уйламай. Дроздов һүҙҙәренсә, уның армия генералы С. Ф. Ахромеев менән берлектә әҙерләгән 1980 йылда Афғанстандан совет ғәскәрҙәрен сығарыу планы ла була. Был документ һуңынан СССР КГБ-һы Рәйесе В. А. Крючков ҡушыуы буйынса юҡ ителә&lt;ref name=&quot;Дроздов&quot;&gt;[http://www.fontanka.ru/2011/03/05/042/ Л. Сирин. Юрий Дроздов: Россия для США — не поверженный противник // Фонтанка. RU от 05.03.2011]&lt;/ref&gt;.

=== Әмин һарайын штурмлау һәм икенсе пландағы объекттарҙы баҫып алыу ===
[[Файл:Дворец со стороны правого крыла 27 12 79.jpg|300px|thumb|Штурмдан һуң һарайҙың уң яҡ өлөшө.]]
27 декабрь кисендә совет махсус подразделениелары Әмин һарайын штрумлай, операция 40 минут дауам итә, уның барышында Әмин үлтерелә. «Правда» гәзитендә баҫылған рәсми версия буйынса, «асыулы халыҡ хәрәкәте һөҙөмтәһендә Әмин үҙенең ҡуштандары менән ғәҙел халыҡ суды алдына баҫты һәм язаланды»&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/russia/newsid_4093000/4093515.stm Андрей Остальский. Афганский симптом] {{V|19|10|2012}}&lt;/ref&gt;.

Төп объекттан башҡа 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһы һәм 345-се айырым парашют-десант полкы бүлексәләре Ҡабул гарнизонының хәрби частарын, радио-телеүҙәкте, Хәүефһеҙлек һәм Эске эштәр министрлыҡтарын ҡамап, уларға контроллек итә башлай һәм шуның менән махсус подразделениелар алдына ҡуйылған бурысты үтәүҙе тәьмин итә. Әһәмиәте буйынса икенсе урында торған объектты — Афған армияһының генераль штабы бинаһы комплексын 250-се гвардия парашют-десант полкының 7-се парашют-десант ротаһы штурм менән ҡулға төшөрә. Афған армияһының генераль штабын Әминдең тоғро туғаны, Рязань һауа-десант команда училищеһын тамамлаусы Мөхәммәт Яҡуп етәкләй. Операция уңышлы үтһен өсөн уны нейтралләштереү талап ителә, сөнки ул афған армияһына ҡораллы ҡаршылыҡ күрһәтергә бойороҡ биреүе ихтимал була. Яҡубты нейтралләштереү 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһы командиры генерал Иван Рябченкоға йөкмәтелә. Был бурыс шәхсән оборона министры маршал Устинов һәм КГБ рәйесе Андропов тарафынан ҡуйыла. «Шторм-333» операцияһы башланыр алдынан генерал Рябченко махсус һайлап алынған офицерҙар — бер туған Логовскийҙар менән Яҡубҡа, йәнәһе лә совет армияһы подразделениеларының урынлашыу урынын асыҡлар өсөн бара. Операция башлауға сигнал булып торған элемтә соҡоронда шартлау яңғырау менән Яҡуб барыһын да аңлай, ә генерал Рябченко етәкселегендәге офицерҙар төркөмө һаҡсыларҙы ҡыҫырыҡлап, Яҡупты нейтралләштерә һәм уға афған армияһы менән бәйләнешкә сығыу мөмкинлеген бирмәй. Әммә уның эш өҫтәлендә афған частары менән тура бәйләнештә эшләгән радиостанция тора. Генерал Рябченконың төркөмө үҙе Яҡуп бүлмәһендә ҡамауҙа ҡала. 350-се гвардия парашют-десант полкының 7-се парашют-десант ротаһы ҡараңғы, таныш булмаған ҡалала аҙашып, 40 минутҡа һуңлай. Ул килеп еткәс кенә беренсе ҡаттағы һаҡты алып алып ташлап, генштаб коридорҙарын үҙ контроле аҫтында тотҡан махсус подразделение составынан ойошторолған бәләкәй төркөм иркен тын ала. Уның составында ике кеше яраланып өлгөргән була. Улар десантсыларҙы: «Егеттәр, командирығыҙҙы ҡотҡарығыҙ! Ул Яҡуп бүлмәһендә ҡамауҙа», — тип ҡаршылай. Бер сәғәт тә үтмәй, бина тулыһынса десантсылар ҡулына күсә.

27 февралдән 28-енә ҡарай төндә Баграмдан Ҡабулға Б. Кармаль килә. Ҡабул радиоһы уның афған халҡына «революцияның икенсе этабы» иғлан ителгән мөрәжәғәтен тапшыра&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot; /&gt;.

== Төп ваҡиғалар ==
СССР Оборона министрлығының Афғанстандағы хәрби хәрәкәттәр тәжрибәһен дөйөмләштереү менән шөғөлләнгән офицерҙар төркөмө унда совет ғәскәрҙәренең булыу осорон дүрт этапҡа бүлә:
* 1979 йылдың декабренән 1980 йылдың февраленә тиклем — Афғанстанға совет ғәскәрҙәрен индереү һәм уларҙы гарнизондарға урынлаштырыу;
* 1980 йылдың мартынан 1985 йылдың апреленә тиклем — актив, шул иҫәптән киң масштаблы хәрби хәрәкәттәр алып барыу, АДР-ҙың Ҡораллы көстәрен үҙгәртеп ҡороу һәм нығытыу;
* 1985 йылдың апреленән 1987 йылдың ғинуарына тиклем — актив хәрәкәттәрҙән афған ғәскәрҙәренә совет авиацияһы, артиллерия һәм сапер подразделениелары менән ярҙам итеүгә күсеү. Был ваҡытта махсус тәғәйенләнештәге подразделениелар сит илдән ҡорал һәм һуғыш кәрәк-яраҡтары индереүҙе иҫкәртеү буйынса көрәш алып бара. Ошо осорҙа совет ғәскәрҙәренең бер өлөшө Афғанстандан сығарыла;
* 1987 йылдың ғинуарынан 1989 йылдың февраленә тиклем — совет ғәскәрҙәренең афған ғәскәрҙәренең хәрби эшмәкәрлегенә ярҙам итеү менән бер рәттән милли ярашыу сәйәсәтен үткәреүҙә ҡатнашыуы. Совет ғәсәкәрҙәрен сығарырға әҙерләү һәм уларҙың тулыһынса Афғанстандан сығыуы.&lt;ref&gt;М.Гареев. Моя последняя война. (Афганистан без советских войск)&lt;/ref&gt;

== 1979 йыл ==
* Июлдә Баграмға 105-се һауа-десант дивизияһының 111-се гвардия парашют-десант полкының батальоны килә. 1979 йылдың көҙөндә ул таратылғандан һуң 345-се гвардия парашют-десант полкына ҡарай&lt;ref name=&quot;Afgan&quot;&gt;[http://www.combat345.ru/afgan.php 345 Гв. ОПДП | 345 ОПДП | 345 гвардейский отдельный парашютно-десантный полк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090201055524/http://www.combat345.ru/afgan.php |date=2009-02-01 }} 345''опдп'' в боевом охранении [[Баграм|Баграмской авиабазы]] в [[1979 год]]у.&lt;/ref&gt;. Афғанстанда Совет Армияһының беренсе подразделениеһы була ул.
* 27 ноябрь — Афғанстанға Гостомель аэродромынан Ан-22 самолеттарында АДР Хәрби көстәре дивизиялары ҡарамағындағы хәрби советниктарҙың Ҡабулда булдырыласаҡ совет ғәскәрҙәре командованиеһы менән бәйләнеш булдырырға тейешле личный составтағы 120 кеше килә. Уларҙы ебәреү менән СССР Ҡораллы Көстәре генераль штабының 10-сы Идаралығы шөғөлләнә. Ахырғаса личный состав үҙҙәренең ҡайҙа ебәреләсәген дә белмәй. Уларҙың барыһы ла совет илендә тегелмәгән граждандар кейемендә була. Гостомелдән оҙатыу ваҡытында Киев хәрби округы командующийы армия генералы И. А. Герасимов үҙе ҡатнаша һәм самолеттарға ултырыр алдынан булған теҙелеүҙә: «Ватан һеҙгә иң ҡатмарлы бурыс йөкмәтә, һеҙ был хәрби бурысығыҙҙы ахырғаса үтәргә тейешһегеҙ», — тип белдерә. Самолетҡа ултырыр алдынан һәр кемгә йыл ярымға Афғанстанға виза булған СССР гражданинының сит ил паспорты тапшырыла. Улар Афғанстандың 10 провинцияһында 12 кешенән торған элемтә үҙәктәре ойоштора. Элемтә үҙәге начальниктан (прапорщик йәки офицер), ЗАС-та ике кешенән (офицер һәм прапорщик) һәм ваҡытлы хеҙмәттәге 9 һалдаттан тора. Һәр үҙәктә өс: КУНГ кузовлы аппаратлы ике (радиостанция һәм ЗАС) һәм кәрәкле урынға йөрөү өсөн тент менән көпләнгән ГАЗ-66 армия йөк машинаһы була. Барлыҡ һалдаттар ҙа Афғанстанда булғанда граждан кейемендә йөрөй.

Элемтә үҙәктәренең дислокацияһы:
# Ҡабул провинцияһы, Ҡабул ҡалаһы, Төп үҙәк;
# Нангархар провинцияһы, Джелалабад ҡалаһы, дөрөҫөрәге — Самархель ҡасабаһы, афғандарҙың 25-се тау-пехота дивизияһы ҡарамағында;
# Ҡондоҙ провинцияһы, Ҡондоҙ ҡалаһы;
# Бадахшан провинцияһы, Файзабад ҡалаһы;
# Балх провинцияһы, Мазари-Шәриф;
# Газни провинцияһы, Газни ҡалаһы;
# Баглан провинцияһы, Пули-Хумри ҡалаһы.

* 9-12 декабрь — Афғанстанға беренсе «мосолман батальоны» — 15-се махсус тәғәйенләнештәге айырым бригаданың 154-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряды килә.
* 14 декабрь — Баграмға тағы бер айырым батальон — 345-се парашют-десант полкы килә.
* 25 декабрь — Төркөстан хәрби округының 40-сы армияһы колонналары Аму-Дарья йылғаһы аша Тажикстандың ғәскәри бурыслы кешеләрен йәнәһе лә күнекмәләргә тип туплап төҙөлгән хәрәкәтте тәьмин итеү ротаһы (201-се МСД САВО) төҙөгән понтон күпер аша Афғанстан сиген үтә. Х. Әмин СССР етәкселегенә рәхмәт белдерә һәм АДР Ҡораллы көстәренең Генераль штабына индерелгән ғәскәргә ярҙам күрһәтеү тураһында күрһәтмә бирә&lt;ref name=&quot;drozdov&quot;&gt;Дроздов Ю. И. В тот же день началась переброска подразделений [[103-я гвардейская воздушно-десантная дивизия|103 ВДД]] на аэродромы Кабула и Баграма. [http://www.lib.ru/MEMUARY/DROZDOW/nelegal.txt Записки начальника нелегальной разведки] Олма-Пресс, 2000, 416 с. ISBN 5-224-00755-0&lt;/ref&gt;.
* 27 декабрь — кисен «Шторм» — Әмин һарайын штурмлау&lt;ref name=&quot;ivanov&quot;&gt;Иванов Н. Ф. [http://militera.lib.ru/prose/russian/ivanov_nf/pre.html Операцию «Шторм» начать раньше… М.: Воениздат, 1993]&lt;/ref&gt;. операцияһы була.
* 29 декабрь — 201-се МСД САВО составындағы хәрәкәтте тәьмин итеү отрядының айырым ротаһы Мазари-Шәриф ҡалаһынан 5 км алыҫлыҡта база лагеры ойоштора һәм юл менән артылышты контролгә ала.

== 1980 йыл ==
* 7 ғинуар — СССР КГБ-һы сик буйы ғәсәкәрҙәренең Пяндж йыйылма хәрби отряды (6 БТР-ы булған 204 кеше) вертолеттарҙа һәм йөҙөү ҡорамалдарында Пяндж йылғаһы аша сыға һәм Нусай ҡышлағында гарнизон ойоштороп, Калаи-Хумб совет район үҙәген һәм Дүшәнбе — Хорог сик буйы юлын һаҡлап тора. Һуңынан ул Шерхан афған йылға портына десантланып, уны фетнәселәрҙең баҫып алыу хәүефенән аралай. Тиҙҙән Афғанстан территорияһына сик буйы ғәскәрҙәренең башҡа йыйылма хәрби отрядтары ла килеп төпләнә. Совет-афған сик буйының һәр участкаһында 100—120 кеше булған өсәр йыйылма хәрби отряд ҡуйыла&lt;ref&gt;М. Жирохов, В. Иванов. [http://www.vertopedia.ru/articles/show/24 Афганская эпопея «зеленых фуражек»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823155647/http://www.vertopedia.ru/articles/show/24 |date=2011-08-23 }} // «Авиамастер», № 4, 2006&lt;/ref&gt;.
* 9-11 ғинуар — 108-се мотоуҡсылар дивизияһының 186-сы мотоуҡсылар полкы подразделениелары (2-се батальон, көсәйтелгән танк ротаһы, танк взводы булған 1-се батальондың 2-се ротаһы, миномёт батареяһы, артиллерия дивизионы, вертолет ярҙамы) 4-се афған артиллерия полкы Баглан провинцияһының фетнә күтәргән Нархин ҡышлағын ала. Фетнә ваҡытында барлыҡ совет советниктары үлтерлә. Фетнәселәрҙең юғалтыуы 100 кеше, 7 орудие һәм 5 автомобиль тәшкил итә. Совет ғәскәрҙәре ихтилалды баҫтырғанда ике кешеһен юғалта, икәү яралана һәм бер БМП-1 сафтан сыға.
* 10-11 ғинуар — 20-се афған дивизияһының артполктары Ҡабулдағы хөкүмәткә ҡаршы фетнә ойошторорға тырыша. Алыш ваҡытында фетнәселәрҙең 100 самаһы кешеһе үлә. Совет ғәсәкәрҙәрендә ике кеше үлә, икеһе яралана. Шунда уҡ оборона министры Д. Устиновтың хәрби хәрәкәттәр башлауҙы планлаштырыу һәм башлау — Афғанстандың советтар менән сиктәш төньяҡ райондарында көсәйтелгән фетнәселәр отрядтарының ҡаршылығын&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot; /&gt; баҫтырыу өсөн көсәйтелгән батальон көстәре ярҙамында рейдтар үткәреү тураһында директиваһы донъя күрә.
* 14 февраль — СССР Оборона министрлығының 1980 йылдың 21 ғинуарындағы № 314/1/00160 директиваһына ярашлы, яңы штатҡа күсерелгән һәм Төркөстан хәрби округының 40-сы армияһы составына индерелгән 201-се Гатчина мотоуҡсылар дивизияһы яңыртылған составта СССР-ҙың Дәүләт сиген Хайратон һәм Айваджа райондарында понтон күперҙәр аша үтеп, «Хайратон — Ҡондоҙ» маршын яһай һәм даими дислокация урынында нығына башлай. 201-се мотоуҡсылар дивизияһының яуаплылыҡ зонаһына Афғанстандың төньяҡ-көнсығыш өлөшө инә (Каттаган провинцияһының тарихи өлөшө: Ҡондоҙ, Балх, Саманган, Баглан, Таһар һәм Бадаһшан провинцияһының айырым өлөшө).
* 20-24 февраль — Ҡабулда Хөкүмәткә ҡаршы ихтилал (иң актив фазаһы — 22—23 февраль). Ихтилал барышында совет илселеге утҡа тотола, бер нисә совет гражданы һәләк була.
* 23 февраль — Саланг артылышындағы тоннелдәге фажиғә. Уны үткән саҡта комендант хеҙмәтенең булмауы һәм юл-транспорт ваҡиғаһы һөҙөмтәһендә тығын барлыҡҡа килә. Һөҙөмтәлә 2-се зенит-ракета бригадаһының 16 хәрби хеҙмәткәре тонсоғоп үлә. Афған һалдаттары буйынса мәғлүмәттәр юҡ.
* 29 февраль — 12 март — Кунар һөжүме — Совет армияһының өс батальонының Кунар провинцияһындағы рейды. Шигал ҡышлағы эргәһендәге алыш — Афған һуғышы тарихында Һауа-десант ғәскәрҙәренең беренсе тапҡыр мөжәһиттәр менән бәрелеше. Һөҙөмтәлә 37 совет яугиры һәләк була, 1 хәбәрһеҙ юғала, 26 кеше яралана. Рейд барышында дөйөм алғанда 52 кеше һәләк була һәм 43-ө яралана.
* Апрель, көҙ — Панджшер тарлауығында 1-се һәм 2-се хәрби операциялар.
* 20-24 апрель — Ҡабулдағы Хөкүмәткә ҡаршы демонстрациялар реактив самолеттарҙың түбән осошо ярҙамында таратыла.
* Май — Кунар провинцияһындағы 2-се дөйөм ғәскәри операция.
* 11 май — Кунар провиницяһының Хара ҡышлағы эргәһендә 66-сы айырым мотоуҡсылар бригадаһының (Джелалабад) 1-се мотоуҡсылар ротаһы һәләкәте.
* 19 июнь — КПСС Үҙәк комитеты Политбюроһы Афғанстандан ҡайһы бер танк, ракета һәм зенит-ракета частарын сығарыу тураһында ҡарар ҡабул итә.
* 3 август — Шаеста ҡышлағы эргәһендә 783-сө разведка батальоны һәм 201-се Гатчина мотоуҡсылар дивизияһының 149-сы гвардия мотоуҡсылар полкының 3-сө мотоуҡсылар батальонының миномёт батареяһы Бадаһшан провинцияһы Кишим өйәҙендәге Машһад тарлауығында мөжәһиттәрҙең күп һанлы формированиеһы менән бәрелешә. 201-се мотоуҡсылар дивизияһының подразделениелары хәрби бурыстарын үтәгәндә дошмандың ут боҫҡанына эләгә һәм оборона алышында юғалтыуҙар кисерә — 49 кеше һәләк була, шуларҙың 37-һе — 783-сө айырым разведка батальоны разведчиктары һәм 149-сы гвардия мотоуҡсылар полкының 12 гвардеецы. Яраланыусыларҙың дөйөм һаны 48-гә етә. Был Афған һуғышы (1979—1989) тарихындағы иң ҡан ҡойошло эпизодтарҙың береһе.
* 12 август — илгә СССР КГБ-һының «Карпаты»&lt;ref name=&quot;razvedka&quot;&gt;Марковский В. Ю., Мильяченко В. В. ''Афганистан: война разведчиков'', М., ООО «Издательский центр Экспринт», 2001, 72 с.: ил. 4 цвет., ISBN 5-94038-014-X Фотоальбом с подробными текстами.&lt;/ref&gt; махсус подразделениеһы килә.
* 23 сентябрь — 40-сы армия командующийы итеп генерал-лейтенант Борис Ткач тәғәйенләнә.
* 14 ноябрь — 5 декабрь — «Центр» зонаһында (Ҡабул, Парван һәм Бамиан провинцияларында) «Удар» («Удар-1») шартлы атамаһы аҫтында операция уҙғарыла. Унда 16 меңгәсә совет һәм афған яугиры, 600 танк һәм бронетранспортер, 300-ҙән ашыу орудие һәм миномёт, 100 тирәһе самолет һәм вертолет ҡатнаша. Совет мәғлүмәттәре буйынса, мөжәһиттәрҙең 500 кешеһе һәләк була, 736-һы яралана. Операция барышында 861 берәмек ҡорал һәм 25 мең боеприпас ҡулға төшөрөлә.

== 1981 йыл ==
* Апрель — Панджшер операцияһы.
* Май — Әхмәд Шаһ Масуд отрядтарының хәрәкәте һөҙөмтәһендә Ҡабул тирәләй хәл-торош киҫкенләшә.
* 18-19 июнь — Нангархар провинцияһында, Джелалабадтан көньяҡҡараҡ 85-се километрҙа Афған-Пакистан сиге районында советтарҙың 66-сы мотоуҡсылар бригадаһы менән афғандарҙың 11-се Джелалабад пехота дивизияһы мөжәһиттәрҙең Тора-Боралағы нығытма районын штурм менән ала.
* Август — 1-се Мармоль операцияһы. Балх провинцияһында Мазари-Шәрифтән 30 км көньяҡтараҡ фетнәселәрҙең база райондарын тар-мар итеү.
* Август-сентябрь — 4-се Панджшер операцияһы.
* Сентябрь — Фарах провинцияһының Луркох тауындағы алыш.
* 5 сентябрь — генерал-майор Хахалов&lt;ref name=&quot;xaxalov&quot;&gt;[http://www.pandjsher.ru/PAMYAT/StranPogibshich/Chachalov.htm «ПАНДЖШЕР»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928222328/http://www.pandjsher.ru/PAMYAT/StranPogibshich/Chachalov.htm |date=2007-09-28 }}&lt;/ref&gt; һәләк була.
* 29 октябрь — майор Керимбаев («Ҡара-майор») &lt;ref name=&quot;autogenerated20131125-1&quot;&gt;Б. Керимбаев. [http://www.veterans.kz/modules/editor/editor/wysiwygpro/site_files/hist/Kaphagajskij_batalqon.rar Капчагайский батальон] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913064301/http://www.veterans.kz/modules/editor/editor/wysiwygpro/site_files/hist/Kaphagajskij_batalqon.rar |date=2011-09-13 }}&lt;/ref&gt; командалығында икенсе «мосолман батальонын» (117-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд) индерелә.
Декабрь — совет һәм афған ғәскәрҙәре генерал-майор Н. Г. Тер-Григоряндың дөйөм етәкселегендә оппозицияның Джакзджан провинцияһының Дарзаб тарлауығында урынлашҡан база пунктын ҡыйрата.

== 1982 йыл ==
* Ғинуар-февраль — Кандагар, Парван, Камиса провинцияларында актив хәрби хәрәкәттәр. Бигерәк тә Парван провинцияһының Панджшерск тарлауығы эргәһендә урынлашҡан Джабаль-ус-Сирадж ауылы тирәһендә алыш ҡаты була.
* 10 февраль — Гератта губернатор резиденцияһында шартлау һөҙөмтәһендә бер нисә совет белгесе һәләк була.
* 5 апрель — Афғанстандың көнбайышындағы хәрби операция барышында совет ғәскәрҙәре яңылышлыҡ менән Иран территорияһына барып инә. Ирандың хәрби авиацияһы ергә ултырған вертолеттарға һөжүм итә. Экипаж, машиналар ирандар ҡулына эләкмәһен өсөн, уларҙы юҡ итергә ҡарар ҡыла&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=609517 Как теряли ориентацию] // «Коммерсантъ», № 174 (3258) от 16 сентября 2005&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.skywar.ru/Poteri1982 Потери авиационной техники в 1982 году]&lt;/ref&gt;.
* Апрель — Нимроз провинцияһында ғәскәри операция.
* Май-июнь — 5-се ҙур масштаблы Панджшер операцияһы үткәрелә, уның барышында Афғанстанға күпләп десант төшөрөлә: тәүге өс көндә генә вертолеттарҙан 4 мең хәрби десантлана. Барлығы был операцияла төрлө ғәскәрҙәрҙән 12 мең совет ғәскәре ҡатнаша. Операция бер юлы тарлауыҡтың 120 км арауығында бара. Һөҙөмтәлә Панджшер яулана. Панджшер тарлауығын өлөшләтә контролдә тотоу өсөн Руха ҡышлағына 12 июндә 500 хәрби тупланған 177-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд индерелә һәм шунда ҡалдырыла. Уға ярҙамға 177-се мотоуҡсылар полкының 108-се мотоуҡсылар дивизияһы, шулай уҡ 108-се мотоуҡсылар дивизияһының артиллерия подразделениелары, йәмғеһе 1000-гә яҡын кеше ярҙамға ҡалдырыла. Операцияла ҡатнашҡан башҡа совет ғәскәрҙәре частары тралауыҡты ҡалдыра. Рухалағы йыйылма төркөм 1983 йылдың мартында&lt;ref name=&quot;hronika&quot;&gt;[http://www.bvvaul.ru/content/history/museum/afgan.php Хроника Афганской войны] Сайт выпускников БВВАУЛ им. В. П. Чкалова.&lt;/ref&gt;. сығарыла.
* Август-сентябрь — 6-сы Панджшер операцияһы: совет ғәскәрҙәре ҡабаттан тарлауыҡты ваҡытлыса контролгә ала. Декабрҙә операцияла ҡатнашыусы барлыҡ подразделениелар тарлауҡыты ҡалдырып китә.
* 3 ноябрь — Саланг артылышында тоннелдән ситтә барлыҡҡа килгән тығын һөҙөмтәһендә тоннелдә 176 кеше, шул иҫәптән 64 совет хәрби хеҙмәткәре&lt;ref name=&quot;hronika&quot;/&gt; һәләк була.
* 15 ноябрь — Ю. Андропов менән Зия уль-Хак Мәскәүҙә осраша.
* Афған хөкүмәтенең рәсми мәғлүмәттәре буйынса, 1981 йыл менән сағыштырғанда, 1982 йыл дауамында дошмандар ҡуйған мина һәм фугастарҙың һаны 8 тапҡырға арта. Йыл дауамында дошман формированиелары Америкала, Пакистанда, Мысырҙа эшләнгән&lt;ref name=&quot;autogenerated7&quot;&gt;А. Ахмедзянов. Афганистан: факты о необъявленной войне // «Известия», № 86 (20432) от 27 марта 1983. стр.5&lt;/ref&gt; миналарҙы әүҙем ҡуллана.

== 1983 йыл ==
* 1 ғинуар — ТАСС-тың Афғанстан буйынса белдереүендә, «Совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингенты тыштан йоғонто туҡтаған осраҡта ғына сығарыласаҡ» һәм президент Р. Рейгандың СССР-ҙың Афғанстанда химик ҡорал ҡулланыуы тураһындағы раҫлауы ҡабат инҡар ителә.
[[Файл:Reagan sitting with people from the Afghanistan-Pakistan region in February 1983.jpg|thumb|280px|АҠШ президенты Рональд Рейган 1983 йылда Аҡ йортта афған мөжәһиттәре делегацияһы менән осраша.]] 
* 2 ғинуар — Мазари-Шәрифтә мөжәһиттәр 16 совет граждан белгесенән торған төркөмдө урлай.
* 2 февраль — Мазари-Шәрифтә урланған һәм Вахшак ҡышлағында (Мазари-Шәрифтән 98 км көньяҡҡараҡ, Балх провинцияһы) тотолған аманаттар азат ителә, әммә операция барышында 6-һы һәләк була. Ҡышлаҡты штрумлағанда 10 совет һәм 22 афған һалдаты һәләк була, 3 вертолет һәм 4 бронеторанспортер юҡ ителә&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;Дроздов Ю. И. [http://www.lib.ru/MEMUARY/DROZDOW/nelegal.txt Записки начальника нелегальной разведки] Олма-Пресс, 2000, 416 с ISBN 5-224-00755-0&lt;/ref&gt;. Аманаттар һәм һалдаттар өсөн үс алыу һөҙөмтәһендә Вашхак ҡышлағы күләмле шартлау бомбалары менән юҡ ителә.
* Март — 2-се Мармоль операцияһы.
* 8 март — 40-сы армия етәкселеге һәм Әхмәд Шаһ Масуд менән ваҡытлыса тыныслыҡ килешеүе төҙөлә, уның һөҙөмтәһендә 177-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд һәм уға бирелгән подразделениелар Руха ҡышлағын ҡалдыра. Дөйөм алғанда 177-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд Панджшер тарлауығында Әхмәд Шаһ Масуд&lt;ref name=&quot;autogenerated20131125-1&quot; /&gt; төркөмдәренә 8 ай актив ҡаршылыҡта тора.
* 28 март — БМО-ның Перес де Куэльяр һәм Д. Кордовес етәкселегендәге делегацияһы Ю. В. Андропов менән осраша.
* Апрель 
** Нимроз провинцияһында совет ғәскәрҙәре Рабати-Джали мөжәһиттәренең бер үк ваҡытта наркотиктар етештереү һәм тейәү буйынса база булып торған нығытма районын баҫып алып тар-мар итә.
** Каписа провинцияһының Ниджраб тарлауығында оппозиция отрядтарын тар-мар итеү буйынса дөйөм ғәскәри операция. Совет подразделениелары 14 кешеһен юғалта, 63 кеше яралана&lt;ref name=&quot;Хроника Афганской войны. 1983 год&quot;&gt;[http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?id=173 Хроника Афганской войны. 1983 год.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928120109/http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?id=173 |date=2007-09-28 }}&lt;/ref&gt;.
* 16 май — Сирканай районы Кунар провинцияһының Ганджагал тарлауығында алыш: мөжәһиттәр 66-сы айырым мотоуҡсылар бригадаһының (ППД Асадабад) 3-сө мотоуҡсылар батальоны 7-се мотоуҡсылар ротаһының 2-се взводын ҡамауға алып, ҙур зыян килтерә — алыш барышында 17 хәрбиҙең 16-һы, шул иҫәптән взвод командиры лейтенант Г. А. Демченко (СССР Геройы), 7-се рота замполиты дейтенант С. А. Амосов (РФ Геройы), рядовой Н. О. Гаджиев (РФ Геройы) һәләк була.
* 19 май — Пакистандағы совет илсеһе В. С. Смирнов СССР-ҙың һәм Афғанстандың &quot;совет ғәсәкәрҙәре контингентын сығарыу ваҡытын билдәләү&quot;гә&lt;ref name=&quot;Хроника Афганской войны. 1983 год&quot; /&gt; ынтылышын рәсми раҫлай.
* Июль — мөжәһиттәр Хостҡа һөжүм итә. Ҡаланы ҡамауға алыу ынтылышы уңышһыҙ тамамлана.
* 10 июль — Бадахшан провинцияһының Коран-о-Мунджан ауылы эргәһендә уңышһыҙ тамамланған операция һөҙөмтәһендә 860-сы айырым мотоуҡсылар полкының 1-се мотоуҡсылар батальоны бер алышта ғына 12 хәрби хеҙмәткәрен, шул иҫәптән полктың инженер хеҙмәте начальнигын юғалта. Тауға киткәндә ул яғыулыҡһыҙ ҡалған хәрби техниканы шартлатырға мәжбүр була&lt;ref&gt;[http://www.litmir.net/bd/?b=109060 «Лев Рохлин: Жизнь и смерть генерала». Антипов Андрей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141014185441/http://www.litmir.net/bd/?b=109060 |date=2014-10-14 }}&lt;/ref&gt;.
* Август — Д. Кордовестың Афған проблемаһын тыныс юл менән көйләү буйынса килешеү әҙерләү миссияһы тамамлана тиерлек: илдән ғәскәр сығарыуҙың 8 айлыҡ программаһы әҙерләнә, әммә Андроповтың ауырыуынан һуң Политбюро ултырышының көн тәртибенән низағ тураһындағы мәсьәлә алып ташлана. Хәҙер һүҙ бары тик «БМО менән диалог» тураһында ғына бара.
* Август — 16 ғинуар (1984) — Пактика провинцияһының Ургун ҡалаһын мөжәһиттәр ҡамауға ала. Мөжәһиттәр зенит артиллерияһын һәм ПЗРК ҡулланыуы һөҙөмтәһендә ҡамауҙа ҡалыусыларға һауанан ярҙам итеү мөмкинлеге булмай. Блокаданы өҙөү өсөн совет һәм афған хөкүмәте ғәскәрҙәренең ҙур көстәре ташлана.
* 2 октябрь — Ҡабулдың көньяҡ биҫтәһендә шартлау: 13 совет белгесе һәләк була, 12-һе яралана.
* Ҡыш — Ҡабул провинцияһының Суроби районында һәм Джелалабад үҙәнендә (сводкаларҙа бик йыш Лагман провинцияһы иҫкә алына) хәрби хәрәкәттәр әүҙемләшә. Оппозицияның ҡораллы отрядтары беренсе тапҡыр Афғанстан территорияһында тулыһынса ҡышҡы осорға ҡала. Илдә нығытма райондары һәм ҡаршылыҡ базалары төҙөлә башлай&lt;ref name=&quot;hro.org&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20010224024347/http://www.hro.org/editions/karta/nr24-25/afg1.htm Краткая хронология событий. Карта № 24-25]&lt;/ref&gt;.

== 1984 йыл ==
[[Файл:Jaji 1984 Muja.jpg|thumb|300px|Пактия провинцияһы, Даджи районы, 1984 йыл.]]
[[Файл:August 1984 - captured field guns in Jaji, Paktia.jpg|thumb|300px|Мөжәһиттәр хөкүмәт ғәскәрҙәренән Пактия провинцияһының Даджи районында СССР-ҙа эшләнгән танктарға ҡаршы ЗИС-2 57 миллиметрлы пушкалар менән, август 1984 йыл.]]
* Йыл башында 40-сы армия командованиеһы шартлы рәүештә «Завеса» тип аталған план әҙерләй, уға ярашлы, мөжәһиттәрҙең каруан маршруттарын ябыу һәм уларҙы даими ҡорал һәм боеприпас сығанағынан мәхрүм итеү күҙаллана. Был эшкә 11 мотоуҡсылар батальоны, 3 разведка батальоны, ГРУ-ның 3 (1985 йылдың мартынан — 8) батальоны һәм махсус тәғәйенләнештәге ротаһы, 11 разведка ротаһы һәм 60 разведка взводы йәлеп ителә. Улар бер үк ваҡытта 180 боҫҡон (засада) ҡуя ала. Ғәмәлдә иһә көнөнә 30-40 самаһы боҫҡон ҡуйыла. Һәр бер спецназ батальонына 8 вертолет, саперҙар взводы, сигнал средстволары ротаһының бүлексәһе беркетелә. Хәрби хәрәкәттәр киңлеге — 100—300, оҙонлоғо 1000 километрғаса етә. 15 километр радиусында артиллерия подразделениелары бүленә. Әммә, барлыҡ сараларға ҡарамаҫтан, каруан юлдарын һөҙөмтәле ябыу мөмкин булмай: каруандарҙың ни бары 12-15 проценты ғына эләктерелә.
* 16 ғинуар — мөжәһиттәр «Стрела-2М» ПЗРК-һынан Су-25 самолетын бәреп төшөрә. Был Афғанстанда ПРЗК ҡулланыуҙың беренсе уңышлы осрағы[49].
* 16 ғинуар — март — Ҡабул, Парван, Лагман һәм Каписа провинцияларында операциялар үтә.
* Ғинуар — февраль — 3-сө Мармоль операцияһы.
* 2 март — Ҡабул провинцияһының Суроби ауылы эргәһендә үткәрелгән ҙур операциянан һуң 40-сы армияның Хәрби-һауа көстәре вертолеттары кискеһен совет подразделениеларын эвакуациялай. Вертолет экипажының эвакуация сираты тәртибендә хаталаныуы һәм эвакуацияны планлаштырғандағы етешһеҙлектәр һөҙөмтәһендә 191-се айырым мотоуҡсылар полкының 13 хәрби хеҙмәткәре төп көстәрҙән айырылып, дошман ҡамауында ҡала. 3 март таңында эҙләү-ҡотҡарыу командаһы уларҙы үлтерелгән килеш таба (4 офицер, 9 һалдат) &lt;ref&gt;[http://artofwar.ru/r/rudenko_w_g/text_0540.shtml Командир и его солдаты. Руденко Виктор Григорьевич]&lt;/ref&gt;.
* 21 март — Ҡабулдың Собор мәсетендә шартлау: был ваҡытта мәсеттә һалдаттар булмай, тыныс халыҡ араһында үлеүселәр була.
* 11 апрель 
** хөкүмәт тарафынан Ҡабулдағы АҠШ илселеге хеҙмәткәре Ричард С. Вандайвер[51] «нон грант» персонаһы тип иғлан ителеп, 12 апрелдә илдән һөрөлә.
** Ҡабул провинцияһының Суроби ауылы эргәһендә 66-сы айырым мотоуҡсылар бригадаһының 3-сө мотоуҡсылар батальонының (ППД Джелалабад) 7-се мотоуҡсылар ротаһының личный составы засадаға эләгеп, юғалтыуҙар кисерә. 15 хәрби хеҙмәткәр һәләк була, шуларҙың 11-е СССР Оборона министрының шул йылдың 26 мартындағы бойороғо буйынса демобилизацияланған була.
* 19 апрель — 5 май — 7-се киң масштаблы дөйөм ғәскәри Панджшер операцияһы.
* 30 апрель — Панджшер провинцияһының Панджшер тарлауығында киң масштаблы планлы дөйөм ғәскәри операция барышында Хазара тарлауығында 108-се Невельск мотоуҡсылар дивизияһының 682-се полкының 1-се батальоны боҫҡонға эләгеп, ҙур юғалтыуҙар кисерә.
* 3 май — Панжшер тарлауығындағы киң масштаблы дөйөм ғәскәри операция барышында Арзу тарлауығында 201-се мотоуҡсылар дивизияһының 783-сө айырым разведка батальонының 3-сө разведка-десант ротаһы боҫҡонға эләгә. Ҡамауҙа ҡалып, рота ҡаты алыша, һөҙөмтәлә 13 совет хәрби хеҙмәткәре, шул иҫәптән 3 офицер һәләк була.
* 3 июнь — Ҡабул уртаһында пассажирҙар менән автобус шартлатыла.
* 31 август — мөжәһиттәр Ҡабул аэропортына һөжүм итә.
* 17 сентябрь — Регистан сүллегендә ГРУ спецназының 173-сө отряды ике «Datsun» джибынан торған һәм Пакистан территорияһынан Афғанстанға үтеп инергә маташҡан автоколлонаны юҡ итә. Атыш һөҙөмтәһендә өс совет һалдаты яралана, машинала булған Франция гражданины Жак-Мишель Абушар (Jaques Abouchar)&lt;ref name=&quot;autogenerated9&quot;&gt;Рустэм Галиуллин. ЦРУ против Азии: тайные операции против Индии и Афганистана. М., «Прогресс», 1988. стр.128&lt;/ref&gt; — Antenne 2 телеканалы журналисы ҡулға алына. Афған суды уны 18 йылға иркенән мәхрүм итергә ҡарар сығара, әммә * * 25 октябрҙә, Француз хөкүмәтенең СССР-ға үтенесе буйынса, азат ителә.
* 27 октябрь — мөжәһиттәр Ҡабул өҫтөндә «Стрела-2М» ПЗРК-һы менән Ил-76&lt;ref name=&quot;markovskij&quot;&gt;''Марковский В. Ю.'' [http://www.lib.ru/MEMUARY/AFGAN/nebo.txt Жаркое небо Афганистана]. — М.: Техника-Молодёжи, 2000. — 100 с. — {{ISBN с опечаткой|номер_по_стандарту=5-93848-001-9|номер_с_опечаткой=93848-001-9}}&lt;/ref&gt; транспорт самолетын бәреп төшөрә.
* Декабрь — генерал-майор Г. П. Касперович командалығындағы 5-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһы Фарах провинцияһындағы Луркох тауында мөжәһиттәрҙең нығытма районын ҡыйрата.

== 1985 йыл ==
[[Файл:August 1985 Muja.jpg|thumb|300px|Кунар провинцияһы, август, 1985 йыл.]]
[[Файл:Afghanistan insurgency 1985.png|thumb|300px|ЦРУ мәғлүмәттәре буйынса, 1985 йылдың сентябрендә Афғанстанда оппозиция көстәре.]]
[[File:Приграничная зона Завеса.png|thumb|300px|&lt;center&gt;«Завеса» сик буйы зонаһын булдырыуҙа ҡатнашҡан махсус тәғәйенләнештәге формированиеларҙың дислокацияһы һәм ғәскәр составы.]] 
* 7 март — Гераттың көнбайыш провинцияһына Балтика буйы хәрби округынан 5-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһы составына 12-се гвардия мотоуҡсылар полкы индерелә.
* 21-29 март — СССР Оборона министрлығы Генераль штабы (ГШ МО СССР) ГРУ-һының махсус тәғәйенләнештәге 15-се һәм 22-се айырым бригадаларын Нангархар (Джелалабад) һәм Гильменд (Лашкаргах) провинцияларына индереү һәм урынлаштырыу. Уларға буйһонған махсус тәғәйенләнештәге отрядтарҙы Пакистан һәм Иран сигендәге (15-се махсус тәғәйенләнештәге айырым бригада (154-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Джелалабад, 177-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Газни, 334-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Асадабад (Кунар провинцияһы), 668-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Бараки-Барак (Логар провинцияһы)), 22-я махсус тәғәйенләнештәге айырым бригада (173-сө махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Кандагар, 186-сы махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Шахджой (Забуль провинцияһы), 370-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Лашкаргах, 411-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Фарах)) каруан юлдарына һәм дошмандарҙың тупланыу урындарына йүнәлтеү. Афғанстанда ГРУ спецназының дөйөм һаны 4 мең кешенән артып китә.
* Май-июнь — Кунар операцияһы.
* 21 апрель — Кунар провинцияһында ГРУ-ның 15-се махсус тәғәйенләнештәге бригадаһының 334-се отрядының (334-й махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд) Маравар ротаһы һәләк була.
* 26 апрель — Пакистанда, Пешаварҙан 10 км көньяҡтараҡ һәм Афғанстан сигенән 24 километр алыҫлыҡта урынлашҡан Бадабер лагерында совет һәм афған хәрби әсирҙәре баш күтәрә.
* 25 май — Кунар провинцияһының Асадабад ҡалаһы эргәһендә Печдара тарлауығында киң масштбалы дөйөм ғәскәри Кунар операцияһы барышында Коньяк ҡышлағы эргәһендә 149-сы гвардия мотоуҡсылар полкының 4-се ротаһы ҡаты һуғыштар алып бара. 4-се мотоуҡсылар ротаһы, 2-се мототуҡсылар батальонының гранатомет һәм миномёт взводы гвардиясылары билдәләнгән рубежға сыҡҡанда үҙҙәренән күпкә артығыраҡ мөжәһиттәр формированиелары һәм Пакистандың «Черный аист» ялланма һалдаттарының боҫҡонона эләгә. Дошман һөжүмен кире ҡаҡҡанда совет хәрбиҙәре юғалтыуҙар кисерә — 23 кеше һәләк була, 28-е яралана.
* Май-июль, көҙ — Панджшер тарлауығында 8-се һәм 9-сы киң масштаблы дөйөм ғәскәри операция.
* 11 июндән 12-һенә ҡараған төн — Герат провинцияһының Шинданде авиабазаһында диверсия: АДР Хәрби-һауа көстәренең 19 самолеты (13 — Миг-21, алты Су-17) ҡыйратыла һәм 13 самолет зыян күрә.
* 13 июль — 29 август — Хост эргәһендә алыш (Хост операцияһы). АДР Ҡораллы көстәре Генштабының мәғлүмәттәре буйынса, операция барышында 2,4 мең самаһы мөжәһит юҡ ителгән.
* Йәй — КПСС Үҙәк комитеты Политбюроһының «Афған проблемаһын» сәйәси хәл итеү буйынса яңы курсы.
* Сентябрь — 4-се Мармоль операцияһы. 201-се Гатчина мототуҡсылар дивизияһы частары һәм КСАПО сик буйы ғәскәрҙәре мөжәһиттәрҙең ялан командирҙары Забиулло һәм Мөхәммәт Атта Нур етәкселегендә Балх провинцияһының Мазари-Шәрифтән көньяҡтараҡ һәм көньяҡ-көнбайыштараҡ булған Тангимармоль һәм Шадиан тарлауыҡтарындағы ҡеүәтле нығытма райондарын (Альбрус, Агарсай, Шорча, Байрамшаһ) ҡулға төшөрә.
* Октябрь — Баглан провинцияһы Хинджан районының Вальян һәм Баджга тарлауыҡтарында ялан командиры Сәид Мансур етәкселегендә ИПА-ның күп һанлы ҡораллы формированиеларына ҡаршы уңышлы ғәскәри операция. Уның һөҙөмтәһе булып күп һанлы ҡорал, боеприпас һәм разведка документтарын ҡулға төшөрөү тора.
* 16-17 октябрь — Шутуль фажиғәһе: 16 октябрҙә Панджшер тарлауығында Руха ҡышлағына табан юлда 108-се мотоуҡсылар дивизияһының 682-се полкының төркөмө боҫҡонға эләгә. Тиҙ тамамланған алышта 3 кеше һәләк була, 10-ы яралана, 5 БМП һәм 6 йөк машинаһы яндырыла. Шул уҡ көндөң кисендә 682-се полктың икенсе төркөмө Шутуль тарлауығының боҙлоғона етә, әммә билдәләнгән арауыҡтың яртыһын да үтмәгәс, кире боролмай, шунда төн уҙғарырға була. Һөҙөмтәлә 17 кеше туңып үлә, 30-ҙан ашыуы төрлө дәрәжәлә туңа&lt;ref name=&quot;shutur&quot;&gt;[http://glory.rin.ru/cgi-bin/article.pl?id=59 Шутульская трагедия. Ущелье Панджшер.]&lt;/ref&gt;.
* 40-сы армияның төп бурысы булып СССР-ҙың көньяҡ сиген һаҡлап тороу була һәм бының өсөн яңы мотоуҡсылар подразделениелары килтерелә.
* Илдең барып етеүе ауыр булған райондарында нығытмалар төҙөү башлана.
* 22 декабрь — бурыстарын үтәгәндә СССР КГБ-һының Көнсығыш сик буйы округының Панфилов сик буйы отрядының мотоманеврҙар төркөмө (ММГ) заставаһы боҫҡонға эләгә. Бадаһшан провинцияһының Зардевск тарлауығының Афридж ҡышлағы эргәһендәге алышта 19 сик буйы һаҡсыһы һәләк була. 1979—1989 йылғы Афған һуғышында был - бер һуғышта ғына сик буйы һалдаттарының иң ҙур юғалтыуы.

== 1986 йыл ==
[[Файл:Afgan1986Kabul 40ArmyShtab.jpg|thumb|250px|Афғандарҙың Оброна министрлығын һәм Генштабты урынлаштырыу өсөн файҙаланылған «Дар уль-Аман» һарайы эргәһендә торған &quot;Волга&quot;лар (ГАЗ-24), фото автомобиль китеп барған ыңғайы төшөрөлгән. 1986 йыл.]]
[[Файл:RIAN archive 12070 Najibullah giving decorations.jpg|thumb|right|250px|НДПА Генераль секретаре Нәжибулла (һулда) совет һалдатына АДР наградаһын тапшыра, 1 октябрь, 1986 йыл.]]
[[Файл:RIAN archive 24609 Troop withdrawal from Afghanistan.jpg|thumb|right|250px|Совет һалдаттары Афғанстандан Тыуған илгә ҡайта, 15 октябрь, 1986 йыл.]]

* Февраль — КПСС-тың XXVII съезында М. С. Горбачев ғәскәрҙәрҙе этаплы сығарыу планы эшләнә башлауы хаҡында белдерә.
*29 март — ГРУ спецназының 15-се бригадаһының хәрби хәрәкәттәре барышында 154-се Джелалабад батальоны 334-се Асадабад батальоны ярҙамы менән мөжәһиттәрҙең ҙур «Карера» базаһын (Кунар провинцияһы, Асадабадтан 20 км көньяҡҡараҡ)&lt;ref&gt;[http://azh.kz/2010/02/11/jetot-bojj-progremel-na-ves-mir.html Этот бой прогремел на весь мир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227070326/http://azh.kz/2010/02/11/jetot-bojj-progremel-na-ves-mir.html |date=2010-02-27 }}&lt;/ref&gt; тар-мар итә.
* Апрель — ялан командиры Исмаил-хандың күп һанлы отрядтары Герат тирәләй «хәүефһеҙлек зона»һын өҙөргә уңышһыҙ ынтылыштар яһай.
Ҡондоҙ һәм Балх провинцияларында СССР КГБ-һының сик буйы ғәскәрҙәре планлы операция үткәрә.
*4-20 апрель — Джавар базаһын ҡыйратыу буйынса операция: мөжәһиттәрҙең ҙур еңелеүе.
*15 апрель — Рустака районында дошмандарҙың сигенеүсе төркөмөн ҡамау сигенә ҡыҫырыҡлағанда фугаста 117-се Мәскәү погранотрядының 4-се мотоманевр төркөмө БТР-ы фугасҡа эләгеп шартлай. Һөҙөмтәлә 8 сик буйы һаҡсыһы һәләк була.
*17 апрель — 13 июнь — Пактия провинцияһының Даджи районындағы операция.
*4 май — НДПА Үҙәк комитетының XVIII пленумында Б. Кармаль урынына генераль секретарь итеп элек ХАД афған контрразведкаһын етәкләгән М. Нәжибулла һайлана. Пленум Афғанстан проблемаларын сәйәси ысулдар менән хәл итеүҙе иғлан итә.
Июнь — Ҡондоҙ, Таһар, Бадаһшан провинцияларында «Маневр» киң масштаблы дөйөм ғәскәри операция үтә.
*17-18 июнь — Джарав тарлауығында 201-се мотоуҡсылар дивизияһының 783-сө айырым разведка батальоны Яфсадж тауында оҙайлы һуғыш алып бара. Уның барышында 18 яугир һәләк була, 22-һе яралана. Был — Ҡондоҙ разведбатының ҙур юғалтыуҙар кисергән икенсе алышы.
*28 июль — Владивостокта М. С. Горбачев Афғанстандан тиҙҙән 40-сы армияның 6 полкын сығарыу (7 мең самаһы кеше) тураһында белдерә. Һуңғараҡ хәрбиҙәрҙе сығарыу ваҡыты кисектерелә. Мәскәүҙә, ғәскәрҙе тулыһынса сығарырғамы-юҡмы, тигән бәхәстәр бара.
Август — Масуд Таһар провинцияһының Фахрар өйәҙендә хөкүмәт ғәскәрҙәренең базаһын ҡыйрата.
*18-26 август — армия генералы В. И. Варенников командалығында «Западная» киң масштаблы дөйөм ғәсәкри операция. Афғанстандың көнбайышындағы стратегик әһәмиәтле — ялан командиры Исмаил-хандың Герат провинцияһындағы нығытма районын һәм «Кокари-Шаршари» базаһы ҡыйратыла.
*25 сентябрь — «Стингер» ПЗРК-һы беренсе тапҡыр ҡулланыла. Джелалабад районында ике (совет мәғлүмәттәре буйынса&lt;ref&gt;[http://skywar.ru/Poteri1986_2.html Потери авиационной техники, 1986]&lt;/ref&gt;, Ми-8 и Ми-24) йәки өс (мөжәһиттәр мәғлүмәте буйынса)&lt;ref&gt;[http://artofwar.ru/i/izchuzhogookopa/text_0010.shtml Юсуф Мохаммад. «Стингеры» против авиации]&lt;/ref&gt; совет вертолеты бәреп төшөрөлә.
* Көҙ — 22-се махсус тәғәйенләнештәге айырым бригаданың 173-сө махсус тәғәйенләнештәге айырым отрядының майор Белов етәкләгән разведка төркөмө Кандагар&lt;ref&gt;[http://biblioteka.org.ua/book.php?id=1120000546&amp;p=10 Виктор Марковский. Жаркое небо Афганистана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160222011103/http://biblioteka.org.ua/book.php?id=1120000546&amp;p=10 |date=2016-02-22 }}&lt;/ref&gt; районында тәүге өс «Стингер»ҙы ҡулға төшөрә.
*15-31 октябрь — [[Горбачёв Михаил Сергеевич|М. С. Горбачевтың]] 28 июлдәге белдереүенә ярашлы, 40-сы армия өлөшләтә ҡыҫҡартыла. Ғәмәлдә белдереү пропаганда характерына эйә була, сөнки сығарылған полктар хәрби хәрәкәттәрҙә актив ҡатнашҡан формированиелар булып тормай, ғәскәрҙәрҙе лә һаҡламай, ә артыҡ була. Мәҫәлән, 5-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһынан 220-се мотоуҡсылар гвардия полкы, 24-се гвардия танк полкы, 1122-се зенит-ракета полкы, 201-се мотоуҡсылар дивизияһынан — 620-се мотоуҡсылар полкы һәм 990-сы зенит артиллерия полкы, 108-се мотоуҡсылар дивизияһы составынан — 1415-се зенит ракета полкы сығарыла. 5-се гвардия һәм 201-се мотоуҡсылар дивизияларынна сығарылған мотоуҡсылар полктары сит дәүләттәрҙең полктарҙы сығарыуҙы яҡтыртҡан киң мәғлүмәт сараларын алдауға ҡорола. Мәҫәлән, 620-се мотоуҡсылар полкы Ҡондоҙ ҡалаһы гарнизоны хәрби частарының ваҡытлы хеҙмәткә саҡырылған һәм запасҡа ебәрелергә тейешле хәрби хеҙмәткәрҙәрҙән, ә 342-се Инженер эштәре идаралығының (40-сы армия составында хәрби-төҙөлөш ғәсәкәрҙәре берләшмәһе) 1630-сы айырым хәрби-төҙөлөш батальоны (45951-се хәрби часть) яугирҙарынан ойошторола. 1986 йылдың сентябренә тиклем 201-се мотоуҡсылар дивизияһы составында — 620-се мотоуҡсылар полкы (65290-сы хәрби часть), 5-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһында 220-се мотоуҡсылар полкы (73938-се хәрби часть) булмай&lt;ref name=&quot;Бешкарёв&quot;&gt;[http://artofwar.ru/b/beshkarew_a_i/perechenx.shtml Бешкарев Александр Иванович. Перечень советских воинских частей (40-я Армия)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?id=63 А. Волков — 40-я Армия: история создания, состав, изменение структуры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141025233134/http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?id=63 |date=2014-10-25 }}&lt;/ref&gt;.
*13 ноябрь — КПСС Үҙәк комитеты Политбюроһы ултырышында Михаил Горбачев: «Афғанстанда алты йыл һуғышабыҙ. Әгәр алымдарҙы үҙгәртмәһәк, тағы ла 20-30 йыл һуғышасаҡбыҙ», — ти. Генштаб начальнигы маршал С. Ф. Ахромеев: «Алға ҡуйылған һәр хәрби бурыс үтәлә, ә һөҙөмтә юҡ. … Беҙ Ҡабулды һәм провинция үҙәктәрен контролдә тотабыҙ, әммә яуланған территорияла власть урынлаштыра алмайбыҙ. Беҙ афған халҡы өсөн көрәштә еңелдек» &lt;ref&gt;[http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1234759860 Ю. Рубцов: Уроки «Афгана». СССР проиграл борьбу за афганский народ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160731023853/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1234759860 |date=2016-07-31 }}&lt;/ref&gt;. Ошо уҡ ултырышта ике йыл эсендә Афғанстандан барлыҡ ғәсәкәрҙәрҙе сығарыу бурысы ҡуйыла.
*30-31 декабрь — НДПА Үҙәк комитетының ғәҙәттән тыш киңәйтелгән XXI пленумы милли татыулыҡ сәйәсәтен һәм туған-ара үлтерешеү һуғышын тиҙ арала туҡтатыу курсын иғлан итә.

== 1987 йыл ==
[[Файл:Mortar attack on Shigal Tarna garrison, Kunar Province, 87.jpg|thumb|200px|Кунар провинцияһы, 1987.]]
[[Файл:Afgan1987 Gardez UAZ469.jpg|thumb|250px|Гардезда дислокацияланған десант-штурм бригадаһы яугирҙары.]]
[[Файл:October 87 - Khalis-loyal Muja.jpg|thumb|200px|Афғанстандың Ислам партияһы мөжәһиттәре, 1987 йыл.]]
* 2 ғинуар — Ҡабулға СССР Хәрби көстәре Генштабы начальнигының беренсе урынбаҫары етәкселегендә СССР Оборона министрлығының оператив төркөмө ебәрелә.
* 4 февраль — 11 март — «Шквал» эре дөйөм ғәскәри операция, Кандагар провинцияһы.
* 16-21 февраль — «Удар» (&quot;Удар-2) операцияһы, Ҡондоҙ провинцияһы.
* 26-27 февраль — Афғанстан Хәрби-һауа көстәре самолеттары бер нисә тапҡыр Пакистандың һауа киңлегенә үтеп инә һәм ике ауылды һәм ҡасаҡтарҙың ике лагерын утҡа тота. Һөҙөмтәлә 66 кеше һәләк була, 250 кеше яралана&lt;ref&gt;Afghan Bombers Strike Pakistan Again; 31 Die. // Los Angeles Times, February 28, 1987.&lt;/ref&gt;.
* Яҙ — 40-сы армия командующийы генерал-лейтенант В. П. Дубинин «Барьер» планын эшләй: уға ярашлы Пакистан менән Иран сигендәге айырым участкалар тотош боҫҡон сылбыры менән ҡаплана һәм уларға каруандарҙы юлда булғанда түгел, ә уларҙың хәрәкәт итеүенә һәм йөк тейәү базаларында йөк туплауына юл ҡуймау, артабан авиация һөжүме менән юҡ итеү бурысы ҡуйыла.
* 2-21 март — «Гроза» операцияһы, Газни провинцияһы.
* 8 март — Таджик ССР-ының Пяндж ҡалаһын мөжәһиттәр утҡа тота.
* 8 — 21 март — «Круг» операцияһы, Ҡабул һәм Логар провинциялары.
* 8-9 апрель төнө — «инженер Башир» етәкселегендәге 50-60 кешенән торған дошман отряды 11-се һәм 12-се застава сигенә ҡуйылған 117-се сик буйы һаҡсылары отрядын ҡамауға алып һөжүм итергә тырышып ҡарай. Совет территорияһына Мир Әхмәд һәм Нур Али командалығында ике төркөм боевик сыға, өсөнсө төркөм пулемёттар менән йылға уртаһындағы утрауҙа урынлаша һәм һөжүмгә күтәрелеүселәргә ярҙам итеү өсөн ут нөктәләре булдыра. Ике сәғәт алышҡандан һуң дошмандар афған территорияһына сигенергә мәжбүр була. Улар 20 кешеһен юғалта, берәү (Мөхәммәт Аюз) әсирлеккә алына. Шулай уҡ ике сик буйы һаҡсыһы — рядовойҙар А. С. Артамонов менән А. П. Куркин һәләк була&lt;ref&gt;А. Карпов, Д. Мещанинов. На границе вступили в бой с бандой душманов советские воины // «Известия», № 112 (21919) от 24 апреля 1987. стр.6&lt;/ref&gt;.
* 11-21 апрель — Герат провинцияһында дөйөм ғәскәри операция.
* 12 апрель — Милов фетнәселәре базаһы тар-мар ителә, Нангархар провинцияһы.
* 12-24 апрель — «Весна» операцияһы, Ҡабул провинцияһы.
* 20 май — август — «Залп» дөйөм ғәскәри операция, Логар, Пактия, Ҡабул провинциялары.
* 21 май — сентябрь — «Юг-87» дөйөм ғәскәри операция, Кандагар провинцияһы.
* 31 октябрь — Забуль провинцияһының Дадури ҡышлағы янында 22-се айырым махсус тәғәйенләнештәге бригаданың «Каспий-724» разведка төркөмө тар-мар ителә.
* 23 ноябрь — 10 ғинуар (1988) — Хост ҡалаһын ҡамауҙан азат итеү буйынса «Магистраль» дөйөм ғәскәри операция.

== 1988 йыл ==
[[Файл:Evstafiev-spetsnaz-prepare-for-mission.jpg|thumb|right|250px|Махсус тәғәйенләнештәге совет төркөмө заданиеға сығыр алдынан. Афғанстан, 1988.]]

[[Файл:Mujahid-MANPAD.JPEG|thumb|250px|Афған мөжәһите Стрела-2 күсмә зенит-ракета комплексы менән, 1988 йылдың 26 авгусы.
* 7-8 ғинуар — 3234 бейеклегендәге алыш.]]
* 7 апрель — [[Ташкент]]та КПСС Үҙәк комитеты Генераль секретары М. С. Горбачев менән Афғанстан Президенты М. Нәжибулла осрашып, Женева килешеүенә ҡул ҡуйыу мөмкинлеге бирәсәк һәм Афғанстандан совет ғәскәрҙәрен сығара башлау тураһында ҡарарҙар ҡабул итә.
* 14 апрель — [[БМО]] ҡатнашлығында Швейцарияла Афғанстан һәм Пакистан сит ил эштәре министрҙары осрашып, АДР тирәләй килеп тыуған хәл-торошто сәйәси көйләү тураһында Женева килешеүенә ҡул ҡуя. Килешеү гаранттары булып СССР һәм АҠШ сығыш яһай. СССР 15 майҙан алып 9 ай эсендә үҙенең контингентын сығарып бөтөү йөкләмәһен ала; АҠШ менән Пакистан, үҙ сираттарында, мөжәһиттәргә ярҙам итеүҙе туҡтатырға тейеш була&lt;ref name=&quot;soldat&quot;&gt;[http://www.soldat.ru/book/afganistan/chronic.html Хроника Афганской войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071216140617/http://www.soldat.ru/book/afganistan/chronic.html |date=2007-12-16 }} @ soldat.ru&lt;/ref&gt;..
* 13 май — Мармоль ҡышлағы районында (Балх провинцияһындағы Мазари-Шәрифтән 18 км көньяҡҡараҡ), 81-се Термез погранотрядының («База» нөктәһе) «Мармоль» 1-се мотоманевр төркөмө (ММГ-1) колоннаһын 1534-се нөктәгә күсергәндә 8 саперҙан торған төркөм боҫҡонға эләгә һәм алышта «Мармоль» ММГ-1 пограничниктарынан 6 сапер һәләк була.
* 15 май — 15 август — Афғанстандан совет ғәскәоҙәрен сығарыуҙың беренсе этабы.
* 25 май — Панджшер тарлауығынан 108-се мотоуҡслар дивизияһының 682-се мотоуҡсылар полкы һәм 345-се айырым гвардия парашют-десант полкының 2-се парашют-десант батальоны сығарыла. Улар Панджшерҙа дөйөм алғанда 4 йыл була.
* 24 июнь — оппозиция отрядтары Вардак провинцияһының үҙәге — Майданшахр ҡалаһын баҫып ала. Сентябрҙә совет ғәскәрҙәре Майданшахр эргәһендә Хуркабуль база районын тар-мар итеү буйынса операция үткәрә.
Июль — мөжәһиттәрҙең Забуль провинцияһының административ үҙәге Калатты ҡулға төшөрөргә тырышыуы уңышһыҙлыҡҡа осрай.
* 4 август — Паҡстандың F-16 истрибителе Су-25 совет штурмовигын бәреп төшөрә. Уның пилоты, Хәрби-һауа көстәренең 40-сы армияһы командующийы урынбаҫары Александр Руцкойҙы мөжәһиттәр әсирлеккә ала.
* 7 — 8 август — мөжәһиттәр һуғышһыҙ ғына Ҡондоҙ, Ханабад (Ҡондоҙ провинцияһы), Талукан (Тахар провинцияһы) ҡалаларын ала.
* 10 август — Пули-Хумриҙа артиллерия складтары шартлай.
* 15 август — Афғанстандан совет ғәсәкәрҙәрен сығарыуҙың 1-се этабы таммалана. СССР-ға 50,2 мең кеше — ОКСВ-ның шәхси составының 50 проценты ҡайта. Составында 50,1 мең кеше булған Совет ғәскәрҙәре Ҡабул, Герат, Парван, Саманган, Балх, Баглан провинцияларында, бынан тыш Афғанстанда Хәрби-һауа көстәренең 40-сы армияһының 55 проценты ҡала.
* 28-се сентябрь — МиГ-23МЛД совет истрибителдәре Афғанстан өҫтөнән Ирандың ике AH-1J «Кобра»[65] хәрби вертолетын бәреп төшөрә.
* 29 октябрь — Луна-М ТРК-һы менән ҡоралланған 47-се айырым ракета дивизионы (47-се ордн) афған мөжәһиттәренең позицияларын утҡа тотоу буйынса хәрби эшмәкәрлек башлай. Был — СССР Ҡораллы көстәре тарихында тактик ракеталарҙы хәрби ҡулланыу буйынса берҙән-бер прецедент. Совет ғәсәкәрҙәре сығарылып бөткәнгә тиклем өс ай эсендә шундай 92 ракета ҡулланыла[59][66].
Ноябрь — КГБ, ГРУ, 40-сы армия штабы һәм ХАД мәғлүмәттәре буйынса, Бамиан, Пактика, Кунар провинциялары тулыһынса мөжәһиттәр ҡулына күсә. Нәжибулла хөкүмәте 30191 ҡышлаҡтың 8,5 мең самаһын (28 процент), 27 провинция үҙҫгенең — 22-һен, Хост ҡалаһын, 39 районды һәм 290 район үҙәгенең 91-ен генә контролдә тота.
* 15 ноябрь — 15 февраль (1989) — Афғанстандан совет ғәсәкәрҙәрен сығарыуҙың икенсе, йомғаҡлау этабы.

== 1989 йыл ==
23- 26 ғинуар — Парван, Баглан, Ҡондоҙ провинцияларында «Тайфун» операцияһы. Афғанстанда Совет армияһының һуңғы ғәскәри операцияһы.
* 13 февраль — Совет Армияһының һуңғы подразделениеһы Ҡабулды ҡалдыра.
* 15 февраль — Афғанстандан совет ғәсәкәрҙәре тулыһынса сығарыла. 40-сы армия ғәсәкрҙәрен сығарыу менән Сикләнгән хәрби контингенттың һуңғы командующийы генерал-лейтенант Б. В. Громов еткәселек итә. Рәсми версия буйынса, ул Амударья (Термез ҡалаһы)&lt;ref&gt;[http://interpretive.ru/dictionary/408/word/%C0%D4%C3%C0%CD%D1%CA%C0%DF+%C2%CE%C9%CD%C0++%281979-1989+%E3%EE%E4%FB%29/ Афганская война в Национальной исторической энциклопедии]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; сик буйы йылғаһын иң һуңғы булып үтә һәм: «Минең артымда бер генә совет һалдаты ла ҡалманы», — тип белдерә. Был раҫлау ысынбарлыҡҡа тура килмәй, сөнки Афғанстанда мөжәһиттәргә әсирлеккә эләккән совет яугирҙары, шулай уҡ ғәскәрҙәрҙең сығыуын тәьмин итеүсе һәм СССР территорияһына бары тик 15 февралдең икенсе яртыһында ғына сыҡҡан сик буйы һаҡсылары подразделениелары ҡала. СССР КГБ-һының сик буйы ғәсәкәрҙәре совет-афған сиген һаҡлау буйынса бурысын айырым подразделениеларға бүленеп, 1989 йылдың апреленә&lt;ref&gt;[http://greenzone3000.narod.ru/pressa/zavsyu.htm В. Филин. За всю войну — ни одного дезертира] {{V|18|2|2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.stapravda.ru/20090228/afganistan_god_1989y_khayraton_36130.html С. Скрипаль. Год 1989-й. Хайратон] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100408115344/http://www.stapravda.ru/20090228/afganistan_god_1989y_khayraton_36130.html |date=2010-04-08 }} {{V|18|2|2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://smi.liga.net/articles/IT090729.html М. Будилов, А. Чаленко. Томенко в Афганистане толкал «налево» горючее] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212224447/http://smi.liga.net/articles/IT090729.html |date=2009-02-12 }} {{V|18|2|2010}}&lt;/ref&gt; тиклем дауам итә. Бынан тыш, айырым совет яугирҙары мөжәһиттәр яғына сығып, үҙ теләктәре менән Афғанстанда ҡала&lt;ref name=&quot;autogenerated5&quot;&gt;[http://podrobnosti.ua/accidents/warandterror/2005/06/20/221157.html Советские солдаты-дезертиры до сих пор скрываются в Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111107080050/http://podrobnosti.ua/accidents/warandterror/2005/06/20/221157.html |date=2011-11-07 }}&lt;/ref&gt;.

== Һөҙөмтәләр ==
40-сы армияның һуңғы командующийы генерал-полковник Б. В. Громов үҙенең «Ограниченный контингент» китабында Совет Армияһының Афғанстандағы хәрби хәрәкәттәре йомғаҡтары тураһында былай тип яҙа&lt;ref&gt;[http://www.rsva.ru/biblio/prose_af/limited_contingent/5.shtml?part=17 Победа или поражение?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071209034541/http://www.rsva.ru/biblio/prose_af/limited_contingent/5.shtml?part=17 |date=2007-12-09 }}&lt;/ref&gt;: 
&lt;blockquote&gt;
«Я глубоко убежден: не существует оснований для утверждения о том, что 40-я армия потерпела поражение, равно как и о том, что мы одержали военную победу в Афганистане. Советские войска в конце 1979 года беспрепятственно вошли в страну, выполнили — в отличие от американцев во Вьетнаме — свои задачи и организованно вернулись на Родину. Если в качестве основного противника Ограниченного контингента рассматривать вооруженные отряды оппозиции, то различие между нами заключается в том, что 40-я армия делала то, что считала нужным, а душманы — лишь то, что могли».
&lt;/blockquote&gt;
Совет ғәсәкәрҙәрен 1988 йылдың майында сығара башлағанға тиклем мөжәһиттәр бер генә ҙур операция үткәрә, бер генә ҙур ҡаланы баҫып ала алмай. Шул уҡ ваҡытта Громовтың, 40-сы армия алдына хәрби еңеү бурысы ҡуйылманы, тиеүе ҡайһы бер башҡа авторҙарҙың баһаһы менән тап килмәй. Атап әйткәндә, 1985—1987 йылдарҙа 40-сы армия штабының оператив бүлеге начальнигы урынбаҫары булған генерал-майор Евгений Никитенко, бөтә һуғыш дауамында СССР бер маҡсатты — ҡораллы оппозиция ҡаршылығын еңеүҙе һәм афған хөкүмәте власын нығытыуҙы&lt;ref&gt;Никитенко Е. Г. Афганистан: От войны 80-х до прогноза новых войн. — М.: Астрель; АСТ, 2004. — С. 278.&lt;/ref&gt; күҙалланы, ти. Барлыҡ тырышлыҡҡа ҡарамаҫтан, оппозиция формированиеларының һаны йылдан-йыл арта барып&lt;ref&gt;Оценки численности оппозиции см: Никитенко Е. Г. Афганистан: От войны 80-х до прогноза новых войн. — М.: Астрель; АСТ, 2004. — С. 94—110.&lt;/ref&gt;, 1986 йылда (совет хәрбиҙәре буған осорҙа) мөжәһиттәр Афғанстандың 70 процент территорияһын контролдә тота&lt;ref&gt;Никитенко Е. Г. Афганистан: От войны 80-х до прогноза новых войн. — М.: Астрель; АСТ, 2004. — С. 105.&lt;/ref&gt;. Афғанстан демократик республикаһында СССР Оборона министрлығының Оператив төркөмө начальнигы урынбаҫары булған генерал-полковник Виктор Меримскийҙың фекеренсә, Афғанстан етәкселеге үҙ халҡы өсөн мөжәһиттәр менән көрәштә еңелде, 300 меңлек хәрби формированиеларға (армия, милиция, именлек хеҙмәте)&lt;ref&gt;В. А. Меримский. Загадки Афганской войны. — М.: Вече, 2006. — С. 341.&lt;/ref&gt; эйә булып та, илдә хәл-торошто тотороҡландыра алманы.

== Артабанғы ваҡиғалар ==
Афғанстандан совет ғәскәрҙәре сыҡҡандан һуң совет-афған сигендәге хәл-торош ҡатмарлаша: СССР территорияһын утҡа тотоу, СССР территорияһына үтеп инергә тырышыу осраҡтары күҙәтелә (1989 йылда ғына шундай 250 осраҡ теркәлә), совет сик буйы һаҡсыларына һөжүм яһала, совет территорияһы миналана (1990 йылдың 9 майына тиклем сик буйы һаҡсылары 17 мина: инглиздәрҙең Mk.3, американдарҙың M-19, итальяндарҙың TS-2,5 и TS-6,0 зарарһыҙландыра)&lt;ref&gt;капитан В. Филин. Стой, кто идёт? Уже больше года, как наши войска ушли из Афганистана. Но на советско-афганской границе по-прежнему неспокойно // «Комсомольская правда» от 9 мая 1990. стр.3&lt;/ref&gt;..

== Юғалтыуҙар ==

=== Афғанстан яғынан юғалтыуҙар ===
1988 йылдың 7 июнендә БМО генераль Ассамблеяһы ултырышындағы сығышында Афғанстан президенты Нәжибулла, 1978 йылда башланған хәрби хәрәкәттәрҙән алып әлегә тиклем» (йәғни 1988 йылдың 7 июленә тиклем) илдә хөкүмәт ғәскәрҙәренән, именлек хеҙмәтенән, дәүләт хеҙмәткәрҙәренән, тыныс халыҡтан 243,9 мең кеше һәләк булды, шул иҫәптән 208,2 мең ир-ат, 35,7 мең ҡатын-ҡыҙ, 20,7 мең 10 йәшкә тиклемге бала; 77 мең кеше, шул иҫәптән 17,1 мең ҡатын-ҡыҙ, 10 йәшкә тиклемге 900 бала яралана[78], тип белдерә. Икенсе мәғлүмәттәр буйынса 18 мең хәрби хеҙмәткәр һәләк була&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://books.google.com/?id=k86jifnA3oYC&amp;pg=PA5&amp;dq=osprey+russia+afghanistan#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=Russia's War in Afghanistan|author=David C. Isby|publisher=Books.google.es|accessdate=February 15, 2012|isbn=978-0-85045-691-2|date=1986-06-15}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Һуғышта һәләк булған афғандарҙың аныҡ һаны билдәһеҙ. Йыш ҡына 1 миллион тигән һан осрай; баһалар 670 мең ябай халыҡтан алып дөйөм һан 2 миллионға тиклем тирбәлә&lt;ref&gt;[http://users.erols.com/mwhite28/warstat2.htm#Afghanistan Death Tolls for the Major Wars and Atrocities of the Twentieth Century]&lt;/ref&gt;. АҠШ-тың афған һуғышын өйрәнеүсе профессоры М. Крамерҙың тикшеренеүҙәре буйынса, 9 йыл барған һуғышта 2,7 миллион афған һәләк булған йәки ғәрипләнгән, нигеҙҙә улар ябай халыҡ, миллиондарса кеше ҡасаҡтар рәтен тулыландырған, күптәре илен ташлап киткән&lt;ref&gt;Mark Kramer. «The Soviets Nearly Won Afghan War». 26.12.2004, N.Y.&lt;/ref&gt;. Ҡорбандарҙы хөкүмәт армияһы һалдаттарына, мөжәһиттәргә һәм ябай халыҡҡа аныҡ ҡына бүлеү юҡ. Әхмәд Шаһ Масуд Афғанстандағы совет илсеһе Ю. Воронцовҡа 1989 йылдың 2 сентябрендәге хатында, Советтар Союзының НДПА-ға ярҙамы 1,5 миллион афғандың үлеменә килтерҙе, 5 миллион кеше ҡасаҡҡа әүерелде[82], тип яҙа.

БМО-ның 1980 йылдан 1990 йылға тиклем Афғанстандың демографик хәл-торошо тураһындағы статистика мәғлүмәттәренә ярашлы, илдең дөйөм үлем күрһәткесе 614000 кеше тәшкил иткән. Шул уҡ ваҡытта был осорҙа Афғанстанда халыҡтың вафат булыуы башҡа йылдар менән сағыштырғанда кәмегән&lt;ref&gt;[http://esa.un.org/unpd/wpp/index.htm World Population Prospects: The 2010 Revision]&lt;/ref&gt;.
 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! width=&quot;80pt&quot;|Осор
! width=&quot;80pt&quot;|Үлем күрһәткесе
|-
| 1950—1955
| align=&quot;right&quot; | 313 000
|-
| 1955—1960
| align=&quot;right&quot; | 322 000
|-
| 1960—1965
| align=&quot;right&quot; | 333 000
|-
| 1965—1970
| align=&quot;right&quot; | 343 000
|-
| 1970—1975
| align=&quot;right&quot; | 356 000
|-
| 1975—1980
| align=&quot;right&quot; | 354 000
|-
| '''1980—1985'''
| align=&quot;right&quot; | '''323 000'''
|-
| '''1985—1990'''
| align=&quot;right&quot; | '''291 000'''
|-
| 1990—1995
| align=&quot;right&quot; | 352 000
|-
| 1995—2000
| align=&quot;right&quot; | 429 000
|-
| 2000—2005
| align=&quot;right&quot; | 463 000
|-
| 2005—2010
| align=&quot;right&quot; | 496 000
|-
|}
1978—1990 йылдарҙағы хәрби хәрәкәттәр һөҙөмтәһендә афған ҡасаҡтары Иранға һәм Пакистанға ағыла. 1985 йылда National Geographic журналының тышлығына Шарбат Гулының «Афған ҡыҙы» атамаһы аҫтында баҫтырылған фотоһы бөтөн донъяла афған низағы һәм ҡасаҡтар проблемалары символы булып тора.
1979—1989 йылдарҙа Афғанстан демократик республикаһы армияһы хәрби техникала 362 танк, 804 бронетранспортер һәм пехотаның хәрби машинаһын, 120 самолет, 169 вертолет юғалта&lt;ref&gt;А. Ляховский. Трагедия и доблесть Афгана. Приложение № 14. Таблица основных показателей безвозвратных санитарных потерь личного состава и техники советских и афганских войск в Республике Афганистан в период с 25 декабря 1979 года по 15 февраля 1989 года.&lt;/ref&gt;.

=== СССР-ҙың юғалтыуҙары ===
Һуғыш бөткәндән һуң СССР-ҙа йылдар буйынса һәләк булған совет һалдаттарының һаны баҫыла:

{|class=&quot;standard&quot;
|1979 йыл || 86 кеше
|-
|1980 йыл || 1484 кеше
|-
|1981 йыл || 1298 кеше
|-
|1982 йыл || 1948 кеше
|-
|1983 йыл || 1448 кеше
|-
|1984 йыл || 2343 кеше
|-
|1985 йыл || 1868 кеше
|-
|1986 йыл || 1333 кеше
|-
|1987 йыл || 1215 кеше
|-
|1988 йыл || 759 кеше
|-
|1989 йыл || 53 кеше
|}
* Йәмғеһе — 13835 кеше

Был мәғлүмәттәр «Правда» гәзитендә 1989 йылдың 17 авгусында донъя күрә. Һуңынан был һан бер ни тиклем арта. 1999 йылдың 1 ғинуарына ҡарата афған һуғышында һәләк булыусылар, яраларҙан, ауырыуҙарҙан һ.б. вафат булыусылар, хәбәрһеҙ юғалыусылар түбәндәгесә баһалана&lt;ref&gt;Россия и СССР в войнах XX века. — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2001. — С. 537.&lt;/ref&gt;:
# Совет Армияһы — 14427
# КГБ — 576 (шул иҫәптән сик буйы ғәсәкрҙәренең 514 хәрби хеҙмәткәре[86])
# МВД — 28
* Йәмғеһе — 15031 кеше.

Санитар юғалтыуҙар — 53753 яралы, контузия алыусы, травмаланыусы; 415932 ауырыусы&lt;ref&gt;[http://army.lv/ru/Obshchie-lyudskie-poteri-i-poteri-tehniki-v-Afganistane/91/3588 Общие людские потери и потери техники в Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100418173034/http://army.lv/ru/Obshchie-lyudskie-poteri-i-poteri-tehniki-v-Afganistane/91/3588 |date=2010-04-18 }}&lt;/ref&gt;. Ауырыусыларҙан — йоғошло гепатит менән — 115 308 кеше, ҡорһаҡ тифы — 31080, башҡа йоғошло сирҙәр менән 140665 кеше.

Сәләмәтлек торошо буйынса хәрби хеҙмәттән азат ителеүсе 11294 кешенең 10751-е инвалид булып ҡала, шуларҙың 672-һе — беренсе, 4216-һы — икенсе, 5863-ө өсөнсө төркөм инвалиды&lt;ref&gt;Книга Памяти РФ. М., 1999. Т. 10.&lt;/ref&gt;.

Санкт-Петербургтың Хәрби-медицина академияһы профессоры Владимир Сидельников мәғлүмәттәре буйынса, йомғаҡлау мәғлүмәттәрендә СССР территорияһында яраларҙан һәм ауырыуҙарған госпиталдәрҙә вафат булған хәрби хеҙмәткәрҙәр иҫәпкә алынмаған&lt;ref&gt;[http://nw.rian.ru/society/20070215/81524476.html Статистика потерь Советской Армии в Афганистане не включает умерших от ранений в госпиталях в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081023161914/http://nw.rian.ru/society/20070215/81524476.html |date=2008-10-23 }}&lt;/ref&gt;.

Профессор Валентин Рунов&lt;ref&gt;Рунов В. А. Афганская война. Боевые операции. — Яуза, Эксмо, 2008. — С. 92.&lt;/ref&gt; етәкселегендә Генераль штаб офицерҙары үткәргән тикшеренеүҙә һәләк булыусылар һаны, яуҙа үлеүселәр, яраларҙан һәм ауырыуҙан вафат булыусылар, бәхетһеҙ осраҡ ҡорбаны булыусыларҙы ла индереп, 26 мең типкүрһәтелә. Йылдар буйынса улар түбәндәгесә бирелә:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| йыл || яҡынса йәмғеһе || шул иҫәптән офицерҙар
|-
| 1979 йыл ||150-гә тиклем ||15-кә тиклем
|-
| 1980 йыл ||2800 самаһы ||320 самаһы
|-
| 1981 йыл ||2400 самаһы ||300 самаһы
|-
| 1982 йыл ||3650 самаһы ||400 самаһы
|-
| 1983 йыл ||2800 самаһы ||350 самаһы
|-
| 1984 йыл ||4400 ||500-гә тиклем
|-
| 1985 йыл ||3500 самаһы ||380 самаһы
|-
| 1986 йыл ||2500 самаһы ||300-гә тиклем
|-
| 1987 йыл ||2300 самаһы ||280-гә тиклем
|-
| 1988 йыл ||1400 самаһы ||130 самаһы
|-
| 1989 йыл ||100-гә тиклем ||15-кә тиклем
|-
| Йәмғеһе |||26 000 ||2990
|}
Рәсми статистика буйынса, Афғанстан территорияһында хәрби хәрәкәттәр барған ваҡытта 417 кеше әсирлеккә эләгә һәм хәбәрһеҙ юғала (шуларҙың 130-ы совет ғәсәкрҙәре сығарылғанға тиклем азат ителә). 1988 йылғы Женева килешеүендә совет әсирҙәрен азат итеү шарттары теркәлмәй&lt;ref&gt;[http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1234759860 Ю. Рубцов. Уроки «Афгана». СССР проиграл борьбу за афганский народ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160731023853/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1234759860 |date=2016-07-31 }} // информагентство «ЦентрАзия» от 16 февраля 2009 {{V|3|5|2012}}&lt;/ref&gt;. Афғанстандан совет ғәскәрҙәрен сығарғандан һуң совет әсирҙәрен азат итеү тураһында АДР һәм Пакистан хөкүмәттәре аралашлығында дауам итә:

* 1989 йылдың 28 ноябрендә Пакистан территорияһында, Пешавар ҡалаһында СССР вәкилдәренә ике совет һалдаты — Андрей Лопух менән Валерий Прокопчук тапшырыла&lt;ref&gt;Вернулись домой // «Известия», № 334 (22872) от 30 ноября 1989. стр.4&lt;/ref&gt;. Уларға алмашҡа АДР хөкүмәте элек ҡулға алынған 8 боевикты (5 афған, Сәғүд Ғәрәбстанының 2 гражданы, 1 фәләстан) һәм Афғанстан территорияһында ҡулға алынған Пакистандың 25 граджданын иреккә сығара&lt;ref&gt;Двое на родине. Вернутся ли остальные? // «Известия», № 336 (22874) от 2 декабря 1989. стр.7&lt;/ref&gt;.
Әсирлеккә эләгеүселәрҙең яҙмышы төрлөсә: 8 кеше дошман яғына сыға, 21-е илгә ҡайтыуҙан баш тарта, 100-ҙән ашыуы һәләк була&lt;ref&gt;М. Елисеева. Разыскиваются… // «Красная звезда», № 26 (26486) от 14-20 января 2014. стр.11&lt;/ref&gt;.

1983 йылда АҠШ-та рус эмигранттары тырышлығы менән Афғанстандағы Совет әсирҙәрен ҡотҡарыу комитеты ойошторола. Комитет вәкилдәренә афған оппозицияһы менән осрашырға һәм уларҙың ҡайһы берҙәрен, бигерәк тә Көнбайышта ҡалырға теләүселәрҙе (СССР Сит ил эштәре министрлығы мәғлүмәттәре буйынса 30 самаһы кеше) азат итергә күндереү мөмкин була. Шуларҙың өсәүһе, СССР генераль прокуроры, элекке әсирҙәр енәйәти эҙәрлекләүҙәргә думар булмаясаҡ, тигән белдереүенән һуң Советтар Союзына ҡайта&lt;ref&gt;[http://www.bbratstvo.com/magazine/archive/2008/02/213 Александр Окороков. Неизвестные судьбы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120807183520/http://www.bbratstvo.com/magazine/archive/2008/02/213 |date=2012-08-07 }}&lt;/ref&gt;. Совет һалдаттарының үҙҙәре теләп мөжәһиттәр яғына сығыу һәм һуңынан Совет Армияһына ҡаршы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыу осраҡтары ла билдәле&lt;ref&gt;[http://www.newsru.ru/world/20jun2005/partisans.html Советские солдаты-дезертиры, воевавшие на стороне моджахедов, до сих пор скрываются в Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013034/http://newsru.ru/world/20jun2005/partisans.html |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/life/newsid_4180000/4180392.stm В Афганистане живут бывшие советские солдаты]&lt;/ref&gt;.

1992 йылдың мартында хәрби әсирҙәр һәм хәбәрһеҙ юғалыусыларҙың эштәре буйынса Рәсәй-Америка берлектәге комиссияһы ойошторола. Уның эше барышында АҠШ Рәсәйгә Афғанстанда хәбәрһеҙ юғалған 163 Рәсәй гражданы тураһында мәғлүмәт бирә&lt;ref&gt;[http://www.nhat-nam.ru/vietnamwar/poisk4.html Российско-американская совместная комиссия по делам военнопленных и пропавших без вести]&lt;/ref&gt;..

'''Һәләк булған совет генералдары''' һаны матбуғат сараларында дүртәү тип бирелһә, ҡайһы берҙә уларҙы бишәү тиҙәр.
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Исем-шәрифе !! Ғәскәр төрө!! Дәрәжәһе, вазифаһы !! Урыны !!class=&quot;unsortable&quot;|Дата !!class=&quot;unsortable&quot;|Шарттары

|-
|1. Вадим Николаевич Хахалов||Хәрби-һауа көстәре||генерал-майор, Төркөстан Хәрби округының Хәрби-һауа көстәре командующийы урынбаҫары||Луркох тарлауығы||5 сентябрь 1981||Мөжәһиттәр бәреп төшөргән вертолетта һәләк була
|-
|2. Пётр Иванович Шкидченко||Ҡоро ер ғәскәрҙәре||генерал-лейтенант, Афғанстан Оборона министры ҡарамағындағы хәрби хәрәкәттәр идаралығы төркөмө начальнигы||Пактия провинцияһы||19 ғинуар 1982||Бәреп төшөрөлгән вертолетта һәләк була. Үлгәндән һуң [[Рәсәй Федерацияһы]] Геройы исеме бирелә (4.07.2000)
|-
|3. Анатолий Андреевич Драгун||Ҡоро ер ғәскәрҙәре ||генерал-лейтенант, [[СССР]] Ҡораллы Көстәре Генераль штабының идаралыҡ начальнигы||ДРА, Ҡабул-?||10 ғинуар 1984||Афғанстанға командировкаһы ваҡытында кинәттән вафат була
|-
|4. Николай Васильевич Власов||Хәрби-һауа көстәре||генерал-майор, Афғанстан Хәрби Һауа Көстәре командующийы советнигы||АДР, Шинданд провинцияһы||12 ноябрь 1985||МиГ-21 самолетында осҡанда ПРЗК атып төшөрә
|-
|5. Леонид Кириллович Цуканов||Ҡоро ер ғәскәрҙәре||генерал-майор, Афғанстан Хәрби Көстәре артиллерияһы командующийы советнигы||АДР, Ҡабул||2 июнь 1988||Ауырыуҙан вафат була
|}
Киң таралған рәсми мәғлүмәттәр буйынса, техникала юғалтыуҙар 147 танк, 1314 бронялы машиналар (БТР, БМП, БМД, БРДМ-2), 510 инженер машинаһы, 11369 йөк машинаһы һәм бензовоз, 433 артсистема, 118 самолет, 333 вертолет тәшкил итә&lt;ref name=&quot;hro&quot; /&gt; (бында 40-сы армияның ғына вертолеттары иҫәпләнә, сик буйы ғәскәрҙәренең һәм Урта Азия хәрби округының&lt;ref&gt;[http://www.skywar.ru/afghstatloss.html Статистика потерь в Афганистане], см. комментарий к таблице г)&lt;/ref&gt; вертолеттарын иҫәпләмәй). Шул уҡ ваҡытта был һандар- атап әйткәндә авиацияның хәрби һәм хәрби булмаған юғалтыуҙары, самолеттар һәм вертолеттарҙың төрҙәре буйынса юғалтыуҙар һ.б. буйынса бер нисек тә аныҡланмай. Бында шуны ла билдәләп китергә кәрәк, 40-сы армияның ҡоралланыу буйынса командующийҙың элекке урынбаҫары генерал-лейтенант В. С. Королев техника юғалтыуҙары буйынса икенсерәк, күберәк һандар килтерә. Уның мәғлүмәттәре буйынса, 1980—1989 йылдарҙа совет ғәскәрҙәре 285 танкыһын, 2530 берәмек БТР, БРДМ, БМП, БДМ-ын юғалта (һандар түңәрәкләнеп алынды)&lt;ref&gt;В. С. Королёв. Техническое обеспечение ОКСВ при подготовке и выводе войск из Афганистана. // Техника и вооружение. — 2007. — № 7. — С. 11.&lt;/ref&gt;.

==== СССР-ҙың сығымдары ====
[[Файл:Воин-интернационалист СССР гос.нагр.знак.jpg|thumb|170px|«СССР-ҙың яугир-интернационалисы» билдәһе]]
Ҡабул хөкүмәтенә ярҙамға СССР хөкүмәте бюджетынан йыл һайын 800 миллион АҠШ доллары &lt;ref name=&quot;start&quot;&gt;[http://www.start.crimea.ua/news/news_print.php?news_id=99504 Живите без войны, ребята] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111173459/http://www.start.crimea.ua/news/news_print.php?news_id=99504 |date=2012-01-11 }} источник: Крым.ру&lt;/ref&gt;, 40-сы армияны тотоуға һәм хәрби хәрәкәттәр алып барыуға йылына 3 миллиондан 8,2 миллионғаса АҠШ доллары тотонола&lt;ref name=&quot;start&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Spencer C. Tucker. The Encyclopedia of Middle East Wars. ABC-CLIO, 2010, с. 26.&lt;/ref&gt;. СССР Министрҙар советы Рәйесе Н. Рыжков төрлө министерство һәм ведомстволар белгестәре менән берлектә Советтар Союзы өсөн был һуғыштың күпмегә төшөүен иҫәпләү өсөн иҡтисадсылар төркөмөн ойоштора. Был комиссияның эш һөҙөмтәләре билдәле. Генерал Борис Громовтың фекеренсә, «Күрәһең, хатта тулы булмаған статистика ла иҫ киткес булғандыр, хатта уны халыҡҡа еткерегә лә йөрьәт итмәнеләр. Әлеге ваҡытта бер кем дә Советтар Союзының Афған революцияһын тотоуға киткән сығымдарын аныҡ әйтә алмайҙыр»&lt;ref&gt;[http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/history/more.htm?id=10949893@cmsArticle Борис Громов. Ограниченный контингент людей чести и долга] {{V|19|5|2012}}&lt;/ref&gt;.

=== Башҡа дәүләттәрҙең юғалтыуҙары ===
Пакистан Хәрби-һауа көстәре һауа һуғышында бер самолетын юғалта. Шулай уҡ Пакистан властары мәғлүмәте буйынса, 1987 йылдың тәүге дүрт айында афған авиацияһының Пакистан территорияһына һөжүме һөҙөмтәһендә 300-ҙән ашыу ябай халыҡ һәләк була&lt;ref&gt;Steven Weisman. [http://www.nytimes.com/1987/05/02/world/afghans-down-a-pakistani-f-16-saying-fighter-jet-crossed-border.html?pagewanted=1 AFGHANS DOWN A PAKISTANI F-16, SAYING FIGHTER JET CROSSED BORDER] // «The New York Times»&lt;/ref&gt;.
Иран Хәрби-һауа көстәре һауа һуғышында ике хәрби вертолетын юғалта&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=53&amp;Itemid=47|title=Soviet Air-to-Air Victories of the Cold War|publisher=|accessdate=October 2, 2014}}&lt;/ref&gt;.

== Афған мөжәһиттәренә сит илдәрҙең ярҙамы ==
Һуғыш осоронда АҠШ һәм Бөйөк Британия СССР-ға ҡаршы «Фарадей» атамаһы аҫтында йәшерен операцияһы алып бара. Был эш ошо илдәрҙең Оборона министрлыҡтары етәкелегендә Британияның SAS махсус подразделениеһы һәм АҠШ ОМ-ның разведка идаралығы хеҙмәткәрҙәре тарафынан тормошҡа ашырыла. Операцияның маҡсаты күнекмә лагерҙары ойоштороу (шул иҫәптән Пакистан һәм Шотландия территорияларында ла); Кандагар — Баграм — Ҡабул райондарында разведка үткәреү өсөн махсус тәғәйенләнештәге частарҙан Америка һәм британ диверсанттарын ебәреү; ҡорал, боеприпастар, мина-шартлатыу средстволары индереүҙе ойоштороу; афған мөжәһиттәренә диверсия эшмәкәрлеге тактикаһы буйынса инструктаж&lt;ref&gt;Об участии западных спецслужб в войне в Афганистане // «Зарубежное военное обозрение», № 8 (653), 2001, стр. 63&lt;/ref&gt; үткәреү була.

«The New York Times» Америка гәзите хәбәр итеүенсә, 1982 йылдың декабрендә АҠШ ЦРУ-һы АҠШ хөкүмәтенән мөжәһиттәрҙе ауыр ҡоралланыу, шул иҫәптән атҡандан һуң кире типмәүсе ҡоралдар, миномёттар һәм танкыларға ҡаршы гранатометтар&lt;ref name=&quot;autogenerated8&quot;&gt;США уже не скрывают // «Известия», № 126 (20472) от 6 мая 1983. стр.1&lt;/ref&gt; менән тәьмин итеү тураһында күрһәтмә ала. Афғанстанда совет ғәсәкрҙәренә ҡаршы йыһат иғлан ителә. Һуғышҡа күп һанлы ғәрәп ялланып һуғышыусылары ла ҡушыла[108]. Ярҙам халыҡ-ара ислам ойошмалары аша инә. Улар иҫәбендә 1984 йылда Пешавар ҡалаһында (Пакистан) Абдулла Аззам һәм Усама бен Ладен тарафынан ойошторолған «Мактаб-аль-Хидамат»[109] айырым урын биләй. Мәғлүмәт-психологик һуғышын алып барыу һәм пропаганда өсөн Пакистан территорияһында, Пакистан-афған сигенән алыҫ түгел &quot;Азат Ҡабул радиоһы&quot;ның&lt;ref&gt;Об участии западных спецслужб в войне в Афганистане // «Зарубежное военное обозрение», № 8 (653), 2001, стр. 63&lt;/ref&gt;. 11 радиотапшырғысы ҡуйыла. Бынан тыш, Пакистан хөкүмәте ярҙамы менән Пакистан территорияһында: 
* «Эйдженси Афган Пресс» мәғлүмәт агентлығы ойошторола. Уның директоры -Пакистан гражданины Мөхтәр Хәсән, Шабир Хуссейн, Әхтәр Рашид, А. Х. Ризви һ.б. Пакистан журналистары хеҙмәткәрҙәр була.
* «Афғанстан документтар үҙәге»&lt;ref&gt;Л. Басик, В. Кротов. Дезинформаторы // «Известия», № 125 (20471) от 5 мая 1983. стр.5&lt;/ref&gt;.

1985 йылда Америка сенаторы Гордон Хамфри инициативаһы буйынса Мюнхенда АҠШ хөкүмәте структуралары тарафынан финансланған «Азат Афғанстан» радиостанцияһы ойошторола. Тәүҙә ул аҙнаһына 6 сәғәт дари телендә бара; 1987 йылдың сентябренән эфир ваҡытын ике тапҡырға арттырып, аҙнаһына 6 сәғәт пушту телендә лә эшләй башлай&lt;ref&gt;Ю. Штыканов. Двойная клевета // «Известия», 248 (22055) от 5 сентября 1987. стр.4&lt;/ref&gt;.

1983 йыл башында, Афғанстан территорияһында операцияның бер-нисә ҡатнашыусыһын ҡулға алғандан һуң, Афғанстанға ЦРУ ойошторған ҡорал индереү каналы мәғлүм була: Бөйөк Британия территорияһында ойошторолған «Интерармз компани оф Манчестер» фирмаһы Манчестерҙан Карачиға, артабан Пакистан-афған сигендәге Пешеварҙағы һәм Парачинарҙағы&lt;ref name=&quot;autogenerated8&quot;/&gt; йөк тейәп ебәреү пункттарына ҡорал һәм хәрби припастар оҙатыу менән шөғөлләнә.

1983 йылдың 5 майында АҠШ Дәүләт департаменты вәкиле мөжәһиттәргә ярҙам күрһәтелеүен рәсми таный&lt;ref name=&quot;autogenerated8&quot;/&gt;.
1983 йылдың 16 сентябрендә Афғанстан хөкүмәте Ҡабулдағы АҠШ вәкиллегенең ике хеҙмәткәрен: вәкиллектең икенсе секретары Тэрнер Хейг Джефферсонды һәм атташе Блэкборн Роберт Кинлиҙы&lt;ref name=&quot;autogenerated8&quot; /&gt; дипломат статусына тап килмәгән эшмәкәрлегенә бәйле «нон грант» персонаһы тип иғлан итә. Матбуғат конференцияһында американдарҙың Афғанстан һәм Пакистан граждандары ҡатнашлығында разведка мәғлүмәттәре йыйыуға, хөкүмәткә ҡаршы эшмәкәрлек алып барыусыларҙы финанслауҙа һәм хөкүмәткә ҡаршы листовкалар таратыуҙа ҡатнашлығы булыуына дәлилләүсе материалдар күрһәтелә&lt;ref name=&quot;autogenerated8&quot; /&gt;.

1986 йылдың июнендә АҠШ армияһының махсус тәғәйенләнештәге ғәскәрҙәренең отставкалағы подполковнигы Джеймс «Бо» Грайд афған мөжәһиттәре төркөмөн АҠШ-та, Невада штатында уҡытыуҙы ойоштора. «Махсус хәрби әҙерлек» программаһы бер ай дауам итә һәм разведка алып барыуға, шартлатыу эшенә һәм элемтә средстволарын, төнөн күрһәтеүсе приборҙарҙы ҡулланырға өйрәтеүҙе үҙ эсенә ала&lt;ref&gt;В. Кикило. США: готовят душманов на своей территории // «Известия», № 231 (22038) от 19 августа 1987. стр.1&lt;/ref&gt;.

АҠШ оборона министрлығы эксперттары мәғлүмәттәре буйынса, АҠШ ЦРУ-һы мөжәһиттәрҙе 1000 «Стингер» ракетаһы менән тәьмин итә, шул иҫәптән афған һуғышы барышында 350 самаһы файҙаланыла. Һуғыш тамамланғас, АҠШ конгресы ПЗРК һәм ракеталарға түләп алыуға 65 миллион доллар бүлә, уларҙың күпмелер өлөшө алына, әммә 400 «Стингер» Афғанстанда ҡала[115].

1981 йылдың башында Американың «Солдат удачи» («Soldier of Fortune») журналы мөжәһиттәрҙең лидерҙары менән интервьюлар серияһын баҫтырып сығара, унда улар «бөтөн донъя ирекмәндәрен» үҙәренә ҡушылырға саҡыра. Был журналдарҙа һуғышта ҡатнашырға теләүселәр өсөн адрестар һәм бәйләнештәр бирелгән «шәхси иғландар» ҙа донъя күрә. Һуңынан, АДР-ҙың Именлек хеҙмәте органдары, 1981 йылдың ғинуары һуңында Афғанстанда Лихтенштейнда теркәлгән «Monte Franco Scandinabia Est.» фирмаһының филиалы асылыуын һәм уның аша Пакистанға АҠШ-тан һәм Бөйөк Британиянан мөжәһиттәрҙе хәрби әҙерләүҙә туранан-тура ҡатнашҡан кәм тигәндә 5 инструкторҙың килеүен белдерә&lt;ref&gt;Афганистан // «Зарубежное военное обозрение», № 5, 1994. стр.61&lt;/ref&gt;. Афған һуғышы барышында АДР территорияһында НАТО һәм Пакистан илдәренең граждандары булыуы, уларҙың хөкүмәткә ҡаршы көстәр хәрәкәтендә ҡатнашыуы (шул иҫәптән хөкүмәт армияһына һәм совет ғәсәкрҙәренә ҡаршы хәрби хәрәкәттәрҙә турана-тура ҡатнашыуы) осраҡтары теркәлә. Уларҙың ҡайһы берҙәре ҡулға алына:

Һуғыштың башланған осоронда Мысырҙан Зия эд-дин Махмуд[117] ҡулға алына;
* 1980 йылдың 25 мартында Гераттан төньяҡ-көнбайышҡа 1,086 бейеклегендә 27 боевиктан торған төркөм ҡыйратыла (24-е үлтерелә, 3-һө әсирлеккә алына). Әсирҙәрҙең береһе сит ил гражданины Махди Бахрам Али Наджад була&lt;ref&gt;''В. Ф. Изгаршев.'' По долгу интернационалистов (из афганского дневника военного журналиста). — М., Воениздат, 1981. — с. 16&lt;/ref&gt;;
* Бер ни тиклем һуңыраҡ Иран гражданы Мохсен Резаи ҡулға алына. Матбуғат конференцияһында ул, Иран территорияһында Кахреманшаре мосолман үҙәгендә вербовкаланыуы, унан Мешхед ҡалаһына килеүе, Пакистан территорияһында Кветта әҙерлек үткәндән һуң «джамаате исламие» отряды составында Ҡабул һәм Гератты&lt;ref&gt;''В. Ф. Изгаршев.'' По долгу интернационалистов (из афганского дневника военного журналиста). — М., Воениздат, 1981. — с. 20&lt;/ref&gt; ҡорал менән тәьмин итеүе хаҡында белдерә.
* 1981 йылда Мехтарлама район үҙәгендә Афған армияһы һалдаттары афған милли кейемендә булған, «джамаате исламие» төркөмө оҙатыусыһы менән бергә Пакистан менән Афғанстан сиген рөхсәтһеҙ үткән Франция гражданины Жан-Поль Сильвты (Француз армияһының парашют-десант частарының элекке хәрби хеҙмәткәре) ҡулға ала. Ж.-П. Сильв сикте рөхсәтһеҙ үткәне өсөн 5 йылға иркенән мәхрүм ителә, әммә 9 айҙан һуң иреккә сығарыла&lt;ref&gt;М. Ростарчук. Пошел по шерсть… (о том, как не состоялась сенсация) // «Известия», № 17 (19998) от 17.01.1982. стр.5&lt;/ref&gt;.
* 1982 йылдың авгусы һуңында Афғанстан территорияһында Кветтағы хәрби-десант училищеһын тамалаусы, Лахорҙағы[121] курстарҙа өҫтәмә рәүештә тел, илде өйрәнеү һәм махсус әҙерлек буйынса белем алған Пакистан армияһы офицеры Саид Мөхәммәт Али ҡулға алына. Али Пакистандан Афғанстандың Нимруз провинцияһында хәрәкәт иткән Алауддин отрядын тәьмин итеү менән шөғөлләнгән. Ҡабулдағы матбуғат конференцияһында ул шулай уҡ АДР хәрби ҡеүәте, ҡоралланыуы, афған армияһы частарының дислокацияһы тураһында разведка мәғлүмәте йыйыу бурысын да үтәүен белдерә. Шул уҡ сарала АДР Сит ил эштәре министрлығы вәкилдәре Пакистан территорияһында диверсанттар һәм террорсылар әҙерләү буйынса 80 үҙәк, мәктәп һәм лагерь эшләүен белдерә&lt;ref&gt;''А. Ахмедзянов.'' Ставка на наёмников. // «Известия», № 278 (20259) от 05.10.1982. стр. 5&lt;/ref&gt;.
* 1983 йылдың июлендә Параван провинцияһының Баграм өйәҙендә мөжәһиттәрҙең бер төркөмөн ҡыйратҡандан һуң, һуғыш урынында Бөйөк Британия гражданины Стюарт Боудмен (Stuart Bodman) исеменә документтары, шулай уҡ уның совет һәм афған ғәскәрҙәренең дислокацияһы&lt;ref&gt;''А. Асеевский.'' ЦРУ: шпионаж, терроризм, зловещие планы. — М., Политиздат, 1985. — с. 265—266&lt;/ref&gt; тураһында мәғлүмәттәр тупланған документтары, ҡағыҙҙары һәм фотоматериалдары булған Европа кешеһенең мәйете табыла. Бер ни тиклем һуңыраҡ, «Санди таймс» инглиз гәзите үҙенең тикшеренеүен үткәреп[124], ысын Стюарт Боудмендың иҫәнлеген, Бөйөк Британияла йәшәүен һәм кладовщик булып эшләүен асыҡлай&lt;ref&gt;см. «The Sunday Times» от 9 и 16 октября 1983&lt;/ref&gt;.
* 1984 йыл башында АДР Сит ил эштәре министрлығы 1983 йылдың декабрендә ил территорияһында француз гражданины «хөкүмәткә ҡаршы емереү эштәрендә туранан-тура ҡатнашҡан»&lt;ref&gt;Путём диверсий и провокаций // «Известия», № 18 (20729) от 18 января 1984. стр. 4&lt;/ref&gt; Филипа Огайяра (Phillippe Agouyarde) ҡулға алыныуға бәйле Францияға протест ебәрә.
1984 йылдың октябрендә Ҡабулда матбуғат конференцияһында сит ил журналистар алдына Афғанстан территорияһында тотолған Пакистан армияһы капитаны Зульфикар Хайдар (Zulficar Khaider)&lt;ref&gt;А. Иванов. В позорной роли. Пакистан принимает активное участие в необъявленной войне против против Афганистана // «Красная звезда», № 273 (18560) от 28 ноября 1984. стр. 3&lt;/ref&gt; баҫа.
* 1985 йылдың ғинуарында Нангархар провинцияһында Пакистан хәрби разведкаһы хеҙмәткәре, Пешаварҙағы разведка үҙәген тамамлаусы һәм 9 айлыҡ әҙерлек үткәндән һуң үҙәкте тамамлаусы ике кеше менән Афғанстанға сығарылған Джамиль ҡулға алына. Ул афған армияһы подразделениеларының ҡоралланыуы, һаны һәм дислокацияһы тураһында мәғлүмәт йыйыу менән шөғөлләнә&lt;ref&gt;[Афганистан] Признания диверсанта // «Известия», № 20 (21097) от 20 января 1985. стр. 4&lt;/ref&gt;.
* 1985 йылдың 19-нан 20-һенә ҡараған төндә Кандагар провинцияһының Шаһваликот өйәҙендә бер нисә джиптан торған мөжәһиттәр колоннаһы спецназ боҫҡонона эләгә һәм тар-мар ителә. Тикшереү ваҡытында машиналарҙың береһендә АҠШ гражданины Чарльз Торнтондың мәйете, уның мөжәһиттәр менән бәйләнешен раҫлаусы документтар, ҡағыҙҙар һәм фотоматериалдар табыла[129][130].
* 1985 йылдың 23 февралендә Барикот районында Пакистан армияһының 400 самаһы кешенән торған подразделениеһы АДР армияһы подразделениеһын утҡа тота, афған хәрби хеҙмәткәрҙәренең 5-е һәләк була, 4-е яралана&lt;ref&gt;[Афганистан] Решительное осуждение // «Известия», № 62 (21139) от 3 марта 1985. стр. 4&lt;/ref&gt;.
* 1986 йылдың апрелендә Кандагар районында хөкүмәткә ҡаршы көрәшеүҙәрен туҡтатырға ҡарар иткән боевиктар төркөмө тарафынан АДР-ның именлек хеҙмәте органдарына ГФР хәрби контрразведкаһы агенты, сығышы менән Төркиәнән булған Осман Демир тапшырыла. Ул 1983 йылдан ГФР гражданины булыуын, 1986 йылдың мартынан Пакистан территорияһынан Афғанстанға ебәрелгәнгә тиклем шымсы полицейский булыуын белдерә&lt;ref&gt;''Д. Мещанинов.'' Вмешательство продолжается // «Известия», № 364 (22171) от 30 декабря 1987. стр. 1,4&lt;/ref&gt;..
1987 йылдың ноябрендә Фарьяб провинцияһында хөкүмәткә ҡаршы көрәшеүҙәрен туҡтатырға ҡарар иткән боевиктар төркөмө АДР-ның Именлек хеҙмәте органдарына үҙҙәренең отрядында булған һәм разведка мәғлүмәте йыйыу менән шөғөлләнгән Франция гражданины Ален Гийоны тапшыра&lt;ref&gt;''Д. Мещанинов.'' С чёрного хода… // «Известия», № 333 (22140) от 29 ноября 1987. стр. 5&lt;/ref&gt;.
* 1987 йылдың декабрендә Хоста районында Афғанстандың хөкүмәт армияһы менән дошмандар алышы барышында бер европалы үлтерелә, әсирлеккә алынған боевиктар уны «Американың хәрби инструкторы» булараҡ таный. Пентагон вәкиле уның Американың хәрби советнигы булыуы тураһындағы мәғлүмәтте кире ҡаға; АҠШ дәүләт департаментының рәсми вәкиле Ф. Оукли, һәләк булыусы АҠШ гражданины булыуы мөмкин, әммә Американың хәрби советнигы түгел — Афғанстан территорияһында ул «үҙ аллы, шәхси кеше булараҡ йөрөгән», тип белдерә[134].
* Бынан тыш, Афғанстан территорияһында Turgit Uzala исемле Төркиә һәм Abdus Ali&lt;ref name=&quot;autogenerated9&quot; /&gt; исемле Мысыр гражданы ҡулға алыныуы тураһында иҫкә алыуҙар бар.

Дөйөм алғанда, контрразведканың тырышлығы һөҙөмтәһендә, АҠШ-тың, Пакистандың, Францияның һәм башҡа илдәрҙең махсус хеҙмәттәренең 44 агенты асыҡлана.

Афғанстандағы совет ғәскәрҙәренә ҡаршы пропаганда алып барыу менән Халыҡ-хеҙмәт союзы, ОУН, «Халыҡтарҙың большевиктарға ҡаршы блогы» һәм башҡа ойошмалар шөғөлләнә. Францияла Красная звезда гәзитенең ялған һаны миллион тираж менән баҫыла һәм һуңынан Афғанстанда таратыла. Мөжәһиттәрҙең ҡайһы бер отрядтары Ирандан -атап әйткәндә, Герат районында хәрәкәт иткән «һыңар ҡуллы Кари» («Кяри-якдаста») отрядынан һәм Мешхедтың тирә-йүнендә хәрәкәт иткән Туран Исмаил отрядынан ярҙам ала&lt;ref&gt;''А. Ахмедзянов.'' Страж революции // «Известия», № 147 (20493) от 27 мая 1983. стр. 4&lt;/ref&gt;.

== Хәрби енәйәттәр ==
Совет хәрби хеҙмәткәрҙәрен совет хәрби трибуналдары афғандарҙы үлтергән, афған ҡатын-ҡыҙҙарын көсләгән өсөн төрлө язаға, шул иҫәптән үлем язаһына ла хөкөм итеү осраҡтары була&lt;ref&gt;[http://afgan-war-soldiers.narod.ru/crime-098.html История одного ЧП]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot;&gt;[http://blog.zaotechestvo.ru/2010/01/16/%d0%b2%d0%be%d0%b5%d0%bd%d0%bd%d1%8b%d0%b9-%d1%81%d0%bb%d0%b5%d0%b4%d0%be%d0%b2%d0%b0%d1%82%d0%b5%d0%bb%d1%8c-%d1%83-%d0%b2%d0%be%d0%b9%d0%bd%d1%8b-%d0%b2%d0%be%d0%be%d0%b1%d1%89%d0%b5-%d0%bd%d0%b5/#more-301 Военный следователь. У войны вообще нет лица]&lt;/ref&gt;.

1989 йылдың ноябрендә СССР Юғары Советы Афғанстанда совет хәрби хеҙмәткәрҙәре ҡылған барлыҡ енәйәттәр буйынса ла амнистия иғлан итә&lt;ref&gt;[http://lawru.info/base19/part1/d19ru1470.htm Постановление ВС СССР от 28 ноября 1989 г. N 842-1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103094248/http://lawru.info/base19/part1/d19ru1470.htm |date=2012-11-03 }}&lt;/ref&gt;.

Хәрби прокуратура мәғлүмәттәре буйынса, 1979 йылдың декабренән 1989 йылдың февраленә тиклем АДР-да 40-сы армия составынан 4307 кеше енәйәти яуаплылыҡҡа тарттырыла. СССР Юғары Советының ҡарары көсөнә ингәндә 420 элекке яугир-интернацилоналист иректән мәхрүм итеү урындарында була&lt;ref&gt;{{cite web|date=13 февраля 2004|url=http://nvo.ng.ru/wars/2004-02-13/7_afgan.html|title=Прокляты и забыты?|publisher=[[Независимая газета]]|accessdate=2012-11-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CIVTYjKI|archivedate=2012-11-19}}&lt;/ref&gt;..

АҠШ властарының 1982 йылдың мартында совет ғәскәрҙәре тарафынан Афғанстанда химик ҡорал ҡулланыуы тураһындғы белдереүе&lt;ref&gt;Mauroni A. America’s Struggle with Chemical-biological Warfare. Р. 82.&lt;/ref&gt;, так и не были документально подтверждены&lt;ref&gt;См. по теме дискуссию: Гай Д., Снегирев В. Вторжение. Неизвестные страницы необъявленной войны. С. 185—187.&lt;/ref&gt; документтар менән раҫланмай.

Афған мөжәһиттәре ҡулға алынған совет хәрби хеҙмәткәрҙәрен&lt;ref name=&quot;autogenerated5&quot; /&gt; һәм НДПА активистарын язалай, үлтерә.

== Совет киң матбуғат сараларының һуғышты яҡтыртыуы һәм совет йәмғиәтенең мөнәсәбәте ==
Һуғышҡа ҡаршы совет диссиденттары сығыш яһай. 1980 йылда академик А. Д. Сахаров асыҡтан-асыҡ һуғышҡа ҡаршы белдереүе өсөн һөргөнгә оҙатыла.

1987 йылға тиклем һәләк булыусыларҙың мәйеттәре һалынған цинк табуттарҙы ярым йәшерен рәүештә ерләйҙәр, ә урынлаштырылған һәйкәлдәргә һалдаттың Афғанстанда һәләк булыуы&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;[http://his.1september.ru/articlef.php?ID=199904303 Сенявская Е.Войны ХХ столетия: социальная роль, идеология, психология] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204063815/http://his.1september.ru/articlef.php?ID=199904303 |date=2013-12-04 }}&lt;/ref&gt; тураһында мәғлүмәт яҙыу тыйыла.

Совет киң мәғлүмәт сараларына башта бары тик бер взвод ҡатнашлығындағы хәрби хәрәкәттәрҙе яҡтыртырға, бары тик рядовойҙарҙың ғына фамилияларын атарға, ә һәләк булыусылар тураһында — берәм-бөртөк осраҡта ғына яҙырға рөхсәт ителә. 1985 йылдың 19 июнендә В.Варенников менән В. Кирпиченко ҡултамғаһы аҫтында «АДР территорияһында совет ғәсәкрҙәренең сикләнгән контингентының хәрәкәттәренә ҡағылышлы, асыҡтан-асыҡ нәешр итергә рөхсәт ителгән мәғлүмәттәр исемлеге» донъя күрә.

1989 йылға тиклем «яугир-интернационалистарҙың» образын ҡаһарманлаштырыу өҫтөнлөк итә һәм һуғыштың үҙен үк ыңғай яҡтан күҙалларға тырышыу бара. Асыҡлыҡ сәйәсәтенә бәйле совет матбуғатында был һуғышта советтарҙың ҡатнашыуын тәнҡитләгән мәҡәләләр күренә башлай&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot; /&gt;. 1989 йылдың декабрендә СССР Халыҡ депутаттарының икенсе съезында Афғанстанға совет ғәсәкәрҙәрен индереү тураһында ҡарар ҡабул итеүҙе сәйәси баһалау тураһында ҡарар ҡабул ителә. Унда Афғанстанға инеү сәйәси һәм әхлаҡи ғәйепләүгә хаҡлы булыуы тураһында билдәләнә&lt;ref&gt;[http://magazines.russ.ru/nlo/2007/84/pr2.html Пролог. События конца 1989 года]&lt;/ref&gt;.

1989 йылдың декабрендә үткәрелгән социологик һорау алыу мәғлүмәттәре буйынса (унда 15 мең самаһы кеше ҡатнаша, шуларҙың яртыһы — Афғанды үтеүеселәр), «афғандарҙың» 35 проценты һәм һуғышта булмаған респонденттарҙың 10 проценты совет хәрбиҙәренең сик буйындағы илгә инеүен «интернациональ бурыс» үтәү, тип баһалай. Уны «Интернациональ бурыс төшөнсәһен дискредитациялау» тип «афғандарҙың» 19 проценты һәм башҡаларҙың 30 проценты белдерә. 17 процент «афған» һәм 46 процент башҡа респонденттар «беҙҙең ғәрлек» тип баһалаһа, 17 процент «афған» һәм башҡа яуап биреүселәрҙең 6 проценты «Ғорурланам!», тип белдерә.
1991 йылда СССР тарҡалғандан, социаль-иҡтисади система алышынғандан һуң килеп тыуған иҡтисади көрсөк һөҙөмтәһендә тамамланған һуғышҡа ҡыҙыҡһыныу яйлап кәмей&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot; /&gt;. 1992 йылдың апрелендә советтарҙың ярҙамы туҡталыуы арҡаһында Мөхәммәт Наджибулла режимы ҡолатыла һәм Афғанстанда Граждандар һуғышының яңы этабы башлана — хәҙер инде унда еңеү яулаған мөжәһиттәр төркөмдәре үҙ-ара һуғыша.

== «Афған синдромы» ==
1979 йылдың 25 декабренән 1989 йылдың 15 февраленә тиклем Афғанстан территорияһындағы ғәскәрҙәрҙә 620 мең кеше хәрби хеҙмәт үтә, шул иҫәптән Совет Армияһы частарында — 525 мең, СССР КГБ-һының сик буйы ғәскәрҙәрендә һәм башҡа частарында — 90 мең, СССР Эске эштәр министрлығының эске ғәскәрҙәрендә — 5 мең. Бынан тыш, совет ғәскәрҙәрендә эшсе һәм хеҙмәткәр вазифаларында 21 мең кеше иҫәпләнә. Совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингент составындағы һаны 80 меңдән 104 мең хәрби хеҙмәткәр һәм 5 — 7 мең эшсе һәм хеҙмәткәр (ялланған хеҙмәткәр) була. Башҡа сығанаҡтар Афған аша миллион самаһы кеше үткән, тип белдерә&lt;ref&gt;[http://www.redstar.ru/2011/09/14_09/4_02.html «Красная звезда», 14.09.2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112043500/http://www.redstar.ru/2011/09/14_09/4_02.html |date=2012-01-12 }} [http://nvo.ng.ru/wars/2004-02-13/7_afgan.html «НВО»]&lt;/ref&gt;.
Цензура сәйәсәте арҡаһында һуғыш башында Афғанстанға ебәрелгән һалдаттар һәм кесе офицерҙар унда нимә булғанын да — хәрби хәрәкәттәр, һәләк булыусылар, яралылар хаҡында бер нәмә лә белмәй.
{{начало цитаты}}Бары тик бик һирәктәр генә алда нимә көткәнен аныҡ күҙаллай. Ҡаһарманлыҡ, һуғыш, үҙеңде «ысын ир-егет» итеп күрһәтеү теләге лә була. «Әгәр йәш егетәр эргәһендә өлкәнерәк берәйһе булһа, был файҙаға ғына булыр ине, — тип иҫләй батальон командиры М. М. Пашкевич. — Ул ваҡытта йәшлек ынтылышы һәм энергияһы тормош аҡылы һәм тыныслыҡ менән компенсацияланыр ине. Әммә һалдатҡа — 18-20, взвод командирына — 21-23, рота командирына — 23-25, ә батальон командирына иң яҡшы осраҡта 30-33 йәш. Барыһы ла йәш, барыһы ла ҡаһарманлыҡ һәм дан көҫәй. Һәм был кешелек сифаттары ҡайһы бер ваҡытта юғалтыуҙарға ла килтерҙе» {{конец цитаты|источник=&lt;ref&gt;[http://militera.lib.ru/research/senyavskaya1/07.html Сенявская Е. С. Психология войны в XX веке: исторический опыт России. — М.: РОССПЭН, 1999]&lt;/ref&gt;}}.
Һалдаттар афған халҡына ышанмай. Совет спецназы тәжрибәһе күрһәтеүенсә, әгәр ниндәйҙер операция барышында ҡулға алынған афғанды иреккә ебәрһәң, ул, ғәҙәттә, партизан отряды менән килә. Спецназдың күпселеге афған халҡы теге йәки был дәрәжәлә мөжәһиттәргә ярҙам итте, тип иҫәпләй. Шундай миҫал да килтерелә. Спецназ еңелеү кисергән бер алыштан һуң, эргәләге ҡышлаҡтың ҡарттары һәм үҫмерҙәре тирә-яҡты ентекләп ҡарап сығып, яралы спецназсыларҙы тәпке һәм көрәктәр менән бәргеләп үлтереп ҡуялар. Урындағы халыҡ совет һалдаттарына ялған мәғлүмәт бирә, уларҙы боҫҡонға индерә&lt;ref&gt;Чикишев А. В. Спецназ в Афганистане. — М.: Олма-Пресс, 2004. — С. 275—278.&lt;/ref&gt;. Афғанстанда совет частарындағы тәртип кимәле бик йыш түбән була. Уларҙа «олатайлыҡ» сәскә ата. Күп һалдаттар һәм офицерҙар алкоголь һәм наркотик ҡуллана&lt;ref&gt;[http://afganistana.net/cms/top-secret.php Секреты войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111119025438/http://afganistana.net/cms/top-secret.php |date=2011-11-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nasledie.ru/voenpol/14_14/article.php?art=9 ''А.Васильев, В. Сальников, С. Степашин''. Наркотизм в Вооружённых Силах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110123145601/http://www.nasledie.ru/voenpol/14_14/article.php?art=9 |date=2011-01-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/12/091225_tajik_afghan.shtml А.Саркорова. Таджики в афганской войне: неожиданный марш-бросок]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.proza.ru/2010/11/26/808 Афганская тема]&lt;/ref&gt;. Элекке спецназ офицеры Алексей Чикишев раҫлауынса, айырым роталарҙа һәм батареяларҙа рядовой составтың 90 проценты чарас (гашиштың бер төрө) тарта&lt;ref&gt;Чикишев А. В. Спецназ в Афганистане. — М.: Олма-Пресс, 2004. — С. 304.&lt;/ref&gt;.

Төрлө сәйәси көстәр йәш ветерандарҙы халыҡтың социаль актив ҡатламы булараҡ, үҙ мәнфәғәтендә файҙаланырға тырыша. Дошманлашыусы яҡтар барлыҡ милләт-ара низағтарҙа үҙ сафтарына боевиктарҙы вербовкаларға тырыша. Уларҙың күптәре ойошҡан енәйәти төркөмдәргә инә.

1989 йылдың ноябренә ҡарата, афған һуғышының 3700 ветераны иректән мәхрүм итеү урындарында була, «афғандарҙың» ғаиләләрендә киҫкен ғаилә низағтары һәм айырылышыуҙар 75 процентҡа етә; ветерандарҙың 2/3 өлөшө эше менән ҡәнәғәтһеҙлек белдерә һәм килеп тыуған низағтар арҡаһында эш урынын йыш алмаштыра, студент-«афғандар» ҙың 90 процентының академик бурысы була йәки улар насар өлгәшә, 60 проценты алкоголизм һәм наркоманиянан интегә. 1989 йылда «афғандарҙың» кәйефен уларҙың бер вәкиленең &quot;Комсомольская правда&quot;ла баҫылып сыҡҡан түбәндәге хат асыҡ сағылдыра:
{{начало цитаты}} «Беләһегеҙме, әгәр хәҙер Союз буйынса : „Теләүселәр! Кире Афғанға!“- тигән оран ташлаһалар, мин китер инем… Бында йәшәп ошо бөтөн бысраҡлыҡты, кабинет ҡомаҡтарының май баҫҡан йөҙҙәрен, кешеләрҙең уҫаллығын, бөтөн нәмәне күрә алмауын, бер кемгә лә кәрәкмәгән лозунгыларҙы күргәнсе, кире китер инем! Унда барыһы ла ябай ғына»
{{конец цитаты}}.
1990 йылдар башында уҙғарылған тест тикшереүе афған һуғышында ҡатнашыусыларҙың кәм тигәндә 35-40 проценты профессиональ психологтар ярҙамына мохтаж булыуын күрһәтә&lt;ref&gt;[http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1234759860 Ю. Рубцов. Уроки «Афгана». СССР проиграл борьбу за афганский народ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160731023853/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1234759860 |date=2016-07-31 }}&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
Элекке Советтар Союзының күпселек ҡалаларында [[Вильнюс]]та, [[Киев]]та, [[Одесса]]ла, Ульяновскиҙа, Нежинда, Запорожьела, Хабаровскиҙа, Краснотурьинскта, Пермдә, Орелда, Екатеринбургта&lt;ref&gt;[http://www.afisha.ru/ekaterinburg/other/996/ «Чёрный тюльпан»]&lt;/ref&gt;, Норильскиҙа, Вологдала, Тирасполдә, Сыктывкарҙа, Волгоградта, Читала һ.б. афған яугирҙарына һәйкәлдәр бар.
&lt;center&gt;&lt;gallery perrow=&quot;4&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot; caption=&quot;Һуғышта ҡатнашыусы яугирҙарға һәйкәлдәр&quot;&gt;
Файл:Minsk.Ostrov Slez.JPG|Йәш уртауы — афған һуғышы яугирҙарына һәйкәл,  [[Минск]]
Файл:RIAN archive 746401 Laying wreaths to Afghan war veterans.jpg|Һәләк булған яугир-интернационалистарға обелиск, &lt;br /&gt; Красногорск
Файл:Герои-Афганцы-Тольятти.jpg|Афған һуғышында һәләк булыусыларға һәйкәл, Тольятти
Файл:Сынам отечества - войнам Афганской войны - Донор.jpg|Афған яугирҙарына һәйкәл, Тирасполь
Файл:Памятник воинам-афганцам в Ильичевске 1.jpg|Афған яугирҙарына һәйкәл, Ильичёвск
Файл:Памятник погибшим воинам-афганцам (Усть-Каменогорск).jpg|Яугир-интернационалистар иҫтәлегенә монумент, Усть-Каменогорск
File:Һәйкәл1.jpg|[[Башҡортостан]]дың [[Салауат районы]] [[Лағыр|Лағыр ауылы]]нда яугир-интернационалистарға һәм чечендарға ҡуйылған һәйкәл
File:Һәйкәл.jpg|[[Башҡортостан]]дың [[Салауат районы]] [[Лағыр|Лағыр ауылы]]нда яугир-интернационалистарға һәм чечендарға ҡуйылған һәйкәлдәге исемлек
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Мәҙәниәт һәм сәнғәт әҫәрҙәрендә ==
Афған һуғышы һәм уға бәйле ваҡиғалар монументаль һәм һынлы сәнғәттә, шиғриәттә, кинофильмдарҙа, нәфис әҙәбиәттә, публицистика әҫәрҙәрендә, шулай уҡ филателияла ла сағылыш таба.
[[Файл:2009. Stamp of Belarus 02-2009-01-16-m.jpg|150 px|right|thumb| [[Беларус]]тәге [[почта маркаһы]], [[2009 йыл]]]]

=== Нәфис әҙәбиәттә ===
* Хәлил Һөйөндөков. Тау тотҡоно. — Өфө: «Шоңҡар». — ???
* Эдуард Тополь. Красная площадь (1983)
* Эдуард Тополь. Русская Семёрка. — М.: Молодая гвардия, 1992. — ISBN 5-235-02027-8
* Фридрих Незнанский. Операция «Фауст». — Смоленск: Полиграмма, 1994. — ISBN 5-87264-029-3
* Николай Иванов. Операцию «Шторм» начать раньше. — М.: Эксмо, 1996.
* Андрей Дышев. Разведрота. — M.: Эксмо, 2006. — ISBN 5-699-14711-X
* Дышев Сергей. Потерянный взвод. — M.: Эксмо, 2006. — ISBN 5-699-15709-3
* Михаил Евстафьев. В двух шагах от рая. — M.: Эксмо, 2006. — ISBN 5-699-18424-4
* Николай Прокудин. Рейдовый батальон. — M.: Эксмо, 2006. — ISBN 5-699-18904-1
* Сергей Скрипаль, Геннадий Рытченко. Обречённый контингент. — M.: Эксмо, 2006. — ISBN 5-699-16949-0
* Глеб Бобров. Солдатская сага. — M.: Эксмо, 2007. — ISBN 978-5-699-20879-1
* Александр Проханов. Дерево в центре Кабула. — М.: Советский писатель, 1982. — 240 с.
* [[Светлана Алексиевич]]. Цинковые мальчики. — M.: Время, 2007. — ISBN 978-5-9691-0189-3 (ошибоч.)
* Фролов И. А. Прогулки с борттехником. Вертолётчик. — M.: ЭКСМО, 2007. — ISBN 978-5-699-21881-3
* Виктор Николаев. Живый в помощи. Записки «афганца». — M.: Софт Издат, 2006. — ISBN 5-93876-026-7
* Павел Андреев. Двенадцать рассказов. «Афганская война 1979—1989 гг.», 1998—2002.
* Александр Сегень. Заблудившийся БТР. — М.: Армада-Пресс, 2001. — 224 с. — ISBN 5-309-00098-4
* Олег Ермаков. Афганские рассказы. Знак зверя.
* Игорь Моисеенко. Сектор обстрела. — М.: Эксмо, 2008. ISBN
* Андрей Волос. Победитель.-Аст,2008
* Олег Ермаков. Арифметика войны.- Аст,2011
* Андрей Константинов, Борис Подопригора. Если кто меня слышит. Легенда крепости Бадабер.- Астрель-Спб, 2013, сетевая публикация- «Фонтанка.ру»
* Миргазиян Динмухаметов. Верность воинской присяге (тат. Хэрби антка тугрылык). — М.: Азн, 2014
* Анджей Сапковский. Змея — роман Анджея Сапковского в жанре военной фэнтези. Действие произведения происходит вовремя войны в Афганистане.
* Алексей Иванов. Ненастье. — М.: АСТ, 2015. ISBN 978-5-17-089923-4

=== Кинематографта ===
* «Жаркое лето в Кабуле» (1983, ДРА — СССР) — фильм режиссёров Али Хамраева и Вали Латифи[155];
* «Человек, который брал интервью» (1987, СССР) — фильм режиссёра Юрия Марухина[156];
* «Рэмбо 3» (1988, США) — фильм режиссёра Питера МакДональда;
* «Зверь войны» (также: «Зверь») (1988, США) — фильм режиссёра Кевина Рейнольдса;
* «За всё заплачено» (1988, СССР) — фильм режиссёра Алексея Салтыкова;
* «Шурави» (1988, СССР) — фильм режиссёра Сергея Нилова;
* «Сержант» (1988, СССР) — фильм режиссёра Станислава Гайдука (киноальманах «Мостик»);
* «Груз 300» (1989, СССР) — фильм режиссёра Георгия Кузнецова;
* «Опалённые Кандагаром» (1989, СССР)
* «Мы» (1989, СССР, Великобритания) — документальный фильм режиссёра Юриса Подниекса.
* «Два шага до тишины» (1991, СССР) — фильм режиссёра Юрия Тупицкого;
* «Ущелье духов» (1991, СССР, Туркменистан) — фильм режиссёра Сергея Нилова;
* «Афганский излом» (1991, СССР, Италия) — фильм режиссёра Владимира Бортко;
* «Нога» (1991, СССР) — фильм режиссёра Никиты Тягунова;
* «Караван смерти» (1991, СССР) — фильм режиссёра Ивана Соловова;
* «Афганец» (1991, Украина) — фильм режиссёра Владимира Мазура;
* «Тридцатого уничтожить!» (1992, Россия) — фильм режиссёра Виктора Доценко;
* «Чёрная акула» (1993, Россия) — фильм режиссёра Виталия Лукина
* «Афганец 2» (1994, Украина) — фильм режиссёра Владимира Мазура;
* «Пешаварский вальс» («Побег из Афганистана») (1994, Россия) — фильм режиссёров Т. Бекмамбетова и Г. Каюмова;
* «Мусульманин» (1995, Россия) — фильм режиссёра Владимира Хотиненко;
* «Дезертир» («Русский Рэмбо») (1996, Молдова-Болгария-Россия) — фильм режиссёра Юрия Музыки;
* «Рикошет» (1997, Молдова-Россия) — фильм режиссёра Игоря Талпы;
* «Господа офицеры» (2004, Россия) — 8-серийный фильм режиссёра Андрея Кравчука
* «Сармат» (2004, Россия) — 12-серийный фильм режиссёра Игоря Талпы;
* «9 рота» (2005, Россия-Украина-Финляндия) — фильм режиссёра Фёдора Бондарчука;
* «Звезда солдата» (2006, Франция, Германия, Афганистан) — фильм режиссёра Кристофа де Понфилли;
* «Война Чарли Уилсона» (2007, США) — фильм режиссёра Майка Николса;
* «Афганский призрак» (2008, Россия) — 8-серийный фильм режиссёров Павла Малькова и Олега Фомина;
* «Афганская война» (2009, Россия) — документальный фильм режиссёров Алексея и Татьяны Крол;
* «Охотники за караванами» (2010, Россия-Украина) — 4-серийный фильм режиссёра Сергея Чекалова.
* «Возвращение в „А“» (2011, Казахстан-Россия) — фильм режиссёра Егора Кончаловского
* «Афган» (2014, Россия) — документальный фильм Андрея Кондрашова

=== Музыкала ===
* Группа «Алиса» (Константин Кинчев) «Завтра может быть поздно» (альбом «Нервная ночь», 1984)
* Группа ДДТ (Юрий Шевчук) Не стреляй, Война бывает детская
* Группа Наутилус Помпилиус «Мой брат Каин» (альбом «Раскол», 1988)
* Группа «Ария»: Бой Продолжается
* «Голубые береты»: Наш Афган, Афганский излом, Серебристый самолёт, Война не прогулка, Границы
* «Ростов» Синева, Память
* «Каскад»: Кукушка, Мы выходим на рассвете, На Баграмской дороге, Я вернусь, Мы уходим, Воинам-автомобилистам, Кому нужна была эта война?
* «Контингент»: Кукушка, Пленным, Метр на два
* «Эхо Афгана»: Я убит под Кандагаром, Дым сигареты
* «Любэ»: За тебя
* «Инструкция по выживанию»: «Афганский синдром» (Конфронтация в Москве, 1988)
* Игорь Тальков: Баллада об афганце
* Максим Трошин: Афганистан
* Валерий Леонтьев. Афганский ветер (И. Николаев — Н. Зиновьев)
* Александр Розенбаум. Монолог пилота «Чёрного тюльпана», Караван, В горах Афгани, На перевале дождь, Мы вернёмся
* Группа «Кино» (Виктор Цой) Группа крови, (1986)
* Н. Анисимов. Последний монолог Ми-8, Песня бортстрелка вертолёта
* М. Бессонов. До боли сжимается сердце
* И. Бурляев. Памяти вертолётчиков Афганистана
* В. Верстаков. Аллах Акбар
* В. Верстаков. Джелалабад
* А. Дорошенко. Афган
* В. Горский. Афганец
* С. Кузнецов. Случай в дороге
* И. Морозов. Конвой Талукан-Файзабад, Полночный тост, Вертолётчикам
* А. Смирнов. Водителям КамАЗов
* И. Баранов. Случай в бою, В горах под Пешаваром
* Спринт. Афганистан
* Несмеяна. «Шуба из Афгана», «Бутылочка», «Лифт любви»
* Сборник афганских песен «Время выбрало нас», 1988
* Глеб Самойлоff &amp; The Matrixx «Афганец», 2013
* Константин Силко «Алый трассер»

=== Компьютер уйындарында ===
* Squad Battles: Soviet-Afghan War
* Rambo III
* 9 рота
* Правда о девятой роте
* Линия фронта. Афганистан’82
* Call of Duty: Black Ops II
* Medal of Honor
* Metal Gear Solid V: The Phantom Pain

=== Филателияла ===
2014 йылдың 15 февралендә «Днестр буйы маркаһы» предприятиеһы Афғанстандан [[СССР|Совет ғәскәрҙөре]] сығарылыуҙың 25 йыллығына арнап маркалар серияһын баҫтырып тарата. Почта блогында [[Амударъя]] аша һалынған күперҙән совет бронетехникаһы үтеүе, шулай уҡ Тирасполдәге яугир-интернационалист һәйкәле һәм Бендералағы «Ҡара ләлә» монументы һүрәтләнгән маркалар бар. Тиражы — 8000 дана&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://novostipmr.com/ru/news/14-02-15/pochta-pridnestrovya-vypustila-marki-posvyashchyonnye-25-letiyu|title=Почта Приднестровья выпустила марки, посвящённые 25-летию вывода советских войск из Афганистана|date=2014-02-15|accessdate=2014-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140221064932/http://novostipmr.com/ru/news/14-02-15/pochta-pridnestrovya-vypustila-marki-posvyashchyonnye-25-letiyu|archivedate=2014-02-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://tv.pgtrk.ru/news/20140217/16490|title=К 25-летию вывода войск из Афганистана Почта Приднестровья выпустила специальную марку|date=2014-02-17|accessdate=2014-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140222165131/http://tv.pgtrk.ru/news/20140217/16490|archivedate=2014-02-22}}&lt;/ref&gt;..

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Афған һуғышында һәләк булған башҡорттар исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* White Book. Pakistan’s subversive activities against Afghan revolution. Kabul, DRA Ministry of Foreign Affairs, Information and Press Department. 1984 — 63 pages
* ''Philip Bonosky.'' Washington’s secret war against Afghanistan. New York, 1985.
* ''Ляховский А. А., Забродин В. М.'' Тайны афганской войны. — М.: Планета, 1991. — 272 с., ил. — ISBN 5-85250-486-6
* Mohammad Yousaf, Mark Adkin: Afghanistan — The Bear Trap: The Defeat of a Superpower. Casemate, 2001, ISBN 0-9711709-2-4. (deutsche Übersetzung: Die Bärenfalle. Der Kampf der Mudschaheddin gegen die Rote Armee — ISBN 3-924753-50-4 bzw. ISBN 3-89555-482-0).
* Lester W.Grau, Michael A.Gress.The Russian General Staff: The soviet-afghan war: How a superpower fought and lost, 2002 by the University of Kansas.
* Steve Coll: ''Ghost Wars: The Secret History of the CIA, Afghanistan, and Bin Laden, from the Soviet Invasion to September 10, 2001.'' Penguin Books, London 2005, ISBN 978-0-14-193579-9.
* ''Грешнов А. Б.'' [http://www.artofwar.net.ru/profiles/greshnov_andrei_b/view_book/afganistan_zalojniki_vremeni «Афганистан: заложники времени»]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2006. — ISBN 5-87317-318-4
* ''Костыря А. А.'' Историография, источниковедение, библиография спецоперации СССР в Афганистане (1979 − 1989 гг.): монография. — 2-е изд., доп. и испр. — Донецк: Промінь, 2009. — 600 с.
* ''Сергей Бояркин.'' [http://afgan-war-soldiers.narod.ru/index.html#ogl Солдаты Афганской войны.]
* ''Брейтвейт, Родрик'' {{cite book|title=Afgantsy: The Russians in Afghanistan, 1979–89|year=2011|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=9780199832651|pages=417}}
* Corera, Gordon (2011). MI6: Life and Death in the British Secret Service. London: Phoenix. ISBN 978-0-7538-2833-5
* {{книга
 |автор         = Родрик Брейтвейт
 |часть         = 
 |ссылка часть  = 
 |заглавие      = Афган
 |оригинал      = Afgantsy: The Russians in Afghanistan 1979-1989
 |ссылка        = http://www.ozon.ru/context/detail/id/20231010/
 |викитека      = 
 |ответственный = Переводчик: Антон Шириков
 |издание       = 
 |место         = 
 |издательство  = Corpus
 |год           = 2013
 |том           = 
 |страницы      = 
 |столбцы       = 
 |страниц       = 496
 |серия         = 
 |isbn          = 978-5-17-077823-2
 |тираж         = 
}}

; Мемуарҙар
* [http://iona-andronov.narod.ru/index/0-4 ''Андронов И. И.'' «Под огнем от Афгана до Москвы. Мемуары» («Моя война») (1999), ООО «Деловой мир 2000», 416 с. —] ISBN 5-93681-001-1
* ''Громов Б. В.'' [http://www.rsva.ru/biblio/prose_af/limited_contingent/index.shtml «Ограниченный контингент».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070125143141/http://www.rsva.ru/biblio/prose_af/limited_contingent/index.shtml |date=2007-01-25 }} — М.: Прогресс, Культура, 1994. — 352 с. В книге последнего командующего 40-й армии приведены многие документы, раскрывающие причины ввода войск, описаны многие события войны.
* ''Ляховский А. А.'' [http://www.rsva.ru/biblio/prose_af/afgan_tragedy_and_glory/index.shtml Трагедия и доблесть Афгана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070427064114/http://www.rsva.ru/biblio/prose_af/afgan_tragedy_and_glory/index.shtml |date=2007-04-27 }} — М.: Искона, 1995. — 720 с. — ISBN 5-85844-047-9 Большие фрагменты текста совпадают с книгой Громова Б. В.
* ''Лебедь А. И.'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/lebed_ai/index.html За державу обидно.] — М.: Редакция газеты «Московская правда», 1995. — 464 с. Доп. тираж 15 000 экз. — ISBN 5-7482-0006-6 Часть книги посвящена воспоминаниям о службе в Афганистане в 1981—1982 гг. в составе 345-го отдельного парашютно-десантного полка.
* ''Майоров А. М.'' Правда об Афганской войне. Свидетельства главного военного советника. — М.: Права Человека, 1996. — ISBN 5-7712-0032-8
* ''Гордиенко А. Н.'' Войны второй половины XX века. — Минск: Литература, 1999. — ISBN 985-437-507-2 Большой раздел книги посвящён предпосылкам и ходу боевых действий в Афганистане
* ''Подушков Д. Л.'' Исповедь самому себе (об участии в боевых действиях в Афганистане). — Вышний Волочёк, 2002. — 48 с.
* {{книга
|часть = Афганистан. Советская победа 
|автор = Дэвид С. Инсби.    
|заглавие = Пламя «холодной войны»: Победы, которых не было   
|оригинал = Cold War Hot:Alternative Decisuicions of the Cold War   
|ссылка =    
|ответственный = под ред. [[:en:Peter Tsouras|Питера Цуроса]], пер. Ю. Яблокова    
|место = М.   
|издательство = АСТ, Люкс   
|год = 2004
|страницы = 353-398    
|страниц = 480   
|серия = Великие противостояния   
|isbn = 5-17-024051-1
|тираж = 5000   
}} (альтернативная история войны)
* ''Аблазов В. И.'' Афганистан. Четвёртая война. — Киев, 2002.; Над всем Афганистаном безоблачное небо. — Киев, 2005.; Долгий путь из афганского плена и безвестия. — Киев, 2005.
* ''Нешумов Ю. А.'' Границы Афганистана: Трагедия и уроки. — М.; Жуковский: Граница; Кучково поле, 2006. — ISBN 5-901679-21-0
* ''Бондаренко И. Н.'' Как мы строили в Афганистане. — М., 2009.
* ''Марченко В. Г.'' [http://kupolos.jimdo.com/ Афган: разведка ВДВ в действии.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630053505/http://kupolos.jimdo.com/ |date=2015-06-30 }} — Минск: Минское кн. изд., 2009.
* ''Кожухов М. Ю.'' Над Кабулом чужие звёзды. — М.: Олимп; Эксмо, 2010. — 352 с. — ISBN 978-5-699-39744-0

== Һылтанмалар ==
* [https://www.msk.kp.ru/daily/26942/3993121/?utm_referrer=https%3A%2F%2Fzen.yandex.com ВИКТОР БАРАНЕЦ. Генерал-полковник Борис Громов: Приказывая вывести войска из Афгана, маршалы извинялись. 15 февраля 2019 года исполняется 30 лет со дня вывода гигантской группировки Советской армии из Афганистана. «Комсомольская правда», официальный сайт. 2019, 15 февраля]{{ref-ru}}{{V|16|02|2019}}
{{Навигация
|Тема        = Афганская война
|Портал      = 
|Портал2     = 
|Викисловарь = 
|Викиучебник =
|Викицитатник= Афганская война
|Викитека    =
|Викивиды    =
|Викиновости =
|Викисклад   = Category:Soviet Army in Afghanistan
|Метавики    =
}}
* [http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?cid=11 Һуғыш тарихы буйынса мәҡәләләр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004122904/http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?cid=11 |date=2011-10-04 }}
* [http://www.historycommons.org/context.jsp?item=a86operationcyclone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080912195929/http://www.historycommons.org/context.jsp?item=a86operationcyclone |date=2008-09-12 }} Как ЦРУ планировала вооруженные нападения на территорию СССР
* [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/russia/newsid_4093000/4093515.stm ''А. Остальский.'' Афганский симптом]
* [http://rsva-ural.ru/library/?id=857 ''Стодеревский И. Ю.'' Автобиография (Записки офицера спецназа ГРУ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415162040/http://rsva-ural.ru/library/?id=857 |date=2009-04-15 }}
* [http://artofwar.ru/s/sukonkin_a_s/text_0130-1.shtml 1979 — 1989 йылдар: а 40-сы армия (Афғанстан Республикаһында совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингенты) составына инеүсе частар һәм берләшмәләр.]
* [http://psi.ece.jhu.edu/~kaplan/IRUSS/BUK/GBARC/pdfs/afgh/afgh-rus.html Оригиналы секретных документов Политбюро и ЦК КПСС, связанные с вводом советских войск и военными действиями в Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070426153057/http://psi.ece.jhu.edu/%7ekaplan/IRUSS/BUK/GBARC/pdfs/afgh/afgh-rus.html |date=2007-04-26 }}
* [http://www.vrazvedka.ru/main/learning/last-confl/afgan.shtml Особенности разведывательно-боевой деятельности частей и подразделений специальной разведки в условиях Афганистана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304133556/http://www.vrazvedka.ru/main/learning/last-confl/afgan.shtml |date=2016-03-04 }}
* [http://www.vrazvedka.ru/main/learning/last-confl/dra-01.shtml Некоторый опыт ведения боевых действий разведывательными подразделениями ВДВ с контрреволюционными формированиями на территории ДРА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304075450/http://www.vrazvedka.ru/main/learning/last-confl/dra-01.shtml |date=2016-03-04 }}
* [http://artofwar.ru/ Art of War — Творчество ветеранов последних войн]
* [http://www.zharov.com/afgan/ssylki.html «Русские вернулись». Путеводитель по Афганистану для рождённых в СССР]
* [http://beta.rsva.ru/biblio/prose_af/ Подборка литературы про войну в Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100201181229/http://beta.rsva.ru/biblio/prose_af/ |date=2010-02-01 }}
* [http://ogorin.ru/ Кандагарский десантно-штурмовой батальон 70 ОМСБр]
* [http://kolizey.net.ua/load/afganistan_khozhdenie_po_krugu_2010/25-1-0-4386 Афганистан: хождение по кругу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150922112302/http://kolizey.net.ua/load/afganistan_khozhdenie_po_krugu_2010/25-1-0-4386 |date=2015-09-22 }} (видео, 2010)
* [http://afgan-war-soldiers.narod.ru/ Документальное свидетельство участника ввода войск в Афганистан, воспоминания о жестоких нравах, царивших в солдатской среде воздушно-десантных войск]
[http://www.simvolika.org/project01_83.htm Памятный знак «25 лет вывода советских войск из Афганистана»]
* [http://modernarmy.ru/article/42 Партизанская война в Афганистане 1979—1989] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921201339/http://www.modernarmy.ru/article/42 |date=2013-09-21 }}
* [http://rcrp-saratov.livejournal.com/1083.html И вновь об Афганской войне]
* ''Густерин П. В.'' [http://topwar.ru/57934-kak-vyrozhdaetsya-taliban.html Как вырождается «Талибан»]
* [https://web.archive.org/web/20151002204134/http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/20/postanovlenie-politbyuro-tsk-kpss-p176-125-k-polozheniyu-v-afganistane/ Постановление Политбюро ЦК КПСС № П176/125 «К положению в Афганистане»]. 12.12.1979. Проект Российского военно-исторического общества «100 главных документов российской истории».

{{Һайланған мәҡәлә|Тарих}}

[[Категория:Афған һуғышы]]</text>
      <sha1>c60a1p4c06z11dmto7v3mvhyzg9ncoa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Байкал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96814</id>
    <revision>
      <id>1306378</id>
      <parentid>1299578</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T09:16:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87607" sha1="578prbhh09ahovw12wu27o5zskuhf4r" xml:space="preserve">{{Озеро
 |Название                = Байкал
  |Национальное название  = bxr/Байгал далай
 |Изображение             = Olchon Shaman Rock.jpg
  |Подпись                = [[Ольхон]] утрауындағы Шаман-скала 
 |Координаты              = 53/13/N/107/45/E
  |CoordScale  = 5000000
 |Страна                  = Россия
  |Регионы                = Бүрәт Республикаһы/Иркутск өлкәһе
  |Высота над уровнем моря= 456÷457&lt;ref&gt;[http://www.izdatgeo.ru/pdf/gipr/2009-3/17.pdf По постановлению Правительства РФ № 234 от 26 марта 2001 г. — в тихоокеанской системе высот] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190711214427/http://www.izdatgeo.ru/pdf/gipr/2009-3/17.pdf |date=2019-07-11 }}&lt;/ref&gt;
  |Длина                  = 636&lt;ref name=&quot;Бухаров А. А. Байкал в цифрах&quot; /&gt;
  |Ширина                 = 79,5&lt;ref name=&quot;Бухаров А. А. Байкал в цифрах&quot; /&gt;
  |Площадь                = 31 722&lt;ref name=&quot;INTAS&quot;&gt;[http://users.ugent.be/~mdbatist/intas/morphometry.htm A new bathymetric map of Lake Baikal.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160521143844/http://users.ugent.be/~mdbatist/intas/morphometry.htm |date=2016-05-21 }} INTAS Project 99-1669. Ghent University, Ghent, Belgium; Consolidated Research Group on Marine Geosciences (CRG-MG), University of Barcelona, Spain; Limnological Institute of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences, Irkutsk, Russian Federation; State Science Research Navigation-Hydrographic Institute of the Ministry of Defense, St. Petersburg, Russian Federation. Morphometric data.&lt;/ref&gt;
 |Объём                   = 23 615,39&lt;ref name=&quot;INTAS&quot; /&gt;
 |Длина береговой линии   = 2000&lt;ref name=&quot;Бухаров А. А. Байкал в цифрах&quot;&gt;{{книга | автор = Бухаров А. А. | заглавие = Байкал в цифрах (краткий справочник) | ссылка = | издание = | место = [[Иркутск]] | издательство = Изд-во ИП «Макаров С. Е.» | год = 2001 | страниц = 72 | серия = | isbn = | тираж = }} [http://www.obaykale.ru/baykal-obshie-dannye_15_1.htm Выборочные данные из этого справочника] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106202431/http://www.obaykale.ru/baykal-obshie-dannye_15_1.htm |date=2009-01-06 }}&lt;/ref&gt;
 |Наибольшая глубина      = 1642&lt;ref name=&quot;Бухаров А. А. Байкал в цифрах&quot; /&gt;
 |Средняя глубина         = 744,4&lt;ref name=&quot;INTAS&quot; /&gt;
 |Тип минерализации       = 
 |Солёность               = 
0,120 ‰&lt;ref name=&quot;Галазий Г. И. Байкал в вопросах и ответах&quot;&gt;{{книга |автор = Галазий Г. И.  |язык = ru |заглавие = Байкал в вопросах и ответах |ссылка = http://az-kozin.narod.ru/kniga_o_baikale.html |издание = |место = |издательство = |год = 1989 |страниц = |isbn = |тираж = }}&lt;/ref&gt;
 |Прозрачность            = 40&lt;ref name=&quot;Галазий Г. И. Байкал в вопросах и ответах&quot; /&gt;
 |Площадь водосбора       = 570 000&lt;ref name=&quot;Бухаров А. А. Байкал в цифрах&quot; /&gt;
 |Впадающие реки          = Селенга/Үрге Ангара/Баргузин (йылға)
 |Водная система          = Ангара/Енисей/Кар диңгеҙе
|Вставка = {{ЮНЕСКО
 |Официальное название = 
 |Название             = 
 |Тип                  = тәбиғи
 |Критерии             = vii, viii, ix, x
 |ID                   = 754
 |Регион               = 
 |Включение            = 1996
}}
 |Позиционная карта    = Россия Иркутская область
 |Позиционная карта 1  = Россия Бурятия
}}

'''Байкал, Байғал''' ({{lang-bxr|Байгал далай}}) — Көнсығыш Себерҙең көньяғында урынлашҡан донъялағы иң тәрән күл. Сөсө һыуҙың иң ҙур тәбиғи тупланмаһы.

Барлыҡҡа килеүе буйынса тектоник күлдәр төркөменә инә, йәғни ер ҡабығының шылыуы, сатнап һыныуы һәм ярылыуы арҡаһында барлыҡҡа килгән. Күлдең һәм яр буйҙарының тәбиғәте иҫ киткес бай, үҙенсәлекле флораһы (үҫемлектәр донъяһы) һәм фауна (хайуандар донъяһы) менән дан тота.

Хайуандарының күпселек төрҙәре эндемиктарға керә (ер шарының башҡа ерҙәрендә осрамай). Урындағы халыҡ һәм илебеҙҙә йәшәүселәрҙең күптәре Байкалды диңгеҙ тип тә атай&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{книга | автор = [[Колотило, Леонид Григорьевич|Колотило Л. Г.]] | заглавие = Военные моряки Байкала: проблемы исторической реконструкции деятельности военных моряков российского флота по физико-географическому изучению и освоению озера Байкал в XVIII—XX вв | ссылка = | издание = | место = {{СПб.}} | издательство = Наука | год = 2004 | страницы = | страниц = 560 | серия = | isbn = 5-02-025048-1 | тираж = }}&lt;/ref&gt;.

== География ==
===Географик урыны һәм йырынының үлсәмдәре===
[[Файл:Байкал в районе Максимихи, Бурятия.JPG|300px|thumb|left|Байкал [[Бүрәт Республикаһы]] Максимиха ауылы районында]]
[[Файл:Baikal.Zmeinaya buhta.JPG|300px|thumb|left|Чивыркуй ҡултығы ([[Бүрәт Республикаһы]])]]
Байкал Азияның нәҡ уртаһында, [[Иркутск өлкәһе]] менән [[Бүрәт Республикаһы]] сиктәрендә урынлашҡан.

Ул төньяк-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай ҙур ярым ай формаһында 620 км оҙонлоҡҡа һуҙылған.

Киңлеге уртаса 24-79 км. Төбө диңгеҙ кимәленән 1186,5 метрға түбәнерәк, ә өҫкө йөҙө 455,5 метрға бейегерәк.

Утрауҙарын иҫәпләмәйсә, һыу өҫтө  майҙаны 31 722 км² — был яҡынса [[Бельгия]] йәки [[Нидерланд]]тың майҙанына тиң.

Был күрһәткес буйынса Байкал донъя күлдәре араһында етенсе урын биләй.

Яр буйҙарының һуҙымы — 2100 км.

Күл тау һырттары һәм түбәләс сусаҡтар менән уратып алынған үҙенсәлекле бер соҡор эсендә урынлашҡан&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Байкальские горы}}&lt;/ref&gt;. Көнбайыш яры өҙөк-өҙөк ҡаялы, ә көнсығыш яры һөҙәгерәк (урыны менән тауҙар ярҙан унар километрға арыраҡ).

=== Тәрәнлеге === 
[[Файл:Lakes scheme.png|thumb|Байкалдың тәрәнлеге [[Каспий диңгеҙе]] һәм [[Танганьика]] күле менән сағыштырғанда]]
Байкал — Ерҙәге иң тәрән күл.

Тәрәнлегенең иң юғары дәүмәле — 1642 м&lt;ref name=&quot;INTAS&quot; /&gt; — 1983 йылда ГУНиО МО СССР&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot; /&gt; ойошторған экспедиция тарафынан гидрографик эштәр барышында аныҡланған.

Уны Л. Г. Колотило менән А. И. Сулимов төньяҡ киңлектең 53°14′59″ һәм көнсығыш оҙонлоҡтың 108°05′11″ координаталарына тап килгән нөктәлә үлсәгән (G) (O).

Был мәғлүмәттәр картаға 1992 йылда индерелгән&lt;ref&gt;{{книга | автор = | часть = | заглавие = Озеро Байкал. Средняя часть. От устья реки Селенги до мыса Ижимей. М. 1:200000. Адмиралтейский № 62061 | ссылка = | ответственный = | место = {{СПб.}} | издательство = ГУНиО | год = 1992 | страницы = | страниц = | isbn = | тираж = }}&lt;/ref&gt; һәм артабан 2002 йылда  Байкалдың яңы батиметрик картаһын төҙөү өсөн ойошторолған бельгия-испан-рәсәй уртаҡ проекты сиктәрендәге эштәр: һыу ятыу майҙанынының  1 312 788 нөктәһендә тәрәнлеге үлсәнеү һөҙөмтәһендә (акустик зондлау, батиметрик мәғлүмәт, эхолокация, сейсмик профилләү ысулдары менән) раҫланған.

Күлдең уртаса тәрәнлеге лә шаҡтай юғары — 744,4 м&lt;ref name=&quot;INTAS&quot; /&gt;.Был күп кенә тәрән тигән күлдәрҙең дә күрһәткестәрен уҙып китә.

Ерҙә Байкалдан тыш тик ике генә күлдең тәрәнлеге 1000 метрҙан ашыу: Танганьика (1470 м) и Каспий (1025 м)&lt;ref name=&quot;earth06&quot;&gt;[http://earth06.narod.ru/ko.htm Крупнейшие озера мира]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;obaykale&quot;&gt;[http://www.obaykale.ru/baykal-obshie-dannye_04.htm Физико-географическая характеристика оз. Байкал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120208164146/http://www.obaykale.ru/baykal-obshie-dannye_04.htm |date=2012-02-08 }}&lt;/ref&gt;.

Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, Антарктидалағы Восток (Көнсығыш) күле 1200 метрҙан&lt;ref&gt;[http://eco.rian.ru/ecoinfogr/20110201/328989174.html РИА Новости. Инфографика. Уникальное озеро Восток в Антарктиде]&lt;/ref&gt; күп тиһәләр ҙә, ул «ысын» мәғәнәһендәге күл түгел.

Берҙән, ул өҫ яғынан 4 км ҡалынлығында боҙ ҡатламы ҡаплап торған ябыҡ арауыҡ эсендә.

Икенсенән, һыуы ғәйәт ҙур баҫым аҫтында булып, «өҫкө йөҙө», йәғни, боҙ аҫтындағы «һыу кимәле» төрлө урындарҙа 400 метрға тиклем айырыла. Шуға ла, тәрәнлеге «ғәҙәти» күлдәрҙеке кеүек түгел.

=== Һыу күләме ===
[[Файл:Ruchey vpadayuschij v Bajkal 01.jpg|200px|thumb|right|Байкалға ҡойоусы шишмәләрҙең береһе&lt;ref&gt;[http://www.flickr.com/photos/nagy/45230326/ One of the many rivers flowing into the lake] — ''[[Flickr]]'' {{ref-en}}&lt;/ref&gt;]]
Байкалдың һыу тупланмаһы — 23 615,39 км³ (донъя күлдәрендәге сөсө һыу тупланмаһының 19 процентын тәшкил итә, ә барлыҡ күлдәрҙә сөсө һыу күләме — 123 мең. км³.

Был күрһәткес буйынса Байкал донъяла [[Каспий диңгеҙе|Каспийҙан]] ҡала икенсе урын биләһә лә, Каспийҙың һыуы тоҙло.

Бөйөк күлдәрҙең бөтәһе бергә лә (''Верхнее, Мичиган, Гурон, Эри, Онтарио'') һыу микдары буйынса Байкалдан ҡалыша.

Байкалда Ладога &lt;ref name=&quot;baikal1&quot;&gt;[http://baikal.ru/ru/baikal/faqs/ Байкал. Общие цифры.] ЦНИТ ИГУ. — Baikal.ru&lt;/ref&gt; күлендәгенә ҡарағанда һыу 25 мәртәбә күберәк.

===Ҡушылдыҡтары ===
XIX быуаттағы тикшеренеүҙәр буйынса Байкалға ҡушылыусы даими 336 йылға һәм шишмәләр асыҡланған. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 544 йәки 1123 тигән һандар ҙа килтерелә (был дөйөм алғанда, ваҡытлы ғына булған ҡушылдыҡтарҙы ла иҫәпләгәндә).

Шулай уҡ, хужалыҡ эшмәкәрлеге һәм Байкал климатының үҙгәреүе һөҙөмтәһендә XIX быуаттан алып, уны тулыландырыусы 150-гә яҡын һыу сығанағы юҡҡа&lt;ref name=&quot;Галазий Г. И. Байкал в вопросах и ответах&quot; /&gt; сығыу ихтималы бар.

Иң эре ҡушылдыҡтары — Селенга, Үрге Ангара, Баргузин, Турка, Снежная, Сарма. Күлдән ағып сығыусы йылға — Ангара&lt;ref&gt;{{ВТ-ВЭС|Байкальское озеро}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Саркисян С. Г. Байкал&quot;&gt;{{книга | автор = Саркисян С. Г. | заглавие = Байкал | ссылка = | издание = | место = {{М.}} | издательство = Гос. изд-во географической литературы | год = 1955 | страниц = 80 | серия = | isbn = | тираж = }}&lt;/ref&gt;. Бөтәһе даими ҡушылдыҡтар — 336&lt;ref name=&quot;Галазий Г. И. Байкал в вопросах и ответах&quot; /&gt;..

== Һыуҙың сифаты ==
[[Файл:Baikal 1739.jpg|310px|thumb|left|Байкал күле ғәйәт үтә күренмәле]]
[[Һыу]]ының төп үҙенсәлектәре — унда минераль һәм органик ҡушылмаларҙың бик әҙ миҡдарҙа булыуы; шулай уҡ, [[кислород]]ҡа үтә лә бай булыуы. Бының төп сере — тәне аша һыуҙағы органик ҡалдыҡтарҙы һөҙөүсе ''эпишура'' тигән микроскопик ҡыҫаланың тереклегенә бәйле.

Байкал эпишураһы ({{lang-la|Epischura baicalensis}}) — ҡыҫала һымаҡтарҙың ишкәк аяҡлылар төркөмендәге планктон төр (''Copepoda''). Байкал күлендә генә тереклек итә (эндемик).

Был үтә күренмәле ҡыҫаланың иң ҙурҙары 1,5 мм тирәһе генә була. Күлдең бөтә ҡатламын биләп һәм 90 %-тан ашыу биомассаһын етештереп, экосистемаһында иң мөһим урын алып тора.

Байкалдағы ылымыҡтарҙың күп өлөшен Эпишура ҡуллана һәм үҙе лә байкал омуле өсөн төп аҙыҡ булып хеҙмәт итә. Күлдең таҙалығы бары шул ҡыҫаланың эшмәкәрлегенә генә бурыслы.

Байкал һыуы бик һалҡын.Өҫкө ҡатламдарында температура йәй көнө лә +8…+9&amp;nbsp;°C-тан үтмәй, ә айырым ҡултыҡтарында +15&amp;nbsp;°C тирәһенә етә.

Тәрән ҡалламдарында температура — +4&amp;nbsp;°C тирәһе генә. Шулай уҡ, айырым ҡултыҡтарында максималь температура — +23&amp;nbsp;°C -ҡа еткән осраҡтар ҙа теркәлгән&lt;ref name=&quot;baikal-t&quot;&gt;[http://baikal.ru/ru/baikal/faqs/baikal_info_weather.html Погода на Байкале] ЦНИТ ИГУ. — Baikal.ru&lt;/ref&gt;.

Һыу ғәжәйеп үтә күренмәле. Күл төбөндә 40 м тиклем тәрәнлектәге таштар һәм башҡа әйберҙәр ап-асыҡ күренеп ята. Был ғәҙәттә яҙғыһын, күл зәңгәрһыу төҫкә кергәс шулай була. Ә инде йәй һәм көҙ мәлдәрендә һыуҙың үтә күренеүсәнлеге 8-10 м тиклем кәмеп тора. Был мәлдә күлдең өҫкө ҡатламдары йылыныуҙан үҫемлек һәм хайуандар геүләп үрсей башлай. Һыуы ла күкһел йәшел һәм йәшел төҫкә инә.

Байкал һыуында минераль тоҙҙар бик әҙ булғанлыҡтан (96,7 мг/л&lt;ref name=&quot;Галазий Г. И. Байкал в вопросах и ответах&quot; /&gt;), уның шундайын таҙа һәм үтә күренмәле һыуын ҡыуҙырылған һыу урынына тотоноп була.

== Боҙ ==
Уртаса алғанда 9 ғинуар — 4 май араларында Байкал тулыһынса боҙ менән ҡаплана (Ангараның тамағындағы 15-20 км һуҙымындағы бәләкәй генә өлөшенән башҡа). Һыу юлы пассажир һәм йөк транспорты өсөн июндән сентябрға тиклем асыҡ була; фәнни-тикшеренеү эштәре лә һыу юлы асылыу менән башланып боҙ ятҡансы, май айынан ғинуарға тиклем дауам итә.
[[Файл:Лёд Байкала.jpg|300px|thumb|Байкал боҙо]]
[[Файл:Baikal lake Crack in the ice.jpg|thumb|300px|Боҙ ҡатламын тикшереү (СВП Хивус-10)]]
[[Файл:Шаман-скала.JPG|300px|thumb|Олхон утрауындағы Шаман ҡаяһы мороно]]

== Һыу төбө == 
[[Файл:Новый Энхалук.JPG|300px|thumb|right|Яңы Энхэлукта ҡояш байыу (Бурят Республикаһы)]]
Байкалдың һыу аҫты  рельефе үҙенсәлекле. Бөтә яр буйы һайлыҡтар (шельф) һәм һыу аҫты һөҙәклектәренән тора.

Күл аҫты тау һырттары һәм  һыу аҡты һайлыҡтары менән айырымланған  өс соҡорҙан тора:Көньяҡ, Урта һәм Төньяҡ соҡорҙар.Уларҙы Академик һәм Селенгин һырттары айырып тора.

Ольхондан Ушкань утрауҙарына ҡарай һуҙылған Академик һырт-иң бейеге. Оҙонлоғо 100 км, иң бейек өлөше һыу төбөнән −1848 м. Байкал төбөндәге ултырма тоҡомдарҙың ҡалынлығы (гравиметрик ысул менән төшөрөп алынған) 6 мең метрға етә. Тимәк, Байкал аҫтында Ерҙең иң бейек тауҙарының береһе күмелеп ҡалған (6000 м +1848 м.)&lt;ref&gt;[http://www.baikalnature.ru/guides/86575 Глубина и рельеф дна Байкал — Озеро Байкал — BaikalNature] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915230433/http://www.baikalnature.ru/guides/86575 |date=2011-09-15 }}&lt;/ref&gt;.

=== Утрауҙары һәм ярымутрауҙар === 
Байкалда 27 утрау (Ушкань, Ольхон, Ярки һәм башҡалар). Иң ҙуры — Ольхон. Оҙонлоғо 71 км, киңлеге — 12 км, майҙаны — 729 км²&lt;ref&gt;{{статья | автор = Хороших П. П. | заглавие = Находки в пещерах острова Ольхон | ссылка = http://www.obaykale.ru/baykal-arheologiya_2.htm | издание = Природа | тип = | год = 1955 | номер = 11 | страницы = 110—111 }}&lt;/ref&gt; (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса −700 км²&lt;ref name=&quot;Бухаров А. А. Байкал в цифрах&quot; /&gt;)). Күлдең уртаһында ғына тиерлек, уның көнбайыш яры яғынан урынлашҡан. Иң ҙур ярымутрау — Изге танау (Святой Нос).

=== Ер тирбәлешенең әүҙемлеге === 
[[Файл:Озеро Байкал.JPG|thumb|left|Байкал күленең яры]]
[[Файл:Побережье Байкала в Сухой.jpg|thumb|left|Байкал яры Ҡабан районының Сухая ауылы янында.(Бурят Республикаһы)]]
Байкал ер тирбәлеше бик әүҙем булған райондарҙың береһе: бында даими рәүештә MSK-64 көсөргәнешлек шкалаһы буйынса 1-2 балл тирәһендә ер тетрәүҙәре булып тора. Әммә көслө һелкенеүҙәр ҙә булып ала. 1862 йылда Кударинскта ер һелкенеү 10 балға етеп, Селенга дельтаһының төньяҡ өлөшө (200 км² майҙан) һыу төбөнә китә. 1300 кешеһе булған 6 ауыл урынында Провал ҡултығы барлыҡҡа килә. Тарихтағы көслө ер тетрәүҙәрҙәр: 1903 йылда (Байкал), 1950 йылда (Мондинск), 1957 йылда (Муйск), 1959 йылда (Среднебайкальск).

Среднебайкальскиҙағы ер тетрәүҙең эпицентры Сухая ҡасабаһы эргәһендә (көньяҡ-көнсығыш яр буйы) Байкалдың төбөнә тура килә. Көсө 9 балға етә. Улан-Удэ менән Иркутскиҙа 5 - 6 балл тирәһенә етеп, йорттарҙың, ҡоролмаларҙың стеналарына зыян килә. Һуңғы тапҡыр Байкалда ер тетрәүҙәр 2008 йылдың авгусында (9 баллов) һәм 2010 йылдың февралендә (6,1 балла) булып үткән.

=== Климаты ===
[[Файл:Байкал.jpg|thumb|Күлдә йыш ҡына штормдар булып тора]]
Байкал һыуы яр буйы климатына ярайһы ғына йоғонто яһай: ҡыштары — йылыраҡ, йәйҙәре — һалҡынсараҡ. Яҙ эргәләге райондарҙағына ҡарағанда 10-15 көнгә һуңыраҡ килә, ә көҙ оҙайлыраҡ була. Һауа температураһының иң юғары ҡиммәте −34°С-ҡа еткән осраҡтар булғылай. Ә уртаса температура һуңғы йылдарҙа&lt;ref&gt;[http://ria.ru/science/20151015/1302513526.html Средняя годовая температура на Байкале повысилась на 2 градуса]&lt;/ref&gt; арта бара. Байкалдың ҡояшлы көндәренең тулайым оҙайлығы бик ҙур: мәҫәлән, Ҙур Голоуст ҡасабаһында ул 2524 сәғәткә етә, йәғни Ҡара диңгеҙ буйы курорттарыныҡынан күберәк. Ҡояшһыҙ көндәр унда йылына — 37-нән, ә Ольхон утрауында 48-ҙән артмай. Климатының төп үҙенсәлектәре баргузин, сарма, верховик, култук тигән исемдәрен йөрөткән байкал елдәренә бәйле.

== Күлдең килеп сығышы ==
[[Файл:Baikal.A2001296.0420.250m-NASA.jpg|thumb|Байкалдың йыһандан күренеше]]

Байкалдың килеп сығышы тураһында бәхәстәрҙең тынғаны юҡ. Ғалимдәр фекеренсә, күлгә 25-35 млн йәш. Был Байкалдың уникал тәбиғи күл икәнлеген күрһәтә. Сөнки, күлдәрҙең ғүмере 10-15 мең йыл тирәһе генә. Ләм ултырыу һөҙөмтәһендә улар яйлап һайыға һәм һаҙлыҡҡа әүерелә, бигерәк тә, боҙлоҡ һөҙөмтәһендә дәүерендә барлыҡҡа килгәндәре. Әммә геология-минералогия фәндәре докторы А. В. Татаринов 2009 йылда Байкал күле йәшерәк булырға тейеш тигән фекер менән сығыш яһай. Байкалда тикшереү алып барған «Мир» экспедицияларының икенсеһендә быны иҫбатлаусы дәлилдәр ҙә табыла. Мәҫәлән, күлдең төбөндәге бысраҡ атыусы вулкандарҙың эшмәкәрлеге хәҙерге яр һыҙатына −8 мең, ә тәрән һыулы өлөштәренә 150 мең генә йәш&lt;ref&gt;{{cite web|author=Иван Щеглов.|date=1 июля 2009|url=http://sibir.rian.ru/science/20090702/81801811.html|title=Новые погружения «Миров» на Байкале укрепили гипотезу о молодости озера|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2010-07-03|archiveurl=http://www.webcitation.org/617l6JYPj|archivedate=2011-08-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150224133242/http://sibir.ria.ru/science/20090702/81801811.html |date=2015-02-24 }}&lt;/ref&gt; булырға тейеш тигән һығымта яһарға нигеҙ бирә. Һис бәхәсһеҙ, күл риф соҡоронда урынлашҡан һәм төҙөлөшө менән Үле диңгеҙҙең бассейына оҡшаған. Ҡайһы бер эҙәрмәндәр, Байкал тау һыртының арҡырыға ярылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән, тип аңлаталар (трансформного разлома). Икенселәре, ҡайнар тау тоҡомдары тишеп сығып яһалған соҡорҙа хасил булған тип фараз итә (наличие под Байкалом мантийного плюма). Өсөнсөләре, Евразия һәм Һиндостан плиталары бәрелешеүҙән барлыҡҡа килгән ярыҡ тип аңлата (пассивным рифтингом в результате коллизии Евразийской плиты и Индостана). Әле лә, ер тирбәлештәре һөҙөмтәһендә, Байкалдағы әүерелештәр бер туҡтауһыҙ дауам итә. Күл төбөнөң аҫҡараҡ төшөүе, базальттың өҫкә ағып сығыуынан барлыҡҡа килгән вакуум ҡыуышлыҡтарынан тип фаразлауҙар ҙа бар (дүртенсел дәүер четвертичный период).

== Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы ==
[[Файл:Chayki v Chivyrkuyskom zalive.JPG|thumb|left|Чивыркуй ҡултығында аҡсарлаҡтар (Бүрәт Республикаһы)]]
[[Файл:Байкал 2008 вид с сопки.jpg|thumb|Көҙгө Байкал]]
Байкалда 2600 төр һәм ярымтөр һыу хайуандары йәшәй. Төрҙәрҙең күплеге Байкал һыуының бөтөн ҡатламдарының да кислородҡа ныҡ бай булыуына бәйле. Күбеһе — эндемиктар, йәғни тик ошо һыу ятҡылығында&lt;ref name=&quot;Байкаловедение2009&quot;&gt;Байкаловедение : учеб. пособие / Н. С. Беркин, А. А. Макаров, О. Т. Русинек. — Иркутск : Изд-во Ирк. гос. ун-та, 2009. — 291 с.&lt;/ref&gt; ғына осрай (1000 эндемик төр, 96 ырыу, 11 семья — эндемиктәр). 27 төр балыҡ Байкалдан башҡа бер ҡайҙа ла осрамай&lt;ref name=&quot;baikal-nature&quot;&gt;[http://lake.baikal.ru/ru/articles/ecology/endemics.html Эндемики Байкала] Научно-образовательный центр «Байкал»&lt;/ref&gt;. 100%-ы менән эндемиктар: нематодалар ''Mermitidae'' (28 төр), селәүсендәр ''Polychaeta'' (4төр), губкалар ''Lubomirskiidae'' (14), грегарин ''Gregarinea'' (6), изопод-ҡыҫалалар ''Isopoda'' (5), веснянкалар ''Plecoptera'' (2).

Амфипод-ҡыҫалаларҙың (350-нән 349-ы, 99 %) искорпен һымаҡ балыҡтарҙан (32-нән 31-е, 96 %) — күлдең эндемиктары. Яҫы селәүсендәрҙән 90 % төр турбеллярия (150-нән 130) һәм ҡабырсаҡлы ҡыҫалаларҙың (150-нән 132) эндемиктар. 61-ҙән 36 төр һәм ярымтөр балыҡтар (59 %), 2 семья (13,3 %) һәм 12 ырыу (37,5 %)&lt;ref name=&quot;Байкаловедение2009&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Кожов1947&quot;&gt;Кожов М. М. Животный мир озера Байкал. — Иркутск : ОГИЗ, 1947. — С. 3-303.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Кожов1962&quot;&gt;Кожов М. М. Биология озера Байкал. — М. : Изд-во АН СССР, 1962. — 316 с.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;список2001&quot;&gt;Аннотированный список фауны озера Байкал и его водосборного бассейна. Байкал / О. А. Тимошкин [и др.]. — Новосибирск : Наука, 2001. — Т. 1, кн. 1. — 831 с.&lt;/ref&gt; — эндемиктар.

Эндемиктарҙан ҡыҫала эпишура күл зоопланктонының 80 % биомассаһын тәшкил итә һәм аҙыҡ сылбырының иң мөһим өлөшө булып тора. Ул фильтр ролен үтәй: һөҙөп туҡлана һәм һыуҙы таҙартып тора. Байкал олигохеттары (әҙ төклө селәүсендәре) зообентостың 70-90 % биомассаһын тәшкил итә (84,5%-ы — эндемиктар). Күлде таҙартыуҙа ҡатнашҡан бентофаг-балыҡтар (һыу төбөндә туҡланыусылар) йыртҡыс умыртҡаһыҙҙар өсөн аҙыҡ сығанағы булып торалар. Күлдең төбөндә газдарҙың тәбиғи әйләнешен тәъмин итәләр, органик ҡалдыҡтарҙы. тарҡатыуҙа ҡатнашалар. Байкалдың тере бала тыуҙырыусы голомянка тигән балығы бигерәк тә ҡыҙыҡ. Тәне 30 % майҙан тора. Көн һайын аҙыҡ эҙләп төпкөлдән һайлыҡтарға тиклем арауыҡтарҙы байҡап сығып өлгөрә.

Байкалда шулай уҡ, байкал омуле, бәрҙе, сиг, байкал мәрсене (''Acipenser baeri baicalensis''), шамбы, ҡыҙыл балыҡ, суртан һәм башҡалар тереклек итә. Байкалдың тағын бер үҙенсәлектәренән береһе- сөсө һыу губкаларының бик ныҡ тәрәндә лә осрауы.

Шулай уҡ ҡарағыҙ: Байкал ҡоштары, Һуҫар, Байкал нерпаһы һәм Байкал күленең Әҙ төклө селәүсендәре (Олигохеты).

== Халҡын һәм Байкалды өйрәнеү ==
[[Файл:Bajkal vblizi Slyudyanki 01.jpg|thumb|Байкал Слюдянка ҡалаһы янында]]
=== Халыҡтары === 
1930 йылдарҙа урындағы халыҡтарҙан яҙып алған мәғлүмәттәр буйынса, XII—XIII быуаттарға тиклем Байкал эргәһендәге ерҙәрҙә баргуты тигән халыҡ йәшәгән. Аҙаҡ көнбайыштан бүрәттәр күсеп килгәндәр. Тәүҙә Байкалдың көнбайыш ярына, унан Байкал аръяғына килеп ултырғандар. Байкал эргәһендә тәүге урыҫ күскенселәре XVII аҙағында — XVIII быуат башында күренә башлай&lt;ref&gt;{{cite web|author=|authorlink=|coauthors=|date=|url=http://www.poimai.ru/baikal_lake/article832.html|title=Предания об истории заселения и освоения края|work=|publisher=Поймай.Ru|accessdate=2010-07-03|archiveurl=http://www.webcitation.org/617lA4iWJ|archivedate=2011-08-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106040939/http://www.poimai.ru/baikal_lake/article832.html |date=2012-01-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=|authorlink=|coauthors=|date=|url=http://ozerobaikal.info/baikal/public/legenda_baikal/92-o-zaselenii-burjatami-vostochnojj-sibiri.html|title=О заселении бурятами Восточной Сибири|work=|publisher=озероБайкал.инфо|accessdate=2010-07-03|archiveurl=http://www.webcitation.org/617nnaUQh|archivedate=2011-08-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926202325/http://ozerobaikal.info/baikal/public/legenda_baikal/92-o-zaselenii-burjatami-vostochnojj-sibiri.html |date=2011-09-26 }}&lt;/ref&gt;. Урыҫтарҙан беренсе булып Байкал менән танышыусы казак Курбат Иванов булған.

===«Байкал» топонимы ===
[[Файл:Baikal south.jpg|thumb|справа|Күл ярҙары Большие Коты ҡасабаһы янында]]
Аныҡ ҡына аңлатмаһы юҡ.Түбәндә иң киң таралған фараздар килтерелә:
* «Байырку» тигән ил һәм халыҡ исеменән (байегу, байирку, баюрку)&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = [[Бартольд, Василий Владимирович|Бартольд В. В.]]
 | заглавие      = Сочинения
 | место         = М.
 | издательство  = Наука
 | год           = 1968
 | том           = 3
 | страницы      = 341
 | страниц       = 
 | isbn          = 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gurulyov&quot;&gt;Цит. по: {{книга
 | автор         = Гурулёв Станислав Андреевич
 | заглавие      = Что в имени твоём, Байкал?
 | ответственный = Ответственный редактор доктор филологических наук Лубсан Доржиевич Шагдаров
 | место         = Новосибирск
 | издательство  = Наука
 | год           = 1982
 | страниц       = 112
 | isbn          = 
 | тираж         = 50000
}}&lt;/ref&gt;.
* Бурәт телендәге бай «тора» и гал «ут» тигән һүҙҙәрҙән (риүәйәттәр буйынса, Байкал ут бөркөп торған тауҙа барлыҡҡа килгән&lt;ref name=&quot;gurulyov&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = {{nobr|Дриженко Д. К.}}
 | заглавие      = Лоция озера Байкал
 | место         = Спб.
 | год           = 1908
 | страниц       = 
 | isbn          = 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = {{nobr|Румянцев Г. Н.}}
 | заглавие      = Баргузинские летописи
 | издание       = 2-е изд
 | место         = Улан-Удэ
 | издательство  = 
 | год           = 1956
 | страницы      = 56
 | страниц       = 
 | isbn          = 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = 
 | часть         = Откуда взялось название «Байкал»
 | заглавие      = Байкальские легенды и предания
 | викитека      = 
 | ответственный = Фольклорные записи Лазаря Ефимовича Элиасова
 | издание       = 2-е доп. и перераб. изд
 | место         = Улан-Удэ
 | издательство  = Бурятское книжное издательство
 | год           = 1984
 | страницы      = 70
 | страниц       = 256
 | isbn          = 
 | тираж         = 29000
}}&lt;/ref&gt;).
* Бурәт телендәге «ҡеүәтле аҡмаҫ һыу»&lt;ref name=&quot;gurulyov&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{публикация|статья
 | автор    = Данзанов Ц.
 | заглавие = По поводу одной гипотезы
 | издание  = За науку в Сибири
 | год      = 1974
 | месяц    = 1
 | день     = 23
 | ref      =
}}&lt;/ref&gt; тигән һүҙҙәрҙән.
* Бурәт телендәге байхаа «натураль, тәбиғи, тереклек итеүсе»&lt;ref name=&quot;gurulyov&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{статья
 |автор         = Буянтуев Б. Р.
 |заглавие      = К вопросу о происхождении названия «Байкал»
 |издание       = Известия АН СССР, серия геогр.
 |год           = 1951
 |номер         = 5
 |страницы      = 
 |doi           = 
 |issn          = 
}}&lt;/ref&gt;.
* Бурәт телендәге «бай ут»&lt;ref name=&quot;gurulyov&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{статья
 |автор         = Мурзаев Э. М., Умурзаков С. У.
 |заглавие      = Гидронимы Иссык-куль и Байкал
 |издание       = Известия АН СССР, серия геогр.
 |год           = 1974
 |номер         = 6
 |страницы      = 
 |doi           = 
 |issn          = 
}}&lt;/ref&gt; тигән һүҙҙәрҙән.
* Яҡут телендәге ''баай'' — «бай» и ''кюёл'' — «күл»&lt;ref name=&quot;gurulyov&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = Цыдендамбаев Ц. Б.
 | заглавие      = Бурятские исторические хроники и родословные
 | место         = Улан-Удэ
 | издательство  = 
 | год           = 1972
 | страницы      = 481
 | страниц       = 
 | ref           = 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = 
 | часть         = Бый-гал
 | ссылка часть  = 
 | заглавие      = Байкальские легенды и предания
 | оригинал      = 
 | ссылка        = 
 | викитека      = 
 | ответственный = Фольклорные записи Лазаря Ефимовича Элиасова
 | издание       = 2-е доп. и перераб. изд
 | место         = Улан-Удэ
 | издательство  = Бурятское книжное издательство
 | год           = 1984
 | страницы      = 71
 | страниц       = 256
 | isbn          = 
 | тираж         = 29000
}}&lt;/ref&gt;.
* Яҡут телендәге байхал, байгъал «диңгеҙ», «ҙур, тәрән һыу»&lt;ref name=&quot;gurulyov&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{статья
 |автор         = Рыгдылон Э. Р.
 |заглавие      = О названиях «Байкал» и «Ангара»
 |издание       = Известия АН СССР, серия геогр.
 |год           = 1953
 |номер         = 5
 |страницы      = 
 |doi           = 
 |issn          = 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = 
 | часть         = Статья «Байкал»
 | заглавие      = Географические названия Республики Бурятия: топонимический словарь.
 | ответственный = Сост. И. А. Дамбуев, Ю. Ф. Манжуева, А. В. Ринчинова. Научный редактор Л. В. Шулунова, д-р филол. наук
 | место         = Улан-Удэ
 | издательство  = Издательско-полиграфический комплекс ФГОУ ВПО ВСГАКИ
 | год           = 2006
 | страницы      = 34
 | страниц       = 241
 | isbn          = 5-89610-083-3
}}&lt;/ref&gt;.
* Ғәрәп телендәге Бахр-ал-Бака «күҙ йәштәре тыуҙырыусы диңгеҙ», «ҡот осҡос диңгеҙ»&lt;ref name=&quot;gurulyov&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{публикация|статья
 | автор    = Мальцев Ю.
 | заглавие = Загадка названия озера Байкал
 | издание  = За науку в Сибири
 | год      = 1973
 | месяц    = 10
 | день     = 17
 | ref      =
}}&lt;/ref&gt;.
* Бурәт телендәге «Байгаал-далай», &quot;киң, ҙур һыу ятҡылығы, далай — «икһеҙ-сикһеҙ, ер йөҙө, юғары»&lt;ref name=&quot;gurulyov&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{статья
 |автор         = Мурзаев Э. М., Умурзаков С. У.
 |заглавие      = Гидронимы Иссык-куль и Байкал
 |издание       = Известия АН СССР, серия геогр.
 |тип           = 
 |год           = 1974
 |номер         = 6
 |страницы      = 
 |doi           = 
 |issn          = 
}} со ссылкой на работы М. Н. Мельхеева&lt;/ref&gt;.
* Юкагир телендәге вайгуол «ағып килгән ағастарҙың ярҙа ятып ҡалған өйөмө»&lt;ref&gt;{{публикация|книга
 | автор         = Бурыкин Алексей Алексеевич
 | заглавие      = Иноязычная ономастика русских документов XVII–XIX вв., относящихся к открытию и освоению Сибири и Дальнего Востока России, как исторический источник. Автореф. дис. на соискание учёной степени доктора исторических наук
 | ссылка        = http://test.vak.ed.gov.ru/common//img/uploaded/files/BurykinAA.pdf
 | место         = Санкт-Петербург
 | издательство  =
 | год           = 2011
 | isbn          =
 | ref           =
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://lingsib.iea.ras.ru/ru/languages/yukagir.shtml
 |title       = Юкагирский язык
 |work        = Языки народов Сибири, находящиеся под угрозой исчезновения
 |publisher   = Отдел Севера и Сибири ИЭА РАН
 |accessdate  = 2013-09-30
}}&lt;/ref&gt;.

Себерҙең тәүге [[урыҫтар|урыҫ]] ергиҙәрҙәре Байкалды [[эвенк теле]]ндәге «Лама» (диңгеҙ) исеме менән йөрөткәндәр. Ә инде XVII быуаттың икенсе яртыһынан бурәттәрҙең атамаһына (бур. Байгал) күскәндәр. Тик бүрәттәрәҙәге «г» өнөн үҙҙәренә еңелерәк әйтелә торған «к» өнөнә алыштыралар. Ҡытай карталарында һәм һүрәтләмәләрендә күл «Байхэ» — Төньяҡ диңгеҙ; Снежная йылғаһы — «Удулхэ» (балыҡлы йылға); Лена йылғаһы — «Зулхэ».

=== Байкалды өйрәнеүсе күренекле эҙәрмәндәр, сәйәхәтселәр, яҙыусылар === 
[[Файл:Baikal sea.png|thumb|1699—1701 йылдарҙа С. У. Ремезов тарафынан эшләнгән карта. Иркутск һәм уның эргәһендәге ерҙәрҙең схемаһы бирелгән. Масштаб күҙәтелмәй. Байкал бик бәләкәй итеп күрһәтелгән. Себер картаның һул яғынан, аҫҡы мөйөшендә]]
[[Файл:Омуль на рожне.JPG|thumb|Ҡолғала Байкал омуле]]
* Протопоп Аввакум 
* Бородин Леонид Иванович 
* Верещаги, Глеб Юрьевич 
* Гагемейстер Леонтий Андрианович 
* Галазий Григорий Иванович 
* Георг, Иоганн Готлиб 
* Годлевский Виктор Александрович 
* Головин Фёдор Алексеевич 
* Дорогостайский Виталий Чеславович 
* Дыбовский Бенедикт Иванович 
* Дриженко Фёдор Кириллович 
* Кож, Михаил Михайлович 
* Колчак Александр Васильевич 
* Колотил Леонид Григорьевич 
* Коряков Евгений Алексеевич 
* Кюхельбекер, Михаил Карлович 
* Лут Борис Филиппович 
* Мессершмидт Даниэль Готлиб 
* Распутин Валентин Григорьевич 
* Рагузинский-Владиславич Савва Лукич 
* Ремезов Семён Ульянович 
* Семерной, Виктор Петрович 
* Соймонов Фёдор Иванович 
* Спафарий Николай Гаврилович 
* Туровцев Виктор Владимирович 
* Фиалков Владимир Абрамович 
* Черский Ян Доминикович 
* Чехов Антон Павлович 
* Шерстянкин Павел Павлович 
* Штейнгейль Владимир Иванович

=== Тәрәнгә ерҙе быраулау ===
1990 йылдарҙа Рәсәй, АҠШ һәм Япония ғалимдары берлегендә Байкалды өйрәнеү өсөн тәрәнгә быраулау халыҡ-ара проекты тормошҡа ашырыла. Быраулау ҡышҡыһын, боҙ араһында туңып ултырған карап аша башҡарыла. Быраулау-күл төбөндәге ултырма тоҡомдың киҫеме ярҙамында уның тарихын ентекләп өйрәнергә мөмкинлек бирә; Евразияның климатындағы үҙгәрештәрҙе аныҡларға ярҙам итә.

=== Нейтрин телескоп ===
Күлдең төпкөл өлөштәрен өйрәнеү 1993—1998 йылдарҙа тәрән һыулы нейтрин телескоп НТ200 төҙөлөп, байтаҡ эштәр башҡара. Юғары энергиялы &lt;ref&gt;{{cite web|author=Вохмянина К.|date=|url=http://nuclphys.sinp.msu.ru/neutrino/newtrino_s/baik.htm|title=Байкальский подводный нейтринный телескоп|work=|publisher=|accessdate=2010-07-03|archiveurl=http://www.webcitation.org/617noDNiO|archivedate=2011-08-22}}&lt;/ref&gt; (нейтрино) нейтрон өлөшсәләре ярҙамында күлдең төбөн енетекләп тикшереү мөмкинлеге асыла. 2010 йылдан алып тағы ла камилыраҡ нейтрин телескоп НТ1000 төҙөлә башлаған. Эшләй алыу күләме (эффективным объёмом) 1 км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; буласаҡ  &lt;ref&gt;[http://baikalweb.jinr.ru/gvd/GVD.pdf НТ1000. Научно-Технический Проект Глубоководного Нейтринного Телескопа Кубокилометрового Масштаба на оз. Байкал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006081807/http://baikalweb.jinr.ru/gvd/GVD.pdf |date=2014-10-06 }}, 2010&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ogirk.ru/news/2012-04-13/20029.html На дне Байкала появится второй телескоп] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150919135747/http://www.ogirk.ru/news/2012-04-13/20029.html |date=2015-09-19 }}, 13.04.2012&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.physdep.isu.ru/AB2013/QW/bnt.html БАЙКАЛЬСКИЙ НЕЙТРИННЫЙ ТЕЛЕСКОП] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131010094928/http://www.physdep.isu.ru/AB2013/QW/bnt.html |date=2013-10-10 }}, Физический факультет Иркутского государственного университета&lt;/ref&gt;. 2017 йылға тиклем төҙөлөп бөтөүе ҡүҙаллана.

=== Байкалда «Пайсистар» === 
Байкалда кеше тарафынан идара ителә торған тәүге ҡоролмалар 1977 йылда төшөрөлә башлай. Был «Пайсис» атамалы канада ҡоролмалары күлдең тәрән урындарын өйрәнеү маҡсатында алдырылған. Лиственничное ҡултығында 1410 м-ға тиклем еткән булһа, 1991 йылда «Пайсис» Ольхондың көнсығыш яғынан 1637 м тәрәнлеккә төшөп етә.

=== Байкалда «Мир» ===
2008 йылдың йәйендә Байкалды һаҡларға булышлыҡ итеүФонды тарафынан Байкалда «Мир» фәнни-тикшереү экспедицияһы ойошторола Кеше тарафынан идара ителеүсе «Мир» тәрән һыу ҡоролмаһы бөтәһе 52 тапҡыр Байкал төбөнә төшөп,&lt;ref&gt;{{статья |автор = Сагалевич А.М. |заглавие=Глубоководные обитаемые аппараты &quot;Мир&quot; на Байкале|ссылка=http://baikalfund.ru/mediacache/8cd4b098-8d4d-4bb1-a1c9-415133a637dc.pdf|издание=Природа|тип=журнал|год=2013|номер=№ 5|страницы=С. 38-46|doi=|issn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Максим Кошмарчук.|date=10 сентября 2008|url=http://eco.rian.ru/discovery/20080910/151149492.html|title=«Миры» завершили изучение Байкала в 2008 году, совершив 52 погружения|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2010-07-03|archiveurl=http://www.webcitation.org/617np7c9T|archivedate=2011-08-22}}&lt;/ref&gt; тикшеренеү эштәре башҡара. Ғалимдар тарафынан күл төбөнән. һыу, грунт, микроорганизм өлгөләре (пробалары) алынып П. П. Ширшов исемендәге РАН-дың океанологии институрына тапшырыла. Экспедиция 2009—2010 йылдарҙа ла дауам итә.

== Экология ==
[[Файл:Байкал зимой близ истока Ангары.JPG|thumb|Иркутск районының Листвянка ауылы яныда ҡышҡы Байкал]]
Байкал күле үҙенсәлекле (уникаль) экосистема булараҡ,уны һаҡлауҙың хоҡуки нигеҙҙәре 1999 йылда ҡабул ителгән «Байкал күлен һаҡлау тураһында»&lt;ref&gt;Федеральный закон [http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_121962/ «Об охране озера Байкал»] от 01.05.1999 № 94-ФЗ&lt;/ref&gt; Федераль закон тарафынан көйләнә. Ошо Федераль законға ярашлы, Байкал тәбиғи биләмәһендә хужалыҡ һәм башҡа бөтә төр эшмәкәрлектең айырым режимы булдырылған. Рәсәй Федерацияһы Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте тарафынан тыйылған эшмәкәрлек төрҙәре раҫланған.

Байкалдың бысраныуы төш урындарҙа ғына, айырым эре сәнәғәт ҡалдыҡтары ташланыуға. Бәйле булып ала.

{{начало цитаты}}Байкал тәбиғи биләмәһендә күлдең экосистемаһы хужалыҡ эшмәкәрлеге(антропоген) күҙгә күренеп үҙгәрештәр кисерә. Байкалды бысратыусылар исемлегендә иң билдәлеһе -Байкал целлюлоз-ҡағыҙ комбинаты(Целлюлозно-бумажный комбинат).Әммә күлгә иң күп бысраҡ Селенга йылғаһынан ағып төшә&lt;ref name=&quot;Grachev&quot;&gt;Грачёв М. А. [http://www.lin.irk.ru/grachev «О современном состоянии экологической системы озера Байкал»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140220105127/http://lin.irk.ru/grachev/ |date=2014-02-20 }} // Лимнологический институт СО РАН&lt;/ref&gt;.{{конец цитаты|источник=Михаил Александрович Грачёв, РАН академигы, ЛИН СО РАН директоры}}.

 Байкал тәбиғи биләмәһендә 2010 йылдағы экологик енәйәттәрҙең күбеһе ағастарҙы һәм ҡыуаҡлыҡтарҙы законһыҙ ҡырҡыу менән (енәйәттәрҙең 78,5 %-ы), рөхсәтһеҙ һыу хайуандарын тотоу һәм үҫемлектәрен файҙаланыу (12,4 %); урмандарға зыян килтереү менән (8,0 %); рөхсәтһеҙ һунар итеү, һыуҙы бысратыу, ветеринар ҡағиҙәләрҙе боҙоу, үҫемлектәрҙең сирҙәре һәм ҡоротҡостарына ҡаршы көрәш ҡағиҙәләренең боҙолоуына (0,9 %) бәйле. Иң күп енәйәттәр Бүрәт Республикаһында теркәлгән — 42,7 %&lt;ref&gt;Государственный доклад [http://www.geol.irk.ru/baikal/baikal.htm «О состоянии озера Байкал и мерах по его охране в 2010 году» // Охрана озера Байкал]&lt;/ref&gt;.

=== Күҙәтеүҙәр нәтижәһе ===
2002—2007 йылдарҙа төрлө зарарлы матдәләрҙең рөхсәт ителгән микдары (ПДК). Таблицала В ПДК ҡиммәтенең артып китеү осраҡтарының йышлығы (тикшереү өсөн алынған өлгөләрҙең дөйөм һанынан проценттарҙа иҫәпләнгән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mnr.gov.ru/files/part/9921_part2.1.doc|title=ВОДНЫЕ РЕСУРСЫ РЕК И ИХ КАЧЕСТВО|3=|archiveurl=http://www.webcitation.org/69y3E4PDs|archivedate=2012-08-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029203003/http://www.mnr.gov.ru/files/part/9921_part2.1.doc |date=2013-10-29 }}&lt;/ref&gt;):
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 90%; text-align:center&quot;
!Күрһәткес
!2002
!2003
!2004
!2005
!2006
!2007
|-
! [[Химическое потребление кислорода|ХПК]]
| 30
| 24
| 25
| 29
| 26
| 30
|-
! [[Биохимическое потребление кислорода|БПК&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;]]
| 24
| 31
| 26
| 17
| 9
| 15
|-
! Тимер
| 85
| 91
| 89
| 83
| 87
| 88
|-
! Баҡыр
| 70
| 79
| 93
| 85
| 96
| 97
|-
! Цинк
| 22
| 18
| 15
| 15
| 9
| 9
|-
! Алюмин
| 0
| 3
| 20
| 51
| 0
| 7
|-
! Марганец
| 0
| 80
| 80
| 100
| 0
| 93
|-
! Фенолдар
| 25
| 14
| 36
| 29
| 26
| 3
|-
! Нефть продукттары
| 19
| 12
| 18
| 24
| 0
| 28
|-
! Фторидтар
| 0
| 31
| 40
| 40
| 0
| 57
|}

=== Күл бысраныуҙың төп сығанаҡтары ===
Селенга йылғаһы күлдең иң ҙур ҡушылдыҡтарының береһе. Унан килгән һыу ағымы йылына 30 км³&lt;ref name=&quot;Grachev&quot; /&gt;. Был Байкалға койолған йылға һыуҙарының яртыһынан ашып китә.

Монголии биләмәләренән Селенги йылғаһы бассейны аша Байкалды бысратыусы булып Улан-Батор, шулай уҡ Заамаралағы алтын табыусы предприятие, Орхон менән Хараа-Гол йылғаларының &lt;ref name=&quot;RGO&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20130822172704/http://www.rgo.ru/2011/08/selenga-bajkal-otryady-vstretilis/ «Селенга-Байкал»: отряды встретились] // Новости Русского географического общества 19 августа 2011&lt;/ref&gt; үрге ағымында файҙалы ҡаҙылмалар табыусы предприятиелар тора.

Бынан тыш, Дархан ҡалаһының сәнәғәт предприятиеларын, төньяҡ Монголияның төҙөлөш комбинаттарын, тире эшкәртеүсе фабрикаларын, ҡорос иретеүсе заводын, аҙыҡ сәнәғәте предприятиеларын эсенә алған эре индустриаль үҙәгенән бысраҡ һыу ағып төшә&lt;ref name=&quot;RGO&quot; /&gt;.

Рәсәй биләмәләрендә Селенга йылғаһын бысратыусы Улан-Удэ ҡалаһы. Уның таҙартҡыс ҡоролмалары сәнәғәт, коммуналь хужалыҡтар&lt;ref name=&quot;Koncept&quot;&gt;[http://fcp.economy.gov.ru/cgi-bin/cis/fcp.cgi/Fcp/ViewFcp/View/2012/359/ Концепция ФЦП «Охрана озера Байкал и социально-экономическое развитие Байкальской природной территории на 2012—2020 годы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190209122346/http://fcp.economy.gov.ru/cgi-bin/cis/fcp.cgi/Fcp/ViewFcp/View/2012/359/ |date=2019-02-09 }}&lt;/ref&gt; түккән бысраҡ һыуҙарҙы тейешле кимәлгә еткереп таҙалай алмай. Бүрәт Республикаһында Байкал бассейнына ҡараған тораҡ пункттарының күбеһендә таҙартҡыс ҡоролмалары ныҡ туҙған, ә ҡайһылырында улар бөтөнләй юҡ.

Нисә йылдар инде, Селенга йылғаһының Стеклозавод ҡасабаһы эргәһендә нефть продуктары менән бысраныуына кәртә ҡуя алмайҙар. Уның төп ҡушылдыҡтары&lt;ref name=&quot;Koncept&quot; /&gt; аша — Байкал аръяғы өлкәһендәге Чикой и Хилок йылғаларынан да Байкалға байтаҡ ҡалдыҡтар ағып төшә.

Байкалға янаған иң ҡурҡыныс хәүеф — сәнәғәт һәм көнкүреш ҡалдыҡтары. Ҡалдыҡтарҙың бик әҙ өлөше генә  юҡ ителә (эшкәртелә). Джидинск вольфрам-молибденового комбинатының (ул хәҙер эшмәкәрлеген туҡтатҡан инде) 1934—2001 йылдар  эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә тупланған ҡалдыҡтар, Закаменск ҡалаһының өстән бер өлөшөн ағыулап,  үтә лә зыян килтерә. Байкал күленә унан әле булһа иң ҡурҡыныстар исемлегендәге химик элементтар ағып төшөүен дауам итә.

Байкал тәбиғи биләмәһендә &lt;ref name=&quot;Koncept&quot; /&gt;. Закаменск районындағы Модонкуль йылғаһы — гидрохимик күрһәткестәре буйынса иң бысраҡ йылғалар иҫәбендә.

=== Целлюлоза-ҡағыҙ комбинаты ===
БЦБК Байкал яны биләмәләрендә һыуҙы, атмосфераны ағыулап торҙо 1966 йылда Байкал целлюлоза-ҡағыҙ комбинаты (БЦБК) сафҡа кереү менән, уның эргәһендә күлдең төбө эшлектән сыға башлай (дегратация). Һауаға бүленеп сыҡҡан газ һәм туҙандан БЦБК эргәһендәге тайгала кире күренештәрбашлана, ағас баштары ҡорой башлай, урмандың кибеүе күҙәтелә &lt;ref&gt;{{cite web|author=|authorlink=|coauthors=|date=|url=http://www.magicbaikal.ru/ecology/bcbk.htm|title=Байкальский ЦБК|publisher=«Магия Байкала»|accessdate=2010-07-03|archiveurl=http://www.webcitation.org/617nzWBvt|archivedate=2011-08-22}}&lt;/ref&gt;. 2008 йылдың сентябрендә комбинатта һыу әйләнешенең йомоҡ системаһын булдыралар. Әммә сығанаҡтарҙан күренеүенсә &lt;ref&gt;{{cite web|author=Георгий Кузнецов.|date=17 декабря 2008|url=http://www.discoverbaikal.ru/node/174|title=Переход БЦБК на систему замкнутого водооборота не сделал озеро чище|publisher=«[[Восточно-Сибирская правда]]»|accessdate=2010-07-03|archiveurl=http://www.webcitation.org/617o0BlCa|archivedate=2011-08-22}}&lt;/ref&gt;, система эшкә яраҡһыҙ булып сыға. Шуға ла, бер айҙан комбинатты ябалар. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарары менән 2010 йылдың 13 ғинуарынан тыйыу туҡтатылып, 2010 йылдың 8 июленән комбинат яңынан эшен башлап ҡарай.

2010 йылдың июлендә «Мир» ҡоролмалары тарафынан комбинат эргәһендә күл төбөнән ләм өлгөләре алына. Ундағы диоксиндың күрһәткестәре ғәйәт ҙур була (ә ул тереклектең бар төрө өсөн дә бик ҡурҡыныс ағыу булып тора), хатта төньяҡ һәм үҙәк өлөштәрендәгенән  40-50 тапҡырға күберәк була. Тикшереү өсөн өлгөләр төрлө тәрәнлектәрҙән алынып, күпселегендә диоксин микдары рөхсәт ителгән миҡдарҙан 3-8 тапҡыр &lt;ref&gt;http://www.greenpeace.org/russia/Global/russia/report/baikal/BaikalDioxin.doc {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924060351/http://www.greenpeace.org/russia/Global/russia/report/baikal/BaikalDioxin.doc |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.igc.irk.ru Институт геохимии им. А. П. Виноградова СО РАН]&lt;/ref&gt; артыҡ икәнлеге асыҡлана.

2013 йылдың февраленән Рәсәй Хөкүмәте комбинатты ябырға тип ҡарар сығара. Сентябрҙан комбинатта эштәр туҡтатылып, предприятияның хеҙмәткәрҙәрен ҡыҫҡартыу башлана&lt;ref&gt;[http://ria.ru/eco/20130916/963391341.html Байкальский ЦБК остановил производство]&lt;/ref&gt;.

2013 йылдың 28 декабренән Рәсәй Хөкүмәте комбинат урынында «Рәсәй ҡурсаулыҡтары» &lt;ref&gt;[http://ria.ru/eco/20130916/963391341.html На месте Байкальского ЦБК появится экспоцентр «Заповедники России»]&lt;/ref&gt;. экспоүҙәк (экспоцентр) төҙөргә ҡарар итә.

=== Байкал — һыуһаҡлағыс ===
1956 йылдан күл гидроэлектроэнергетикала ҡулланыла башлай. Иркутск һыуһаҡлағысының бер өлөше булып, ундағы һыу кимәле 1 м &lt;ref&gt;{{статья | автор = Суходолов А. | заглавие = Электроэнергетика Иркутской области | ссылка = http://www.sbras.ru/HBC/article.phtml?nid=171&amp;id=15 | издание = Наука в Сибири | тип = | год = | номер = 5—6 (2141—2142), 13 февраля 1998 | страницы = }}&lt;/ref&gt; тиклем күтәрелә.

1959—1962 йылдарҙа Иркутск ГЭС-ғы &lt;ref name=&quot;ovchinnikov2006&quot; /&gt; быуалағы һыу артыуына бәйле, күл кимәле 1,2 м-ға арта. Һыу кимәленең йыл эсендә 1,34 метрға тирбәлеүе, ә дөйәм алғанда уртаса 0,8 метрға артыуы 500 км² тиклем ерҙәрҙең һыу аҫтында ҡалып, яр буйындағы урмандарҙың һәм башҡа үҫемлек бергәлектәренең хөртәйеүенә килтерә. Ярҙары емерелеп (абразия процестары), яр һыҙаттары унар метрға сигенә. Ярка утрауы янында яр 100-350 метрға сигенеп, уны өлөштәргә бүлгеләй&lt;ref name=&quot;ovchinnikov2006&quot;&gt;{{статья|автор=Овчинников Г. И. и др.|заглавие=Природно-антропогенный геоморфогенез побережья озера Байкал|ссылка=http://baikalfund.ru/mediacache/fb71201e-9180-4c29-936e-4395f21cc588.pdf|издание=География и природные ресурсы|год=2006|номер=2|страницы=58-63}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tulohonov2009&quot;&gt;{{статья|автор=Тулохонов А. К.|заглавие=Системный подход к природопользованию в Байкальском регионе|ссылка=http://www.izdatgeo.ru/pdf/gipr/2009-3/17.pdf|издание=География и природные ресурсы|тип=научный журнал|год=2009|номер=3|страницы=17-22}}&lt;/ref&gt;.

Һыу кимәленең түбән төшөүе яр буйҙарын ашай, уя, емерә, ел эрозияһына килтерә, ә үтә ныҡ түбәнәйгәндә ҡултыҡтар кибеп, ыуылдырыҡ сәсә һәм ҡоштарҙың оя ҡороу урындары юҡҡа сыға, башҡа хайуандарҙың &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tass.ru/sibir-news/1663815|title=Ученые Бурятии: понижение уровня воды в озере Байкал вызовет экологическую катастрофу|date=22.12.2014|publisher=ТАСС|accessdate=2015-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rg.ru/2015/02/12/baikal.html|title=Мокрое дело. Урез воды в Байкале - ниже критического уровня|last=Юрков|first=Анатолий| date=12.02.2015|publisher=Российская газета|accessdate=2015-06-24}}&lt;/ref&gt; тереклегенә лә насар йоғонто яһай. Шуға ла, Рәсәй Хөкүмәтенең ҡарары (ҡарар № 234, 26 март 2001 йыл) менән, хужалыҡ һәм башҡа эшмәкәрлек мәлендә Байкал күлендә һыу кимәленең тирбәлештәре тымыҡ океан системаһы буйынса &lt;ref name=&quot;tulohonov2009&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://geol.irk.ru/baikal/baikal/rep_2013/pdf/baikal2013_p1-1-1-1.pdf Уровень озера] // Гос. доклад «О состоянии озера Байкал и мерах по его охране в 2013 году»&lt;/ref&gt; 456 м — 457 м арауыҡтарынан үтмәҫкә тейеш.

=== Көнсығыш нефть үткәргесенә бәйле хәлдәр ===
Төп статья: Көнсығыш нефть үткәргесе «Транснефть» компанияһы Байкал эргәһенән үтеүсе «Көнсығыш Себер — Тымыҡ океан» нефть үткәргесен төҙөй. Тәүҙә трасса күл ярының эргәһенән тиерлек үтергә тейеш була. Ул саҡта, нефть түгелеү ихтималы булып, Байкалға экологик хәүеф янар ине. Күп һанлы ҡаршылыҡ саралары &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.regnum.ru/dossier/446.html|title=Все ссылки в сюжете «Нефтепровод „Восточная Сибирь — Тихий океан“»|publisher=ИА [[REGNUM]]|accessdate=2010-07-03|archiveurl=http://www.webcitation.org/617o1wE2Y|archivedate=2011-08-22}}&lt;/ref&gt; үтеп, шулай уҡ 2006 йылдың 18 мартында меңәрләгән кешеле митинг һөҙөмтәһендә, [[В. В. Путин]] Томскиҙа Себер губернаторҙары менән кәңәшмә үткәрә. Унда Байкалдың төньяҡ ярынан 40 км яҡын килмәҫлек итеп проектты үҙгәртергә ҡуша. «Транснефть» Байкал һыуйыйғыс зонаһынан 350-400 км арыраҡ итеп, нефть үткәргесенең яңы маршрутын төҙөй .

=== Байкал — Бөтә донъя тәбиғи мираҫы === 
1996 йылда Байкал Бөтөн донъя тәбиғи мираҫы исемлегенә индерелә (ЮНЕСКО)&lt;ref&gt;[http://whc.unesco.org/en/list/754 UNESCO World Heritage Centre. Lake Baikal]&lt;/ref&gt;.

=== Браконьерлыҡ ===
Байкал тәбиғи биләмәһендә иң сетерекле хәл булып браконьерлыҡ тора. Рөхсәтһеҙ ауланған йәнлектәрҙең күбеһе — Байкал нерпаһы һәм, бигерәк тә, балалары. Уларҙың һаны ҡыҫҡарыуына йәмәғәт иғтибарын йәлеп итеү өсөн 2003 йылдан 25 май Нерпа көнө (День нерпёнка) тип билдәләнгән. 2011 йылда ыуылдырыҡ сәсеү мәлендә омул балығын тотоу ике мәртәбәгә артып киткән&lt;ref&gt;[http://www.vsp.ru/social/2011/10/15/516776 Цифры] // «Иркутский репортёр» 15 октября 2011&lt;/ref&gt;. Күлдә тотолған балыҡтарҙың яртыһынан күбе рөхсәтһеҙ тотола&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20131025061753/http://www.rgo.ru/2010/07/bajkal-v-setyax-brakonerov/ Байкал в сетях браконьеров] // Новости Русского географического общества июль 2010&lt;/ref&gt;.

=== Байкалды һаҡлау менән шөғәлләнеүсе ойошмалар ===
* Байкал күлен һаҡлауға булышлыҡ итеү фонды
* «Байкал экологик тулҡыны» 
* Ҡырағай тәбиғәттең Бөтөн донъя фонды
* Рәсәй Гринписы 
* Экологик фонд «Таҙа Байкал» 
* ФП «Байкалды бергәләп һаҡлайыҡ»

== Фәнни тикшеренеүҙәр ==
=== Фәнни ойошмалар ===
* Байкал ҡурсаулығы
* Байкальский институт природопользования СО РАН 
* Байкал тикшеренеү үҙәге (АНО) 
* Байкал музейы (ИНЦ СО РАН) 
* Иркутск дәүләт университеты, Биология ғилми-тикшеренеү институты 
* Иркутск өлкә край өйрәнеү музейы 
* Рус географик йәмғиәтенең Иркутск өлкә бүлеге 
* Лимнологик институт (СО РАН)
* Байкал яны милли паркы

== Туризм ==
[[Файл:Tourists on Baikal.jpg|thumb|Туристар Байкалда]]
[[Файл:Baikal Railway, Tunnel 27, East portal, Russia.jpg|thumb|Тиҫтәләгән тимер юл туннеленең береһе]]
[[Файл:Бурятские юрты.JPG|thumb|left|Катунь ҡасабаһында бурәт тирмәләре]]

Байкалға төрлө юлдар аша барып була. Ғәҙәттә, тәүҙә  Иркутск, Улан-Удэ йәки Северобайкальск, кеүек эре ҡалаларға киләләр.Унан һуң ентекле итеп маршрутты асыҡлап була. Иркутск менән Улан-Удэ араһындағы Транссебер  магистрале буйлап килгәндә, күҙ алдында ғына барып еткәнсе һоҡланғыс күренештәре менән күл йәйелеп ята.

Иркутсктан 65 км алыҫлыҡта ғына, Ангараның Байкалдан сыҡҡан ерендә, яр буйында Листвянка ҡасабаһы ята. Был туристарҙың иң күп килгән урыны.Өлкә үҙәгенән автобус йәки теплоход менән сәғәт тирәһендә генә килеп етеп була. Бында бик күп экскурсиялар, әүҙем ял төрҙәре ойошторола. Күл буйлап круиздар ҙа тап  ошо ҡасабанан башлана.

Маршруттар Листвянка ҡасабаһынан Большие Коты ҡасабаһына тиклем, Изге танау (Святой Нос) ярымутрауына, Ольхон утрауына һәм башҡа урындарға.

Байкал ярында Слюдянка менән Байкальск ҡалалары урынлашҡан. Слюдянкала тулыһынса мәрмәрҙән эшләнгән тимер юл вокзалы бар. Байкальскта тау саңғыһы трассаһы эшләй, ә йәйгелек ҡояшлы көндәрҙә күтәргес кабиналарҙан күлдең ҡаршы яры менән Байкал һырттары һәйбәт күренә

Күлдең көнсығыш яры яғындағы Баргузин ҡултығы — туристарҙың яратҡан урыны. Унда «Байкал гаваны» туристик-рекреацион зонаһы урынлашҡан.

Максимиха ауылынан Изге танау (Святой Нос) ярымутрауына тур алырға була. Бында һыбай һәм йәйәү сәйәхәттәр ҡаралған. Көньяҡтараҡ Яңы Энхэлук, Заречье, Сухая ҡасабалары урынлашҡан. Уларҙа ял йорттары булдырып, уңайлы шарттар тыуҙырып (шулай уҡ, юрталарҙа), ҡунаҡтар ҡабул итеп туристарға хеҙмәт күрһәтеүсе шәхси хужалыҡтар бар.

Энхэлук  менән Сухой араһында Загза көкөртле водород ҡайнар сығанағы урынлашҡан (загза йылғаһына яҡын ғына).

Байкалдың иң хозур  урыны — ҡарап туйғыһыҙ бухталары, сихри утрауҙары, шифалы сығанаҡтары менән данлыҡлы Чивыркуй ҡултығы. Изге танау (Святой Нос) ярымутрауындағы түбәләрҙән ҡултыҡҡа бик матур күренештәр асыла. Унда Усть-Баргузин ҡасабаһы аша баралар.

Селенга йылғаһы тамағынан 30 км көньяҡтараҡ, Посольский сор  ҡултығында Байкальский  Прибой — Култушная рекреацион зонаһы урынлашҡан. Бында туристарҙы хеҙмәтләндереүсе туристик базалар күп.

Күлдең төньяғында Хакусы курорт бар. Унда Нижнеангарск һәм Северобайкальсктан теплоходта ғына һәм  ҡышын боҙҙан барып була.

Күл тирәләй Ҙур Байкал Һуҡмағы — экологик һуҡмаҡтар селтәре булдырылған. Улар аша туристар өсөн Байкалдың һоҡланғыс тәбиғәте менән танышырға, иҫ киткес күренештәре менән хозурланырға бөтә мөмкинлектәр ҙә бар.

=== Күренекле урындары ===
Байкал һәм уның эргәһендә тәбиғәт ҡомартҡылары, мәҙәни ҡомартҡылар, тарихи урындар, археологияға бәйле күренекле урындары бик күп. Уларҙың ҡайһы берҙәре:
* Шаман-таш ҡаяһы 
* Чивыркуй ҡултығы 
* Баргузин ҡултығы 
* Ушкань утрауы
* Песчаная бухтаһы
* Ольхон утрауында Шаман ҡаяһы мороно 
* Лударь мороно
* Рытый мороно 
* Черск (пик) үре — диңгеҙ кимәленән 2090 м 
* Байкал тирәләй тимер юлы 
* Фролиха (әрәмә)

== Факттар ==
* Байкалдың барлыҡ һыуын, (23 615,390 км³&lt;ref name=&quot;INTAS&quot; /&gt;), Рәсәй халҡына бүлеп бирһәң(141 927 297 кеше&lt;ref&gt;''Росстат — Федеральная служба государственной статистики.'' [http://www.gks.ru/free_doc/2010/popul10-Pr.xls Предварительная оценка численности постоянного населения субъектов Российской Федерации на 1 января 2010 года и в среднем за 2009 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331213404/https://www.gks.ru/free_doc/2010/popul10-Pr.xls |date=2022-03-31 }}&lt;/ref&gt;), һәр береһенә 166,4 мең кубометр һыу тура килә. Был сама менән 60-ар тонналы 2773 тимер юл цистернаһы. 
* Күлде тикшереү менән шөғәлләнеүселәрҙән Л. Г. Колотило (к. г. н) «Байкал хаҡы&lt;ref&gt;[http://old.rgo.ru/2011/11/cena-bajkala/ Цена Байкала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151004115744/http://old.rgo.ru/2011/11/cena-bajkala/ |date=2015-10-04 }}&lt;/ref&gt;»нда яҙыуынса, күл һыуының утилитар баһаһы 236 триллион доллар. Уның мәҡәләһе ҙур ғына &lt;ref&gt;[http://www.oceanology.ru/cena-bajkala/ Сколько стоит Байкал? Опубликовано на сайте «Океанология» 20.01.2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111020042/http://www.oceanology.ru/cena-bajkala/ |date=2012-11-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://i-news.kz/news/2011/12/08/6185494.html Сколько стоит Байкал выяснили ученые]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://geoblog.rgo.ru/blog/na-syshe/ Геоблоги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103185410/http://geoblog.rgo.ru/blog/na-syshe/ |date=2012-11-03 }}&lt;/ref&gt; ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра, шулай уҡ «Рәсәй Гринписы»нда ла&lt;ref&gt;[http://www.greenpeace.org/russia/ru/news/blogs/baikal/blog/38270/ Сайт «Гринпис России»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407203420/http://www.greenpeace.org/russia/ru/news/blogs/baikal/blog/38270/ |date=2019-04-07 }}&lt;/ref&gt;. Уның төп нигеҙҙәре 2012 йылдың 27 ноябрендә (авторын әйтмәйенсә генә) В. В. Жириновскийҙың «Яңылыҡтар 24» телеканалында биргән интервьюһында әйтеп кителә&lt;ref&gt;[http://www.infpol.ru/news/667/140804.php Жириновский предложил продавать воду Байкала]&lt;/ref&gt;.

== Байкал тураһында риүәйәттәр һәм уйҙырмалар == 
* Риүәйәттәр буйынса Байкал бабайҙың 336 улы-йылғалары һәм бер ҡыҙы-Ангара булған икән. Бөтә улдары ла атайына һыу алып киләләр, ә ҡыҙы Енисей йылғаһына ғашиҡ булған да, атайының һыуын һөйгәненә ташый ти. Йәне көйгән Байкал ҡыҙын ҡәһәрләп, уға ҙур ғына ҡаяташ һелтәгән. Был ҡая — «Шаман-таш», Ангарың башланған ғына ерендә, инешендә ята.
* Икенсе бер риүәйәттәр буйынса Байкалдың берҙән-бер ҡыҙы — Ангара Енисейға ғашиҡ була ла, уның янына ҡасып китә.Атаһы уның юлын быумаҡсы булып, юлына «Шаман-таш» ташлай. Әммә Ангара уны урап үтә лә, артабан йүгерә икән. Шунан Байкал уны кире бормаҡсы булып, артынанүҙенең бер уланын — Иркутаны ебәрә. Уныһы Ангараны йәлләй ҙә кире борола. Ниһайәт, Ангара Енисейға барып етә һәм улар икәүләшеп аға башлай &lt;ref&gt;[http://www.baikal-center.ru/books/element.php?ID=97741 Дочь Байкала Ангара и богатырь Енисей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305130447/http://baikal-center.ru/books/element.php?id=97741 |date=2016-03-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305130447/http://baikal-center.ru/books/element.php?id=97741 |date=2016-03-05 }} Информационный портал Байкал-Lake&lt;/ref&gt;..

== Фильмдар ==
* 1965йылда М. Горький исемендәге ки-ностудия «Байкалға килегеҙ» тигән кинокомедия төшөрә.
* 1969 йылда М. Горький исемендәге киностудия «Күл янында» фильмен төшөрә. 
* 1992 йылда «Леннаучфильм» киностудияһы «Байкал тураһында риүәйәттәр» тигән фәнни-популяр фильм төшөрә (режиссёр-оператор В. Петров. Фильмдә күлдең географик һәм тәбиғи үҙенсәлектәре, шулай уҡ халҡының тарихы бәйән ителә. 
* 2011 — Евгений Гришковец ҡатнашлығында Сатисфакция нәфис фильм төшөрөлгән. Фильм Байкал ярында, Листвянка ҡасабаһында төшөрөлә (отель «Маяк»). 
* 2011 — нәфис фильм «Байкалға»&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.rg.ru/2011/10/13/reg-sibfo/film.html|title=Первый фильм|author=Ирина Садыкова|date=13 октября 2011|publisher=«Российская газета-Неделя» — Восточная Сибирь №5606 |accessdate=2011-11-03}}&lt;/ref&gt;.
* 2012 — нәфис фильм «Байкалға — 2».

== Байкал филателияла ==
{| class=&quot;graytable&quot;
|+
| width=&quot;20%&quot; align=&quot;center&quot;|[[Файл:1959 CPA 2386.jpg|100px]]
| width=&quot;20%&quot; align=&quot;center&quot;|[[Файл:1966. Байкалдың промысла әһәмиәтендәге балыҡтары.jpg|100px]]
| width=&quot;20%&quot; align=&quot;center&quot;|[[Файл:1966 CPA 3400.jpg|100px]]
| width=&quot;20%&quot; align=&quot;center&quot;|[[Файл:1966_CPA_3399.jpg|100px]]
|-
| align=&quot;center&quot;|[[1959]] йыл: Байкал күле
| align=&quot;center&quot;|[[1966]] йыл: Байкалдың промысла әһәмиәтендәге балыҡтары
| align=&quot;center&quot;|[[1966]] йыл: Байкал мәрсене
| align=&quot;center&quot;|[[1966]] йыл: Байкал бәрҙеһе
|}

== Сығанаҡтар ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
 |Тема         = Байкал
 |Викисловарь  = Байкал
 |Викиучебник  = 
 |Викицитатник = 
 |Викитека     = Байкал
 |Викигид      = Озеро Байкал
}}
{{Внешние ссылки нежелательны}}
* {{книга|часть=Озеро Байкал (физическая карта, масштаб 1:1 250 000)|заглавие=[[Национальный атлас России]]|ссылка часть=http://национальныйатлас.рф/cd1/248-249.html|место=М.|издательство=Роскартография|год=2004|том=1|страницы=248—249|страниц=496|тираж=3000|isbn=5-85120-217-3}}
* [http://ozerobaikal.info/ озеро Байкал.инфо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170802092913/http://ozerobaikal.info/ |date=2017-08-02 }} — информационный сайт о Байкале
* [http://nature.baikal.ru/ Природа Байкала]
* [http://maps.yandex.ru/-/CVvoA0Il Байкал] на сервисе [[Яндекс.Панорамы]]
* [http://www.greenpeace.org/russia/ru/campaigns/193600 Проект «Озеро Байкал»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101014161413/http://www.greenpeace.org/russia/ru/campaigns/193600 |date=2010-10-14 }} // [[Гринпис]]
* [http://www.nhpfund.ru/nominations/baikal.html Объект Всемирного наследия ЮНЕСКО «Озеро Байкал»] на сайте Фонда «Охрана природного наследия»

{{Всемирное наследие в России}}
{{Семь чудес России}}
{{Байкал}}
{{Библиоинформация}}
{{Һайланған мәҡәлә|гидрология|география}}

[[Категория:Алфавит буйынса күлдәр]]
[[Категория:Байкал]]
[[Категория:Рәсәй күлдәре]]
[[Категория:Рәсәйҙә бөтә донъя мираҫы]]</text>
      <sha1>578prbhh09ahovw12wu27o5zskuhf4r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Альцгеймер ауырыуы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99485</id>
    <revision>
      <id>1306305</id>
      <parentid>1300210</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T04:59:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81731" sha1="2gkd04loi8gshwwhcv2s0otrskelnb2" xml:space="preserve">{{DiseaseDisorder infobox
| Name           = Альцгеймер ауырыуы
| Image          =Alzheimer's_disease_brain_comparison.jpg
| Caption        = Оло кешенең баш мейеһе нормала (һулда) һәм Альцгеймер ауырыуы булған патология (уңда)
| DiseasesDB     = 490
| ICD10          = {{ICD10|G|30}}, {{ICD10|F|00}}
| ICD9 = {{ICD9|331.0}}, {{ICD9|290.1}}
| ICDO =
| OMIM = 104300
| MedlinePlus = 000760
| eMedicineSubj = neuro
| eMedicineTopic = 13
| MeshID = D000544
|}}
'''Альцгеймер ауырыуы''' (шулай уҡ ҡартлыҡта Альцгеймер тибындағы деменция, йәғни аҡылға еңеләйеү) — деменцияның киң таралған төрө, нейродегенератив ауырыу, тәүләп 1907 йылда&lt;ref name=&quot;pmid9661992&quot;&gt;Berchtold NC, Cotman CW&amp;#x20;(1998).&amp;#x20;&lt;/ref&gt; немец психиатры Алоис Альцгеймер тарафынан тасуирлана. Ҡағиҙә булараҡ, ул 65 йәштән өлкәнерәктәрҙә табыла&lt;ref&gt;Brookmeyer R, Gray S, Kawas C&amp;#x20;(September 1998).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, әммә иртә башланыусан һирәк осрай торған төрө лә бар. Бөтә донъяла [[2006 йыл]]да ауырыусылар һаны 26,6 миллион була, ә 2050 йылға уларҙың һаны дүрт тапҡырға артыуы ихтимал&lt;ref name=&quot;Brookmeyer2007&quot;&gt;2006 prevalence estimate:
&lt;/ref&gt;.

Ҡағиҙә булараҡ, ауырыу һиҙелер-һиҙелмәҫ билдәләрҙән башлана, ваҡыт үткән һайын көсәйә бара. Башланғыс осоронда ҡыҫҡа [[хәтер]] насарлана, мәҫәлән, күптән түгел уҡылған мәғлүмәтте иҫкә төшөрөп булмай. Ауырыу көсәйгән һайын оҙайлы [[хәтер]]&lt;ref name=&quot;pmid17823840&quot;&gt;Tabert MH, Liu X, Doty RL, Serby M, Zamora D, Pelton GH, Marder K, Albers MW, Stern Y, Devanand DP&amp;#x20;(2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt; ҙә юғала, телмәр һәм когнитив функциялар боҙола, пациент тирә-йүнде аңламай, үҙен ҡарай алмай башлай. Яйлап организмдың функциялары юғалыу үлемгә алып бара&lt;ref name=&quot;nihstages&quot;&gt;[http://www.nia.nih.gov/Alzheimers/Publications/stages.htm Understanding stages and symptoms of Alzheimer’s disease] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516213955/http://www.nia.nih.gov/Alzheimers/Publications/stages.htm |date=2008-05-16 }}.&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Табипҡа мөрәжәғәт иткәндә һәм Альцгеймер ауырыуы барлығына шик төшкәндә, диагнозды аныҡлау өсөн тәртипте анализлайҙар, когнитив һынамыштар үткәрәләр, мөмкин булһа, магнитлы-резонанслы томография (МРТ) үткәрәләр&lt;ref name=&quot;alzres&quot;&gt;[http://www.alzheimers-research.org.uk/info/diagnosis/ Alzheimer’s diagnosis of AD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071022154220/http://alzheimers-research.org.uk/info/diagnosis/ |date=2007-10-22 }}.&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Ауырыу төрлө кешелә төрлө оҙайлыҡта барғанға күрә, киләсәккә фараз яһау ауырлаша. Диагноз ҡуйылғандан һуң уртаса ғүмер оҙонлоғо ете йыл тәшкил итә&lt;ref name=&quot;pmid3776457&quot;&gt;Mölsä PK, Marttila RJ, Rinne UK&amp;#x20;(August 1986).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, сирлеләрҙең 3 проценттан аҙырағы ун дүрт йылдан ашыу йәшәй&lt;ref name=&quot;pmid7793228&quot;&gt;Mölsä PK, Marttila RJ, Rinne UK&amp;#x20;(March 1995).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Әлегә Альцгеймер ауырыуының сәбәптәре һәм нисек үтеүе тулыһынса асыҡланмаған. Баш мейеһе туҡымаларында амилоид төйөрсөктәре һәм нейрофибрилляр ойоштар йыйылыу ауырыуҙың төп үҙенсәлеге булып тора&lt;ref name=&quot;lancet2011&quot;&gt;''Ballard Clive, Gauthier Serge, Corbett Anne, Brayne Carol, Aarsland Dag, Jones Emma'' Alzheimer’s disease // The Lancet. — 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15184601&quot;&gt;Tiraboschi P, Hansen LA, Thal LJ, Corey-Bloom J&amp;#x20;(June 2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Дауалауҙың хәҙерге ысулдары билдәләрҙе генә бер аҙ йомшарта, ләкин сирҙе туҡтата ла, кисектерә лә алмай. Дауалауҙың бик күп ысулдары клиник һынау баҫҡысына еткерелгән, 2008 йылға уларҙың һаны биш йөҙҙән ашып киткәйне, ләкин һөҙөмтәлелеге иҫбатланырмы — билдәһеҙ. 2013 йылда магнит менән тәрән транскраниаль ҡуҙғытыу ысулы (Deep TMS) башҡа сирҙәр менән бергә Альцгеймер ауырыуы билдәләрен дә дауалауҙа ҡулланыуҙы хуплаусы СЕ билдәһен (фр. Conformité Européenne’нан яһалған аббревиатура — Европаға ярашлы тигәнде аңлата) алғайны&lt;ref&gt;[http://www.medicaldevice-network.com/news/newsbrainsway-reports-positive-deep-tms-system-trial-data-ocd Brainsway reports positive Deep TMS system trial data for OCD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150320001124/http://www.medicaldevice-network.com/news/newsbrainsway-reports-positive-deep-tms-system-trial-data-ocd |date=2015-03-20 }} (англ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Shiv Gaglani.''&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Американың ике компанияһы был юҫыҡтағы эшен көтөлгән һөҙөмтә булмау сәбәпле туҡтатты. Әлеге мәлгә Альцгеймер ауырыуынан дарыу юҡ&lt;ref&gt;[http://www.clinicaltrials.gov/ct2/results?term=alzheimer Alzheimer’s Disease Clinical Trials].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Сирҙе иҫкәртеүгә тәғәйенләнгән бик күп дарыуҙар тәҡдим ителә, ләкин уларҙың береһе лә сирҙең барышына тәьҫир итмәй, сирленең хәлен еңеләйтмәй. Ауырыуҙы иҫкәртеү һәм дауалау юлы итеп физик күнекмәләр менән шөғөлләнеү, аҡыл эше менән шөғөлләнеү, дөрөҫ туҡланыу тәҡдим ителә&lt;ref name=&quot;prevention1&quot;&gt;[http://www.nia.nih.gov/NR/rdonlyres/63B5A29C-F943-4DB7-91B4-0296772973F3/0/CanADbePrevented.pdf Can Alzheimer’s disease be prevented] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080227161413/http://www.nia.nih.gov/NR/rdonlyres/63B5A29C-F943-4DB7-91B4-0296772973F3/0/CanADbePrevented.pdf |date=2008-02-27 }}&amp;#x20;(pdf).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
[[Файл:Auguste_D_aus_Marktbreit.jpg|thumb|&lt;span class=&quot;iw&quot; data-title=&quot;Августа Детер&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Августа Детер&lt;sup class=&quot;noprint&quot;&gt;[[:en:Auguste Deter|[en]]]&lt;/sup&gt;&lt;span class=&quot;iw&quot; data-title=&quot;Августа Детер&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;, Алоис Альцгеймерҙың пациенткаһы, 1901 й.]]
[[Боронғо Греция]] менән [[Боронғо Рим|Рим]] табиптары һәм философтары аҡылға еңеләйеүҙе ҡартлыҡ менән бәйләй&lt;ref name=&quot;pmid9661992&quot;/&gt;, тик [[1901 йыл]]да ғына немец психиатры Алоис Альцгеймер артабан уның исеме менән аталған ауырыу осрағын теркәй. Илле йәшлек Августа Д.-ның сырхау анализын ул тәүләп [[1907 йыл]]да, пациенткаһы мәрхүм булғас, баҫтыра&lt;ref&gt;Auguste D.:
&lt;/ref&gt;. Бынан һуң биш йыл эсендә медицина әҙәбиәтендә тағы ун бер шуға оҡшаш тасуирлама донъя күрә, ҡайһыларының авторҙары шул саҡта уҡ «Альцгеймер ауырыуы» тигән терминды ҡуллана&lt;ref name=&quot;pmid9661992&quot;/&gt;. Беренсе булып немец психиатры Эмиль Крепелин Альцгеймер ауырыуын үҙ аллы ауырыу тип баһалай&lt;ref name=&quot;isbn1-4325-0833-4&quot;&gt;&lt;cite contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Kraepelin Emil, Diefendorf A. Ross (translated by).''&lt;/ref&gt;.

Егерменсе быуатта Альцгеймер ауырыуы тигән диагнозды тәүге билдәләре 45 — 65 йәштә беленгән сағыштырмаса йәш пациенттарға ҡуйыр булалар. Терминология [[1977 йыл]]да Альцгеймер ауырыуына арналған конференциянан һуң ғына үҙгәрә, был сарала ҡатнашыусылар, пресениль һәм сениль деменцияның клиник һәм патологик сағылыштары нигеҙҙә бер төрлө, тигән һығымтаға килә&lt;ref name=&quot;isbn0-89004-225-X&quot;&gt;&lt;cite contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Katzman Robert, Terry Robert D, Bick Katherine L (editors).''&lt;/ref&gt;. Диагноз ҡуйғанда йәшкә ҡарамай башлайҙар&lt;ref name=&quot;pmid9702682&quot;&gt;Boller F, Forbes MM&amp;#x20;(June 1998).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, шулай ҙа күпмелер ваҡыт, 65 йәштән өлкәнерәктәргә диагноз яҙғанда, «Альцгеймер тибындағы сениль деменция» (SDAT) тигән терминды ҡулланалар, ә сирҙең «классик» диагнозын йәшерәктәргә ҡалдырыуҙы дауам итәләр. Ниһайәт, «Альцгеймер ауырыуы» тигән термин ауырыуҙың йәшенә ҡарамай билдәле симптомдары булған ауырыуҙың атамаһы булараҡ медицина номенклатураһына индерелә&lt;ref name=&quot;pmid3531918&quot;&gt;Amaducci LA, Rocca WA, Schoenberg BS&amp;#x20;(November 1986).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

== Эпидемиология ==
[[Файл:Alzheimer_and_other_dementias_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|thumb|Альцгеймер ауырыуы һәм башҡа деменцияларҙан эшләү һәләтен юғалтыу буйынса 2004 йылда 100,000 кешегә тап килгән ғүмер йылдары һаны&lt;div class=&quot;references-small&quot; style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
 мәғлүмәттәр юҡ
     ≤ 50
     50-70
     70-90
     90-110
     110-130
     130-150
     150-170
     170-190
     190-210
     210-230
     230-250
     ≥ 250
&lt;/div&gt;]]
{| align=&quot;left&quot; border=&quot;2&quot; class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-right: 1em; margin-bottom: 10px;&quot; data-cx-mt-provider=&quot;Yandex&quot;
|+65 йәштән өлкән кешеләр араһында ауырыу осраҡтары&lt;ref name=&quot;pmid17727890&quot;&gt;Bermejo-Pareja F, Benito-León J, Vega S, Medrano MJ, Román GC&amp;#x20;(January 2008).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;

! &lt;small&gt;Йәше&lt;/small&gt;
! &lt;small&gt;Ауырыусылар һаны&lt;br /&gt;
(яңы осраҡтары) — &lt;br /&gt;
мең&lt;br /&gt;
кеше-йылға&lt;/small&gt;
|- align=&quot;center&quot;
! 65-69
| 3
|- align=&quot;center&quot;
! 70-74
| 6
|- align=&quot;center&quot;
! 75-79
| 9
|- align=&quot;center&quot;
! 80-84
| 23
|- align=&quot;center&quot;
! 85-89
| 40
|- align=&quot;center&quot;
! 90-
| 69
|}
Эпидемиологик тикшеренеүҙәрҙә файҙаланыла торған ике төп күрһәткес — ауырый башлау осраҡтары һәм ауырыуҙың таралғанлығы. Ауырый башлау осраҡтары кеше-ваҡыт берәмегенә яңы осраҡтар һанын (ғәҙәттә, мең кеше-йылға яңы осраҡтар һанын), ә ауырыуҙың таралғанлығы аныҡ бер ваҡытҡа популяцияла ауырыусылар һанын күрһәтә.

Когорталағы оҙайлы тикшеренеүҙәр (улар барышында сәләмәт популяция күп йылдар дауамында күҙәтелә) мең кеше-йылға бөтә төр деменцияларҙың 10-15 һәм Альцгеймер ауырыуының 5-8 яңы осрағы булыуы тураһында һөйләй&lt;ref name=&quot;pmid17727890&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid12028245&quot;&gt;Di Carlo A, Baldereschi M, Amaducci L, ''et al''&amp;#x20;(January 2002).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, был йыл һайын ҡуйылған диагноздар һанының яҡынса яртыһын тәшкил итә. Өлкән йәштә булыу төп хәүеф шарты булып тора, был статистикала ла күренә: 65 йәште үткәндән һуң хәүеф күрһәткесе яҡынса ике тапҡырға арта, артабан мең кеше-йылға иҫәпләгәндә 65 йәшкә 3 осраҡ тура килһә, 95 йәштә 69-ға етә&lt;ref name=&quot;pmid17727890&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid12028245&quot;/&gt;. Енси айырма ла бар — ҡатын-ҡыҙҙар Альцгеймер ауырыуы менән йышыраҡ сирләй, бигерәк тә 85 йәштән һуң&lt;ref name=&quot;pmid12028245&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Andersen K, Launer LJ, Dewey ME, ''et al''&amp;#x20;(December 1999).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

== Тасуирлама ==
Ауырыу барышы дүрт стадияға бүленә, уларға когнитив һәм функциональ боҙоҡтарҙың көсәйә барыуы хас. Мейенең юғары когнитив функцияларына хәтер, иғтибар, психомотор координация, телмәр, гнозис, праксис, һанау, фекерләү, ориентация, планлаштырыу һәм юғары психик эшмәкәрлеккә инә.

=== Тәүдеменция ===
Беренсе билдәләрен йыш ҡына ҡартлыҡ йә стресс кисереү билдәләре менән бутайҙар. Иң тәүге когнитив ҡыйынлыҡтар ҡайһы бер кешеләрҙә ентекле нейрокогнитив һынамыш үткәргәндә ауырыу диагнозы ҡуйылырҙан һигеҙ йыл элек асыҡлана&lt;ref&gt;Preclinical: *Linn RT, Wolf PA, Bachman DL, ''et al''&amp;#x20;(May 1995).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Был тәү билдәләр әллә ни ҡатмарлы булмаған көндәлек бурыстарҙы башҡарғанда күренергә мөмкин&lt;ref name=&quot;pmid16513677&quot;&gt;Perneczky R, Pohl C, Sorg C, Hartmann J, Komossa K, Alexopoulos P, Wagenpfeil S, Kurz A&amp;#x20;(2006).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Бигерәк тә күптән түгелге мәғлүмәтте иҫкә төшөрә һәм яңыһын үҙләштерә алмау рәүешендәге хәтер боҙолоу күҙгә ныҡ ташлана&lt;ref name=&quot;pmid12603249&quot;&gt;Arnáiz E, Almkvist O&amp;#x20;(2003).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15785034&quot;&gt;Kazui H, Matsuda A, Hirono N, ''et al''&amp;#x20;(2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ башҡарыу функцияларынан иғтибарҙы туплау, планлаштырыу, когнитив һығылмалылыҡ һәм абстракт фекерләү менән бәйле проблемалар, йә булмаһа семантик хәтер (һүҙҙәрҙең мәғәнәһе, концепцияларҙың бәйләнеше) боҙолоу ҙа Альцгеймер ауырыуының иртә стадиялары билдәләре булыуы ихтимал&lt;ref name=&quot;pmid15703322&quot;&gt;Rapp MA, Reischies FM&amp;#x20;(2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid12754679&quot;&gt;Spaan PE, Raaijmakers JG, Jonker C&amp;#x20;(2003).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Был стадияла апатия күҙәтелеүе мөмкин, ул ауырыуҙың бөтә дауамында иң тотороҡло нейропсихиатрик симптом булып ҡала&lt;ref name=&quot;pmid15956265&quot;&gt;Craig D, Mirakhur A, Hart DJ, McIlroy SP, Passmore AP&amp;#x20;(2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid16567037&quot;&gt;Robert PH, Berr C, Volteau M, Bertogliati C, Benoit M, Sarazin M, Legrain S, Dubois B&amp;#x20;(2006).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid17485646&quot;&gt;Palmer K, Berger AK, Monastero R, Winblad B, Bäckman L, Fratiglioni L&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

=== Иртә деменция ===
Хәтерҙең насарлана барыуы һәм һәм агнозия (күреү, ишетеү, тойоуҙың боҙолоуы) иртәме-һуңмы диагноздың раҫланыуына килтерә. Ҡайһы бер пациенттарҙа хәтер насарланыу түгел, ә телмәр, башҡарыу функциялары, аңлау йә хәрәкәтләнеү һәләте етешһеҙлектәре (апраксия) алғы планға сыға&lt;ref name=&quot;pmid10653284&quot;&gt;Förstl H, Kurz A&amp;#x20;(1999).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Сир хәтерҙең төрлө өлкәләрендә төрлөсә сағыла. Үҙ тормошо тураһындағы иҫке хәтирәләр (эпизодик хәтер), әллә ҡасан үҙләштерелгән факттар (семантик хәтер), имплицит хәтер (йәшерен хәтер, йәғни «тән-кәүҙә хәтере», мәҫәлән, ғәмәлдәрҙең эҙмә-эҙлелеген иҫтә тотоу, әйтәйек, ҡалаҡ-сәнске менән нисек ҡулланырға икәне) яңы факттар йә хәтирәләр менән сағыштырғанда бигүк бирешеп бармай&lt;ref name=&quot;pmid1300219&quot;&gt;Carlesimo GA, Oscar-Berman M&amp;#x20;(June 1992).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid8821346&quot;&gt;Jelicic M, Bonebakker AE, Bonke B&amp;#x20;(1995).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Афазия нигеҙҙә һүҙ байлығы кәмеүҙә, телмәр тиҙлеге түбәнәйеүҙә сағыла, бының һөҙөмтәһендә фекерҙе телдән һәм яҙып белдереү һәләте кәмей. Ауырыуҙың был стадияһында кеше, ғәҙәттә, телмәрендә ябай төшөнсәләр менән эш итә ала&lt;ref name=&quot;pmid7967534&quot;&gt;Frank EM&amp;#x20;(September 1994).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid12402233&quot;&gt;Becker JT, Overman AA&amp;#x20;(2002).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid7617154&quot;&gt;Hodges JR, Patterson K&amp;#x20;(April 1995).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Һүрәт төшөрөү, яҙышыу, кейенеү кеүек моторика һиҙгерлеге талап ителгән эштәрҙе башҡарғанда хәрәкәттәрҙе яраштырыу һәм ғәмәлләштереү ҡатмарлашыуы арҡаһында кеше йәпһеҙ булып күренергә мөмкин&lt;ref name=&quot;pmid8124945&quot;&gt;Benke T&amp;#x20;(December 1993).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Ауырыу барышында байтаҡ ваҡыт кеше күп нәмәне үҙе эшләргә һәләтле булып ҡала, тик ҡайһы бер ҡатмарлы когнитив ғәмәлдәрҙе башҡарыу ғына ҡулынан килмәүе бар&lt;ref name=&quot;pmid10653284&quot;/&gt;.

=== Уртаса деменция ===
Хәлдең насарлана барыуы арҡаһында үҙ аллы ғәмәлдәр башҡарыу һәләте кәмей&lt;ref name=&quot;pmid10653284&quot;/&gt;. Телмәр боҙолоу асыҡ беленә, сөнки һүҙ байлығын юғалтҡан һайын кеше онотолғандары урынына башҡа хата һүҙҙәр ҡуллана (парафразия). Шулай уҡ яҙыу һәм уҡыу күнекмәләре лә насарлана&lt;ref name=&quot;pmid7967534&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15121235&quot;&gt;Forbes KE, Shanks MF, Venneri A&amp;#x20;(March 2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Ваҡыт үтеү менән ҡатмарлы эш-хәрәкәттәрҙе башҡарыу эҙмә-эҙлелеге боҙола һәм кеше көндәлек ғәмәлдәрен дә үтәй алмай башлай&lt;ref name=&quot;pmid16209425&quot;&gt;Galasko D, Schmitt F, Thomas R, Jin S, Bennett D&amp;#x20;(2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Был осорҙа хәтергә бәйле ҡыйынлыҡтар барлыҡҡа килә, ауырыуҙың яҡын туғандарын да танымай башлауы ихтимал&lt;ref name=&quot;pmid1737981&quot;&gt;Galasko D, Schmitt F, Thomas R, Jin S, Bennett D&amp;#x20;(July 2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Быға тиклем зарарланмай килгән оҙайлы хәтер ҙә боҙола&lt;ref name=&quot;pmid15288331&quot;&gt;Sartori G, Snitz BE, Sorcinelli L, Daum I&amp;#x20;(September 2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;һәм тәртиптәге тайпылыштар ҙа күҙгә ташланып бара. Берәҙәклек, сирҙең киске көсәйеүе, ҡуҙғыусанлыҡ, шулай уҡ илаҡтыҡта, тоҡаныусанлыҡта, ярҙамға һәм тәрбиәләүгә ҡаршылыҡ күрһәтеүҙә сағылған кисерештәр тотороҡһоҙлоғо һымаҡ нейропсихиатрик билдәләр ғәҙәтигә әйләнә. Пациенттарҙың 30 процентында танымау һәм башҡа һаташыу билдәләре нығая&lt;ref name=&quot;pmid15956265&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Neuropsychiatric symptoms: *Scarmeas N, Brandt J, Blacker D, ''et al''&amp;#x20;(December 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Бәүел тотмау ихтималлығы бар&lt;ref name=&quot;pmid11442300&quot;&gt;Honig LS, Mayeux R&amp;#x20;(June 2001).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

=== Ауыр деменция ===
Альцгеймер ауырыуының һуңғы стадияһында пациент тулыһынса сит ярҙамға мохтаж була. телмәрҙә бер нисә һүҙ һәм һүҙбәйләнеш кенә ҡала, яйлап улары ла юҡҡа сыға&lt;ref name=&quot;pmid7967534&quot;/&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, сирлеләр күп осраҡта башҡаларҙың өндәшкәнен аңлай һәм уларҙың мөнәсәбәтенә ярашлы кисерештәр менән яуап бирә ала&lt;ref name=&quot;pmid14685735&quot;&gt;Bär M, Kruse A, Re S&amp;#x20;(December 2003).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Был осорҙа ла дошмансыл халәт мәлдәре булғылаһа ла, ауырыу күп ваҡыт апатияла, төшөнкөлөктә була, бик ныҡ ябыға&lt;ref name=&quot;pmid10653284&quot;/&gt;, тиҙҙән ул иң ябай эш-хәрәкәтте лә башҡара алмай башлай. Ауырыуҙың мускул массалары юғала, ауырлыҡ менән урынынан тора, бер аҙҙан тора алмаҫ була&lt;ref name=&quot;pmid7775724&quot;&gt;Souren LE, Franssen EH, Reisberg B&amp;#x20;(June 1995).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, үҙе ашай алмай&lt;ref name=&quot;pmid12675103&quot;&gt;Berkhout AM, Cools HJ, van Houwelingen HC&amp;#x20;(September 1998).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Вафаты Альцгеймер ауырыуының үҙенән түгел, ә берәй эйәрсен сәбәптән, мәҫәлән, оҙаҡ ятыуҙан тәне боҙолоу йә үпкә шешеүе арҡаһында була&lt;ref name=&quot;pmid11490146&quot;&gt;Wada H, Nakajoh K, Satoh-Nakagawa T, ''et al''&amp;#x20;(2001).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid10369823&quot;&gt;Gambassi G, Landi F, Lapane KL, Sgadari A, Mor V, Bernabei R&amp;#x20;(July 1999).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

== Сәбәптәре ==
Ауырыу сәбәптәренә ҡағылышлы өс фараз бар: холинергик, амилоид һәм тау-гипотеза.

Иң башта холинергик фараз тәҡдим ителә, уға ярашлы, ауырыу ацетилхолин нейромедиаторы синтезының һүлпәнлеге арҡаһында башлана. Әле был фараз әһәмиәтен юғалта бара, сөнки ацетилхолин ҡытлығын бөтөрөүгә йүнәлтелгән медикаменттар был сирҙән ҡотҡармай.

1991 йылда «амилоид фаразы» тәҡдим ителде, ул ауырыуҙың сәбәбе тип бета-амилоид (Aβ) йыйылыуын ҡарай&lt;ref name=&quot;pmid1763432&quot;&gt;Hardy J, Allsop D&amp;#x20;(October 1991).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid11801334&quot;&gt;Mudher A, Lovestone S&amp;#x20;(January 2002).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. (APP) аҡһымын кодлай торған ген 21-се хромосомала урынлашҡан. Был фаразды раҫлаған дәлил булып Даун ауырыуы (21-се хромосоманың йә уның бер өлөшөнөң өҫтәмә күсермәһе) менән 40 йәшкә еткән кешеләрҙең бөтәһендә лә Альцгеймер ауырыуына оҡшаш патология табылыуы тора&lt;ref name=&quot;pmid16904243&quot;&gt;Nistor M, Don M, Parekh M, ''et al''&amp;#x20;(October 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15639317&quot;&gt;Lott IT, Head E&amp;#x20;(March 2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Өҫтәүенә, Альцгеймер ауырыуының төп генетик хәүеф шарты булған APOE4 әле сирҙең билдәләре күренә башлағансы уҡ мейе туҡымаларында амилоидтың тейешленән артыҡ тупланыуына килтерә&lt;ref name=&quot;pmid7566000&quot;&gt;Polvikoski T, Sulkava R, Haltia M, ''et al''&amp;#x20;(November 1995).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Ул ғына ла түгел, организмында АРР кеше генының мутант төрө эшләнә торған трансгенлы сысҡандарҙың мейеһендә, Альцгеймер ауырыуына хас булғанса, фибрилляр амилоид төйөрсөктәр туплана, был сирҙең башҡа билдәләре лә барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;Transgenic mice:
&lt;/ref&gt;.&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;Һынау үткәреү вакцинаһы кешеләрҙә башланғыс стадияла уҡ мейене амилоид төйөрсөктәренән таҙартты, ләкин деменцияға бының йоғонтоһо һиҙелмәне&lt;ref name=&quot;pmid18640458&quot;&gt;Holmes C, Boche D, Wilkinson D, ''et al''&amp;#x20;(July 2008).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Әлеге ваҡытта амилоид фаразы төп һаналһа ла, Альцгеймер ауырыуын тулыһынса аңлатыу мөмкинлеген бирмәй. Бета-амилоидтар йыйылыу ауырыуҙың төп сәбәбе тип түгел, ә сир башланыуына килтерә торған сәбәптәр араһындғы береһе тип кенә ҡарала.

Амилоид фаразы менән бергә тау-фараз да өйрәнелә. Уға ярашлы, боҙоҡтар теҙмәһе тау-аҡһым төҙөлөшөндәге тайпылыштарҙан башлана&lt;ref name=&quot;pmid11801334&quot;/&gt;.

== Патофизиология ==
[[Файл:Alzheimer_dementia_(3)_presenile_onset.jpg|thumb|Баш мейеһенең сениль төйөрсөктәр булған өлөшөнөң гистопатологик үрнәге.]]

=== Невропатология ===
Ауырыуға нейрондарҙы һәм баш мейеһе ҡабығындағы синаптик (синапс — нейрондар араһындағы бәйләнеш ғәмәлләшә торған урын) бәйләнештәрҙе юғалтыу хас. Күҙәнәктәрҙең үлеүе зыянланған өлөштәрҙең ҡороуына, шул иҫәптән сикә һәм түбә өлөштәренең, фронталь ҡабыҡ өлөштәренең һәм билбау һырының зәғифләнеүенә килтерә&lt;ref name=&quot;pmid12934968&quot;&gt;Wenk GL&amp;#x20;(2003).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Мәрхүм булған ауырыуҙарҙың мейеһе өлгөләрен микроскоптан ҡарағанда, амилоид төйөрсөктәре лә, нейрофибрилляр ойоштар ҙа күренә&lt;ref name=&quot;pmid15184601&quot;/&gt;. Төйөрсөктәрҙе нейрондарҙың эсендә һәм тышында йыйылған, бета-амилоидтан һәм күҙәнәк материалынан торған иремәүсе тығыҙ ултырмалар тәшкил итә. Нервы күҙәнәктәре эсендә улар иремәй торған ойоштар барлыҡҡа килтерә. Өлкән йәштәгеләрҙең күбеһенең мейеһендә ошондай төйөрсөктәр һәм ойоштар яһала, ләкин Альцгеймер ауырыуы осрағында улар мейенең сикә һәм башҡа билдәле бер өлөштәрендә була&lt;ref name=&quot;pmid8038565&quot;&gt;Bouras C, Hof PR, Giannakopoulos P, Michel JP, Morrison JH&amp;#x20;(1994).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

=== Биохимия ===
[[Файл:Amyloid-plaque_formation-big.jpg|border|right|thumb|380x380px|Ферменттар бета-амилоидтың элгәрен өлөштәргә бүлә, шуларҙың береһе Альцгеймер ауырыуы ваҡытында сениль төйөрсөктәр яһалыуға этәргес бирә.]]
Альцгеймер ауырыуына һәр ваҡыт протеинопатия — мейе туҡымаларында ғәҙәти булмағанса ойоған аҡһым, йәғни бета-амилоид һәм тау-аҡһым, тупланыуы хас&lt;ref name=&quot;pmid14528050&quot;&gt;Hashimoto M, Rockenstein E, Crews L, Masliah E&amp;#x20;(2003).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Төйөрсөктәр 39-43 аминокислота оҙонлоғондағы бәләкәй пептидтарҙан яһала, улар бета-амилоид (т. A-beta, Aβ) тип йөрөтөлә. Бета-амилоид унан эрерәк аҡһым элгәре булған АРР-ның бер киҫәге булып тора. Был трансмембрана аҡһымы нейрондың үҫеүендә, йәшәүендә һәм зарарланғандан һуң аяҡҡа баҫыуында мөһим роль уйнай&lt;ref name=&quot;pmid16822978&quot;&gt;Priller C, Bauer T, Mitteregger G, Krebs B, Kretzschmar HA, Herms J&amp;#x20;(July 2006).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid12927332&quot;&gt;Turner PR, O’Connor K, Tate WP, Abraham WC&amp;#x20;(May 2003).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Альцгеймер ауырыуы барышында билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында APP протеолизға —ферменттар йоғонтоһо аҫтында пептидтарға бүленеүгә дусар була&lt;ref name=&quot;pmid15787600&quot;&gt;Hooper NM&amp;#x20;(April 2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Пептидтарҙың береһе тарафынан яһалған бета-амилоид епселдәре, бер-береһе менән йәбешешеп, күҙәнәк-ара киңлектә сениль төйөрсөктәр барлыҡҡа килтерә&lt;ref name=&quot;pmid15184601&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15004691&quot;&gt;Ohnishi S, Takano K&amp;#x20;(March 2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.
[[Файл:TANGLES_HIGH_RUS.jpg|thumb|Альцгеймер ауырыуы ваҡытында тау-аҡһым төҙөлөшөндәге үҙгәрештәр мейе күҙәнәктәрендә микрокөпшәләрҙең боҙолоуына килтерә.]]
Альцгеймер ауырыуын таупатияларға — тау-аҡһымдың нормаль булмаған берләшеүенә бәйле сирҙәргә — индерәләр. Һәр нейрондың цитоһөлдәһе була, ул өлөшләтә микрокөпшәләрҙән тора. Был бәләкәс көпшәләр туҡлыҡлы матдәләрҙе һәм башҡа молекулаларҙы йөрөтөүсе рельс хеҙмәтен үтәй. Тау-аҡһым, башҡа төр аҡһымдар менән бер рәттән, микрокөпшәләр менән бәйләнештә тора, атап әйткәндә, уларға фосфор кислотаһын килтерә һәм тотороҡлаштыра. Альцгеймер ауырыуы барышында иһә тау-аҡһымға фосфор кислотаһы кәрәгенән артыҡ килтерелә, шул сәбәпле аҡһымдың епселдәре сыбала, йәбешә башлай һәм, нейрофибрилляр ойоштар хасил итеп, нейрондың транспорт селтәрен ҡаҡшата&lt;ref name=&quot;pmid17604998&quot;&gt;Hernández F, Avila J&amp;#x20;(September 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

=== Патология механизмы ===
Бета-амилоид пептидтарының синтезы боҙолоп, уларҙың ойошоуы Альцгеймер ауырыуына нисек килтереүе билдәле түгел&lt;ref name=&quot;pmid17622778&quot;&gt;Van Broeck B, Van Broeckhoven C, Kumar-Singh S&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Амилоид фаразы бета-амилоид йыйылыуын нейрональ дегенерацияны ҡабыҙыусы төп ваҡиға итеп ҡарай. Ятылмалар күҙәнәктә кальций иондары гомеостазын (тигеҙлеген) боҙа һәм апоптозды (күҙәнәктең һәләк булыуын) башлап ебәрә, тип иҫәпләнә&lt;ref name=&quot;pmid2218531&quot;&gt;Yankner BA, Duffy LK, Kirschner DA&amp;#x20;(October 1990).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Билдәле булыуынса, митохондриялар пациенттарҙың нейрондарында Aβ тупланыу урыны булып тора, был пептид шулай уҡ ҡайһы бер ферменттарҙың эшмәкәрлеген көйләүҙә ҡатнаша һәм глюкозаның ҡулланылыуына йоғонто яһай&lt;ref name=&quot;pmid17424907&quot;&gt;Chen X, Yan SD&amp;#x20;(December 2006).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

=== Генетика ===
Мутацияһы Альцгеймер ауырыуының иртә төрөн аңлатырға мөмкинлек биргән өс ген билдәле, ләкин был сирҙең таралған төрө генетик модель сиктәренә һыймай. Әлеге көнгә генетик хәүеф сығанағы тип APOE (ҡан плазмаһының аполипопротеины) һанала, ләкин ул бөтә осраҡтарҙы ла аңлатмай&lt;ref name=&quot;pmid18332245&quot;&gt;Waring SC, Rosenberg RN&amp;#x20;(March 2008).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

60 йәшкә тиклемгеләр араһындағы ауырыу осраҡтарының 10 проценттан кәмерәге аутосомалағы доминантлыҡ (ғаилә) мутацияларына бәйле, был бөтә күләмдең 0,01 процентынан әҙерәген тәшкил итә&lt;ref name=&quot;pmid18332245&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid16538594&quot;&gt;Hoenicka J&amp;#x20;(2006 March 1-15).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid10441572&quot;&gt;Campion D, Dumanchin C, Hannequin D, ''et al''&amp;#x20;(September 1999).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Мутациялар АРР, пресенилин 1 һәм пресенилин 2 гендарында табылған&lt;ref name=&quot;pmid18332245&quot;/&gt;, уларҙың күбеһе сениль төйөрсөктәрҙең төп өлөшө булған Abeta42 аҡһымы синтезын көсәйтә&lt;ref name=&quot;pmid10392577&quot;&gt;Selkoe DJ&amp;#x20;(June 1999).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Күпселек ауырыуҙарҙың нәҫелендә сиргә бирешеүсәнлек күренмәй, ләкин гендар өлөшләтә хәүеф йөрөтә ала. Иң танылған генетик хәүеф сығанағы — АРОЕ генының нәҫелдән килеүсе E4 аллеле. Һуң спорадик Альцгеймер ауырыуы осраҡтарының яртыһы уға бәйле булыуы ихтимал&lt;ref name=&quot;pmid8446617&quot;&gt;Strittmatter WJ, Saunders AM, Schmechel D, ''et al''&amp;#x20;(March 1993).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Генетиктар башҡа күп гендарҙың һуң башланыусы Альцгеймер ауырыуына булышлыҡ итеүен йә уны тотҡарлауын билдәләй&lt;ref name=&quot;pmid18332245&quot;/&gt;. Ауырыуҙың был таралған төрөнә ҡағылышлы булыу йәһәтенән бөтәһе 400-ҙән ашыу ген тикшерелгән&lt;ref name=&quot;pmid18332245&quot;/&gt;. Мәҫәлән, күптән түгел ҡатын-ҡыҙҙарҙың сирләүенә бәйлелектә RELN генының вариацияһы өйрәнелгән&lt;ref name=&quot;pmid18599960&quot;&gt;Seripa D, Matera MG, Franceschi M, ''et al''&amp;#x20;(July 2008).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

== Диагностика ==
[[Файл:PET_Alzheimer.jpg|right|thumb| Альцгеймер ауырыуы ваҡытында мейегә PET-сканлау үткәреү сикә өлөштәрендә әүҙемлек һүнә барыуын күрһәтә.]]
Альцгеймер ауырыуына клиник диагноз ҡуйыу ғәҙәттә пациенттың тарихына (тормош анамнезына), уның туған-тыумасаһының тарихына һәм клиник күҙәтеүҙәргә нигеҙләнә, шуның менән бергә хас булған неврологик һәм нейропсихологик билдәләр ҙә иҫәпкә алына&lt;ref name=&quot;pmid17407994&quot;&gt;Mendez MF&amp;#x20;(2006).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid17018549&quot;&gt;Klafki HW, Staufenbiel M, Kornhuber J, Wiltfang J&amp;#x20;(November 2006).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Ауырыуҙы деменцияның башҡа патологияларынан һәм төрҙәренән айырыу өсөн төрлө ысулдар — компьютер томографияһы, магнитлы-резонанслы томография, бер фотонлы эмиссиялы компьютер томографияһы йәки позитрон эмиссиялы томография ҡулланыла&lt;ref&gt;[http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/CG042quickrefguide.pdf Dementia: Quick reference guide]&amp;#x20;(PDF).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Теүәлерәк баһалау маҡсатында интеллектуаль функцияларға, шул иҫәптән хәтергә һынау үткәрелә. Медицина ойошмалары табиптарға ярҙамға диагностикалау критерийҙарын эшләй. Ҡайһы бер осраҡтарҙа диагноз ауырыу мәрхүм булғандан һуң мейе туҡымаларына гистологик анализ үткәреп ҡуйыла йә раҫлана&lt;ref name=&quot;pmid6610841&quot;&gt;McKhann G, Drachman D, Folstein M, Katzman R, Price D, Stadlan EM&amp;#x20;(July 1984).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

=== Диагноз ҡуйыу критерийҙары ===
Америка Неврологик һәм коммуникатив ҡаҡшауҙар һәм инсульт милли институты (NINDS) менән Альцгеймер ауырыуы ассоциацияһы Альцгеймер ауырыуы диагнозын ҡуйыу өсөн кәрәкле критерийҙар тупланмаһын эшләгән&lt;ref name=&quot;pmid17616482&quot;&gt;Dubois B, Feldman HH, Jacova C, ''et al''&amp;#x20;(August 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Уларға ярашлы, был сирҙе диагнозлағанда үткәрелә торған нейропсихологик һынамыштар барышында когнитив боҙоҡтар һәм деменция синдромын самалап билдәләү талап ителә. Диагнозды раҫлау өсөн мейе туҡымаларына гистопатологик анализ үткәрелә. Альцгеймер ауырыуы булғандағы боҙоҡтар нигеҙҙә һигеҙ доменға ҡағыла: [[хәтер]], телмәр, тирә-йүнде аңлау һәләте, конструктив һәләттәр, урында, ваҡытта һәм үҙ шәхесеңдә ориентирлашыу, проблемаларҙы хәл итә алыу, эш-йомош башҡара алыу, үҙ-үҙеңде хеҙмәтләндереү.

=== Диагноз ҡуйыу ысулдары ===
[[Файл:InterlockingPentagons.svg|right|frame|150x150px|Альцгеймер ауырыуын диагнозлауҙа нейропсихологик скрининг-һынамыш ярҙам итә ала, уны үткәндә пациенттар һындарҙы күсереп эшләй, һүҙҙәрҙе хәтерләп күрһәтә, уҡый, арифметик ғәмәлдәр эшләй.]]
[[Файл:PiB_PET_Images_AD.jpg|thumb|185x185px|ПЭТ-сканлау: Альцгеймер ауырыуы булғанда организмға индерелгән В Питтсбург составы, бета-амилоид ятыштарына йәбешеп, мейелә йыйыла (һулда). Уңда — Альцгеймер ауырыуы менән сирләмәгән өлкән кешенең мейеһе.]]
Нейропсихологик һынамыштар, мәҫәлән, MMSE (психик торошто баһалауҙың ҡыҫҡаса шкалаһы), ауырыу осрағына хас когнитив боҙоҡтарҙы баһалау өсөн киң ҡулланыла. Һөҙөмтәләр ышаныслы булһын өсөн ентеклерәк һынамыштар талап ителә, айырыуса башланғыс стадияларҙа&lt;ref name=&quot;pmid1512391&quot;&gt;Tombaugh TN, McIntyre NJ&amp;#x20;(September 1992).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid9987708&quot;&gt;Pasquier F&amp;#x20;(January 1999).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Ауырыу башланып торғанда неврологик тикшереү, ғәҙәттә, күҙгә бәрелеп торған һәм ябай деменция билдәләренә оҡшаш когнитив боҙоҡтарҙан башҡа бер нәмә лә күрһәтмәй. Шунлыҡтан Альцгеймер ауырыуы һәм башҡа сирҙәр буйынса дөрөҫ диагноз ҡуйыу өсөн киң һәм ентекле неврологик тикшереүҙәр үткәреү мөһим ү&lt;ref name=&quot;pmid17222085&quot;&gt;Waldemar G, Dubois B, Emre M, et al&amp;#x20;(January 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Ғаилә ағзалары менән һөйләшелә, сөнки туғандары кешенең көндәлек әүҙемлеге һәм фекерләү һәләттәренең түбәнәйеүе тураһында мөһим мәғлүмәт бирә ала&lt;ref name=&quot;pmid16327345&quot;&gt;Harvey PD, Moriarty PJ, Kleinman L, ''et al''&amp;#x20;(2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15738860&quot;&gt;Antoine C, Antoine P, Guermonprez P, Frigard B&amp;#x20;(2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Пациент үҙендәге боҙоҡтарҙы үҙе тоймағанлыҡтан уны тәрбиәләгән кешеләрҙең ҡарашы мөһим&lt;ref name=&quot;pmid16197855&quot;&gt;Cruz VT, Pais J, Teixeira A, Nunes B&amp;#x20;(2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Өҫтәмә һынамыштар ауырыуҙың ҡайһы бер билдәләре тураһында яңы мәғлүмәттәр бирә, башҡа ауырыу менән бутамау мөмкинлеген бирә. Ҡан анализы деменцияның альтернатив сәбәптәрен асыҡларға ярҙам итә&lt;ref name=&quot;pmid17222085&quot;/&gt;, уларҙы ҡайһы берҙә хатта дауаларға ла була&lt;ref&gt;Clarfield AM&amp;#x20;(October 2003).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Йәнә Альцгеймер ауырыуы менән йәнәш барыусан депрессияны асыҡлау өсөн психологик һынамыштар ҡулланыла&lt;ref name=&quot;pmid9153154&quot;&gt;Geldmacher DS, Whitehouse PJ&amp;#x20;(May 1997).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid17495754&quot;&gt;Potter GG, Steffens DC&amp;#x20;(May 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

SPECT- һәм PET-визуалләштереү аппаратураһын башҡа баһалау ысулдары менән бергә файҙаланырға мөмкин&lt;ref name=&quot;pmid16785801&quot;&gt;Bonte FJ, Harris TS, Hynan LS, Bigio EH, White CL&amp;#x20;(July 2006).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Деменциянан яфаланыусы кешеләрҙә Альцгеймер ауырыуы булыу-булмауын SPECT, ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, дөрөҫөрәк билдәләү мөмкинлеген бирә з&lt;ref name=&quot;pmid15545324&quot;&gt;Dougall NJ, Bruggink S, Ebmeier KP&amp;#x20;(2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Мейелә бета-амилоид ятыштарын күҙәтеү мөмкинлеге Питтсбург университетында В Питтсбург составын (PiB) булдырыу арҡаһында асылды. Шулай уҡ арҡа елегендәге шыйыҡсала бета-амилоид йә тау-аҡһым булыуы ла сирҙе билдәләү өсөн етди нигеҙ була ала&lt;ref name=&quot;pmid17612711&quot;&gt;Marksteiner J, Hinterhuber H, Humpel C&amp;#x20;(June 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

== Ауырыуҙы иҫкәртеү ==
[[Файл:Honoré_Daumier_032.jpg|right|thumb|Эпидемиологик тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, интеллектуаль әүҙемлек, шул иҫәптән шахмат уйнау, даими аралашыу Альцгеймер ауырыуы менән сирләү ихтималлығын кәметә, ләкин сәбәп-эҙемтә бәйләнеше иҫбатланмаған.]]
Теге йәки был ысулдың ауырыуҙы кисектерергә йәки бөтөнләй туҡтатырға һәләтле булыуын асыҡларға тейешле халыҡ-ара тикшеренеүҙәр йыш ҡына ҡапма-ҡаршылыҡлы һөҙөмтәләр бирә. Үрҙә ҡаралған факторҙарҙың был ауырыуҙан бер һүҙһеҙ һаҡлау ҡеүәтенә ҡәтғи дәлилдәр юҡ. Шуның менән бергә, эпидемиологик тикшеренеүҙәр туҡланыу, йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары хәүефе, дарыуҙар эсеү, фекерләү әүҙемлеге кеүек ҡайһы бер шарттар менән сир башланыу ихтималлығы араһында бәйләнеш булыуына ишаралай. Әммә уларға төплө иҫбатламалар өҫтәмә тикшеренеүҙәр барышында ғына алына алыр, моғайын&lt;ref&gt;Szekely CA, Breitner JC, Zandi PP&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Урта диңгеҙ буйы диетаһына ингән еләк-емеш, [[йәшелсә]], [[икмәк]], [[бойҙай]] һәм башҡа ярма ризыҡтары, зәйтүн майы, балыҡ һәм ҡыҙыл шарап, айырыммы, бөтәһе бергәме, Альцгеймер ауырыуын тотҡарларға йә сир барышын йомшартырға һәләтлелер, бәлки&lt;ref&gt;Mediterranean diet:
&lt;/ref&gt;. Ҡайһы бер тикшеренеүҙәр витаминдарҙың, шул иҫәптән B12, B3, C һәм фолий кислотаһының, сиргә тарыу хәүефен кәметеүен раҫлай&lt;ref&gt;Vitamins prevent:
&lt;/ref&gt;, әммә икенселәре уларҙың әллә ни файҙаһы булмауын билдәләй&lt;ref&gt;Vitamins do not prevent:
&lt;/ref&gt;. Сысҡандар менән үткәрелгән тәжрибәләрҙә куркумин мейеләге ҡайһы бер патологик үҙгәрештәрҙе бер аҙ иҫкәртә алыуын күрһәтте&lt;ref&gt;Curcumin in diet:
&lt;/ref&gt;.

Кокос майындағы каприл кислотаһы мейе олонондағы нейрондарҙа амилоид төйөрсөктәрен кәметә. Был матдәләрҙең метаболизмы барышында баш мейеһендәге энергия процестарында ҡатнашыусы кетон тәнсектәре барлыҡҡа килә. Лаборатор һынауҙар тормошта раҫлана. Доктор Мэри Ньюпорттың «Бәлки, был дарыуҙыр?» тигән китабы билдәле. Унда ул Альцгеймер ауырыуы менән яфаланған иренең хәлен һүрәтләй. Ай буйы кокос майын эскәс, ул ябай психологик һынамыштарҙы еңел үтә ала һәм өй эштәрендә ҡатнаша башлай&lt;ref&gt;''Н. Романов.''&amp;#x20;[http://demenciya.com/%D0%BD%D0%B4%D0%B7/%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D1%8C-%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%86%D0%B3%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B0/ Болезнь Альцгеймера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150812071317/http://demenciya.com/%D0%BD%D0%B4%D0%B7/%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D1%8C-%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%86%D0%B3%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B0/ |date=2015-08-12 }}.&amp;#x20;''Все о нейродегенеративных заболеваниях''.&amp;#x20; Деменция.com&amp;#x20;(10.2014).&lt;/ref&gt;.

Холестерин күплеге, гипертензия, диабет, тартыу кеүек йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙарына килтерә ала торған шарттар Альцгеймер ауырыуы хәүефен дә арттыра һәм сир барышын ауырайта&lt;ref name=&quot;pmid17483665&quot;&gt;Rosendorff C, Beeri MS, Silverman JM&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Patterson C, Feightner JW, Garcia A, Hsiung GY, MacKnight C, Sadovnick AD&amp;#x20;(February 2008).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, әммә холестеринды кәметә торған саралар (статиндар) был ауырыуға ҡарата бер ниндәй һөҙөмтә лә күрһәтмәй&lt;ref name=&quot;pmid17927279&quot;&gt;Reiss AB, Wirkowski E&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid17877925&quot;&gt;Kuller LH&amp;#x20;(August 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Елһенеү-шешеүгә ҡаршы стероид булмаған сараларҙы оҙаҡ ваҡыт ҡулланыу менән ҡайһы бер кешеләрҙә ауырыу ихтималлығының кәм булыуы араһында бәйләнеш бар&lt;ref&gt;Szekely CA, Breitner JC, Fitzpatrick AL, ''et al''&amp;#x20;(January 2008).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Башҡа дарыуҙар, мәҫәлән, ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата гормональ терапия, деменцияға ҡарата бынан ары һөҙөмтәле түгел тип һанала&lt;ref name=&quot;pmid17882683&quot;&gt;Craig MC, Murphy DG&amp;#x20;(October 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid17767023&quot;&gt;Mori K, Takeda M&amp;#x20;(September 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. 2007 йылдан бирле гинкго билобаны күҙәтеү ҙә уның когнитив боҙоҡтарға тәьҫир итә алмауын күрһәтә&lt;ref&gt;Birks J, Grimley Evans J&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, ә икенсе тикшеренеүҙәр уның бөтөнләй файҙаһыҙ булыуын иҫбатлай&lt;ref&gt;DeKosky ST, Williamson JD, Fitzpatrick AL ''et al.''&amp;#x20;(2008).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Ҡайһы бер тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, эшмәкәрлеге магнит ҡырҙарының тәьҫир итеүе&lt;ref&gt;Davanipour Z, Tseng CC, Lee PJ, Sobel E&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Qiu C, Fratiglioni L, Karp A, Winblad B, Bellander T&amp;#x20;(November 2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, организмға металдар, бигерәк тә алюмин эләгеү&lt;ref name=&quot;pmid17522444&quot;&gt;Shcherbatykh I, Carpenter DO&amp;#x20;(May 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rondeau V, Commenges D, Jacqmin-Gadda H, Dartigues JF&amp;#x20;(July 2000).&amp;#x20;&lt;/ref&gt; йәки иреткестәр ҡулланыу менән бәйле булған кешеләрҙә Альцгеймер ауырыуы башланыу ихтималлығы юғары&lt;ref name=&quot;pmid7771442&quot;&gt;Kukull WA, Larson EB, Bowen JD, ''et al''&amp;#x20;(June 1995).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Был публикацияларҙың ҡайһы берҙәре түбән сифаты арҡаһында тәнҡиткә дусар булды&lt;ref&gt;Santibáñez M, Bolumar F, García AM&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, өҫтәүенә, башҡа тикшеренеүҙәрҙә тирә-яҡ мөхит факторҙарының Альцгеймер ауырыуы менән бәйләнеше табылмаған&lt;ref&gt;Seidler A, Geller P, Nienhaus A, ''et al''&amp;#x20;(February 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid12222737&quot;&gt;Rondeau V&amp;#x20;(2002).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid9115023&quot;&gt;Martyn CN, Coggon DN, Inskip H, Lacey RF, Young WF&amp;#x20;(May 1997).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid9861186&quot;&gt;Graves AB, Rosner D, Echeverria D, Mortimer JA, Larson EB&amp;#x20;(September 1998).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Уҡыу, өҫтәл уйындары, кроссвордтар сисеү, музыка ҡоралдарында уйнау, даими аралашыу кеүек интеллектуаль күнекмәләр ауырыу башланыуын кисектерергә йә барышын йомшартырға һәләтле&lt;ref&gt;Verghese J, Lipton RB, Katz MJ, ''et al''&amp;#x20;(June 2003).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid16632311&quot;&gt;Bennett DA, Schneider JA, Tang Y, Arnold SE, Wilson RS&amp;#x20;(2006).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Ике телгә эйә булыу ҙа Альцгеймер ауырыуы башланыуын кисектерә ала торған шарттарға инә&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;cite style=&quot;font-style:normal&quot;&gt;Bialystok E, Craik FIM, Freedman M&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

== Дауалау һәм тәрбиә ==
Альцгеймер ауырыуынан ҡотолоп булмай; әлегә ҡулланыуҙа булған дауалау саралары сирҙең билдәләренә генә бер аҙ йоғонто яһай ала, әммә ғәмәлдә улар паллиатив саралар ғына булып тора. Бөтөн саралар йыйылмаһын фармакологик, психосоциаль һәм ауырыуҙы тәрбиәләү сараларына бүлеп ҡарарға була.

=== Фармакотерапия ===
[[Файл:Donepezil_1EVE.png|right|thumb|Ацетилхолинэстераза ингибиторы булған донепезилдың өс үлсәмле структураһы. Ул симптомдарҙы дауалаҙа ҡулланыла.]]
[[Файл:Memantine.svg|right|thumb|Альцгеймер ауырыуынан ҡулланыуға тәҡдим ителгән мемантиндың молекуляр структураһы.]]
Әлеге ваҡытта Альцгеймер ауырыуын дауаларлыҡ йә, исмаһам, көсәйеүен бер аҙ булһа ла кәметерлек тә дарыу юҡ. FDA һәм EMEA кеүек көйләүсе агентлыҡтар тарафынан Альцгеймер ауырыуы ваҡытында барған когнитив боҙолоуҙарҙы дауалауҙа ҡулланыуға дүрт препарат хупланды — үҙәккә тәьҫир итеүсе өс холинэстераза ингибиторы (тотҡарлаусыһы) һәм NMDA-антагонисы булып торған мемантин.

Альцгеймер ауырыуының төп билдәләренең береһе — холинергик нейрондар әүҙемлегенең кәмеүе&lt;ref name=&quot;pmid8534419&quot;&gt;Geula C, Mesulam MM&amp;#x20;(1995).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Үҙәккә тәьҫир итеүсе холинэстераза ингибиторҙары ацетилхолин (ACh) тарҡалыуы тиҙлеген кәметә, уның мейелә тупланыуын арттыра һәм холинергик нейрондарҙы юғалтыу менән бәйле ACh юғалыуын компенсациялай&lt;ref name=&quot;pmid11105732&quot;&gt;Stahl SM&amp;#x20;(2000).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Альцгеймер ауырыуынан ҡулланыуға хупланған тәүге такрин була&lt;span class=&quot;iw&quot; data-title=&quot;такрин&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;тари&lt;sup class=&quot;noprint&quot;&gt;[[:en:tacrine|[en]]]&lt;/sup&gt;&lt;span class=&quot;iw&quot; data-title=&quot;такрин&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt; , ләкин 2012 йылда АҠШ-та гепатоксик һәм башҡа зарарлы тәьҫирҙәре арҡаһында уны ҡулланыу тыйыла. 2008 йыл мәғлүмәттәре буйынса, табиптар донепезил, галантамин, ривастигмин кеүек препараттарҙы файҙаланды. Был препараттарҙың башланғыс һәм һүлпән стадияларҙа тәьҫир көсө бар, шулай уҡ һуңғы стадияла ла ҡулланыу нигеҙле. Тик донепезил ауыр деменция ваҡытында ғына тәғәйенләнә. Был препараттарҙы ҡулланыу йомшаҡ когнитив боҙоҡтар ваҡытында Альцгеймер ауырыуы һөжүмен көсһөҙләндерә алмай. Препараттарҙың эйәрсен тәьҫирҙәренән күңел болғаныу һәм ҡоҫоу холинергик әүҙемлектең артып китеүе менән бәйле. Был эйәрсен эҙемтәләр пациенттарҙың 1-10 процентында күҙәтелә. Мускулдар ҡыҫылыу, брадикардия, ашағы килмәү, ябығыу, ашҡаҙан һутының әселеге артыу кеүек эҙемтәләр һирәгерәк осрай.

Хәҙерге ваҡытта тағы бер холинэстераза ингибиторы — гуперцин тикшереү үтә.

Аралашсы вазифаһын башҡара торған глутамат нервы системаһы эшендә мөһим роль уйнай, әммә уның артыҡ күбәйеп китеүе глутамат рецепторҙарының үтә әүҙемләшеүенә килтерә һәм күҙәнәктәрҙе үлтерә. Эксайтотоксиклыҡ тип аталған был процесс Альцгеймер ауырыуында ғына түгел, Паркинсон ауырыуы, таралған склероз ваҡытында ла бара. Башта грипты дауалауҙа ҡулланылған мемантин тигән препарат глутамат NMDA-рецепторҙарының әүҙемләшеүен тотҡарлай&lt;ref name=&quot;pmid16424917&quot;&gt;Lipton SA&amp;#x20;(2006).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Альцгеймер ауырыуының уртаса һәм ауыр стадияларында мемантиндың тәьҫире барлығы билдәле, ләкин башланғыс стадияла уның тәьҫире билдәле түгел&lt;ref name=&quot;pmid15495043&quot;&gt;Areosa Sastre A, McShane R, Sherriff F&amp;#x20;(2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Донепезил менән бергә мемантин когнитив күрһәткестәргә бер аҙ булһа ла йоғонто яһай&lt;ref name=&quot;pmid18316756&quot;&gt;Raina P, Santaguida P, Ismaila A, ''et al''&amp;#x20;(2008).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Холоҡ-ҡылығы мәшәҡәтлегә әйләнә барған ауырыуҙарҙа антипсихотиктар агрессияны бер аҙ кәметә һәм психозға йоғонто яһай. Шул уҡ ваҡытта был препараттар кәрәкмәгән эффекттарға, мәҫәлән, цереброваскуляр ҡатмарлашыуҙарға, хәрәкәт етешһеҙлектәренә, когнитив һәләттәрҙең түбәнәйеүенә килтерә, шунлыҡтан уларҙы көн дә ҡулланыу тыйыла&lt;ref&gt;Используемые антипсихотики:
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid19138567&quot;&gt;Ballard C, Hanney ML, Theodoulou M, Douglas S, McShane R, Kossakowski K, Gill R, Juszczak E, Yu L-M, Jacoby R&amp;#x20;(9 January 2009).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Альцгеймер ауырыуы ваҡытында антипсихотиктарҙы оҙайлы тәғәйенләү үлемде тиҙләтә&lt;ref name=&quot;pmid19138567&quot;/&gt;.

=== Психосоциаль булышлыҡ ===
[[Файл:Snoezelruimte.JPG|thumb|«Сенсорлы интегратив терапия»: махсус сенсорлы бүлмә ([[Инглиз теле|ингл.]]&amp;#x20;''&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;snoezelen'') деменциянан яфаланған кешеләргә ярҙам итеү өсөн ҡулланыла. ]]
Психосоциаль ярҙам фармакологик дауаны тулыландыра. Ул түбәндәге өлкәләргә бүленә:
* тәртип
* хис-тойғолар
* когнитив
* стимуллау йүнәлеше
Бындай ярҙамдың һөҙөмтәлелеге әлегә фәнни иҫбатланмаған, өҫтәүенә, был алым Альцгеймер ауырыуына түгел, тотош деменцияға ҡарата ҡулланыла&lt;ref name=&quot;pracGuideAPA&quot;&gt;[http://www.psychiatryonline.com/pracGuide/loadGuidelinePdf.aspx?file=AlzPG101007 Practice Guideline for the Treatment of Patients with Alzheimer’s disease and Other Dementias]&amp;#x20;(PDF).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

=== Тәрбиәләү һәм ҡарау ===
Пациентты тәрбиәләү һәм ҡарау бик мөһим, сөнки сир дауаланмай һәм дегенерацияланыу менән оҙатыла. Был бурысты ауырыуҙың йәмәғәте йә яҡын туғаны өҫтөнә ала&lt;ref name=&quot;metlife.com&quot;&gt;[http://www.metlife.com/PSAssets/14050063731156260663V1FAlzheimerCaregivingExperience.pdf The MetLife study of Alzheimer’s disease: The caregiving experience] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111109082621/http://www.metlife.com/PSAssets/14050063731156260663V1FAlzheimerCaregivingExperience.pdf |date=2011-11-09 }}&amp;#x20;(PDF).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Был тиклем ауыр йөк сирлене ҡараған кеше тормошоноң социаль, психологик, иҡтисади һәм башҡа яҡтарында ныҡ сағыла&lt;ref name=&quot;pmid17662119&quot;&gt;Thompson CA, Spilsbury K, Hall J, Birks Y, Barnes C, Adamson J&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid10489656&quot;&gt;Schneider J, Murray J, Banerjee S, Mann A&amp;#x20;(August 1999).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid10489657&quot;&gt;Murray J, Schneider J, Banerjee S, Mann A&amp;#x20;(August 1999).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Альцгеймер ауырыуы кешене яйлап ҡына үҙе тураһында хәстәрлек күреү мөмкинлегенән яҙҙырғанға күрә, сирлене тәрбиәләү һәм ҡарау уны дауалауҙың нигеҙенә әүерелә.

Тәүге һәм саҡ көсәйә башлаған стадияларында, йәшәү рәүешенә үҙгәреш индереп, ауырыуҙың хәүефһеҙлеген тәьмин итергә һәм уны ҡарауҙы еңелләштерергә була&lt;ref name=&quot;pmid11220813&quot;&gt;Gitlin LN, Corcoran M, Winter L, Boyce A, Hauck WW&amp;#x20;(February 2001).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15860476&quot;&gt;Gitlin LN, Hauck WW, Dennis MP, Winter L&amp;#x20;(March 2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Бындай саралар араһында — көн тәртибен ябайлаштырыу, ҡайһы бер нәмәләрҙе йоҙаҡҡа бикләү, ул-былды нисек ҡулланырға кәрәклеге тураһында яҙыуҙар беркетеү&lt;ref name=&quot;pracGuideAPA&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20060925112503/http://www.alz.org/Health/Treating/agitation.asp Treating behavioral and psychiatric symptoms].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15297089&quot;&gt;Dunne TE, Neargarder SA, Cipolloni PB, Cronin-Golomb A&amp;#x20;(2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Пациент үҙ аллы ашау һәләтенән яҙырға мөмкин, бындай хәлдә аҙыҡты иҙергә, ваҡларға кәрәк&lt;ref&gt;&lt;cite contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Dudek, Susan G.'' [http://books.google.com/books?id=01zo6yf0IUEC&amp;pg=PA360&amp;dq=alzheimer%27s+chew&amp;lr=&amp;client=firefox-a&amp;sig=ACfU3U05ChdcpPonim4W-Z1HIJdPQ93l7Q Nutrition essentials for nursing practice].&lt;/ref&gt;. Аҙыҡты йота алмаһа, көпшә аша ашатырға тура килә. Пациентты бәйгә беркетеү ихтыяжы һирәк тыуа, әммә ҡайһы берҙә уны үҙ-үҙенә зыян килтереүҙән һаҡлау маҡсатында был сараны ҡулланырға тура килә&lt;ref name=&quot;pracGuideAPA&quot;/&gt;.

Ауырыу көсәйгәндә төрлө ҡатмарлашыуҙар, мәҫәлән, теш һәм ауыҙ ҡыуышлығы сирҙәре, оҙаҡ ятыуҙан тән боҙолоу, ашай алмау, гигиена мәсьәләләре, респиратор, күҙ йә тире инфекциялары булырға мөмкин. Яҡшы тәрбиә уларҙы булдырмау мөмкинлеген бирә, әммә була ҡалһалар, профессиональ ярҙам талап ителә&lt;ref name=&quot;pmid10369823&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Medical issues:
&lt;/ref&gt;. Ауырыуҙың һуңғы стадияһында яҡынлашып килгән үлем алдынан пациенттың хәлен еңеләйтеү төп бурысҡа әйләнә&lt;ref name=&quot;pmid12854952&quot;&gt;Shega JW, Levin A, Hougham GW, ''et al''&amp;#x20;(April 2003).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

== Алдан самалау ==
Иртә стадияларҙа Альцгеймер ауырыуына диагноз ҡуйыу бик ауыр. Ҡағиҙә булараҡ, когнитив боҙолоуҙар кешенең көндәлек тормош-көнкүрешендә күренә башлағас, сирленең башҡалар хәстәрлегенә мохтажлыҡ кисермәйенсә йәшәп ятыуына ҡарамаҫтан, диагноз ҡуйыла. Яйлап когнитив өлкәләге еңел проблемалар ҡатмарлаша, сирле кеше көнлө була башлай.&lt;ref name=&quot;pmid10653284&quot;/&gt;.

Ауырыуҙарҙың ғүмер оҙонлоғо түбән&lt;ref name=&quot;pmid3776457&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid8757016&quot;&gt;Bowen JD, Malter AD, Sheppard L, ''et al''&amp;#x20;(August 1996).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid12580712&quot;&gt;Dodge HH, Shen C, Pandav R, DeKosky ST, Ganguli M&amp;#x20;(February 2003).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, диагноз ҡуйылғандан һуң улар уртаса ете йыл йәшәй&lt;ref name=&quot;pmid3776457&quot;/&gt;. Пациенттарҙың 3 проценттан кәмерәге ун дүрт йылдан ашыу көн итә&lt;ref name=&quot;pmid7793228&quot;/&gt;. Ҡатын-ҡыҙҙар ир-атҡа ҡарағанда оҙағыраҡ йәшәй&lt;ref name=&quot;pmid7793228&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15883266&quot;&gt;Ganguli M, Dodge HH, Shen C, Pandav RS, DeKosky ST&amp;#x20;(May 2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Үлеү осраҡтары пациенттарҙың 70 процентында сирҙең үҙенә бәйле&lt;ref name=&quot;pmid3776457&quot;/&gt;, йышыраҡ пневмония һәм дегидратация үлем сәбәбе була. Альцгеймер ауырыулыларҙа яман шеш дөйөм күләмдән һирәгерәк осрай&lt;ref name=&quot;pmid3776457&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15883266&quot;/&gt;.

== Мәҙәниәт һәм йәмғиәт ==

=== Йәмғиәткә төшкән көсөргәнеш ===
Алға киткән илдәрҙә йәмғиәткә ҙур көсөргәнеш һала торған сирҙәр араһында Альцгеймер ауырыуы һәм деменция тәүге урындарҙың береһен биләй&lt;ref name=&quot;pmid15685097&quot;&gt;Bonin-Guillaume S, Zekry D, Giacobini E, Gold G, Michel JP&amp;#x20;(January 2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid9543467&quot;&gt;Meek PD, McKeithan K, Schumock GT&amp;#x20;(1998).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Үҫештәге илдәрҙә, мәҫәлән, [[Аргентина]]ла&lt;ref name=&quot;pmid16870037&quot;&gt;Allegri RF, Butman J, Arizaga RL, ''et al''&amp;#x20;(August 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, һәм яңы алға сыҡҡан илдәрҙә ([[Көньяҡ Корея]])&lt;ref name=&quot;pmid16858741&quot;&gt;Suh GH, Knapp M, Kang CJ&amp;#x20;(August 2006).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, йәмәғәт сығымдары шулай уҡ юғары һәм үҫеүен дауам итә. Моғайын, улар йәмғиәт ҡартайған һайын арта барыр һәм мөһим социаль проблемаға әйләнер. Сығымдар иҫәбенә ҡарттар йорттарын тотоуға медицина сығымдары һәм өйҙә ҡарау, ауырыуҙың да, уны тәрбиәләүсенең дә эшләү мөмкинлеген юғалтыуы кеүек медицинаға ҡарамаған сығымдар инә.

Иң ҙур йәмәғәт сығымдары оҙайлы профессиональ тәрбиәгә китә.

=== Билдәле шәхестәр, киң мәғлүмәт саралары, әҙәби әҫәрҙәр һәм кино ===
[[Файл:President Ronald Reagan with Charlton Heston at a Meeting with The Presidential Task Force on The Arts and Humanities in Cabinet Room - DPLA - 47b9185ffd7680d8f23ce4d9fe269696.jpg|thumb|Чарлтон Хестон менән [[Рональд Рейган]] Аҡ йорттағы осрашыуҙа, [[1981 йыл]]. Икеһе лә ғүмеренең ахырына Альцгеймер ауырыуына дусар булды.]]
Альцгеймер ауырыуына тарыусылар араһында билдәле кешеләр ҙә күп. Улар араһында АҠШ-тың элекке президенты [[Рональд Рейган]] һәм ирланд яҙыусыһы Айрис Мердок бар. Уларҙың сирләүе тураһында киң мәғлүмәт сараларында күп яҙылды, ғилми мәҡәләләр ҙә күпләп баҫылды&lt;ref name=&quot;pmid15574466&quot;&gt;Garrard P, Maloney LM, Hodges JR, Patterson K&amp;#x20;(February 2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15461232&quot;&gt;Sherman FT&amp;#x20;(September 2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Башҡа таныҡлыларҙан футболсы Ференц Пушкаш&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/6155766.stm Hungary legend Puskas dies at 79].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, Бөйөк Британияның элекке премьер-министры Гарольд Вильсон, Испания премьер-министры Адольфо Суарес&lt;ref&gt;[http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/prime-ministers-in-history/harold-wilson Prime Ministers in History: Harold Wilson] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080825211328/http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/prime-ministers-in-history/harold-wilson |date=2008-08-25 }}.&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.elpais.com/articulo/espana/padre/reconocio/Rey/noto/carino/elpepiesp/20080718elpepinac_11/Tes «Mi padre no reconoció al Rey pero notó el cariño»].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, актерҙар Питер Фальк&lt;ref&gt;[http://www.spiegel.de/panorama/leute/0,1518,596844,00.html Peter Falk leidet an Alzheimer]&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (нем.&lt;/ref&gt;, Рита Хейворт&lt;ref&gt;[http://chicago2008.kintera.org/faf/home/default.asp?ievent=245601&amp;lis=1&amp;kntae245601=EC385A175E764E0CAD0814131A12797B Chicago Rita Hayworth Gala] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/61CzkNay3?url=http://chicago2008.kintera.org/faf/error/errorEvent.asp?err=c |date=2011-08-25 }}.&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, Анни Жирардо һәм Чарлтон Хестон&lt;ref&gt;[http://archives.cnn.com/2002/US/08/09/heston.illness/ Charlton Heston has Alzheimer’s symptoms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080201123928/http://archives.cnn.com/2002/US/08/09/heston.illness/ |date=2008-02-01 }}.&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, яҙыусы Терри Пратчетт&lt;ref&gt;''Pauli Michelle''.&amp;#x20;&lt;/ref&gt; Альцгеймер ауырыуы ҡорбандарына әйләнә.

Альцгеймер ауырыуы фильмдарҙа ла сағылыш таба, улар араһында — «Айрис» (2001)&lt;ref&gt;[[imdbtitle:0280778|Iris]].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;cite contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Bayley John.''&lt;/ref&gt;; «Хәтер көндәлеге» (2004)&lt;ref&gt;[[imdbtitle:0332280|The notebook]].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;cite contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Sparks Nicholas.''&lt;/ref&gt;; «Оноторға теләмәйем» (2004)&lt;ref&gt;[[imdbtitle:0428870|Nae meorisokui jiwoogae]].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;; «Танматра» (2005);&lt;ref&gt;[http://www.webindia123.com/movie/regional/thanmatra/index.htm Thanmathra].&amp;#x20;&lt;/ref&gt; «Иртәгәһе көн тураһында хәтирә» (2006)&lt;ref&gt;[[imdbtitle:0494640|Ashita no kioku]].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;cite contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Ogiwara Hiroshi.''&lt;/ref&gt;; «Унан алыҫта» (2006)&lt;ref&gt;&lt;cite contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Munro Alice.''&lt;/ref&gt;, «Ҡара лагуна» сериалы; 7 сезон) (2007), «Маймылдар планетаһы ихтилалы» (2011), «Дуҫлыҡ буйынса секс» (2011), «Тимер леди» (2011), «Надер менән Симиндың айырылышыуы» (2011), «Мөйөштәге өҫтәл» сериалы, «Ҡомарлылыҡ анатомияһы» сериалы, «Ялған теорияһы» сериалы (2009—2011, 3 сезон, 7 серия), «Детектив Нэш Бриджес» сериалы, «Тәрән зәңгәр диңгеҙ», «Ben X» (2007) һәм «Һаман да Элис» (2014), «Башында бал» (2014) фильмдары.

Документаль фильмдарҙан: Малькольм Пуантон ҡатнашҡан «Малькольм һәм Барбара: мөхәббәт тарихы» (1999), «Малькольм һәм Барбара: мөхәббәт хушлашыуы»&lt;ref&gt;Malcolm and Barbara:
&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
'''Урыҫ телендә:'''
* Ю. Г. Каминский, Е. А. Косенко «Популярно и не очень о болезни Альцгеймера» Либроком, 2009 г., 136 стр. [[:ru:Special:BookSources/9785397001946|ISBN 978-5-397-00194-6]]
* Билл Грант «Старческое слабоумие. Болезнь Альцгеймера и другие формы.» Alzheimer’s Disease. A Carer’s Guide Серия: Советы врача Норинт, 2003 г., 80 стр. [[:ru:Special:BookSources/5771101613|ISBN 5-7711-0161-3]]
'''Инглиз телендә:'''
* {{Cite journal|author = Cummings JL, Frank JC, Cherry D, Kohatsu ND, Kemp B, Hewett L, Mittman B|title = Guidelines for managing Alzheimer's disease: Part I. Assessment|journal = American Family Physician|volume = 65|issue = 11|pages = 2263–2272|year = 2002|pmid = 12074525|url = http://www.aafp.org/afp/20020601/2263.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513165101/http://www.aafp.org/afp/20020601/2263.html |date=2008-05-13 }}«[http://www.aafp.org/afp/20020601/2263.html Guidelines for managing Alzheimer’s disease: Part I. Assessment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513165101/http://www.aafp.org/afp/20020601/2263.html |date=2008-05-13 }}». ''American Family Physician'' '''65''' (11): 2263—2272. PMID 12074525.
* {{Cite journal|author = Cummings JL, Frank JC, Cherry D, Kohatsu ND, Kemp B, Hewett L, Mittman B|title = Guidelines for managing Alzheimer's disease: Part II. Treatment|journal = American Family Physician|volume = 65|issue = 12|pages = 2525–2534|year = 2002|pmid = 12086242|url = http://www.aafp.org/afp/20020615/2525.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514172730/http://www.aafp.org/afp/20020615/2525.html |date=2008-05-14 }}«[http://www.aafp.org/afp/20020615/2525.html Guidelines for managing Alzheimer’s disease: Part II.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514172730/http://www.aafp.org/afp/20020615/2525.html |date=2008-05-14 }} [http://www.aafp.org/afp/20020615/2525.html Treatment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514172730/http://www.aafp.org/afp/20020615/2525.html |date=2008-05-14 }}». ''American Family Physician'' '''65''' (12): 2525—2534. PMID 12086242.
* {{Cite web|url = http://www.nia.nih.gov/NR/rdonlyres/63B5A29C-F943-4DB7-91B4-0296772973F3/0/CanADbePrevented.pdf|title = Genes, lifestyles, and crossword puzzles: Can Alzheimer's disease be prevented?|publisher = US Department of Health and Human Services, National Institute on Aging|accessdate = 2008-02-29|format = PDF|archiveurl = http://www.webcitation.org/61CzYjv2i|archivedate = 2011-08-25}}(PDF).  US Department of Health and Human Services, National Institute on Aging. &lt;small&gt;Проверено 29 февраля 2008.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080227161413/http://www.nia.nih.gov/NR/rdonlyres/63B5A29C-F943-4DB7-91B4-0296772973F3/0/CanADbePrevented.pdf |date=2008-02-27 }}.&lt;/small&gt;
* {{Cite web|title = Alzheimer’s Behavior Management: Learn to manage common behavior problems|url = http://www.helpguide.org/elder/alzheimers_behavior_problems.htm|author = Russell D, Barston S, White M|publisher = helpguide.org|date = 2007-12-19|accessdate = 2008-02-29|archiveurl = http://www.webcitation.org/61CztqjA5|archivedate = 2011-08-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080223082753/http://www.helpguide.org/elder/alzheimers_behavior_problems.htm |date=2008-02-23 }}
* {{Cite book|title = Alzheimer's Disease: Unraveling the Mystery|url = http://www.nia.nih.gov/Alzheimers/Publications/UnravelingTheMystery|author = Rodgers AB|publisher = National Institute on Aging|year = 2003|accessdate = 2008-08-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081001171052/http://www.nia.nih.gov/Alzheimers/Publications/UnravelingTheMystery/ |date=2008-10-01 }}&lt;cite contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.nia.nih.gov/Alzheimers/Publications/UnravelingTheMystery Alzheimer’s Disease: Unraveling the Mystery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081001171052/http://www.nia.nih.gov/Alzheimers/Publications/UnravelingTheMystery/ |date=2008-10-01 }}. &lt;cite contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;— National Institute on Aging, 2003.&lt;cite contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/cite&gt;

== Һылтанмалар ==
* [//ru.wikinews.org/wiki/В Барселоне изобретена вакцина против болезни Альцгеймера В Барселоне изобретена вакцина против болезни Альцгеймера] — Викияңылыҡтарҙағы материал.
* [http://www.sir35.ru/Karla/Al_702.htm «Современные представления о болезни Альцгеймера»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://elementy.ru/news?newsid=431319 «Нейрофибриллярные клубки при болезни Альцгеймера — не убийцы, а защитники клеток?»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304101050/http://elementy.ru/news?newsid=431319 |date=2016-03-04 }}
* {{Cite web|last = Козловский|first = Борислав|title = Настоящий Макондо: 375 лет Альцгеймера|url = http://www.colta.ru/articles/science/9379|date = 2015-11-26|publisher = [[Colta.ru]]|accessdate = 2015-11-29|archiveurl = https://archive.is/O8cPy|archivedate = 2015-11-29|website = Colta.ru|quote = Жители колумбийского [[Ярумаль|города]], где старческим слабоумием заболевают в 35, оказались потомками больного испанского конкистадора}}Colta.ru (26 ноября 2015). — «Жители колумбийского города, где старческим слабоумием заболевают в 35, оказались потомками больного испанского конкистадора»   &lt;small&gt; {{Webarchive|url=https://archive.is/20151129024403/http://www.colta.ru/articles/science/9379 |date=2015-11-29 }}.&lt;/small&gt;

{{Һайланған мәҡәлә|Медицина}}
[[Категория:Алфавит буйынса ауырыуҙар]]
[[Категория:Баш мейеһе ауырыуҙары]]
[[Категория:Альцгеймер ауырыуы]]</text>
      <sha1>2gkd04loi8gshwwhcv2s0otrskelnb2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үрге күл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102217</id>
    <revision>
      <id>1306147</id>
      <parentid>1094824</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T17:00:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4200" sha1="h1yjq6z4qwnsjw3ps9wv3sz8z9b2m1m" xml:space="preserve">{{Озеро
 |Название                = Үрге күл
  |Национальное название  = en/Lake Superior/fr/lac Supérieur
 |Изображение             = Lake-Superior.svg
  |Подпись                = Үрге күл&amp;nbsp;[[Бөйөк күлдәр]]&amp;nbsp;системаһында
 |Координаты              = 47/46/3/N/87/22/16/W
  |CoordScale             = 
 |Страны                  = США/Канада
  |Высота над уровнем моря= 183
  |Длина                  = 563
  |Ширина                 = 257
 |Площадь                 = 82700
 |Объём                   = 12000
 |Длина береговой линии   = 4385
 |Наибольшая глубина      = 406
  |Средняя глубина        = 147
 |Тип минерализации       = сөсө
  |Солёность              = 
  |Прозрачность           = 
 |Площадь водосбора       = 127700
  |Впадающие реки         = Нипигон (йылға)
  |Вытекающая река        = Сент-Мэрис (йылға)
 |Позиционная карта       = Канада Онтарио
 |Позиционная карта 1     = 0
}}
[[Файл:Lake Superior Provincial Park- Agawa Rock Pictographs- Sunset –Ontario.jpg|250px|мини|Үрге күл]]
'''Үрге күл''' ({{lang-en|Lake Superior}}, {{lang-fr|lac Supérieur}}) — [[Канада]] һәм [[АҠШ]] сигендәге күл, [[Бөйөк күлдәр]]ҙең береһе.

== География ==
Майҙаны — 82,7 мең км². Майҙаны буйынса донъялағы иң ҙур сөсө күл&lt;ref name=&quot;geo&quot;&gt;{{геословарь|http://slovari.yandex.ru/dict/geography/article/geo/geo1/geo-0896.htm|title=Верхнее озеро}}&lt;/ref&gt;
Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 183 м. Максималь тәрәнлеге — 406 м, күләме — 11,6 мең км³. Яр буйы ныҡ йырғыланған, иң ҙур ҡултыҡтары — Кивино, Уайтфиш. Иң ҙур утрауҙары: Айл-Ройал, Мадлен, Мишипикотен һәм Апосл утрауҙары. Төньяҡта ярҙары бейек (400 метрға тиклем) һәм ҡаялы, ә көньяҡта — башлыса уйһыулы һәм ҡомло&lt;ref name=&quot;geo&quot; /&gt;.

Күл майҙаны менән бергә бассейнының майҙаны 207,2 мең км² тәшкил итә. Күлдең ҙур ҡушылдыҡтары юҡ. Күлдән сыҡҡан Сент-Мэрис йылғаһы аша [[Гурон]] менән тоташа. Күлдәге һыу һалҡын һәм үтә күренмәле. Яр буйы зонаһы уртаса декабрь башынан апрель аҙағына ҡәҙәр боҙ менән ҡапланған&lt;ref name=&quot;bse&quot;&gt;{{из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00012/96400.htm|title=Верхнее озеро}}&lt;/ref&gt;.

Үрге күл [[АҠШ]]-тың [[Миннесота]], [[Висконсин]] һәм [[Мичиган]] штаттарының һәм [[Канада]]ның [[Онтарио]] провинцияһының яр буйҙарын йыуа.

Төп порттары: Дулут, Сьюпириор, Ашленд (барыһы ла — АҠШ), Тандер-Бей (Канада)&lt;ref name=&quot;bse&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.ijc.org/conseil_board/superior_lake/en/superior_home_accueil.htm International Lake Superior Board of Control] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031121231928/http://www.ijc.org/conseil_board/superior_lake/en/superior_home_accueil.htm |date=2003-11-21 }}
* [https://web.archive.org/web/20060406175814/http://www.epa.gov/glnpo/atlas/index.html EPA’s Great Lakes Atlas]

{{Canada-stub}}
{{US-geo-stub}}
{{Бөйөк күлдәр}}
[[Категория:Бөйөк күлдәр]]
[[Категория:АҠШ күлдәре]]
[[Категория:Сик буйы күлдәре]]
[[Категория:Канада күлдәре]]</text>
      <sha1>h1yjq6z4qwnsjw3ps9wv3sz8z9b2m1m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әхмәҙуллина Белла Әхәт ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103274</id>
    <revision>
      <id>1306210</id>
      <parentid>1284967</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T21:25:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33855" sha1="bgrc7flaiuacy4vmh2jqwmdtu0q2g5p" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
 |Исеме                  = Белла Әхмәҙуллина
 |Төп исеме       = 
 |Рәсеме          = Bella Akhmadulina.jpg
 |Киңлек              = 250px
 |Рәсем аңлатмаһы =2004 йылда әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендә [[Рәсәй Федерацияһы]]ның дәүләт премияһын алғандан һуң&lt;br&gt;(12 июнь 2005)
 |Тыуған ваҡыттағы исеме     = Изабелла Әхәт ҡыҙы Әхмәҙулина
 |Тыуыу датаһы        = 10.4.1937
 |Тыуған урыны       = {{ТыуғанУрыны|Мәскәү}}, [[РСФСР]], [[СССР]]
 |Вафат булыу датаһы          = 29.11.2010
 |Вафат булған урыны          = {{МестоСмерти|Переделкино|Переделкинола}}, Ленин районы, [[Мәскәү өлкәһе]], [[Рәсәй]]
 |Гражданлығы          = {{SUN}} →&lt;br&gt;{{RUS}}
 |Эшмәкәрлек төрө     =  [[шиғриәт|шағир]], [[тәржемә]]се
 |Әүҙемлек йылдары      = 
 |Йүнәлеше          = 
 |Жанр                 = лирика
 |Әҫәрҙәренең телдәре    = [[рус теле|рус]]
 |Премиялары               =
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Государственная премия России}}{{!!}}{{Премия Президента Российской Федерации}}{{!!}}{{Государственная премия СССР}}
{{!}}}
 | Наградалары              = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден За заслуги перед Отечеством 2 степени}}{{!!}}{{Орден За заслуги перед Отечеством 3 степени}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден Дружбы народов}}
{{!}}}
 |Викимилек            = 
 |Викикитапхана             = 
}}
{{ФШ|Әхмәҙуллин}}

'''Белла''' ('''Изабелла''') '''Әхәт ҡыҙы Әхмәҙуллина''' ([[10 апрель]] [[1937 йыл]] — [[29 ноябрь]] [[2010 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[шиғриәт|шағиры]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]] һәм [[тәржемә]]се, [[XX быуат]]тың күренекле лирик шағирҙарының береһе. [[СССР]]-ҙың һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Дәүләт премиялары лауреаты. [[Рәсәй]] Яҙыусылар союзы, Рәсәйҙең ПЕН-үҙәге башҡарма комитеты, [[А. С. Пушкин]] исемендәге һынлы сәнғәт музейы дуҫтары йәмғиәте ағзаһы. [[Америка]] сәнғәт һәм әҙәбиәт академияһының Маҡтаулы ағзаһы.

== Биографияһы ==
Белла Әхмәҙуллина 1937 йылдың 10 апрелендә [[Мәскәү]]ҙә тыуған. Уның атаһы Әхәт Вәли улы, министр урынбаҫары, әсәһе — [[рустар|рус]]- итальян сығышлы, тәржемәсе. Белла мәктәптә уҡығанда шиғырҙар яҙа башлай. Әҙәбиәт белгесе Дмитрий Быков әйтеүенсә, шағир үҙенең яҙыу манераһын ун биш йәштә таба. Уның шиғриәткә маһир булғанлығын беренсе булып Павел Антокольский күреп ҡала&lt;ref name=ReferenceA&gt;{{cite web|url=http://sobesednik.ru/bykov/bella|title=Bella &amp;#124; Дмитрий Быков &amp;#124; Собеседник.ру|accessdate=2013-02-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EReoaDmE|archivedate=2013-02-15}}&lt;/ref&gt;.

Белланың шиғырҙарын [[1957 йыл]]да «Комсомольская правда» гәзитендә тәнҡитләйҙәр. [[1960 йыл]]да [[Максим Горький]] исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлай. [[Борис Пастернак]]ты эҙәрләүҙе яҡлауҙан баш тартҡанға, (рәсми рәүештә марксизм-ленинизм фәненән имтихан бирә алманы тигән сәбәп менән) институттан ҡыуалар&lt;ref&gt;[http://magazines.russ.ru/znamia/2011/9/me11.html Борис Мессерер. Промельк Беллы] «Знамя», 2011, № 9&lt;/ref&gt;), һуңынан яңынан алалар&lt;ref name=&quot;Rian&quot;&gt;[http://www.rian.ru/culture/20101129/302445247.html Умерла Белла Ахмадулина — тонкий лирик и защитница диссидентов]&lt;/ref&gt;.

[[1959 йыл]]да 22 йәшлек Әхмәҙуллина үҙенең иң билдәле «По улице моей который год…»&quot; тигән шиғырын яҙа&lt;ref&gt;[http://rupoem.ru/axmadulina/po-ulice-moej.aspx «По улице моей который год…» — Белла Ахмадулина]&lt;/ref&gt;. [[1975 йыл]]да композитор Микаэл Таривердиев был шиғырҙы көйгә һала, һәм романс Элдар Рязановтың «Ирония судьбы, или с легким паром!» фильмында бик урынлы яңғыраш таба.

1964 йылда Василий Шукшиндың «Йәшәй шундай йәш кеше.(Живет такой парень» фильмында Белла журналист ролен башҡара. Венецияла уҙған кинофестивалдә был фильм «Золотой лев» премияһы менән бүләкләнә. 1970 йылда Әхмәҙуллина «Спорт, спорт, спорт» фильмендә уйнай..

[[1962 йыл]]да «Струна» исемле беренсе шиғырҙар йыйынтығы баҫыла. Артабан «Озноб» (1968), «Уроки музыки» (1970), «Шиғырҙар» (1975), «Метель» (1977), «Свеча» (1977), «Тайна» (1983), «Сад» (СССР-ҙың Дәүләт премияһы, 1989). Әхмәҙуллина шиғырҙарына ҡырҡыу лиризм, зауыҡлы формалар, үткән замандың традицияларына бәйлелек хас.
[[Файл:Белла_Ахмадулина1.jpg|left|thumb|322x322px]]
1970-се йылдарҙа шағирә [[Грузия]]ға бара һәм ошо ваҡыттан башлап был ил Белланың ижадында һиҙелерлек ҙур урын ала. Әхмәҙуллина Н. Бараташвили, Г. Табидзе, И. Абашидзе һәм башҡа грузин авторҙары әҫәрҙәрен рус теленә тәржемә итә.

[[1979 йыл]]да Әхмәҙуллина цензураһыҙ «Метрополь» әҙәби альманахын сығарыуҙа ҡатнаша. Ул бер нисә тапҡыр совет диссиденттары — Андрей Сахаровты, Лев Копелевты, Георгий Владимовты, Владимир Войновичтарҙы яҡлап сыға. Уның яҡлау һүҙҙәре «Нью-Йорк Таймс» гәзитендә баҫылып сыға, бер нисә тапҡыр &quot;Азатлыҡ радиоһы &quot; һәм &quot; Голос Америки &quot; радиостанциялары тапшырыуҙарында яңғырай.&lt;ref name=&quot;Rian&quot;/&gt;.

Әхмәҙуллина бик күп бөтә донъя әҙәби фестивалдәрендә, шул иҫәптән Куала-Лумпурҙа (1988) үткән Халыҡ-ара шиғриәт байрамында ҡатнаша.

Әхмәҙуллина үҙ заманының шағирҙары тураһында иҫтәлектәр һәм шулай уҡ А. С. Пушкин һәм М. Ю. Лермонтов тураһында эссе яҙған.

Һуңғы йылдарҙа Белла Әхмәҙуллина ҡаты ауырый, күҙҙәре насар күреү сәбәпле, тоҫмаллап ҡына йөрөй&lt;ref&gt;[http://fed.sibnovosti.ru/articles/128191-poetessa-bella-ahmadulina-skonchalas-v-vozraste-73-let Поэтесса Белла Ахмадулина скончалась в возрасте 73 лет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101210053558/http://fed.sibnovosti.ru/articles/128191-poetessa-bella-ahmadulina-skonchalas-v-vozraste-73-let |date=2010-12-10 }}&lt;/ref&gt;.

[[2010 йыл]] 29 ноябрь ашығыс ярҙам күрһәтеү машинаһында үлә. Шағирәнең ире Борис Мессерер һүҙҙәренә ҡарағанда, ул йөрәк -ҡан тамырҙары кризы сәбәпле үлә&lt;ref&gt;[http://президент.рф/новости/9635 Соболезнования в связи со смертью Беллы Ахмадулиной. — 29 ноября 2010 года, 20:30] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118175942/http://xn--d1abbgf6aiiy.xn--p1ai/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/9635 |date=2012-01-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118175942/http://xn--d1abbgf6aiiy.xn--p1ai/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/9635 |date=2012-01-18 }}&lt;/ref&gt;. Рәсәй президенты [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Д.]] [[Медведев Дмитрий Анатольевич|А.]] [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Медведев]] шағирәнең яҡындарына уларҙын ҡайғыларын уртаҡлашыуын рәсми белдерҙе.

Белла Әхмәҙуллина менән хушлашыу [[2010 йыл]]дың 3 декабрендә Әҙәбиәтселәрҙең Үҙәк Йортонда [[Мәскәү]]ҙә үтте&lt;ref&gt;[http://www.lenta.ru/news/2010/11/30/bella/ Объявлены дата и место прощания с Беллой Ахмадулиной]&lt;/ref&gt;. Шул уҡ көндө ул Новодевичье зыяратында ерләнде&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2010/12/03/ahmadulina-anons.html Белла Ахмадулина похоронена на Новодевичьем кладбище]/«Российская газета»&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
1955—1958 йылдарҙа Әхмәҙуллина Евгений Евтушенконың беренсе ҡатыны була&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt;. 1959 йылдан алып 1968 йылдың 1 ноябренә тиклем&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;{{Cite web|url=http://litrossia.ru/2006/23/00438.html|title=Тайна утраты личности &amp;#124; Номер 23 (2006) &amp;#124; Литературная Россия|accessdate=2013-02-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EReqhlKc|archivedate=2013-02-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130124063738/http://litrossia.ru/2006/23/00438.html |date=2013-01-24 }}&lt;/ref&gt; — Юрий Нагибиндең бишенсе ҡатыны була.&lt;ref name=&quot;казак&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREF.D0.9A.D0.B0.D0.B7.D0.B0.D0.BA1996&quot;&gt;''Казак В.'' &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;. Был никах,Нагибиндың «Көндәлегендә» («Дневник»), үҙе әйтеүе буйынса һәм Василий Аксеновтың «Таинственная страсть» мемуар беллетристик әҫәрендә ҡыйыу сексуаль эксперименттар тураһында яҙылыуы арҡаһында, уларҙың никахы тарҡала. 1968 йылда, Нагибин менән айырылышҡас, Әхмәҙуллина үҙе янында тәрбиәгә ҡабул ителгән ҡыҙҙары Аннаны ҡалдыра&lt;ref&gt;[http://sobesednik.ru/scandals/20120614-bellu-akhmadulinu-muzh-vygnal-iz-doma-za-lesbiiskii-seks Собеседник.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130312162928/http://sobesednik.ru/scandals/20120614-bellu-akhmadulinu-muzh-vygnal-iz-doma-za-lesbiiskii-seks |date=2013-03-12 }}&lt;/ref&gt;.

Балҡар классигы Ҡайсын Кулиевтың улы — Эльнар Кулиевтан (тыуған 1951) — 1973 йылда Әхмәҙуллина Елизавета исемле ҡыҙ таба.

1974 йылда, үҙенең балаларын әсәһе һәм өйҙәге ярҙамсы ҡатынға ҡалдырып, театр рәссамы Борис Мессерерға дүртенсе һәм һуңғы тапҡыр кейәүгә сыға.

Беренсе ҡыҙҙары Анна Полиграфик институтты тамамлай. Ул китаптар сығарған ерҙә иллюстратор булып эшләй. Елизавета Кулиева, әсәһе кеүек, Әҙәбиәт институтын бөтөргән.

Һуңғы йылдарҙа Белла Әхмәҙуллина ире менән Переделкинола йәшәй.

== Ижады ==
&lt;blockquote&gt;
Поэзия Әхмәҙуллина өсөн — шағирҙың эске донъяһы менән яңы (магнитофон, самолет, светофор) һәм традицион (свеча, дуҫ йорто) әйберҙәрҙе осраштырыу урыны. Уның шиғриәте өсөн бөтә әйберҙәр ҙә, хатта теләһә ниндәй ваҡ-төйәк тә, фантазияны ҡанатландырыусы предметтар булып тора һәм, тәбиғәттең һәр бер күренеше нисек символ булһа, шулай шағирә күңелендә үтә ҡыйыу образдар барлыҡҡа килтерә, уларҙы тулыландыра, йәнләндерә («Сказка о дожде», 1964). Әхмәҙуллина үҙ лексикаһын һәм синтаксисын, боронғо тел элементтарына мөрәжәғәт итеп, заманса тел менән оҫта бәйләй. Онотолоп ,ҡулланыуҙан сыҡҡан һүҙҙәргә контекст эсендә һүҙҙәрҙең тәүге мәғәнәһен ҡайтарып бирә. Әхмәҙуллина шиғырҙарының ритмында ҡатып, хәрәкәтһеҙ ҡалыу түгел, ә бер туҡтауһыҙ алға ынтылыу, динамика ята. Вольфганг Казак әйтеүенсә, Әхмәҙуллина шиғырҙарының ғәҙәти булмаған өлөшө, башҡа шағирҙәр менән сағыштырып ҡарағанда, бик ҙур була. Һуңғараҡ уның поэзияһы ябайыраҡҡа әйләнә.&lt;ref name=&quot;казак&quot;/&gt;.
&lt;/blockquote&gt;
Әҙәбиәт белгесе И. Снеговая, 2008 йылда Әхмәҙуллина ҡатнашлығында үткән Әхмәтова кисәһендә, шағирәнең Репино һәм Комаровоға арнап яҙылған шиғырҙарын билдәләп үтә. Уның шиғырҙарында боронғо замандың һулышы тойолоуы, элекке, иҫке дачаларҙың күренеше, уларҙа ҡасандыр йәшәгән кешеләрҙең яҙмышы шағирә әҫәрҙәренең төп йөкмәткеһе булып тора, тип билдәләй. «Уның Әхмәтоваға бағышланған кисәлә ҡатнашыуы бик урынлы һәм шатлыҡлы булды. Заманыбыҙҙың Гүзәл ҡатын-ҡыҙ заты, үҙенең зауыҡлы, нәфис теле һәм үҙенең буй-һыны, үҙен-үҙе тотоуы менән, классик традицияларҙы дауам итә. Уның Әхмәтоваға арналған шиғырҙарында шағирә менән һоҡланыу һәм уның менән бәхәсләшеү ята. Быларҙан башҡа шиғриәттә дауамлылыҡ булмаҫ ине».

Иосиф Бродский Әхмәҙуллинаны рус шиғриәтенең лермонтов-пастернак һыҙығы мираҫсыһы тип атаны.

Дмитрий Быков, Әхмәҙуллина шиғриәтенең төҫлө сәнғәттәге импрессионизмға оҡшаш булыуын билдәләп үтә. Ул ҡатмарлы лабиринттар аша ассоциатив юлдар менән уҡыусыларҙың иҫендә ауыр ҡала торған шиғырҙарын матур, тулы образдар тыуҙырып, йөрәккә керерлек итеп, ҡыйыуһыҙлыҡ менән үҙеңдең баһаңды белеп тороуҙы бер-береһенән айырмай, тормошто белеүҙе көсһөҙлөк менән, ҡурҡыусанлыҡты еңелмәүселек менән бергә ҡушып күрһәтә алған. Әхмәҙуллинаның бөтә ижады аша үткән тема булып оялыу хисе тора. Был хис шағирәне ғүмере буйына оҙатып йөрөй. Был хисте уның бик артыҡ ҡыйыу, юлға һалынмаған тормошо иҫендә тоторға мәжбүр иткәндер. Быков фекерләүенсә, был доминант тема шулай уҡ ижади иреклелектең етешмәүе, кәрәк булмаған кешеләр менән төрлө мөнәсәбәттәргә инеп, кәрәкмәгән кешеләр менән эсеүе арҡаһында килеп сыҡҡандыр. Шағирәнең биографы фаразлауса, ошо язалаусы гонаһлылыҡ тойғоһо, үҙен-үҙе битәрләүе Әхмәҙуллинаның Борис Пастернак шиғриәтенең традицияларын дауам итеүе арҡаһында килеп сыҡҡандыр: сөнки «ике лирик шағирҙың тормошонда ла, шиғриәтендә лә ҙур оҡшашлыҡ бар,- тигән ул.- Кешелекһеҙ донъя уртаһында Әхмәҙуллинаның кешелеклелек һыҙаттары боҙға ҡатҡан донъяла йылы йотом кеүек ине».

[[2013 йыл]]дың 9 февралендә Ата-әсәләрҙең беренсе съезында [[Рәсәй Федерацияһы]]ның президенты В. В. Путин Әхмәҙуллинаның шиғырҙарын әҙәбиәт фәненең мотлаҡ мәктәп программаһына индерергә ҡушты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=1028590|title=Вести.Ru: На первом Съезде родителей пообещали построить новое гражданское общество|accessdate=2013-02-13|archiveurl=http://www.webcitation.org/6ERevAHBU|archivedate=2013-02-15}}&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
* [[2012 йыл]]дың май айында Әхмәҙуллинаның иҫтәлеге өсөн, уның итальян тамырҙарын иҫәптә тотоп, Борис Мессерер инициативаһы буйынса 18 йәштән алып 35 йәшкә тиклемге йәш шағирҙар өсөн «Белла» тигән [[Рәсәй]] — [[Италия]] премияһы булдырылды. Был премия рус һәм итальян телдәрендә яҙылған шиғырҙар һәм шулай уҡ «Хәҙерге шиғриәттә рус һәм итальян телендә яҙылған шиғырҙар һәм биографик эссе» номинацияһында биреләсәк. Премияның уникаллеге булып премияны шиғырҙар китабы өсөн түгел, ә айырым шиғыр өсөн бирелеү мөмкинлеге тора. Премияның жюриһе икәү — рус һәм итальян жюриҙәре. Еңеүселәр өсөн бүләк 3000 евро тәшкил итәсәк. Бүләкләү церемонияһы йыл һайын Әхмәҙуллинаның тыуған айы апрелдә [[Рәсәй]]ҙә һәм [[Италия]]ла үткәреләсәк.
* Тарусалағы һәйкәл. 2013 йылдың сентябрендә асылған.
* Мәскәүҙәге һәйкәл. 2014 йылдың ноябрендә асылған.

== Шиғри йыйынтыҡтары ==
* «Струна» (М., Советский писатель, 1962)
* «Озноб» (Франкфурт, 1968)
* «Уроки музыки» (1969)
* «Стихи» (1975)
* «Свеча» (1977)
* «Сны о Грузии» (1977, 1979)
* «Метель» (1977)
* альманах «Метрополь» («Много собак и собака», 1980)
* «Тайна» (1983)
* «Сад» (1987)
* «Стихотворения» (1988)
* «Избранное» (1988)
* «Стихи» (1988)
* «Побережье» (1991)
* «Ларец и ключ» (1994)
* «Шум тишины» (Иерусалим, 1995)
* «Гряда камней» (1995)
* «Самые мои стихи» (1995)
* «Звук указующий» (1995)
* «Однажды в декабре» (1996)
* «Созерцание стеклянного шарика» (1997)
* «Собрание сочинений в трёх томах» (1997)
* «Миг бытия» (1997)
* «Нечаяние» (стихи-дневник, 1996—1999)
* «Возле ёлки» (1999)
* «Друзей моих прекрасные черты» (2000)
* «Стихотворения. Эссе» (2000)
* «Зеркало. XX век» (стихи, поэмы, переводы, рассказы, эссе, выступления, 2000)
* «Пуговица в китайской чашке» (2009)
* «Нечаяние» (2010)

== Фильмография ==

=== Актёр эштәре ===
* 1964 — Живёт такой парень
* 1970 — Спорт, спорт, спорт

=== Сценарий авторы ===
* 1965 — Чистые пруды
* 1968 — Стюардесса

=== Яңғыраған шиғырҙары ===
* 1964 — Застава Ильича
* 1973 — Друзья мои… (киноальманах)&lt;ref&gt;http://www.kino-teatr.ru/kino/movie/sov/12103/annot/, http://www.youtube.com/watch?v=M-nGWEtivys, http://www.youtube.com/watch?v=NEi5dEg-1QY, http://www.youtube.com/watch?v=6ek7NGer54o, http://www.youtube.com/watch?v=0yrP82CgQJs&lt;/ref&gt;
* 1975 — Ирония судьбы, или С лёгким паром!
** «По улице моей», исполняет Надя (Алла Пугачёва)
* 1976 — Ключ без права передачи — сама автор читает стихи
* 1978 — Служебный роман
** «Озноб» («О, мой застенчивый герой»), читает Светлана Немоляева
* 1978 — Старомодная комедия
* 1984 — Пришла и говорю
** «Взойти на сцену» («Пришла и говорю»), исполняет Алла Пугачёва
* 1984 — Жестокий романс
** «А напоследок я скажу», исполняет Валентина Пономарёва
** «Романс о романсе», исполняет Валентина Пономарёва
** «Снегурочка», исполняет Валентина Пономарёва

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* Орден «За заслуги перед Отечеством» II степени ([[11 август]]а [[2007 йыл|2007 года]]) — ''за выдающийся вклад в развитие отечественной литературы и многолетнюю творческую деятельность''&lt;ref&gt;[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?925732 Указ Российской Федерации от 11 августа 2007 года № 1067 &quot;O награждении орденом «За заслуги перед Отечеством» II степени Ахмадулиной И.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141206180908/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?925732 |date=2014-12-06 }}&lt;/ref&gt;.
* Орден «За заслуги перед Отечеством» III степени ([[7 апрель|7 апреля]] [[1997 йыл|1997 года]]) — ''за заслуги перед государством и выдающийся вклад в развитие отечественной литературы''&lt;ref&gt;[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1141422 Указ Российской Федерации от 4 апреля 1997 года № 302 «O награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ III степени Ахмадулиной И.]&lt;/ref&gt;.
* Государственная премия Российской Федерации в области литературы и искусства 2004 года ([[6 июнь|6 июня]] [[2005 йыл|2005 года]]) — ''за продолжение и развитие высоких традиций отечественной поэзии''&lt;ref&gt;[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?825989 Указ Президента Российской Федерации от 6 июня 2005 года № 614 „О присуждении Государственных премий Российской Федерации 2004 года“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141206180509/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?825989 |date=2014-12-06 }}&lt;/ref&gt;
* Премия [[Рәсәй Президенты|Президента Российской Федерации]] в области литературы и искусства 1998 года ([[12 ғинуар|12 января]] [[1999 йыл|1999 года]])&lt;ref&gt;[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1062508 Указ Президента Российской Федерации от 12 января 1999 года № 93 „О присуждении премий Президента Российской Федерации в области литературы и искусства 1998 года“]&lt;/ref&gt;
* Премия имени Булата Окуджавы 2003 года ([[14 февраль|14 февраля]] [[2004 йыл|2004 года]])&lt;ref&gt;[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?779286 Указ Президента Российской Федерации от 14 февраля 2004 года № 200 „О присуждении Премиялары имени Булата Окуджавы 2003 года“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141206181037/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?779286 |date=2014-12-06 }}&lt;/ref&gt;
* Орден Дружбы народов (1984)
* Лауреат Государственной премии СССР (1989)
* Лауреат премии фонда „Знамя“ (1993)
* Лауреат „Носсиде“ (Италия, 1994)
* Лауреат премии „Триумф“ (1994)
* Лауреат Пушкинской премии фонда А. Тепфера (1994)
* Лауреат премии Президента Российской Федерации в области литературы и искусства (1998)
* Лауреат „Брианца“ (Италия, 1998)
* Лауреат журнала „Дружба народов“ (2000)
* Почётный член Российской академии художеств&lt;ref&gt;[http://www.rah.ru/content/ru/main_menu_ru/section-academy_today/section-composition/person-2009-03-19-15-43-25.html Состав РАХ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120128112620/http://www.rah.ru/content/ru/main_menu_ru/section-academy_today/section-composition/person-2009-03-19-15-43-25.html |date=2012-01-28 }}&lt;/ref&gt;

== Ҡарарға шулай уҡ ==
* Шестидесятники

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{ЖЗ|http://magazines.russ.ru/authors/a/ahmadulina/|Белла Ахмадулина}}Журнальном зале&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;»&lt;/span&gt;
* [http://uionv.com/Bellarus.htm Белла Ахмадулина читает свои стихи]
* [http://ahmadulina.ouc.ru/ Произведения Беллы Ахмадулиной в Библиотеке поэзии]
* [http://www.abella.in www.abella.in — Белла Ахатовна Ахмадулина.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200121055644/http://www.abella.in/ |date=2020-01-21 }} [http://www.abella.in Биография и стихотворения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200121055644/http://www.abella.in/ |date=2020-01-21 }}
* [http://www.litera.ru/stixiya/authors/axmadulina.html Ахмадулина на Стихии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060412172902/http://www.litera.ru/stixiya/authors/axmadulina.html |date=2006-04-12 }}
* [http://perelmuterverlag.de/page5.html Библиография переводов на немецкий язык]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130129125411/http://www.perelmuterverlag.de/page5.html |date=2013-01-29 }}
* [http://www.vtoraya-literatura.com/publ_121.html Белла Ахмадулина «Озноб» (1968), pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160325150355/http://www.vtoraya-literatura.com/publ_121.html |date=2016-03-25 }}
* [http://stroki.net/content/blogcategory/13/13/ Стихи Ахмадулиной на stroki.net]
* [http://www.mberg.net/ona_bila_poet/ Михаил Берг.] [http://www.mberg.net/ona_bila_poet/ Она была поэт]
* [http://www.rian.ru/analytics/20101129/302450565.html Анатолий Королев, писатель, член Русского Пен-Клуба.] [http://www.rian.ru/analytics/20101129/302450565.html Белла Ахмадулина: свеча на ветру]
* Виталий Диксон, писатель, член Русского Пен-Клуба. [http://newswe.com/index.php?go=Pages&amp;in=print&amp;id=2940 Иркутская история про двух дам с собачкой]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.runyweb.com/articles/culture/literature/bella-akhmadulina-in-new-york.html Белла Ахмадулина в Нью-Йорке.] [http://www.runyweb.com/articles/culture/literature/bella-akhmadulina-in-new-york.html История одной фотографии. Автор Наташа Шарымова, RUNYweb.com — Русский Нью-Йорк онлайн]
* Е. Евтушенко, М. Берг и В. Диксон [http://enc.vkarp.com/2011/02/20/а-ахмадулина-белла-изабелла-ахатовна/ о Белле Ахмадулиной на сайте режиссёра и драматурга В.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170514103030/http://enc.vkarp.com/2011/02/20/%D0%B0-%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B0-%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B0-%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0/ |date=2017-05-14 }} [http://enc.vkarp.com/2011/02/20/а-ахмадулина-белла-изабелла-ахатовна/ Карпа «Зеркало сцены».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170514103030/http://enc.vkarp.com/2011/02/20/%D0%B0-%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B0-%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B0-%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0/ |date=2017-05-14 }}
* [http://poetarium.narod.ru/akhmadulina/september.htm Перевод стихотворения Б.]{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [http://poetarium.narod.ru/akhmadulina/september.htm Ахмадулиной на малайский язык]{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:РФ Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:1937 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:Рус шағирҙары]]
[[Категория:Йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙарынан вафат булыусылар]]</text>
      <sha1>bgrc7flaiuacy4vmh2jqwmdtu0q2g5p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әрмәнстан тарихы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103590</id>
    <revision>
      <id>1306199</id>
      <parentid>1299505</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T20:32:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="267471" sha1="3cvm2gf0t4jwh0rlvtz2q4b3cjp6mm7" xml:space="preserve">{{Әрмәнстан тарихы}}

'''Әрмәнстан тарихы''' — яҙма тарихы булғанға тиклемге эпоханан алып бөгөнгө көнгәсә [[Әрмәнстан]]дың дәүләт һәм тарихи-географик регион булараҡ тарихы. Әрмән халҡының тарихы беҙҙең эраға тиклем VI быуаттан баш ала һәм 2500 йылдан ашыу тәшкил итә. Әрмән халҡының формалашыу процесы б. э. т. XIII быуаттан уҡ башланған.

== Боронғо Әрмәнстан ==

=== Тарихҡа тиклем осор ===
&lt;!-- [[Файл:Golden Bowl Vanadzor Armenia.jpg|left|thumb|Ванадзор ауылы янында Б. Пиотровский тапҡан алтын һауыт (б. э. II мең йыллыҡ)]] --&gt;
Әрмәнстандың төньяғында (Лори платоһы), башлыса, вулканлы Джавахет тау һырттарының итәгендә урынлашҡан 20-нән ашыу һуңғы ашель һәйкәлдәре (0,6 млн йыл) табылған. Улар Раздан (Джрабер, Фонтан, Кендарасы) йылғаһы үҙәнендәге материалдарға оҡшаған&lt;ref name=&quot;ЛБ2015&quot;&gt;[http://hist-phil.ru/publications/7487_Traditsii.pdf ''Любин В. П.'', ''Беляева Е. В.'' Традиции и трансфор мации в раннем палеолите Кавказа и Ближнего Востока // Традиции и инновации в истории и культуре, 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121021740/http://hist-phil.ru/publications/7487_Traditsii.pdf |date=2015-11-21 }}&lt;/ref&gt;. Шулар араһында өҫкө ҡатламдан йыйылған (Благодарное, Даштадем 3, Норамут һ. б.) урындағы гиалодациттан эшләнгән меңдән ашыу ашель монаяты, 360 ҡул менән эшләнгән рубилоны (ҡырҡҡыс) индереп, күпселекте тәшкил итә. Беренсе тапҡыр урта ашель һәм иртә ашель сәнәғәтен еткеререүсе тағы ла өс стратифицирланған (мәғлүмәте төркөмләнгән) һәйкәлдәр асыҡланған (Мурадово, Карахач и Куртан I). Вулкан көлө ҡатламында һәм түбәнерәк ятҡан пролювиаль (ваҡланған таш) ултырмаларҙа дациттың төрлө төрөнән, шулай уҡ андезиттан, оливинлы долериттан яһалған иртә ашель ҡоралдары булған Карахач (чопперҙар, һөңгөләр, тупаҫ бифастар һ.б.) ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Көлдө уран-ҡурғаш методы менән өйрәнеү 1,75—1,94 млн йылдар элек диапозонына һәм таш ҡоралдарҙың йәшенә тап килә&lt;ref&gt;[http://antropogenez.ru/single-news/article/156/ Древнейший ашель — в Армении?]&lt;/ref&gt;. Карахачҡа яҡын урынлашҡан Мурад һәйкәленең түбәнге ҡатламдарында оҡшаш иртә ашель ҡоралдары табылған. Мурадтың иң өҫкө өлөшөндә (3-сө ҡатлам) һуңғы ашель материалы, ҡатламдың уртаһында (4—9-сы ҡатламдар) — урта ашель культураһы күҙгә ташлана. Лори платоһының көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан Куртан I комплексында иртә һәм урта ашель һәйкәлдәре асыҡланған. Куртан I мәҙәни ҡатламдарына, барлыҡ мәғлүмәттәрҙе (ҡат-ҡат ятҡан көлдөң абсолют йәше, палеомагнит мәғлүмәт, алдараҡ табылған мөгөҙморон тештәренең йәш диапозоны) бергә йыйғандан һуң, 1 млн-ға яҡын йәш&lt;ref name=&quot;ЛБ2015&quot; /&gt;. Төньяҡ Әрмәнстанда асылған һәйкәлдәр иртә кешеләрҙең Африка сиктәренә миграциялары эҙен һаҡлай. Карахачтың иртә ашель материалдары йәше буйынса Көнсығыш Африка бик боронғо иртә ашель сәнәғәтенә яҡын тора. (яҡынса 1,5—1,8 млн йыл элек)&lt;ref&gt;[http://armheritage.sci.am/rus-83.pdf ОТКРЫТИЕ ДРЕВНЕЙШИХ РАННЕПАЛЕОЛИТИЧЕСКИХ ПАМЯТНИКОВ НА СЕВЕРЕ АРМЯНСКОГО НАГОРЬЯ (АРМЕНИЯ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140309155131/http://armheritage.sci.am/rus-83.pdf |date=2014-03-09 }}&lt;/ref&gt;. Иртә палеолитҡа Сатани-Дар ултырағы тап килә. Нор Гехи ултырағы (325 мең йыл элек) вулкан лаваһының бер ҡатламы аҫтында ике төрлө техника — бифасиаль һәм нығыраҡ алға киткән леваллуаз техникалары — булыуы менән билдәле&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/science/2014/11/04_a_6280125.shtml Атомный реактор людей палеолита. В Армении найдены орудия гоминид, проливающие свет на эволюцию абстрактного мышления]&lt;/ref&gt;.

Боронғо кеше йәшәгән эҙҙәр Әрмән ҡалҡыулығының төрлө райондарында: Арзниҙа, Нурнуста һәм башҡа урындарҙа таш ҡоралдары булған ултыраҡтар, ә Раздан тарлауығында, Лусакертта һ. б. мәмерйә-тораҡтар (Лусакерт I, Ереван I&lt;ref&gt;[http://collectedpapers.com.ua/ru/hfs/geology/ancient_past_of_humanity/pamyatki-mustyersko%D1%97-epoxi-ta-zalishki-neandertalciv-na-teritori%D1%97-srsr Памятники мустьерской эпохи и остатки неандертальцев на территории СССР]&lt;/ref&gt;) табылды.

Ереван I мәмерйә ултырағында 8—12 йәшлек баланың баш һөйәге, тештәре, 30—40 йәшлек өлкән кешенең өҫкө ҡырҡҡыс теше табылды. Лусакерт I мәмерйә ултырағында өлкән индивидтың аҫҡы яңаҡ һөйәгенең фрагментын таптылар. Табылдыҡтар архаизм ҡунығы булған сапиент (Homo sapiens) формаһына ҡарай&lt;ref&gt;[http://www.bsu.edu.ru/upload/iblock/bc1/N7(204)34.pdf ''Б. Г. Ерицян'', ''А. Ю. Худавердян''. Среднепалеолитические пещерные стоянки Ереван I и Лусакерт I (Армения) // Научные ведомости Белгородского государственного университета, № 7 (204), вып. 34 Июнь 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210112163534/https://www.bsu.edu.ru/upload/iblock/bc1/N7(204)34.pdf |date=2021-01-12 }}&lt;/ref&gt;.

Әрмән ҡалҡыулығында неолит эпохаһы ултыраҡтары эҙе һаҡлана. Үҙәк Ҡаф тауы артында йәшәгән Шулавери — Шомутелин (б. э. т. VI—IV меңйыллыҡ) мәҙәниәте тәүге неолит мәҙәниәте өлгөһө. Башҡа иртә мәҙәниәттәргә Кура — Аракс (б. э. т. IV—II меңйыллыҡ) һәм Триалет (б. э. т. 2200—1500 йылдар) мәҙәниәттәре ҡарай.

2008 йылдың сентябрендә Әрмәнстандың Арени мәмерйәһендә 5500 йыл элек тегелгән иң боронғо аяҡ кейеме табыла. Табылдыҡ [[энеолит]] осорона тап килә (б. э. т. 3600—3500 йылдар). Был башы ослайып тамамланған йомшаҡ туфли — чарохи. Ошо аяҡ кейеме Европала һәм Азияла иң боронғо археологик табылдыҡ тип танылды. Белгестәр фекеренсә, ғәмәлдә был аяҡ кейеме әрмән ауылдарында кейелгән аяҡ кейеменән бер нисек тә айырылмай.

Әрмәнстан Республикаһы территорияһында дольмен (ерләү йолаһы, башҡа культ менән бәйле, өҫтәлгә оҡшаш таш), менгир (ҙур оҙонса вертикаль таш), кромлех (ергә ҡаҙап ҡуйылған бер нисә таш бағананан торған ҡоролма, ҡайһылары астрономик күҙәтеүҙәр өсөн төҙөлгән тигән теория йәшәй) кеүек ҡорамалдарҙың һәм циклоп диуарҙарының ҡалдыҡтары табылды. Арагац тауы эргәһендә хәҙерге Ошакан, Парпи, Агтц һәм Сисиан ҡалалары янындағы үҙәндәрҙә мегалитик ҡоролмалар табылды. Кош һәм Агавнатун ҡәлғәләре янындағы иң яҡшы һаҡланғандары сакраль һәм циклоп ҡоролмалары. Аракс йылғаһы ҡушылдыҡтары эргәһендәге ер эшкәртеүселәр йәшәгән неолитик ултыраҡ ҡалдыҡтары, шулай уҡ Сюник өлкәһендәге Сисиан ҡалаһынан йыраҡ түгел урынлашҡан Зорац Карер ({{lang-hy|Զորաց Քարեր}}), шулай уҡ Караундж булараҡ билдәле булған ({{lang-hy|Քարահունջ}}) мегалитик комплекс ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Шенгавит, Лчашен, Неркин һәм Верин Навер, Артик, Карашамбта бик мөһим археологик һәйкәлдәр табылды. Археологик ҡаҙыныу эштәре барышында матди мәҙәниәт һәйкәлдәре: б. э. т. XV—XVI быуаттарҙың туҡыма киҫәге (Артик); б. э. т. XXII—XXI быуаттарҙың идеаль һаҡланған кескәй балтаһы (Карашамб); б. э. т. XV—XIV быуаттарҙың бронза һындары ([[Лори-Берд]]); б. э. т. III меңйыллыҡтың арыҫландар һүрәте төшөрөлгән алтын сынаяғы (Ванадзор), б. э. т. III меңйыллыҡтың дүрт тәгәрмәсле яу арбаһы (Лчашен), б. э. т. XIII—XII быуаттарҙың тәлмәрйен һыны. (Лчашен).

=== Һайаса дәүләте (б. э. т. XVI—XIII б.) ===
[[Файл:Hayasaa.jpg|left|thumb|һайаса дәүләте картаһы]]

''Һайаса''' — б. э. т. XVI—XIII быуаттарҙың хетт ырып яҙылған текстарында күрһәтелгән Һайаса дәүләте Көнбайыш Әрмәнстан территорияһында урынлашҡан була&lt;ref&gt;Իշխանյան Ռ.Ա. «Պատկերազարդ պատմություն Հայոց», Երևան 1989 (әрмән телендә), ''тәржемәлә'' Ишханян Р. А. Әрмәнстандың иллюстрацияларҙағы тарихы, Ереван, 1989, 54-се бит.&lt;/ref&gt;. Шул осорҙа Һайаса ҡайһы берҙә Хетт батшалығы менән тыныслыҡ килешеүе төҙөй, хеттарға яһаҡ түләй, йә ҡайһы берҙә, хәрби конфликттар башлап, дошманын емерткес ҡыйрата. Һайасаның баш ҡалаһы ул ваҡытта [[Евфрат]] йылғаһының юғары ағымында хәҙерге Эрдзинжан ҡалаһы янында урынлашҡан Куммаха булһа, һуңғараҡ ул Кемах тип йөрөтөлгән.

Б. э. т. 1405 йылда Марияс батша идара иткән йылдарҙа, хеттар Һайасаға һөжүм иткән һәм Цопк провинцияһын тартып алған. Һуғыш Мариястың вариҫы Каранни дәүерендә лә дауам иткән. Б. э. т. 1397 йыл тирәһендә хеттар Катхалаиа (Каппадокиялағы) яуында Карани ғәскәрен еңәләр. Хеттар, уңышҡа өмөт итеп, тағы Цопкҡа һөжүм итә, әммә кире сигенә. Ани (Камах) ҡәлғәһе янындағы һуғышта ла хеттар еңеүгә өлгәшә алмай. Һуғыш б. э. т. 1380 йылға саҡлы дауам итә. Каранни ғәскәре бер нисә тапҡыр Хетт батшалығына һөжүм итә, емерә. Б. э. т. 1380 йылда Каранни хеттарҙың баш ҡалаһы Хаттусты баҫып ала һәм яндыра. Оҙаҡҡа һуҙылған яуҙар өсөн тулыһынса үс ала, әммә һуғыш тамамланмай. Б. э. т. 1375 йылда хеттар Һайасаның Ҡара диңгеҙ ярына һөжүм итә, тағы еңеләләр. Б. э. т. 1350 йылда Хетт батшалығы тағы Цопкты яулай, әммә б. э. т. 1349 йылда Хуканна был провинцияны кире ҡайтара. Б. э. т. 1345 йылда хеттар тағы Цопкты баҫып алалар, һөҙөмтәлә Тогарма һәм Мелид кенәзлектәре хеттарға күсә, ә Хуканнаға Хетт батшалығы өҫтөнлөгөн ҡабул итергә тура килә. Хәйер, шул уҡ йылды ул Каппадокияға һөжүм итеп, хеттарҙы Митанни территорияһынан сигенергә мәжбүр итә. Б. э. т. 1324 йылда хеттар Дуккум ҡәлғәһен һәм Ерзнка ҡалаһын яулап ала, әммә Анниястың йән аямай ҡаршы тороуынан һуң тыныслыҡ килешеүе төҙөргә мәжбүр булалар. Б. э. т. 1324, 1321, 1320, 1319 йылдарҙа хеттар Хайаса территорияһына бер нисә поход ойоштороп ҡарай, әммә етди уңышҡа өлгәшә алмай. Шул уҡ б. э. т. 1319 йылда Хетт батшалығы Ура нығытмаһын яулап алырға тырыша, ләкин кире ҡағыла. Ананиа ғәскәре, үсләшеп, Аррина менән Амкувойины баҫып ала һәм, шул ерҙәрҙе бөлгөнлөккә төшөрөп, сигенә. Ананиа б. э. т. 1318 йылда ла үҙ идаралығы аҫтындағы Каска кенәзлеге көстәре менән хеттарға һөжүм итә. Б. э. т. 1317 йылда Ура нығытмаһына хеттар сираттағы һөжүм ойоштора һәм етди еңелеүгә дусар ителә. Киләһе йылда хеттар Канувара эргәһендә еңеләләр. Б. э. т. XIII быуатта, моғайын, Хайаса тарҡала, һәм уның территорияһы хурриттар тарафынан баҫып алына. Был осорҙа Һайаса территорияһы хуррит батшалығы Дайэаниға ҡараған булырға тейеш&lt;ref&gt;{{Книга:Barnett: Urartu}}&lt;/ref&gt;. Дайэани&lt;ref&gt;{{Книга:Дьяконов: Предыстория армянского народа|210—211}}&lt;/ref&gt;.

=== Әрмән халҡы формалашыуы (б. э. т. XIII быуат — б. э. VI быуат) ===
[[Файл:Hay pers.jpg|thumb|right|200px|[[Әһәмәниҙәр дәүләте]] батшаһына яһаҡ түләүсе әрмән ир-аты&lt;ref&gt;[http://www.orinst.ox.ac.uk/ec/mst_armenianstudies.html University of Oxford. Classical Armenian Studies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110118231009/http://www.orinst.ox.ac.uk/ec/mst_armenianstudies.html |date=2011-01-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis_apadana_e_stairs4.html Livius. Articles on Ancient History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514052314/http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis_apadana_e_stairs4.html |date=2011-05-14 }}&lt;/ref&gt;. Персеполдән рельеф барельеф, б. э. т. VI—V быуат.]]
Фәндә өҫтөнлөк алған теория буйынса, әрмәндәр б. э. т. XIII—VI быуаттарҙа Әрмән ҡалҡыулығында формалашҡан. Урарту дәүләте барлыҡҡа килмәҫ элек б. э. т. XIII быуатта протоәрмән телен йөрөтөүселәр, бригтар (фригийҙар йәиһә мушкалар) Балҡандан Әрмән ҡалҡыулығына күсенәләр һәм Мелитена өлкәһендә йәшәй башлайҙар. Аҙсылыҡ тәшкил иткән протоәрмән халҡы, үҙ теленең нигеҙен һаҡлап ҡалһа ла, башҡа телдәрҙән үҙләштереүҙәрҙең ҡалын ҡатламын ҡабул итеп, этник яҡтан Әрмән ҡалҡыулығында йәшәгән урарттар, хурриттар и лувийҙар араһында шыйыҡлана. Хәҙерге әрмән халҡы аҙ һанлы һинд-европалыларҙың, протоәрмән телен йөрөтөүселәрҙең, урарттар, хурриттар һәм лувийҙар массивында таралыуы нигеҙендә барлыҡҡа килгән. И. М. Дьяконов буйынса, күп һанлы хурриттар халыҡтың төп массаһын тәшкил иткән һәм физик күсәгилешлектең төп һыҙығын билдәләгән, ә протоәрмәндәр, төрлө тарихи сәбәптәр менән аңлатҡанда, яңы халыҡҡа үҙенең телен тапшырған. Хәҙерге әрмәндәр этногенезының башын ултыраҡ йәшәй башлаған мушкаларҙың лувийҙар һәм хурриттар менән тығыҙ контакттары осорона, б. э. т. II меңйыллығына, ҡайтарып ҡалабыҙ. Этнос барлыҡҡа килеүҙең тамамланыуы б. э. т. VI быуатына ҡарай. Урарттарҙың һуңғылары әрмән халҡы менән б. э. т. IV—II быуаттарына ҡушылып бөтә. Шулай итеп, әрмән этногенезы тураһында һуңғы гипотеза буйынса, улар ҡалҡыулыҡта йәшәгән бөтөн халыҡтарҙың физик һәм мәҙәни компонентын, беренсе сиратта, хәҙерге әрмәндәрҙең төп генетик компонентын тәшкил иткән хурриттарҙың, урарттарҙың һәм лувийҙарҙың вариҫтары И. М. Дьяконов концепцияһы академиктар Т. В. Гамкрелидзе һәм В. В. Иванов (1995), шулай уҡ В. А. Сафронов и Н. А. Николаева&lt;ref name=&quot;Safronov&amp;Nikolaeva&quot;&gt;''Сафронов В. А., Николаева Н. А.'' История Древнего Востока в Ветхом Завете. М., 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Safronov&quot;&gt;''Сафронов В. А.'' [http://www.istorya.ru/book/safronov/safron_01-04.php Индоевропейские прародины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928170745/http://www.istorya.ru/book/safronov/safron_01-04.php |date=2013-09-28 }}&lt;/ref&gt;, Р. Ишханян һ. б. тарафынан тәнҡитләнә. Әрмән этногенезы хаҡындағы И. М. Дьяконовтың хаталы аңлатмаларын тулыһынса кире ҡағып, һау этнонимының килеп сығыуы һәм Һайаса менән Әрмәнстандың тигеҙлеге (тождественность) кеүек фәндә таралған ҡараштарҙы ғалим Вячеслав Иванов хупланы&lt;ref&gt;Иванов В. «Боронғо әрмән телендә төрлө хронологик ҡатламдарҙы айырыу һәм Вахангу гимны тексының тәү структура (төҙөлөш) проблемаһы», ИФЖ, N 4, Ереван 1983: «''Өр-яңы асыштар, һау этнонимының килеп сығыу тарихына һәм әрмән этногенезына ҡағылған бүтән фекрҙәрҙең, бигерәк тә һауа топонимы һәм этнонимының Armi и Azi-ға мөнәсәбәте һығымтылырҙың дөрөҫлөгөн Г. А. Капанцян һ. б. теҙемдәрҙең тулыһынса хаталы булыуын дәлилләй И. М. Дьяконовa''».&lt;/ref&gt;.

Помпония Меланың иң боронғо Рим картаһында Әрмәнстан, б. э. т. I б. I Китап, 13: «[Азияның] эске ерҙәрендә күп төрлө ҡәбиләләр йәшәй: […] Каспий ҡултығы аша — ҡомарҙар, массагеттар, ҡадустар, гиркандар, иберҙәр; […] ә тегендә, беҙҙең диңгеҙҙәргә етәрәк, — матиандар, тибарандар һәм беҙгә нығыраҡ таныштары: медтар, армениҙар, коммагендар, …»
[[Файл:Karte Pomponius Mela.jpg|thumb|200px|left|Помпония Меланың иң боронғо Рим картаһында Әрмәнстан, б. э. т. I быуат. I Китап, 13: «''[Азияның] эске ерҙәрендә күп төрлө ҡәбиләләр йәшәй: […] Каспий ҡултығы аша — ҡомарҙар, массагеттар, ҡадустар, гиркандар, иберҙар; […] ә тегендә, беҙҙең диңгеҙҙәргә етәрәк, — матиандар, тибарандар һәм беҙгә нығыраҡ таныш булған халыҡтар: медтар, армениҙар, коммагендар, …»'']]

Киреһенсә, фригий теленең фракий һәм әрмән теленә яҡынлығы тел материалы менән раҫланмай.

И. М. Дьяконов концепцияһы академиктар Т. В. Гамкрелидзе һәм В. В. Иванов (1995), шулай уҡ В. А. Сафронов и Н. А. Николаева, Р. Ишханян һ. б. тарафынан тәнҡитләнә. Әрмән этногенезы хаҡындағы И. М. Дьяконовтың хаталы аңлатмаларын тулыһынса кире ҡағып, һау этнонимының килеп сығыуы һәм Һайаса менән Әрмәнстандың тигеҙлеге (тождественность) кеүек фәндә таралған ҡараштарҙы ғалим Вячеслав Иванов хупланы.

Б. э. т. VI быуатта был территория ''мидийҙар'' тарафынан яулап алына, ә б. э. т. 550 йылда бында үҙҙәренең мәҙәни традицияларын һәм зороастризм тәғлимәтен таратҡан Ахеменидтар империяһы составына индерелә&lt;ref&gt;[http://www.iranica.com/articles/armenia-i#Schmitt R. ARMENIA and IRAN i. Armina, Achaemenid province // Encyclopædia Iranica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127101212/http://www.iranicaonline.org/articles/armenia-i#Schmitt |date=2012-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127101212/http://www.iranicaonline.org/articles/armenia-i#Schmitt |date=2012-01-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Russell2004&quot;&gt;{{статья | автор= Russell J.| заглавие= The Formation of the Armenian Nation| оригинал= | ссылка= | автор издания= University of Los Angeles| издание= The Armenian People from Ancient to Modern Times| тип= | место= New York| издательство= St. Martin’s Press| год= 2004|выпуск= |том= |номер= | страницы= 19—36| isbn= 1403964211}}&lt;/ref&gt;. Антик осорҙан бирле әрмәндәр йәшәгән бөтөн территорияны төрлө күршеләре Мелитенаға бәйле исемдәр менән атаған. Мәҫәлән, бор. фар. Armina арам. ˊarmǝn-āiē — дән килеп сыҡҡан — һәм боронғо грек ʾΑρμένιοι, Мелитена менән сиктәш, Тигрҙың юғары ағымында урынлашҡан хурр. Armi- өлкәһенең хурритса атамаһына барып тоташа.ʾΑρμένιοι, атамаһы таралғанға тиклем әрмәндәрҙең боронғо грекса атамаһы Μελιττήνιοι булған, грузинса — სომხეთი (somkheti), хеттарса Zuḫma һәм аккад. Suḫm — Мелитенанан төньяҡтараҡ юғары Евфрат үҙәне атамаһы, ә Әрмәнстандың үҙ атамаһы — грабарса Հայք (hay-kʿ), Мелитенаның урартса атамаһынан килеп сыҡҡан: урартск. Ḫāti&lt;ref name=&quot;Дьяконов1968&quot;&gt;{{Книга:Дьяконов: Предыстория армянского народа}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated6&gt;{{Книга:Redgate: Armenians|24}}&lt;/ref&gt;.
   
XX быуаттың 1-се ярты йыллығында ҡайһы бер тикшеренеүселәр «Һайаса» һүҙендә әрмән халҡының үҙатамаһын аңлатҡан һүҙгә тура килгән «һайа» (һауа) тамыры төп өлөш булып тора, ә һүҙ һуңындағы &quot;аса ((a)sa) хетт телендә «ил» тигәнде аңлатҡан суффикс тип раҫлағандар. Был инглиз телендәге «land» һүҙенә оҡшаш (Scotland, Ireland). Был фекерҙе Е. Форер башлап әйткән&lt;ref&gt;E. Forrer «Hajassa-Azzi», Caucasica Leipzig 1931 N 9&lt;/ref&gt;, немец ғалимы Пауль Кречмер дауам иткән, «Hayasa» һүҙендә «һай, әрмән иле» тигән Кесе Азия суффиксы бар тигән ул. 1933 йылда Вена фәндәр академияһында Кречмерҙың «Әрмәндәрҙең милли исеме Һайк» (нем. «Der nationale Name der Armenier Haik») тигән хеҙмәте донъя күрә. Кречмер &quot;Богазкёс яҙмаларында ҡулланылған Һайаса атамаһы &quot;Әрмәнстан&quot;ды аңлата тигән һығымта яһай&lt;ref name=&quot;Оценка2010&quot;&gt;{{Книга:Оценка историко-культурного наследия Армении|218}}&lt;/ref&gt;. Миҫал итеп Кесе Азия «Turhunt» һәм «Datta» һүҙҙәрен килтерә, әгәр уларға «(a)са» ((a)sa) суффикстарын ҡушһаң, улар топоним (ил) мәғәнәһен ала, тип раҫлай: «Turhuntasa» и «Dattasa». Һуңғараҡ Әрмәнстанда был фекерҙе Николай Адонц, Григорий Капанцян һәм башҡа тарихсылар нигеҙләй&lt;ref&gt;''Ադոնց Ն.'' «Հայաստանի պատմությունը», Երևան 1972 թ. (на армянском), ''в переводе'' ''Адонц Н.'' «История Армении», Ереван 1972, ''Ավետիսյան Հ.Մ.'' «Հայկական լեռնաշխարհի և Հյուսիսային Միջագետքի պետական կազմավորումների քաղաքական պատմությունը մ.թ.ա. XVII—IX դդ», Երևան 2002 (на армянском), ''в переводе'' Аветисян Г. М. «Политическая история государственных образовании Армянского нагорья и северной Месопотамии в XVII—IX веках до н. э.», Ереван 2002, ''Թովմասյան Պ.Մ.'' «Հայկական լեռնաշխարհը և Միջագետքը», Երևան 2006 (на армянском), ''в переводе'' Товмасян М. П. «Армянское нагорье и Месопотамия», Ереван 2006, ''Քոսյան Ա.Վ.'' «Հայկական լեռնաշխարհի տեղանունները (ըստ խեթական սեպագիր աղբյուրների)», Երևան 2004 (на армянском), ''в переводе'' Косян А. В. «Топонимика Армянского нагорья (по хеттским источникам)», Ереван 2004, «Հայոց պատմություն», ՀՍՍՀ ԳԱ Երևան 1968 (на армянском), ''в переводе'' «История Армении» изд. АН АССР Ереван 1968 и тд.&lt;/ref&gt;. Геворк Джаукян, был схеманы үҫтереп, «Harsankila», «Parminaija», «Hiwaswanta» һ. б. һүҙҙәрҙе миҫалға килтереп дәлилләй, ысынлап та улар, топонимға әйләнеп, «Harsanasa», «Parminasa», «Hiwasasa» төҫөн алырға тейеш, ти&lt;ref&gt;Джаукян Г. Б. «О соотношении хайасского и армянского языков», ИФЖ 1988, N 1&lt;/ref&gt;. Шул ыңғай ул былай тип яҙҙы: «Һайасаның төп теле әрмән теле була һәм…әрмән элементы Һайаса дәүләтенең нигеҙен тәшкил иткән»&lt;ref&gt;Джаукян Г. Б. [http://hpj.asj-oa.am/4898/1/1988-1(60).pdf «О соотношении хайасского и армянского языков»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141213015852/http://hpj.asj-oa.am/4898/1/1988-1(60).pdf |date=2014-12-13 }}, ИФЖ 1988, N 2, стр. 87-88&lt;/ref&gt;. Рафаэл Ишханян Ван әрмәндәре һәм илдең ҡайһы бер башҡа райондарының (мәҫәлән, Севан күленең көнбайышындығы әрмәндәрҙең) һөйләшендә хетт телендәге Ḫ, атап әйткәндә, грабар теленең Խ- менән алмаштырыла, был инде хетт телендәге Ḫajasa грабар телендәге Հայք (hay-kʿ)трансформацияһын аңлата. Дьяконов раҫлауынса, Һайаса һәм Әрмәнстан һүҙҙәре араһында бәйләнеш эҙләрлек бер сәбәп тә юҡ, бындай трансформация лингвистик яҡтан да хәл итерлек түгел: хетт телендәге Ḫ- грабар Խ- әйләнергә тейеш була, имеш&lt;ref&gt;{{Книга:Дьяконов: Предыстория армянского народа|211}}&lt;/ref&gt;. Әрмәнстандың үҙендә Европа һәм совет ғалимдары тарафынан раҫланған, «һай» һүҙенә яңғырашы яғынан оҡшағанлыҡтан, б. э. т. II меңйыллыҡта Хетт батшалығына ҡаршы һуғышҡан Һайаса өлкәһендә протоәрмән ҡәбиләләре йәшәгән тигән фараз нығынған. ХХ быуаттың 80-се йылдарында был фараз һинд-европа теле әрмән теленән килеп сыҡҡан тигән гипотезаны ла «туҡландыра» ине. Әммә был фараз донъя фәнни берҙәмлегенең күпселеге тарафынан нигеҙһеҙ, тип кире ҡағылды&lt;ref name=&quot;Доминирование&quot;&gt;.
Доминирование миграционно-смешанной гипотезы в мировой науке отражено в энциклопедии Британника, статья «[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35178/Armenia Armenia]», раздел «Ancient and premodern Armenia» (электронное издание 2003 года), где [[Халыҡтың миграцияһы|миграционная]] гипотеза указана в качестве единственной. Факт доминирования миграционно-смешанной гипотезы среди среди специалистов также явно отражен в следующих современных монографиях, статьях и учебниках последних лет (в обратном хронологическом порядке):
* {{мәҡәлә | автор= Russell J.| заглавие= The Formation of the Armenian Nation| оригинал= | ссылка= | автор издания= University of Los Angeles| издание= The Armenian People from Ancient to Modern Times| тип= | место= New York| издательство= St. Martin’s Press| год= 2004|выпуск= |том= |номер= | страницы= 19—36| isbn= 1403964211}}
* {{Книга:Шнирельман: Войны памяти|39—40}}
* {{китап|автор = Bournoutian G. A.|часть = |заглавие = A concise history of the Armenian People|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Costa Mesa, California|издательство = Mazda Publishers|год = 2002|том = |страницы = 17—18|страниц = |серия = |isbn = 1-56859-141-1|тираж = }}
* {{Книга:Robert Hewsen:Armenia: A Historical Atlas}}
* {{мәҡәлә | автор= Zimansky P.| заглавие= Archaeological inquiries into ethno-linguistic diversity in Urartu| оригинал= | ссылка= | автор издания= Drews R.| издание= Greater Anatolia and the Indo-Hittite language family: Papers presented at a Colloquium hosted by the Univ. of Richmond, March 18-19, 2000| тип= | место= Washington (D.C.)| издательство= The Institute for the Study of Man| год= 2001|выпуск= |том= |номер= | страницы= 15—27| isbn= }}
* {{Книга:Redgate: Armenians|13—18,24}}
* {{китап|автор =Suny R. G.|часть = |заглавие = Transcaucasia, Nationalism, and Social Change. Essays in the History of Armenia, Azerbaijan, and Georgia|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Ann Arbor|издательство = The University of Michigan Press|год = 1996|том = |страницы = 3|страниц =543|серия = |isbn =0-472-09617-6|тираж = }}
* {{китап|автор = René Grousset.|часть = |заглавие = Histoire de l’Arménie|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Paris|издательство = Payot-Rivages|год = 1995|том = |страницы = 73|страниц = 656|серия = |isbn = 9782228889124|тираж = }}
* {{мәҡәлә | автор= Astourian S. H.| заглавие= In search of their forefathers: National identity and the historiography and politics of Armenian and Azerbaijani ethnogeneses| оригинал= | ссылка= | автор издания= Schwartz D.V., Panossian R.| издание= Nationalism and history: the politics of nation building in post-Soviet Armenia, Azerbaijan and Georgia| тип= | место= Toronto, Canada| издательство= University of Toronto Centre for Russian and East European Studies| год= 1994|выпуск= |том= |номер= | страницы= 41—94| isbn= }}
* {{Книга:George A. Bournoutian:A History of the Armenian People (Vol. 1)|21}}
Кроме этого ряд армянских авторов, придерживающихся альтернативных «хайасских» гипотез [[этногенез]]а, на страницах своих работ также признают, что таким образом дискутируют с
* «большинством учёных» {{статья | автор= Косян А. В.| заглавие= Этнические передвижения в Малой Азии и на Армянском нагорье в XII в. до н.э.| оригинал= | ссылка= | автор издания= | издание= Историко-филологический журнал| тип= | место= Ереван| издательство= | год= 1991|выпуск= |том= |номер= 1| страницы= | isbn= }}
* «официально принятой версией» {{статья | автор= Тер-Мартиросов Ф.| заглавие= Образование царства Армения| оригинал= | ссылка= | автор издания= | издание= Историко-филологический журнал| тип= | место= Ереван| издательство= | год= 2004|выпуск= |том= |номер= 1| страницы= | isbn= }}
Самый полный современный вариант миграционно-смешанной гипотезы изложен здесь:
* {{Книга:Дьяконов: Предыстория армянского народа}}
* Перевод на английский язык: {{книга|автор = Diakonoff I. M.|часть = |заглавие = The pre-history of the Armenian people|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Delmar, NY|издательство = Caravan Books|год = 1984|том = |страницы = |страниц = |серия = Anatolian and Caucasian studies|isbn = 0882060392|тираж = }}
* Рецензии: Maurits N. van Loon // Bibliotheca Orientalis 44 (1987) 230—233; Edgar C. Polomé, Annual of Armenian Lingustics 8 (1987) 103—109
* Дополнительные комментарии также изложены в статьях {{статья | автор= Дьяконов И. М.| заглавие= Малая Азия и Армения около 600 г. до н.э. и северные походы вавилонских царей| оригинал= | ссылка= | автор издания= | издание= Вестник древней истории| тип= | место= Москва| издательство= Наука| год= 1981|выпуск= |том= |номер= 2| страницы= 34—63| isbn= }} и {{статья | автор= Дьяконов И. М.| заглавие= К праистории армянского языка (о фактах, свидетельствах и логике)| оригинал= | ссылка= | автор издания= | издание= Историко-филологический журнал| тип= | место= Ереван| издательство= Издательство АН Армянской ССР| год= 1983|выпуск= |том= |номер= 4| страницы= 149—178| isbn= }}
&lt;/ref&gt; (әрмән гипотезаһы менән бергә&lt;ref name=&quot;Russell2004&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Книга:Mallory: In search of Indo-Europeans|7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;В качестве наиболее слабых мест теории указывается на некорректные сопоставления праиндоевропейских корней с семитскими, которые являются ключевым основанием для такой локализации, на явную отдаленность армянского языка от реконструированного праиндоевропейского, несмотря на то, что армяне, согласно теории, были единственными немигрирующими индоевропейцами и должны были лучше всех сохранить праиндоевропейский язык, и на полное несоответствие предложенной схемы миграций индоевропейцев имеющимся археологическим данным (см. {{мәҡәлә | автор= Дьяконов И. М.| заглавие= О прародине индоевропейских диалектов| оригинал= | ссылка= | автор издания= | издание= Вестник древней истории| тип= | место= Москва| издательство= Наука| год= 1982|выпуск= |том= |номер= 3—4| страницы= 11—24, 3—30| isbn= }} и {{Книга:Mallory: In search of Indo-Europeans|150, 182}}). Книга, излагающая теорию, после перевода на английский язык получила серию критических рецензий от других индоевропеистов, указывающих на отсутствие фонологической точности и неубедительность выводов (см. {{мәҡәлә | автор= Penney J. H. W.| заглавие= Review| оригинал= | ссылка= http://www.jstor.org/stable/3107323| автор издания= University of London| издание= Bulletin of the School of Oriental and African Studies| тип= | место= London| издательство= Cambridge University Press on behalf of School of Oriental and African Studies| год= 1998|выпуск= 61|том= |номер= 1| страницы= 153—155| isbn= }}), на наличие внутренних противоречий (см. {{мәҡәлә | автор= Melchert H. C.| заглавие= Review| оригинал= | ссылка= http://www.jstor.org/stable/606478| автор издания= | издание= Journal of the American Oriental Society| тип= | место= | издательство= American Oriental Society| год= 1997|выпуск= 117|том= |номер= 4| страницы= 741—742| isbn= }}) и слабую аргументацию (см. {{мәҡәлә | автор= Friedrich P.| заглавие= Review| оригинал= | ссылка= http://www.jstor.org/stable/681540| автор издания= | издание= American Anthropologist, New Series| тип= | место= | издательство= Blackwell Publishing on behalf of the American Anthropological Association| год= 1991 |выпуск= 93|том= |номер= 1| страницы= 226—227| isbn= }})&lt;/ref&gt;), ә уның хәҙерге замандағы Әрмәнстанда таралыуын ҡайһы бер ғалимдар, бөтөнләй фәнни түгел, тик идеологик мотивтарҙы күҙ уңында тота, тип таба&lt;ref name=autogenerated7&gt;{{Книга:Шнирельман: Войны памяти}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Статья:The Journal of Modern History:Ronald Grigor Suny:Constructing Primordialism}}&lt;/ref&gt;.

== Антик Әрмәнстан (б. э. т. VI быуат — б. э. V быуаты) ==

=== Әһәмәниҙәр осоронда Әрмәнстан (б. э. т. VI—IV бб.) ===
[[Файл:Orontes II.jpg|thumb|170px|Әрмәнстан сатрабы Ерванд I монетаһы, б. э. т. 362 йыл]]
Әрмәнстан тәү тапҡыр б. э. т. 520 йылда Дарий I-нең Бехустин яҙмаһында телгә алына, етмәһә, яҙманың вавилон фаразлауында ил [[Урарту]]ның синонимы итеп бирелә. Әрмәндә һәм Әрмәнстан тураһындағы иртә мәғлүмәттәр шулай уҡ б. э. т. V быуатта йәшәгән боронғо грек ғалимдары— Геродот һәм Ксенофонт хеҙмәттәрендә лә бар. Һуңғыһы үҙенең «Анабасис» әҫәрендә гректарҙың б. э. т. 401—400 йылдарҙа Әрмәнстан аша [[Ҡара диңгеҙ]]гә сигенеүен тасуирлаған. Ксенофонт Әрмәнстан хаҡында «Оронт идара иткән йәйрәп ятҡан бай ил» тигән&lt;ref&gt;Ксенофонт, [http://www.vehi.net/istoriya/grecia/ksenofont/anabazis/03.html#_ftnref34 Анабасис], III, V&lt;/ref&gt;. Әрмәнстандың фарсы батшаһының ҡыҙына өйләнгән Ерванд (Оронт) сатрабынан башҡа ул тағы ла Көнбайыш Әрмәнстан гиппархы ҡайһылыр Тирибаз хаҡында ла телгә алып үтә. Б. э. т. VI быуатта Көнсығыш Әрмәнстан территорияһы (Әрмән ҡалҡыулығы һәм Урартуның элекке территориялары) үҙенең сиктәрен хатта Аракс йылғаһы аръяғына күсереп ҡуйған Мидия тарафынан йотолған. Һуңғараҡ барлыҡҡа килгән риүәйәттәргә ярашлы, башҡа халыҡ менән бер рәттән бында оҙаҡ йылдар дауамында мидий халҡы ла йәшәгән&lt;ref&gt;{{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие= История Востока. Восток в древности. |оригинал= |ссылка= |ответственный= |издание= |место= |издательство= Восточная Литература |год= 2002 |том= I |страницы= 332 |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= }}{{oq|ru|Восточная Армения (или собственно Урарту), как и Страна маннеев, была поглощена Мидией, которая перенесла свои границы и за Араке, где, по поздним преданиям, ещё долго существовало среди прочего и мидийское население.}}&lt;/ref&gt;. Әрмәнстанда мидия колонистары «Ашхарацуйц»та телгә алынған Мардаги һәм Мардастан округтарында ла йәшәгән&lt;ref&gt;{{китап |автор= James R.Russell |часть= |ссылка часть= |заглавие= Zoroastrianism in Armenia |оригинал= |ссылка= |ответственный= |издание= |место= |издательство= Harvard University |год= 1987 |volume= |pages= 39 |columns= |allpages= |серия= |isbn= |тираж= }}{{oq|en|By 585 B.C., the power of the Medes extended as far as the Halys River; they were thus in possession of the entire Arm. plateau and the former territories of Urartu. Median colonists probably settled in Armenia at that time, for the districts of Mardali and Mardastan attested in the Asxarhacoyc 'Geography' of the seventh century A.D. bear their name.}}&lt;/ref&gt;. «Киропедия» әҫәрендә Ксенофонт б. э. т. VI быуатта Мидияға буйһонған, әммә азатлыҡҡа ынтылған Әрмән батшалығы тураһында яҙған. Әрмәнстан батшаһының исеме әйтелмәһә лә, уның улдары атап әйтелгән — Кирҙың иптәше Тигран һәм Эмбастың хәрби башлығы Сабарис; батшалыҡтың күп байлыҡтары һәм хәрби көсө билдәләнгән, боронғо әрмәндәрҙең көнкүрешенә ҡағылған ҡыҙыҡлы ентекләүҙәр килтерелгән. Кир, ул саҡта әле Мидия полководецы, Әрмәнстанды тыныс юл менән буйһондора алған, хатта уларҙың төньяҡ-көнбайыш күршеләре — халдтар (халибтар) менән мөнәсәбәттәрен көйләүгә өлгәшкән булған. Һуңғараҡ Кир, Мидияны ҡыйратып, үҙ батшалығын булдырғанда ла, Тигран етәкселегендәге әрмән ғәскәренә таянған. Ксенофонт яҙған мәғлүмәт күпмелер кимәлдә Мовсес Хоренаци яҙғанға тап килә: Кирҙың, Ерванд батша улы, әрмән батшаһы Тигран менән бер булып, Мидияға ҡаршы торғаны.

{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin-right: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:; color:black; width:30em; max-width: 40%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |Ксенофонт, «Анабасис», б. э. т. V быуат&lt;ref&gt;[http://www.vehi.net/istoriya/grecia/ksenofont/anabazis/04.html#_ftnref9 «Анабасис»], IV, III&lt;/ref&gt;:&lt;br&gt;
''Был көндө эллиндар Кентрит йылғаһы тигеҙлектәрендә урынлашҡан ауылдарҙа торҙолар. Кентриттың киңлеге яҡынса 2 плетраға тиң, һәм был йылға Әрмәнстан һәм кардухтар иле араһында сик булдыра[…] Әммә таң атыуға улар йылға аръяғында ҡораллы һыбайлыларҙы күрҙе, күрәһең, улар йылғаны кисеп сығыуҙы булдырмаҫ өсөн шунда торалар; шулай уҡ, һыбайлыларҙан өҫтәге ҡалҡыулыҡтарҙа, эллиндарҙың Әрмәнстанға һөжүм итеүен булдырмау маҡсатында, теҙелеп баҫҡан йәйәүле ғәскәрҙе лә күрҙеләр. Былар Ерванд I|Оронт һәм Артухтың ялланған армияһы — армендар, мардтар һәм халдейҙар ине.''
|}

Нисек кенә булмаһын, б. э. т. 521 йылда (Дарий I-нең Бехустин яҙыуы ошо йылдағы ваҡиғаларҙы сағылдыра) беҙ Әрмәнстанды [[Әһәмәниҙәр державаһы]]ның сатрапияһы итеп күрәбеҙ, был сатрапия үҙен батша итеп иғлан иткән ялған мидий батша улы өсөн фарсыларға ҡаршы һуғышҡан; бынан сығып, әрмәндәр үҙҙәренең законлы хөкөмдарҙары итеп мидийҙарҙы таныған тигән һығымтаға килеп була. Дарий I, яҙыу авторы, бында Әрмәнстанды беренсе тапҡыр хәҙерге Армина исеме менән телгә ала ([[Файл:Old Persian a.png|30x20pxpx]] [[Файл:Old Persian ra.png|30x20pxpx]] [[Файл:Old Persian mi.png|30x20pxpx]] [[Файл:Old Persian i.png|30x20pxpx]] [[Файл:Old Persian na.png|30x20pxpx]]). Ихтилал биш яу барышында Дарийҙың ике полководецы тарафынан баҫтырыла (шуларҙың береһе, Дадаршиш әрмән булған&lt;ref&gt;{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/dadarsis-old-persian-name-derived-from-darsto-dare-kent-old-persian-p|заглавие=Dadarsis}}&lt;/ref&gt;. Дьяконов фекеренсә, иран исемен йөрөткән полководецтың әрмән булыуы, ә Әрмәнстанда йәшәүсе бер ябай кеше генә түгеллеге, бик икеле&lt;ref&gt;{{китап | автор= И. М. Дьяконов | заглавие = Предыстория армянского народа| оригинал= | ссылка =http://annales.info/other/djakonov/03.htm#_edn124 | автор издания= | издание= | тип= | место= Ереван | издательство= АН Армянской ССР |год= 1968 |выпуск= |том= |номер= | страницы= | isbn= }}&lt;/ref&gt;). Геродоттан белеүебеҙсә, әрмән ерҙәре ике Әһәмәниҙәр сатраплығына: 13-сөгә һәм 18-сегә индерелгән булған.

Әрмәнстандағы фарсы хакимлығы ике йөҙйыллыҡ арауығында дауам иткән (б. э. т. 550—330 йй.). [[Әһәмәниҙәр]] династияһының һуңғы фарсы батшалары осоронда Әрмәнстан тыныслыҡ һәм имен хозур тормошта, рәхәтлектә йәшәгән. Хакимлыҡ итеүселәр әрмәндәрҙең эске эштәре менән бик аҙ ҡыҙыҡһынған, Әрмәнстанда сауҙагәрлек һәм ауыл хужалығы сәскә атҡан.

=== Боронғо әрмәндәрҙең дине һәм донъяға ҡарашы ===
Б. э. т. IV—II быуаттарҙа әрмән мәжүсилегенең ҡатмарлы системаһы формалаша башлаған. Армавирҙағы данлыҡлы Ҡояш һәм Ай храмдарынан башҡа, әрмәндәрҙең Муштан йыраҡ түгел, Тарон провинцияһында, Артишат эргәһендәге изге урманда бик күп ғибәҙәтхана һәм алтарҙары булғаны билдәле. Унда бер нисә храм урынлашҡан булған, иң танылғаны Анахит алиһәһенә бағышланған ғибәҙәтхана.

Боронғо әрмәндәрҙең хоҙайҙар пантеоны синкретик рәүештә булған. Ерлектәге хоҙайҙарын ситтән, грек мифологияһынан һәм фарсы ышаныуҙарынан, индерелгәндәр менән, Урартуҙың емерелеү дәүеренән һаҡланған культтар менән, ҡушып, дини йолалар атҡарғандар. Йыш ҡына бер хоҙайға ике йәиһә өс ипостась йөрөтөлгән: ошоға асыҡ миҫал булып Арай — Арамазд/Ахурамазд — Зевс тора. Боронғо әрмәндәрҙең йышыраҡ ҡулланылған культтарына, уны Ҡояш (Гелиос)менән дә, Аполлон менән дә, Гермес менән дә тиңләгән, Михрға/Митраға табыныуҙы билдәләргә мөмкин.

Боронғо әрмәндәр төрлө оракулдарға, күрәҙәселеккә һәм хоҙайҙарҙың асылына төшөнөүҙәргә әһәмиәт биргәндәр. Төрлө эйәләргә һәм мифик йәндәргә ышанғандар (вишаптар, дейеүҙәр һ. б.)

Әрмәнстанда христианлыҡ рәсми дин булараҡ ҡабул ителгәс, йолалар рәхимһеҙ эҙәрлекләнгәнлектән, әрмән мәжүсилеге тураһында мәғлүмәт һаҡланмаған тиерлек.

=== Эллинизм осорондағы Әрмәнстан (б. э. т. IV б. — б. э. V б.) ===

==== Тәүге Әрмән дәүләттәре ====
Әрмән дәүләтселеге тарихына яҡынса 2,5 мең йыл тиһәк тә, Әрмән дәүләтселеге башланғысы Урарту һәм Ассирия дәүләттәренең ҡолатылған осоронан да алдараҡ, күпкә тәрәнерәк тарих төпкөлөндә&lt;ref name=&quot;Дьяконов И. М.&quot;/&gt;. Уның башланғысы Арме-Шубрия тиһәк тә була (б. э. т. XII б.), сөнки Б. Пиотровский самалағанса, б. э. т. VII и VI бб. ул скиф-әрмән берҙәмлеген кәүҙәләндергән. Б. э. т. VIII—VII бб. Малатьяла урынлашҡан Табал һәм Мелид (Мелитена), хәҙерге заман ғалимдары раҫлағанса, тәүге әрмән дәүләттәренең береһе булып һанала&lt;ref name=&quot;Дьяконов И. М.&quot;/&gt;. Һуңғыһы, Мелитена, б. э. т. V б. Әрмәнстан сатрабының баш ҡалаһы, һәм легендар Тигран I-нең б. э. т. VI быуаттағы Әрмәнстан дәүләтенең баш ҡалаһы булғандыр, моғайын. Б. э. т. XII—IX бб., Алзиҙың Муш батшалығын да Әрмән дәүләтселегенең яралғыһы тип ҡарарға була, һәм шул иҫәптән, Әрмән ҡалҡыулығында йәшәгән хуррит, урарт йәки лувий дәүләттәрен дә тәүге дәүләт тип атарға була, сөнки улар әрмән милләтенә тоҡомдары ҡушылған халыҡтар тарафынан төҙөлгән&lt;ref name=&quot;Дьяконов И. М.&quot;&gt;{{китап |автор         = И. М. Дьяконов |часть         =Глава III. Образование армянского народа |ссылка часть  =http://annales.info/other/djakonov/03.htm |заглавие      = Предыстория армянского народа: История Арм. нагорья с 1500 по 500 г. до н. э. Хурриты, лувийцы, протоармяне |оригинал =|ссылка =  |издание= |место= Ер. |издательство =АН Арм. ССР |год= 1968 |страницы= 242 |страниц= 264 |isbn=  }}{{oq|ru|Сейчас уже признано, что зачатки армянской государственности уходят не только в эпоху падения Урарту и Ассирии, но и глубже; зачатком её могло быть царство Арме-Шубрия, как считает Б.&amp;nbsp;Б. Пиотровский, предполагающий здесь создание скифско-армянского объединения на рубеже VII и VI вв. до н.&amp;nbsp;э., но которое сложилось как государство значительно раньше; зачатком её могло быть и царство Мелида — столицы сатрапии Армении в V в. до н.&amp;nbsp;э., а может быть и столицы Армянского царства легендарного Тиграна I в VI в. до н.&amp;nbsp;э., — «Великая Хатти» XII—VIII вв. до н.&amp;nbsp;э. В качестве зачатка армянской государственности можно рассматривать и мушкское царство Алзи XII—IX вв. до н.&amp;nbsp;э.; но отчасти и любое хурритское, урартское или лувийское государство на территории Армянского нагорья — и эти государства были тоже созданы не чуждыми армянам этническими группами, а людьми, потомки которых влились в армянский народ, хотя сами они и говорили на других языках}}&lt;/ref&gt;.

Александр Македонский (Искәндәр Зөлҡәрнәй) Әһәмәнидтәрҙең бөтөн фарсы ҡеүәтле дәүләтен (державаһын) буйһондорғанға тиклем Әрмәнстан Фарсы хакимлығы аҫтында булған. Искәндәр үҙе Әрмәнстан еренән бөтөнләй үтмәгән, һәм уның хәрби башлыҡтары ла әрмән территорияһына инмәгән&lt;ref name=&quot;всемирная&quot;&gt;{{книга |автор = |заглавие= Всемирная история |ссылка = http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000017/st060.shtml|ответственный = Под ред. А. Белявский, Л. Лазаревич, А. Монгайт |место= М. |год = 1956 |том= 2, ч. II, гл. XIII |страницы= }}&lt;/ref&gt;. Бының һөҙөмтәһе булып, Фарсы дәүләте ҡыйратылғас, Әрмәнстандың көньяҡтағы идара итеүселәре генә Искәндәр хакимлығын таныған, уныһы ла формаль ғына булған, ә ысынында инде әрмән ерҙәре бойондороҡһоҙ ҡалған. Македонлыларҙың формаль идаралығы аҫтында Кесе Әрмәнстан ғына ҡалған, әммә ул үлгәндән һуң (б. э. т. 323 йыл) бер йәиһә ике йыл үтеүгә бында — б. э. т. 115 йылда Митридат VI Евпатор уны Понтий батшалығына ҡушҡанға тиклем&lt;ref name=&quot;всемирная&quot; /&gt; — ике йөҙ йыл дауамында билдәле булған үҙ аллы Әрмәнстан дәүләте барлыҡҡа килгән.

[[Файл:Yervanduni Armenia, IV-II BC.gif|350px|left|thumb|[Ервандидтар эпохаһында Әрмәнстан батшалығы, б. э. т. IV—II бб.]]
Башҡа бер әрмән өлкәһе, Софена, Селевкидтар дәүләтенә яһаҡ түләгән, ғәскәр бирергә тейеш булған айырым бер сатрапия булып, Әрмән ҡалҡыулығының көньяҡ-көнбайышында ятҡан, әммә ул урындағы нәҫелдән тапшырылған идарасылар хакимлығы аҫтында булһа ла, эске үҙ аллылыҡ менән файҙаланған һәм ҡайһы бер мәлдәрҙә Селевкидтар идаралығынан бөтөнләй ҡотола ла алған. Аҡсалата әйләнеше һәм урындағы аҡсаһы һуғылған беренсе әрмән өлкәһе Софена була&lt;ref name=&quot;всемирная&quot; /&gt;.

[[Файл:Artashes I.jpg|thumb|180px|Арташес I (б. э. т. 190—160 бб.), Бөйөк Әрмәнстандың беренсе батшаһы, Арташесидтар династияһына нигеҙ һалыусы.]]

Ысын Әрмәнстан, тағы ла бер әрмән өлкәһе, Ван күле эргәһендә [[Тигр (йылға)|Тигр]] йылғаһының үрге ағымында урынлашҡан, йәғни боронғо Урарту ҡалаһының төп территорияһын биләгән. Софеналағы кеүек, бында ла нәҫелдән нәҫелгә тапшырылған идарасылар хакимлыҡ иткән, әммә үҙенең йәмғиәт үҫеше буйынса был өлкә Софенанан күпкә артта ҡалған булған, һәм Селевкидтар хакимлығы бында сағыштырмаса көслө булған&lt;ref name=&quot;всемирная&quot; /&gt;. Был өлкәнән төньяҡ-көнсығышта, [[Аракс]] йылғаһы үҙәнендә, б. э. т. IV быуат һуңында баш ҡалаһы Армавир тип аталған Арарат батшалығы урынлашҡан булған. Баштан башлап Искәндәр хакимлығын таныған Арарат батшалығы, б. э. т. 316 йылда диадохтар менән һуғышҡан дәүерҙән бирле, үҙ аллы булған. Был батшалыҡ селевкид батшаһы Бөйөк Антиох III&lt;ref name=&quot;всемирная&quot; /&gt; тарафынан б. э. т. 200 йылда юҡҡа сығарылған.&lt;ref name=&quot;көнсығыш&quot;&gt;«Көнсығыш тарихы» (Боронғо Көнсығыш). XXIX глава, [http://gumilevica.kulichki.net/HE1/he129.htm#he129para1 ЭЛЛИНИЗМ ДӘҮЕРЕНДӘ ҠАФ ТАУЫ АРТЫ ҺӘМ УНЫҢ МЕНӘН СИКТӘШ ИЛДӘР]. 1-се бүлек. Б. э. т. IV—III быуаттарҙағы бойондороҡһоҙ дәүләттәре.: {{oq|ru|... Быларҙың барыһы ла быға тиклем уңышлы көнсығыш хәрби походында Мысырҙы еңгән Антиох III-гә б. э. т. 201 йылда, Антиохидалар ярҙамы менән, Ксерксты алып ташларға һәм Софенаны Селевкид провинцияһына әүрелдерергә ҡамасауламай. Арарат батшалығы һәм уның хакимы - һуңғы Ервандты ла был йылдарҙа шуға оҡшаш яҙмыш көткән: Антиох III планлаштырылған Европа походы алдынан үҙенең тылын шулай нығытҡан.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cambridge&quot;&gt;The Cambridge History of Iran Volume 3. Chapter 12: Iran, Armenia and Georgia. Страница 512: {{oq|en|... Antiochus III appointed a scion of the Armenian Orontids, Zariadris (Zareh) to be strategos of Sophene in 200 BC. At this time, in Greater Armenia, the power of the main Orontid dynasty was drawing to a close. The last ruler of this line was Orontes IV (212-200 B.C.). Both he and his brother Mithras, High Priest of the Temple of the Sun and Moon at the city of Armavir, are mentioned in Greek inscriptions discovered there in 1927. One inscription contains an address of High Priest Mithras to his brother King Orontes; another evidently alludes to the king's tragic death. This event was the result of the uprising headed by a local dynast called Artaxias, and evidently instigated from Syria by King Antiochus III. Following this coup, Antiochus appointed Artaxias to be the strategos of Greater Armenia in place of the dead Orontes.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Toumanoff&quot;&gt;Кирилл Туманов, «Studies in Christian Caucasian History». «The Orontids of Armenia» бүлеге, 277—354 бб. 282—283 бб. ҡара&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HovannisianR&quot;&gt;Ричард Ованнисян, «The Armenian People From Ancient to Modern Times» Volume I. 36 б., Ервандидтар династияһы генеалогияһы.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;донъя монархтары&quot;&gt;Рыжов К. В., «Донъяның бөтөн монархтары: Боронғо Көнсығыш: Белешмә». Мәҡәлә: [http://slovari.yandex.ru/~китаптар/Монархтар.%20Боронғо%20Көнсығыш/Әрмәнстандың%20батшалары/ Әрмәнстандың батшалары]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.&lt;/ref&gt;; әммә Антиох римлеләрҙән еңелгәндән һуң, уның тарафынан ҡуйылған урындағы идарасылар (боронғо батша нәҫеленән дә булыуы бик мөмкин) Арташес I һәм Зарех б. э. т. 190 йылда үҙҙәрен батша тип иғлан итәләр. Һөҙөмтәлә өс әрмән батшалығы барлыҡҡа килгән һәм улар: Бөйөк Әрмәнстан (Евфраттан, Арарат үҙәнен индереп, көнсығышҡа, Арташес хакимлыҡ иткән), Кесе Әрмәнстан (Евфраттан көнбайышҡа, бында Антиохтың туғаны һәм союздашы Митридат хакимлыҡ иткән) һәм Софена (әрмәнсә Цопк, хәҙерге Диярбакыр эргәһендә, бында Зарех хакимлыҡ иткән)&lt;ref&gt;СССР тарихы очерктары: СССР территорияһындағы тәүтормош-община ҡоролошо һәм боронғо дәүләттәр / Евгений Михайлович Жуков. — Изд-во Академии наук СССР, 1956. — Т. 2. — С. 422—424.: {{oq|ru|Софена идарасылары башҡа бүтән әрмән хакимдарынан алдараҡ аҡса һуға башлағандар. Софена баҙарҙарында йәнле сауҙа алып барылған.}}&lt;/ref&gt;.

Б. э. т. 163/162 йылдарҙа&lt;ref name=&quot;Коммагена1&quot;&gt;Энциклопедия Ираника. Мәҡәлә: [http://www.iranicaonline.org/articles/commagene-a-portion-of-southwestern-asia-minor-modern-turkey- Commagene]&lt;/ref&gt;, Бөйөк Әрмәнстандан көньяҡ-көнсығышҡа тағы ла бер әрмән батшалығына нигеҙ һалынған, Коммагена&lt;ref name=&quot;Коммагена2&quot;&gt;The Cambridge History of Iran. Volume 3. The Seleucid, Parthian and Sasanid Periods, Part 1. Стр. 535: {{oq|en|The most striking example of the syncretism of gods in ancient Parthia actually occurs in a former Armenian satellite kingdom, namely Commagene, the modern Malatya district. Here a scion of the Armenian Orontid house, King Antiochus I (69-34 B.C.) built himself a funeral hill at Nimrud Dagh (pis 37, 38).}}&lt;/ref&gt;, унда элекке Әрмәнстан батшалары Ервандидтар династияһының бер тармағы хакимлыҡ иткән. Коммагена батшалығы б. э. 72 йылына тиклем йәшәгән, шунан Рим империяһына ҡушылған&lt;ref name=&quot;Коммагена3&quot;&gt;Энциклопедия Британника. Мәҡәлә: [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/127691/Commagene Commagene]&lt;/ref&gt;.
Б. э. т. III—II быуаттарҙан башлап әрмән халҡының сәйәси һәм мәҙәни тормошо үҙәге яйлап Арарат үҙәненә күсә барған&lt;ref&gt;{{мәҡәлә |автор =  А. П. Новосельцев. |заглавие = О местонахождении библейской “горы Арарат”  |ссылка =   |ответственный =  |издание = Восточная Европа в древности и средневековье  |место  = М. |издательство  = Наука |год   = 1978 |выпуск=  |том =  |номер =  |страницы=}}:{{oq|ru|Тарих үҫеш ҡануны менән, б. э. т. III—II бб. әрмән халҡының сәйәси, мәҙәни тормошо үҙәге яйлап төньяҡ-көнсығышҡа, Арарат үҙәне сиктәренә күсә барған.}}&lt;/ref&gt;

{|class=&quot;graytable&quot;
 | align=&quot;center&quot; width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Arsames II.jpg|center|180px]] 
 | align=&quot;center&quot; width=&quot;25%&quot;|[[File:Nemrut dag temple view 2.jpg|center|260px]]
 | align=&quot;center&quot; width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Garni.jpg|center|260px]]
 | align=&quot;center&quot; width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Դամբարան Արշակունյաց թագավորների 47.JPG|center|240px]]
 |-
 |align=&quot;center&quot;|Софена батшаһы Аршам II монетаһы, б. э. т. 230 йыл.	
 |align=&quot;center&quot;|Немрут тауы башындағы әрмән Коммаген батшалығы батшаһы Антиох I ҡәберлеге,(б. э. т. I быуат)	
 |align=&quot;center&quot;|Гарни храмы, б. э. I быуат. Трдат батша яҙыуында: «Гелиос! Бөйөк Трдат, Бөйөк Әрмәнстан (Μεγαλη Αρμενια) батшаһы, хөкөмдар үҙенең батшалыҡ итеүенең ун беренсе йылында батшабикәгә агарак (һәм) был яҡын барғыһыҙ ҡәлғәне төҙөгән…» тигән һүҙҙәр бар&lt;ref&gt;{{книга |автор = К. В. Тревер.|заглавие      = Очерки по истории культуры древней Армении (II в. до н. э. — IV в. н. э.) |место = М. Л. |год= 1953 |страницы= 187}}
&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|Ахцкта әрмән Аршакидтары мавзолейының емереклектәре, Арагацотн өлкәһе (IV быуат)
 |}

Арташесидтар династияһы Бөйөк Әрмәнстанда ике йөҙйыллыҡҡа яҡын батшалыҡ иткән. Арташес I дәүерендә Арташес үҙе б. э. т. 176 йылда, Карфаген полководецы Ганнибал кәңәшен тотоп (ҡыҫҡа ғына осор Әрмәнстанда йәшәгән), Аракс йылғаһы ярына, элекке баш ҡала Армавирҙан йыраҡ түгел, хәҙерге Ереван янында нигеҙ һалған Арташат (Артаксата) ҡалаһы баш ҡала итеп иғлан ителгән. Арташат б. э. 164 йылына саҡлы Бөйөк Әрмәнстандың баш ҡалаһы булып ҡалған.
Арташесидтар династияһының иң билдәле вәкиле — Бөйөк Тигран II (б. э. т. 95—55 йй.). Йәш сағында ул әрмәндәрҙе еңгән парфяндарҙа тотҡонлоҡта булған. Батша булып алғас, ул үҙе парфяндарҙы тар-мар иткән, Атропатенаны (хәҙерге Иран Әзербайжаны) яулаған һәм «батшаларҙың батшаһы» тигән титул ҡабул иткән. Шунан һуң Тигран понтий батшаһы Митридат_VI_Евпатор менән хәрби һәм туғанлыҡ союзы урынлаштыра, уның ҡыҙы Клеопатраға өйләнә. Тигран II дәүерендә Әрмәнстан эре державаға әүерелә, сиктәре Кура йылғаһынан Иордан йылғһына һәм Урта диңгеҙҙән Каспийғаса йәйелә. Әрмән самодержецы Селевкидтар батшалығын юҡҡа сығара. Баҫып алған ерҙәрендә [[:ru:Тигранакерт (Сильван)|Тигранакерт]] тигән яңы баш ҡала төҙөтә, унда күп грек ҡалаларынан көсләп халыҡты күсеп килергә мәжбүр итә. Тигранакерт Арташат менән ярышырлыҡ икенсе баш ҡалаға әйләнә.

Уңыштарының иң бейек нөктәһендә Тигран башта Лукулл, һуңынан Помпей етәкселегендәге римлеләрҙең ғәскәре менән бәрелешә һәм б. э. т. 63 йылда үҙенең бөтөн яулағанын юғалта.

Б. э. т. 55 йылда Тигран үлгәндән һуң Бөйөк Әрмәнстан тәхетенә уның улы, нигеҙҙә нейтраль сәйәсәт алып барған, Артавазд II (б. э. т. 55—34 йй.) тәхеткә ултыра. Б. э. т. 53 йылда Каррыла парфяндар менән һуғышҡанда римлеләрҙең еңелеүенән һуң Артавазд, Софена менән Кесе Әрмәнстанды ҡушып, Әрмәнстандың көнбайыш сиктәрен киңәйтә алған хатта. Б. э. т. 36—34 йй. рим полководецы Марк Антоний, тәүге еңелеүҙәренән һуң, килешеү төҙөү һылтауы менән әрмән батшаһын үҙенең лагерына саҡырған, ә һуңынан әсирлеккә алған һәм язалаған.

Б. э. т. 30 йылында, союздаш Парфия ярҙамы менән булырға тейеш, Артаваздың улы Арташес II (б. э. т. 30—20 йй.) әрмәндәр батшаһы итеп ҡуйыла. Тәхеткә килгәненә күп тә үтмәй, Арташес II ғәскәре Әрмәнстанда тороп ҡалған Антонийҙың рим гарнизондарын ҡырып һала. Арташес II үлгәндән һуң Арташесидтар династияһы етәкләгән әрмән дәүләте бөлгөнлөк юлына баҫҡан. Арташесидтар династияһы тамыры, б. э. т. I быуаты — б. э. I быуаты сиктәрендә Эрато батшабикәһенең үлеме менән, ҡорой, һәм әрмәндәр ҡараштарын үҙҙәренә мәҙәни һәм көнкүреш яҡтан яҡын торған парфяндарға боралар. Шул саҡтан алып Рим менән Парфия араһындағы яҡынса алтмыш йылға һуҙылған Әрмәнстанға баш булыу өсөн көрәше башлана.

=== Аршакидтар. Рим һәм Парфия араһында ===
 
&lt;div style=&quot;float:right;width:40%;background-color:#f0f0f0;padding:0.7em;margin-left:1em;font-size:0.9em;&quot;&gt;
'''Әрмәнстан географияһы. Бөйөк һәм Кесе Әрмәнстан'''

Страбон, унан һуң Өлкән Плиний һәм Птолемей әрмән ерҙәренең ентекле географик тасуирламаһын бирәләр. Бөйөк Әрмәнстан төньяҡтан Понттан һәм [[Колхида]]нан Корон тауҙары менән, [[Иберия (батшалыҡ)|Ибериянан]] һәм [[Кавказ Албанияһы|Албаниянан]] — Кура йылғаһы менән, көнсығыштан [[Мидия]]нан — Аракс һәм Атропатен тауҙары менән, көньяҡта [[Ассирия]]нан — Нифат тауҙары менән һәм [[Месопотамия]]нан — [[Тигр]] йылғаһы менән, көнбайышта Кесе Әрмәнстандан — [[Евфрат]] менән сикләнгән. Кесе Әрмәнстан төньяҡта Понттан Скидис һәм Париадр тауҙары менән, көнсығышта Бөйөк Әрмәнстандан — Евфрат менән, көньяҡта Сириянан һәм Киликиянан — Тавр менән, көнбайышта Каппадокиянан Антитавр тау армыттары менән сикләнгән. Сама менән VII быуатта әрмән ғалимы Анания Ширакаци үҙ эсенә Әрмәнстан географияһының ентекле тасуирламаһын һыйҙырған Ашхарацуйц — донъя географик атласын төҙөй.

'''Бөйөк Әрмәнстан тарихы''' &lt;br /&gt;

Бөйөк Әрмәнстан территорияһында Әрмәнстан дәүләте 428 йылға, [[Сәсәниҙәр дәүләте|Сәсәниҙәр Ираны]] тарафынан баҫып алынған дәүергә саҡлы, йәшәгән. Урта быуаттарҙа Бөйөк Әрмәнстан территорияһы ғәрәптәр, византиялылар, сельджуктар, монголдар тарафынан яулап алынған. XV быуат башында Әрмәнстан фарсы провинцияһы булған, бер быуат уҙғас, уның көнбайыш өлөшөн төрөк солтаны Сәлим II яулап алған. Рус-фарсы һуғыштары (1813, 1828) һәм рус-төрөк һуғыштары дәүеренән (1878) көнсығыш өлөшө рус державаһы биләмәләренә күскән. Хәҙер тарихи Көнсығыш Әрмәнстан ерҙәренең бер өлөшөндә Әрмәнстан Республикаһы урынлашҡан. Көнбайыш Әрмәнстан Төркиә территорияһында ҡалған.

'''Кесе Әрмәнстан тарихы''' &lt;br /&gt;

Митридат династияһы Кесе Әрмәнстанда б. э. т. I быуат һуңында, Митридат Евпатор илде үҙенең батшалығына ҡушҡандан һуң, хакимлыҡ иткән. Уларҙы ҡыйратҡас, Помпей илде үҙенең союзнигы Дейотарға, Галатия тетрархына тапшыра. был батшаның улы үлгәс, римлеләр илде төрлө хөкөмдарҙарға биреп ҡарай һәм аҙаҡтан уны Рим провинцияһына әйләндерәләр. [[Көнсығыш Рим империяһы]] барлыҡҡа килгәндә, был ерҙәр Рим провинцияһы булып киткән инде. Һуңғараҡ [[Ғосман империяһы]] һәм [[Төркиә]] составына индерелгән.
&lt;/div&gt;

==== Аршакидтар хакимлығын раҫлау ====
{{Төп мәҡәлә|Аршакуни}}
[[Файл:Tiridates.jpg|thumb|left|170px| Версаль һарайының паркында Тиридат I в статуяһы]]
Арташесидтар династияһы ҡолатылғандан аҙаҡ I быуат уртаһына тиклем римлеләр һәм парфяндар ҡуйған кешеләр идара иткән. Парфяндар тарафынан тәхеткә ултыртылған беренсе Аршакид, Вонон, оҙаҡҡа сыҙамай. Уны Рим тарфынан ҡуйылған, аҙаҡ туғанының улы Радамист тарафынан хыянатсыл үлтерелгән (Радамист бабаһының урынына ултырған була) Иберия хөкөмдары Митридат, алмаштыра. Рим тарихсыһы Тацит мәғлүмәте буйынса, уларҙың ҡайһы берҙәре «әрмәндәрҙең йолалары һәм тормош — көнкүреше менән таныш булған»&lt;ref&gt;Тацит. Анналы, II, 56&lt;/ref&gt;. 53 йылда парфян батшаһы Вологез I әрмән тәхетенә үҙенең туғаны Тиридатты ултырта. Был Парфия һәм Рим араһында һуғыш башланыуға сәбәп була. 58 йылда Корбулон етәкселегендәге рим ғәскәрҙәре Әрмәнстанға баҫып инәләр һәм тәүге уңыштары менән файҙаланып, үҙҙәренең идара башлығын ҡуялар. Әммә 62 йылда Рандейҙа хурлыҡлы еңелеүгә дусар ителәләр. Һөҙөмтәлә Неронға Тиридатты Әрмәнстандың бойондороҡһоҙ батшаһы итеп танырға тура килгән; парфяндар яғынан юл ҡуйыу ғына булған (тик престиж өсөн генә) Тиридат дәрәжәһен (сан) Нерон ҡулынан алырға тейеш булған һәм шул маҡсат менән ул Римгә сәфәр ҡылған. Әрмән батшалары «Бөйөк Әрмәнстан батшалары» титулын йөрөтөргә тейеш булған&lt;ref&gt;{{книга |автор = К. В. Тревер.|заглавие= Очерки по истории культуры древней Армении (II в. до н. э. — IV в. н. э.) |место = М. Л. |год= 1953 |страницы= 276}}&lt;/ref&gt;. Рим һәм парфян армиялары Әрмәнстан ерҙәрен ҡалдырып китергә тейеш булған, Әрмән дәүләтенең сиктәре тулыһынса тергеҙелгән&lt;ref&gt;{{Из Б =атамаһы=Рандей тыныслыҡ килешеүе|баҫма=3}}&lt;/ref&gt;. Был ваҡыттан Бөйөк Әрмәнстан Аршакидтар династияһының әрмән тармағы идаралығы аҫтындағы Рим менән Парфия араһындағы буфер дәүләткә әүерелә. Тиридат осорондағы иран йолалары һәм ышаныуҙарының яңырыуы алдағы йөҙйыллыҡта Әрмәнстанда һәм Парфияла асыҡ тойомланған романизация тенденцияһын ҡаҡшатҡан.

Парфия менән һуғыш башлаған Траян 117 йылда Әрмәнстанды рим провинцияһы тип иғлан иткән, ләкин Адриан рим легиондарын [[Евфрат]] аръяғына саҡыртып алған. Римлеләрҙең бер походы ла Әрмәнстан дәүләтен юҡ итә алмаған. Аршакидтар ваҡытында, уларҙы [[Сәсәниҙәр]] ҡолатҡанлыҡтан, Әрмәнстан һәм Иран араһында дошманлыҡ мөнәсәбәттәре урынлашҡан. Сәсәниҙәр фекеренсә, әрмән Аршакидтары, күрә алмаған династияның эйәрсендәре, һәм улар тамырынан ҡоротолорға тейеш булған. Хосров I Сәсәниҙәр династияһына нигеҙ һалған Арташир менән оҙайлы һуғыш алып барған. III быуат уртаһында Әрмәнстан яңы барлыҡҡа килгән [[Сәсәниҙәр батшалығы]]ның емерткес һөжүмдәренә дусар ителгән: Шапур I үҙенә Әрмәнстанды, Албанияны һәм Иберияны буйһондора алған. Һуңғыһының улы Ормизд-Ардашир бер аҙ ваҡыт хатта «Әрмәндәрҙең бөйөк батшаһы» титулын да йөрөткән.

=== Христианианлаштырыу һәм Сасанидтарға ҡаршы һуғыш. Әрмәнстанды бүлгеләү. Фарсы Әрмәнстаны ===
[[Файл:Gregory the Illuminator.jpg|180px|thumb|left|Әрмән халҡын суҡындырыу. Рәссам И. К. Айвазовский]]

{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin-right: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:; color:black; width:30em; max-width: 40%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |Агатангелос, «Әрмәндәрҙе христиан диненә ауҙарыу тарихы», V быуат&lt;ref&gt;[http://www.vehi.net/istoriya/armenia/agathangelos/ru/04.html «История Армении»; «Спасительное обращение страны нашей Армении через святого мужа-мученика»], 778&lt;/ref&gt;:&lt;br /&gt;
''Һәм батша үҙенең юғары бойороғо менән дөйөм хуплауҙан таяныс алып, ата-бабалар алла тип атаған һынташтарҙы онотторорға, хәтерҙән юйырға, ер йөҙөнән юҡ итергә, тип дәрүиш Григорға йөкмәтте. Һуңғараҡ батша үҙе лә ғәскәре менән Вагаршапат ҡалаһынан Арташатҡа Еразамуйн тигән ерҙә урынлашҡан Анаит алиһәһенең мәжүси ғибәҙәтханаһын емереү ниәтендә шунда йүнәлгән. Юлда иң тәүге булып, төштәр күреп юраусы, Диван Ормиздың сәркәтибе тип аталған жрецтарҙың тәғлимәтен яҙыусы, әүлиәлеккә өйрәтеүсе, Тирға ғибәҙәт ҡылыу храмы осраған. Тәү сиратта, шул ғибәҙәтхананы емергәндәр, яндырғандар, юҡ иткәндәр.''
|}

287 йылда римлеләр ярҙамы менән тәхеткә Хосров II улы, Бөйөк Тиридат III ултыра. Ошо быуаттың һуңында 298 йылда Нисибис килешеүе буйынса Әрмәнстандың бойондороҡһоҙлоғон Рим һәм Персия (Фарсыстан) таный, шулай уҡ Әрмәнстандың Рим һәм Фарсыстан менән сиктәрен төгәлләргә тырышалар. Тиридат III дәүерендә христиан дине Әрмәнстандың дәүләт һәм берҙән-бер дине сифатында раҫланған. Христианлыҡты ҡабул итеү өсөн төп дәрәжәләге әһәмиәтле эштәр башҡарыусы изге Григорий Мәғрифәтсе Әрмән сиркәүенең беренсе Католикосы вазифаһын башҡарған(302—326). Тәүге осорҙа христиандарҙы эҙәрлекләүҙәргә дусар иткәндәр, әммә Тиридат үҙе христианлыҡты ҡабул иткәс, ул дәүләт диненә әйләнгән (традиция буйынса был ваҡиға 301 йылда булған тиҙәр, әммә ҡайһы бер хәҙерге тикшеренеүселәр христиан дине 314 йылдан да алда ҡабул ителмәгән, тигән фекер әйтә&lt;ref&gt;Тер-Нерсесян Сирарпи. Армения. Быт, религия, культура / Пер. c англ. Л. А. Игоревского. — М.: ЗАО Центрполиграф, 2008. — C. 84. — ISBN 978-5-9524-3803-3.&lt;/ref&gt;), ул нигеҙҙә боронғо иран ышаныуҙарына бәйләнгән традицион милли әрмән динен, ҡан ҡойош менән, ҡыуған һәм дәүләт диненә әүерелгән. Шулай итеп, Әрмәнстан тарихта тәүге христиан дәүләте булған&lt;ref name=&quot;Armenian Apostolic Church&quot;&gt;{{Из|Британника|http://global.britannica.com/EBchecked/topic/35284/Armenian-Apostolic-Church|заглавие=Armenian Apostolic Church}}:{{oq|en|According to tradition, Armenia was evangelized by the apostles Bartholomew and Thaddeus. Armenia became the first country to adopt Christianity about 300 ce, when St. Gregory the Illuminator converted the Arsacid king Tiridates III.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pravenc.ru&quot;&gt;{{статья| автор= | заглавие=Армянская апостольская церковь| ссылка= http://www.pravenc.ru/text/76124.html| издание= [[Православная энциклопедия]]| место = {{М}}| год = 2001| том = 3| страницы = 329-355}}&lt;/ref&gt;..

332—338 йылдарҙа Хосров III Котак Әрмәнстан батшаһы булған. Аракс йылғаһының һыу юлы үҙгәреше менән бәйле экологик хәлдәр киҫкенләшеү сәбәпле, батша Двин ҡалаһын төҙөтә һәм халыҡты яңы урынға күсертә&lt;ref&gt;Мовсес Хоренаци, кн 3, гл. 8&lt;/ref&gt;.

337 йылда, тыныслыҡ Килешеүе булыуға ҡарамаҫтан, Әрмәнстанға Сасанид Шапур II ғәскәре баҫып инә. Әрмәндәргә ярҙамға рим ғәскәрҙәре килә, һәм улар бергәләп фарсыларҙы ҡыҫырыҡлап сығаралар. Хосровтың улы III Тиран (339—350) батша булып китә. Тиран илдең бойондороҡһоҙлоғон һаҡлау сәйәсәтен алып бара. Мовесаоренаци әйткәнсә, ул атаһы кеүек көн күргән, ҡаһарманлыҡ та, ғәййәрлек тә күрһәтмәгән. Фарсылар менән татыулыҡ мөнәсәбәттәрен һаҡларға тырышҡан. 345 йылда фарсы шахы Шапур II, һөйләшеүҙәр алып барыу һылтауы менән, Тиранды үҙенә саҡыра ла әсирлеккә ала, шунан Иранға алып китеп, күҙен һуҡырайта. Әммә фарсылар Әрмәнстанға сәйәси йоғонто яһарға бик ынтылһалар ҙа, әрмән монархы тәхете уның улы Аршак II күсә (350—368).

Аршак II, үҙәк хакимиәтте нығытыу һәм нахарарҙар сепаратизмын бөтөнләйгә туҡтатыу теләге менән, ҡәтғи сараларға күскән. Арарат тауының көньяҡ итәгендә ул Аршакаван тип аталған ҡалаға нигеҙ һалған. Бында үҙҙәренең хужаларынан ҡасып киткән крепостнойҙар һәм ҡолдар, шулай уҡ бурыстарын бер ҙә түләй алмағандар йәшеренер урын тапҡандар. Шулай итеп, батша элек нахарарҙар хакимлығы аҫтында йәшәгән кешеләр иҫәбенә үҙенең һалым түләүсе халҡын арттырыуға иҫәп тотҡан. Нахарарҙар быға киҫкен ризаһыҙлыҡ белдергәндәр һәм, ҡасҡындарҙы ҡайтарыу мөмкинлеге биргән законға таянып, батшанан ҡасып киткән хеҙмәтселәрен кире ҡайтарыуҙы талап иткәндәр. Ләкин Аршак яңы ҡала сиктәрендә был законды ҡулланыуҙы тыйған. Шулай булғас, нахарарҙар үҙҙәренең отрядтарына етәкселек итеп Аршакаванға йүнәләләр һәм уны яулап алалар. Егерме мең кеше йәшәгән ҡаланың бөтөн халҡы донъя йөҙөнән юҡ ителә. Аршак фетнәселәргә ҡаршы аяуһыҙ көрәш башлай. Ул нахарарҙар юлбашсыһы Камсаракандарҙан Гирак һәм Аршаруникты тартып алған, Артагерс ҡәлғәһен баҫып алып Камсаракандар ырыуының тамырын ҡорота. Ошонан һуң күп кенә нахарарҙар Иран яҡлауына биреләләр. Фарсыларҙың баҫып алыу ҡурҡынысы һәр йыл һайын үҫә бара. Рим империяһы ла һаман көсһөҙләнгән. Фарсылар аҡрынлап римлеләрҙе Месопотамиянан ҡыҫырыҡлап сығаралар, ә 363 йылда император Иовиан, әрмәндәргә бөтөнләй ярҙам итмәйәсәге хаҡында вәғәҙә биреп, шах Шапур II менән Нисибис килешеүен ҡабул итәләр (Ҡара. Шапур II, Әрмәндәр һәм иверҙар менән һуғыш).

Күпмелер ваҡыт үткәс, Аршактың ҡулы аҫтынан Алдзник нахарарлығы ысҡынған, һуңынан сиктәге өлкәләрҙе биләүселәр баш күтәргән һәм фарсылар яғына сыҡҡан. Шундай күп һанлы хыянаттар булыу сәбәпле, батша ғәскәрендә яугирҙар һаны кәмей. Бола арҡаһында һуғыш хәрәкәтен дауам итеү мөмкин булмай.

360 йылдарҙа Әрмәнстан Фарсыстанға ҡаршы ныҡышмалы көрәш алып барған. 367 йылда Сасанидтар Әрмәнстанға яңынан баҫып ингән. Фарсылар тоталар ҙа Тигранакертты емергәндәр, а һуңынан, Арацани йылғаһын кисеп һәм Евфрат ағымы ыңғайына хәрәкәт итеп, Ани-Камахты баҫып алғандар. Арарат тигеҙлегендәге хәл иткес бәрелештә Васак Мамиконян етәкләгән әрмән ғәскәрҙәре дошманды тар-мар иткәндәр. Һуғыш барышында һынылыш күҙәтелгән, һәм фарсыларҙың илгә үтеп инергә тырышыуы кире ҡағылып торған. Әммә батша һәм нахарарҙар араһындағы низағ, ваҡытлыса туҡтап торған кеүек булһа ла, яңы көс менән тоҡанып киткән. Ил эсендә хәлдәр ҡатмарлашҡанға күрә, Аршак тыныслыҡҡа ынтылған. Шапур әрмән батшаһын һәм Васак Мамиконянды, тыныслыҡ килешеүе төҙөү һылтауы менән, Ктесифонға саҡырып килтергән. Бында икеһен дә мәкерле рәүештә ҡулға алғандар. Васакты язалағандар, ә Аршак II төрмәгә ябылған.

Әрмәнстан батшалығы үтә ҡыйын хәлдә ҡалған: Аршактың улы Пап (353—374) кескәй генә булған, ә батшабикә Парандзем етерлек абруй менән файҙаланмаған, ил идарасыһыҙ тороп ҡалған. Фарсылар, шуның менән файҙаланып, эре әрмән: Арташат, Вагаршапат, Ервандашат, Нахчаван, Заришат, Ван һәм Тигранакерт ҡалаларын тулыһынса емерә, өлкән ирҙәрең барыһын да үлтереп бөтөргәндәр, ә балаларҙы һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙы Иранға алып киткәндәр. Тиҫтәләгән мең әрмән һәм еврей көсләп Фарсыстан&lt;ref&gt;Фавстос Бузанд, История Армении, стр 133; книга 4.&lt;/ref&gt; төпкөлөнә күсерелгәндәр (депортацияланғандар).

368 йылда Әрмәнстандың һаҡланып ҡалған һуңғы бастионы булып, батшабикә Парандзем улы, батша вариҫы, Пап менән йәшеренгән урын, Артагерс ҡәлғәһе ҡалған. Пап тиҙҙән римлеләргә ҡасып китә алған, ә батшабикә, үҙенә тоғро нахарарҙары һәм 11 мең яугирҙан торған гарнизоны менән бер йыл буйына, ҡаты аслыҡ һәм сирҙәргә ҡарамай, фарсыларҙың ҡамауына сыҙап торған. 369 йылда дошман Артагерсҡа ла, батша хазиналарына ла хужа булған. Парандземды, башҡа әсирҙәр менән, Иранға килтерәләр. Шах Шапур, уны мәсхәрә итер өсөн, үҙенең баш ҡалаһындағы майҙанда махсус өй һалырға бойора, унда һәр теләгән кешегә ҡолатылған батшабикә менән енси мөнәсәбәткә инергә рөхсәт бирә. Меҫкен ҡатын шулай ғазаплап үлтерелгән. Ә яулап алынған Әрмәнстанда сиркәүҙәрҙе емереү һәм христиандарҙы эҙәрлекләү башлана.
[[Файл:General (Sparapet) Mushegh Mamikonian (right), the King Pap and Armenian cavalry soldiers. Miniature from the 16th century..jpg|200px|thumb|left|Пап батша һәм спарапет Мушег Мамиконян. XVI быуат миниатюраһы]]

Әммә Әрмән батшалығы бөтөнләй бөлгән кеүек бер мәлдә, Пап ҙур рим ғәскәре менән килгән. Уның эргәһенә патриоттарҙың тарҡау отрядтары берләшә башлаған һәм һуғыш хәрәкәттәре яңынан тоҡана. Бер нисә тапҡыр еүелеү хурлығынан һуң, фарсылар сигенгәндәр. 369 йылда Мушег Мамиконян (фарсылар язалаған Васактың улы) менән батша Арташатҡа инә. 371 йылда Шапур Әрмәнстанға тағы һөжүм иткән. Хәл иткес яу Дзирав тигеҙлегендәге Нпат тауы итәгендә булған. Әрмән армияһы, император Валент ебәргән ҙур рим отряды ярҙамы ла булғас, ҙур батырлыҡ менән һуғышҡан һәм еңеү яулаған. Шапур Папты Әрмәнстан батшаһы тип танырға мәжбүр булған. Йәш булыуына ҡарамаҫтан, ул үҙен һәләтле дәүләт эшмәкәре тип таныта. Әрмән батшаһы батша хакимлығын нығытыуға ынтылған. Батшалыҡ итеү дәүерендә ул Иран менән тыныслыҡ мөнәсәбәттәрен һаҡлай алған һәм шуның менән иленә, ҡыҫҡа ғына булһа ла, бик кәрәкле тынлыҡ, ял биргән.

Паптың бойондороҡһоҙ һәм үҙ аллы сәйәсәте (бигерәк тә уның шах менән йыш аралашыуы) римлеләргә оҡшамай башлаған. 374 йылда рим полководецы Теренций пригласил Папты һый мәжлесенә саҡырған . Бында өҫтәл артында ултырған сағында рим легионерҙары[76] әрмән батшаһын сапҡылап үлтергәндәр.

IV быуатта Әрмәнстанда феодал мөнәсәбәттәр формалаша.

387 йылда Әрмәнстан бүленеүгә дусар ителә: бәләкәй, көнбайыш, яғы Римгә, төп өлөшө — Фарсыстанға китә. Әрмәнстандың территориаль сиктәре кинәт ҡыҫҡарған [77]. Әрмәнстандың сик буйындағы ерҙәре Ирандың вассалы[78][79] хоҡуғын алған Иверияға һәм Албанияға бирелгән.
[[Файл:Yeghishe, Vasn Vardanay ew Hayoc paterazmin, 1569 (Matenadaran, Ms. 1920, no. 250v.).jpg|180px|thumb|right|Аварайр яуы. Егишеның «Вардан һәм әрмән һуғышы» ҡулъяҙмаһынан XVI быуат миниатюраһы]]

Христиан динен нығытыу, Тәүратты (Библияны) һәм ғибәҙәт китаптарын тәржемә итеү, әрмән милли мәктәптәренә нигеҙ һалыу маҡсатында, Месроп Маштоц 405—406 йылдарҙа хәҙерге әрмән алфавитын төҙөй. Был идеяны тормошҡа ашырырға милли берҙәмлек тойғоһо булышлыҡ иткән&lt;ref name=&quot;golden age&quot;&gt;{{Из|Британника|http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35178/Armenia/44268/The-Arsacids|заглавие=Armenia}}:&quot;''Although the Armenian nobles had thus destroyed their country’s sovereignty, a sense of national unity was furthered by the development of an Armenian alphabet and a national Christian literature; culturally, if not politically, the 5th century was a golden age.''&quot;&lt;/ref&gt;.

Әрмәнстандың фарсы өлөшөндә Аршакидтар хакимлығы бер ни тиклем һаҡланған, әммә Йездигерд I дәүеренән Әрмәнстан менән мөнәсәбәттәр насарая. 428 Йәздигердтың улы Варахран V Әрмәнстанды сасанид дәүләтенең провинцияһына әйләндерә һәм, Арташесты ҡолатҡас, Әрмәнстанд Аршакид династияһын ҡорота. Тәҙәрәк фарсылар Әрмәнстанға шаҡтай ҙур ғына автономия биргәндәр. Марзпан, спарапет (баш командующий) һәм азарапет (иҡтисадты етәкләүсе) вазифалары әрмәндәр ҡулында ҡалған. Әрмән католикосы (христиан сиркәүе башлығы) «Бөйөк судья», һалым йыйыусылар ҙа әрмән булған. Месроп Маштоц һәм уның уҡыусылары эшмәкәрлеге менән бәйле, ил мәҙәни үҫеш кисергән. Фарсыларҙың, христиан дине әрмәндәрҙе Римгә яҡынайта, тип тынысһыҙланыуы нигеҙһеҙ булмаған.

438 йылда Йездигерд II фарсы батшаһы булып киткән, империяһының халыҡ-ара хәлен нығытып, ул илдең эске берҙәмлеген тәьмин итеү маҡсаттарын ҡуя. Әрмәндәрҙең ҡайһы бер привилегияларын бөтөрткән һәм зороастризмға күсергә бойорған. Был талаптар Әрмәнстанда ихтилал башланыуға килтергән, баш күтәреүселәр ғәскәре һәм сасанид армияһы араһында һуғыш башлана. Аварайр яуы — һуғыштың хәл иткес эпизоды, ошо һуғышта баш күтәреүселәрҙең юлбашсыһы Вардан Мамиконян һәләк булған. Фарсыларҙың пирралы еңеүенән Ездигерд II бәхет тойғоһо кисермәгән: таланған, унан һалым да, яугирҙар ҙа килмәгән. Етмәһә, яңынан күскенселәр тынғыһыҙлай башлаған. Ситуацияны төҙәтеү маҡсатында ул әрмәндәргә христиан дине тотоуҙы рөхсәт иткән, ә кемдәр көслөк менән зороастризмға күсерелгән булған, христианлыҡҡа кире ҡайтырға рөхсәт иткән.

460-сы йылдарҙа Фарсыстандың яңы батшаһы Пероз тағы христиандарҙы эҙәрлекләү сәйәсәтен башлаған. Яңы ихтилал ҡалҡҡан, 484 йылда әрмәндәр һәм фарсылар, Әрмәнстанға тулы дини ирек биргән ярым бойондороҡһоҙ статус һаҡлаған, Нварсак килешеүен төҙөй.

== Урта быуат Әрмәнстаны (VI—XV быуаттар) ==

Төрлө стратегик сәбәптәр арҡаһында Әрмәнстан Византия империяһы һәм Фарсыстан батшалығы араһындағы ыҙғыш алмаһына әйләнә[81]. Юстиниан I 535—538 йылдарҙағы идара реформаһы Әрмәнстандың хәлендә хәтһеҙ сағылыш тапҡан. Уның сиктәрендә, мәҫәлән, әрмән аристократияһын кәметеүгә маҡсатлы йүнәлтелгән бойороҡтар сыҡҡан. 21-се новеллала былай тиелгән: «Әрмәндәр бар нимәләрҙә лә рим законына эйәрергә тейеш». Шулай итеп, Әрмәнстандың хоҡуҡ нормалары дөйөм империяныҡынан айырылырға тейеш түгел, тип һыҙыҡ өҫтөнә алғандар:
{{начало цитаты}}
Беҙ әрмәндәрҙе, элекке ғәҙелһеҙлектән арындырып, бөтөнләй беҙҙең ҡанундарыбыҙға күсерергә һәм уларға тейешле тигеҙлек бирергә теләйбеҙ.
{{oq|el|Και Αρμενιους βουλεμεθα της προτερας απαλλαξαντες αδικιας επι τους ημετερους δια παντων αγαγειν νομους, και δουναι αυτοις ισοτητα την πρεπουσαν.}}
{{конец цитаты}}

Әрмәндәр таралышып ултырған бик ҙур ерҙәр дүрт провинцияға: Әрмәнстан Беренсе, Икенсе, Өсөнсө һәм Дүртенсегә бүленгән&lt;ref&gt;Н. Адонц. [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Byzanz/VI/520-540/Novellae%20Constitutiones/text1.phtml Армения в эпоху Юстиниана. Ереван. ЕГУ. 1971]&lt;/ref&gt;.

591 йылда византия императоры Маврикий (әрмән сығышлы булыуы мөмкин[83]) фарсылар өҫтөнән еңеү яулаған һәм империяға Әрмәнстан территорияһының ҙур ғына ҡалған өлөшөн, уның сиктәрен Ван күленә саҡлы киңәйтеп, кире ҡайтарған[81]. Маврикийҙы тиран Фока ҡолатҡан, ә Фоканы — әрмән Ираклий, полководец Өлкән Ираклийҙың улы. 629 йылда Ираклий Маврикий башлаған баҫҡынсы һуғыштарҙы тамалап ҡуйған. VI быуат аҙағынан Әрмәнстан Византия дәүләтенең вассалына әүерелә.

[[Файл:Emirate of Armenia 750-885.png|thumb|320px|Ғәрәп хәлифлегенең Әрмән эмираты,750—885 й. &lt;br /&gt;аль-Арминия I — Ҡаф тауы өлкәһе Арран &lt;br /&gt;аль-Арминия II — Грузия &lt;br /&gt;аль-Арминия III — Тарихи Әрмәнстан]]

Сасанидтар династияһы 630-сы йылдарҙа Алғы Азия баҫҡынсылары — ғәрәп хәлифтәре тарафынан ҡыйратыла. 645 йылда Хәлифлектең ғәрәп армиялары Әрмәнстанға һөжүм иткән, илдең күп өлөшө хәлиф хакимлығына күскән. Әрмән кенәзе Теодорос Рштуни ғәрәптәр тарафынан Әрмәнстандың, Грузияның һәм Ҡаф тау Албанияһының юғары идарасыһы итеп тәғәйенләнгән&lt;ref name=&quot;Encyclopaedia of Islam&quot;&gt;{{книга | автор =  | часть =  | заглавие = Encyclopaedia of Islam | оригинал= | ссылка =  | издание =  | ответственный =  | место = Leiden | издательство  = BRILL | год= 1986 | том= 1 | страницы = 636}}:{{oq|en|With the aid of these Arab forces Theodoros drove the Greeks from the country once more and was thereafter recognised by Muawiya as prince of Armenia, Georgia and Albania.}}&lt;/ref&gt;. VII быуат аҙағында Әрмәнстан фактик үҙ аллылығын юғалтҡан. Регионды баҫып алғас, ғәрәптәр тик идара итеү маҡсатында бөтөн Көньяҡ Ҡаф тауын аль-Арминия тигән ҙур бер провинцияға берләштерә. Наместничество, составында әрмән ерҙәре күп булғанлыҡтан, Арминия, тип аталған&lt;ref&gt;Восток в средние века // История Востока / Под ред. Р. Б. Рыбакова. — М.: «Восточная литература» РАН, 1997:{{oq|ru|Под властью арабов все Закавказье было разделено на два больших наместничества. Главное из них именовалось Арминия, ибо в его составе доминировали армянские земли, хотя в это наместничество входила и Восточная Грузия, а порой и бывшая Албания, чаще именовавшаяся с той поры Аран (другая форма этого названия).}}&lt;/ref&gt;.

Калифтар һәм византия императорҙары һуғыш алып барғанда, Әрмәнстан ҡурҡыныс яфаларға дусар ителгән һәм өлөшлөтө византия, өлөшләтә ғәрәп наместниктары тарафынан идара ителгән. Калифтар хакимлығындағы наместниктар остикандар тип, византия императорҙары ҡулы аҫтында — куропалаттар тип аталғандар. Беренсе куропалат Ашот I Тао-Кларджети тигән кенәзлеккә нигеҙ һалған һәм атаҡлы Багратиондар династияһын башлаған&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/biograf/bio_a/ashot_bagrat.html Ашот Багратиони]&lt;/ref&gt;. Әрмән куропалаттары Византияның эске сәйәсәтенә һиҙелерлек тәьҫир иткәндәр: миҫал өсөн Тао-Кларджетиҙың идарасыһы Давид III X быуаттың икенсе яртыһында Василий II&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/land/kavkaz/0000gruz.php История Грузии с древности]&lt;/ref&gt; ҡаршы көрәшкән Варда Склир ихтилалын баҫтырған.

Хәлифлек составында әрмәндәр ғәрәп империяһының үҫешенә күп өлөш индергән. Ибн Бахтишу[88][89] әрмән табиптар династияһы дан-шөһрәт ҡаҙана. Династияны башлаусы Джибраил ибн Бахтишу в 765 йылда үлергә етешкән Аль-Мансур хәлифте[90] терелтә. Уның ейәне, ул да Джибраил исемле, 800 йылдар тирәһендә Бағдадта Харун ар-Рәшид[91] хәлиф инициативаһы менән төҙөлгән тәүге дауаханаға нигеҙ һалған.

VII—IX быуаттарҙа Әрмәнстанда павликиан һәм тондракийсылар христиан секталары барлыҡҡа килгән һәм таралған. Улар Византия империяһында ла етди тәьҫир итеү көсөнә эйә булған.

=== Әрмәндәр Византияла ===
[[Файл:Leo V The Armenian.jpg|thumb|left|220px|Византия императоры (813—820) Әрмән Лев V]]

VIII—IX быуаттар дауамында әрмәндәр ғәрәп иҙеүенә ҡаршы күп тапҡыр баш күтәргәндәр. Һуңғараҡ меңәрләгән әрмән Византияға күсергә мәжбүр булған, сөнки әрмән халҡы унда мөһим роль уйнаған. Византия императорҙары, полководецтарының, патриархтарының, сауҙагәрҙәр вәкилдәренең, дәүләт хеҙмәтендә эшләгәндәрҙең һәм мәҙәниәт эшмәкәрҙәренең күпселеге сығышы менән этник әрмән булған&lt;ref name=autogenerated4&gt;[http://www.world-history.ru/countries_about/2291.html Бөтөн донъя тарихы]&lt;/ref&gt;. Икенсе император әрмән Вардан Филиппик кеүек үк, Ираклий (византия императоры) хатта миафизит булған. Изге императрица Байғош Феодора һәм уның улы Михаил III сығышы менән әрмән аристократтары Мамиконяндарҙың нәҫеленән булған&lt;ref&gt;[http://www.viadolorosa.ru/index.php/zagran/greece/36-feodora Изге Феодора Византия императрицаһы]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ әрмән сығышлы булғандар башҡа бик күп византия аристократик заттары, араларында Лакапиндар, Куркуастар, Гаврастар, Заутцтар һ.б. Василий I-нән Василий II-гә (867—1025) тиклемге бөтөн Византия императорҙары әрмән йәиһә өлөшләтә әрмән сығышлы булған&lt;ref&gt;Peter Charanis.[http://books.google.ru/books?ei=zFEaTYHSC4XvsgaFnanKDw&amp;ct=result&amp;id=RFVoAAAAMAAJ&amp;dq=Basil+II+%28867%E2%80%941025%29+was+of+Armenian+or+partially+Armenian+origin&amp;q=accession+of+Basil+I+to+the#search_anchor Studies on the demography of the Byzantine empire: collected studies] Variorum Reprints, 1972 p223(360):''«Thus, every emperor who sat on the Byzantine throne the accession of Basil I to the death of Basil II (867—1025) was of Armenian or partially Armenian origin. But besides the emperors there were many others among the military and political leaders of Byzantine during this period who were Armenians or of Armenian descent''»&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#FFFFF; color:black; width:30em; max-width: 40%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |Степанос Таронеци, &quot;Дөйөм тарих &quot;, X б. аҙағы—XI быуат башы&lt;ref&gt;{{китап |авторы= |өлөшө= |һылтанма =|атамаһы=Асохьика ҡушаматлы Степанос Таронскийҙың дөйөм тарихы: 11 б. яҙыусыһы |һылтанма= |яуаплы=Н. Эмин тарафынан әрмән теленән тәржемә ителгән һәм аңлатма бирелгән |баҫма= |урыны=М. |нәшриәт= Көнсығыш телдәре Лазарев. Инст. Типогр. |йылы=1864 |биттәре=142}}&lt;/ref&gt;:
'' Вард Бағдадта саҡта һәм Василий батшалығы тыныслыҡҡа ләззәтләнгәндә, Василий үҙенең ҡулы аҫтындағы әрмәндәрҙе, уларҙы булхарҙарға ҡаршы ҡуйыр өсөн, илде рәтләп төҙөү мөмкинлеген биреү ниәте менән, Македонияға күсергән. Бына шуның өсөн ул әрмәндәрҙең күбеһен күсергән дә инде. Ихтыярһыҙ пастырҙар һәм севастий митрополиты әрмәндәрҙе дине өсөн ҡыҫырыҡлай башлаған''.
|}
Ул саҡта дин һиҙелерлек сәйәси роль уйнаған, һәм, Византия әрмәндәрҙең дини доктринаһы айырымлыҡтары арҡаһында йыш ҡына әрмән дәүләтселегенә зыян килтерерлек саралар үткәргән һәм Әрмәнстандың бойондороҡһоҙлоғона янаған. Әммә византия императорҙары Кесе Азияға хәрби походтар ойошторған, ерҙәр яулап алған, әрмәндәрҙе күпләп империяның хәүефһеҙерәк тип һаналған көнбайышына, башлыса Фракияға күсергәндәр, шуның менән әрмәндәрҙе баҫҡынсы мосолман ғәрәптәрҙән,ә һуңғараҡ төрөк-сельджуктарҙан ҡурсалағандар. Аҙаҡ был өлкәләрҙән күренекле императорҙарҙың тотош династиялары сыҡҡан&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/0700viza.php Византия в VIII веке]&lt;/ref&gt;. Бындай дини айырмалыҡтан ҡасыр өсөн ҡайһы бер, әрмән (Константинополь патриархы) Бөйөк Фотий I кеүек, константинополь патриархтары, монофизитлыҡ — ул төп дини тәғлимәткә ҡаршы киткән христологик сафсата, тип аңларға кәрәк һәм православие&lt;ref&gt;[http://apologet.spb.ru/inoslavie-i-ekumenizm/yavlyautsya-li-armyane-pravoslavnimi-vzglyad-svyatitelya-fotiya-velikogo-2.html ЯВЛЯЮТСЯ ЛИ АРМЯНЕ ПРАВОСЛАВНЫМИ? ВЗГЛЯД СВЯТИТЕЛЯ ФОТИЯ ВЕЛИКОГО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925230410/http://apologet.spb.ru/inoslavie-i-ekumenizm/yavlyautsya-li-armyane-pravoslavnimi-vzglyad-svyatitelya-fotiya-velikogo-2.html |date=2011-09-25 }}&lt;/ref&gt; араһында тигеҙлек билдәһе ҡуйып, ялған раҫлауҙарын нигеҙләргә тырышҡандар. Тап патриарх Фотий осоронда (үҙе православ булмаһа ла, православие барлыҡҡа килеүҙә төп роль уйнаған) Византияла Григорий Мәғрифәтсене (Григорий Әрмәнлене) ихтирамлау башланған&lt;ref&gt;[http://www.sedmitza.ru/text/826788.html Григорий Изгелекле (святитель) иҫтәлеген, Әрмәнстан Мәғрифәтсеһен] ихтирам итеү&lt;/ref&gt;. Шул уҡ «фальсификатор» Фотий патриарх Василий I (византия императоры) шәжәрәһен ябай әрмән крәҫтиән ғаиләһенән әрмән батшаларына Аршакидтарға тиклем төҙөгән&lt;ref&gt;[[Феофанды дауам иттереүсе]]. [http://modernlib.ru/books/prodolzhatel_feofana/zhizneopisaniya_vizantiyskih_carey/read_24/Византия батшаларының тормошон һүрәтләү ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ, Византия тәхетенә 867 йылда ултырған Василий I Македониялы, әрмән сығышлы, тип йөрөтөлгән Македония династияһына нигеҙ һалған&lt;ref name=&quot;Dana Carleton Munro&quot;&gt;Dana Carleton Munro. [http://books.google.com/books?id=X1IdoHCFqyoC&amp;pg=RA1-PA104&amp;dq=Macedonian+dynasty+armenian&amp;as_brr=3&amp;hl=ru#v=onepage&amp;q=Macedonian%20dynasty%20armenian&amp;f=false A History of the Middle Ages‎], p. 104&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chahin&quot;&gt;{{книга|автор=Chahin M.|заглавие=The kingdom of Armenia: a history|ссылка=http://books.google.ru/books?id=OR_PHoKZ6ycC&amp;pg=PA232|место=London|издательство=Routledge|год=2001|pages=232|allpages=350|isbn=978-0700714520}}&lt;/ref&gt;. Василий үҙендә әрмәндәрҙең Көнсығыш Рим империяһына көслө тәьҫирлелеген кәүҙәләндергән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://concise.britannica.com/ebc/article-9013608/Basil-I|title=Basil I in Encyclopaedia Britannica|accessdate=2007-02-06|archiveurl=http://www.webcitation.org/61GOS2rsU|archivedate=2011-08-28}}&lt;/ref&gt;. Ысынында, Византия империяһы сиктәрендә милли һәм тел айырмалыҡтары булған күп төрлө халыҡ һыйышып йәшәһә лә, тик әрмәндәргә генә үҙ мәҙәниәтен һаҡлауға юл ҡуйылған булған. Әйтергә кәрәк, ошо династия идара иткән дәүерҙә генә әрмән теле, грек теленән ҡала, икенсе рәсми тел булған. Византия дәүләтенең ҡөҙрәтле һәм алдынғы ил булып киткән дәүерендә династияның иң сағыу вәкиле булған әрмән Василий II (византия императоры) уның тәхетендә ултырған&lt;ref name=autogenerated4 /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bratstvokresta.ru/vasili.html Братство Креста Господня] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415155033/http://www.bratstvokresta.ru/vasili.html |date=2009-04-15 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
[http://www.sedmitza.ru/text/720574.html V Әрмән династияһы дәүерендә (867—1025)] Көнсығыш рим ҡөҙрәтенең күтәрелеүе&lt;/ref&gt;. Идара иткән ваҡытында ул Әрмән дәүләтселеген бөтөнләй емергән һәм ғәрәптәрҙән Көнбайыш Әрмәнстанды тартып алған&lt;ref name=autogenerated2&gt;[http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/Litavrin/_04.php Литаврин Г. Г. Византийҙар нисек йәшәгән]&lt;/ref&gt;. Ул бик күп әрмәнде Фракияға, Филиппополь (Пловдив) эргәһенә, ә болгарҙарҙы Әрмәнстанға күсерә&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;. Василий үҙенән һуң вариҫтар ҡалдырмай, һәм уның үлеменән һуң күп тә тормай иң данлыҡлы династияның тамыры ҡороған, икенсе әрмән династияһына — Комниндар.

=== Әрмән дәүләтен тергеҙеү. Әрмән Багратидтар батшалығы ===
{{main|Аний батшалығы}}
{{Шулай уҡ ҡарағыҙ|Багратидтар}}

IX быуат башынан Аббасид хәлифлегендә уның тарҡалыуына килтергән процестар башланған. Хәлифлектең көсһөҙләнә барыуы Әрмәнстанға ҡарата һығылмалыраҡ сәйәсәткә күсергә мәжбүр иткән. 806 йылда уҡ хәлиф тарафынан әрмән кенәзе Ашот Мсакер (Ит ашаусы) Әрмәнстан хакимы итеп тәғәйенләнә. 862 йылда Әрмәнстан кенәздәренең кенәзе тип (''батрик ал батарика'') уның ейәне Ашот Багратуни танылған. Әйтергә кәрәк, Ашот өсөн юғары титулды хәлифтең наместнигы (урындағы идара башлығы), этник әрмән Али ибн Яхья аль-Армани һораған. 875 йылда уҡ әрмән юғары ҡатламы Ашотты әрмән тәхетенә претендент сифатында күрһәткән.

IX быуат аҙағында Багратидтар династияһы Әрмәнстанды мәҙәни, сәйәси һәм иҡтисади күтәрелешкә еткергән, шулай итеп әрмән тарихына яңы алтын быуат билдәләнгән. 885 йылда Әрмәнстан региондағы ике төп көстәр: ғәрәп Хәлифлеге һәм Византия империяһы тарафынан үҙ аллы (суверенлы) батшалыҡ тип танылған. Ашот I (885—890) — боронғо һәм ҡөҙрәтле әрмән Багратидтар нәҫеле вариҫы — Мутамид Биллах ҡәлиф рөхсәте менән тажға эйә булған һәм Багратидтарҙың өсөнсө династияһына нигеҙ һалыусы, йәки Багратуни булып киткән. Бөйөк Әрмәнстан дәүләте ҡолатылғанға яҡынса 450 йыл үткәс, әрмән дәүләте тергеҙелгән. Багратидтар эпохаһы тарихсыһы Степанос Таронеци был ваҡиға тураһында: «'' Ашот Багратуни менән әрмән батшалығын өсөнсө тапҡыр яңыртыу''», — тип яҙған.

Ашоттың хәлифлек тарафынан танылған вариҫы Смбат I көслө үҙәкләштерелгән идара итеү сәйәсәтен дауам иткән, шулай уҡ ул әрмән монархияһының сиктәрен киңәйткән. Әрмән дәүләтенең көсәйкүе менән килешмәгән хәлиф, үҙенең наместнигы саджид эмир Йософҡа таянып, Әрмәнстанды буйһондороу буйынса планлы көрәш башлаған. Был периодта саджидтар Әрмән батшалығының төп дошманына әүерелгән. Бер нисә йыл буйына ныҡышмалы көрәшкәндән һуң 914 йылда Смбат I Двинда язаланып үлтерелә. Шу ваҡытта был урында кескәй генә ғәрәп эмирлығы булған, һәм артабан әрмән батшаһына ҡаршы торор өсөн хәрби форпост хеҙмәтен үтәгән.

Смбаттың улы Тимер Ашот II (914—928), Әрмәнстанды талаусы мосолмандарҙы ҡыуып сығарып, илдең үҙаллылығын һәм эске берҙәмлеген тергеҙә алған. 922 йылда хәлифлек уны Әрмәнстан батшаһы, юғары титулға эйә шахиншаһ — батшаларҙың батшаһы тип иғлан иткән. Бөтөн Ҡаф тауында уның сәйәси гегемонияһы танылыу алған.
[[Файл:Haghpat Monastery, Armenia (5055714016).jpg|left|230px|thumb|Әрмәнстан шахиншаһы Смбат II (уңда) һәм уның кесе ҡустыһы Гурген I ктитор скульптураһында (Ахпат монастыры), 976—991 йылдар&lt;ref name=&quot;Шлеев&quot;&gt;{{китап |авторы= В. В. Шлеев. |атамаһы= Сәнғәттәрҙең дөйөм тарихы |һылтанма= http://bibliotekar.ru/Iskuss1/9.htm |яуаплы = Б. В. Веймарн һәм Ю. Д. Колпинскийҙың дөйөм редакторлығы |урыны= М.|Нәшриәт  = Сәнғәт |йылы= 1960 |том = 2, кн. 1 |биттәре= }}&lt;/ref&gt;]]

Әрмәнстан ҡөҙрәтле ил апогейына, юғары үҫешкә һәм мәҙәни осошҡа Ашот вриҫтары: Карсты баш ҡала иткән уның ҡустыһы Аббас I (928—953) дәүерендә; баш ҡаланы Аниға күсергән Аббастың улы Ашот III Миһырбанлы (953—977) заманында; ә аҙаҡ Ашот III улдары Смбат II (977—989) һәм, бигерәк, Гагик I (989—1020) ваҡытында өлгәшкән. X быуат башынан Византия империяһы Ҡаф тауы артындағы илдәрҙә — бигерәк тә христиан дәүләттәре араһында — Әрмәнстандың сәйәси гегемонияһын таныған. Әрмән батшалары Ашот I, Смбат I һәм Ашот II «архонттарҙың архонты» титулына эйә булған&lt;ref&gt;Ҡара: мәҫәлән, Константин VII Багрянородный. «Империя менән идара итеү тураһында», [https://web.archive.org/web/20070423163424/http://hronos.km.ru/dokum/0900dok/kb_imp2.html#44 гл. 44]&lt;/ref&gt;, был Византия ориентациялы Ҡаф тауы арты илдәренең башҡа башлыҡтарына әрмән батшаларының уларҙан юғары тороуын аңлатҡан&lt;ref&gt;{{мәҡәлә|авторы = Степаненко. В. П.|атамаһы = X—XI б.икенсе яртыһындағы әрмән-византия мөнәсәбәттәре тарихынан (Кюрикэ куропалаттың монеталары атрибуцияһына)|баҫма = Антик боронғолоҡ һәм һәм урта быуаттар |йылы= 1978|сығарылыш= 15|биттәре = 43—51}}: {{oq|ru|Әрмәнстандың Ҡаф тауы артындағы гегемонияһы (һис юғында, христиан дәүләттәренә ҡарата) Византия тарафынан танылған булған — Ашот I, Смбат I һәм Ашот II (928 й. үлгән) «архонттарҙың архонты» титулына эйә булған империя күҙлегенән ҡарағанда, византия ориентациялы башҡа башлыҡтарға ҡарата, Багратидтарҙың туранан тура вассалдарын, мәҫәлән, Апахуника кайситтары эмирлығы, индереп юғары хакимлыҡҡа эйә тигәнде аңлатҡан}}&lt;/ref&gt;. Хәлифлек,үҙ сиратында, әрмән батшаларына «шахиншах» — батшаларҙың батшаһы титулын биргән&lt;ref&gt;{{|Энциклопедиянан [[Британник энциклопедияһы|Британника]]|http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35178/Armenia/44269/The-marzpans|атамаһы=Armenia}}&lt;/ref&gt;.

Әрмән дәүләтенең һәм үҙәк идараның нығыныуына шул уҡ ваҡыттағы феодаль тарҡаулыҡ ҡамасаулаған. Х быуат аҙағында—XI быуат башында Багратидтар династияһының төрлө тармаҡтары араһындағы конфликттар һәм көслө Арцрунидтар династияһы етәкләгән Васпуракандың 908 йылда бүленеүе илдең эске берҙәмлеген ҡаҡшатҡано. 963 йылда, баш ҡаланы Карстан Аниға күсереү сәбәпле, Карс батшалығы, 978 йылда шахиншаһ Ашот III Миһырбанлы үлгәс, төньяҡ Әрмәнстанда уның кесе улы Кюрике I (Гурген) Ташир-Дзорагет батшалығын иғлан иткән, 987 йылда, Раввадид Абу-л-Хайдж походы мәлендә, үҙенең бүленеп сығыуы тураһында Сюниктың сюзерены Смбат I Саакян иғлан иткән. Әммә һуңғараҡ, уларҙың барыһы ла Багратидтарҙың юғары хакимлығын һәм сюзеренитетын танығандар.

{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin-right: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:; color:black; width:30em; max-width: 40%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |Истахри, X быуат&lt;ref&gt;{{мәҡәлә |авторы = Н. А. Караулов. |атамаһы= Ғәрәп яҙыусыларының Ҡаф тауы, Әрмәнстан һәм Әзербайжан тураһында мәғлүмәттәре: I. Ал-Истахрий  |һылтанма = http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/Karaulov/text1.htm  |баҫма  = Ҡаф тауы төбәктәрен һәм ҡәбиләләрен тасуирлау өсөн материалдар йыйынтығы |тип =  |урыны= Тифлис |йылы = 1901 |сығарылышы= 29  |биттәре = }}&lt;/ref&gt;:&lt;br /&gt; «''Двин (Дабиль) Әрмәнстандың баш ҡалаһы һәм ундағы Санбат, Ашуғ улы. Ҡала даими рәүештә юғары ҡатлам христиандар ҡулында булған, ә христиандар Әрмәнстанда йәшәгәндәрҙең күпселеген тәшкил иткән, был „Арман батшалығы“. Әрмәнстан Византия (Рум) менән сиктәш һәм уның сиге Бард (Берда) ҡалаһы, Джезире (Джазиры) һәм Көньяҡ Әзербайжанға (Адербейджан)''саҡлы»
|}
Шулай итеп, XI йөҙйыллыҡ башынан уҡ эске мөнәсәбәттәре ҡаҡшаған Әрмәнстан Византия өсөн уңайлы сәпкә әйләнгән булған. 1021 йылда көнсығыш хәрби походында Василий II (Болгаробойца) Византияға Васпуракан батшалығын ҡушҡан. Икенсе йылдың башында әрмән батшаһы Ованес-Смбат (1020—1041), илде бөлгөнлөктән һаҡлап ҡалыр өсөн, Әрмән батшалығын Византияға васыят иткән, католикос Петрос I Гетадарц Трапезунд килешеүенә ҡул ҡуйған. Тиҫтә йыл уртаһына әрмән батшаһының биләмәләре байтаҡҡа кәмегән. Ованес-Смбат вафат булғандан һуң, Византия агрессив һөжүм сәйәсәтенә күскән, Әрмәнстандың империяға ҡушылыуын талап иткән. Багратидтар династияһынан Әрмәнстандың һуңғы батшаһы Гагик II 1045 йылда, византия аннексияһына дүрт йылға яҡын ҡаршы торғандан һуң, капитуляцияға риза булған. Батшалыҡтың тарҡалыуында башында византофил католикос Петрос I торған әрмән юғары ҡатламы мөһим роль уйнаған.

Багратидтарҙың Әрмән батшалығы дәүерендә историография (тарихнамә), фәлсәфә, математика, медицина, әҙәбиәт, архитектура, миниатюра, фреска живописе, декоративно-прикладное искусство, сәнғәттең һәм фәндең башҡа өлкәләре бик көслө үҫешкән, тулайым алғанда, эпоха мәҙәни яңырыу менән билдәләнгән.

961 йылдағы үҫеше апогеяһында боронғо Ани ҡалаһы Әрмән батшалығының яңы баш ҡалаһына әйләнгән. Һуңғы баш ҡалаһы атамаһы менән бәйле, батшалыҡ үҙе лә Аний батшалығы тип атала&lt;ref name=&quot;Louvre&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.louvre.fr/media/repository/ressources/sources/pdf/src_document_52304_v2_m56577569831159973.pdf|title=Armenia Sacra|accessdate=2007-02-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/61GOSUa8T|archivedate=2011-08-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110101104021/http://www.louvre.fr/media/repository/ressources/sources/pdf/src_document_52304_v2_m56577569831159973.pdf |date=2011-01-01 }}&lt;/ref&gt;. Халыҡ һаны яҡынса 100 мең кеше тәшкил иткән һәм ул «1001 сиркәү ҡалаһы» тип аталған. Әрмәнстан, Ани батшалыҡтың баш ҡалаһы булып үҫешкән дәүерҙә, региондың башҡа дәүләттәренә сәйәси һәм иҡтисади яҡтан йоғонто яһаған күп һанлы халыҡ йәшәгән һәм ныҡ үҫешкән ил булып танылған.

Византияның Әрмәнстан батшалығын аннексиялауы, шулай уҡ уғыҙ-сельджук ҡәбиләләренең баҫҡынсылығы көсәйеүе арҡаһында, әрмән халҡының тарихи тыуған иленән күп быуаттарға һуҙылған ирекһеҙләнеп {{comment|күсенеүе|миграция}} башланған. Әрмән батшалығын аннексиялау шулай уҡ сельджуктарҙың Кесе Азияға тотҡарлыҡһыҙ үтеүенә һәм Византия империяһын артабанғы баҫып алыныуына килтергән. Матфей Эдесский, XII быуат тарихсыһы былай тип яҙған:

{{цитата|Әрмән эраһының 498 йылында (1049-1050) Әрмән батшалығын Багратуни династияһынан, әрмән католикосы ғали йәнәптәрен патриарх тип таныу хаҡындағы алдаҡ анттар менән мәкерле рәүештә тартып алған император Мономах идара иткән йылдарҙа, Фарсыстандан Тоғрул бәк солтан бойороғо менән Аллаһы тәғәләнең ҡәһәре – афәт килгән. Ибраһим менән Ҡотолмыш исемле ике зорапет, римлеләр ҡул аҫтында тороу тотош илде бөлгөнлөккә килтергәнен һәм уның ҡурсаланмауын, римлеләр Көнсығышты иң ҡыйыу һәм иң көслө ир-егеттәрһеҙ ҡалдырғанын, ә улар урынына Әрмәнстанда һәм Көнсығышта зорапет-евнухтарҙы ҡуйыуҙарын белгәнлектән, күп һанлы көстәр менән һарайҙы ташлап киткән һәм ҙур ғәскәр башында Әрмәнстанға йүнәлгән.}}

=== Төрөк-сельджуктарҙың баҫып алыуҙары ===
{{Шулай уҡ ҡарағыҙ|Манцикерт эргәһендәге һуғыш (1071 йыл)}}
[[Файл:131 Bataille de Malazgirt.jpg|thumb|left|220px|Әрмәнстан территорияһында, Манцикерт эргәһендәге ҡаты алышты һүрәтләгән XV быуат француз миниатюраһы]]
Төрөк-сельджук (уғыҙ-төрөкмән) ҡәбиләләренең Әрмәнстанға тәүге сапҡындары 1016 йылда, уларҙың Васпуракан батшалығына һөжүменән башланған. Уғыҙ-төрөкмән ҡәбиләләре — Урта Азиянан ябырылып килгән, Иранда һәм Алғы Азияның башҡа өлөштәрендә нығынған баҫҡынсылар. Сельджук һөжүме әрмән этносына һәләкәтле бәхетһеҙлектәр алып килгән. Сюник, Васпуракан, Гохтн (Нахичевандә) һәм башҡа әрмән өлкәләре баҫҡынсылыҡ объектына әүерелгән&lt;ref&gt;{{книга |автор  =  [[Новосельцев, Анатолий Петрович|А. Новосельцев]], [[Пашуто, Владимир Терентьевич|В. Пашуто]], [[Черепнин, Лев Владимирович|Л. Черепнин]]. |заглавие= Пути развития феодализма |ссылка =  |ответственный =  |место  = М. |издательство= Наука |год= 1972 |страницы= 47}}:&lt;blockquote&gt;Ә һуңынан сельджук баҫып алыуы башланған&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. XI быуат уртаһында инде Әрмәнстанға уларҙың системалы һөжүме башланған. 1048 йылда Тоғрул бәк Әрмәнстанға тәүге тапҡыр ябырылған&lt;ref name=&quot;Британника&quot;/&gt;. Сельджуктар Эрзурум эргәһендәге Арзниҙы талаған. 1049 йылда Эрзурумда ҡот осҡос һуйыш булған. Византий хронисы Иоанн Скилица, төрөктәр Эрзурумды яулағанда, 140 мең кеше һуйылған, ти. Был төрөк-сельджуктар яулап алыуының урындағы әрмән һәм грек халыҡтары өсөн ауыр эҙемтәләре хаҡында һөйләй&lt;ref&gt;Каждан А. П. Новые исследования по византийской демографии // http://vremennik.biz/opus/BB/29/52013&lt;/ref&gt;. 1064 йылда Алып Арыҫлан етәкләгән был ҡәбиләләр Әрмәнстан территорияһында хәрби кампания ойошторған&lt;ref&gt;{{книга |автор= |часть=|заглавие=The Cambridge History of Iran |ссылка= |викитека= |ответственный=|издание= |место= |издательство=Cambridge University Press |год=1991|том=5 |страницы=62}}{{oq|en|Shortly after his accession, Alp-Arslan, accompanied by his son Malik-Shah and by Nizam al-Mulk, campaigned in Armenia, capturing Ani from its Byzantine garrison.}}&lt;/ref&gt; һәм Византиянан Аниҙы тартып алған. 1071 йылғы Әрмәнстан территорияһында Манцикерт ҡаты алышында византий армияһының сельджуктар тарафынан ҡыйратылыуы региондың артабанғы яҙмышын хәл иткән. Был саҡта сельджуктар Әрмәнстандың күп өлөшөн (Манцикерт ҡаты алышынан һуң ҡалған Анатолия һәм Бейликты ла) баҫып алған&lt;ref name=&quot;Британника&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metmuseum.org/explore/Byzantium/byz_6.html|title=Byzantium and Its Influence on Neighboring Peoples|accessdate=2007-02-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/61GOTYIQ8|archivedate=2011-08-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://gumilevica.kulichki.net/HE2/he2307.htm 1071 й. Алып Арыҫлан солтан әрмән ҡалаһы Манцикерт янында византий императоры Роман IV Диогенды емергес тар-мар иткән. Был еңеү Әрмәнстанда византий идараһының юҡҡа сығыуын һәм сельджук хакимлығының башланыуын аңлатҡан]&lt;/ref&gt;, Михаил Сүриәле әйткәнсә, «''Был /Манцикерт янындағы/ ҙур еңеү менән төрөктәр Әрмәнстанда тулыһынса өҫтөнлөк алды''»&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus4/Mychel_Syr/frametext1.htm Из хроники Михаила Сирийца. (Статья первая) // Письменные памятники Востока, М. Наука. 1979]&lt;/ref&gt;. Тик бер нисә әрмән сәйәси ҡоролошо ғына, башлыса вассалитетты танығанлыҡтан, үҙҙәренең бойондороҡһоҙлоғон һаҡлап ҡала алған. Мәлик шаһ үлгәндән һуң ғына (1092), сельджуктар власы юҡҡа сыҡҡан һәм урындағы хөкөмдарҙарға күскән. Шулай итеп, бөтөн Әрмәнстан һәм шулай уҡ көнбайыш Ирандың, Фарсы Ирагының, Ҡаф тауы артының күп өлөшө туҡһан йылға яҡын Ильдегизидтар власына буйһонған&lt;ref&gt;Encyclopedia Iranica, «Atabakan-e Adarbayjan», Saljuq rulers of Azerbaijan, 12th-13th, Luther, K. pp. 890—894.&lt;/ref&gt;.

Сельджук баҫып алыуы дәүеренән төрөк ҡәбиләләре тарафынан әрмән халҡын Әрмәнстандан күп быуаттарға һуҙылған ҡыҫырыҡлау процесы башланған&lt;ref name=&quot;История Востока&quot;&gt;[http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2510.htm История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века.] М., «Восточная литература», 2002&lt;/ref&gt;.

=== 1045 йылдан һуң Әрмән милли дәүләт ҡоролошо ===
{{main|Ташир-Дзорагет батшалығы|Сюник батшалығы|Хачен кенәзлеге}}
{{Шулай уҡ ҡарағыҙ|Кюрикидтар|Сюндар (династия)|Орбеляндар|Гасан-Джалаляндар}}
1045 йылда Әрмәнстан территорияһында, Аний батшалығынан башҡа, тағы ла 3 бәләкәй әрмән батшалығы, шулай уҡ бер нисә ваҡ кенәзлек йәшәүен дауам иткән. XI быуат тарихсыһы Аристакес Ластиверци яҙғанса, быуат уртаһына «''[Давит] Куропалат кенәзлегенән һәм ромейҙарға буйһонған территорияларҙан тыш, Әрмәнстанда дүрт батшатәхете булған''»&lt;ref&gt;{{книга | автор  =  | часть=  | заглавие= Повествование вардапета Аристакэса Ластиверци | оригинал=  | ссылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Aristakes/frametext2.htm| издание=  | ответственный = пер. [[Юзбашян, Карен Никитич|К. Н. Юзбашяна]] | место= М. | издательство  =  | год = 1968 | том =  | страницы =106}}&lt;/ref&gt;.

1064 йылда Әрмәнстанға башында Алып Арыҫлан торған сельджук ғәскәрҙәре баҫып ингәндән һуң, әрмән милли дәүләт ҡоролошо һаҡланып ҡалған аҙ һанлы өлкәләр генә билдәләнгән: Сюник, Ташир, Хачен (Таулы Ҡарабахта) һәм Сасун&lt;ref name=&quot;Британника&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;University of Cambridge&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{книга |автор=[http://www.st-andrews.ac.uk/history/staff/andrewpeacock.html Andrew C. S. Peacock]. |часть=  Early Seljūq History: A New Interpretation|ссылка часть= |заглавие=Routledge Studies in the History of Iran and Turkey |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=Routledge |год=2010 |том=7 |страницы=113}}{{oq|en|By the middle of the eleventh century, the sole Armenian principalities that maintained some sort of independence were Siunik' and Tashir in Caucasia and Sasun to the west of Lake Van.}}&lt;/ref&gt;.
 
Аний батшалығынан һуң тәүгеләрҙән булып Карс батшалығы йәшәүҙән туҡтаған. 1065 йылда, сельджук солтаны Алып Арыҫлан походынан һуң, уның Багратидтар династияһнан булған һуңғы хакимы Гагик Карслы үҙ иленең Византия дәүләтенә инеүенә юл ҡуйған&lt;ref&gt;{{Из БСЭ|заглавие=Карсское царство|издание=3}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:The Kingdom of Syounik-Baghk, 1020-1166.gif|right|250px|thumb|Аний дәүләте ҡыйратылғандан һуң һаҡланып ҡалған XI—XII быуаттарҙағы (Зангезурҙағы) Сюник батшалығы&lt;ref name=&quot;Британника&quot;&gt;{{Из|Британника|http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35178/Armenia/44272/Ottomans-and-Safavids|заглавие=Armenia}}:{{oq|en|The Byzantine conquest was short-lived: in 1048 Toghrïl Beg led the first Seljuq raid into Armenia, in 1064 Ani and Kars fell to Toghrïl’s nephew and heir Alp-Arslan, and after the Battle of Manzikert (1071) most of the country was in Turkish hands. In 1072 the Kurdish Shāddādids received Ani as a fief. A few native Armenian rulers survived for a time in the Kiurikian kingdom of Lori, the Siuniqian kingdom of Baghq or Kapan, and the principates of Khachen (Artzakh) and Sasun.}}&lt;/ref&gt;]]
Карстан һуң төньяҡ Әрмәнстанда әрмән Багратидтарының кесе тармағы, Ташир-Дзорагет батшалығында, Кюрикидтар нәҫеле йөҙөндә йәшәүен дауам иткән. {{comment|Ерһеҙ|Безземельный}} Давид I осоронда батшалыҡ үҙенең юғары үҫеш дәүеренә еткән. Ул Гянджи Шеддадидтарының атакаларын кире ҡаға һәм хатта улар ҡулында булған бер нисә әрмән өлкәһен ҡуша алған. Алып Арыҫландың 1064 йылғы походы шулай уҡ был батшалыҡтың тарихи яҙмышында сағылыш тапҡан. Кюрике II ирекһеҙҙән Алып Арыҫлан сюзеренитетын таныған. Шул уҡ ваҡытта Грузия батшаһы Баграт IV баҫымы аҫтында һуңғыһы, баш ҡаланы Самшвилдтан [[Лори ҡәлғәһе|Лори ҡала-ҡәлғәһенә]] күсереп, төньяҡтағы байтаҡ ерҙәрен бирергә ризалашҡан. 1118 йылда Кюрике II вариҫтары Давид һәм Аббас идаралыҡ иткән йылдарҙа Ташир-Дзорагет батшалығы грузин батшаһы [[Давид IV Төҙөүсе|Төҙөүсе Давид]] тарафынан Грузияға ҡушылған. Давид һәм Аббас Тавуш (Кюрикидтар) һәм Мацнаберд кенәзлектәренең ҙур булмаған өлкәләрендә идара иткәндәр.

Әрмәнстандың көнсығышындағы Сюник батшалығы Аний Багратидтарының үҙәкләштерелгән дәүләтенән (уны аннексиялағанға саҡлы вассал бойондороҡлоҡто һаҡлап) иң һуңғы булып сыҡҡан һәм башҡа әрмән дәүләттәренән оҙағыраҡ һаҡланып ҡалған. XI быуат башында батшалыҡ үҙ үҫешенең иң юғары нөктәһенә еткән. Алып Арыҫлан походы дәүерендә лә ул үҙ аллығын һаҡлап ҡалған&lt;ref name=&quot;University of Cambridge&quot;&gt;{{книга |автор= University of Cambridge.  |заглавие = The Cambridge history of Iran |ссылка=http://books.google.com/books?id=16yHq5v3QZAC&amp;pg=PA64&amp;dq=Siunik&amp;hl=ru&amp;ei=JVRUTKGFEsWOjAej0_jCBA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=4&amp;ved=0CDUQ6AEwAzgo#v=onepage&amp;q=Siunik&amp;f=false|издательство  = Cambridge University Press |год= 1991 |том= 5 |страницы = 64}}:{{oq|en|Alp-Arslan’s victory at Malazgirt also meant that, apart from the districts of Tashir and eastern Siunik', Armenia passes definitely into Muslim hands; and within the nest decade or so, the Byzantines, resolutely anti-Armenian to the end, exterminated several survivors of the native Bagratid and Ardzrunid dynasties.}}&lt;/ref&gt;, әммә Сенекерим хакимлығы солтан Мәлик шаһ I тарафынан раҫланған. Сенекерим үҙен «Сюникта ултырған Әрмәнстан батшаһы» тип атаған. XII быуат был батшалыҡтың сельджук баҫып алыусыларына ҡаршы алып барған көрәше менән билдәле. 1170 йылда Ильдегизидтар Сюникты баҫып алған.

Закаряндар нәҫеле етәкселегендәге әрмән-грузин ғәскәрҙәренең Көнсығыш Әрмәнстанды азат итеүе Сюник өсөн һынылышлы тарихи момент булған. 1210-сы йылдарҙа, ҡырҡ йыл дауам иткән өҙөклөктән һуң, бында Сюник кенәзлегендә әрмән идаралығы тергеҙелгән. Әрмәнстандың был өлкәһендә, уға байтаҡ иҡтисади һәм мәҙәни үҫеш килтергән, Орбеляндар ырыуы идаралыҡ иткән. Орбеляндар һәм уларҙың Хахбакян ырыулы вассалдары 1435 йылға саҡлы идара иткән. Һуңғараҡ, Таулы Карабахтағы кеүек, был территорияла бер нисә әрмән мәликлектәрпе ойошторолған.

Таулы Карабах территорияһында ҙур булмаған Хачен әрмән кенәзлеге булған&lt;ref name=&quot;Британника&quot;/&gt;. XIII быуат башынан бында боронғо Арраншаһтар ырыуы вариҫтары Гасан-Джалаляндар сюзерен хоҡуғына эйә булған. XII—XIII быуаттар сигендә Мхитар Гош яҙып ҡалдырған&lt;ref&gt;[http://armenica.info/church/jitmuch/much/xosrov.htm Мученичество Хосрова Гандзакеци] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921054254/http://armenica.info/church/jitmuch/much/xosrov.htm |date=2013-09-21 }}&lt;/ref&gt;:

{{цитата|Эламитяндар хакимлыҡ иткән осорҙа Әрмән батшалығы күптән тулыһынса тарҡалған булған, бар мөлкәтенән ҡалған ишхандар ҡалдыҡтары, ҡайһы ҡайҙа һибелеп, бигерәк тә илдең Арцах кеүек буй етмәҫлек нығытмаларында йәшәгәндәр, бер-беренә буйһоноуҙан баш тартып, илдән-илгә йөрөгәндәр. }}
Боронғо әрмән провинцияһы Арцах территорияһындағы Хачен кенәзлеге, XVI быуаттың аҙағына, һуңғараҡ уның урынына яйлап Хамс мәликлектәре булараҡ билдәлелек алған әрмән мәликлектәре ойошторолғанға саҡлы (улары, үҙ сиратында, XVIII быуат уртаһына саҡлы торған) йәшәүен дауам иткән.

=== Киликий әрмән дәүләте. Тәре йөрөтөүсләр ===
{{main|Филарет Варажнуни дәүләте|Киликий әрмән дәүләте}}
[[Файл:Cilician Armenia-en.svg|thumb|left|250px|Киликий әрмән дәүләте, 1080—1375 йй.]]
Яҡынса 1080 йылда Киликия һәм әрмән халҡының күбеһе тауҙарында фарсылар һәм төрөктәрҙән бик оҙаҡ йылдар йәшеренеп йәшәгән Кесе Әрмәнстандың бер өлөшө, византий иҙеүенән тауҙарҙа ҡасып йөрөгән Багратидтарҙың һуңғы батшаһы Рубен I тарафынан азат ителгән. Үҙенең туғаны, Әрмәнстандың һуңғы батшаһы Гагик II-не үлтереүселәрҙең ҡулына эләгеп, язаланыу йә ҡол булыуҙан ҡасып, Рубен I башҡа әрмәндәр менән ущелью горы Тавр тауы тарлауығына, ә һуңғараҡ киликий ҡалаһы Тарсҡа йүнәлгән. Бында урындағы византий хөкүмәте уларға һыйыныу хоҡуғы биргән. Шулай итеп, яҡынса 1080 йылдан алып 1375 йылға саҡлы әрмән дәүләтселеге Киликияның көньяғына күскән.

Беренсе тәре походы ҡатнашыусылары Кесе Азияла пәйҙә булғандан һуң, әрмәндәр, мосолмандар тарафынан яулап алынғансыға саҡлы уҡ, Левантала үҫешкән европа тәре йөрөтөүселәре дәүләттәре менән мөнәсәбәттәр төҙөй башлаған булған. Үҙенә яҡын торған тәре йөрөтөүселәр менән Кесе Азия аша Иерусалимға һыу аша сығып, граф Балдуин I Иерусалимлы Тәре йөрөтөүселәр армияһын ташлап киткән һәм Тороста, Эдессаның православиены таныған әрмән хакимында, һыйыныр урын тапҡан&lt;ref name=&quot;Cilicia: A Historical Overview&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.accc.org.uk/News/CILICIA/Cilicia%20-%20Little%20Armenia%20-%20%20by%20Ara%20Iskenderian.pdf|title=Cilicia: A Historical Overview|accessdate=2007-02-08|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20070614011301/www.accc.org.uk/News/CILICIA/Cilicia%20-%20Little%20Armenia%20-%20%20by%20Ara%20Iskenderian.pdf|archivedate=2007-06-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614011301/http://www.accc.org.uk/News/CILICIA/Cilicia%20-%20Little%20Armenia%20-%20%20by%20Ara%20Iskenderian.pdf |date=2007-06-14 }}&lt;/ref&gt;. Әрмәндәр сельджуктарҙың дошманы булғанлыҡтан һәм византийлыларҙы күрә алмағанлыҡтан, улар тәре йөрөтөүселәрҙең графына киң күңеллек күрһәткән, һәм, Торос үлтерелгәндән һуң, Балдуин тәре йөрөтөүселәрҙең яңы Эдесса графлығы хакимы булып киткән. Әрмәндәргә Балдуиндың һәм ғөмүмөн тәре йөрөтөүселәрҙең хакимлығы, күрәһең, оҡшаған, шуның өсөн уларҙың күпселеге иңгә иң терәшеп европа христиандары яғында һуғышҡан. 1097 йылда Антиохияны яулап алғандан һуң, Рубендың улы Константин тәре йөрөтөүселәрҙән барон титулы алған.

{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin-right: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#FFFFF; color:black; width:30em; max-width: 40%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |Смбат Спарапет, «Йылъяҙма», XIII быуат&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus9/Smbat_Sparapet/frametext4.htm Смбат Спарапет. Летопись.]&lt;/ref&gt;
&lt;br /&gt;
''Әрмән йыл иҫәбе буйынса 647 йылдың (1198) 6 ғинуарында, Аллаһы тәғәлә күренгән (Богоявление) көнөндә, рим сиркәүе һәм герман императоры ҡурсалауында Левонды Әрмәнстан тәхетенә ултыртҡандар. Әрмәндәр барыһы ла шатланғандар, сөнки улар инсафлы һәм алланы яратыусы әрмән батшаһы Левон йөҙөндә үҙ дәүләттәренең тергеҙелеүен һәм яңырыуын күргәндәр.''
|}
Башҡарып сығарылмаған Өсөнсө тәре йөрөтөүселәр һәм башҡа ҡайһы бер ваҡиғалар Киликий Әрмәнстанын Яҡын Көнсығышта берҙән бер әһәмиәтле христиан дәүләте итеп танытҡан&lt;ref name=&quot;Cilicia: A Historical Overview&quot;/&gt;. Византия, Изге Рим империяһы, папалыҡ, хатта Ғәббәсидтәр хәлифе кеүек донъяуи көстәр Киликияға йоғонто яһау яғынан көнәркәш булған. Һәр береһе Рубенидтар (Рубинян) династияһынан Киликия принцы Левон II-сене тәүгеләрҙән булып законлы король итеп танырға тырышҡан. Һөҙөмтәлә, 1198 йылдың 6 ғинуарында Тарс ҡалаһында ул тәхеткә ултырған, Герман һәм Византия империялары короле итеп иғлан ителгән. Левон II-гә таж кейҙергәндә христиан һәм бер нисә мосолман илдәре вәкилдәре ҡатнашҡан; шуның менән Киликияның әһәмиәтле урыны һыҙыҡ өҫтөнә алынған булһа кәрәк&lt;ref name=&quot;Cilicia: A Historical Overview&quot;/&gt;. Әрмәнстан хөкүмәте тәре йөрөтөүселәр менән йыш бәйләнештә торған һәм, билдәле, башҡа походтарға ла булышлыҡ иткәндер. Тәре йөрөтөүселәр үҙҙәренең Киликия менән бәйләнештәрен йыш ҡына никахлашыу ярҙамында нығытҡан. Шулай, Эдесса графы Жослен I де Куртене Констандин I-нең ҡыҙы принцесса Беатрисҡа, ә граф Балдуин I Иерусалимлы (уның ҡатыны Гутуера 1097 йылда Марашта вафат булған) Константиндың туғанының ҡыҙы Арданы кәләшлеккә алған&lt;ref&gt;[http://www.templiers.info/cross_and_demilune/index.php?id=christian_east&amp;christian_east=Baldwin_II_King_of_Jerusalem_01 Балдуин II де Бурк Король Иерусалима] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100715212412/http://www.templiers.info/cross_and_demilune/index.php?id=christian_east&amp;christian_east=Baldwin_II_King_of_Jerusalem_01 |date=2010-07-15 }}&lt;/ref&gt;. Уның ике туғаны һәм вариҫы Балдуин II Иерусалимлы, Эдесса графы булып алғандан һуң, ағаһының өлгөһөнә эйәреп, Мелитенаны буйһондорған Гавриилдың кенәз ҡыҙына — Морфияға өйләнгән&lt;ref&gt;Перну Р. Крестоносцы и женщины&lt;/ref&gt;.

Күренекле мосолман полководецы, Иерусалимды баҫып алыусы һәм тәре йөрөтөүселәрҙең ғәйрәтле дошманы {{comment|Сәләхетдин|Салах ад-Дин}} дә Киликий Әрмәнстанынан булған тиҙәр&lt;ref&gt;В. Ф. Минорский,The Prehistory of Saladin, Studies in Caucasian History, Изд. Кембриджского университета, 1957, стр. 124—132.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bahā' al-Dīn «Жизнь Саладина» (2002), стр. 17.&lt;/ref&gt;. Ә Салауат Хәмиҙуллин үҙенең «Тарихи мөхит» документаль телефильмдар циклында Сәләхетдинде мәмлүк итеп тәрбиәләнгән башҡорт ир-егете булған тип иҫбатлай&lt;ref&gt;Салават Хамидуллин. Башкирский след. Цикл документальных телефильмов «Историческая среда» — You Tube&lt;/ref&gt;

[[Файл:Hetoum and Zabel.jpeg|thumb|right|150px|Хетум I батша осорондағы тәңкә]]
Үҙ ваҡытындағы берҙән-бер бойондороҡһоҙ әрмән дәүләте булғанлыҡтан, Киликия шаҡтай үҫешкән булған. Кесе Әрмәнстанда әрмән мәҙәниәте тәре йөрөтөүселәрҙең европа мәҙәниәте менән дә, Киликияның эллин мәҙәниәте менән дә үрелеп үҫешкән. Киликий батшалығының иң үҫешкән дәүере Хетум I батша хакимлыҡ иткән осор менән тап килгән. Ул монголдар менән килешеү төҙөгән, һәм был аҙымы менән үҙ илен емерелеүҙән генә һаҡлап ҡалмаған, бындай хәлде дошмандары менән көрәш ысулы итеп тә файҙаланған.
Католик ғаиләләр Киликияла үҙ йоғонтоһон тарата башлау менән, Рим Папаһы әрмәндәрҙең захотел, католик динен ҡабул итеүҙәрен теләгән. Был ситуация батшалыҡ халҡын прокатолик һәм проапостол лагерҙарына бүлгән.

Киликий әрмән дәүләтенең бойондороҡһоҙлоғо, Ша-бан солтан етәкселегендәге мысыр мәмлүктәре, ундағы стабилһыҙлыҡты файҙаланып Киликияны юҡ иткән дәүергәсә, 1375 йылға саҡлы, дауам иткән. Әсәһе яғынан Багратион (Георгий V Күркәмдең ейәне), Лузиньян династияһының һуңғы батшаһы Левон VI, мысыр әсирлегенән ҡотолғандан һуң, Парижға киткән һәм шунда 1393 йылда вафат булған. Шул ваҡыттан бирле Киликий Әрмәнстаны бойондороҡло дәүләткә әйләнгән һәм 1403 йылда мысыр солтандарынан — Ҡараманидтарға күскән, 1508 йылда — фарсылар ҡулында булған һәм, ахырҙа, 1522 һәм 1574 йылдарҙа — ғосмандар власы аҫтында ҡалған.

=== Шеддадидтарҙың Двин һәм Аний эмираттары ===
{{main|Шеддадидтар}}
Баштараҡ Шеддадидтар бында 951 йылда, Двина ҡалаһы һәм өлкәһе Мусафиридтар власы аҫтында саҡта, нигеҙләнгән. Әммә бер нисә йылдан һуң улар өлкәнән ҡыҫырыҡлап сығарылған. Шеддадидтар Двинала ҡабаттан X йөҙйыллыҡ аҙағында Фазл I дәүерендә килеп нығынған. Шул осорҙан алып XI быуатҡа, тулыһынса сельджук гегемонияһы раҫланғансы, был ырыу Ҡаф тауы арты сәйәси яҙмышында билдәле роль уйнаған. Византий хронисы Иоанн Скилица называет Шеддадид Абу-л-Асварҙы «''Тивий һәм Фарсы-Әрмәнстандың архонты''» тип атаған.

Әрмәнстан батшалығын Византия аннексиялағандан һуң, уның территорияһында тайк менән бергә «Әрмәнстан һәм Иверия» тигән фема барлыҡҡа килгән. Әммә бында византий катепандары оҙаҡ тормаған. 1064 йылда Ҡаф тауы артын сельджуктар баҫып алғандан һуң, 1072 йылда&lt;ref name=&quot;Британника&quot;/&gt; род Шеддадидтар ырыуы төрөктәрҙән әрмән Багратидтарының элекке Аний батшалығы территорияһын вассал биләмә итеп алған (башҡа мәғлүмәт буйынса, һатып алған), һәм Аний эмиратын төҙөгән. Аниҙа идара итә башлаған Манучихр ибн Шавур II — Шеддадидтарҙың аний тармағына нигеҙ һалыусы&lt;ref name=&quot;=Шеддадиды&quot;&gt;{{Из БСЭ|ссылка=http://bse.sci-lib.com/article123534.html|заглавие=Шеддадиды|издание=3}}&lt;/ref&gt;, әрмән ҡалаһы Ани, Әрмәнстандың төньяҡ өлөшө менән Грузияға ҡушылғандан һуң, 1199 йылда йәшәүен туҡтатҡан&lt;ref name=&quot;=Шеддадиды&quot;/&gt;.

Абруйлы «Ираника» энциклопедияһы яҙғанса, Шеддадидтарға әрмән даирәһе һәм әрмән туғанлыҡ бәйләнештәре мәҙәни яҡтан шаҡтай тәьҫир иткән&lt;ref name=&quot;IranicaShaddadis&quot;&gt;{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids#pt1|заглавие=Shaddadis|автор=Andrew Peacock}}&lt;/ref&gt;.

=== Шаһ-Арменидтар ===
[[Файл:Armenia, beginning of the 13th Century.png|269x269px|thumb|left|Грузин батшалығы составындағы Захарид Әрмәнстаны (ҡыҙғылт һары төҫтә), Шаһ-Арменидтар дәүләте (үҙәк өлөштө ал төҫтә) һәм XIII б. башында күрше дәүләттәр]]
{{main|Шаһ-Арменидтар}}
1100—1207 йылдар арауығында көньяҡ Әрмәнстанда, Ван күле эргәһендәге өлкәләрҙә үҙәге Хлат ҡалаһында урынлашҡан Шаһ-Арменидтар дәүләте булған. Шаһ-Арменидтар, Шеддадидтар кеүек үк, курд сығышлы булған, аҙағыраҡ әрмәнләшкәндәр. «Шаһ-Армена» йәғни әрмән шаһы тигән титул йөрөткәндәр, XIII быуатта йәшәгән грузин йылъяҙмасыһы яҙғанса «''Шаһ-Арменға, әрмәндәр батшаһы тип аталыусыға»''&lt;ref&gt;История и восхваление венценосцев. Тбилиси. АН ГрузССР. 1954&lt;/ref&gt;. Әрмәндәр был регионда күпселекте тәшкил иткән.

=== Закаряндар осорондағы Әрмәнстан ===
{{main|Закаряндар}}
1190—1230-сы йылдарҙағы ҡыҫҡа арауыҡ эсендә Әрмәнстан территорияһындағы мосолман көстәре, Грузия батшалығы батшабикә Тамара идаралыҡ иткән дәүерҙә нығынғанлыҡтан, етди ҡыҫырыҡланған булған. Урындағы әрмән юғары ҡатламы — нахарарҙар —, тырышлыҡтарын грузиндар менән берләштереп, әрмән халҡының даими ярҙамына таянып&lt;ref name=&quot;ВИ,3,III,XXXIII&quot;&gt;{{книга |автор  =  |часть =  |заглавие  = Всемирная история |ссылка =  |издание = |ответственный =  |место= М. |издательство  = |год  = 1957 |том  = 3, ч. III, гл. XXXIII |страницы = }}:{{oq|ru|, улар Төньяҡ  Әрмәнстанының сельджук вассалдарына ҡаршы көрәшкән. Тамара батшалыҡ иткән йылдарҙа (1184—1213) Ани, Карс, Двин һәм Әрмәнстандың бөтөн төньяғы азат ителгәнлектән, унда береһенең, грузин батшаһында хеҙмәттә торған һәм Грузия батшалығының баш командующийы булған  күренекле полководец Захарияның исеменән таралған әрмән кенәздәренең вассал биләмәләре барлыҡҡа килгән}}&lt;/ref&gt;, сельджуктарҙан бөтөн Көнсығыш Әрмәнстанды һәм Үҙәк Әрмәнстандың&lt;ref&gt;{{статья| автор= [[Туманов, Кирилл Львович|Cyril Toumanoff]].| заглавие= Caucasia in the 12-15th Centuries|ссылка=http://rbedrosian.com/Maps/toum1215.htm| издание = The Cambridge Medieval History| место = Cambridge| год = 1966| том =| pages= 624}}&lt;/ref&gt;, Ани, Карс һәм Двин кеүек ҡалаларҙы индереп, күп өлөшөн азат иткән&lt;ref name=&quot;ВИ,3,III,XXXIII&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Из|Ираника|http://iranica.com/articles/armenia-vi|заглавие=Armenia and Iran. vi. Armeno-Iranian Relations in the Islamic Period|автор=G. Bournoutian}}:{{oq|en|During 1210-11, the Armeno-Georgian troops, having liberated the whole of eastern Armenia and the larger part of central Armenia, were waging victorious fights against the Īldegoz atabegs of Azerbaijan}}&lt;/ref&gt;. Был ерҙәрҙә грузин тәхете власы аҫтында торған әрмән династияһы&lt;ref&gt;{{статья| автор= [[Туманов, Кирилл Львович|Cyril Toumanoff]].| заглавие= Armenia and Georgia| издание = The Cambridge Medieval History| место = Cambridge| год = 1966| том = IV: The Byzantine Empire, part I chapter XIV| страницы = 593—637}}: {{oq|en|Later, in the twelfth and thirteenth centuries, the Armenian house of the Zachariads (Mkhargrdzeli) ruled in northern Armenia at Ani, Lor’i, Kars, and Dvin under the Georgian aegis.}}&lt;/ref&gt; билдәле Закаряндар, икенсе төрлө әйткәндә Мхаргрдзели, нәҫеле идара иткән&lt;ref&gt;Шулай ҙа 1164 й. грузиндар тағы ла Әрмәнстанға баҫып ингән һәм Ани ҡалаһын яулаған. Ильдегиз уларҙы ҡаланан бәреп сығарған, ә һуңынан уны яңынан төҙөгән. — {{Монархи. Мусульманский Восток VII-XV|}}&lt;/ref&gt;. Киракос Гандзакеци, XIII быуат тарихсыһы, былай тип яҙған&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus8/Gandzakeci/frametext2.htm История Армении], гл. 4&lt;/ref&gt;

{{цитата|Закарэ грузин батшаһы власы аҫтындағы грузин һәм әрмән ғәскәре хәрби начальнигы, ә Иванэ атабәк вазифаһында ине. Улар алыштарҙа ҙур ғәййәрлек күрһәтте: фарсылар һәм мосолмандар биләгән күп әрмән ҡала-өлкәләрен, — Севан (Гегаркуни диңгеҙе) тирәләй урынлашҡан Ташир гаварын, Айрарат, Бджни, Двин, Амберд, Ани, Карс ҡалаларын, Вайоц-Дзор, Сюний өлкәләрен һәм яҡындағы ҡәлғәләр, ҡалалар һәм гаварҙарҙы яуланы  һәм үҙҙәренә алды}}

Грузин батшалығы сюзеренитеты аҫтында үҙ аллы әрмән феодал кенәзлеге барлыҡҡа килгән. Ҡаф тауы артында (көнсығыш) Әрмәнстандың төрлө ерҙәрендә идара иткән Вачутян, Орбелян, Хахбакян, Гасан-Джалаляндар һ.б. әрмән нәҫелдәре&lt;ref&gt;{{книга | автор  = Bayarsaikhan Dashdondog. | часть  =  | заглавие      = The Mongols and the Armenians (1220-1335) | оригинал=  | ссылка =  | издание = | ответственный =  | место =  | издательство  = BRILL | год= 2010 | том  =  | страницы = 34}}:{{oq|en|The subjects of Iwanē's family were the Orbelians, Khaghbakians, Dopians, HasanJalalians and others (see Map 4).18 The representatives of these major Armenian families entered into direct contact with the Mongols in order to retain their conquered lands, the discussion of which follows in nest chapters.}}&lt;/ref&gt;, үҙ сиратында, Закаряндарҙың вассалы булған. Әммә 1236—1243 йылдарҙа регионды монголдар яулаған, ә әрмән дәүләтселеге юҡҡа сыҡҡан.

Ильдегизидтар, грузин ғәскәрҙәренең Әрмәнстанға баҫып инеүен ике тапҡыр кире ҡағып, Ани ҡалаһын тартып алған һәм яңынан төҙөгән. Монголдар баҫып ингән осорға саҡлы Ҡаф тауы арты Әрмәнстанының бер өлөшө ильдегизидтар дәүләте составына ингән. Унан һуң Әрмәнстан Атабәктар, хорезмшаһ Джелал ад-Дин Манкбурндар һәм монголдарҙың һуғыш аренаһына әүерелгән. Был һуғыш Әрмәнстандың һәм бөтөн региондың тулыһынса еңелеүе һәм яуланыуы менән тамамланған&lt;ref&gt;[http://gumilevica.kulichki.net/HE2/he2407.htm][http://www.istorya.ru/referat/7583/1.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181127064654/http://www.istorya.ru/referat/7583/1.php |date=2018-11-27 }}&lt;/ref&gt;. Бары тик Таулы Ҡарабахтағы Хачен кенәзлеге һәм Зангезурҙағы Сюник ҡына аҙмы-күпме бойондороҡһоҙ булып ҡала алған&lt;ref name=&quot;University of Cambridge&quot;/&gt;.

=== Монгол яулап алыуы. Тимуридтар. Ҡара Ҡуйлылар. Аҡ Ҡуйлылар. Сәфәүиҙәр ===

&lt;!-- [[Файл:Map Safavid persia.png|thumb|left|250px|Фарсыстан һәм Ғосман империяһының Әрмәнстанды үҙ-ара бүлеүе. Көнсығыш Әрмәнстан Сәфәүиҙәр династияһы контроле аҫтында.]]
Европейский путешественник начала [[XIV век]]а Журден де Северак, описывая Армению, пишет:
&lt;blockquote&gt;«''Живут в этой провинции главным образом армяне-схизматики … Эта Армения в длину тянется от [[Себастия|Себаста]] [Сиваса] до равнины [[Муганская степь|Ороган]] [Мугань], а в ширину от гор [[Пархарский хребет|Баркар]] до [[Тебриз|Тауриса]] [Тебриза]…''»&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus7/Jurden/frametext.htm После Марко Поло. Путешествия западных чужеземцев в страны трёх Индий. М. Наука. 1968]&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;--&gt;

1385 йылда Туҡтамыш хан Арцахтан, Сюниктан һәм Нор-Ширакандан (Парскаайканан) унар меңләгән әрмәнде әсирлеккә алып киткән&lt;ref name=&quot;Hovannisian,267&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times (1997, Vol. 1)|267}}&lt;/ref&gt; ә 1386 йылдан башлап Әрмәнстанға [[Аҡһаҡ Тимер]] емергес походтарын ойошторған.
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin-right: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#FFFFF; color:black; width:30em; max-width: 40%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |Товма Мецопеци, «Тимерҙең һәм уның вариҫтарының тарихы», XV быуат&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus/Metz/frameme1.htm История Тимур-Ланка и его преемников]&lt;/ref&gt;.
&lt;br /&gt;
''…Теге яҡтан ул [Тимер] Айрарат (Арарат) иленә Ҡотай өлкәһендәге Карбиға килде һәм, Бжни (Бчни) нығытмаһын ҡамауға алып, уны яуланы, Тер-Ванакан өлкәһенең епискобын, аҡыллы һәм ғалим, яғымлы һәм бөтә ярлылар тураһында хәстәрлек күргән ир-атын, үлтерҙеләр. Башҡа бик күп динле [христиандарҙы] ғазаплағандар һәм язалағандар; күп халыҡ йәшәгән Әрмән өлкәһен улар аслыҡ, ҡылыс, әсирлек, ғәҙәттән тыш яфалар һәм кешелекһеҙ мөнәсәбәт менән сүллеккә әйләндерҙе''
|}

Әрмәнстанға ябырылып килгән төрөк ҡәбиләләренең яңы тулҡыны Аҡһаҡ Тимер баҫҡынсылығы менән бәйле булған. Әрмән ерҙәре урындағы халыҡтан тартып алынған һәм килмешәк күскенселәргә бирелгән&lt;ref name=&quot;История Востока&quot;/&gt;.

XV быуат дауамында Әрмәнстан территорияларының бер өлөшө ситтән килеүсе [[Ҡара Ҡуйлылар]] һәм [[Аҡ Ҡуйлылар]] күскенсе ҡәбиләләре&lt;ref name=&quot;Все монархи мира&quot;&gt;{{Монархи. Мусульманский Восток VII-XV|Кара-коюнлу}}&lt;/ref&gt; төҙөгән дәүләттәр составына ингән. Әрмән халҡы әсирлеккә төшкән, шулай уҡ күпләп&lt;ref name=&quot;Петрушевский И. П.&quot;/&gt; Грузияға, Ҡырымға, Украинаға&lt;ref name=&quot;Глава XXXVII. 3&quot;/&gt; ҡасып киткән һ.б.&lt;ref name=&quot;Петрушевский И. П.&quot;/&gt;. XIII—XIV быуаттар дауамында Әрмәнстандың юғары ҡатламын аҡрынлап килмешәк хәрби-күскенсе — монгол, төрөк һәм курд — юғары ҡатламының ҡыҫырыҡлау процесы барған&lt;ref name=&quot;Глава XXXVII. 3&quot;&gt;{{книга |заглавие = Всемирная история. Энциклопедия. Глава XXXVII. 3|место= М. |год = 1957 |том = 3}}:&quot; {{oq|ru|Армения вплоть до середины XV в. подвергалась грабительским набегам кочевников Кара Коюнлу. Деревни были разорены, многие обработанные земли сделались пастбищами для кочевников. Города превратились в незначительные местечки. Армянских феодалов почти полностью заменила кочевая знать тюркоязычных и курдских племён. Часть армянского населения была уведена в плен, часть эмигрировала. Армянские торгово-ремесленные колонии сложились во Львове, в Венеции, в Крыму и т. д. }}&lt;/ref&gt;. И. П. Петрушевский билдәләгәнсә, «''әрмән феодалдарының урынын үҙҙәренең башҡа типтағы тәртибен килтергән баҫҡынсылар — монгол, төрөкмән һәм курд хәрби-күскенсе юғары ҡатламы биләгән.''»&lt;ref name=&quot;Петрушевский И. П.&quot;&gt;{{книга |автор = Петрушевский И. П.|заглавие = Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI - начале XIX вв |место = Л.|год= 1949 |страницы = 35}}&lt;/ref&gt;. Монгол илхандарының һәм бигерәк тә төрөкмән ҡара ҡуйлылар һәм аҡ ҡуйлылар баҫҡынсыларының хакимлығы Әрмәнстан өсөн сикһеҙ ауыр эҙемтәләргә эйә булған: етештереү көстәре бөлгөнлөккә төшкән, халыҡтың бер өлөшө таланған һәм ҡырылған, мәҙәниәт һәйкәлдәре ҡыйратылған&lt;ref name=&quot;Петрушевский И. П.&quot;/&gt;.

[[Сәфәүиҙәр]] династияһы Аҡ Ҡуйлылар дәүләтен юҡ иткән, һәм Көнсығыш Әрмәнстан Сәфәүиҙәр дәүләтенең бер өлөшө булып киткән. Көнбайыш Әрмәнстан һуңғараҡ [[Ғосман империяһы]] составына ингән.

== Әрмәнстан һәм империялар һуғышы (1500—1878 йылдар) ==
{{Шулай уҡ ҡарағыҙ|Рус-төрөк һуғыштары|Рус-фарсы һуғыштары|Иран-төрөк һуғыштары|Әрмәнстан Рәсәй составында}}

=== Көнсығыш Әрмәнстан ===

==== Ҡаф тауы арты әрмәндәрен Фарсыстанға ҡыуыу. «Бөйөк һөргөн» ====
{{main|Бөйөк һөргөн}}
[[Файл:Shah Abbas.jpg|thumb|left|200px|1603 йылда ҡаф тауы арты әрмәндәрен Фарсыстанға һөргән шаһ Бөйөк Аббас I]]

Һуғыштарға, баҫып инеүҙәргә һәм күсереүҙәргә ҡарамаҫтан, әрмәндәр, моғайын, XVII быуатҡа саҡлы, Көнсығыш Әрмәнстан халҡының күпселеген һаман да әрмәндәр тәшкил иткән&lt;ref name=&quot;Bournoutian Hovannisian&quot;&gt;[[Бурнутян, Джордж|Джордж Бурнутян]]. Раздел «Eastern Armenia from the Seventeenth Century to Russian Annexation» в книге «The Armenian People From Ancient to Modern Times, Volume II: Foreign Dominion to Statehood: The Fifteenth Century to the Twentieth Century». Под редакцией [[Ованнисян, Ричард|Р. Ованнисяна]]. Стр. 96: {{oq|en|By the end of the eighteenth century, the Armenian population of the territory had shrunk considerably. Centuries of warfare and invasions combined with the tyranny of local khans had forced the emigration of the Armenians. It is probable the '''until the seventeenth century, the Armenians still maintained a majority in Eastern Armenia''', but the forced relocation of some 250,000 Armenians by Shah Abbas and the numerous exoduses described in this chapter had reduced the Armenian population considerably.}}&lt;/ref&gt;. 1604 йылда Бөйөк Аббас I Арарат үҙәнендә ғосмандарға ҡаршы Көйҙөрөлгән ер тактикаһын ҡулланған. Көнсығыш (Ҡаф тауы арты) Әрмәнстанынан&lt;ref&gt;Vahé Baladouni, Margaret Makepeace, East India Company. [http://books.google.com/books?id=FB4LAAAAIAAJ&amp;pg=PR20&amp;dq=caucasian+Armenia&amp;lr=&amp;as_brr=3&amp;cd=11#v=onepage&amp;q=caucasian%20Armenia&amp;f=false Armenian merchants of the seventeenth and early eighteenth centuries: English East India Company sources], xxi: {{oq|en|During this protracted campaighn the Shah forcibly moved the Armenian population from Caucasian Armenia to Persia proper, leaving behind scorched cities and villages}}&lt;/ref&gt; 250 меңдән ашыу әрмән һөрөлгән&lt;ref name=&quot;Bournoutian Hovannisian&quot; /&gt;&lt;ref&gt;James Stuart Olson, Lee Brigance Pappas, Nicholas Charles Pappas. [http://books.google.com/books?id=CquTz6ps5YgC&amp;pg=PA45&amp;dq=Eastern+Armenia&amp;lr=&amp;as_brr=3&amp;cd=17#v=onepage&amp;q=Eastern%20Armenia&amp;f=false An Ethnohistorical dictionary of the Russian and Soviet empires], p.44: {{oq|en|Armenians were uprooted during these wars, and, in 1604, some 250,000 Armenians were forcibly transferred by Shah 'Abbas to Iran. By the seventeents century, the Armenian had become a minority in parts of their historic lands}}&lt;/ref&gt;. Аракел Даврижеци, XVII быуат авторы, мәғлүмәте&lt;ref&gt;[http://armenianhouse.org/davrizhetsi/history-ru/chapter1_6.html#4 Аракел Даврижеци «Книга историй», гл. 4]&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;
Аббас шаһ әрмәндәрҙең үтенесенә ҡолаҡ һалып та ҡарамаған. Ул үҙенең нахарарҙарын саҡырып алған һәм, һәр кенәздән үҙенең ғәскәре менән бер гаварҙың халҡын ҡыуҙырыу маҡсатында, уларҙы ил халҡының {{comment|баҡтансыһы|надсмотрщик}} һәм {{comment|юл күрһәтеүсеһе|проводник}} итеп тәғәйенләгән. Ғәмәлдә Ереван ҡалаһы, Арарат өлкәһе һәм яҡын ятҡан айырым гаварҙарҙың халҡы Амиргун ханға [тапшырылған].
&lt;/blockquote&gt;

Нахичеван провинцияһындағы Джульфа ҡалаһы баҫҡынсылыҡ башланған тәүге көндәрҙә үк яулап алынған. Шунан һуң Аббас армияһы Арарат үҙәне тирәләй веер һымаҡ йәйелгән. Шаһ бик һаҡ стратегияға таянған: ситуацияға ҡарап һөжүм иткән һәм сигенгән, ул, үҙенән көслөрәк дошман менән маңлайға маңлай төкәшеп, хәрби походын уңышһыҙлыҡҡа тарытырға теләмәгән.

Карс ҡәлғәһен ҡамағанда, ул Джигазаде Синан Паша етәкләгән ҙур ғосман армияһының яҡынлашып килгәнен белеп ҡалған. Ғәскәрҙе кире сығарыу тураһында бойороҡ биргән. Дошман ошо ерҙә үҙенә запас булдырмаһын өсөн, Аббас тигеҙлектәге бөтә ҡалаларҙың һәм ауылдарҙың файҙаланыу биләмәләрен емереү тураһында бойороҡ биргән. Һәм бының бер өлөшө булып, бөтөн халыҡҡа сигенеүсе фарсы армияһын оҙатып барырға бойороҡ бирелгән. Шулай итеп, 300 меңгә яҡын кеше Аракс йылғаһы ярҙарына оҙатылған. Һөрөлөүгә ҡаршылыҡ күрһәткәндәр шунда уҡ үлтерелгән. Тәүҙәрәк шаһ берҙән-бер күперҙе емерергә бойорған, һәм кешеләрҙе һыу аша сығырға мәжбүр иткәндәр, һәм бында, ағым алып китеп, бик күп кеше ҡаршы яҡҡа сыға алмай батып үлгән. Был ҡот осҡос һынауҙарҙың башы ғына булған. Быны үҙ күҙе менән күргән кеше, — Атай де Гуян, — ҡасҡындар хәлен түбәндәгесә һүрәтләгән:
&lt;blockquote&gt;
Һөрөлгән халыҡҡа ҡышҡы һыуыҡтар ғына ғазаптар һәм үлем килтермәгән. Иң ҙур яфалаусы аслыҡ булған. Үҙҙәре менән алған {{comment|аҙыҡ-түлек|провизия}} бик тиҙ бөткән … имсәк балалар, ризыҡ һәм һөт һорап, илашҡан, әммә ҡатын-ҡыҙ күкрәктәре аслыҡтан кипкәнлектән, быларҙың бер нимәһе лә булмаған. Бик күп ас һәм ябыҡҡан ҡатын-ҡыҙ, аслыҡтан үлгән балаларын юл ситендә ҡалдырып, үҙҙәренең интектергес сәйәхәтен дауам иткән. Ҡайһы берҙәре, аҙыҡ табыу өмөтөнән, яҡындағы урмандарға ингән. Ҡағиҙә булараҡ, улар кире әйләнеп ҡайтмаған. Йыш ҡына үлгән кешеләр әлегә тереләр өсөн аҙыҡ булып хеҙмәт иткән.
&lt;/blockquote&gt;

[[Файл:1740 map of Armenia.jpg|thumb|right|262x262px|1740 йылғы картала Көнсығыш Әрмәнстан (Armenia orientalis)]]
[[Файл:1753 Vaugondy Map of Persia, Arabia and Turkey - Geographicus - TurkeyArabiaPersia-vaugondy-1753.jpg|мини|262x262px|Ғосман һәм Фарсы империялары картаһы. Әрмәнстан улар араһында бүленгән күренештә һынланған, Robert de Vaugondy, 1753 йыл.]]

Буш тигеҙлектә армияһын һаҡлай алмаған Синан Паша Ван ҡалаһында ҡыш сығырға мәжбүр булған. Шаһты эҙәрлекләү маҡсатында ебәрелгән армиялар 1605 йылда ҡыйратылған, һәм 1606 йылға Аббас элек төрөктәр баҫып алған ерҙәрен кире яулап алған.

XV быуаттан Әрмәнстан территорияһының бер өлөшө шулай уҡ Чухур-Саад тип билдәле булған. Исмаил I дәүеренән ул административ яҡтан Сефевидтар дәүләтенең Чухур-Саад бегларбеклығын тәшкил иткән. Надир-шаһ үлгәндән һуң һәм Афшарҙар династияһы ҡолатылғандан һуң, Чухур-Саадтың нәҫел милекселәре булған Устаджлу ҡәбиләһенең урындағы ҡыҙылбаш идарасылары Эриван ханлығын булдырып, үҙҙәренең бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткән. Әрмән халҡын Әрмәнстандан ҡыҫырыҡлап сығарыу һөҙөмтәһендә&lt;ref name=&quot;Bournoutian1&quot;&gt;{{Статья:George A. Bournoutian: The Politics of Demography}}{{oq|en|All documents relating to the Armenian immigration make it clear that Russia, for political, military, and economic reasons, strongly encouraged the Armenians to settle in the newly-established Armenian province, especially the region of Erevan, which between 1795 and 1827 had lost some 20,000 Armenians who had immigrated to Georgia.}}&lt;/ref&gt; XVIII быуатҡа Чухур-Саад өлкәһе халҡының дөйөм һанынан 20 % әрмән милләтле булған. Һуңғараҡ хан тәхетендә Устаджлу ырыуын төрөк ҡәбиләһе Кенгерли алмаштырған. Каджарҙар власы осоронда Эриван ханлығы Каджар Иранының вассал бойондороҡлоғон таныған. Кенгерли хан ырыуы Каджар ырыуы ханына алмаштырылған. Тарихи Әрмәнстан территорияһында шулай уҡ Нахичеван һәм Ҡарабах ханлыҡтары булған.

XVII быуат башынан XVIII быуат уртаһына саҡлы Таулы Ҡарабах территорияһында, сефевид шаһы Аббас I дәүерендә, дөйөм Хамса атамаһы аша билдәле булған биш әрмән мәликлеге (ваҡ кенәзлектәре) булған&lt;ref name=&quot;Петрушевский И. П.&quot;/&gt;. Хамсаның әрмән халҡы идарасылары Мәлик-Беглерян, Мәлик-Исраелян (һуңғараҡ Мирзаханян һәм Атабекян), Мәлик-Шахназарян, Мәлик-Аванян һәм Гасан-Джалаляндар династияһы, шулар араһында Гасан-Джалаляндар, уларҙың кесе тармағы Атабекяндар һәм Мәлик-Шахназаряндар төп династиялар булған, ҡалған кенәздәр Әрмәнстандың башҡа өлкәләренән күсеп килгән булған.

XVIII быуатта Давид Бәк һәм Иосиф Эмин ҡаф тауы арты әрмәндәренең төрөк һәм ирандарға ҡаршы көрәше башында торған.

==== XVIII быуатта әрмән милли азатлыҡ көрәше ====
{{Шулай уҡ ҡарағыҙ|Исраэль Ори|Давид Бәк|Гасан-Джалалян, Есаи|Шаамирян, Шаамир Султанум|Баграмян, Мовсес|Эмин, Иосиф}}
[[Файл:Israel Ory.JPG|180px|thumb|left|Исраэл Ори портреты]]
Бөйөк [[Пётр I]] идаралыҡ иткән замандарҙан Рәсәйҙә проәрмән ориентацияһы башланған. Бында әрмән милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәрҙәренең береһе Исраэл Ори әһәмиәтле роль уйнаған. Мәскәүҙә Ори Пётр I менән осрашҡан һәм уға сюник мәликтәренең хатын тапшырған. Пётр [[Швеция]] менән һуғыш тамамланғандан һуң әрмәндәргә ярҙам итергә вәғәҙә биргән. Үҙенең киң эрудициялылығы һәм интеллекты менән Ори император һарайының иғтибарын йәлеп иткән. Ори Пётрға түбәндәге план тәҡдим иткән: Грузияны һәм Әрмәнстанды азат итеү маҡсатында Ҡаф тауы артына 25 меңлек рус армияһын, шул иҫәптән, 15 мең казак һәм 10 мең пехота, ебәрергә кәрәк тигән. Казактар Дарьял тарлауығы аша, ә {{comment|йәйәүле ғәскәр|пехота}} [[Әстерхан]]дан [[Каспий диңгеҙе]] буйлап йөҙөп китергә тейеш булған. Урында рус ғәскәрҙәре грузин һәм әрмәндәрҙең ҡораллы көстәренең ярҙамын алырға тейеш булған. Фарсыстанға, урында йәшәгән халыҡтың фекер йүнәлешен билдәләү, юлдар, ҡәлғәләр һ.б. тураһында мәғлүмәт йыйыу маҡсатында, башында Ори торған махсус миссия ебәрергә ҡарар ителгән. Шик тыуҙырмаҫ өсөн, Ори рим папаһы тарафынан Хөсәйен солтан һарайына Фарсыстан империяһында йәшәгән христиандар тормошо тураһында мәғлүмәт йыйыу маҡсатында ебәрелеүен хәбәр итергә тейеш булған.

1707 йылда, кәрәкле әҙерлектән һуң, Ори, рус армияһы полковнигы рангыһында, ҙур отряд менән юлға сыҡҡан. Фарсыстандағы француз миссионерҙары, шаһҡа Рәсәй бойондороҡло Әрмәнстан булдырырға, ә Ори әрмән батшаһы булырға теләй, тип ошаҡлашып, Ориҙың [[Исфахан]]ға килеүенә ҡамасаулыҡ ҡылырға маташҡан. Ори, Ширванға килеп еткәндән һуң, бер нисә көн буйы ил биләмәләренә инеү рөхсәтен көткән. Шемахта ул Рәсәй ориентациялы грузин һәм әрмән лидерҙары менән осрашҡан һәм уларҙың фекерен хуплаған. 1709 йылда ул Исфаханға килгән, һәм тағы а сәйәси лидерҙар менән һөйләшеүҙәр алып барған. Фарсыстандан Рәсәйгә ҡайтҡан сағында, 1711 йылда Ори көтмәгәндә Әстерханда вафат булған.

1722 йылда Сюник һәм Таулы Ҡарабах әрмәндәре фарсы хакимлығына ҡаршы ихтилалға күтәрелгән. Ихтилал башында [[Давид Бәк]] һәм Есаи Гасан-Джалаляндар торған, һәм улар бер нисә йылға иран хакимлығын ҡолатҡан. Ихтилал Нахичеван крайын солғап алған. 1727 йылда Сефевидтар регионда Давид Бәк власын таныған, ә полководец үҙе хатта тәңкә һуғыу хоҡуғын да алған. 1730 йылда уның вариҫы Мхитар Спарапетты үлтергәндән һуң Сюник әрмәндәрең 8 йыл даукм иткән ихтилалы тамамланған.

Әрмән милли-азатлыҡ хәрәкәтенең яңынан терелеүе XVIII йөҙйыллыҡтың икенсе яртыһында күҙәтелгән. Шулай, 1773 йылда уҡ Шаамир Султанум Шаамирян {{comment|«Шөһрәт яратыусанлыҡ тоҙағы»|«Западня честолюбия»}} тигән хеҙмәтендә төҙөләсәк бойондороҡһоҙ Әрмән дәүләтенең республиканса принциптарын яҙып ҡуйған булған&lt;ref&gt;{{Из БСЭ|заглавие=Шаамирян Шаамир Султанум|издание=3}}&lt;/ref&gt;. Әрмән дәүләтен тергеҙеү планын төҙөгән Иосиф Эмин һәм Мовсес Баграмян был осор милли-азатлыҡ көрәшенең әһәмиәтле эшмәкәрҙәре булған.

XVIII быуаты аҙағында Таулы Ҡарабахтың әрмән мәликтәре, Рәсәй империяһы ярҙамында Ҡарабахта әрмән идаралығын тергеҙеү өмөтө менән арымай-талмай Ибраһим Хәлил ханға ҡаршы көрәшкән.

==== Көнсығыш Әрмәнстандың Рәсәй империяһы составына инеүе ====
{{Төп мәҡәлә|Көнсығыш Әрмәнстан Рәсәй империяһы составында|Көнсығыш Әрмәнстан}}
XIX быуат башынан тарихи Көнсығыш Әрмәнстан территорияһы яйлап Рәсәй империяһына ҡушылған&lt;ref&gt;{{Книга:Шнирельман: Войны памяти|236—237}}&lt;/ref&gt;. 1804—1813 йылдарҙағы Рус-фарсы һуғышы һөҙөмтәһендә Рәсәйгә Ҡарабах ханлығы (XVIII быуат уртаһында әрмән&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;Петрушевский И. П., Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI — начале XIX вв., Л., 1949, с. 59: {{oq|ru|Наряду с этим были и владетельные мелики — армяне в следующих округах […] в пяти округах Нагорного Карабага — Чараберд (Джраберт), Гюлистан, Хачен, Варанда и Дизак; эти пять карабагских армянских меликств обычно известны под общим именем „Хамсэй-и Карабаг“ („карабагская пятерица“)}}&lt;/ref&gt; Хамс мәликлеге) ҡушылған, ә Таулы Ҡарабахтың таулы өлөшөндә башлыса әрмәндәр йәшәгән&lt;ref name=&quot;Bournoutian2&quot;&gt;{{Статья:George A. Bournoutian: The Politics of Demography}}{{oq|en|An uncited Russian survey of 1832 and my article are used as the main sources for this statement. The survey lists the Armenian population of the whole of Karabakh at 34.8 percent (slightly over one-third) and that of the Azeris at 64.8 percent. This time Altstadt confuses the reader by identifying the whole of Karabakh with Mountainous Karabakh. The Armenian population of Karabakh (as will be demonstrated below) was concentrated in 8 out of the 21 districts or mahals of Karabakh. These 8 districts are located in Mountainous Karabakh and present-day Zangezur (then part of Karabakh). Thus 34.8 percent of the population of Karabakh populated 38 percent of the land. In other words the Armenians, according to the survey cited by Altstadt, formed 91.58 percent of the population of Mountainous Karabakh.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sumgait.info&quot;&gt;Мельтюхов, Тер-Саркисян, Трапезникова. [http://sumgait.info/caucasus-conflicts/historical-falsifications/historical-falsifications-1.htm Исторические фальсификации с политической подоплёкой].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Грамоты и другие исторические документы XVIII столетия, относящиеся к Грузии, т. I, с. 1768 по 1774 гг., под ред. А. А. Цагарели, СПб. 1891, док.198, с. 434. {{oq|ru|Хамс составляет владение, и во оных семь воеводских правлений, народ весь армянского закона, в том владении находится армянский патриарх}}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ был ваҡытҡа ҡатнаш халыҡ йәшәгән тарихи Сюниктағы Зангезурҙа. Эриванды ҡамауға йүнәлтелгән ике ынтылыш та уңыш килтермәгән. 1826—1828 йылдарҙағы Рус-фарсы һуғышы барышында, 1827 йылдың 5 октябрендә, граф Паскевич Эриванды яулап алған; бынан алдараҡ (июндә) Нахичеван ханлығының баш ҡалаһы Нахичеван да ҡолатылған.

Һуңғараҡ ҡул ҡуйылған Туркманчай тыныслыҡ килешеүе был ханлыҡтар территорияларын Рәсәйгә биргән һәм йыл әйләнәһендә мосолмандарҙың Фарсыстанға, ә христиандарҙың — Рәсәйгә ҡушылыу хоҡуғы билдәләнгән. 1828 йылда Эриван һәм Нахичеван ханлыҡтары урынында Әрмән өлкәһе барлыҡҡа килгән, һәм унда Ирандан XVII быуат башында фарсы властары&lt;ref&gt;[http://feb-web.ru/feb/griboed/texts/piks3/3_4_v3.htm А. Грибоедов. Записка о переселеніи армянъ изъ Персіи въ наши области. 1928 г.]&lt;/ref&gt; Ҡаф тауы артынан Иранға һөрөлгән бик күп әрмән тоҡомдары яңынан күсерелгән&lt;ref name=&quot;sumgait.info&quot; /&gt;. Һуңғараҡ, 1849 йылда, Әрмән өлкәһе Эриван губернаһы тип үҙгәртелгән.

1877—1878 йылдарҙағы Рус-төрөк һуғышы йомғаҡтары буйынса, Рәсәй империяһы күҙәтеүе аҫтына икенсе тарихи биләмә (Көнбайыш Әрмәнстан) — һуңынан ойошторолған Карс өлкәһенә Карс һәм уның тирә-яны күскән.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|[[Файл:Map of Armenia during Middle Ages, 1736.jpg|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Map of Armenia during Middle Ages, 1736.jpg|мини|232x232px|Бөйөк{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Әрмәнстан провинциялары. George Whiston, 1736 йылда баҫылған.|үҙәк]]
|[[Файл:1740_map_of_Armenia.jpg|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:1740_map_of_Armenia.jpg|без|мини|219x219px|1740{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} йылғы картала Көнсығыш Әрмәнстан (Armenia orientalis).]]
|[[Файл:John Pinkerton. Map of Persia. 1818.A.jpg|мини|214x214px|Фарсыстан империяһы картаһында Көнсығыш Әрмәнстан. Джон Пинкертон, 1818 йыл.|үҙәк]]
|[[Файл:ArmenianOblast.jpg|thumb|220x220px|Рәсәй империяһы составында Әрмән өлкәһе (1849 йылға саҡлы йәшәгән)|үҙәк]]
|-
|[[Файл:Administrative_map_of_Erivan_Governorate_-_1913.gif|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Administrative_map_of_Erivan_Governorate_-_1913.gif|центр|мини|202x202пкс|Ериван{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}  губернаһы (1849—1917)]]
|[[Файл:Administrative_map_of_Elisabethpol_Governorate_-_1913.gif|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Administrative_map_of_Elisabethpol_Governorate_-_1913.gif|центр|мини|203x203пкс|Елисаветполь{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} губернаһы (1868—1917)]]
|[[Файл:Administrative_map_of_Kars_Oblast-1913.png|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Administrative_map_of_Kars_Oblast-1913.png|центр|мини|187x187пкс|Карс{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} өлкәһе (1878—1917)]]
|
|}

=== Көнбайыш Әрмәнстан ===
{{Төп мәҡәлә|Көнбайыш Әрмәнстан}}
[[Файл:Moll, Herman. Turkey in Asia; or Asia Minor &amp;c. 1736.jpg|слева|мини|263x263px|XVIII быуаттың беренсе яртыһында Көнбайыш Әрмәнстан. Һолланд картографы Герман Моллдың картаһы (1678—1732).]]
1453 йылда Мехмед II {{comment|Истамбулды|Константинополь}} яулаған һәм уны Ғосман империяһының баш ҡалаһына әйләндергән. Ғосман солтандары, Константинополдә әрмән патриархатына нигеҙ һалыу маҡсатында әрмән архиепискобын саҡырғандар. Константинополь әрмәндәре һан яғынан артҡан һәм йәмғиәттең абруйлы (тулы хоҡуҡлы булмағанда ла) ағзалары булғандар.[[Файл:1818 Pinkerton Map of Turkey in Asia, Iraq, Syria, and Palestine - Geographicus - TurkeyAsia-pinkerton-1818.jpg|мини|263x263px|Ғосман империяһы картаһында Көнбайыш Әрмәнстан, Джон Пинкертон, 1818 йыл.]] Ғосман империяһы ислам закондарына ярашлы идара ителгән. Христиандар һәм йәһүдтәр кеүек {{comment|«башҡа дин тотоусылар»|«неверные»}} үҙҙәренең статусы талаптарын ҡәнәғәтләндереү маҡсатында өҫтәлмә һалым — зимми түләргә тейеш булған. Константинополдә йәшәгән әрмәндәр, тарихи Әрмәнстан территорияһындағы әрмәндәрҙән айырмалы рәүештә, солтанға таянған. Улар урындағы паша һәм бейҙәр яғынан ҡаты мөнәсәбәткә дусар ителгән һәм курд ҡәбиләләренә лә һалым түләргә тейеш булған&lt;ref&gt;[http://www.armenianhouse.org//docs-ru/armenia1.html Армения и Ближний Восток: Армения в XIX веке&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Ғосман империяһында йәшәгән башҡа христиандар кеүек үк, шулай уҡ әрмәндәр сәләмәт малайҙарын, янычарҙар тәрбиәләү маҡсатында, солтан хөкүмәтенә бирергә тейеш булған. Ҡайһы бер ғосман генералдарының үҙҙәренең әрмән сығышлы булыуы менән ғорур булғаны билдәле&lt;ref&gt;[http://armenia-russia.ru/index/0-51 РОССИЯ АРМЕНИЯ.РУ&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090521203029/http://armenia-russia.ru/index/0-51 |date=2009-05-21 }}&lt;/ref&gt;.

XVI—XX быуаттар башында Ғосман империяһы хөкөмдарҙары тарихи әрмән ерҙәренә төрөк идаралығына лояль булған һәм, әрмәндәрҙән айырмалы, сәйәси амбициялары кәм булған мосолман курдтарҙы әүҙем рәүештә урынлаштырған. XVII быуатҡа, Ғосман империяһының бөлгөнлөккә төшөүе менән бәйле, властарҙың ғөмүмән христиандарға һәм, айырып әйткәндә, әрмәндәргә мөнәсәбәте күҙгә күренеп насарланған. Солтан Абдул Меджид I 1839 йылда үҙ территорияһында {{comment|«үҙгәрештәр»|«реформа»}} эшләгәндән һуң, Ғосман империяһында әрмәндәрҙең хәле күпмелер дәрәжәлә яҡшырған.

== Милли хәрәкәт һәм әрмән мәсьәләләре (1878—1922) ==
{{Main|Әрмән мәсьәләһе|Әрмән милли яңырыуы}}
{{Шулай уҡ ҡарағыҙ|1894—1896 фйылдарҙа әрмәндәрҙе күпләп үлтереү}}

=== XIX б. һуңында — XX б. башында әрмәндәрҙең хәле ===
&lt;!--Армянским Национальным собранием [[Константинополь|Константинополя]] 24 мая 1860 г. была принята Национальная конституция под названием «Положение об армянской нации» («Низамнамеи миллети эрманиан»). Она была утверждена [[Высокая Порта|Высокой Портой]] 17 марта 1863 г. Этим османсккое правительство стремилось повысить престиж Османской империи в Европе, что отвечало обязательствам, взятым Османской империей согласно [[Парижский мирный договор (1856)|Парижскому договору 1856 г.]] По Положению об армянской нации [[Константинопольский патриархат Армянской апостольской церкви|армянский патриарх]] признавался «главой нации» и посредником в исполнении законов государства. Для решения внутренних дел Западных армян избиралось Национальное собрание (законодательный орган) в составе 140 депутатов (20 — от духовенства, 120 — от светских кругов). Для решение церковных дел в патриаршестве должно было действовать Духовное собрание, а для ведения политических дел — Политическое собрание, которые, в случае необходимости, могли образовать Общее собрание. Патриарх и члены этих двух собраний избирались общим собранием, состоявшим из почетных членов нации. Депутатское собрание, называвшееся Общим национальным собранием, созывалось раз в два года&lt;ref&gt;[http://www.genocide.ru/enc/national-constitution.htm НАЦИОНАЛЬНАЯ КОНСТИТУЦИЯ 1860 Г.]&lt;/ref&gt;. --&gt;
[[Рус-төрөк һуғышы (1877—1878)|1877—1878 йылдарҙағы Рус-төрөк һуғышы]]нан һуң [[Рәсәй империяһы|Рәсәйгә]] [[Ғосман империяһы|Төркиәнән]] тарихи Әрмәнстан биләмәләре — Карс һәм уның тирә-яны күскән. Был һуғышты тамамлаған Берлин трактаты солтандан шулай уҡ Төрөк Әрмәнстаны территорияһында ла реформалар үткәреүҙе талап иткән һәм әрмәндәргә хәүефһеҙлек һәм үҙидаралыҡ гарантияһын биргән. Шулай итеп, әрмән мәсьәләһе тәүге тапҡыр халыҡ-ара дипломатик проблема булараҡ хәл ителгән, һәм был әрмәндәрҙә сикһеҙ өмөт уятҡан.
[[Файл:Armenian population map 1896.jpg|thumb|258x258px|1896 йылда әрмән халҡын Ғосман империяһының көнсығыш өлкәләренә таратып ултыртыу (''Көнбайыш Әрмәнстан'')]] 
Шулай булыуға ҡарамаҫтан, солтан [[Әбделхәмит II]] (1876—1908) идара иткән йылдарҙа Төрөк Әрмәнстанындағы йәшәү шарттары күҙгә күренеп насарланған. Икенсе сорт граждандары тип йөрөтөлгән әрмәндәргә ҡорал йөрөтөү тыйылған, һәм улар курд {{comment|һуғыш ваҡытында халыҡты талап йөрөүсе|мародёр}} һәм оттоман һалым йыйыусылары ҡорбандарына әйләнгәндәр. Әммә [[Истанбул]]да улар әлегә мөһим {{comment|өҫтөнлөктәр|привилегия}} менән файҙаланған. Улар айырым «милләттәр» (милли берләшмәләр ойошторған) һәм ҡайһы коммуналь үҙидараға рәхәтләнгәндәр. Оттоман дәүләт хеҙмәтендә һәм банк системаһында күпселеген әрмән һәм гректар эшләгән. Күпкә юғары мәҙәни кимәле һәм тырышлығы менән улар урындағы халыҡтың — төрөк сауҙагәрҙәренең һәм баҙар һатып алыусыларының көнсөллөгөн уятҡанн.

Әрмән милли-азатлыҡ хәрәкәте әрмәндәрҙең тыуған иле Әрмәнстанды (тарихи регион) ғосман һәм урыҫ өҫтөнлөгөнән азат итеүгә һәм бойондороҡһоҙлоҡҡа ынтылышты сағылдыра. Балҡан халыҡтарының милли-азатлыҡ хәрәкәте һәм Көнсығыш мәсьәләләренә европа көстәрен артабан ылыҡтырыу был моментта Ғосман империяһында баҫтырыуға дусар ителгән әрмән милли хәрәкәтенә һәм милли-азатлыҡ идеологияһына көслө тәьҫир иткән&lt;ref&gt;Арам Джей. Киракосян — Британская дипломатия и армянский вопрос: с 1830-х по 1914 гг, страница 58 (англ.)&lt;/ref&gt;. Әрмән милли хәрәкәте өс партия: Гнчакян Социал-демократик партияһы, Арменакан һәм Дашнакцутюн аша кәүҙәләндерелгән ойошторолған эшмәкәрлек булған. Һуңғыһы иң эре һәм иң йоғонтоло партия булған. Милли хәрәкәтте хупламаған һәм нейтраль ҡалған әрмәндәр «чезок» (әрмән теленән тәржемә иткәндә «չեզոք» означает нейтраль тигәнде аңлата) тип аталғандар.
[[Файл:WesternArmeniaPopulationBefore1915(rus).png|мини|257x257px|1915 йылда Әрмәндәр геноцидына тиклемге Көнбайыш Әрмәнстандың этник картаһы. Константинополь патриархаты мәғлүмәте.]]
1895 йылда Абдул-Гамид үҙенең «әрмән мәсьәләһен тулыһынса хәл итеү» вариантын тормошҡа ашырыуға тотонған. Солтан исеме менән аталған «Гамидие (кавалерия)» махсус ҡораллы отрядтар Сасун гаварында, Эрзрумда һуйыш, Трабзонда, Ван ҡалаһында, Харпутта, Истамбулда һәм Марашта әрмән халҡын күпләп үлтереүҙе маҡсат итеп ҡуйған. Әрмән революционерҙары яуап итеп Истамбулдағы Оттоман банкын ҡулға алған һәм ярҙам һорап европа державаларына мөрәжәғәт иткән. Был 1894—1896 йылдарҙа әрмәндәрҙе күпләп ҡырыуға йәғни һуйыуға алып килгән сигнал булған: 300000 яҡын әрмән һәләк ителгән, шулай уҡ 80000 әрмән башҡа илдәргә ҡасып киткән. 1904 йылда сасунлылар, еңелеү менән тамамланған Сасун ихтилалын ойошторған.

[[Файл:Mkrtich Khrimyan.jpg|thumb|right|200px|Католикос Мкртич I Ванеци (Хримян)]]
1908 йылда Төркиәлә башында «Берләшеү һәм прогресс комитеты», йәки {{comment|Йәш төрөктәр|Младотурки}} торған революция булған. Комитет Абдул Гамид II {{comment|мәрхәмәтһеҙ|деспотическое правление}} хакимлығының тамамланыуын һәм империяның милли аҙсылығына ҡарата яңы курс башланыуын иғлан иткән. Әрмәндәр йәш төрөктәр хәрәкәтен хуплаған һәм яңы хөкүмәт формалашыуында ҡатнашҡан. Әммә тиҙҙән, 1909 йылда, 15000 артыҡ әрмәндең ғүмерен өҙгән йыртҡыстар Киликий һуйышы йәмәғәтселекте тетрәндергән.

Рәсәй империяһының әрмән подданныйҙары, XX быуат башында татарҙар (әзербайжандар) менән бәрелештәргә ҡарамай, (ҡарағыҙ: 1905—1906 йылдарҙағы Әрмән-татар һуйышы), Ғосман Төркиәһендә йәшәгән ҡәрҙәштәре менән сағыштырғанда, күпкә именерәк йәшәгән. 1900-сө йылдарҙа Ҡаф тауы артында марксизм популярлашҡан. Бының менән бер рәттән Әрмәнстандың бойондороҡһоҙлоғона ынтылған милли кәйефле төркөмдәр ҙә барлыҡҡа килгән (ҡарағыҙ: Дашнакцутюн (Дашнактар).

1903 йылдың 12 июнендә Әрмән апостол сиркәүенә һәм дини учреждениеларға ҡараған күсемһеҙ милектең (табышлы ерҙәрҙе лә индереп) хөкүмәт идаралығына күсеүе тураһында закон сыҡҡан. Был законға яуап итеп Ереванда, Александрополдә, Эчмиадзинда, Аштаракта, Ахалцихта һәм Кавказ тауының әрмәндәр йәшәгән башҡа урындарында күп кеше ҡатнашҡан протест демонстрациялары уҙған, [[Гәнжә]]лә (Елизаветполь), [[Тифлис]]та, Шушала, [[Баҡы]]ла, Карста, Камарлуҙа, Лориҙа әрмәндәрҙең полиция һәм ғәскәрҙәр менән ҡораллы бәрелештәре булған. 1903 йылдың 14 октябрендә гнчаксылар Ҡаф тауы наместниклығына һәм уның баш начальнигы Григорий Сергеевич Голицындың (1838) ғүмеренә ахырына еткерелмәгән һөжүм ойошторғандар. Сиркәү милеген элекке ҡортомға алғандар мөлкәтте эксплуатациялауҙан баш тартҡан, крәҫтиәндәр йыйылған уңышты юҡҡа сығарған йәки Эчмиадзинға йәшертеп кенә тапшырған.

1905 йылдың 1 авгусында [[Николай II]] әрмән сиркәүенә конфискацияланған милеген кире ҡайтарыу тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуйған; шуның менән бер рәттән әрмән милли мәктәптәрен ҡабаттан асыу рөхсәт ителгән&lt;ref&gt;[http://www.genocide.ru/enc/confiscation.htm ЗАКОН О КОНФИСКАЦИИ ИМУЩЕСТВА АРМЯНСКОЙ ЦЕРКВИ 1903 Г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924021509/http://www.genocide.ru/enc/confiscation.htm |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;.

=== Әрмәндәр геноциды ===
{{main|Әрмәндәр геноциды}}
[[Файл:Armenian Genocide Map-ru.svg|thumb|left|288x288px|Һуйыштың төп райондары, концентрацион лагерҙар (Дер Зор, Рас ул-Айн һ.б.)]][[Файл:Morgenthau336.jpg|thumb|right|250px|Үлтерелгән әрмәндәрҙең мәйеттәре (АҠШ илсеһе Генри Моргентауҙың китабында 1918 й. баҫылған фотография)]]
Ғосман империяһының һуңғы көндәрендә унда христиан динендә торған халыҡты «этник таҙартыу» башланған; һәм әрмәндәр бигерәк тә ҡаты ғазаптарға дсар ителгән. 1894—1896 йылдарҙа халыҡты күпләп ҡырыуҙың тәүге тулҡыны үтһә, һуңғыһы — 1915—1923 йылдарҙа булған. Беренсе донъя һуғышы барышында ғосман төрөктәре әрмәндәрҙе Рәсәй империяһы менән союзда тороуҙа ғәйепләгән һәм ошо дәлилде барлыҡ әрмән халҡын ил эсендәге дошман тип иғлан итеүгә һылтау итеп файҙаланған. 1915 йылдан алып 1923 йылға саҡлы ваҡиғаларҙы күпселек ғалимдар дәүләт хуплаған {{comment|күмәк халыҡты ҡырыу|массовое убийство}} — геноцид тип баһалаған&lt;ref&gt;[http://www.genocidescholars.org/resolutionsstatements.html International Association of Genocide Scholars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090314082403/http://www.genocidescholars.org/resolutionsstatements.html |date=2009-03-14 }}&lt;/ref&gt;. Әммә төрөк властары үлемдәр, сир һәм аслыҡ менән аралашып, ике яҡтан да күп ҡорбанға килтергән Граждандар һуғышы һөҙөмтәһе, тип раҫларға тырыша.

Үлгән кешеләрҙең төгәл һанын һанап бөтөрлөк түгел. Бик күп мәғлүмәттәрҙән билдәле булғнса, әрмәндәрҙе үлтереүҙең башҡа төрлө ысулдарын һанамағанда, лагерҙарҙа ғына миллиондан артыҡ кеше һәләк булған. Ҡорбандарҙың дөйөм һаны миллион ярым тип баһалана. Йөҙәр меңләгән әрмән, эҙәрлекләүҙәрҙән ҡасып, йәшәргә икенсе ил эҙләргә мәжбүр булған. &lt;br /&gt;
Геноцидтың төп ойоштороусылары һәм башҡарыусылары әрмән халҡының үс алыусылары ойошторған «Немезис» операцияһы&quot; барышында юҡ ителгән. &lt;br /&gt;
24 апрель — Әрмәнстанда Геноцид ҡорбандарын иҫкә алыу көнө, тип иғлан ителгән.

=== Әрмәнстан Демократик Республикаһы ===
{{main|Ҡаф тауы фронты (Беренсе донъя һуғышы)|Әрмәнстан Демократик Республикаһы|Ҡаф тауы артына Герман-төрөк  интервенцияһы (1918)}}
[[Файл:Boundary between Turkey and Armenia as determined by Woodrow Wilson 1920.jpg|мини|240x240пкс|Севр тыныслыҡ килешеүе буйынса Әрмәнстандың көнбайыш сиге]]
XI быуат уртаһынан алып XX быуат башындағы осорҙа тарихи Әрмәнстан территорияһында көслө әрмән дәүләтселеге булмаған. Сағыштырмаса бойондороҡһоҙ кенәзлектәр һәм мәликлектәр генә булған. Улар ҡайһы саҡта византийҙар, монголдар, фарсылар һәм төрөктәр күҙәтеүе аҫтында булған. XX быуат башында Көнбайыш Әрмәнстан һаман төрөк иҙеүе аҫтында, ә Көнсығыш Әрмәнстан Рәсәйҙең бер киҫәге булған. Ғосман һәм Рәсәй империялары тарҡалыуы менән бәйле тарихи Әрмәнстан территорияһында көслө Әрмән дәүләте төҙөү өмөтө яңынан уянған.

1917 йылдың сентябрендә [[Тифлис]] съезында [[Әрмән милли советы]] һайланған — 1375 йылда Кесе Әрмәнстан ҡолатылғандан һуң, Әрмәнстанда тәүләп юғары сәйәси орган барлыҡҡа килгән.

1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң, Рәсәй империяһы тулыһынса тарҡалғанға һәм [[СССР]] төҙөлгән дәүергә саҡлы Тифлиста Ҡаф тауы арты (Закавказский) комиссариаты булдырылған.

1917 йылдың 5 (18) декабрендә рәсәй һәм төрөк ғәскәрҙәре араһында Эрзинджан килешеүе төҙөлгән. Был урыҫ ғәскәрҙәренең Көнбайыш (Төрөк) Әрмәнстанынан Рәсәй территорияһына күпләп ҡайтыуына килтергән. 1918 йыл башында төрөк көстәренә фактически ике йөҙ офицер командалығындағы бер нисә мең генә ҡаф тау (нигеҙҙә әрмәндәрҙән торған) {{comment|үҙҙәре теләп һуғышҡан көстәр|добровольцы}} ҡаршы торған.

1918 йылдың 18 апреленә тиклем әрмәндәр Ван ҡалаһында төрөк армияһына ҡаршы тороуын дауам иткән, ләкин, ахырҙа, Фарсыстанға эвакуацияланырға һәм сигенергә мәжбүр булған.

1918 йылдың апрелендә Ҡаф тауы арты сеймы {{comment|Ҡаф тауы арты Демократик Федератив Республикаһын|Закавказская Демократическая Федеративная Республика}} иғлан иткән. Ғосман империяһы уны таныған һәм май айында тыныслыҡ килешеүен төҙөгән. Әммә 15 майҙа төрөк ғәскәрҙәре килешеүҙе өҙгән һәм һөжүм башлаған.

Грузиндар һәм бигерәк тә төрөк яҡлы булған әзербайжан татарҙары, һуғышты артабан алып барыуҙың мәғәнәһен күрмәгән. Ҡаф тауы арты федерацияһы тарҡалған, һәм 1918 йылдың 28 майында Тифлиста тәүге Әрмәнстан Демократик Республикаһы иғлан ителгән.

Ҡара ҡылыс ҡаты алышында, Баш-Апаран ҡаты алышында һәм Сардарапат ҡаты алышында әрмән корпусы төрөк ғәскәрҙәренә емергес еңелеү килтергән һәм дошмандың Көнсығыш Әрмәнстанға үтеүенә кәртә ҡорған. Бындай ғәййәрлек яңы барлыҡҡа килгән йәш республиканы һәләк булыуҙан ҡотҡарған…

1921 й. 16 мартында Совет Рәсәйе һәм Төркиә араһында октябрҙә ҡабул ителгән Карс килешеүендә ҡабатланған шарттар нигеҙендә Мәскәү килешеүе төҙөлгән. Ул осрашыуҙа яңы Ҡаф тауы арты совет республикалары — Әрмәнстан, Грузия һәм Әзербайжан да ҡатнашҡан. Килешеүгә ярашлы, Төркиәгә Карс, Ығдыр һәм Ардахан илдәре бирелгән, әммә ғәскәрен Гюмриҙан һәм Аджариянан алырға тейеш булған; Әрмәнстан һәм Әзербайжан араһында бәхәсле территория булған Нахичевань Әзербайжан ССР-ына тапшырылған). Әрмәндәрҙең рух символы булған боронғо Ани ҡалаһы һәм Арарат тауҙары территорияһы Төркиәгә бирелгән.

[[Файл:TreatyofKarsMap.jpg|thumb|262x262px|Карс килешеүе буйынса урынлаштырылған совет-төрөк сиге]]

Әрмәнстан һәм Төркиә араһындағы Александрополь килешеүе буйынса (1920 йылдың 2 октябре) Әрмәнстан ҡатнаш халыҡ (әрмәндәр һәм әзербайжандар) йәшәгән Сюникты (Зангезур һәм Нахичевань) Әзербайжанға биреү бурысын алған, ләкин башында Гарегин Нжде торған Зангезур әрмәндәре, килешеү һәм Әрмәнстандың артабан большевиклашыуы менән килешмәгәнлектән, Таулы Әрмәнстан Республикаһын иғлан иткән (унда Зангезурҙан тыш Таулы Ҡарабахтың көньяҡ өлөшө ингән булған).

1921 й. февралендә Әрмәнстанда антибольшевистик Февральское ихтилалы тоҡанған, 18 февралдә баш күтәреүселәр Ереванды яулап алған. Башында Симон Врацян торған «Тыуған илде ҡотҡарыу комитеты» тип аталған ваҡытлы революцион хөкүмәт барлыҡҡа килгән. Ләкин 2 апрелдә РККА көстәре баш күтәреүселәрҙән Ереванды тартып алған, ҡалған ихтилалсылар Зангезурҙағы Гарегин Нждеға ҡушылған&lt;ref&gt;[http://nashasreda.ru/fevralskoe-vosstanie-1921-goda-v-armenii/ Февральское восстание 1921 года в Армении]&lt;/ref&gt;.

1921 й. яҙында дашнактарҙың ҡораллы отрядтарын Ҡыҙыл Армия Иранға ҡыуып сығарған, шуға ҡарамаҫтан Мәскәү Зангезурҙы Әрмәнстанға биргән.

1922 йылда Әрмәнстан, ЗСФСР (Ҡаф тауы арты СФСР) составындағы өс республикаһының береһе булып, СССР-ға ингән. Шулай итеп, Әрмәнстан, халыҡ-ара сәйәсәттә суверенитетын һәм Көнбайыш Әрмәнстан әрмән халҡын юғалтҡанлыҡтан, әрмән мәсьәләһе халыҡ-ара повестканан төшөп ҡалған.

== Совет Әрмәнстаны (1922—1991) ==

=== Әрмән Совет Социалистик Республикаһы ===
{{main|Әрмән Совет Социалистик Республикаһы}}
[[Файл:Aghasi Khanjian 1934.jpg|right|thumb|165px|Агаси Гевонд улы Ханджян, 1930—36 йылдарҙа Әрмәнстан КП(б) Үҙәк Комитетының беренсе секретаре]]
1928 йылда Әрмәнстанда күп яңғыҙ хужалыҡтарҙы коллективлаштырыу башланған.

{{comment|Ҡаф тауы арты Совет Федератив Социалистик Республикаһы|Закавказская Советская Федеративная Социалистическая Республика}} 1936 йылда бөтөрөлгән, һәм Әрмәнстан ССР-ы туранан-тура СССР — Советтар Союзы составына ингән. Советтар Союзының башҡа республикаларындағы кеүек үк, совет етәкселеге тарафынан ойошторолған ижтимағи үҙгәрештәр эҙемтәләре Әрмәнстан өсөн дә ауыр булған. Әрмәндәр ҡаты контроль аҫтында йәшәгән, һүҙ азатлығы юҡ кимәлендә булған. Сталин идара иткән осорҙа теләһә ниндәй гражданин, университет тарих профессорымы ул, әллә тулы урта белеме булмаған колхозсымы, үҙенең хеҙмәттәрендә йә көнкүреш тормошонда милли риторика ҡулланыуҙа ғәйепләнеп, хыянатсы, милләтсе, дашнак, пропагандист һәм халыҡ дошманы, тип репрессияға тарттырылған.

1930—1940-сы йылдарҙа әрмән интеллигенцияһы масштаблы репрессияларға дусар ителгән. Шуның менән бер рәттән Совет Әрмәнстаны, фронт һыҙығына йөҙәр мең һалдатын ебәреп, Икенсе донъя һуғышында нацизмға ҡаршы көрөшкә үҙенең өлөшөн индергән&lt;ref&gt;[http://www.academhistory.am/upload/files/RUS_1.pdf Арутюнян К. А., &quot;Участие армянского народа в Великой Отечественной войне Советского Союза (1941—1945 гг.), Ереван, 2004, Институт Истории НАН РА, «Гитутюн» («Знание»)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.cis.minsk.by/main.aspx?uid=15480 О дополнительных мероприятиях, планируемых в государствах — участниках и органах СНГ, в связи с объявлением 2010 года в СНГ Годом ветеранов Великой Отечественной войны 1941—1945 годов]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nasledie.ru/oboz/N08_00/08_24.HTM К. Микоян, Армяне во Второй мировой войне, ВОПД «Духовное наследие», № 8 (127)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090413062319/http://www.nasledie.ru/oboz/N08_00/08_24.HTM |date=2009-04-13 }}&lt;/ref&gt;.

=== Сталин һәм Төркиә. Әрмән ССР-ына сит илдәрҙәге әрмәндәрҙе күсереү ===
{{main|Әрмән халҡының тарихи миграцияһы}}
[[Файл:COA Armenian SSR.png|left|thumb|150px|Мартирос Сергей улы Сарьян эскизына нигеҙләнгән Әрмән ССР-ы Гербы]]
XX быуат уртаһында әрмәндәрҙе Әрмән ССР-ына репатриациялау башланған. 1945 йылдың 7 июнендә СССР сит ил эштәре министры Вячеслав Молотов Мәскәүҙә төрөк илсеһе менән осрашҡанда, совет-төрөк сик һыҙығын ҡайтанан ҡарау тураһындағы талабын ҡуйған. Был претензияларҙы нигеҙләү маҡсатында Ялта конференцияһы тамамланыу менән Сталин идаралығындағы совет етәкселеге Әрмән ССР-ы халҡы составын үҫтереү һәм Әрмәнстан территорияһына сик аръяғында йәшәгән әрмәндәрҙе күсереү инициативаһы менән сығыш яһай&lt;ref name=&quot;gevorkVI&quot;/&gt;. 1945 йылда яңы һайланған әрмән католикосы Геворг VI направил письмо Сталинға, әрмән диаспораһын Әрмән ССР-ына репатриациялау һәм Төркиәләге әрмән ерҙәрен кире ҡайтарыу сәйәсәтен хуплап хат яҙған&lt;ref name=&quot;gevorkVI&quot;&gt;The Armenians: past and present in the making of national identity, Caucasus world, CAUCASUS WORLD. PEOPLES OF THE CAUCASUS. Peoples of the Caucasus Series. Edmund Herzig, Marina Kurkchiyan. Routledge, 2005. ISBN 0-7007-0639-9, 9780700706396. Всего страниц: 255. Стр.119. Ссылка: [http://books.google.com/books?id=Sypt9wkqYqAC&amp;pg=PA119&amp;dq=stalin+kars+repatriation+of+armenians&amp;as_brr=3&amp;ei=JRaESrukFIvyyATj2O3ZDQ&amp;hl=ru#v=onepage&amp;q=&amp;f=false] {{oq|en|After his unanimous election Gevork VI sent a letter to Stalin supporting the repatriation of diaspora Armenians and the return of Armenian lands in Turkey. But the advent of the Cold War and Turkeys integration into the Inked Slates-led Western alliance made any border change impossible.}}&lt;/ref&gt;.) Это было частью общественной кампании направленной на создание гуманитарного обоснования территориальных претензий к Турции инициированной Сталиным&lt;ref&gt;A failed empire: the Soviet Union in the Cold War from Stalin to Gorbachev. The new Cold War history. Vladislav Martinovich Zubok. UNC Press, 2007. ISBN 0-8078-3098-4, 9780807830987. Всего страниц: 467. Стр.38. Ссылка: [http://books.google.com/books?id=jfoUhMOS10kC&amp;lpg=PT77&amp;dq=isbn:0807830984&amp;hl=ru&amp;pg=PT57#v=onepage&amp;q=&amp;f=false]&lt;/ref&gt;.

Төркиәнең НАТО-ға инеүе һөҙөмтәһендә Карсты һәм Ардаганды аннексияһы мөмкин булмаған. «Аҫаба ерҙәрҙе» ҡайтарыу мөмкин булмауын аңлағанлыҡтан, лидеры Грузия һәм Әрмәнстан лидерҙары Әзербайжанға ҡаршы йүнәлтелгән интригалар ҡорған&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;A failed empire: the Soviet Union in the Cold War from Stalin to Gorbachev. The new Cold War history. Vladislav Martinovich Zubok. UNC Press, 2007. ISBN 0-8078-3098-4, 9780807830987. Всего страниц: 467. Стр.58. Ссылка: [http://books.google.com/books?ei=UUyFSvPXCKniyQT8sdT2DQ&amp;hl=ru&amp;id=jfoUhMOS10kC&amp;dq=isbn:0807830984&amp;q=azeris#v=snippet&amp;q=azeris&amp;f=false]&lt;/ref&gt;. 1953 йылда, Сталиндың вафатынан һуң, СССР Сит ил эштәре министрлығы (МИД) Совет Әрмәнстаны һәм Грузияһы халыҡтарының Төркиәгә территория мәсьәләләре буйынса претензияһы юҡ тип иғлан итһә лә&lt;ref&gt;{{Книга:Ronald Grigor Suny:The making of the Georgian nation (2)|285}}&lt;/ref&gt;, Төркиәгә территория претензияһын ҡуйыу менән бергә алып барылған әрмәндәрҙе күсереү — тормошҡа ашырылған. 1945 йылға саҡлы, 1929—1937 йылдарҙа, Әрмән ССР-ына 16 меңдән артыҡ әрмән күсеп килгән. нигеҙҙә күсеп килеүселәр Европанан булған, күсенеү тулыһынса совет хөкүмәте тарафынан финансланған&lt;ref&gt;The Armenians: past and present in the making of national identity, Caucasus world, CAUCASUS WORLD. PEOPLES OF THE CAUCASUS. Peoples of the Caucasus Series. Edmund Herzig, Marina Kurkchiyan. Routledge, 2005. ISBN 0-7007-0639-9, 9780700706396. Всего страниц: 255. Стр.117. Ссылка: [http://books.google.com/books?id=Sypt9wkqYqAC&amp;pg=PA119&amp;dq=stalin+kars+repatriation+of+armenians&amp;as_brr=3&amp;ei=JRaESrukFIvyyATj2O3ZDQ&amp;hl=ru#v=onepage&amp;q=&amp;f=false]&lt;/ref&gt;. Иң масштаблы күсенеү бар донъяны, Грецияны, Сүриәне, Мысырҙы, Иранды, Францияны, АҠШ-ты яулап алған. 2 йыл эсендә, 1946 йылдан 1948 йылға саҡлы Әрмән ССР-ына 100 меңдән артыҡ әрмән күсеп ҡайтҡан&lt;ref&gt;Population Redistribution in the Soviet Union, 1939—1956. Michael K. Roof and Frederick A. Leedy. Geographical Review, Vol. 49, No. 2 (Apr., 1959), pp. 208—221
American Geographical Society. Стр.215 {{oq|en|For example, the modest changes in the population totals of the Baltic States are readily apparent, as are the decreases in the populations ofBelorussia and the western Ukraine, the stability of the population of the Caucasus (aside from the loo, ooo immi- grants into Armenia), and-with the exception of Moscow-the relative stagnation of population growth in the Central Industrial Region, the North- west, and the Volga. To the east, as the map shows, were the enormous in- creases of the Urals, Kazakhstan, and, especially, the Far East (including in particular the new settlers of Sakhalin and the Kurile Islands).
}}&lt;/ref&gt;. Әрмәндәрҙең күсеп ҡайтыуы һәм урынлашыуы әзербайжандарҙы Әрмәнстандан Әзербайжан ССР-ының Кура-Аракс уйһыулығына күпләп (200 мең әзербайжан) депортациялау менән йәнәшә барған (1947—1950). Зубок биргән мәғлүмәткә ярашлы, был депортация һәм әрмәндәрҙе күсереп килтереү Г. Арутюновтың&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;, 1947 йылда И. В. Сталин һәм СССР Министрҙар Советының 1948 йылда ҡабул ителгән 4083-се һанлы и Постановлению Совета министров СССР за № 4083 «Колхозсыларҙы һәм башҡа әзербайжан халҡын Әрмән ССР-ынан Әзербайжан ССР-ының Кура-Аракс уйһыулығына күсереү тураһында» {{comment|Ҡарары|Постановление}} раҫлаған планы буйынса алып барылған.

=== Һуғыштан һуңғы осор. Ҡарабах конфликты ===
{{main|Спитак ер тетрәүе|Ҡарабах конфликты}}

Совет идаралығы шулай уҡ бер нисә позитив аспектҡа ла эйә. Күп йылдар дауамында сит-ят хакимлығынан көсһөҙләнгән Әрмәнстан, дошмандарса мөнәсәбәттә торған күрше төрөктәр ҡамауында дәүләтселеген һаҡларға һәләтле булмаған булыр ине; шуның өсөн СССР составында булыуы Әрмәнстанды кәмал Төркиәһенән һаҡлау мөмкинлеге биргән. Шулай уҡ Әрмәнстан совет иҡтисадынан, бигерәк тә ул күтәрелеш үрендә булған дәүерҙәрҙә, ҙур файҙа күргән. Әрмәнстан аграр илдән индустриаль илгә әүерелгән, инфраструктураһы үҫешкән. Яйлап провинциаль ауылдар үҫешкән һәм ҡалаға әйләнгән. Ваҡытлыса булһа ла, Әрмәнстан һәм Әзербайжан араһында тыныслыҡ урынлаштырылған. 1943 йылда СССР Фәндәр Академияһының әрмән филиалы базаһында Әрмәнстан Республикаһы Милли Фәндәр академияһы барлыҡҡа килгән. Был осор дауамында Әрмәнстанда байтаҡ әзербайжан аҙсылығы, башлыса Ереванда, тупланып йәшәгән. Шулай уҡ Әзербайжанда ла, Баҡы һәм Гянджа (Кировабад) ҡалаларында тупланып, бик күп әрмән йәшәгән. Ләкин бындай демография Ҡарабах конфликты осоронда һәм унан һуң бик ныҡ үҙгәргән. 1965 йылдың 24 апрелендә, 1915 йылғы Әрмән геноцидында ата-бабалары ниндәй ҡот осҡос яфаларға дусар ителгәнен донъя халыҡтары хәтеренә төшөрөү маҡсатында, унар меңләгән әрмән Ереван урамдарына сыҡҡан.

1980-се йылдар һуңында Әрмәнстан, тәбиғәткә һаҡсыл ҡарашлы саралар менән тәьмин ителмәгән химия һәм тау-байыҡтырыу сәнәғәте үҫешеүе арҡаһында, тирә-яҡ мөхиттең ағыуланыуынан интеккән. Горбачёв Михаил Сергеевич индергән билдәлелек һәм {{comment|үҙгәртеп ҡороу|перестройка}} йылдарында {{comment|күмәк кеше ҡатнашҡан|публичные}} демонстрацияға сығыу дөйөм ҡабул ителгән күренеш булған. СССР ябай экологик мәсьәләләрҙе лә хәл итерлек булмағанлыҡтан, Ереванда күмәк халыҡ йәлеп ителгән демонстрацияларҙа меңләгән әрмән ҡатнашҡан. Һуңғараҡ, Ҡарабах конфликты башланғас, демонстрациялар азатлыҡ төҫөнә эйә була барған. Күп кенә әрмәндәр тыуған иленә дәүләтселек статусы талап иткән.

1988 йылда унар меңләгәнкеше Спитак ер тетрәүе ҡорбаны булды. Ленинакан (хәҙер Гюмри) һәм Спитак ҡалалары емерелгән. Күп ғаиләләр торлаҡһыҙ тороп ҡалды. Ер тетрәүе менән бәйле ауыр ситуация Әрмәнстандың күп халҡын илде ташлап китергә һәм Төньяҡ Америка, Көнсығыш Европа илдәрендә һәм Австралияла төпләнеп ҡалырға мәжбүр иткән.

1988 йылдың 20 февралендә ул саҡта Әзербайжан ССР-ы составындағы Таулы Ҡарабах автономиялы өлкө парламенты регионды Әрмәнстанға (миацум) ҡушыу яҡлы булып тауыш биргән, Таулы Ҡарабах әрмәндәре һәм әзербайжанар арпһында этник-ара конфликт башланған.

1990 йылдың 23 августында Әрмәнстан үҙенең Советтар Союзынан бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткән. Август путчынан һуң ойошторолған референдумда айырылып сығыу мәсьәләһе күтәрелгән. Ғәҙәттән тыш тауыш биреү ойошторолған, ә тулы бойондороҡһоҙлоҡ 1991 йылдың 21 сентябрендә иғлан ителгән. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, 1991 йылдың 25 декабрендә Советтар Союзының формаль тарҡалғанына саҡлы, илдең үҙаллылығы тулыһынса танылмаған.

== Әрмәнстан Республикаһы (1991 — хәҙерге ваҡыт) ==
{{main|Әрмәнстан}}
[[Файл:Armenia and Artsakh stamp.jpg|thumb|Бойондороҡһоҙлоҡҡа 20 йыл, 2011 й. Әрмәнстан маркаһы]]

1991 йылдың 17 октябрендә Әрмәнстан халҡы Левон Акоп улы Тер-Петросянды үҙенең тәүге президенты итеп һайланы. Әрмәнстан&lt;ref name=autogenerated5&gt;[https://web.archive.org/web/20080130121758/http://www.sakharov-center.ru/publications/azrus/az_015.htm Азербайджан и Россия. Общества и государства&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt; Ҡарабах һуғышында еңеп сыҡҡандан һуң&lt;ref name=autogenerated5 /&gt; Әзербайжан һәм Төркиә үҙҙәренең Әрмәнстан менән сиктәрен япты һәм бөгөнгө көнгә саҡлы дауам иткән&lt;ref&gt;Marshall Cavendish. World and Its Peoples: The Middle East, Western Asia, and Northern Africa. p.768: {{oq|en|Independent Armenia faced difficulties. Azerbaijan and Turkey imposed a blockade on Armenia, isolating the nation.}}&lt;/ref&gt;, блокада урынлаштырҙы. Был ваҡиғалар йәш республиканың иҡтисадына ныҡ тәьҫир итте һәм уның Европа менән төп бәйләнеш юлдарын япты. 1998 йылдың февралендә Левон Тер-Петросян был отставкаға бирергә мәжбүр булды.

1998 йылда власҡа Роберт Седрак улы Кочарян килде. 1999 йылдың 27 октябрендә әрмән парламентында премьер-министр, парламент спикеры һәм тағы ла 5 кешенең ғүмерен ҡыйған террор акты ойошторолдо. 2008 йылдың апрелендә президент посына Серж Азат улы Саргсян һайланды.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2|height=200}}

== Әҙәбиәт ==
* {{китап|автор=Адонц Н. Г.|атамаһы=Юстиниан эпохаһындағы Әрмәнстан|баҫма=2 баҫма|уоыны=Ереван|һылтанма=http://www.zeughma.narod.ru/library/library.htm|нәшриәт=Изд-во Ереван Университет нәшриәте|йыл=1971|биттәр=526|ref=Адонц}}
* {{Китап:Дьяконов: Әрмән халҡының алтарихы}}{{ref-ru}}
* [http://pressa.ru/ru/reader/#/magazines/istoriya-armenii-kratkij-ocherk/issues/10/pages/2 / ӘРМӘНСТАН ТАРИХЫ/ Ҡыҫҡаса очерк] — 2009, Нәшриәт: ООО «Эдит Принт» {{ref-ru}}

'''инглиз телендә:'''
* {{китап | автор  = Robert H. Hewsen. | бүлек  =  | атамаһы = Armenia: A Historical Atlas| оригинал=  | һылтанма =https://books.google.am/books?id=ZfZBrFza_IYC&amp;dq=Armenia:+A+Historical+Atlas&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=w5PuVKfaDImqywOChIKYAw&amp;ved=0CBsQ6AEwAA| баҫма = | яуаплы =  | урыны =  | нәшриәт  = University of Chicago Press| йыл= 2001| том  =  | биттәр = }}
* {{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/armenia-index|атамаһы=Armenia and Iran|автор=Multiple Authors}}
* {{китап | автор  = Bayarsaikhan Dashdondog. | бүлек  =  | атамаһы = The Mongols and the Armenians (1220-1335) | оригинал=  | һылтанма =https://books.google.am/books?id=HrqqhduBapQC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false  | издание = | яуаплы =  | урыны =  | нәшриәт  = BRILL | год= 2010 | том  =  | биттәр = }}
&lt;!-- * {{китап |автор= [http://en.wikipedia.org/wiki/Elizabeth_Redgate Anne Elizabeth Redgate]. |өлөш=  |атамаһы =The Armenians |ссылка = https://books.google.am/books?id=e3nef10a3UcC&amp;dq=Elizabeth+Redgate&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=Y47uVMq9EoLVygO5zoBI&amp;ved=0CBoQ6AEwAA |нәшриәт  = Wiley-Blackwell |йыл  = 2000 |том  =  |биттәре   = }}--&gt;
* {{китап |автор=Nira Stone, Michael E. Stone. |өлөш= |атамаһы =The Armenians: Art, Culture and Religion|ссылка = https://books.google.am/books?id=S4EtAQAAIAAJ&amp;q=The+Armenians:+Art,+Culture+and+Religion&amp;dq=The+Armenians:+Art,+Culture+and+Religion&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=so_uVN_rForWygOViYGgDw&amp;ved=0CBwQ6wEwAA|нәшриәт  = Chester Beatty Library |год  =2007|том  =  |биттәр   = }}

== Һылтанмалар ==
* д/ф [http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/28975/episode_id/494671/video_id/494671/viewtype/picture/ «Әрмән ҡалҡыулығы. 12 мең йыл элек»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150707213541/http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/28975/episode_id/494671/video_id/494671/viewtype/picture/ |date=2015-07-07 }} «Сер эҙҙәре буйлап» циклынан (РТР Культура)

{{һайланған мәҡәлә|тарих}}
{{Азия по темам|тарихы|Тарих|цвет=Әрмәнстан}}

[[Категория:Әрмәнстан тарихы|*]]</text>
      <sha1>3cvm2gf0t4jwh0rlvtz2q4b3cjp6mm7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алматы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103805</id>
    <revision>
      <id>1306297</id>
      <parentid>1305567</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T04:38:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27379" sha1="7do0ajmx87rag4luneo51b2cfavzvf8" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Алматы'''&lt;ref name=&quot;Rus_President_about_name&quot;&gt;[http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 Распоряжение администрации Президента Российской Федерации № 1495] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212213058/http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 |date=2012-02-12 }} «О написании названий государств — бывших республик СССР и их столиц» &lt;br /&gt;
В Казахстане официальное название города — «Алматы», в России — «Алма-Ата»&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rusreestr_about_name&quot;&gt;Росреестр о наименовании города Алма-Ата&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.almaty.kz Официальный сайт города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206215423/http://almaty.kz/ |date=2009-02-06 }}&lt;/ref&gt; ({{lang-kk|{{Audio|Kk-almaty.ogg|Алматы}}}}'');'' 1921 йылға тиклем — '''Верный'''; [[Урта быуаттар|Урта быуатта]] Алматыу, Алмалыу) — Ҡаҙағстандың иң ҙур ҡалаһы, мәҙәни башҡалаһы, шулай уҡ «Көньяҡ баш ҡалаһы» атамаһы менән дә билдәле. 2023-төң {{Comment|ҡарасайында|Октябрь|Октябрь}}, ҡала халҡы 2&amp;nbsp;211&amp;nbsp;198 кеше булды&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/api/iblock/element/103088/file/kk/&lt;/ref&gt;.

== Статусы ==
1927 йылдан 1936 йылға тиклем Алматы Ҡаҙаҡ АССР-ның икенсе [[баш ҡала]]һы, 1936—1991 йылдарҙа Ҡаҙаҡ ССР-ның баш ҡалаһы, 1991—1997 йылдарҙа Ҡаҙағстан Республикаһының иң ҙур ҡалаһы һанала. Республиканың мәҙәни, финанс-иҡтисади үҙәге, шулай уҡ берҙән-бер миллионер ҡала. Алматы Иле Алатау битләүенең көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан, үҙенсәлекле, йомшаҡ климатлы һауа, ғәҙәти булмаған яҡшы экология торошо менән үҙенсәлекле.

1997 йылда баш ҡаланы Аҡмолаға (1998 йылдың 6 майынан — [[Астана]]) күсерәләр, Алматыға «Көньяҡ Ҡаҙағстандың баш ҡалаһы» статусы нығытыла. Шул ваҡыттан башлап был термин матбуғатта йыш ҡулланыла&lt;ref name=&quot;kazakhstanlive.ru&quot;&gt;[http://www.kazakhstanlive.ru/citys/almata/ Южная столица Казахстана — Алматы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100427091035/http://www.kazakhstanlive.ru/citys/almata |date=2010-04-27 }}&lt;/ref&gt;.

== Атамаһы ==
Һуңғы Урта быуаттарҙа был ерҙә төрки һәм монгол күскенселәре йәшәгән '''Алматыу''' торалары булған'''́''', 1854 йылда уның урынында Иле аръяғы хәрби нығытмаһына нигеҙ һалынған, һуңынан '''Ве́рный''', 1867 — '''Алматы''', 1867—1921 — '''Ве́рный''', 1921 йылдан — '''Алма́ты''', 1993 йылдан Ҡаҙағстандың дәүләт органдарында [[Урыҫ теле|урыҫ]] һәм ҡаҙаҡ телендә ҡаланы '''Алматы́ '''тип йөрөтәләр, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] иһә '''Алма́-Ата́''' атамаһы ҡуллана.

Атаманың «алма́» [{{IPA|ɑlˈmɑ}}] (алма) һәм «ата́» [{{IPA|ɑˈtɑ}}] (олатай) һүҙҙәренән килеп сығыуын 1921 йылдың 5 февралендә үткән Төркөстан АССР-ның ЦИК Президиумы ултырышында, этимологияһын аңлатырға теләгән саҡта, килеп сыҡҡан&lt;ref name=&quot;«Алматы или Алма-Ата?»&quot;&gt;[http://www.demoscope.ru/weekly/2004/0183/analit07.php &quot;Алматы или Алма-Ата?]&lt;/ref&gt;. «Алма-Ата» исемен «Алма-Олатай» (совет баҫмаларында «Алмалар олатаһы» тәржемәһен йөрөткәндәр) тип тәржемә итергә була.

== Й{{Comment|Йәғрәфиәһе|Географияһы|География}} ==

=== Йәғрәфи урыны ===
Алматы климаты {{Comment|ҡитғауи|континенталь}}&lt;ref name=&quot;alma-ata12&quot;&gt;{{Китап|заглавие=Алма-Ата. Энциклопедия|ответственный=Гл. ред. Козыбаев М. К.|место=Алма-Ата|издательство=Гл. ред. Казахской советской энциклопедии|год=1983|страницы=12|страниц=608|тираж=60000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kazssr2-69&quot;&gt;{{Китап|заглавие=Казахская ССР: краткая энциклопедия|ответственный=Гл. ред. Р. Н. Нургалиев|место=Алма-Ата|издательство=Гл. ред. Казахской советской энциклопедии|год=1988|том=2|страницы=69-71|страниц=608|тираж=31300|isbn=5-89800-002-X}}&lt;/ref&gt; һәм тау-үҙән дәүере йоғонтоһонда барлыҡҡа килә, был үтә ныҡ ҡаланың төньяғында, тау битләүҙәре уйһыулыҡҡа күскән ерҙә, беленә.

Һауаның уртаса йыл температураһы 10&amp;nbsp;°C, иң һыуыҡ айҙа (ғинуар) −4,7&amp;nbsp;°C, иң йылы ай (июль) —23,8&amp;nbsp;°C. Ҡырау 14 октябрь тирәһендә төшә, 18 апрелдә тамамлана. Тотороҡло һалҡындар уртаса 67 тәүлек тора — 19 декабрҙән 23 февралгә тиклем. Алматы үҙәгендә «йылы утрау» бар — ҡаланың көньяҡ һәм төньяҡ ситтәрендәге уртаса тәүлек һауа торошо айырмаһы 3,8 % һәм 0,8&amp;nbsp;°C һыуыҡ ваҡытта, 2,2 % һәм 2,6&amp;nbsp;°C йылы саҡта тәшкил итә. Шуға күрә үҙәктә ҡырау 7 көнгә һуңғараҡ төшә һәм 3 көнгә иртәрәк үтә&lt;ref name=&quot;alma-ata12&quot;/&gt;.
[[Файл:E8562-Almaty-Lake-Sayran.jpg|мини|Оло Алматы йылғаһындағы Сайран һыуһаҡлағысы]]
Ҡала аша Оло Алматинка, Бәләкәй Алматинка, шулай уҡ уларҙың ҡушылдыҡтары — Һынай (Весновка), Ремизовка, Жарбулак (Казачка), Ҡараһыу аға. Барлыҡ йылғалар сели ҡурҡынысы менән янай, улар барыһы ла Балхаш ябыҡ күле бассейнына ҡарай. Йылғалар һыуы төбәктең сәнәғәт, хужалыҡ һәм рекреацион ихтыяждарына файҙаланыла. Алматы ҡала ландшафтының үҙенсәлеге булып күп тармаҡлы арыҡтар селтәре тора.

=== Ер үҙенсәлектәре ===
Оло Алатау Иле тауы эргәһендә булыу сәбәпле, Алматы ҡалаһында тәбиғәт-климат зоналары һәм бүлкәттәре, тупраҡ төрө лә төрлө. Медео тәбиғи сиге урман-болонло урта тау зонаһына ҡараһа ла, урман-болонло дала зонаһына инә, уңдырышлы һелтеле ҡара тупраҡ, һоро урманлы дала һәм тау болонло урман һыулы ерҙәр. Аҫтараҡ дала тау алды зонаһы урынлашҡан, унда киләһе бүлкәттәр инә: ҡара тупраҡлы юғары тау алды (1000-дән 1200—1400 м тиклем) һәм тау алды ҡара-көрән тупраҡ (750-нән 1000 м тиклем). Ҡара тупраҡ күбеһенсә Әл-Фараби проспектының түбән еренән Таусамалы (Каменка) ҡасабаһына тиклем һуҙыла, үҫеш буйынса тулы, хатта артҡан профилле, донъялағы иң уңдырышлы тупраҡтарҙың береһе (8-13 % серетмә һәм башҡа файҙалы матдәләр). Тянь-Шандең тәүге тикшереүселәре үк (П. П. Семёнов, Н. А. Северцов, А. Н. Краснов) бындағы үҙенсәлекле мәҙәни йәки баҡса бүлкәтен һыҙыҡ аҫтына ала&lt;ref name=&quot;alma-ata16&quot;&gt;{{Китап|заглавие=Алма-Ата. Энциклопедия|ответственный=Гл. ред. Козыбаев М. К.|место=Алма-Ата|издательство=Гл. ред. Казахской советской энциклопедии|год=1983|страницы=16-17|страниц=608|тираж=60000}}&lt;/ref&gt;. Тап бында XIX б. икенсе яртыһында селекционер Н. Т. Моисеев билдәле Алматы апорты алма сортын сығара, аҙаҡ ул ҡаланың үҙенсәлегенә әйләнә&lt;ref name=&quot;alma-ata109&quot;&gt;{{Китап|заглавие=Алма-Ата. Энциклопедия|ответственный=Гл. ред. Козыбаев М. К.|место=Алма-Ата|издательство=Гл. ред. Казахской советской энциклопедии|год=1983|страницы=109-110|страниц=608|тираж=60000}}&lt;/ref&gt;.

Ҡаланың төньяғы тәбиғи шарттар менән айырыла, йылғалы һәм үҙәнле һарҡыу тигеҙлек урын алған. Тупраҡ төрлө культуралар өсөн уңдырышлы&lt;ref name=&quot;alma-ata16&quot;/&gt;.

== Тарихы ==

=== Урта быуат ауылы дәүере ===
Боронғо ҡомартҡыларға таянып, был ерҙә борондан күсмә һәм ярымултыраҡ ҡәбиләләр йәшәүен әйтергә була. Был төбәктә б. э. т. VI—III бб сактар ҡурғандары, уларҙың иң бейектәре 20 м һәм нигеҙ диаметр 100 м ашыу, Оло һәм Кесе Алматинка, Есентай (Весновка), Аҡсай йылғалары буйында урынлашҡан. Хәҙерге ваҡытта ҡурғандарҙың күбеһе төҙөлөш объекттары аҫтында ҡалған&lt;ref name=&quot;alma-ata24&quot;&gt;{{Китап|заглавие=Алма-Ата. Энциклопедия|ответственный=Гл. ред. Козыбаев М. К.|место=Алма-Ата|издательство=Гл. ред. Казахской советской энциклопедии|год=1983|страницы=24-25|страниц=608|тираж=60000}}&lt;/ref&gt;.

Артабанғы усуней ҡабиләһе археологтар тапҡан ҡомартҡыларға ҡарата (ураҡ, игенҡырғыс, ябай дымландырыу системалары), ер эшкәртеү менән булышҡан, даими йәшәгән урындары булған.

Һуңынан Етеһыу ере бер-бер артлы Көнбайыш-төрки, Түргеш һәм Ҡарлуҡ ҡағанаты, Ҡарахан дәүләте эсенә ингән. Ҡарлуҡтар заманында ҡышлау урындарында ултыраҡ эр эшкәртеү менән шөғөлләнгән, ауылдар һәм юғары ҡатлам кешеләре өсөн ҡалалар барлыҡҡа килгән.

VIII—X бб хәҙерге Алматы ерендә бер нисә ауыл, уларҙың берәүһе Бөйөк Ебәк юлында урынлашҡан Алмату (Алматы)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.inform.kz/rus/article/2323074|title=Научные факты подтверждают, что Алматы более 1000 лет - академик К. Байпаков|author=Айгуль Турысбекова|date=17 ноября 2010|work=|publisher=«Казинформ»|accessdate=2010-12-03|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/618VO5OrE|archivedate=2011-08-23}}&lt;/ref&gt; ауылы булған&lt;ref&gt;[http://www.zonakz.net/blogs/user/wladimir/4624.html?mode=reply История возникновения бывших русских и некоторых не русских городов Казахстана.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707134401/http://www.zonakz.net/blogs/user/wladimir/4624.html?mode=reply |date=2011-07-07 }}&lt;/ref&gt;.

XIII б. Алматы төбәген монголдар баҫып ала. Ул ваҡиғалар Заһир әд-Дин Мөхәммәт Бабур исемле дәүләт эшмәкәренең мемуарында урын алған, Алматы емерелгән ҡалалар араһында атала. XIV б. сығанаҡтарында ҡала Алмалыҡ тип атала. XVI б. бында Алматуның Оло йөҙ дулаттары ҡаҙаҡтары йәшәүсе бер өлөшө генә ҡала&lt;ref name=&quot;alma-ata.gorodasng&quot;&gt;[http://alma-ata.gorodasng.ru/index.aspx г.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

=== Верный ===
[[Файл:Magasin_kupza_Gabdulwakijewa.jpeg|мини|Сауҙагәр И. Гәбделвәлиев магазины (хәҙер Ҡыҙыл-Таң). 1911 йыл]]
Хәҙерге ҡалаға нигеҙ 1854 йылдың 4 февралендә һалына: урыҫ хөкүмәте Кесе Алматинка йылғаһының һул ярында хәрби нығытма төҙөргә була.

1855 йылдан бында урыҫ күскенселәре килә башлай. 1859 йылда Петербургтан килгән геодезист Голубев Верное нөктәһен ҡуя, шунан алып был ер тәү тапҡыр донъя карталарында килеп сыға.

1867 йылдың 11 апрелендә Верный ҡалаһы Етеһыу өлкәһе үҙәге булып, Төркөстан генерал-губернаторлығы составына инә. 1887 йылдың 28 майында ер тәтрәп, күп кеше һәләк була, өйҙәр емерелә. Ул ваҡыт биналары һаҡланып, архитектура, тарих һәйкәлдәренә әйләнгән, дәүләт тарафынан һаҡлана&lt;ref name=&quot;alma-ata.gorodasng&quot;/&gt;.

Верный ҡалаһында 1897 йылда 22 744 кеше, 1913 йылда 41 мең кеше йәшәгән, 59 сәнәғәт предприятиеһы эшләп килгән.&lt;ref&gt;[http://www.oikumena.kz/country.php?m=9 Ойкумена: г.]&lt;/ref&gt;

=== Совет осоро ===
1918 йылда Верный ҡалаһында совет власы булдырыла. Ҡала һәм өлкә РСФСР составындағы Төркөстан автономияһына (ТАССР) инә. 1921 йылдың 5 февралендә Верный атамаһын Алматыға, төбәктең тарихи исеменә, алмаштарырға булалар. 1927 йылдың 3 апрелендә Ҡаҙаҡ АССР-ының баш ҡалаһы Ҡыҙыл Урҙанан Алматыға күсә. 1936 йылдан (Ҡаҙаҡ ССР-ы барлыҡҡа килеү менән) Алматы баш ҡала була.

=== Хәҙерге осор ===
1997 йылда Ҡаҙағстан Республикаһы Президенты [[Нурсолтан Назарбаев]] ҡарары менән баш ҡала статусын Акмолаға күсә, ярты йылдан һуң ул [[Астана]] исемен ала. Хәҙер Алматы дәүләттең фәнни, мәҙәни, тарихи, етештереүсе һәм матди үҙәге. Бында Ҡаҙағстан Республикаһының Милли банкы, ҡайһы бер дәүләт илселектәре урынлашҡан, башҡа хөкүмәт учреждениелары Астанаға күскән. 1998 йылдың 1 июлендә ҡаланың махсус статусы тураһында закон ҡабул ителде. Алматыны халыҡ араһында «Көньяҡ баш ҡалаһы» тип йөрөтәләр&lt;ref name=&quot;southcapital&quot;&gt;[http://www.almaty.freenet.kz/»» Справочно-информационный портал «Алматы — Южная Столица»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525113613/http://www.almaty.freenet.kz/ |date=2006-05-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525113613/http://www.almaty.freenet.kz/ |date=2006-05-25 }}&lt;/ref&gt;.

== Административ бүленеше ==
1936 йылдың 12 сентябрендә ҠазАССР ЦИК Президиумында Алматыла 4 район барлыҡҡа килә: Пролетар (1957 йылдан — Октябрь), Ленин, Сталин (1957 йылдың 10 мартынан — Совет) һәм Фрунзе&lt;ref name=&quot;alma-ata81&quot;&gt;{{Китап|заглавие=Алма-Ата. Энциклопедия|ответственный=Гл. ред. Козыбаев М. К.|место=Алма-Ата|издательство=Гл. ред. Казахской советской энциклопедии|год=1983|страницы=81|страниц=608|тираж=60000}}&lt;/ref&gt;. 1966 йылда Калинин, ә 1972 йылда Ленин һәм Калинин райондарын берләштереп, Ауэз районы ойошторола&lt;ref name=&quot;alma-ata81&quot;/&gt;.

1980 йылдың 17 октябрендә Алатау һәм Мәскәү райондары төҙөлә&lt;ref name=&quot;alma-ata81&quot;/&gt;.

1993 йылда Алатау районын Ауэз районы менән берләштерәләр. 2008 йылда Алатау районы яңы территорияларҙа тергеҙелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=www.almaty.kz/page.php?page_id=1319&amp;lang=1&amp;article_id=8462|title=Алатауский район города Алматы празднует 2х-летие со дня основания.|author=Пресс-служба акима города Алматы.|date=03.07.2008|publisher=официальный сайт almaty.kz}}&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың 2 июлендә яңы Наурызбай районы барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.almaty.kz/page.php?page_id=9&amp;lang=1&amp;news_id=12689|title=В Алматы появился новый район.|author=almaty.kz|date=02.07.2014|publisher=almaty.kz}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20140702092745/http://www.almaty.kz/page.php?page_id=9&amp;lang=1&amp;news_id=12689 |date=2014-07-02 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Subdivisions_of_Almaty.png|справа|мини|260x260пкс|Ҡала райондары]]
Алматы ҡалаһының рәсми сиктәре ҡала [http://82.200.133.149:8080/AlmAkimat/mapviewer.jsf?width=1280&amp;height=595 картаһында күрһәтелгән] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006082639/http://82.200.133.149:8080/AlmAkimat/mapviewer.jsf?width=1280&amp;height=595 |date=2014-10-06 }}.

== Власть органдары ==
Ҡала аҡимы (мэр) Ҡаҙағстан Республикаһы президенты тарафынан мәслихәт (ҡала йыйылышы) хуплауы менән тәғәйенләнә.

== Халыҡ һаны ==
1981 йылдың 19 декабрендә ҡаланың миллионсы кешеһе тыуған&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Владимир Проскурин|title=150 ЛЕТ ИЗ ЖИЗНИ АЛМАТЫ. ХРОНИКА СОБЫТИЙ.Часть 6. 1966-1990 гг.|url=http://proskurin.ucoz.kz/publ/5-1-0-20|accessdate=2 октября 2010|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/618VQ0waV|archivedate=2011-08-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.demoscope.ru/weekly/2009/0363/analit02.php Процессы урбанизации в Казахстане в постсоветский период и их демографическая составляющая]&lt;/ref&gt;. Ҡала үҙенсәлеге булып күп теллелек тора, урыҫ һәм ҡаҙаҡ теле киң ҡулланыла.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; align=&quot;center&quot;
|+ 2015 йыл башына ҡарата&lt;ref name=&quot;Этносы 2015&quot;&gt;[http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT101215 Численность населения РК по отдельным этносам на начало 2015 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190717051241/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT101215 |date=2019-07-17 }}&lt;/ref&gt;
!Этнос
!Халыҡ һаны&lt;br /&gt;
!Өлөшө
|-
|[[Ҡаҙаҡтар]]
|936 063
|56,99 %
|-
|[[Урыҫтар]]
|467 541
|28,47 %
|-
|Уйғырҙар
|88 926
|5,41 %
|-
|Корейҙар
|30 376
|1,85 %
|-
|[[Татарҙар]]
|23 193
|1,41 %
|-
|[[Әзербайжандар|Әҙәрбайжандар]]
|10 969
|0,67 %
|-
|[[Украиндар]]
|10 842
|0,66 %
|-
|Үҙбәктәр
|9 851
|0,60 %
|-
|Төрөктәр
|8 536
|0,52 %
|-
|Дөңгәндәр
|8 298
|0,50 %
|-
|Ҡырғыҙҙар
|7 230
|0,44 %
|-
|[[Немецтар|Ниместәр]]
|7 074
|0,43 %
|-
|Көрдтәр
|3 259
|0,20 %
|-
|[[Ингуштар|Өнгөштәр]]
|2 599
|0,16 %
|-
|[[Чечендар|Шишәндар]]
|2 582
|0,16 %
|-
|Әрмәндәр
|2 153
|0,13 %
|-
|башҡалар
|19 842
|1,21 %
|-
!ТУПЛАМ
!1 642 334
!100,00 %
|}

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Ҡаймирасова Таңһылыу Ғимал ҡыҙы]] (4.11.1923—27.05.2016), тау инженеры‑геолог. Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1972). СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1977). 
* [[Толстиков Александр Генрихович]] (16.08.195) — ғалим-химик, Рәсәй Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (2000), химия фәндәре докторы (1993), профессор (2001). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Дәүләт (1993) һәм [[СССР]]-ҙың Ленин комсомолы (1986) премиялары лауреаты&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/14893-tolstikov-aleksandr-genrikhovich. Толстиков Александр Генрихович — Башҡорт энциклопедияһы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|12|08|2017}}&lt;/ref&gt;.
* Радионова Светлана - руководитель Росприроднадзора&lt;ref&gt;https://zelenograd24.ru/pressroom/press-release/detail/343562/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://biographe.ru/politiki/svetlana-radionova/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230203190258/https://biographe.ru/politiki/svetlana-radionova/ |date=2023-02-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://siapress.ru/official/96288-osnovnie-vektori-deyatelnosti-svetlani-radionovoy-v-rosprirodnadzore {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230504091035/https://siapress.ru/official/96288-osnovnie-vektori-deyatelnosti-svetlani-radionovoy-v-rosprirodnadzore |date=2023-05-04 }}&lt;/ref&gt;

== Дин ==
Ҡалала төрлө дин вәкилдәре бар: 28 мәсет, Урыҫ православие сиркәүенең 12 приходы, синагога, будда йәмғиәте һ.б.

== Спорт ==
[[Файл:The Soviet Union 1988 CPA 5923 stamp with label (1988 World Allround Speed Skating Championships for Men. Skater. Emblem. Alma-Ata ice rink, Medeo).jpg|мини|300x300пкс|&lt;center&gt;СССР почта маркаһында Медео катогы, 1988&lt;/center&gt;]]
Алматыла 2011 йылда Ҡышҡы Азия уйындары үтә. Уның өсөн заманса ареналар төҙөлгән: боҙ стадионы, саңғы һәм биатлон стадиондары, яңы тау саңғыһы базаһы, 90 һәм 120-метрлыҡ трамплиндар, сана-бобслей трассалары.

== Киң мәғлүмәт саралары ==
Алматыла киң мәғлүмәт саралары яҡшы күрһәтелгән: 13 телеканал, 12 FM-радиостанцияһы, 50-гә яҡын урындағы урыҫ, 20 ҡаҙаҡ телендә сыҡҡан гәзиттәр&lt;ref&gt;[http://xn--80awam.kz/almaty/78.html Газеты Алматы]&lt;/ref&gt;, төҫлө журналдар, юлдаш телевидениеһы, интернет провайдерҙары, шәхси типографиялар.

== Галерея ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
|Ҡаланың үҙәк мәсете
Файл:ALAcityborder.JPG|Көньяҡтан ҡалаға ингән урын
Файл:Central State Museum of the Republic of Kazakhstan.jpg|Ҡаҙағстандың Үҙәк дәүләт музейы
Файл:Almaty church.jpg|28 панфиловсы паркы
Файл:ALAMahatma.jpg|Махатма Ганди һәйкәле
Файл:Furmanovstreet2.jpg|Фурманов проспекты 
Файл:Almaty landsat.jpg|Алматы йыһандан
Файл:Almaty Medeo Jul 2007 2.JPG|Медеу быуаһы
Файл:Snow in Almaty.jpeg|Ҡар
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Алматы үҙәк мәсете]]
* [[Алматы (ауыл)]]
* [[Алматы метрополитены]]
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.almaty.kz/page.php?lang=1 Официальный сайт города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100919011720/http://www.almaty.kz/page.php?lang=1 |date=2010-09-19 }}
* [http://lyakhov.kz/semirek/index.html «Очерки истории Алматы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060203115859/http://lyakhov.kz/semirek/index.html |date=2006-02-03 }}
* {{Из|БСЭ|ссылка=http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Алма-Ата|заглавие=Алма-Ата|издание=3-е}}Большой советской энциклопедии &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;(3-е издание)&lt;/span&gt;

[[Категория:Алматы]]
[[Категория:XIX быуатта нигеҙләнгән ҡалалар]]
[[Категория:Миллионер ҡалалар]]
[[Категория:Исемдәре алыштырылған тораҡ пункттар]]
[[Категория:Рәсәйҙең хәрби нығытмалары]]</text>
      <sha1>7do0ajmx87rag4luneo51b2cfavzvf8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1-се Иманғол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108835</id>
    <revision>
      <id>1306223</id>
      <parentid>1198300</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T22:45:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7421" sha1="nz19ezuoac18qhw7feuu6tb6zp16rtj" xml:space="preserve">{{Шуҡ|Иманғол}}
{{ТП-Рәсәй|1-се Иманғол
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       =1-се Иманғол
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  &lt;!-- |lat_deg = 52 | lat_min = 20 | lat_sec = 17.4
  |lon_deg = 54 | lon_min = 07 | lon_sec = 06.1 --&gt;
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Ырымбур өлкәһе
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Октябрьский районы (Ырымбур өлкәһе){{!}}Октябрьский районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = 
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 1765
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = {{ Население | Первое Имангулово | тс }}
  |иҫәп алыу йылы       = {{ Население | Первое Имангулово | г }}
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |милли состав = [[башҡорттар]]
  |конфессия составы    = [[мосолмандар]]
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 462035
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           = 
 |автомобиль коды        = 56
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      =  53233816003
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''1-се Иманғол''' ({{lang-ru|Первое Имангулово}}) — [[Ырымбур өлкәһе]] [[Октябрьский районы (Ырымбур өлкәһе)|Октябрьский районы]] ауылы. Иманғол ауыл биләмәһенә керә.

== Тарих ==
[[Ҡыпсаҡ]] ырыуы [[башҡорттар]]ы тарфынан нигеҙләнгән.

Тәүге тапҡыр 1765 йылда телгә алына&lt;ref name=&quot;БЭ2013&quot; /&gt;. Революцияға тиклем Иманғол ауылы [[Ырымбур губернаһы]] [[Ырымбур өйәҙе]] [[Бөрйән]] һәм [[Ҡыпсаҡ]] улусы ҡарамағында була&lt;ref name=&quot;БЭ2013&quot; &gt;[http://fb.bashenc.ru/TABLES/ORENB_BASHKIRY.jpg Населённые пункты оренбургских башкир, входившие в Оренбургскую губернию (с населением свыше 100 человек в 1866 году] // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.&lt;/ref&gt;.

1917 йылдан [[Башҡортостан автономияһы]] [[Ете ырыу кантоны]] составында, уның үҙәге. 1919 йылдың июненән — [[Башҡортостан АССР-ы]] [[Ҡыпсаҡ-Ете ырыу кантоны]], ә 1922 йылдан [[Йылайыр кантоны]] составында. 1924 йылда [[Ҡаҙаҡ АССР-ы]] составына бирелә. 1925 йылдан — Ырымбур губернаһы, 1928 йылдан — [[Урта Волга крайы]], 1934 йылдан [[Ырымбур өлкәһе]] составында.

== Халҡы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1795 !! 1834 !! 1866 !! 1900&lt;ref name=&quot;БЭ2013&quot; /&gt;
|-
| 360 || 549 || 1080 || 799
|}

{{ Население | Первое Имангулово }}

2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса (60 %) [[башҡорттар]] йәшәй&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/2-statya/17051-orenburgskie-bashkiry|Оренбургские башкиры|автор=Абсалямова Ю. А., Юсупов Р. М.}}&lt;/ref&gt;.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Дәүләтшин Абдулла Дәүләтша улы]] (1813 — яҡынса 1883) — кантон башлығы, подполковник (1856). Хиуа походында (1839—1840) ҡатнашыусы.
* [[Вәлиулла Мортазин-Иманский]] (5.01.1885—10.07.1938)— актёр, режиссёр, театр эшмәкәре, БАССР-ҙың халыҡ (1922) һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1935) артисы&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/8741-mortazin-imanskij-v-liulla-jnazar-uly Башҡорт энциклопедияһы — Мортазин-Иманский Вәлиулла Ғәйназар улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421083837/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8741-mortazin-imanskij-v-liulla-jnazar-uly |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421083837/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8741-mortazin-imanskij-v-liulla-jnazar-uly |date=2016-04-21 }}{{V|02|02|2018}}&lt;/ref&gt;.
* [[Иҫәнсурин Әхмәт Рыҫмөхәмәт улы]] (1897—1938) — совет партия һәм дәүләт эшмәкәре. 
* [[Шәфиев Бәхтегәрәй Әғзәм улы]] (05.02.1897—19.08.1918) — [[Башҡортостан]]да революцион хәрәкәттә ҡатнашыусы&lt;ref&gt;[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/2-statya/1279-shafiev-bakhtigarej-agzamovich.html Башкирская энциклопедия — Шафиев Бахтигарей Агзамович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224142616/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/2-statya/1279-shafiev-bakhtigarej-agzamovich.html |date=2019-12-24 }}{{ref-ru}}{{V|02|02|2018}}&lt;/ref&gt;.
* [[Шәфиев Гәрәй Гәрәй улы]] (1920—1996) — мәғариф хеҙмәткәре.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{НПБ|112023|Имангулово 1-е}}

[[Категория:Октябрьский районы (Ырымбур өлкәһе) тораҡ пункттары]]
[[Категория:Ырымбур өлкәһенең башҡорт ауылдары]]</text>
      <sha1>nz19ezuoac18qhw7feuu6tb6zp16rtj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡорт ихтилалдары (1735—1740)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108874</id>
    <revision>
      <id>1306407</id>
      <parentid>1301382</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T11:26:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40553" sha1="74sniafz9y8igfz1umrbxkavu8pmbw1" xml:space="preserve">{{БМ|Башҡорт ихтилалдары}}

{{Ҡораллы конфликт
|конфликт     = 1735—1740 йылдарҙағы Башҡорт ихтилалы
|часть        = 
|изображение  = 
|заголовок    = 
|дата         = 1735—1740
|место = [[Тарихи Башҡортостан]]дың территорияһын, йәғни [[Нуғай даруғаһы|Нуғай]], [[Ҡазан даруғаһы|Ҡазан]], [[Себер даруғаһы|Себер]] һәм [[Уҫы даруғаһы|Уҫы]] даруғаларын солғап алған.
|причина      = Рәсәй экспансияһы көсәйеү сәбәпле, башҡорттар, ергә аҫабалыҡ хоҡуғын юғалтыуға юл ҡуймау маҡсатынан, Башҡортостандың эске үҙидара системаһын һаҡлап ҡалыуға ынтылыштан, баш күтәргән.
|изменения    = 
|итог         = Рәсәйҙең еңеүе
|противник1   = [[Файл:Flag of Russia.svg|22px]] Рәсәй империяһы 
|противник2   = Башҡорттар, башҡорт баш күтәреүселәре
|командир1 = [[Румянцев Александр Иванович]], [[Кирилов Иван Кириллович]], [[Соймонов Леонтий Яковлевич]], [[Тәвкилев Ҡотломөхәмәт Мәмеш улы]], [[Урусов Василий Алексеевич]] һ.б.
|командир2 = [[Килмәк Нурышев]], [[Аҡай Күсемов]], [[Бәпәнәй Төрөпбирҙин]], [[Юлдаш Һөйәрембәтов]], [[Төлкөсура Алдағолов]], [[Ҡараһаҡал]], [[Йосоп Арыҡов]], [[Алдар Иҫәкәев]], [[Әләнейәнғол Ҡотлоғужин]], [[Солтанморат Дүскәев]], [[Көҫәп Солтанғолов]], [[Рысай Иғембәтов]], [[Сәйетбай Әлкәлин]], [[Мәндәр Ҡарабаев]], [[Теләүкәй Олотимеров]], [[Йәрмөхәмәт Хажиев]] һ.б.
|силы1 =
|силы2 =
|потери1 =
|потери2 =
|примечание =
}}
'''1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары''' — XVII—XVIII быуаттарҙағы [[Башҡорт ихтилалдары]] серияһынан иң ҙурҙарының береһе. Башҡорт халҡы күтәрелешенең туранан-тура сәбәпсеһе булып [[Ырымбур экспедицияһы]] эшмәкәрлеге торған&lt;ref&gt;[http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm/ Башкирия в составе русского государства. Восстания против гнёта и насилия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111230125909/http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm |date=2011-12-30 }}&lt;/ref&gt;.

== Ихтилал сәбәптәре ==
Ихтилалдың төп сәбәбе — Рәсәй экспансияһының көсәйеүе. Башҡорт халҡын Рәсәй составына ингәндәге килешеү нигеҙендә алған ергә  аҫабалыҡ хоҡуғын юғалтыу ҡурҡынысы борсоған. Бынан тыш, Тарихи Башҡортостандың эске үҙидара системаһын һаҡлап ҡалыу маҡсатында баш күтәргәндәр һәм һалым күләменең үҫеүенә, уны йыйғанда чиновниктарҙың енәйәти эштәренә ризаһыҙлыҡ белдергәндәр, үҙҙәренең мәҙәни-дини һәм көнкүреш традицияларын һаҡлап ҡалырға ынтылғандар.
{|
|
{{начало цитаты}}«Был осорҙа уларҙың ихтилалдары икенсе нигеҙгә таянған; мосолман пропагандаһы үҙенең әһәмиәтен юғалтҡан, Мөхәммәт батшалығын тергеҙеү өмөтө бөтөнләйе менән юғала барған. Ләкин элегерәк ерҙәренең тартып алыныуы тураһында башҡорттар һирәк һөйләһә, хәҙер инде улар үҙҙәренең ер биләмәләрен юғалтыу хәүефенә аяуһыҙ борсолған. Ысынлап та, Башҡортостанға бик етди колонизация янаған»{{конец цитаты|источник={{ВТ-ЭСБЕ|Башкиры}}}}
|}

Тарихнамәлә ихтилалдың характеры, маҡсаты, идеяһы, этәргес көстәре төрлөсә аңлатыла. Ҡайһы бер тарихсылар был фажиғәле ваҡиғаларҙа социаль һәм синфи ҡапма-ҡаршылыҡтар сағылышын күрә, башҡорт этносының түбән социаль кимәлдә торған вәкилдәренең әйҙәүсе ролен һыҙыҡ өҫтөнә алып, был «хеҙмәтсән халыҡтың феодаль һәм милли иҙеүгә ҡаршы ҡораллы ҡаршылығы» булған, тип иҫәпләй (Аҡманов Ирек Ғайса улы, Усманов Әбүбәкир Нуриман улы). Бәғзеләре Рәсәй һәм Башҡортостандың үҙ-ара үҙенсәлекле мөнәсәбәттәрен цивилизацияның төрлө кимәлендә торған этносәйәси система һәм Рәсәйҙең Тарихи Башҡортостандағы экспансияһы, һәм Башҡортостандың Рәсәйгә ҡушылыуын, башҡорттарҙың бөтөн баш күтәреү хәрәкәттәрендә лә ирекле вассалитет тураһындағы урта быуаттар идеологияһы булғанын иҫбатлап, Рәсәйҙең баҫып алыуы тип атай. Башҡорт ихтилалдарында юғары социаль баҫҡыста тороусыларҙың лидерлығы, рус ватандашлығынан баш тартыу идеяһы, милли хәрәкәт алды билдәләре һәм үҙенең дәүләтселеген булдырыу тенденциялы дөйөм халыҡ характерлы булғаны таныла (Доннели Алтон Стюарт, Кузеев Рәил Ғүмәр улы, Р. Порталь, Н. В. Устюгов).

== Ихтилалдың урыны һәм этаптары ==

Ихтилал административ сиктәрҙә бөтөн Башҡортостан территорияһына — көнбайыштан Ағиҙелдән алып көнсығышта Тобол йылғаһына һәм көньяҡта Яйыҡ йылғаһына саҡлы майҙанды биләп, Нуғай, Ҡазан, Себер, Уҫы даруғаларына таралған. Ихтилалдың төньяҡ сиге [[Уҫы (ҡала)|Уҫы]] һәм [[Көңгөр]] ҡалаларына барып еткән.

Ихтилал тарихында 3 этап билдәләнә:

* 1-се — 1735—1736 йй.
* 2-се — 1737—1738 йй.
* 3-сө — 1739—1740 йй.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/1868-bash-ort-ikhtilaldary-1735-40] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405194543/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1868-bash-ort-ikhtilaldary-1735-40 |date=2016-04-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405194543/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1868-bash-ort-ikhtilaldary-1735-40|date=2016-04-05}}&lt;/ref&gt;

== Хәрби хәрәкәттәр барышы ==

=== 1-се этабы ===
Ырымбур экспедицияһы әҙерләнгәнлеген башҡорттар 1734 йылда [[Килмәк Нурышев]]ҡа — Нуғай даруғаһының күренекле бейенә Петербургтан башҡорт старшинаһы һәм муллаһы ''Туҡсура Алмаҡовтан'' килгән хаттан белгән. 1734 йылдың һуңында һәм 1735 йылдың яҙында бөтә 4 даруға вәкилдәре [[Ҡазый мәсете]]нә ҡоролтайға йыйылған. Пётр Иванович Рычков  раҫлағанса, ерҙәренән һәм азатлығынан мәхрүм ҡалыу ҡурҡынысы янағанлыҡтан&lt;ref&gt;''Жуковский П. В.'' Дополнения к «Истории Оренбургской» П. И. Рычкова //Труды Оренбургской ученой архивной комиссии. Вып.33. Оренбург.1916. С.102-103; РГАДА. Ф.248. Кн.1236. Л.34-35.&lt;/ref&gt;, башҡорттар &lt;blockquote&gt;«…бөтөнләй иректән яҙҙырырҙар, тип һөйләшеп, Ырымбур ҡалаһын (хәҙерге Орск  ҡалаһы) төҙөүгә бөтөн көстәре менән ҡаршы торорға ҡарар иткән».&lt;/blockquote&gt; 1735 йылдың май һуңында — июнь башында Өфө эргәһендә Килмәк Нурышев һәм [[Аҡай Күсемов]] етәкселегендә йыйылған башҡорттар, Ырымбурҙы төҙөү тураһындағы ҡарарҙан баш тартыуҙы талап итеп, [[Кирилов Иван Кириллович|Иван Кириллович Кириловҡа]] ике вәкил ебәргән. Хөкүмәт кешеләре, ебәрелгән вәкилдәрҙе язалаған, береһе хатта үлтерелгән. 1735 йылдың 15 июнендә Кирилов экспедицияһының Өфөнән [[Ур (Яйыҡ ҡушылдығы)|Ур]]на табан хәрәкәте ихтилал тоҡаныуын белдергән. Тәүге бәрелеш 1-6 июлдә булған: Килмәк Нурышевтың 3 меңлек отряды, экспедицияны һаҡлап уның артынан килгән, Вологда полкының роталарына һөжүм иткән.

1735 йылдың йәйендә күмәк кеше йәлеп иткән башҡорт хәрәкәте Башҡортостандың европа өлөшөндә йәйелдерелә. Өфө янындағы рус ауылдарына, Табын ҡәлғәһенә һөжүм иткәндәр, [[Минзәлә]] һәм башҡа тораҡтар ҡамауҙа ҡалған. Августа Тенис биҫтәһенән Ырымбурға сыҡҡан аҙыҡ-түлек ылауы ҡыйратыла. Баш күтәреүселәрҙең төп көстәре Ағиҙел йылғаһы бөгөлөндә һәм Дим йылғаһы буйында туплана. Баш ҡалаға ихтилал башланыуы тураһындағы хәбәр июль һуңында барып етә. Баш күтәреүселәргә ҡаршы торор өсөн Башҡорт эштәре комиссияһы булдырылған. Комиссия етәксеһе һәм Башҡортостандағы хәрби көстәр командиры итеп 1735 йылдың 13 авгусында генерал-лейтенант [[Румянцев Александр Иванович|Александр Иванович Румянцев]] тәғәйенләнгән. Уның ҡарамағына 3 регуляр полк, 500 яйыҡ казагы, 3000 ҡалмыҡ булған. Баш күтәреүселәргә ҡаршы 20 меңдән ашыу кешенән торған бер нисә каратель экспедицияһы ойошторолған.

Шулар араһында иң ҡанһыҙы суҡындырылған мишәр [[Тәвкилев Ҡотломөхәмәт Мәмеш улы|А. И. Тевкелевтең]] (башҡорт халҡы уны Тәфтиләү тип йөрөткән һәм уның яуызлығын ҡарғаған «Тәфтиләү» йырын сығарған) [[Балыҡсы]] улусы [[Һөйәнтөҙ]] ауылы башҡорттарын ҡаты язалауы булған.
1736 йылдың ғинуарында Тәфтиләү Һөйәнтөҙ ауылын юҡ итергә бойороҡ биргән. П. И. Рычков, ошо ваҡиғаларҙың шаһиты: «Был ауылдың, ҡатындары, балалары менән, меңләгән кешеһен, атып, драгундар штык менән сәнсеп, үлтерҙе. Бынан тыш 105 кешене, келәткә ябып, ут төрттөләр. … Шулай итеп, бөтөн Һөйәнтүҙ ауылы кешеләре, беренән-бере кесе балалары, ҡатындары менән, бер төн эсендә ут-ҡоралдан һәләк булды, ә торлаҡтары көл-күмергә әйләндерелде».
Артабан Тевкелев һәм полковник Мартыновтың каратель отрядтары тағы ла 51 ауылды туҙҙыра һәм яндыра, Себер даруғаһы Балыҡсы, Унлар, Ҡыр-Танып улустарының (хәҙерге Башҡортостандың Асҡын, Балтас, Ҡариҙел райондары территориялары) 2 меңдән ашыу кешеһен үлтерә.

26 сентябрь — башҡорт халҡының XVII—XVIII быуаттарҙағы милли-азатлыҡ хәрәкәтендә һәләк булған милләттәштәребеҙҙе хәтергә алыу һәм ҡайғы көнө. Ошо осорҙа 8 ҙур ихтилал булып, башҡорттар һаны 1/3 кәмегән.

Хөкүмәттең 1736 йылғы 11 февраль бойороғо һәм 1736 йылғы 16 февраль бойороҡтары Башҡортостандағы үҙидара системаһын контролдә тотоуға йүнәлтелә. Башҡорттарҙа бойороҡтоң ер фондының аҫабалығын юҡҡа сығарыу тураһындағы положениелары айырата нәфрәт тыуҙыра. Ихтилалдың үҙәге Башҡортостандың Себер даруғаһына яҡын ятҡан буласаҡ Иҫәт провинцияһы территорияһында формалаша. 1736 йылдың яҙында башҡорттар Утятский, Крутихинский биҫтәләренә, Окуневский төрмәһенә (острог), Полевской заводына һөжүм итә. Был райондағы баш күтәреүселәрҙе Татищев Василий Никитичтың хәрби командаһы баҫтырған.

Нуғай даруғаһында, Дим йылғаһы буйында, 1736 йылдың март ахырынан үҙенең ғәскәрҙәре менән 200 ауылды һәм Башҡортостандың төп мәсете — [[Ҡазый мәсете]]н яндырыусы И. К. Кирилов торған&lt;ref&gt;''[[Витевский, Владимир Николаевич|Витевский В. Н.]]'' И. И. Неплюев и Оренбургский край в прежнем его составе до 1758 г. Казань, 1897. Т. 1. с.146&lt;/ref&gt;. И. К. Кириллов, майор Б. Л. Останков һәм генерал-лейтенант А. И. Румянцев командалары тарафынан барлығы 500-гә яҡын ауыл юҡ ителгән (3 мең кеше үлтерелгән), Мартта Сыбаркүл ҡәлғәһенә нигеҙ һалынғанлыҡтан, уның гарнизоны яҡын-тирә территорияны контролдә тоторға тейеш булған. Хәрби команда баш күтәреүселәрҙең баҫымын бер аҙ ҡаҡшатҡан, [[Силәбе]] ҡәлғәһенә ихтилалдың 1-се тулҡыны түбәнәйеүе шарттарында нигеҙ һалынған.

1736 йылдың 25 июнендә [[Төлкөсура Алдағолов]] отряды менән хөкүмәт командаһы араһында [[Красноуфимск алышы (1736)|Красноуфимск алышы]] була.

=== 2-се этабы ===
1737—1738 йылдарҙағы ихтилал башында Бәпәнә Төрөпбирҙин, Көҫәп Солтанғолов, Рысай Игембәтов, Мандар Ҡарабаев, Сәйетбай Әлҡәлин, Төлкөсура Алдағолов һ.б. торған. Ихтилалдың яңы көс менән күтәрелеүенең сәбәбе — 1735—1736 йылдарҙағы хәрәкәтте ҡанһыҙ баҫтырыу, йөкләмә үтәү шарттарының күтәрә алмаҫлыҡ булыуы. 1737 йылдың яҙында тәүгеләрҙән булып Себер һәм Уҫа даруғалары башҡорттары күтәрелгән. Апрель-майҙа баш күтәреүселәр Сыбаркүл, Силәбе, Красноуфимск ҡәлғәләренә һөжүм иткәндәр.
Тулы булмаған мәғлүмәт буйынса, баш күтәреүселәр 15 меңдән ашыу кешеһен юғалтҡан. 1737 йыл башына ихтилалдың бөтөн әһәмиәтле лидерҙары ҡулға алынған.

1738 йылдың ҡышы-яҙында Себер, Уҫа һәм Нуғай даруғалары территорияларында тағы ла көслө ихтилал тоҡанған.''Көҫәп Солтанғолов'' батыр отрядының генерал Л. Я. Соймоновтың хәрби лагерына һөжүм итеүе баш күтәреүселәрҙең иң эре операцияларының береһе булған. Апрель—майҙа башҡорт отрядтары Сыбаркүл, Силәбе, Красноуфимск ҡәлғәләренә, Ревда заводына һөжүм иткән, июндә полковник И. С. Арсеньев һәм майор Люткиндарҙың хөкүмәт командаларына ҡаршы һуғышҡан. Башҡорт эштәре комиссияһы начальнигы Леонтий Яковлевич Соймонов етәкселегендә 1738 йылдың йәй-көҙөндә карателдәр 30-ҙан артыҡ ауылды туҙҙырған һәм яндырған, 900 кешене үлтергән&lt;ref&gt;[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/prosmotr/2-statya/10210-bashkirskie-vosstaniya-1735-40 Статья в Башкирской энциклопедии]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Йәй көнө Татищев һәм Соймонов әҙерләгән Башҡортостанды ғәскәрҙәр менән уратып алыу планы баш күтәреүселәрҙең әүҙемлеген кәметкән һәм ике арала һөйләшеүҙәр алып барыу мөмкинлеген асҡан. 1738 йылдың сентябрендә күренекле ихтилал етәкселәре Бәпәнә Төрөпбирҙин менән ''Аллайейәнғол Ҡотлоғужин'' хөкүмәт вәкилдәренә баш һалып килгән&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

Ырымбур экспедицияһы начальнигы Василий Никитич Татищев башҡорттар инде баш күтәрерлек хәлдә түгел, тип иҫәпләгән. Ул хөкүмәткә крайҙағы хәл-торошто түбәндәгесә тасуирлаған:
{{начало цитаты}}«… Ике иң ҡурҡыныс — Ҡазан һәм Нуғай — даруғалары шул дәрәжәлә таланған, исмаһам, халҡының яртыһы ҡалдымы икән, ә ҡалғандары — Уҫы һәм Себер даруғаларында юғалтыу шул дәрәжәлә булмаһа ла, барыһының да аттары һәм башҡа малы юҡҡа сыҡты, ауылдар яндырылды, ризыҡтары булмағанлыҡтан, күпселек кеше асҡа үлде…»{{конец цитаты|источник=''История Башкортостана. Ч 1. Под ред. И. Г. Акманова. Уфа: Китап, 1996.- С.106''}}

=== 3-сө этабы ===

1739—1740 йылдарҙағы ихтилал Нуғай, Ҡазан, Себер, Уҫа даруғалары — бөтөн Башҡортостан территорияһында йәйелдерелгән. Ихтилал етәкселәре: Ҡараһаҡал (Солтангәрәй), Аллайейәнғол Ҡотлоғужин, Мандар Ҡарабаев, Солтан Арыҫланбәков, Теләүкәй Олотимеров, Булат Йәлекәйев, Күҙәш Рахманғолов, Миңдейәр Арҡаев, Шағанай Бурһыҡов һ.б.
Хөкүмәт ғәскәрҙәре командующийҙары: Я. Павлуцкий, Языков һ.б.

Ихтилалдың яңынан тоҡанып китеүенең сәбәбе — 1739 йылдың ғинуарында башланған йәниҫәп алыу (перепись). Йәниҫәп алыуҙы башҡорттар яңы һалым, бигерәк тә йән башына һалым һалыу сараһы кеүек ҡабул иткән. Башҡорттарҙың был сараны өҙөү өсөн тырышлыҡтары (саботаж), Петербургҡа үтенес ҡағыҙы менән барасаҡ вәкилдәргә паспорт биреүҙе талап итеүе йәниҫәп алыуҙы туҡтатып тороуға килтергән.

Ихтилалдың 3-сө этабында элекке башҡорт ихтилалдарының идеяһы — Рәсәй ватандашлығынан (подданство) баш тартыу — яңынан ҡалҡып сыҡҡан. ''Юлдаш-мулла'' етәкселегендәге башҡорттарҙың бер төркөмө, яңы таяныс эҙләп, жунгарҙарға мөрәжәғәт иткән. Бәғзе башҡорттар ҡаҙаҡтар менән берлек төҙөүгә йүнәлеш алған, ләкин Кесе һәм Урта жуздар быны кире ҡаҡҡан, ярҙам итеүҙән һәм таяныс булыуҙан баш тартҡан.

1739 йылдың декабрендә йәниҫәп алыу яңынан башланған. Башҡорттар уны һаман да һанға һуҡмаған, әммә крайҙа төҙөлгөн ҡәлғәләрҙең халҡын иҫәпкә алғандар. 1739—1740 йылдар сигендә Силәбе ҡәлғәһенең Иҫәп алыу китабы барлыҡҡа килгән.

1740 йылдың ғинуарында хәрәкәт башына яңы ҡорбаш — ''Башҡортостан ханы'' тип иғлан ителгән '''Солтангәрәй''' исеме аҫтында Ҡараһаҡал баҫҡан. Ихтилал тағы ла ҡораллы бәрелештәр формаһына күскән. Ҡараһаҡалға арҡаҙаш булған күренекле етәкселәр ''Аллайейәнғол Ҡотлоғужин'', ''Мандар Ҡарабаев'' булған. Ихтилал Себер даруғаһының бөтөн территорияһын ялмап алған. Март урталарынан ''Арсеньев'', ''Павлуцкий'', ''Путянин'' һәм ''Кублицкий'' ҡыҫымы аҫтында баш күтәреүселәр тауҙарға сигенгән. Ҡараһаҡал Нуғай даруғаһы территорияһына сыҡҡан.
Ихтилалдың һуңғы этабында баш күтәреүселәр һәм Рәсәй ғәскәре яғында һуғышҡан «тоғро башҡорттар» араһындағы көрәш киҫкенләшкән.
1740 йылдың май-июнендә Ҡараһаҡал бер нисә тапҡыр еңелгән. 3 июндә Павлуцкий командаһы баш күтәреүселәрҙе Тобол йылғаһы районында ҡыуып еткән, һәм баш күтәреүселәр баҫтырылған. Отрядтың тере ҡалған яугирҙары, яралы Ҡараһаҡалды ла алып, Яйыҡ  йылғаһы аръяғына, ҡаҙаҡ далаларына киткән. Тау-урмандарҙа йәшеренгән баш күтәреүселәрҙе физик юҡ итеү операцияһы 1740 йылдың сентябренә тиклем дауам иткән.

== Ихтилалдың һөҙөмтәһе ==

1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары Башҡортостандың Рәсәй дәүләтенә инеүенән һуң күп быуаттар дауамында алып барылған баш күтәреү һуғыштарының иң ҙуры булған&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = Алеврас Н. Н., Конюченко А. И.
 | заглавие      = История Урала. XI — XVIII века
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | место         = Челябинск
 | издательство  = Южно-уральское книжное издательство
 | год           = 2000
 | том           = 
 | страниц       = 280
 | страницы      = 172
 | isbn          = 5-7688-0771-3
 | ref           = 
}}&lt;/ref&gt;.

Ошо ваҡиғаларҙың замандашы П. И. Рычков баш күтәреүселәрҙе язалау хаҡында шундай мәғлүмәт килтергән:&lt;ref&gt;''Рычков П. И.'' История Оренбургская по учреждении Оренбургской губернии. Уфа: ЦЭИ УНЦ РАН, 2002. с.105-106&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;standard collapsible &lt;!-- collapsed--&gt;&quot; width=&quot;100%&quot;
!ВЕДОМОСТЬ, һуңғы фетнәнән һуң, йәғни 1735 йылдан 1741 йылға саҡлы, командировкаға ебәрелгән Ырымбур һәм Башҡорт комиссиялары тарафынан нисәмә бур башҡорт (воров башкирцов) үлтерелде, язаланды, ҡарауыл аҫтында үлде, флотҡа оҙатылды, Остзей полктарына һәм Рогервикка эшкә ебәрелде, уларҙың ҡатындары һәм ҡыҙ-улдары Рәсәй эсендә таратылып бирелде…
|-
|
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot; style=&quot;font-size:85%&quot;
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;lightsteelblue&quot;
|'''Йылдар'''
|colspan=4| '''Ырымбур комиссияһы буйынса'''
|colspan=4| '''Башҡорт эштәре комиссияһы буйынса'''
| '''Ике командала барыһы'''

|-bgcolor=&quot;#cccccc&quot; align=&quot;center&quot;
|
|Үлтерелгән||Каторгаға оҙатылған||Таратылған||Барыһы
|Үлтерелгән||Каторгаға оҙатылған||Таратылған||Барыһы

|- align=&quot;center&quot;
|'''1735'''
|500||—||20||520
|—||—||—||—
|'''520'''
|- align=&quot;center&quot;
|'''1736—1737'''
|4500||—||200||4700
|692||1692||1457||3801
|'''8501'''
|- align=&quot;center&quot;
|'''1738—1740'''
|2134||135||1862||4131
|8746||1449||4843||15038
|'''19169'''

|- align=&quot;center&quot;
|'''Всего'''
|7134||135||2082||9351
|9438||3101||6300||18839
|'''28190'''

|}
|}

П. И. Рычков 1740 йылдың көҙөндә Ырымбурҙа һәм Һаҡмар ҡаласығында В. А. Урусов ойошторған экзекуцияларҙы бына нисек тасуирлаған:

&quot;… 11 кеше, шул иҫәптән телгә алынған Ҡараһаҡалдың 7 есаулы — ҡабырғаларынан, 85 кеше муйынынан аҫып, 21 кешенең, башы киҫелеп, ҡолғаға эленеп ҡуйылды, шул иҫәптән, Ҡараһаҡалды уйлап сығарыусы, башҡорттарҙы иң баш болартыусы Аллайейәнғолдоң (исемен ''Аландзи Айгул'' тип боҙоп яҙған) башын үле кәүҙәһенән киҫеп алдылар, сөнки ул, ҡарауыл аҫтында Ырымбурға килтерелгәндә, ун көн дауамында һыу эсеүҙән, ашауҙан баш тартып, үҙен-үҙе үлемгә дусар иткәйне.

Һәм ҡалған яуыздарҙы 17 сентябрҙә, генерал-лейтенант Һаҡмарға килгәс, экзекуцияланылар: 120 кешенең башын киҫтеләр, 50 кешене аҫтылар һәм 301 кешене, танау-ҡолаҡтарын ҡырҡып, язаланылар … баш күтәреүселәрҙән тыш, уларҙың ҡатындары, ул-ҡыҙҙары, балалары — барыһы 8380 кеше Рәсәй эсендә таратылып бирелде&lt;ref&gt;''Валеев Г. К., Сляднев М. И.'' Ислам на Южном Урале: История и современность//Салават Юлаев — руководитель Крестьянской войны 1773—1775 годов на Южном Урале.- Челябинск, 2004. С.105-133.&lt;/ref&gt; &lt;/blockquote&gt;

Карателдәрҙән ҡасып, тыуған илен ташлап, ҡаҙаҡтарға һәм ҡалмыҡтарға киткән башҡорттарҙы һанап бөтөрлөк түгел. Уларҙың күбеһе әсирлеккә эләкте һәм урындағы феодалдарҙың ҡолона әйләндерелде. Әсирлеккә эләккәндәрҙең күпселеге, шулай уҡ уларҙың ҡатындары һәм балалары, суҡындырылды һәм «теләгән рус кешеләренә» (охочим) бирелде, баш бирмәгәндәрҙе — язаланылар. Мәҫәлән, 1738 йылдың апрелендә Екатеринбургта яңы суҡындырылған Туйгилде Жүләков, «суҡындырылғандан һуң да, Мөхәммәт ҡанунынан сыҡмаған өсөн», балаларының күҙ алдында яндырылып үлтерелгән.

1739 йылдың апрелендә, өс тапҡыр тыуған иленә ҡайтыу теләге менән ҡасып киткән, суҡындырылған башҡорт ҡатыны [[Киҫәнбикә Байрасова]] яндырылған.

П. И. Рычков язаланғандарҙың һанын дөйөмләштергән — 28491 кеше. Ҡорбандар тураһында был мәғлүмәт тулы булмаһа ла, ихтилалды баҫтырыу ни тиклем дәрәжәлә аяуһыҙ, ҡанһыҙ булғанлығын күрһәткән.

Рәсәй тарихсыһы Борис Эммануилович Нольде үҙенең китабында ихтилал йомғаҡтары буйынса шундай статистика мәғлүмәте килтергән&lt;ref&gt;La formation de l’empire russe: études, notes et documents par Boris Nolde: tome I-er, 1952. 297 1 vols. Paris: Institut d’Etudes slaves, 1952. Р.297//VI.&lt;/ref&gt;: &lt;blockquote&gt;«16634 язалап үлтерелгәндәр, 3236 каторгаға, һөргөнгә оҙатылғандар; 12283 штраф тип тартып алынған аттар, 6076 үлтерелгән ат, 696 емерелгән ауылдар …»&lt;/blockquote&gt;

Америка тарихсыһы Алтон Стюарт Доннелли, һәр дүртенсе башҡорт үлтерелгән, тип иҫәпләп сығарған. Был ихтилал барышында күп аҫаба башҡорт ерҙәре, хужаларынан тартып алынып, мишәрҙәргә бирелгән.

1735—1740 йылдарҙағы ихтилалда 40 меңдән артыҡ кеше үлтерелгән, язаланған йәки каторгаға оҙатылған (Василий Никитич Татищев мәғлүмәттәре буйынса, 60 меңгә яҡын башҡорт)&lt;ref&gt;[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/1868-bash-ort-ikhtilaldary-1735-40 ''Акманов И. Г.'' Башкирские восстания 1735—1740 гг.//Статья в Башкирской энциклопедии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305224628/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/1868-bash-ort-ikhtilaldary-1735-40 |date=2016-03-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305224628/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/1868-bash-ort-ikhtilaldary-1735-40 |date=2016-03-05 }}{{ref-ba}}&lt;/ref&gt;.

Батша хөкүмәте, башҡорт общиналарының эске тормошон контролдә тоторлоҡ, административ реформалар уҙғарған&lt;ref&gt;[http://www.bse.info-spravka.ru/bse/id_9193 Статья в БСЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180207123015/http://www.bse.info-spravka.ru/bse/id_9193 |date=2018-02-07 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Акманов И. Г.'' Башкирские восстания XVII — начала XVIII вв. — Уфа: Китап, 1998.
* ''Акманов И. Г.'' Башкирия в составе Российского государства в XVII — первой половине XVIII века. — Свердловск: Изд-во Урал. ун-та, 1991.
* [http://www.vatandash.ru/index.php?article=390 ''Акманов И. Г.'' Челобитная башкир Уфимской провинции на имя императрицы России.// Статья в ж. «Ватандаш»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304102940/http://www.vatandash.ru/index.php?article=390 |date=2016-03-04 }}
* [http://vatandash.ru/index.php?article=2210 ''Амантаев Ирек'' Взаимоотношения власти и башкир в документах первой трети XVIII века.// Статья в ж.&quot;Ватандаш&quot;, 2013, № 11.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202020119/http://vatandash.ru/index.php?article=2210 |date=2017-02-02 }}
* [http://ufagen.ru/node/28779 Башкирские восстания 30-х годов XVIII в.]
* ''Жуковский П. В.'' Дополнения к «Истории Оренбургской» П. И. Рычкова //Труды Оренбургской ученой архивной комиссии. Вып.33. Оренбург.1916. С.102-103; РГАДА. Ф.248. Кн.1236. Л.34-35.
* {{Книга|автор=[[Устюгов Николай Владимирович|Устюгов Н. В.]]|заглавие=Башкирское восстание 1737—1739 гг.|ссылка=http://militera.lib.ru/h/ustyugov_nv01/index.html|место=М.-Л.|издательство=Издательство Академии Наук СССР|год=1950|страниц=154|тираж=2000}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20160405194543/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1868-bash-ort-ikhtilaldary-1735-40 Статья в Башкирской энциклопедии]{{ref-ba}}
* [http://klenovskoe.ru/index.php?page=post&amp;id=95 Башкирское восстание 1735—1740 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115012310/http://klenovskoe.ru/index.php?page=post&amp;id=95 |date=2016-11-15 }}
* [http://www.vatandash.ru/index.php?article=255/ Вожди восстаний XVII—XVIII вв. из башкир Казанской дороги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201117081648/http://vatandash.ru/index.php?article=255%2F |date=2020-11-17 }}
* [http://encycl.bash-portal.ru/bash_vosst.htm Статья в ''Башкортостан: краткая энциклопедия''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602184340/http://encycl.bash-portal.ru/bash_vosst.htm |date=2013-06-02 }}
* [http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm/ Башкирия в составе русского государства. Восстания против гнёта и насилия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111230125909/http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm |date=2011-12-30 }}
* [http://www.bse.info-spravka.ru/bse/id_9193 Башкирские восстания 17—18 вв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180207123015/http://www.bse.info-spravka.ru/bse/id_9193 |date=2018-02-07 }}
* [http://ufagen.ru/node/28779 Башкирские восстания 30-х годов XVIII в.]
* [http://www.iie.kz/pages/310.jsp ''Избасарова Г.'' Башкирские восстания XVIII века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029185020/http://www.iie.kz/pages/310.jsp |date=2013-10-29 }}
* {{статья
 |автор         = Сагидулин Р.
 |заглавие      = Красноуфимское сражение 25 июня 1736 года
 |ссылка        = http://vatandash.ru/index.php?article=2458
 |язык          = 
 |издание       = [[Ватандаш]]
 |тип           = 
 |год           = 2014
 |том           = 
 |номер         = 8
 |страницы      = 
 |doi           = 
 |issn          = 1683-3554
}}
* {{YouTube|dUWEQMlUBjE|Акаевщина или Башкирское восстание 1735-1736 гг.}}
* {{YouTube|RVKm1JjACp0|Восстание Бепени или Башкирское восстание 1737-1738 гг.}}
* {{YouTube|Lt1dJvRTlr0|Восстание Карасакала или Башкирское восстание 1740 гг.}}
{{Башҡортостан темаларҙа}}
* [https://www.facebook.com/photo/?fbid=115798644107215&amp;set=gm.1004022060334036 История башкир. В 1736 году в селе Сунарчи перестреляли 1200 человек]
[[Категория:Башҡортостан тарихы]]
[[Категория:Башҡорт ихтилалдары]]
[[Категория:XVIII быуат ихтилалдары]]
[[Категория:Рәсәй империяһында ихтилалдар]]
[[Категория:Этник эҙәрлекләү]]
[[Категория:Мосолмандарҙы эҙәрлекләү]]
[[Категория:Башҡортостанда 1735 йыл]]
[[Категория:Башҡортостанда 1736 йыл]]
[[Категория:Башҡортостанда 1737 йыл]]
[[Категория:Башҡортостанда 1738 йыл]]
[[Категория:Башҡортостанда 1739 йыл]]
[[Категория:Башҡортостанда 1740 йыл]]
[[Категория:Башҡорттар тарихы]]</text>
      <sha1>74sniafz9y8igfz1umrbxkavu8pmbw1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡорт ихтилалы (1662—1664)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108935</id>
    <revision>
      <id>1306408</id>
      <parentid>1232808</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T11:27:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15791" sha1="hs9l74szux0uevdgacku4b5kb20kchq" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Башҡорт ихтилалы}}
{{Вооружённый конфликт
|конфликт     = Башҡорт ихтилалы (1662—1664)
|часть        = 
|изображение  = 
|заголовок    = 
|дата         = 1662 — 1664
|место        = көнсығышта [[Иҫәт]], [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] йылғаларының урта ағымынан алып көнбайыштағы  [[Кама]] йылғаһының урта ағымына тиклем, көньяҡта [[Яйыҡ]] (хәҙер Урал) йылғаһынан алып төньяҡтағы [[Чусыу]] йылғаһына тиклем
|причина      =  [[Башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы|башҡорттарҙың ергә аҫабалыҡ хоҡуҡтары]] боҙолоуы, налогтарҙың арта барыуы, Өфө воеводаһының башбаштаҡлығы 
|изменения    = 
|итог         = баш күтәреүселәрҙең талаптарын ҡәнәғәтләндереү
|противник1   = [[Файл:Flag of Russia.svg|22px]] Рәсәй дәүләте
|противник2 = [[Башҡорттар|Башҡорт ихтилалсылары]]
|командир1 = Ф. Ф. Волконский, А. М. Волконский һ.б.
|командир2 = [[Һары Мәргән]], [[Дәүләтбаевтар|Ишмөхәммәт, Ҡонкас һәм Дәүәнәй Дәүләтбаевтар]], [[Арыҫланбәк Бәккин]]†, [[Ғәүер Аҡбулатов]], [[Аҙнағол Ырыҫҡолов]], [[Киләй Тәнекәев]], [[Бикйән Туҡтамышев]] һәм Үләкәй батыр
|силы1 =
|силы2 =
|потери1 =
|потери2 =
|примечание =
}}
'''1662-1664 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы''' — XVII быуаттың икенсе яртыһындағы [[башҡорт ихтилалдары]]ның иң тәүге эре ихтилалдарҙың береһе.

== Ихтилалдың сәбәптәре ==
Ихтилалдың төп сәбәбе: Рәсәй хөкүмәте экспансияһы арҡаһында башҡорттарҙың Рәсәйгә ҡушылыу шарттарына ярашлы ергә раҫланған аҫабалыҡ хоҡуҡтарын юғалтыу ихтималлығы. Бынан тыш ҡәлғә — ҡаласыҡтар, нығытмалар төҙөү өсөн ерҙәрҙе баҫып алыу һәм батша хөкүмәтенең Башҡортостандың көньяҡ- көнбайышында ҡалмыҡтарға йәйләүҙәрҙе баҫып алырға рөхсәт итеүе, шулай уҡ Өфө воеводаһының башбаштаҡлығы, налогтарҙың арта барыуы, түрәләрҙең уларҙы йыйған саҡта үтә ғәҙелһеҙ ҡыланыуы халыҡта ризаһыҙлыҡ тыуҙыра.

1662 йылда [[Аманат (залог)|Аманаттарҙың]]  бер өлөшөн язалап хәбәре башҡорт ихтилалының көсәйеүенә сәбәп була.

== Ихтилал территорияһы ==
Ихтилал көнсығышта [[Иҫәт]], [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] йылғаларының урта ағымынан алып көнбайыштағы [[Кама]] йылғаһының урта ағымына тиклем, көньяҡта [[Яйыҡ]] (хәҙер Урал) йылғаһынан алып төньяҡтағы [[Чусыу]] йылғаһына тиклем территорияла тарала.

== Баш күтәреүселәрҙең хәрәкәт иткән юлдары ==
Ихтилал [[Себер даруғаһы|Себер]] һәм [[Уҫы даруғаһы|Уса юлдарында]] башланып китә. Башҡорттар [[Һары Мәргән]], [[Арыҫланбәк Бәккин]] һәм башҡа юлбашсылар етәкселегендә Ҡатай төрмәһен, Далматов һәм Невьян монастырҙәрен, Әрәмил, Эрбет, Белослуд, Мурза һәм башҡа слободаларға һөжүм итә, уларҙың ҡайһы берҙәрен баҫып алалар. Баш күтәреүселәр менән көрәшкә батша хөкүмәте шаҡтай ҙур хәрби көстәр йүнәлтә. Иртәш күле янында эре алыш була. 

Төньяҡ [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостанда]] ла көрәш башлана, баш күтәреүселәр [[Көңгөр]] ҡалаһын, Степан төрмәһен, Воздвиженка һәм Рождественский монастырҙәрен баҫып алалар, урыҫ ауылдарын һәм Сылва йылғаһы буйындағы ауылдарҙы туҙҙыралар. Ихтилал [[Нуғай даруғаһы|Нуғай]] һәм [[Ҡазан даруғаһы|Ҡаҙан]] даруғаларын солғап ала. Баш күтәреүселәр [[Ғәүер Аҡбулатов]] һәм Салыш ҡушаматлы Үләкәй етәкселегендә [[Өфө]]нө, [[Минзәлә]]не һәм башҡа нығытмаларҙы, ауылдарҙы ҡамап алалар. Хөкүмәт Нуғай һәм Ҡаҙан башҡорттарына ҡаршы Ҡаҙан воеводаһы кенәз Ф. Ф. Волконский етәкселендә ифрат ҙур көстәр йүнәлтә. Өфөгә килеп еткәс, ул ихтилалсыларға ҡаршы язалаусылар (карателдәр) отрядтарын ебәрә. Ошо уҡ ваҡытта ул башҡорттарға баш һалырға саҡырып мөрәжәғәт итә. Уға ҡайһы бер башҡорт феодалдары, мәҫәлән, Нуғай юлы тарханы Ишмөхәмәт Дәүләтбаев кеүектәр, ярҙам күрһәтә. Ҡазан һәм Нуғай юлдарында ихтилалсыларҙың бер өлөшө ҡорал һалыуҙарын белдерә. Кенәз Волконский ихтилал етәкселәре Ғәүер менән Үләкәйҙе язалап үлтертә. 1662 йылдың көҙөндә башҡорттарҙың күпселеге һөйләшеүҙәргә ризалыҡ белдерә, әммә был һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһеҙ ҡала.&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/1869 Башҡорт энциклопедияһында мәҡәлә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224094319/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/1869 |date=2019-12-24 }}&lt;/ref&gt;

1663 йылдың яҙында ихтилал ҡабаттан көсәйә башлай һәм йәй айҙарында бөтә Башҡортостан территорияһына, Урал аръяғына йәйелә. [[Өфө өйәҙе (XVI быуат аҙағы — XVIII быуат башы)|Өфө өйәҙе]] воеводаһы А. М. Волконский билдәләүенсә, 1663 йылдың яҙында Әтегәш Таҡаев менән [[Киләй Тәнекәев]] һәм [[Бүләр]] улусынан Мәннән Сартов етәкселегендәге баш күтәргән башҡорттар Өфө өйәҙенең Минзәлә ҡәлғәһе тирәһендә, Ҡазан өйәҙендә һәм башҡа ерҙәрҙә хәрәкәт иткән. Баш күтәреүселәр Режь йылғаһы буйында бер нисә ауылды баҫып ала. һуңынан Арамыш биҫтәһенә һөжүм итә, Невьян нығытмаһын ҡамай.

Көҙгә табан Полуэктов командаһы ҡаршы сыға, әммә баш күтәреүселәр язалаусылар отрядына ҙур ғына зыян килтерә. Башланған эште дауам итер өсөн, башҡорттар үҙҙәренә союздаштар эҙләй. Себер даруғаһының башҡорттары [[Урал аръяғы]]ндағы урыҫ булмаған халыҡтар менән элекке бәйләнештәрен нығыталар. Бынан тыш, улар Күсем батшаның бүләһе Көсөк менән бәйләнешкә инә. Ул дәүерҙә Башҡортостан көньяҡ — көнсығышта Себер ханы Күсемдең нәҫеле йәшәгән ерҙәр менән ситләш була. Элекке Себер ханлығының ерҙәренә дәғүә иткән Күсем тоҡомдары урыҫтарға ҡаршы сығыштарҙы көтөп кенә тора. Шулай итеп, Башҡортостандағы ихтилал улар өсөн бик отошло булып сыға. 1662 йылдағы хәрәкәттә улар әле ҡатнашмай, әммә киләһе йылдың ҡышынан Себер ханы Көсөк, башҡорттарҙың төп башлығы [[Һары Мәргән]]дең вафатынан һуң, 1663 йылдың башында, ихтилалсыларға ҡушыла.

Билдәле булыуынса, Себер батша улдары, шул иҫәптән Көсөк тә, хәрби яҡтан етди ҡурҡыныс тыуҙырмай. Ихтилалсылар, күрәһең, Көсөк Урал аръяғындағы урыҫ булмаған халыҡтарҙы туплау, берләштереү өсөн уңайлы кеше, тип уйлаған. Уларҙың калмыҡтар менән һөйләшеүҙәр алып барыуҙары ла бушҡа түгел, сөнки ҡалмыҡтарҙан да улар мөһим ярҙам көткән. Шул уҡ ваҡытта, Көңгөр воеводаһы күрһәтеүенсә, башҡорттарға бер нисә урыҫ кешеһе лә ярҙамлашҡан, мәҫәлән, И. Громыхалов һәм А. Аникеев ихтилалды әҙерләүҙә әүҙемлек күрһәткән.

Урал аръяғы баш күтәреүселәре Иҫәт, Нейва, Эрбет йылғалары бассейнында хәрәкәт итә, башҡорт ерҙәрендә төҙөлгән төрмәләргә, слободаларға, монастырҙәргә һөжүм итәләр. Нуғай һәм Ҡаҙан даруғалары ихтилалсылары элеккесә крайҙың үҙәгендә һәм көнбайышында, Өфөгә яҡын ерҙәрҙә һәм Кама аръяғындағы нығытмаларҙа эш итә.Был даруғаларҙа йәшәүселәр ҙә союздаштар эҙләй. Улар ҡалмыҡ тайшалары Дайсын һәм Әюкә менән бәйләнеш урынлаштыралар. Башҡорттарҙы мансиҙар (вогулдар), себер һәм көңгөр татарҙары, марыйҙар, ҡалмыҡтар ҡеүәтләй. Батша хөкүмәте башҡорттарға ҡабаттан һөйләшеүҙәр башларға тәҡдим яһай. Нуғай даруғаһының ихтилалсылары 1663 йылдың көҙөндә Өфө воеводаһы менән һөйләшеүҙәрҙе яңырттылар. Уларҙың илселәре Динмөхәммәт Юлаев һәм Аҡтай Дуҫмөхәммәтов 1664 йылдың башында Мәскәүгә юлланалар, февраль айында батша ярлыҡашы (льготалар менән файҙаланыу өсөн юғары власть тарафынан бирелгән «жалованная грамота») менән ҡайталар. Грамотала батшаның Нуғай башҡорттарының талаптарын ҡәнәғәтләндерелеүе тураһында бәйән ителә. Ҡаҙан даруғаһы башҡорттары Өфө воеводаһы менән һөйләшеүҙәрҙе 1664 йылдың йәйендә башлайҙар. Шул уҡ йылдың көҙ айҙарында Себер башҡорттары ла батша хөкүмәте менән һөйләшеүҙәрҙе яңырта. Уларҙың илселәре 1665 йылда [[Тубыл (ҡала)|Тубыл]] ҡалаһына бара һәм воевода менән килешеү төҙөй.

== Ихтилалдың һөҙөмтәләре ==
Батша хөкүмәте ихтилалсыларҙы еңә алмай һәм уларҙың талаптарын үтәргә мәжбүр була. Өфө воеводаһы стольник А. М. Волконский ваҡытынан алда эштән сығарыла, уның урынына башҡорттарҙың үтенесенә ярашлы стольник Ф. И. Сомов тәғәйенләнә. Ер мәсьәләһе буйынса хөкүмәт яғынан бик мөһим ташлама эшләнә, иң мөһиме: рәсми рәүештә башҡорттарҙың ергә аҫабалыҡ хоҡуҡтары раҫлана. Яңы воеводаға башҡорттарҙың килмешәктәр тарафынан ерҙәрен биләүҙәре тураһындағы ялыуҙарын кисекмәҫтән ҡарарға һәм уларҙың талаптарын үтәргә ҡушыла. Хөкүмәт шулай уҡ яһаҡ йыйыусыларҙың да башбаштыҡлығын бөтөрөргә вәғәҙә итә.

== Әҙәбиәт ==
* Устюгов Н. В., Башкирское восстание 1662—1664 гг., в сб.: Исторические записки, т. 24, М., 1947;
* Акманов И. Г. Башкирские восстания XVII — начала XVIII вв. — Уфа: Китап, 1998.
* Акманов И. Г. Башкирия в составе Российского государства в XVII — первой половине XVIII века. — Свердловск: Изд-во Урал. ун-та, 1991.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|83286}}{{V|4|01|2023}}
* {{Из БСЭ|заглавие=Башкирские восстания 17-18 вв.}}
* [http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm/ Башкирия в составе русского государства. Восстания против гнёта и насилия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111230125909/http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm |date=2011-12-30 }}
* [https://web.archive.org/web/20180923203855/http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803749470%2F Башкирские восстания]
* [http://www.vatandash.ru/index.php?article=255/ Вожди восстаний XVII—XVIII вв. из башкир Казанской дороги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201117081648/http://vatandash.ru/index.php?article=255%2F |date=2020-11-17 }}
* {{Youtube|a86LPOybQAE|logo=1}} Башкирское восстание 1662—1664 г. или Дайчиновщина

[[Категория:Башҡорт ихтилалдары]]
[[Категория:Башҡортостан тарихы]]
[[Категория:XVII быуат ихтилалдары]]</text>
      <sha1>hs9l74szux0uevdgacku4b5kb20kchq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2017 йыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108937</id>
    <revision>
      <id>1306228</id>
      <parentid>1300167</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T23:51:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53791" sha1="d819oawi08ujnrwhyzetes37g2a17t5" xml:space="preserve">{{Йыл өсөн навигация|2017}}
{{Быуат өсөн навигация|21}}
{{Башҡа йыл иҫәбенә күсеү|2017 |КК=28 ғинуар}}
{{Йыл башы|2017}}
== Ваҡиғалар ==
=== Ғинуар ===
[[Файл:Donald Trump swearing in ceremony.jpg|мини|[[Дональд Трамп]]тың инаугурацияһы]]
* [[1 ғинуар]]
** БМО-ның 9-сы генераль секретары [[Антониу Гутерреш]] үҙ вазифаһын үтәй башлай&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://lb.ua/world/2017/01/01/355002_noviy_gensek_oon_vstupil_dolzhnost.html |title=Новый генсек ООН вступил в должность |date=2017-01-01 |publisher=LB.ua |accessdate=2017-01-01}}&lt;/ref&gt;.
** [[Рәсәй Федерацияһы]]нда яңы енәйәт язаһы — ''мәжбүри хеҙмәт'' ғәмәлгә инә&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://rg.ru/2017/01/01/v-rossii-nachal-dejstvovat-novyj-vid-nakazaniia-prinuditelnye-raboty.html|title=В России начал действовать новый вид наказания|date=2017-01-01 |publisher=Rg.ru|accessdate=2017-01-01}}&lt;/ref&gt;.
** [[Ҡырғыҙстан]] әйләнешкә яңы банкноталарҙы индерә&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://mir24.tv/news/economy/15545316|title=Защита «Mask»: в Кыргызстане появились новые деньги|date=2017-01-01 |publisher=Мир 24|accessdate=2017-01-01}}&lt;/ref&gt;.
** [[Истанбул]]дағы «Reina» төнгө клубына һөжүм итеү һөҙөмтәһендә 39 кеше һәләк була, 69 кеше йәрәхәтләнә&lt;ref&gt;{{cite web |url=10459829.shtml |title=Новогодний теракт |date=2017-01-01 |publisher=Газета.ru |accessdate=2017-01-02}}&lt;/ref&gt;.
* [[4 ғинуар]] — [[Румыния]]ның яңы премьер-министры ''Сорин Гриндяну'' була&lt;ref&gt;[http://ru.publika.md/pavel-filip-pozdravil-s-naznacheniem-novogo-premer-ministra-rumynii_2004601.html Павел Филип поздравил с назначением нового премьер-министра Румынии.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170108185933/http://ru.publika.md/pavel-filip-pozdravil-s-naznacheniem-novogo-premer-ministra-rumynii_2004601.html |date=2017-01-08 }}&lt;/ref&gt;.
* [[7 ғинуар]] — [[Гана]]ның президенты ''Нана Акуфо-Аддо'' үҙ вазифаһын үтәй башлай&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://kommersant.ru/doc/3186664 |title=Избранный президент Ганы вступил в должность |date=2017-01-07 |publisher=Коммерсант.ru |accessdate=2017-01-07}}&lt;/ref&gt;.
* [[10 ғинуар]] — [[Ҡабул]]да [[Афғанстан]] парламенты биналары янындағы икеләтә теракт һөҙөмтәһендә яҡынса 50 кеше һәләк була, яҡынса 45 кеше йәрәхәтләнә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/kabul-afghanistan-suicide-bombing-parliament-offices-car-bomb-a7519351.html|title=Up to 50 people feared dead in twin blasts in Kabul|author=|date=|work=Independent|accessdate=11 января 2017|lang=en}}&lt;/ref&gt;.
* [[11 ғинуар|11]]—[[29 ғинуар]] — [[Франция]]ла ир-егеттәр араһында [[гандбол]] буйынса донъя чемпионаты уҙғарыла&lt;ref&gt;[http://www.scoreboard.com/ru/handball/world/world-championship/ Чемпионат мира.]&lt;/ref&gt;.
* [[16 ғинуар]] — [[Ҡырғыҙстан]]дың баш ҡалаһы [[Бишкәк]]тә Boeing-747 йөк самолеты Дача-Суу ҡасабаһына ҡолай. 37 кеше һәләк була&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://kabar.kg/society/full/116430 |title=На данный момент родственникам погибших в результате авиакатастрофы выдано 31 тело - правительство |date=2017-01-17 |publisher=KABAR |accessdate=2017-01-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170118054915/http://kabar.kg/society/full/116430 |date=2017-01-18 }}&lt;/ref&gt;.
* [[18 ғинуар]] — [[Италия]]ның Лацио, Абруцци һәм Марке ҡалаларында бер нисә сәғәт эсендә магнитудаһы 5,7 баллға барып еткән 4 көслө ер тетрәүҙәре була. Абруцци өлкәһендә «Ригопьяно» отеленә ҡар ишелмәһе төшкәндән һуң өйөм аҫтында 29 кеше һәләк була&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://tass.ru/proisshestviya/3972797 |title=Rai: число погибших при сходе лавины в Италии возросло до 29 |date=2017-01-26 |publisher=ТАСС |accessdate=2017-01-26}}&lt;/ref&gt;.
* [[20 ғинуар]] — [[Дональд Трамп]] [[Америка Ҡушма Штаттары]] президенты вазифаһын үтәй башлай&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bbc.com/russian/news-38694575 |title=Дональд Трамп официально стал президентом США |date=2017-01-20 |publisher=BBC |accessdate=2017-01-20}}&lt;/ref&gt;.
* [[21 ғинуар]] — ''Адам Бэрроу'' [[Гамбия]] президенты вазифаһын үтәй башлай&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/russian/news-38701614 Яхья Джамме отказался от претензий на пост президента Гамбии].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.aljazeera.com/news/2017/01/gambia-yahya-jammeh-agrees-step-170120184330091.html |title=Gambia's Yahya Jammeh confirms he will step down |date=2017-01-21 |publisher=Aljazeera |accessdate=2017-01-21 |lang=en}}&lt;/ref&gt;.
* [[22 ғинуар]] — ''Румен Радев'' [[Болгария]] президенты вазифаһын үтәй башлай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3961421|title=Румен Радев вступил в должность президента Болгарии|date=2017-01-22|publisher=ИА Regnum|accessdate=2017-01-22}}&lt;/ref&gt;.
* [[24 ғинуар]]—[[5 февраль]] — [[Швеция]]ла туп менән [[хоккей]] буйынса донъя чемпионаты уҙғарыла&lt;ref&gt;[http://www.rusbandy.ru/season/254/schedule/ Чемпионат мира 2017 год (группа Б).]&lt;/ref&gt;
* [[29 ғинуар]] — [[8 февраль]] — [[Ҡаҙағстан]]дың [[Алматы]] ҡалаһында ҡышҡы Универсиада уҙғарыла&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://dknews.kz/vsemirnaya-zimnyaya-universiada-v-almaty-ob-yavlena-otkry-toj/ |title=Всемирная зимняя Универсиада в Алматы объявлена открытой |date=2017-01-29 |publisher=Деловой Казахстан |accessdate=2017-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170131110237/http://dknews.kz/vsemirnaya-zimnyaya-universiada-v-almaty-ob-yavlena-otkry-toj/ |date=2017-01-31 }}&lt;/ref&gt;.

=== Февраль ===
* [[7 февраль]] — Көслө ямғырҙарҙан һуң [[АҠШ]]-тың [[Калифорния]] штатында илдәге иң бейек булған Оровиль плотинаһы емерелә башлай. Калифорнияла халыҡ эвакуацияһы иғлан ителә. Ҡурҡыныс аҫтында — яҡынса 200 мең кеше&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=2854632# |title=Калифорния под угрозой: размыв плотины в Оровилле поднимет восьмиметровую волну |date=2017-02-13 |publisher=Вести.ru |accessdate=2017-02-14}}&lt;/ref&gt;.
* [[8 февраль]] — [[Сомали]]ла президент һайлауҙары уҙғарыла. ''Мөхәммәт Абдуллаһи Мөхәммәт'' президент итеп һайлана&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://gordonua.com/news/worldnews/vybory-prezidenta-somali-proshli-v-aviacionnom-angare-stolichnogo-aeroporta-173079.html |title=Выборы президента Сомали прошли в авиационном ангаре столичного аэропорта |date=2017-02-09 |publisher=Гордон |accessdate=2017-02-09}}&lt;/ref&gt;.
* [[12 февраль]]
** [[Төркмәнстан]]да президент һайлауҙары уҙғарыла. ''Ғурбануғлы Бермөхәмәдов'' өсөнсө тапҡыр президент итеп һайлана&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2017/02/12/berdy_izbranniy/ В Туркмении начались выборы президента.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://saylav.gov.tm/ru/news/125 |title=На заседании ЦИК подведены окончательные итоги выборов: Президентом Туркменистана избран Гурбангулы Бердымухамедов |date=2017-02-14 |publisher=ЦИК Туркменистана |accessdate=2017-02-20 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170217082202/http://saylav.gov.tm/ru/news/125 |date=2017-02-17 }}&lt;/ref&gt;.
** [[Германия]]ла президент һайлауҙары уҙғарыла. ''Франк-Вальтер Штайнмайер'' президент итеп һайлана&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/4016664 Франк-Вальтер Штайнмайер избран 12-м президентом Германии]&lt;/ref&gt;.
* [[19 февраль|19]]—[[26 февраль]] — [[Япония]]ның [[Саппоро]] ҡалаһында [[Азия уйындары|VIII Ҡышҡы Азия уйындары]] уҙғарыла&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://vesti.kz/asiada/232465/ |title=Делегация Казахстана приняла участие в церемонии открытия зимних Азиатских игр в Саппоро |date=2017-02-19 |publisher=Vesti.kz |accessdate=2017-02-19}}&lt;/ref&gt;.

=== Март ===
[[Файл:Выставка АГРО в Уфе 3.jpg|мини|[[Өфө]]лә Агросәнәғәт форумы һәм «АгроКомплекс-2017» XXVII халыҡ-ара күргәҙмәһе]]
* [[11 март]] — [[Көньяҡ Корея]]ның Коституция суды президент ''Пак Кын Хе'' импичментын раҫлай&lt;ref&gt;[https://ria.ru/world/20170310/1489681014.html Конституционный суд Южной Кореи утвердил импичмент президента страны].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.reuters.com/article/us-southkorea-politics-idUSKBN16H066 South Korean court throws president out of office, 2 dead in protest].{{Ref-en}}&lt;/ref&gt;.
* [[12 март]] — [[Абхазия]]ла парламент һайлауҙары уҙа&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://rg.ru/2017/03/12/golosovanie-na-parlamentskih-vyborah-nachalos-v-abhazii.html |title=Голосование на парламентских выборах началось в Абхазии |date=2017-03-12 |publisher=Российская газета |accessdate=2017-03-12}}&lt;/ref&gt;.
* [[13 март]] — [[Венгрия]]ла президент һайлауҙары уҙғарыла. ''Янош Адер'' икенсе тапҡыр президент итеп һайлана&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://izvestia.ru/news/670526 |title=Яноша Адера переизбрали президентом Венгрии |date=2017-03-13 |publisher=Известия |accessdate=2017-03-13}}&lt;/ref&gt;.
* [[14 март|14]]—[[17 март]] — [[Өфө]]лә Агросәнәғәт форумы һәм «АгроКомплекс-2017» XXVII халыҡ-ара күргәҙмәһе була&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/news/971060-v-bashkirii-otkrylas-mezhdunarodnaya-vystavka-agrokompleks-2017/|title=В Башкирии открылась международная выставка «АгроКомплекс-2017»|date=2017-03-14 |publisher=[[Башинформ]]|accessdate=2017-03-19}}&lt;/ref&gt;.
* [[15 март]] — [[Нидерланд]]та парламент һайлауҙары уҙа&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.newsru.com/world/15mar2017/amster.html |title=В Нидерландах начались парламентские выборы, итоги которых будут подводить вручную во избежание российского вмешательства |date=2017-03-15 |publisher=NEWSru.com |accessdate=2017-03-15}}&lt;/ref&gt;.
* [[18 март]] — [[Стәрлетамаҡ]]тың [[Стәрлетамаҡ-Арена]] базаһында үҫмерҙәр араһында [[көрәш]] буйынса Рәсәй беренселеге уҙғарыла&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/news/973396-v-bashkirii-prokhodit-pervenstvo-rossii-po-borbe-koresh/|title=В Башкирии проходит Первенство России по борьбе корэш |date=2017-03-18 |publisher=[[Башинформ]]|accessdate=2017-03-19}}&lt;/ref&gt;.
* [[26 март]]
** [[Болгария]]ла парламент һайлауҙары уҙа&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2017/01/24/n_9602519.shtml |title=Президент Болгарии назначил дату досрочных выборов |date=2017-01-24 |work=Газета.ру |accessdate=2017-02-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/4127112|title=В новый болгарский парламент могут попасть представители пяти партий|last=Ленкин|first=Игорь.|date=2017-03-27|publisher=[[ТАСС]]|description=Международная панорама|accessdate=2017-03-27}}&lt;/ref&gt;.
** [[Абхазия]]ла парламент һайлауҙары (2-се тур) уҙа&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://sputnik-abkhazia.ru/Abkhazia/20170326/1020700363/vtoroj-tur-vyborov-v-parlament-abxazii-po-yavke-prevzoshel-pervyj.html |title=Второй тур выборов в Парламент Абхазии по явке превзошёл первый |date=2017-03-26 |publisher=Sputnik Апсны |accessdate=2017-03-26}}&lt;/ref&gt;.
** [[Рәсәй]]ҙең тиҫтәләгән ҡалаларында властың юғары эшелондарындағы коррупцияға ҡаршы протест акциялары була&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.znak.com/2017-03-29/spiker_sovfeda_matvienko_sdelala_zayavlenie_o_mitingah_26_marta |title=«Власть не должна делать вид, что ничего не происходит» |date=2017-03-29 |publisher=ZNAK |accessdate=2017-03-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170330183404/https://www.znak.com/2017-03-29/spiker_sovfeda_matvienko_sdelala_zayavlenie_o_mitingah_26_marta |date=2017-03-30 }}&lt;/ref&gt;.
* [[29 март]] — [[2 апрель]] — [[Финляндия]]ла конькиҙа фигуралы шыуыу буйынса донъя чемпионаты уҙғарыла&lt;ref&gt;{{YLE-N|7299565|Чемпионат мира по фигурному катанию в 2017 году пройдёт в Финляндии|14|6|2014|16|6|2014}}&lt;/ref&gt;.

=== Апрель ===
* [[2 апрель]]
** [[Әрмәнстан]]да парламент һайлауҙары уҙа&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.gazeta.ru/politics/2017/04/01_a_10606163.shtml |title=Выборы запутали армян |date=2017-04-02 |publisher=Газета.ru |accessdate=2017-04-02}}&lt;/ref&gt;. Күпселек тауыштарҙы Республика партияһы һәм «Царукян» блогы йыя&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/articles/2017/04/03/armenia_vybory/ Избирательная революция].&lt;/ref&gt;.
** [[Сербия]]ла президент һайлауҙары уҙа&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/world/556414 В Сербии стартовали президентские выборы].&lt;/ref&gt;. Ғәмәлдәге президент ''Александр Вучич'' еңеү яулай.
** [[Эквадор]]ҙа президент һайлауҙарының 2-се туры уҙа&lt;ref&gt;[http://www.mk.ru/politics/2017/04/03/golosovanie-na-prezidentskikh-vyborakh-v-ekvadore-zavershilos.html Голосование на президентских выборах в Эквадоре завершилось.]&lt;/ref&gt;. Президент итеп ''Ленин Морено'' һайлана&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.chel.kp.ru/daily/26661.5/3682778/ |title=И Ленин опять впереди!!! |date=2017-04-03 |publisher=Комсомольская правда |accessdate=2017-04-04}}&lt;/ref&gt;.
* [[3 апрель]] — [[Санкт-Петербург]] метрополитенендә теракт була. Һөҙөмтәлә 14 кеше һәләк була&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tass.ru/proisshestviya/4151387 |title=Число жертв теракта в метро Петербурга достигло 14 человек |date=2017-04-04 |publisher=[[ТАСС]] |accessdate=2017-04-04}}&lt;/ref&gt;, 51 кеше йәрәхәтләнә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://78.mchs.gov.ru/pressroom/news/item/5068435/ |title=Списки людей, пострадавших в результате ЧС в Петербургском метрополитене и остающихся в лечебных учреждениях города |date=2017-04-04 |publisher=МЧС России |accessdate=2017-04-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170404154208/http://78.mchs.gov.ru/pressroom/news/item/5068435/ |date=2017-04-04 }}&lt;/ref&gt;.
* [[16 апрель]] — [[Төркиә]]лә парламент идара итеү формаһынан президент республикаһына күсеү тураһында конституцион референдум уҙғарыла&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/politics/16/04/2017/58f3a13b9a7947479f037d9d Больше 50 % участников референдума в Турции поддержали реформу Эрдогана.]&lt;/ref&gt;.
* [[23 апрель]] — [[Франция]]ла президент һайлауҙарының 1-се туры уҙғарыла&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://election-presidentielle.linternaute.com/ |title=Election présidentielle 2017 : les dates dévoilées [candidats, sondages, résultat] |date=2016-05-04 |publisher=Linternaute.com |accessdate=2016-05-04 |lang=fr}}&lt;/ref&gt;.2-се турға Эммануэль Макрон (Алға! партияһы) һәм Марин Ле Пен (Милли Фронт) сыға&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.gazeta.ru/politics/2017/04/23_a_10641095.shtml |title=Франция выбрала популистов |date=2017-04-24 |publisher=Газета.ru |accessdate=2017-04-24}}&lt;/ref&gt;.
* [[29 апрель]] — [[Куба]]ла АН-26 пасажир самолеты ҡолай. 39 пассажир һәм экипаж ағзалары һәләк була&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/accidents/2269805.html На Кубе разбился пассажирский самолет АН-26.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170830131954/https://regnum.ru/news/accidents/2269805.html |date=2017-08-30 }}&lt;/ref&gt;.

=== Май ===
* [[4 май]] — [[Башҡортостан]]дың [[Белорет районы]]нда еңел Robinson [[вертолет]]ы һәләкәткә осрай, өс кеше һәләк була&lt;ref&gt;{{cite web |автор=Нәбиева Ғ.|url=http://www.bashinform.ru/bash/995427/|title=Башҡортостанда вертолет һәләкәткә осраған|date=2017-05-05 |publisher=[[Башинформ]]|accessdate=2017-05-05}}&lt;/ref&gt;.
* [[5 май|5]]—[[21 май]] — [[Германия]]ла һәм [[Франция]]ла шайба менән [[хоккей]] буйынса донъя чемпионаты уҙғарыла&lt;ref&gt;[http://www.championat.com/hockey/news-1531996-chempionat-mira-v-2017-godu-projdjot-v-kelne-i-parizhe.html Чемпионат мира в 2017 году пройдёт в Кельне и Париже].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.sueddeutsche.de/sport/eishockey-wm-in-koeln-und-paris-1.1675063 WM 2017 in Köln und Paris.]{{Ref-de}}&lt;/ref&gt;.
* [[7 май]] — [[Франция]]ла президент һайлауҙарының 2-се туры уҙғарыла&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ria.ru/world/20170507/1493840139.html |title=Эксперт: явка на выборах во Франции может сильно вырасти к концу дня |date=2017-05-07 |publisher=РИА Новости |accessdate=2017-05-07}}&lt;/ref&gt;. ''Эммануэль Макрон'' еңеү яулай&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ria.ru/world/20170508/1493867694.html |title=МВД опубликовало окончательные результаты президентских выборов по Франции |date=2017-05-08 |publisher=РИА Новости |accessdate=2017-05-08}}&lt;/ref&gt;.
* [[9 май]] — [[Көньяҡ Корея]]ла президент һайлауҙары уҙа. Президент итеп ''Мун Чжэ Ин'' һайлана&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://korrespondent.net/world/3849020-mun-chzhe-yn-stal-novym-prezydentom-yuzhnoi-korey |title=Мун Чжэ Ин стал новым президентом Южной Кореи |date=2017-05-10 |publisher=Корреспондент.net |accessdate=2017-05-10}}&lt;/ref&gt;.
* [[9 май|9]]—[[13 май]] — [[Украина]]ның баш ҡалаһы [[Киев]]та «Евровидение» йыр конкурсы уҙа&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://lenta.ru/news/2016/09/09/kiev/ |title=«Евровидение-2017» пройдёт в Киеве |date=2016.09.09 |publisher=LENTA.RU |accessdate=2016-09-10}}&lt;/ref&gt;. [[Португалия]] йырсыһы ''Сальвадор Собрал'' еңеү яулай&lt;ref&gt;[https://meduza.io/feature/2017/05/14/kak-proshel-final-evrovideniya-v-kieve-reportazh-meduzy Как прошёл финал «Евровидения» в Киеве. Репортаж «Медузы»].&lt;/ref&gt;
* [[19 май]] — [[Иран]]да президент һайлауҙары уҙғарыла&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3488846 |title=Президентские выборы в Иране пройдут 19 мая 2017 года |date=2016-07-27 |publisher=[[ТАСС]] |accessdate=2016-07-27}}&lt;/ref&gt;. Ғәмәлдәге президент ''Хәсән Рухани'' еңеү яулай&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.gazeta.ru/politics/2017/05/20_a_10682645.shtml |title=Иран выбрал открытость |date=2017-05-20 |publisher=Газета.ru |accessdate=2017-05-21}}&lt;/ref&gt;.
* [[19 май|19]]—[[21 май]] — Художестволы гимнастика буйынса Европа чемпионаты үтә ([[Будапешт]], [[Венгрия]])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://gimnastika.pro/press/news/what_awaits_us_in_season_2017_an_overview_of_the_c.html |title=Что нас ждёт в сезоне 2017? Обзор соревнований |date=2017-01-27 |publisher=Гимнастика.PRO |accessdate=2017-04-02}}&lt;/ref&gt;.
* [[21 май]] — [[Ливан]]да парламент һайлауҙары уҙа&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.lorientlejour.com/article/1034606/legislatives-machnouk-affirme-etre-tenu-de-convoquer-les-colleges-electoraux-au-plus-tard-le-21-fevrier.html |title=Election présidentielle 2017 : Juppé en tête au premier tour selon un sondage |date=2017-02-11 |publisher=Lorient e jour |accessdate=2017-03-06 |lang=fr}}&lt;/ref&gt;.
* [[22 май]] — [[Манчестер]]ҙың ([[Бөйөк Британия]]) «Манчестер Арена» стадионында терракт була. 23 кеше һәләк була, 120 кеше йәрәхәтләнә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rtvi.com/news/31421-smertnik-iz-manchestera-provel-tri-nedeli-v-livii-nezadolgo-do-terakta |title=Смертник из Манчестера провел три недели в Ливии незадолго до теракта |date=2017-05-24 |publisher=RTVI |accessdate=2017-05-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170529010030/http://www.rtvi.com/news/31421-smertnik-iz-manchestera-provel-tri-nedeli-v-livii-nezadolgo-do-terakta |date=2017-05-29 }}&lt;/ref&gt;.
* [[23 май|23]]—[[27 май]] — [[Өфө]]лә лә боулдеринг буйынса Рәсәй чемпионаты, тиҙлектә һәм ауырлыҡта бөтә Рәсәй ярыштары уҙғарыла&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/bash/998163/|title=Баш ҡалабыҙ ҡаяға үрмәләү буйынса Бөтә Рәсәй ярыштарын ҡабул итә|date=2017-05-15|publisher=[[Башинформ]]|accessdate=2017-05-28}}&lt;/ref&gt;
* [[23 май]]—[[2 июнь]] — [[Өфө]]лә [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]нда Рудольф Нуриев исемендәге ХХI Халыҡ-ара балет сәнғәте фестивале үткәрелә&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/bash/1001574/?sphrase_id=130472|title=Баш ҡалала Рудольф Нуриев исемендәге ХХI Халыҡ-ара балет сәнғәте фестивале асыла|date=2017-05-23|publisher=[[Башинформ]]|accessdate=2017-05-28}}&lt;/ref&gt;.
* [[26 май|26]]—[[27 май]] — [[Италия]]ның [[Сицилия]] утрауында G7 саммиты уҙғарыла&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3316795 |title=Ренци: следующий саммит G7 состоится 26—27 мая 2017 года на Сицилии |date=2016-05-26 |publisher=ТАСС |accessdate=2016-05-26}}&lt;/ref&gt;.
* [[28 май]] — [[Шри-Ланка]]ла һыу баҫыу һәм ишелмәләр. 177 кеше һәләк була, 109 кеше хәбәрһеҙ юғала&lt;ref&gt;[http://www.zakon.kz/4861157-nazarbaev-vyrazil-soboleznovaniya.html Назарбаев выразил соболезнование президенту Шри-Ланки.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170530021812/http://www.zakon.kz/4861157-nazarbaev-vyrazil-soboleznovaniya.html |date=2017-05-30 }}&lt;/ref&gt;.
* [[29 май]] — [[Мәскәү]] ҡалаһында һәм [[Мәскәү өлкәһе]]ндә көслө ҡойон ваҡытында 16 кеше һәләк була, 100-ҙән ашыу кеше йәрәхәтләнә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bbc.com/russian/news-40090332 |title=Число жертв урагана в московском регионе выросло до 16 |date=2017-05-30 |publisher=[[BBC]] |accessdate=2017-05-30}}&lt;/ref&gt;.

=== Июнь ===
* [[3 июнь]] — [[Лесото]]ла парламент һайлауҙары уҙа&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.africanews.com/2017/03/13/lesotho-to-hold-general-election-on-june-3/ |title=Lesotho to hold general election on June 3 |date=2017-03-13 |publisher=Africanews |accessdate=2017-04-04 |lang=en}}&lt;/ref&gt;.
* [[7 июнь]] — [[Тәһран]]да ([[Иран]]) парламент бинаһында һәм Хомейни мавзолейында икеләтә теракт була. 12 кеше һәләк була, 42 кеше йәрәхәтләнә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://rus.postimees.ee/4139151/iran-vozlozhil-otvetstvennost-za-dvoynoy-terakt-v-tegerane-na-saudovskuyu-araviyu |title=Иран возложил ответственность за двойной теракт в Тегеране на Саудовскую Аравию |date=2017-06-07 |publisher=Postimees |accessdate=2017-06-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=28075#.WThARtSLSVM |title=В ООН решительно осудили теракты в Иране |date=2017-06-07 |publisher=Центр новостей ООН |accessdate=2017-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* [[8 июнь]] — [[Бөйөк Британия]]ла ваҡытынан алда парламент һайлауҙары уҙа&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ria.ru/world/20170418/1492510395.html |title=Зачем Тереза Мэй объявила о досрочных выборах в парламент |date=2017-04-18 |publisher=РИА Новости |accessdate=2017-04-18}}&lt;/ref&gt;.
* [[10 июнь]] — [[10 сентябрь]] — [[Ҡаҙағстан]]дың баш ҡалаһы [[Астана]]ла Expo 2017 халыҡ-ара махсуслаштырылған күргәҙмә уҙғарыла&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.advantour.com/rus/kazakhstan/astana/exhibitions/expo-2017.htm |title=Экспо 2017: Энергия будущего |date=2016-11-05 |publisher= |accessdate=2017-01-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170617061422/http://www.advantour.com/rus/kazakhstan/astana/exhibitions/expo-2017.htm |date=2017-06-17 }}&lt;/ref&gt;.
* [[11 июнь]] — [[Франция]]ла парламент һайлауҙары (1-се тур) уҙа&lt;ref name=Figaro/&gt;.
* [[12 июнь|12]]—[[16 июнь]] — [[Өфө]] амфитеатрында «Евразия йөрәге» — «Heart of Eurasia» халыҡ-ара сәнғәт фестивале үткәрелә&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/bash/998351/|title=«Евразия йөрәге» Өфө халҡына ике Симфоник һәм бер Этнотөн бүләк итәсәк|date=2017-05-16|publisher=[[Башинформ]]|accessdate=2017-05-28}}&lt;/ref&gt;.
* [[17 июнь]] — [[2 июль]] — Рәсәйҙә FIFA конфедерациялар кубогы уҙғарыла&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/558927 |title=Почему Краснодар остался без ЧМ-2018? |date=2012-10-12 |publisher=Sovsport.ru |accessdate=2016-07-10 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160725041329/http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/558927 |date=2016-07-25 }}&lt;/ref&gt;.
* [[18 июнь]]
** [[Франция]]ла парламент һайлауҙары (2-се тур) уҙа&lt;ref name=Figaro&gt;{{cite web |url=http://www.lefigaro.fr/flash-actu/2016/05/04/97001-20160504FILWWW00139-les-elections-presidentielles-auront-lieu-le-23-avril-et-le-7-mai-2017.php |title=L'élection présidentielle aura lieu le 23 avril et le 7 mai 2017 |date=2016-05-04 |publisher=Le Figaro |accessdate=2017-03-13 |lang=fr}}&lt;/ref&gt;.
** [[Албания]]ла парламент һайлауҙары уҙа&lt;ref&gt;[http://president.al/?p=37840 Presidenti Nishani dekreton caktimin e datës së zgjedhjeve për Kuvendin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170305054351/http://president.al/?p=37840 |date=2017-03-05 }} President of Albania.{{Ref-sq}}&lt;/ref&gt;.
* [[26 июнь]] — [[Монголия]]ла президент һайлауҙары (1-се тур) уҙа&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.pnp.ru/in-world/2017/01/25/prezidentskie-vybory-v-mongolii-proydut-v-konce-iyunya.html |title=Президентские выборы в Монголии пройдут в конце июня |date=2017-01-25 |publisher=Парламентская газета|accessdate=2017-05-10}}&lt;/ref&gt;.

=== Июль ===
* [[26 июнь]] — [[Монголия]]ла президент һайлауҙары (2-се тур) уҙа&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/polit/2298048.html В Монголии начался второй тур президентских выборов.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170905144511/https://regnum.ru/news/polit/2298048.html |date=2017-09-05 }}&lt;/ref&gt;. Демократик паритияһынан кандидат ''Халтмаагийн Баттулга'' еңеү яулай&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ria.ru/world/20170708/1498112969.html|title=На выборах президента Монголии победил оппозиционный кандидат Баттулга|author=|date=8 июля 2017|website=[[РИА Новости]]|accessdate=8 июля 2017}}&lt;/ref&gt;.
* [[7 июль|7]]—[[8 июль]] — [[Германия]]ның [[Гамбург]] ҡалаһында G20 саммиты уҙғарыла&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ria.ru/world/20160610/1445502694.html |title=Саммит G20 пройдет 7—8 июля 2017 года в Гамбурге |date=2016-06-10 |publisher=РИА Новости |accessdate=2017-02-13}}&lt;/ref&gt;.
* [[14 июль|14]]—[[30 июль]] — [[Венгрия]]ның баш ҡалаһы [[Будапешт]]та спорттың һыу төрҙәре буйынса 17-се донъя чемпионаты уҙғарыла&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fina-budapest2017.com/en/home |title=Официальный сайт чемпионата |date= |publisher= |accessdate=2017-01-03 |lang=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170701152406/http://www.fina-budapest2017.com/en/home |date=2017-07-01 }}&lt;/ref&gt;.
* [[16 июль]] — [[Венесуэла]]ла оппозиция тарафынан уҙғарылған халыҡ референдумы уҙғарыла&lt;ref&gt;[https://iz.ru/619898/2017-07-16/v-venesuele-nachalsia-organizovannyi-oppozitciei-narodnyi-referendum В Венесуэле начался организованный оппозицией народный референдум].&lt;/ref&gt;.
* [[17 июль]] — [[Һиндостан]]да президент һайлауҙары уҙа. ''Рам Натх Ковинд'' еңеү яулай&lt;ref&gt;[https://riafan.ru/876678-novym-prezidentom-indii-stal-vykhodec-iz-neprikasaemykh-ram-natkh-kovind Новым президентом Индии стал выходец из неприкасаемых Рам Натх Ковинд.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170728142514/https://riafan.ru/876678-novym-prezidentom-indii-stal-vykhodec-iz-neprikasaemykh-ram-natkh-kovind |date=2017-07-28 }}&lt;/ref&gt;.
* [[23 июль|23]]—[[29 июль]] — [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]]ның [[Шэньчжэнь]] ҡалаһында XIX Халыҡ-ара ботаника конгрессы уҙғарыла&lt;ref&gt;[http://www.ibc2017.cn/Dates.htm XIX Международный ботанический конгресс: основные даты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120328041704/http://www.ibc2017.cn/Dates.htm |date=2012-03-28 }}{{ref-en}} {{V|1|8|2011}}&lt;/ref&gt;.

=== Август ===
* [[4 август]] — [[Руанда]]ла президент һайлауҙары уҙа&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bbc.com/news/world-africa-35049885 |title=http://www.bbc.com/news/world-africa-35049885 |date=2015-12-09 |publisher=[[BBC]] |accessdate=2017-01-09 |lang=en}}&lt;/ref&gt;.
* [[5 август|5]]—[[13 август]] — [[Бөйөк Британия]]ның баш ҡалаһы [[Лондон]]да еңел атлетика буйынса донъя чемпионаты уҙғарыла&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.london2017athletics.com/iaafworldchampionships/timetable |title=Event Calendar - IAAF World Championships |date= |publisher= |accessdate=2016-11-17 |lang=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161117211427/http://www.london2017athletics.com/iaafworldchampionships/timetable |date=2016-11-17 }}&lt;/ref&gt;.
* [[8 август]] — [[Кения]]ла дөйөм һайлауҙар уҙғарыла&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nation.co.ke/news/politics/IEBC-announces-2017-election-date/-/1064/2991496/-/ecxyajz/-/index.html |title=IEBC announces 2017 election date |date=2015-12-10 |publisher=DAYLI NATION |accessdate=2017-01-09 |lang=en}}&lt;/ref&gt;.
* [[19 август|19]]—[[30 август]] — [[Ҡытай Республикаһы|Тайвандең]] баш ҡалаһы [[Тайбэй]]ҙа йәйге Универсиада уҙғарыла&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://2017.taipei/files/15-1000-279.php |title=The 29th Universiade |date= |publisher=Официальный сайт Универсиады |accessdate=2016-11-17 |lang=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161117211158/http://2017.taipei/files/15-1000-279.php |date=2016-11-17 }}&lt;/ref&gt;.
* [[21 август]] — [[ҡояш]]тың тулы тотолоуы, уның тулы фазаһын [[АҠШ]] территорияһында күҙәтергә мөмкин буласаҡ&lt;ref&gt;[http://www.secl.ru/eclipse_catalog/2017_8_21.html Полное солнечное затмение 21 августа 2017 года].&lt;/ref&gt;.

=== Сентябрь ===
* [[7 сентябрь|7]]—[[14 сентябрь]] — [[Өфө]]лә VI «[[Туғанлыҡ]]» халыҡ-ара төрки телле театрҙар фестивале үтә&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/bash/1001800/|title=Баш ҡалала «Туғанлыҡ» фестивале барышында «Мәҙәниәттәр диалогы һәм төрки телле театр» конференцияһы уҙғарыла|date=2017-05-23|publisher=[[Башинформ]]|accessdate=2017-05-28}}&lt;/ref&gt;.
* [[11 сентябрь]] — [[Норвегия]]ла парламент һайлауҙары уҙа&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.regjeringen.no/no/aktuelt/valgdagen-blir-11.-september-2017/id2485486/ |title=Valgdagen blir 11. september 2017 |date=2016-04-22 |publisher=Regjeringen.no |accessdate=2017-01-09 |lang=no}}&lt;/ref&gt;. Хакимлыҡ итеүсе үҙәк-уң коалицияһы 169 урынлы парламентта 88 мандат ала. Эрна Сульберг премьер-министр булып ҡала&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nrk.no/valg/2017/resultat/ |title=Hvem har flertall? |date=2017-10-06 |publisher= |accessdate=2017-12-09 |lang=no}}&lt;/ref&gt;.
* [[13 сентябрь]]
** [[Сингапур]]ҙа президент һайлауҙары уҙа. Ил президенты итеп тәүге тапҡыр ҡатын-ҡыҙ Халима Якоб һайлана&lt;ref&gt;[https://www.panorama.am/ru/news/2017/09/13/Сингапур-президент-женщина/1833909 Впервые в истории Сингапура президентом стала женщина].&lt;/ref&gt;.
** [[Халыҡ-ара олимпия комитеты]] 2024 йылғы [[йәйге олимпия уйындары]]н үткәреү хоҡуғын [[Париж]]ға ([[Франция]]), ә 2028 йылғы уйындарҙы — [[Лос-Анджелес]]ҡа ([[АҠШ]]) тапшырҙы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tass.ru/sport/4560076 |title=Париж и Лос-Анджелес проведут Олимпиады 2024 и 2028 годов |date=2017-09-13 |publisher= [[ТАСС]]|accessdate=2017-09-13}}&lt;/ref&gt;.
* [[17 сентябрь|17]]—[[27 сентябрь]] — [[Төркмәнстан]]дың баш ҡалаһы [[Ашҡабад]]та ябыҡ биналарҙа V [[Азия уйындары]] уҙғарыла&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ashgabat2017.com/ru/page/games |title=V Азиатские игры в закрытых помещениях и по боевым искусствам впервые пройдут в «Жемчужине Средней Азии» в городе Ашхабад в 2017 году |date= |publisher=Официальный сайт |accessdate=2017-01-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202020209/http://www.ashgabat2017.com/ru/page/games |date=2017-02-02 }}&lt;/ref&gt;.
* [[19 сентябрь]] — [[Мексика]]ла 7,1 магнитудалы ер тетрәүе була. 370 кеше һәләк була һәм 6000 ашыу кеше йәрәхәтләнә&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.elindependientedehidalgo.com.mx/reporta-ssa-51-lesionados-graves/|title=Reporta Ssa 51 lesionados graves – Independiente de Hidalgo|date=28 September 2017|work=Independiente de Hidalgo|access-date=28 September 2017|language=es-MX|accessdate=15 December 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170929000341/https://www.elindependientedehidalgo.com.mx/reporta-ssa-51-lesionados-graves/|archivedate=29 September 2017}}&lt;/ref&gt;.
* [[23 сентябрь]] — [[Яңы Зеландия]]ла парламент һайлауҙары уҙа&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.stuff.co.nz/national/politics/88953234/live-prime-minister-bill-english-unveils-date-for-2017-general-election |title=Live: Prime Minister Bill English unveils date for 2017 general election |work=Stuff.co.nz |date=1 February 2017|lang=en}}&lt;/ref&gt;.
* [[24 сентябрь]] — [[Германия]]ла парламент һайлауҙары уҙа&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bundespraesident.de/SharedDocs/Pressemitteilungen/DE/2017/01/170124-Bundestagswahl-Anordnung.html?nn=1892032 |title=Bundespräsident Gauck fertigt Anordnung über Bundestagswahl aus |date=2017-01-24 |publisher=Bundespräsident |accessdate=2017-01-29 |lang=de}}&lt;/ref&gt;.
* [[25 сентябрь]] — [[Ираҡ Курдистаны]]ның хакимиәте бойондороҡһоҙлоҡ тураһында референдум уҙғара&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/4321321 |title=Руководство Иракского Курдистана планирует провести референдум о независимости 25 сентября|date=2017-06-07 |publisher=ТАСС |accessdate=2017-06-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-iraq-kurds-idUSKBN18Y284?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews&amp;utm_source=Twitter&amp;utm_medium=Social&amp;utm_campaign=Feed%3A+Reuters%2FworldNews+%28Reuters+World+News%29 |title=Iraqi Kurds plan independence referendum on Sept. 25|date=2017-06-07 |publisher=REUTERS |accessdate=2017-06-10|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

=== Октябрь ===
* [[10 октябрь]] — [[Либерия]]ла президент һайлауҙары уҙа&lt;ref&gt;{{cite news |title=Официальный сайт Национальной избирательной комиссии Либерии|url=http://www.necliberia.org/ |accessdate=2017-02-10 |lang=en}}&lt;/ref&gt;. Президент итеп элекке футболсы ''Джордж Веа'' һайлана&lt;ref&gt;[https://sportarena.com/otherside/venger-i-maldini-prezhdevremenno-pozdravili-vea-s/# Венгер и Мальдини преждевременно поздравили Веа с победой на выборах.]&lt;/ref&gt;.
* [[14 октябрь]] — [[Сомали]]ның баш ҡалаһы [[Могадишо]]ла теракт сериялары була, 350-нән ашыу кеше һәләк була&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Теракт у Сомалі: загинули понад 300 людей|url=https://hromadske.ua/posts/terakt-u-somali-zahynuly-ponad-300-liudei|accessdate=2017-10-16}}&lt;/ref&gt;.
* [[14 октябрь|14]]—[[22 октябрь]] — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Сочи]] ҡалаһында XIX Бөтә донъя йәштәр һәм суденттар фестивале уҙғарыла&lt;ref&gt;[http://smi.kuban.info/socium/6564-xix-vsemirnyy-festival-molodezhi-i-studentov-proydet-v-sochi.html XIX Всемирный фестиваль молодёжи и студентов пройдёт в Сочи].&lt;/ref&gt;.
* [[15 октябрь]]
** [[Ҡырғыҙстан]]да президент һайлауҙары уҙа. Социал-демократик партияһынан кандидат ''Сооронбай Жээнбеков'' президент итеп һайлана.
** [[Австрия]]ла мөҙҙәттән алда парламент һайлауҙары уҙа&lt;ref&gt;[https://iz.ru/658798/2017-10-15/kantcler-avstrii-progolosoval-na-dosrochnykh-parlamentskikh-vyborakh Канцлер Австрии проголосовал на досрочных парламентских выборах.]&lt;/ref&gt;.
* [[20 октябрь|20]]—[[21 октябрь]] — [[Чехия]]ла парламент һайлауҙары уҙа&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ria.ru/world/20171020/1507237476.html|title=В Чехии начинаются парламентские выборы|date=2017-10-20|publisher=РИА Новости|accessdate=2017-10-20}}&lt;/ref&gt;.
* [[22 октябрь]]
** [[Словения]]ла президент һайлауҙары уҙа&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.kp.ru/online/news/2906637/|title=В Словении начались президентские выборы|date=2017-10-22|publisher=Комсомольская правда|accessdate=2017-10-22}}&lt;/ref&gt;.
** [[Япония]]ла мөҙҙәттән алда дөйөм парламент һайлауҙары уҙа&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3447082|title=В Японии проходят досрочные парламентские выборы|date=2017-10-22|publisher=[[Коммерсантъ]]|accessdate=2017-10-22}}&lt;/ref&gt;. Либерал-демократик партия һәм «Комэйто» партияһы коалицияһы еңеү яулай&lt;ref&gt;[https://iz.ru/661833/2017-10-22/praviashchaia-koalitciia-v-iaponii-poluchaet-dve-treti-mest-v-nizhnei-palate Правящая коалиция получает две трети мест на выборах в Японии.]&lt;/ref&gt;.
* [[27 октябрь]]
** [[Каталония]] властары [[Испания]]нан айырылыуын белдерҙе.
** [[Ҡаҙағстан]] президенты [[ҡаҙаҡ теле]]н кириллицанан латин графикаһына күсереү тураһында указға ҡул ҡуйҙы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=33613600#pos=1;-144|title=Указ Президента Республики Казахстан от 26 октября 2017 года № 569 «О переводе алфавита казахского языка с кириллицы на латинскую графику»|publisher=Информационная система ПАРАГРАФ|accessdate=2017-11-19}}&lt;/ref&gt;.
* [[27 октябрь|27]]—[[29 октябрь]] — [[Япония]]ның Китакюсю ҡалаһында VII Сёга халыҡ-ара форумы уҙғарыла&lt;ref&gt;[http://www.nishinippon.co.jp/nlp/shogi_news/article/217420 北九州でアマ将棋国際大会　来年１０月、九州で初の開催] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170104022328/http://www.nishinippon.co.jp/nlp/shogi_news/article/217420 |date=2017-01-04 }}.{{ref-ja}}&lt;/ref&gt;.

=== Ноябрь ===
* [[7 ноябрь]] — [[Октябрь инҡилабы|1917 йылғы Октябрь инҡилабының]] 100-йыллығы көнөндә Киләсәктәге коммунистарға адресланған хат асыласаҡ&lt;ref&gt;[http://penzagid.ru/attractions/areas-embankments/10-embankment-of-the-river-penza.html Набережная реки Пензы]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.&lt;/ref&gt;.
* [[8 ноябрь|8]]—[[9 ноябрь]] — [[Силәбе]]лә XIV Рәсәй — Ҡаҙағстан төбәк-ара иҡтисади форумы үтә&lt;ref&gt;[http://kr74-online.ru/news/society/boris-dubrovskij-sobral-rasshirennyj-orgkomitet-po-podgotovke-k-provedeniyu-v-chelyabinske-sammitov-shos-i-briks-2020 Борис Дубровский собрал расширенный оргкомитет по подготовке к проведению в Челябинске саммитов ШОС и БРИКС-2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171210015834/http://kr74-online.ru/news/society/boris-dubrovskij-sobral-rasshirennyj-orgkomitet-po-podgotovke-k-provedeniyu-v-chelyabinske-sammitov-shos-i-briks-2020 |date=2017-12-10 }}.&lt;/ref&gt;.
* [[8 ноябрь|8]] — [[10 ноябрь]] — [[Вьетнам]]да [[АТЭС]] саммиты үтә&lt;ref&gt;[https://ria.ru/world/20171110/1508581123.html Путин и Трамп обменялись рукопожатиями на саммите АТЭС]&lt;/ref&gt;.
* [[13 ноябрь]] — [[Словения]]ла президент итеп йәнә Борут Пахор һайлана&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/polit/2344336.html В Словении объявлены итоги президентских выборов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171116184919/https://regnum.ru/news/polit/2344336.html |date=2017-11-16 }}&lt;/ref&gt;
* [[15 ноябрь]] — [[Хабаровск крайы]]нда L-410 пасажир самолеты һәләкәткә осрай&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Эксперт назвал возможные причины авиакатастрофы в Хабаровском крае|url=https://ria.ru/radio_brief/20171115/1508852821.html|work=РИА Новости|date=20171115T1204+0300Z|accessdate=2017-11-19}}&lt;/ref&gt;.
* [[19 ноябрь]] — [[Чили]]ла президент һайлауҙары (1-се тур) уҙа&lt;ref&gt;[http://www.mk.ru/politics/2017/11/20/prezidenta-chili-vyberut-vo-vtorom-ture.html Президента Чили выберут во втором туре.]&lt;/ref&gt;.
* [[21 ноябрь]] — [[Зимбабве]] президенты [[Роберт Мугабе]] отставкаға китә.
* [[24 ноябрь]] — Эммерсон Мнангагва  [[Зимбабве]] президенты вазифаһын үтәй башлай&lt;ref&gt;[https://www.bfm.ru/news/370933 Новый президент Зимбабве вступил в должность].&lt;/ref&gt;.

=== Декабрь ===
* [[17 декабрь]] — [[Чили]]ла президент һайлауҙары (2-се тур) уҙа&lt;ref&gt;[http://www.mk.ru/politics/2017/11/20/prezidenta-chili-vyberut-vo-vtorom-ture.html Президента Чили выберут во втором туре].&lt;/ref&gt;.

== Тыуғандар ==

== Вафат булғандар ==
''[[:Категория:2017 йылда вафат булғандар]]''

* [[11 ғинуар]] — [[Йәнбәков Рәмил Әхмәт улы]], башҡорт шағиры һәм журналисы, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002).
* [[25 ғинуар]] — [[Ҡадиров Рафаэль Рәзим улы]], рәсәй хоккей арбитры.
* [[25 ғинуар]] — [[Әхмәдов Рим Билал улы]], башҡорт яҙыусыһы һәм тәржемәсеһе, журналист, сценарий авторы, үләндәр менән дауалаусы.
* [[18 март]] — [[Ғимаев Сергей Наил улы]], совет хоккейсыһы һәм тренеры, комментатор. Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры.
* [[16 апрель]] — [[Баннов Геннадий Ефимович]], рус яҙыусыһы.
* [[26 апрель]] — [[Юлдашбаев Әмир Мырҙағәли улы]], ғалим дәүләт эшмәкәре, философия фәндәре кандидаты.
* [[2 май]] — [[Тимершин Рәдиф Мәхмүт улы]], башҡорт шағиры, сатирик һәм юморист, тәржемәсе.
* [[4 май]] — [[Шафиҡова Кәүсәриә Фиҙаи ҡыҙы]], башҡорт шағиры, йырҙар авторы.
* [[24 май]] — [[Гарустович Геннадий Николаевич]], тарихсы-археолог, тарих фәндәре кандидаты.
* [[6 июнь]] — [[Ҡаҙаҡбаев Мөхәмәтйән Абдулла улы]], халыҡ йырсыһы, йыраусы, сәсән.
* [[15 июнь]] — [[Ибраһим Әбүләйеш]], мысыр химигы, эшҡыуары һәм менеджеры.
* [[16 июнь]] — [[Гельмут Коль]], Германияның федераль канцлеры (1982—1998), Европа һәм Германияның берләшеү процессында һәм һалҡын һуғыш тамамланыуында ҙур роль уйнай.
* [[28 июнь]] — [[Шөғәйепов Вәкил Шакир улы]], башҡорт милли музыка ҡоралдарын эшләү һәм реставрациялау оҫтаһы.
* [[14 июль]] — [[Ғөбәйҙуллин Камил Ғөбәй улы]], рәссам-график, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының (2002) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған рәссамы.
* [[27 июль]] — [[Хәниә Фәрхи]], йырсы, Башҡортостандың һәм Татарстандың халыҡ артисы.
* [[9 август]] — [[Мулдашев Альберт Әкрəм улы]], ботаник, биология фәндәре кандидаты.
* [[10 сентябрь]] — [[Мәрҙәншина Ләйлә Хәниф ҡыҙы]], Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959), Башҡорт АССР-ының атҡаҙан нефсеһе (1976)
* [[29 октябрь]] — [[Маргарет Ингеборг Эрсен-Раш]], төркиәтсе, башҡорт тел белгесе.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Commons|2017}}
{{Дерево статей|2017 йыл|1}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

{{Календарь на год‎|2017}}

[[Категория:2017 йыл]]</text>
      <sha1>d819oawi08ujnrwhyzetes37g2a17t5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡорт ихтилалы (1704—1711)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108945</id>
    <revision>
      <id>1306409</id>
      <parentid>1301383</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T11:28:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22033" sha1="t6akauzx19mz03cr2r6q8ehtnf1tm4m" xml:space="preserve">{{БМ|Башҡорт ихтилалдары}}
{{Ҡораллы конфликт
|конфликт     = Башҡорт ихтилалы (1704—1711)
|часть        = 
|изображение  = 
|заголовок    = 
|дата         = [[1704]]—[[1711]]
|место        = [[Тубыл]] йылғаһынан алып Волгаға (Иҙел), [[Яйыҡ]]тың урта ағымынан алып Ҡазанға, Вяткаға һәм Көнгөргә саҡлы территорияны солғап алған
|причина      = 1704 йылда өҫтәлмә һалымдар һәм башҡорттарҙың дини тойғоларына ҡағылған сараларҙы индереү менән бәйле тоҡанып киткән.
|изменения    = 
|итог         = Статус-кво&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bashkirs between Two Worlds, 1552-1824 |url=https://www.academia.edu/1768124/Bashkirs_between_Two_Worlds_1552-1824 |page=85 |first=Mehmet |last=Tepeyurt |publisher=West Virginia University |date=2012 |quote=&quot;The wars between Russians and Bashkirs by 1711 ended in a stalemate. Neither party could continue to fight, so they reached a compromise. The government was too weak to impose its will on the natives and the Bashkirs were incapable of removing Russians.&quot;}}&lt;/ref&gt; 
|противник1   = [[Файл:Flag of Russia.svg|22px]] [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] 
|противник2   = [[Башҡорттар|башҡорт баш күтәреүселәре]]
|командир1 = [[Сергеев Александр Саввич|Сергеев]], Хохлов, [[Хованский Пётр Иванович Змей|П. И. Хованский]], И. Я. Якушкин һ.б.
|командир2 = [[Алдар Иҫәкәев]], [[Күсем Түләкәев]], [[Иман батыр]], [[Дөмәй Ишкәев]], [[Хажи Аҡҡусҡаров]], Ураҡай Юлдашбаев һ.б.
|силы1 =
|силы2 =
|потери1 =
|потери2 =
|примечание =
}}

'''1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы''' — XVII—XVIII быуаттағы [[башҡорт ихтилалдары]] серияһында иң оҙайлыларҙың береһе (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, [[башҡорттар]] императорға тик 1725 йылда ғына яңынан ант иткән).

== Ихтилал сәбәптәре ==
Ихтилал 1704 йылдың авгусында прибыльщиктар (һалым йыйыусылар) А. Жихарев һәм М. Доховтың [[Хажи мәсете]]ндә уҙған башҡорт ырыуҙары йыйынында иғлан иткән бойороҡтан башланған. Бойороҡта күрһәтелгәнсә, 72 яңы һалым индерелгән, шул иҫәптән — [[мәсет]]кә, муллаға, мәсеткә доға ҡылырға килгән һәр дин тотоусыға һалым. Бойороҡта шулай уҡ мәсеттәрҙе христиан храмдары өлгөһөндә төҙөргә, зыяраттарҙы мәсеттәр эргәһенә урынлаштырырға, мәхәллә кешеләренең никахын һәм вафат булыуҙы теркәгәндә мулла эргәһендә рус руханийы торорға тейеш, тип күрһәтелгән булған. Башҡорттар был хәлдең милләтте туранан-тура тулы масштаблы көсләп суҡындырыуға алып киләсәген аңлағандар&lt;ref&gt;[http://ufagen.ru/node/5557 Политика христианизации]&lt;/ref&gt; Бынан тыш, прибыльщиктар 20 000 ат, артабан тағы ла 4000 яугир талап иткәндәр: был дәүерҙә Рәсәй шведтарға ҡаршы [[Төньяҡ һуғыш|Төньяҡ һуғышы]] алып барған булған.&lt;ref&gt;[http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm/ Башкирия в составе русского государства. Восстания против гнёта и насилия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111230125909/http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm |date=2011-12-30 }}&lt;/ref&gt;

[[Рычков, Пётр Иванович|П. И. Рычков]] «Ырымбур губернаһын ойоштороу һәм Ырымбур тарихы» тигән китабында ул ваҡиғалар һәм уларҙың сәбәптәре тураһында яҙып ҡалдырған:
{{цитата|Алдар һәм  Күсем фетнәһе, 1704 йылдың декабрь айында [[Алдар]] һәм [[Күсем Түләкәев|Күсем]] (исемен боҙоп, Кузюк тигән) етәкселегендә башланған. Бының сәбәптәре [[Өфө]]лә торған [[Сергеев Александр Саввич|Александр Сергеевтың]] уйламай эшләнгән ҡылыҡтарынан: ул самаһыҙ ныҡ ҡәтғилек менән башҡорттарҙан ат һәм өйҙәрендә йәшертеп тотҡан ҡасаҡтарҙы биреүҙе талап иткән, һәм тағы ла, үҙенең табынында бер нисә старшинаны, үлтергәнсе, араҡы эсергән, тип һөйләйҙәр. Өфө, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] һәм [[Минзәлә|Миңзәлә]] ҡалаларына башҡорттар шундай ҡаты һөжүмдәр ойошторған, Ҡазанға 30 саҡрым ғына ҡалған, унан ҡазан губернаторы Кудрявцов, Ҡазанда йәшәгән татарҙарҙы, ҡатындарын һәм балаларын аманатҡа алып, бына шул яуыздарға ҡаршы ебәргән. Былары башҡорттарҙы Башҡортостан эсенә ҡыуған. Был башҡорт яуызлығын тамам туҡтатыу маҡсатында март айында бояр кенәз Хованский 8 полк һалдат һәм күп кенә регуляр булмаған ғәскәр менән командировкаға ебәрелгән, һәм Алабуға ситенә барып еткәс, туҡтаған, Башҡортостан эсенә подполковниктар Хохлов һәм Аристов етәкслегендәге ике полкты индергән, шуларҙан Хохлов полкы, Соловарный ҡаласығына етмәҫ элек, бурҙар (воры) тарафынан ҡыйратылған.}}

== Ихтилалдың урыны һәм этаптары ==
Ихтилал [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостан]]дың бөтөн территорияһына һәм күрше райондарға — Көнсығышта [[Тубыл (йылға)|Тубыл]] йылғаһынан башлап көнбайышта Волгаға, көньяҡта [[Яйыҡ]]тың урта ағымынан төньяҡта Ҡазанға, Вяткаға һәм Көнгөргә саҡлы йәйелдерелгән.

Ихтилал 4 этапҡа бүленә:

* 1-се этап: 1704—1706 йй. — ихтилалдың башланыуы;
* 2-се этап: 1707—1708 йй. — ихтилал хәрәкәтенең иң юғары нөктәһе;
* 3-сө этап: 1709—1710 йй. — Урал арты өсөн көрәш;
* 4-се этап: 1711 йыл — ихтилалдың тамамланыуы&lt;ref&gt;[http://encycl.bash-portal.ru/bash_vosst.htm БАШКИРСКИЕ ВОССТАНИЯ 17-18 вв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602184340/http://encycl.bash-portal.ru/bash_vosst.htm |date=2013-06-02 }}&lt;/ref&gt;.

== Хәрби хәрәкәттәр барышы ==
1-се этабы. Ихтилал 1704 йылдың йәйендә башланған. 1705 йылдың башында Өфө өйәҙенә (1586 — 1708) [[Сергеев Александр Саввич|А. С. Сергеев]] етәкселегендәге каратель экспедицияһы ебәрелгән. Башҡорттар ебәргән вәкилдәрҙе Өфөлә йыйып, армия мәнфәғәттәре өсөн 5 мең баш ат биреүҙе талап иткән. Үлем язаһы янағанлыҡтан, улар ҡаҙнаға 5 мең баш ат бирергә ризалашырға мәжбүр булған. 1705 йылдың яҙында ат йыйыу халыҡты оло талауға әүерелгән. [[Башҡорттар]] яуап итеп һалым түләүҙән һәм урындағы властарға буйһоноуҙан баш тартҡан. [[Дөмәй Ишкәев]] етәкселегендәге [[Ҡазан даруғаһы]] баш күтәреүселәре Ҡама аръяғы ҡәлғәләренә һөжүм иткән, [[Иман батыр]] етәкселегендәге [[Нуғай даруғаһы]] көрәшселәре Солеваренный ҡаласыҡ тирәһендә хәрәкәт иткән. Башҡорт баш күтәреүселәре батшаға мөрәжәғәт итеү тәҡдимен күтәргән, һәм 1706 йылдың йәйендә 8 башҡорт вәкиле үтенес ҡағыҙын Мәскәүгә алып барған&lt;ref&gt;Ҡазан даруғаһынан — [[Дөмәй Ишкәев]], Урсай Мятиков, Үсәй Биғәнәйев, Нуғай даруғаһынан — Тимербулат Яҡшыуанов, Уҫы даруғаһынан — Смаҡ Исаев, Тыныс Тереғолов, Себер даруғаһынан — Ишбай Небесов, Сурағол Туйгилдин.&lt;/ref&gt;, делегацияны  Дөмәй Ишкәев етәкләгән. Ләкин батша хөкүмәте үтенес ҡағыҙын ҡарауҙан баш тартҡан. Дөмәй Ишкәевте аҫып үлтергәндәр, ҡалғандарҙы ҡулға алғандар. Быны ишеткән башҡорттар көрәште дауам иткәндәр.

=== Күмәк халыҡ ҡатнашҡан ихтилал һәм уны баҫтырыу ===
2-се этабы. [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған]] яҙыуынса, башҡорттар [[Бәрҫеүән (йылға)|Бәрҫеүән]] буйында ([[Хажи мәсете]]ндә) ҡоролтайға йыйылалар, унда [[Алдар|Алдар тархан]] (750 башҡорт менән бергә), 1707 йылда ҡаҙаҡтар араһына ҡасҡан [[Сәйет батыр]]ҙың улы (500 ҡаҙаҡ менән бергә) килә. Ҡоролтайҙа [[Өфө]]гә һөжүм итергә ҡарар итәләр&lt;ref&gt;{{книга|автор= [[Ахметзаки Валиди Тоган]]|заглавие=История башкир|ответственный= |ссылка= |место=Уфа |издательство=Китап |год=2010 |том= |страниц= 352|страницы= 21—23|isbn= 978-5-295-05000-8|ref= }}&lt;/ref&gt;.

1707 йылдың көҙөндә хәрәкәткә бик күп халыҡ йәлеп ителгән. [[Алдар Иҫәкәйев]] һәм [[Күсем Түләкәев]] етәкселегендәге [[Нуғай даруғаһы|Нуғай]] һәм Ҡазан даруғалары башҡорттары 1707 йылдың октябрендә Солеваренный ҡаласығы эргәһендә Хохлов полкын тар-мар иткән. Крайҙың күп ҡәлғәләре ҡаты һөжүмгә дусар ителгән. Декабрҙә баш күтәреүселәр Ҡама йылғаһын аша сыҡҡандар, күрше Көнгөр, Вятка һәм Ҡазан өйәҙҙәренә баҫып ингәндәр.

Рус ватандашлығынан баш тартып, башҡорт феодал юғары ҡатламы [[Ғосман империяһы]] йәиһә [[Ҡырым ханлығы]] менән вассал мөнәсәбәттәрендә торасаҡ '''Башҡорт ханлығы''' булдырыуға ынтылыш яһаған&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://www.bse.info-spravka.ru/bse/id_9193 Башкирские восстания 17—18 вв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180207123015/http://www.bse.info-spravka.ru/bse/id_9193 |date=2018-02-07 }}&lt;/ref&gt; Баш күтәреүселәрҙең береһе Юрматы улусы башҡорто [[Хажи Аҡҡусҡаров]] хан тип иғлан ителгән, башҡорттарҙың илсеһе — [[Морат Солтан]] ҡырым ханына һәм унан төрөк солтанына мөрәжәғәт иткән. Башҡортостанға ҡайтырға сыҡҡан Морат Солтан Төньяҡ Ҡаф тауына йүнәлгән. Был ваҡытта унда [[чечендар]], аҡсайҙар һәм башҡа төньяҡ ҡаф тауы халыҡтары ла, башҡорттар кеүек, баш күтәргән һәм улар рус ҡаласығы Терскийҙы ҡамауға алған булалар. Әммә [[Әстерхан]]дан килгән ғәскәр баш күтәреүселәрҙең ҡамауын өҙгән һәм уларҙы сигенергә мәжбүр иткән&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120719023437/politazbuka.ru/biblioteka/115-texts/426-lebedev-v-i-bulavinskoe-vosstanie.htm Лебедев В. И. Булавинское восстание]&lt;/ref&gt;.

[[1708 йыл]] башында хөкүмәт [[Хованский Пётр Иванович Змей|П. И. Хованский]] командалығында баш күтәреүселәргә ҡаршы каратель көстәрен ебәргән. 1708 йылдың апрель-майында башҡорттар К. А. Булавин етәкселегендә баш күтәргән крәҫтиәндәр һәм Дон казактары менән бәйләнеш булдырғандар. [[1708 йыл]]дың майында хөкүмәт башҡорттарға тағы ла һөйләшеүҙәр башлау тәҡдиме менән мөрәжәғәт иткән. Хөкүмәт исеменән Хованский, «прибыльщиктарҙың» талаптарын юҡҡа сығарыу, баш күтәреүселәрҙе ғәфү итеү мөмкинлеген һәм уларҙың урындағы властарҙың башбаштаҡлығы тураһындағы ялыуҙары ҡараласаҡ, тип вәғәҙә биргән. Башкиры согласились прекратить борьбу. Но власти нарушили условия соглашения.

=== Урал артында йәйелдерелгән хәрәкәт ===
3-сө этабы. [[1709 йыл]]дың яҙында ихтилал Себер һәм [[Нуғай даруғаһы]]ның көнсығыш өлөшөндәге территорияларҙа яңынан тоҡанған. [[Алдар Иҫәкәйев|Алдар Иҫәнгилдин]] һәм Ураҡай Юлдашбаев етәкселегендә Урал артында көрәш йәйелдерелгән. Баш күтәреүселәр [[ҡараҡалпаҡтар]] менән бәйләнеш булдырған һәм улар менән берлектә башҡорт ерҙәрендә Иҫәт, [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] һәм [[Тинес]] йылғалары бассейнында урынлашҡан баструктарға (острог), биҫтәләргә (слобода), заводтарға, монастырь һәм ауылдарға һөжүм иткәндәр. 1710 йылда көрәште башҡорт баш күтәреүселәре үҙҙәре генә дауам иткән. Хөкүмәт Урал артына И. Я. Якушкин командалығындағы 2 полк ебәргән.

Шулай уҡ ихтилалға ҡаршы көрәштә батша хөкүмәте, [[1710 йыл]]дың йәйендә баш күтәреүселәрҙең етди еңелеүенә килтергән, Чакдор-Джаб командалығындағы ҡалмыҡ ғәскәрен файҙаланған.&lt;ref name=autogenerated1 /&gt; Баш күтәреүселәр көрәштән баш тартырға мәжбүр булғандар.

=== Нуғай һәм Ҡазан даруғаларындағы ихтилал ===
4-се этабы. Ихтилалдың һуңғы этабында, 1711 йылда, башҡорттар [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостан]] үҙәгендә көрәште яңыртырға тырышып ҡараған. Был ынтылыш [[Нуғай даруғаһы|Нуғай]] һәм Ҡазан даруғаһы башҡорттары инициативаһы булған. Ихтилал баҫтырылған, ләкин батша хөкүмәте баш күтәреүселәрҙең талаптарын үтәргә мәжбүр булған.

== Ихтилал һөҙөмтәләре ==
Батша хөкүмәте башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғын раҫларға, яңы һалымдарҙан баш тартырға, урындағы властарҙың башҡорттарға ҡарата башбаштаҡлығын һәм көс ҡулланыуын танырға мәжбүр булған, һәм 1711 йылдың аҙағында крайҙа сығыштар баҫылған. Шунан һуң ғына (1725 йылда башҡорттар ебәргән илселек императорға яңынан ант иткән) — хөкүмәт башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғын һәм айырым статусын раҫлаған, закон тарафынан ҡаралмаған ҙур күләмдәге һалымдар талап иткән һәм шул ваҡиғаның ихтилалға килтереүендә ғәйепле хөкүмәт «прибыльщиктары» Сергеевты, Дохов һәм Жихаревты хөкөм иткәндәр һәм язалағандар. Ихтилал һөҙөмтәләре: халыҡ күп ҡырылған, матди юғалтыуҙар иҫ киткес ҙур булған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Акманов И. Г. Башкирские восстания XVII — начала XVIII вв. — Уфа: Китап, 1998.
* Акманов И. Г. Башкирия в составе Российского государства в XVII — первой половине XVIII века. — Свердловск: Изд-во Урал. ун-та, 1991.
* Рычков П. И. История Оренбургская. — Уфа, 2001. — С.7.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|83287}}{{V|01|07|2022}}
* [http://klenovskoe.ru/index.php?page=post&amp;id=95 Башкирское восстание 1735—1740 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115012310/http://klenovskoe.ru/index.php?page=post&amp;id=95 |date=2016-11-15 }}
* [http://www.vatandash.ru/index.php?article=255 Вожди восстаний XVII—XVIII вв. из башкир Казанской дороги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304102052/http://www.vatandash.ru/index.php?article=255 |date=2016-03-04 }}
* [http://www.vatandash.ru/index.php?article=1617 ''Таймасов Р. С.'' Алдар-Кусюмовское восстание и политическое положение Башкортостана в первой трети XVIII века//«[[Ватандаш]]», 2008. № 8] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170507024841/http://vatandash.ru/index.php?article=1617 |date=2017-05-07 }}
* [http://encycl.bash-portal.ru/bash_vosst.htm Статья в ''Башкортостан: краткая энциклопедия''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602184340/http://encycl.bash-portal.ru/bash_vosst.htm |date=2013-06-02 }}
* [http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm/ Башкирия в составе русского государства. Восстания против гнёта и насилия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111230125909/http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm |date=2011-12-30 }}
* [http://ufagen.ru/node/5557 Политика христианизации]
* [https://web.archive.org/web/20180923203855/http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803749470%2F Башкирские восстания]
* [http://www.bse.info-spravka.ru/bse/id_9193 Статья в БСЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180207123015/http://www.bse.info-spravka.ru/bse/id_9193 |date=2018-02-07 }}
* [http://tarkhan.ru/49-aldar-isekeev.html Алдар Исекеев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131209011049/http://tarkhan.ru/49-aldar-isekeev.html |date=2013-12-09 }}
* [https://archive.is/20120719023437/politazbuka.ru/biblioteka/115-texts/426-lebedev-v-i-bulavinskoe-vosstanie.htm Лебедев В. И. Булавинское восстание]
* {{YouTube|BfX5bVYnvp0|Башкирское восстание 1704-1711 гг. или Алдаровщина}}

[[Категория:Башҡортостан тарихы]]
[[Категория:Башҡорт ихтилалдары]]
[[Категория:XVIII быуат ихтилалдары]]</text>
      <sha1>t6akauzx19mz03cr2r6q8ehtnf1tm4m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡарағайкүл (күл, Учалы районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109642</id>
    <revision>
      <id>1306098</id>
      <parentid>1277527</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:25:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7074" sha1="6hjndoi01vw5sseynk60xl1kgmvuhmq" xml:space="preserve">{{Озеро
 |Название                = Ҡарағай күле
 |Изображение             = ОзероВ.jpg
  |Подпись                = 
 |Координаты              = 54.673103/N/59.60179/E
  |CoordScale             = 
    |НП                   = Аҙнаш
  |Высота над уровнем моря= 
  |Длина                  = 1,5 
  |Ширина                 = 1 
 |Площадь                 = 2 
 |Объём                   = 
 |Длина береговой линии   = 
 |Наибольшая глубина      = 5-6 
  |Средняя глубина        = 
 |Тип минерализации       = 
  |Солёность              = 
  |Прозрачность           = 
 |Площадь водосбора       = 
  |Впадающие реки         = 
  |Вытекающая река        = 
 |Страна                  = Рәсәй
  |Регион                 = Башҡортостан
 |Категория на Викискладе = Karagaykul Lake
}}
{{Башҡа мәғәнәләре|Ҡарағайкүл (мәғәнәләр)}}
'''Ҡарағай күле, Ҡарағайлы, Ҡарағайкүл, Ворожеич''' — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Учалы районы]]ндағы күл.&lt;ref&gt;Хисамитдинова Ф. Г., Сиразитдинов З. А. и др. Русско-башкирский словарь водных объектов Республики Башкортостан. Уфа, 2005.&lt;/ref&gt;) Башҡортостандың тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965 йылдан&lt;ref&gt;Постановление СМ БАССР от 17.08.1965 № 465&lt;/ref&gt;). Һаҡлана торған биләмә — 80,0 га.

== Географияһы ==

[[Күл]]дән 2 км алыҫлыҡта [[Аҙнаш]], [[Ҡужай]] һәм [[Вознесенка (Учалы районы)|Вознесенка]] ауылдары урынлашҡан. Эргәһендә генә [[Тубыл]]дың ҡушылдығы булған [[Уй (Тубыл ҡушылдығы)|Уй]] йылғаһы аға.

Күл өҫтө майҙаны — 0,8 кв.км; оҙонлоғо — 1 км; киңлеге — 0,7 км; уртаса тәрәнлеге — 4,5 м.
 
Тектоник күл. Соҡоро ассиметриялы, урта девон (базальт, риолит, дацит, андезибазальт, уларҙың туфтары) һәм аҫҡы карбон ([[эзбизташ]]) тоҡомдарында барлыҡҡа килгән.

Төбө ләмле, ҡомло, ташлы. Тымыҡ күл. Туйыныуы — ҡатнаш, һыуы сөсө. Күл эвтрофлы; яртылаш ҡороған. Көнбайыш һәм көньяҡ өлөштәре һаҙға әйләнгән.

Төньяҡ һәм көнбайыш ярҙары һөҙәк, көнсығыш төньяҡ өлөшөндә һәм көньяҡ-көнсығышында — текә. Урыны менән йәшмә, мәрмәр сығанаҡтары осрай.
 
Көньяҡ-көнбайыш ярында оҙонлоғо 0,2 км булған утрау бар. Ул утрауҙың уртаһында палеолит осорона тура килгән тораҡ ҡалдыҡтары табылған.

== Үҫемлектәр донъяһы ==

Тирә-яғындағы ландшафты ҡарағас ҡатыш [[ҡайын]] урманлы тәпәш кенә убаларҙан һәм ташлы далаларҙан тора.

Яр буйын көньяҡ ҡамышы, тамырсалы суҡҡыяҡ һәм башҡа ҡыуаҡлыҡтарға әйләнеп барған төрлө үләнле-ҡыяҡлы болондар биләй.

Ебәк ҡаҙ үләне, Крашенинников минуарцияһы, ҡаурый ҡылған, ҡылсыҡлы аҡтамыр, ҡырҡйепсә туманаҡ, төклө ҡылған, энәле ҡәнәфер үҫә.
 
Күп урындарҙа күл эргәһенә яҡын килеүе ҡыйын. Эргәһен һаҙлыҡ һәм һыу үҫемлектәре (күл ҡамышы, күрән, мамыҡбаш күрән, тар япраҡлы екән, һары һәм аҡ томбойоҡ, мөгөҙъяпраҡ) баҫҡан. Шуғамылыр, ситтән килеп ултырған урыҫтар күлгә Ворожеич тигән тағын бер исем биргән.

== Фауна ==

Күлдә [[ҡарабалыҡ]], [[табан]] балыҡ, [[алабуға]], суртан, бәшкәләй, [[сабаҡ]], тирә-яғында [[өйрәк]]тәр, өлкән сыпҡай һәм башҡалар йәшәй.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==

* Газета «Выбор» № 118-119 (10044-10045) от 11.08.2015. Статья «Край тысячи озёр».
* Геологические памятники природы Республики Башкортостан. Гареев Э. З., Уфа&quot;Тау&quot; 2004, 297 с.
* Реестр особо охраняемых природных территорий Республики Башкортостан. — Изд.2-е, перераб. — Уфа: Издательский центр «МедиаПринт», 2010. — 414 с.

== Һылтанма ==

* {{ЭБЭ2013|index.php/component/content/article/2-statya/13128-karagajkul-ozero|Карагайкуль|автор=Мулдашев А. А.}}
* [http://www.ykoctpa.ru/places/ozero-vorozheich/ Озеро Ворожеич]
* http://cumulu.ru/places/c/uchalinskii/raion/info/ozero-karagayli {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170104024630/http://cumulu.ru/places/c/uchalinskii/raion/info/ozero-karagayli |date=2017-01-04 }}
* https://web.archive.org/web/20160421135537/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8167-ara-ajly-k-l
* https://web.archive.org/web/20160421143045/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8159-ara-ajk-l-k-l
* https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D1%83%D0%{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} BB%D1%8C_(%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE,_%D0%A3%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD)
* http://www.geomem.ru/mem_obj.php?id=12945&amp;objcoord=&amp;objoblast=%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%B {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129161927/http://www.geomem.ru/mem_obj.php?id=12945&amp;objcoord=&amp;objoblast=%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%25B |date=2020-11-29 }}
{{ООПТ Башкортостана}}
[[Категория:Алфавит буйынса күлдәр]]
[[Категория:Башҡортостандың тәбиғәт ҡомартҡылары]]
[[Категория:Учалы районы күлдәре]]</text>
      <sha1>6hjndoi01vw5sseynk60xl1kgmvuhmq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡумран ҡулъяҙмалары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110470</id>
    <revision>
      <id>1306120</id>
      <parentid>1237863</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T14:48:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16666" sha1="7m2vtipgy0bj7gpzorqjmvim9dpne4y" xml:space="preserve">[[Файл:Deadseascrolls.jpg|мини|Амманда Археология музейындағы экспозицияла Үле диңгеҙ төргәктәренең өлөштәре ]]
'''Ҡумран ҡулъяҙмалары''', йәки '''[[Үле диңгеҙ]] төргәктәре''' — [[1947 йыл|1947 йылдан]] башлап Ҡумрандағы мәмерйәләрҙә, Вади Мурабба‘ат (Ҡумрандан көньяҡтараҡ) мәмерйәләрендә, Хирбет-Мирдала (Ҡумрандан көньяҡ-көнбайышта), шулай уҡ Йәһүдиә сүллегендәге һәм Масадалағы тағы бер нисә мәмерйәлә табылған манускрипттарҙың атамаһы. Ҡулъяҙмаларҙы тикшереүҙәр уларҙың һис юғында бер нисәһе нәҡ Ҡумран общинаһында яҙылғанлығын раҫлай&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2010/07/22/scrolls/ Ускоритель элементарных частиц прояснил происхождение Свитков Мертвого моря]&lt;/ref&gt;. [[Иерусалим|Йәрүсәлимдәге]] Китап Ҡорамында һаҡланалар.

== Йөкмәткеһе ==
Ҡумран төргәктәре башлыса боронғо йәһүд телендә, бер аҙы арам телендә яҙылған; [[Библия]] текстарының [[Грек теле|грексаға]] тәржемәһенең өлөштәре осрай. Библияға ҡарамаған текстарҙың ивриты Икенсе Ҡорам осоронда әҙәби тел булған; ҡайһы бер өлөштәр Библиянан һуңғы ивритта яҙылған. Нигеҙҙә квадрат йәһүд шрифты ҡулланылған; ул хәҙерге баҫма шрифттың элгәре булып тора. Төп яҙыу материалы — кәзә йә һарыҡ тиреһенән пергамент, һирәгерәк — папирус, ҡулъяҙмаларҙың бер өлөшө биттәргә баҡыр батырып яҙылған. Күмер ҡара менән яҙылғандар (Башланмыш китабының Апокрифынан башҡа). Палеографик мәғлүмәттәр, тышҡы күренештәре, радиоуглеродлы анализ был манускрипттарҙың күпселеге б. э. т. 250 йылдан б. э. 68 йылына (Икенсе Ҡорам осороноң ахыры) тиклем арауыҡта яҙылған тип иҫбатлау һәм уларҙы Ҡумран общинаһының китапханаһы ҡалдыҡтары тип ҡарау мөмкинлеген бирә. 

Йөкмәткеһе буйынса ҡумран ҡулъяҙмаларын өс төркөмгә бүлеп була: Библия текстары (бөтә ҡулъяҙмаларҙың 29 проценты самаһы), апокрифтар һәм псевдоэпиграфтар, йәнә Ҡумран общинаһының әҙәбиәте.

== Текстарҙы баҫтырыу ==
Ҡумранда һәм башҡа өлкәләрҙә табылған документтар «Discoveries in the Judaean Desert» (DJD) серияһында нәшер ителә, әлеге көнгә 1955 йылдан бирле Oxford University Press нәшриәте тарафынан баҫып сығарылған 40 том бар. Беренсе 8 том — француз телендә, ҡалғандары инглиз телендә яҙылған. Баҫманың баш мөхәррирҙәре: Р. де Во (I—V томдар), П. Бенуа (VI—VII томдар), И. Штрунгель (VIII том) һәм Э. Тов (IX—XXXIX томдар).

Баҫылған документтар түбәндәге компоненттарҙан тора:
* Дөйөм инеш, ул библиографик бирелмәләрҙе, физик тасуирламаны (фрагменттың үлсәмдәре, материал, хаталар, төҙәтеүҙәр кеүек үҙенсәлектәренең исемлеге, орфографияһы, морфологияһы, палеографияһы һәм датаһы) бәйән итә. [[Библия]] текстары өсөн уҡылыу варианттары исемлеге лә бирелә.
* Текстың транскрипцияһы. Квадрат йәйәләрҙә физик юғалтылған элементтар — һүҙҙәр йә хәрефтәр бирелә.
* Тәржемә (Библияныҡы булмаған әҫәрҙәр өсөн).
* Ҡатмарлы йә альтернативалы уҡылыуҙарға ҡағылышлы иҫкәрмәләр.
* Фрагменттарҙың фотолары, ҡайһылары инфраҡыҙыл, ғәҙәттә 1:1 масштабында.
Серияның XXXIX томында элгәре баҫылған бөтә текстарҙың аннотациялы исемлеге бирелгән. 

2011 йылдың сентябрендә Израиль Музейы Google компанияһы менән хеҙмәттәшлектә 5 төргәкте — Ҡорам төргәген, Йешағъяһ пәйғәмбәрҙең Ҙур төргәген, Һуғыш төргәген, Хавваҡуҡ пәйғәмбәр китабына комментарийҙы — цифрлаштыра һәм Интернетта ирекле ҡулланыуға сығара.&lt;ref&gt;[http://googlerussiablog.blogspot.com/2011/09/blog-post_26.html Официальный блог — Google Россия: Из пустыни в Интернет: свитки Мертвого моря доступны онлайн]&lt;/ref&gt;

2012 йыл аҙағында шул уҡ Google һәм Израиль Музейы тарафынан юғары сифатлы итеп 5000 самаһы фото баҫтырыла. Әлеге көндә ҡульяҙманың 1200-ҙән ашыу фрагментының аннотацияланған был фотолары Үле диңгеҙ төргәктәренең электрон китапханаһы сайтында дөйөм ҡулланыуҙа тора (сайт рус, [[Йәһүд теле|иврит]], инглиз һәм башҡа телдәрҙә эшләй).

=== Иң күп бирелгән китаптар таблицаһы ===
Түбәндә Үле диңгеҙ төргәктәре араһында Библия һәм Апокрифтарҙың табылдыҡ фрагменттары һаны буйынса айырыуса киң тәҡдим ителгән китаптар һанала: 
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot; style=&quot;text-align: center; width: 25%; margin-bottom: 10px;&quot;
! Китап
! Табылдыҡтар һаны
|-
|Зәбүр
| 39
|-
|Ҡабатлап әйтелгән ҡанун китабы
| 33
|-
|Ханок китабы
| 25
|-
|Башланмыш китабы
| 24
|-
|Йешағъяһ пәйғәмбәр китабы
| 22
|-
|Юбилейҙар китабы
| 21
|-
|Сығыу китабы
| 18
|-
|Левиҙар китабы
| 17
|-
|Һандар китабы
| 11
|}
Икеһе, Ханок китабы менән Юбилейҙар китабы, Апокриф китаптар булып тора.

== Библия ғилеме өсөн әһәмиәте ==

1947—1956 йылдарҙа Ҡумрандың 11 мәмерйәһендә 190-дан ашыу Библия төргәге табыла. Текстуаль статус күҙлегенән, Ҡумранда табылған Библия текстары түбәндәге төрлө төркөмдәргә ҡарай.
* Ҡумран общинаһы ағзалары тарафынан яҙылған текстар. Улар орфографик стиле, тексты уҡыуҙы еңелләштерә торған күп һанлы матрес лекционистар булыуы менән айырылып тора. Был текстар Библия төргәктәренең 25 проценты самаһын тәшкил итә. 
* Тәүмасорет текстары. Был текстар хәҙерге масорет текстарына яҡын тора һәм бөтә Библия текстарының 45 проценты самаһын ала.
* Тәүсамария текстары. Был текстар Самария Бишкитабының ҡайһы бер үҙенсәлектәрен ҡабатлай. Моғайын, был төркөм текстарының береһе Самария Бишкитабына нигеҙ булып хеҙмәт иткәндер. Был текстар Библия манускрипттарының 5 процентын биләй.
* Боронғо йәһүд Септуагинтаһына оҡшаш текстар. Ләкин был төркөм текстары бер-береһенән ныҡ ҡына айырыла һәм үрҙәге төркөмдәр шикелле тығыҙ төркөм барлыҡҡа килтермәй. Улар Ҡумран Библия яҙмаларының 5 процентын алып тора. 
* Иҫке Ғәһедтең фәләстин сығышлы Апокрифтары (Апокриф китаптар), мәҫәлән, Ханок китабы, Юбилейҙар китабы (Кесе Башланмыш), иврит телендәге Сирах, Муса Апокрифы.
* Үрҙә һаналған төркөмдәрҙең береһенә лә индерелә алмаған текстар. 
Ҡумран табылдыҡтарына тиклем Библия тексын анализлау Урта быуаттар манускрипттары буйынса алып барыла ине. Ҡумран текстары Икенсе Ҡорам осороноң Иҫке Ғәһеде тураһындағы белемдәрҙе шаҡтай киңәйтте. 

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* С. Рысев. [http://ec-dejavu.ru/q/Qumran.html Кумранские рукописи как источник по истории Палестины I в. н. э.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100211181846/http://ec-dejavu.ru/q/Qumran.html |date=2010-02-11 }}
* {{Китап|автор=Амусин И. Д.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Рукописи Мёртвого моря|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=Отв. ред. проф. С. И. Ковалёв. Академия наук СССР.|издание=|место=М.|издательство=Изд-во АН СССР|год=1961 (1960)|том=|страницы=|страниц=272|серия=|isbn=|тираж={{num|25000}}}}
* {{Китап|автор=Амусин И. Д.|часть=|заглавие=Находки у Мертвого моря|оригинал=|ссылка=http://xlib.narod.ru/knigi/amusinID/NuMM/index.htm|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Наука|год=1965|том=|страницы=|страниц=104|серия=|isbn=|тираж={{num|30000}}}}
* {{Китап|автор=Амусин И. Д.|часть=|заглавие=Тексты Кумрана. Вып. 1|оригинал=|ссылка=|ответственный=Перевод с древнееврейского и арамейского, введение и комментарий И. Д. Амусина|издание=|место=М.|издательство=|год=1971|том=|страницы=|страниц=|серия=Памятники письменности Востока. XXXIII, 1|isbn=|тираж=}} (библ. с. 455—491)
* {{Китап|автор=Амусин И. Д.|часть=|заглавие=Кумранская община|оригинал=|ссылка=http://www.biblicalstudies.ru/books.html#Amusin2|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Наука, Главная редакция восточной литературы|год=1983|том=|страницы=|страниц=328|серия=|isbn=|тираж=}}
* {{Китап|автор=Тантлевский И. Р.|часть=|заглавие=История и идеология Кумранской общины|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=СПб.|издательство=Петербургское востоковедение|год=1994|том=|страницы=|страниц=368|серия=Orientalia|isbn=5-85803-029-7|тираж={{num|11000}}}}
* {{Китап|автор=Тов Э.|часть=|заглавие=Текстология Ветхого Завета|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=ББИ|год=2003|том=|страницы=|страниц=460|серия=|isbn=5-89647-031-2|тираж=}}
* {{Китап|автор=Штоль Г.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Пещера у Мёртвого моря|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=Генрих Александр Штоль / Сокр. пер. с нем. М. А. Туловой; Отв. ред. И. Д. Амусин; Академия наук СССР|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] (ГРВЛ)|год=1965|страницы=|страниц=272|серия=По следам исчезнувших культур Востока|isbn=|тираж={{num|73000}}}} (в пер.)
* {{Китап|автор=Юревич Димитрий, свящ.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Пророчества о Христе в рукописях Мёртвого моря|оригинал=|ссылка=http://www.sinai.spb.ru/book/messiah.html|викитека=|ответственный=|издание=|место=Спб.|издательство=Аксион эстин|год=2004|том=|страницы=|страниц=254, [4]|серия=|isbn=5-902679-01-X|тираж=}}

* Angel Sáenz-Badillos, John Elwolde, A History of the Hebrew Language, Cambridge University Press, 1996, ISBN 0-521-55634-1, ISBN 978-0-521-55634-7
* [http://apokrif.fullweb.ru/kumran/all.shtml Находки в Иудейской пустыне.] [http://apokrif.fullweb.ru/kumran/all.shtml Пещеры Вади-Кумрана (WADI QUMRAN)]

=== Ҡумран ҡулъяҙмаларының текстары ===
* [http://apokrif.fullweb.ru/kumran/ Перевод многих кумранских рукописей на русский язык]
* [http://www.ao.net/~fmoeller/qumdir.htm Некоторые отсканированные кумранские свитки]
* [http://www.deadseascrolls.org.il/home?locale=ru_RU Электронная библиотека свитков Мертвого моря] {{Ref-ru}}(рус.) — Управление древностей Израиля
* На [https://web.archive.org/web/20120206080137/http://www.english.imjnet.org.il/htmls/home.aspx Сайте Музея Израиля]:{{Ref-en}}(англ.){{Ref-he}}(иврит)
** [http://dss.collections.imj.org.il/ Оцифрованные свитки]
** [http://dss.collections.imj.org.il/temple Храмовый свиток]
** [http://dss.collections.imj.org.il/isaiah Свиток Исайи]
** [http://dss.collections.imj.org.il/war Свиток войны]
** [http://dss.collections.imj.org.il/habakkuk Комментарий на Аввакума]
** [http://dss.collections.imj.org.il/community Устав общины]
* Амусин, И. Д. [http://cern.ch/vadym/prayer_of_nabonidus.htm ''Кумранский Фрагмент Молитвы Вавилонского Царя Набонида''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304123644/http://cern.ch/vadym/prayer_of_nabonidus.htm |date=2016-03-04 }}
* Амусин, И. Д. [http://cern.ch/vadym/4QpHosb.htm ''Кумранский комментарий на Осию (4QpHosb II)'']{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://orion.mscc.huji.ac.il/resources/djd.shtml Подробный список содержания всех 39 томов The Discoveries in the Judaean Desert].</text>
      <sha1>7m2vtipgy0bj7gpzorqjmvim9dpne4y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡорт ғәскәрҙәре төркөмө</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110475</id>
    <revision>
      <id>1306413</id>
      <parentid>1065678</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T11:41:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11429" sha1="hggea05g1ysrcl0s5ms9dw7vr0vwg1j" xml:space="preserve">
{{Военное подразделение 
|название = Башҡорт ғәскәрҙәре төркөмө 
|изображение = 
|подпись = 
|годы = [[1919]] — [[1920]] 
|страна = {{Флагификация|Рәсәй Федерацияһы}} 
|подчинение = [[Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты|Хәрби - революцион комитеты]] 
|в составе = [[РККА]] 
|тип = [[ҡоро ер ғәскәрҙәре]] 
|включает_в_себя = 
|роль = 
|размер = 8&amp;nbsp;295 кеше (01.12.1919) 
|командная_структура = 
|размещение = 
|прозвище = 
|покровитель = 
|девиз = 
|цвета = 
|марш = 
|талисман = 
|снаряжение = 
|сражения = [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы]] 
|знаки_отличия = 
|нынешний_командир = 
|известные_командиры = [[Әлишев Хәлил Фәйзрахман улы|Х. Ф. Әлишев]] 
}}
'''Башҡорт ғәскәрҙәре төркөмө ''' — [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы]] осоронда [[Башҡорт армияһы|башҡорт частары]]ның хәрби формированиелары.

== Ойошторолоуы һәм тарихы ==
Башҡорт ғәскәрҙәре төркөмө РСФСР-ҙың Революцион хәрби советының рәйесе Л. Д. Троцкийҙың [[1919 йыл]]дың 7 октябрендә сыҡҡан бойороғона ярашлы [[Көнсығыш]] һәм [[Көньяҡ]] фронттарынан килгән хәрби частарҙың базаһында [[Санкт-Петербург|Петроград]]та&lt;nowiki/&gt; ойошторола. Төркөм командующийы —[[Әлишев Хәлил Фәйзрахман улы|Х. Ф. Әлишев]], хәрби комиссары — [[Тереғолов Әли Осман улы|Ә. О. Тереғолов]], штаб начальнигы итеп Я. Ю. Кальметьев тәғәйенләнәләр.

Ойошторолған саҡта төркөм составына инә:
* 3-сө Башҡорт кавалерия полкы (360 штык, 240 ҡылыс);
* 3-сө Башҡорт уҡсылар полкының 3-се батальоны (575 штык);
* Башҡорт айырым артиллерия дивизионы (3 батарея).

[[1919 йыл]]дың октябрь аҙағында төркөм составына 3-сө Башҡорт уҡсылар полкының 2-се батальоны ҡушыла, 1919 йылдың 3 ноябрендә — шул уҡ полктың 1-се батальоны. 1919 йылдың октябрендә төркөм составына Көньяҡ фронттан башҡорт частары һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР]]-нан килгән яңы частар ҡушылғандан һуң уның составы яңыртыла — төркөмдө [[Башҡорт айырым кавалерия дивизияһы]] һәм [[Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһы]] тулыландыра.

1919 йылдың 17 октябренән төркөм Көнбайыш фронтында 7-се армия составында һуғыша.

Башҡорт ғәскәрҙәре төркөмө Петроград оборонаһында һәм [[Гатчина]], Павловск, Ямбург ҡалаларын баҫып алыуҙа ҡатнаша.

1919 йылдың 9 ноябрендә Башҡорт ғәскәрҙәре төркөмө частары&lt;ref&gt;Тыш, 3-сө Башҡорт кавалерийского полка&lt;/ref&gt; [[Финляндия]] менән Карел участкаһы сигенә ебәрелә, ә уның штабы — [[Петроград|Петроград]]ҡа күсерелә.

1919 йылдың 1 декабренә төркөм һаны 8&amp;#x20;295 кеше, ә дөйөм юғалтыуҙары — 2&amp;#x20;142 кеше (башлыса яраланғандар) тәшкил итә. Башҡорт ғәскәрҙәре төркөмө командующийы А. М. Ахлов була.

1919 йылдың декабрь айында Петроградта [[Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһы]] хәрби комиссариаты бойороғо буйынса [[Фронттарҙағы башҡорт ғәскәрҙәре эштәре буйынса вәкилдәрҙең революцион советы]] ойошторола. Реввоенсовет рәйесе итеп А. М. Ахлов, ә 1920 йылдың февраль айынан — [[Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы|Ф. Ә. Әхмәҙуллин]] тәғәйенләнә.
[[Файл:Башкирская_группа_войск.jpg|мини|Башҡорт ғәскәрҙәре төркөмө Петроградта.]]
[[1920 йыл]]дың май аҙағында [[Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһы]] [[Латвия]] менән дәүләт сиктәрен һаҡлауға күсерелә, кавалерия частары 1-се Башҡорт кавалерия полкына ҡушыла. Үҙ сиратында был полк [[Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы]] составына инә.

== Наградалары ==
Петроград оборонаһында күрһәткән батырлығы һәм генерал Н. Н. Юденич армияһын тар — мар иткәне өсөн [[1920 йыл]]дың 18 февралендә Башҡорт ғәскәрҙәре төркөмөнә Петроград эшселәр һәм ҡыҙылармеец депутаттары Советы исеменән Ҡыҙыл Байраҡ тапшырыла. Хәҙерге көндә Почетлы Байраҡ [[Башҡортостан Республикаһының Милли музейы| Башҡортостан Республикаһының Милли музей]]ында һаҡлана.

Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән Башҡорт ғәскәрҙәре төркөмө начальнигы [[Әлишев Хәлил Фәйзрахман улы|Х. Ф. Әлишев]], [[Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһы]] штабы начальнигы [[Гәрәев Заһит Хажи улы|З. Х. Гәрәев]], Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһы комиссары [[Ибраһимов Ғабдулла Ғәбделғәлләм улы|Ғ. Ғ. Ибраһимов]], йыйылма Башҡорт полкы яугиры Г. Төхвәтуллин һәм башҡалар наградлана.

[[Рәсәй Федерацияһы|РСФСР]]-ҙың Бөтә Рәсәй үҙәк башҡарма комитеты исеменән Башҡортостан АССР-ының хәрби эштәре буйынса халыҡ комиссары урынбаҫары [[Ишмырҙин Әүхәҙи Ғәләүетдин улы|Ә. Ғ. Ишмырҙин]] — исемле ҡылыс, Башҡорт айырым кавалерия дивизияһы комиссары [[Таһиров Нуриәғзәм Таһир улы| Н. Т. Таһиров]] — эйәр менән бүләкләнә.
[[Файл:Знак.1920.jpg|мини|72x72пкс]]
[[Файл:Знак.1919.jpg|мини|71x71пкс]]

== Айырыу билдәләре ==
Еңгә беркетелә торған билдә Башҡорт төркөмө ғәскәрҙәре шәхси составының айырмалы билдәһе була. Ул йәшел төҫтәге ромбтан ғибәрәт була. Ромбтың ситтәре алтын бау менән ҡаймаланған. Ромб уртаһында алтын еп менән сигелгән ярым ай һәм йондоҙ урын алған. Бынан тыш, еңгә беркетелгән билдәләрҙең башҡа төрҙәре лә булған: ромбһыҙ ҡыҙыл йондоҙ һәм ярым ай (гимнастеркала), ҡыҙыл ҡаймалы йәшел ромб.

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Багаутдинов Р. О.|заглавие=Участие башкир в Белом движении (1917—1920)|ссылка=|ответственный=|место=Уфа|издательство=|год=2009|том=|страниц=|страницы=|isbn=}}
* {{Китап|автор=|заглавие=Военная история башкир: энциклопедия|ссылка=|ответственный=гл. ред. А. З. Асфандияров|место=Уфа|издательство=Башкирская энциклопедия|год=2013|том=|страниц=432|серия=|isbn=978-5-4466-0040-3|тираж=}}
* {{Китап|автор=Таймасов Р. С.|заглавие=Участие башкир в Гражданской войне: книга первая. В лагере контрреволюции (1918 — февраль 1919 гг.)|ответственный=|ссылка=|место=Уфа|издательство=|год=2009|том=|страниц=200|страницы=|isbn=978-5-7477-2159-3|ref=}}
* ''Ураҡаев И'' Башҡорт частәре Граждан һуғышында. — Өфө, 1929.
* [http://vatandash.ru/pics/pdf/1335.pdf ''Ярмуллин А. * Ш.'' Башҡорт ғәскәрҙәренең Петроградта нәшер ителгән «Бәхет көнө» журнал-альбомдары. Ватандаш. 2007, № 1.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131031060459/http://vatandash.ru/pics/pdf/1335.pdf |date=2013-10-31 }} [http://vatandash.ru/pics/pdf/1335.pdf C. 47-72] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131031060459/http://vatandash.ru/pics/pdf/1335.pdf |date=2013-10-31 }}{{Ref-ba}}(баш.)

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20140913150856/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/1811-bash-ort-sk-r-re-t-rk-m ''Насиров Р . Х., Ярмуллин А . * Ш.'' Башҡорт ғәсҡәрҙәре төркөмө// Булыу &quot; Башҡорт энциклопедияһы]
* {{Китап|автор=Ярмуллин А. Ш.|заглавие=Башҡорт армияһы тарихынан|ответственный=|ссылка=|место=Өфө|издательство=Китап|год=2012|том=|страниц=277|страницы=|isbn=978-5-295-05503-4|ref=ba}}
* {{Youtube|zQH3idUZGMY|«Башкортостан:становление республики»}}
[[Категория:Башҡортостан тарихы]]
[[Категория:1919 йылда ойошторолған хәрби частар һәм формированиелар]]
[[Категория:1920 йылда таратылған хәрби частар һәм формированиелар‎]]
[[Категория:Башҡорт ғәскәре]]</text>
      <sha1>hggea05g1ysrcl0s5ms9dw7vr0vwg1j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡорт ирекле отрядтары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110548</id>
    <revision>
      <id>1306406</id>
      <parentid>1209205</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T11:26:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11811" sha1="aqot2s9x9eo762bj8d0sv1wgbp9brhl" xml:space="preserve">{{Военное подразделение
|название              = Башҡорт ирекле отрядтар
|изображение           = 
|подпись               = 
|годы                  = [[июль]], [[1918]] — [[февраль]], [[1919]]
|страна                = [[Файл:Флаг Башкурдистана.png|22px|border]]
|подчинение            = [[Башҡорт Хөкүмәте]], [[Башҡорт хәрби советы]]  
|в составе             = [[Башҡорт ғәскәре (1917—1919)|Башҡорт ғәскәре]]
|тип                   = [[ҡоро ер ғәскәрҙәре]]
|включает_в_себя       =
|роль                  = автономия мәнфәғәттәрен яҡлау
|размер                = 2&amp;nbsp;755 кеше (ноябрь 1918)&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{книга |автор= Таймасов Р. С.|заглавие= Участие башкир в Гражданской войне: книга первая. В лагере контрреволюции (1918 — февраль 1919 гг.)|ответственный= |ссылка= |место= Уфа|издательство= |год= 2009|том= |страниц= 200|страницы= 108|isbn= 978-5-7477-2159-3|ref= }}&lt;/ref&gt;
|командная_структура   = 
|размещение            = 
|прозвище              = 
|покровитель           = 
|девиз                 = 
|цвета                 = 
|марш                  = 
|талисман              = 
|снаряжение            = 
|сражения              = [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы]]
|знаки_отличия         = 
|нынешний_командир     = 
|известные_командиры   = 
}}
'''Башҡорт ирекле отрядтары''' — [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы]] осорондағы башҡорт частәренең хәрби формированиелары.

== Ойошторолоуы һәм тарихы ==
Башҡорт ирекле отрядтары [[Башҡорт хәрби советы]] фарманына ярашлы 1918 йылдың июль — август айҙарында «Бәләкәй Башҡортостан» территорияһында ойошторола. Барыһы 13 башҡорт ирекле отрядтар ойошторола. Улар кантондар исемдәре менән тап килтерелеп атала: [[Арғаяш]], [[Бөрйән-Түңгәүер кантоны|Бөрйән-Түңгәүер]], [[Ете ырыу кантоны|Ете ырыу]], [[Дыуан кантоны|Дыуан]], [[Ҡыпсаҡ кантоны|Ҡыпсаҡ]], [[Көҙәй кантоны|Көҙәй]], [[Ҡошсо кантоны|Ҡошсо]], [[Табын]], [[Тамъян-Ҡатай кантоны|Тамьян-Ҡатай]], [[Туҡ-Соран кантоны|Тоҡ-Соран]], [[Үҫәргән]], [[Юрматы]] һәм [[Ялан кантоны|Ялан.]] Хәрби ғәмәлдәрҙең бөтөүе менән отрядтарҙы кантон милиция органдарына әүерелдереү һәм уларҙы [[Башҡорт Хөкүмәте]]нең эске эштәр бүлеге ҡарамағына тапшырыу күҙ уңында тотола ине.

{| align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;5&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 10px; background: rgb(240, 240, 240); border: 1px solid rgb(170, 170, 170); font-size: 90%;&quot; class=&quot;&quot;
|
{| class=&quot;wide&quot;
! align=&quot;center&quot; colspan=&quot;5&quot; valign=&quot;center&quot; |''Башҡорт отрядтарының Халыҡ һаны һәм хәрби составы 1918 йылдың ноябрендә''&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;
|-
! Отряд исеме
! Кешеләр һаны
! Шашкалар һаны
! Штыктар һаны
! Пулеметтар һаны
|-
|Арғаяш
| 200
| 550
| 165
| 2
|-
|Бөрйән-Түңгәүер
| 180
| 180
| 60
| 2
|-
|Ете ырыу
| 300
| 300
| 60
| 2
|-
|Дыуан
| 225
| 225
| 75
| 2
|-
|Ҡыпсаҡ
| 180
| 180
| 65
| 2
|-
| Көҙәй
| 110
| 110
| 40
| 2
|-
|Ҡошсо
| 250
| 250
| 55
| 2
|-
|Табын
| 200
| 200
| 80
| 2
|-
|Тамьян-Ҡатай
| 360
| 360
| 135
| 2
|-
|Тоҡ-Соран
| 160
| 160
| 60
| 2
|-
|Үҫәргән
| 160
| 160
| 55
| 2
|-
|Юрматы
| 250
| 250
| 96
| 2
|-
|Ялан
| 180
| 180
| 65
| 2
|-
|Йәмғеһе
| 2 755
| 3 105
| 1 011
| 26
|}
|}
Башҡорт ирекле отрядтары [[Башҡорт ғәскәре (1917—1919)|Башҡорт ғәскәре]] составында иррегуляр частар булараҡ тора. Отрядтар Башҡорт хәрби советы янындағы ирекле отрядтарҙың махсус бүлегенә ҡарай, ә октябрҙән — Башҡорт ғәсҡәри идаралығына.

Башҡорт ирекле отрядтарының төп бурысы кантон хакимиәте органдарын һаҡлау булып тора. Шул уҡ ваҡытта [[1918 йыл]]дың июль — сентябрь айҙарында отрядтарҙың бер өлөшө [[Блюхер Василий Константинович|В. К. Блюхерҙың]] Йыйылма Урал отрядына ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша.

1918 йылдың октябрендә Бөрйән-Түңгәүер, Ете ырыу, Тоҡ-Соран һәм Үҫәргән отрядтары һәм махсус команда [[Иҙелбаев Ғабдулла Сәфәрғәли улы|Ғ. С. Иҙелбаев]] исемендәге [[Ғабдулла Иҙелбаев исемендәге 2-се Башҡорт кавалерия полкы|Башҡорт айырым ирекле кавалерия полкына]] берләштерелә&lt;ref&gt;1918 йылдың ноябренән — 2-се Башҡорт айырым ирекле кавалерия полкы.&lt;/ref&gt;.

1918 йылдың декабрендә — 1919 йылдың февралендә Табын, Тамьян-Ҡатай һәм Юрматы башҡорт ирекле отрядтары [[Ырымбур]] менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалалары араһында фронт линияһының бер участкаһында оборона тоталар.

1919 йылдың февралендә Башҡорт ирекле отрядтары үҙ-үҙҙәрен тарҡата.

== Айырыу билдәләре ==
{| style=&quot;border:1px solid #8888aa; background-color:#FFFFFF; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;&quot; width=&quot;100%&quot; class=&quot;&quot;
! colspan=&quot;6&quot; |Башҡорт частәренең 1918 йылдың июнь айында ҡабул ителгән айырыу билдәләре (1-се Башҡорт пехота полкы),&lt;br /&gt;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
! colspan=&quot;6&quot; |Һалдаттар һәм кесе командирҙар
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
| [[Файл:Рядовой.1БП.png|62x62пкс]]
| [[Файл:Ефрейтор.1БП.png|60x60пкс]]
| [[Файл:Бомбардир.1БП.png|61x61пкс]]
| [[Файл:Унтер-офицер.1БП.png|62x62пкс]]
| [[Файл:Фельдфебель.1БП.png|62x62пкс]]
| [[Файл:Подпрапорщик.1БП.png|61x61пкс]]
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
| Рядовой
| Ефрейтор
| Бомбардир
| Унтер-офицер
| Фельдфебель
| Подпрапорщик
|}
{| style=&quot;border:1px solid #8888aa; background-color:#FFFFFF; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;&quot; width=&quot;100%&quot; class=&quot;&quot;
! colspan=&quot;5&quot; | Обер-офицерҙар
! colspan=&quot;2&quot; | Штаб-офицерҙар
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
| [[Файл:Прапорщик.1БП.png|60x60пкс]]
| [[Файл:Подпоручик.1БП.png|64x64пкс]]
| [[Файл:Поручик.1БП.png|62x62пкс]]
| [[Файл:Штабс-капитан.1БП.png|63x63пкс]]
| [[Файл:Капитан.1БП.png|62x62пкс]]
| [[Файл:Подполковник.1БП.png|61x61пкс]]
| [[Файл:Полковник.1БП.png|62x62пкс]]
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
| Прапорщик
| Подпоручик
| Поручик
| Штабс-капитан
| Капитан
| Подполковник
| Полковник
|}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Багаутдинов Р. О.|заглавие=Участие башкир в Белом движении (1917—1920)|ссылка=|ответственный=|место=Уфа|издательство=|год=2009|том=|страниц=|страницы=|isbn=}}
* ''Багаутдинов Р. О.'' Участие белых башкирских национальных частей на Екатеринбургском фронте // II Емельяновские чтения: Материалы Всероссийского научно — практической конференции (Курган, 11 — 12 мая 2007 г.). — Курган: Изд.-во Курганского гос. ун-та, 2007. — 293 с. С. 135—136.
* Национально-государственное устройство Башкортостана (1917—1925): документы и материалы в 4-х томах / сост. Б. Х. Юлдашбаев. — Уфа: Китап, 2002.
* ''Туракаев И.'' Башкирские части в гражданскую войну. — Уфа, 1929.
* [http://kolchakiya.narod.ru/uniformology/bashkir_korp.htm Башкирский корпус на Востоке России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903170050/http://kolchakiya.narod.ru/uniformology/bashkir_korp.htm |date=2014-09-03 }}
* [http://guides.rusarchives.ru/browse/gbfond.html?bid=122&amp;fund_id=438668 Войсковое управление Правительства Башкурдистана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161110172926/http://guides.rusarchives.ru/browse/gbfond.html?bid=122&amp;fund_id=438668 |date=2016-11-10 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20140905172659/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/1861-bash-ort-irekle-otryadtary ''Таймасов Р. С.'' Башкирские добровольческие отряды.// Статья в Башкирской энциклопедии]
* {{Китап|автор=Таймасов Р. С.|заглавие=Участие башкир в Гражданской войне: книга первая. В лагере контрреволюции (1918 — февраль 1919 гг.)|ответственный=|ссылка=|место=Уфа|издательство=|год=2009|том=|страниц=200|страницы=|isbn=978-5-7477-2159-3|ref=}}
* {{Китап|автор=Ярмуллин А. Ш.|заглавие=Башҡорт армияһы тарихынан|ответственный=|ссылка=|место=Өфө|издательство=Китап|год=2012|том=|страниц=277|страницы=|isbn=978-5-295-05503-4|ref=ba}}
* {{Youtube|zQH3idUZGMY|«Башкортостан:становление республики»}}

[[Категория:Башҡортостан тарихы]]
[[Категория:1918 йылда ойошторолған хәрби частар һәм формированиелар]]
[[Категория:1919 йылда таратылған хәрби частар һәм формированиелар]]
[[Категория:Башҡорт ғәскәре]]</text>
      <sha1>aqot2s9x9eo762bj8d0sv1wgbp9brhl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әзербайжан тарихы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111007</id>
    <revision>
      <id>1306185</id>
      <parentid>1268273</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T19:35:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98510" sha1="0wvtp6a45u9mpvzn7ju3gssa0rsxuj0" xml:space="preserve">''' Әзербайжан тарихы''' — бында [[Әзербайжан]]дың борон замандарҙан алып бөгөнгә тиклемге тарихы һүрәтләнә. Әзербайжан территорияһын палеолит осоронан уҡ кеше төйәк иткән  (тәүтормош кешеләренең торамалары Азих мәмерйәһендә, Ҡобустанда һ.б. табылған). Б. э. т. II быуаттан 705 йылға тиклем хәҙерге Әзербайжан биләмәләрендә Кавказ Албанияһы тигән полиэтник батшалыҡ була (387 йылға тиклем — Кура йылғаһының һул ярында ғына),  көньяҡ-көнсығыш төбәктәр Атропатена составына инә.  VIII быуатта  Албания һәм Атропатена территориялары Ғәрәп хәлифәлегенә инә, ислам дине һәм ислам мәҙәниәте тарала башлай. Хәлифәлек тарҡалғас, бер нисә феодаль дәүләт (Ширваншаһтар, Салариҙар, Сажиҙар, Шәддәдиҙәр, Рәүүәдиҙәр) барлыҡҡа килә. 

XI быуатта был ерҙәр [[Сәлжүк империяһы]] хакимлығына эләгә, һәм төрки ҡәбиләләренең миграцияһы арҡаһында төбәктә борондан йәшәп килгән халыҡ (албан һәм иран ҡәбиләләре) төркиләшә башлай. Һөҙөмтәлә, әзербайжан этносы ярала &lt;ref name=&quot;АИ&quot;&gt;[http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2510.htm История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века.] М., «Восточная литература», 2002.&lt;/ref&gt;, был процесс XV быуат аҙағына тамамлана &lt;ref name=&quot;АИ&quot;/&gt;. XII быуатта Арран  Илдигиздәр дәүләте составына инә. XIII быуатта монголдар һөжүм итә. Хәҙерге Әзербайжан территорияһы Хулагу һәм Аҡһаҡ Тимер дәүләттәре хакимлығы аҫтына эләгә. Улар көсһөҙләнгәс, төркүмәндәрҙең Ҡара Ҡуйлы һәм Аҡ Ҡуйлы  дәүләттәре власты ала. XVI быуат башында Әзербайжан ерҙәре Сәфәүи дәүләтенә инә. 1747 йылдан алып  XIX быуаттың башына тиклем күп милләтле ярымбойондороҡһоҙ әзербайжан ханлыҡтары була. XIX быуат башында ханлыҡтар биләгән территориялар [[Рәсәй империяһы]] составына инә. Ҡушылған территория губерналарға һәм өйәҙҙәргә бүленә. 

1918 йылда империя тарҡалғандан һуң Көнсығыш Кавказ аръяғында Әзербайжан Демократик Республикаһының бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә  (1918 йылға тиклем әзербайжандарҙың үҙ дәүләте булмай, күрше грузиндарҙан һәм әрмәндәрҙән айырмалы, Кавказ аръяғы мосолмандары үҙҙәрен мосолман донъяһының бер өлөшө итеп күрә &lt;ref name=&quot;Azerbaijani state&quot;&gt;Энциклопедия Британника, статья: [http://global.britannica.com/EBchecked/topic/46781/Azerbaijan/44298/Russian-suzerainty Azerbaijan]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}:&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Шнирельман,33&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Шнирельман В. А.''&amp;#x20;Войны памяти: мифы, идентичность и политика в Закавказье&amp;#x20;&amp;#x2F;&amp;#x20;Рецензент: Л. Б. Алаев.&amp;nbsp;— М.: Академкнига, 2003.&amp;nbsp;— С.&amp;nbsp;33.&amp;nbsp;— 592&amp;nbsp;с.&amp;nbsp;— 2000 экз.&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;). 1918 йылға тиклем «Әзербайжан» атамаһы башлыса [[Аракс]] йылғаһынан көньяҡтараҡ ятҡан территорияларға ҡағыла, ә хәҙерге Әзербайжандың күпселек өлөшө нигеҙҙә тарихи Арран һәм Ширван өлкәләрен биләй.  1920 йылдың апрелендә Әзербайжан ССР-ы ойошторола, ул 1936 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] составына инә. 1991 йылда Әзербайжан Республикаһы бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә һәм СССР составынан сыға. 

== Атамаһының килеп сығышы ==

== Тарихҡа тиклемге осор ==
Ашель ҡомартҡыһы булған Гараджаға 1 миллиондан ашыу — 800-500 мең йыл тип иҫәпләнә &lt;ref&gt;[http://www.vesti.az/news/195427 В Азербайджане открыт новый ашельский памятник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151210184819/http://www.vesti.az/news/195427 |date=2015-12-10 }}&lt;/ref&gt;. Пренеандерталдың (азихантроп) аҫҡы яңаҡ һөйәге табылған Азих мәмерйәһендә усаҡ эҙҙәре, көл табы тирәләй теҙелгән таштар табылған, ғалимдар уны усаҡтың иртә формаһы тип аңлата. Быларға — 600—700 мең йыл&lt;ref name=&quot;archeologia.ru&quot;&gt;[http://www.archeologia.ru/Library/Book/a699f80e79b0/page68 Археология России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090503114241/http://www.archeologia.ru/Library/Book/a699f80e79b0/page68 |date=2009-05-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.eastudies.ru/LekciiArxeologija3 Нижний палеолит (ок. 2,4 мил. — 130 тыс.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420111013/http://www.eastudies.ru/LekciiArxeologija3 |date=2017-04-20 }}&lt;/ref&gt;.

== Боронғо тарих ==
[[Файл:Silver_drahma_minted_under_the_name_of_Darius_from_Atropates_dynasty_from_Kharaba-Gilan.JPG|слева|мини|Хараба-Гиләндән Дарий Атропатенаның көмөш драхмаһы. Әзербайжандың Тарих музейы  (Баҡы)]]
Хәҙерге Әзербайжан территорияһында Манна һәм Ишҡуза тигән Скиф батшалығы  тәүге дәүләт берәмектәре була&lt;ref&gt;[http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000016/st070.shtml Урарту и закавказье.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/Bohan/02.php Боханов А.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;И. Г. Алиев. О скифах и скифском царстве в Азербайджане. Переднеазиатский сборник. М. 1979, вып.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ионе Г. И. Мингечаурская разновидность наконечников стрел «скифского» типа. Сб. «Материальная культура Азербайджана», 1953, вып. 3, с. 81-97&lt;/ref&gt;. Ишҡуза Аракс йылғаһынан төньяҡтараҡ урынлашҡан була, йылғаның көньяғындағы ерҙәр ҙә уға инә. 

Борон замандарҙа көньяҡ Әзербайжан территорияһы хәҙерге Әзербайжан биләмәһендәге тәүге дәүләт берәмеге булған Манна дәүләте эсенә инә. Уны яңы барлыҡҡа килгән Мидия державаһы баҫып ала. Мидия (һуңғары — Әхәмән империяһы) составында булғанда Манна йыш ҡына Кесе Мидия тип йөрөтөлә. Әхәмән империяһы Атропат Мидияһы  ([[Фарсы теле|фарс.]] ''Мад-и-Атурпаткан'') йәки Атропатена тарафынан ҡолатылғас, [[Искәндәр Зөлҡәрнәй]] баҫып алыуынан һуң Мидияның төньяҡ өлөшөн Атропат (Атурпатак) тип йөрөтә башлайҙар. Унда Әхәмәндең һуңғы сатрабы Атропат (Атурпатак) батшалыҡ итә. Антик авторҙар был ерҙәрҙе Кесе Мидия тип атай. Географик яҡтан Атропат Мидияһы хәҙерге Ирандағы Иран Әзербайжаны территорияһында урынлашҡан һәм Аракс менән сикләнгән була, ләкин б. э. т.  III уның власы Нахчиванға ла тарала&lt;ref&gt;«Восток в древности» Глава XXIX ЗАКАВКАЗЬЕ И СОПРЕДЕЛЬНЫЕ СТРАНЫ В ПЕРИОД ЭЛЛИНИЗМА&lt;/ref&gt;

=== Кавказ Албанияһы ===
[[Файл:Aghuank.jpg|справа|мини|330x330пкс|Дөйөм ҡабул ителгән ғилми фекергә ярашлы, Кавказ Албанияһының 387 йылға тиклемге территорияһы ]]
Хәҙерге Әзербайжан территорияһының ҙур өлөшөндә  б. э. т.  I мең йыллыҡта кавказ албандары тигән дөйөм атама аҫтындағы   ҡәбиләләр йәшәй. Улар башлыса лезгин төркөмөнөң (лезгин атамаһы  албан берлегенә ингән леги ҡәбиләһе исеменән килеп сыҡҡан) нах-дағстан телдәрендә һөйләшә&lt;ref&gt;''Лезгины''&lt;span&gt; — статья из &lt;/span&gt;Большой советской энциклопедии&amp;nbsp;&lt;span&gt;(3-е издание).&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;). Яҙма албан (гәргәри) теленең, йәғни Кабалаки районы теленең, тура вариҫы булып уди теле һанала. Боронғо грек тарихсыһы һәм географы Арриан яҙғанынса, албандар тарих майҙанында тәүләп б. э. т.  IV быуатта барлыҡҡа килә. Ғалимдар фаразынса, улар Әхәмәндең Мидия сатрабына, ә Әхәмән державаһы ҡолатылғас, Атропатена батшаларына буйһона. Күрәһең, б. э. т. II быуатта Куранан төньяҡтараҡ албан ҡәбиләләре берлеге барлыҡҡа килгәндер һәм дәүләт берәмеге һыҙаттарын ала башлағандыр &lt;ref&gt;Paulys Real-Encyclopadie der Classishenen altertums nissenshaft.&lt;/ref&gt;. Был осорға албандарҙың халыҡтан айырылған ғәскәре һәм ауыр атлы ғәскәре була&lt;ref name=&quot;historic.ru&quot;&gt;http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000017/st059.shtml «Всемирная История» 1956 г.&lt;/ref&gt;. Страбон беҙҙең эраның I быуатында албандарҙы былай тип һүрәтләй:
[[Файл:Ancient_countries_of_Transcaucasia.jpg|справа|мини|310x310пкс|«Кембридждың боронғо донъя  тарихы» буйынса Кавказ аръяғы IV—VI быуаттарҙа&lt;ref&gt;«Кембриджская история древнего мира». &lt;/ref&gt;]]
[[Файл:Zakavkaz-II-I-bc.png|справа|мини|310x310пкс|Кавказ аръяғы дәүләттәре беҙҙең эраға тиклем II—I быуаттарҙа «Бөтә донъя тарихы»на ярашлы&lt;ref&gt;&quot;Всемирная история. &lt;/ref&gt;]]
Әммә Страбондың албандар һәм уларҙың йәшәү рәүешенең примитивлығы тураһындағы яҙмаларына ҙур ғына төҙәтмәләр индереү зарур, ул осор ваҡиғалары археологик тикшеренеүҙәр нигеҙендә ентеклерәк тишереүҙе талап итә. Мәҫәлән, [[Шәки]]ҙан көньяҡ-көнсығыштағы Ялойлу-Тапа тигән урында б. э. т. IV—I быуаттарға ҡараған ҡәберлектәр табылған. Уларҙа табылған инвентарҙан ерле халыҡтың ултыраҡ тормош алып барғанлығы, шул осорҙа уҡ ер эшкәртеү һәм һарыҡсылыҡ менән шөғөлләнгәнлеге күренә&lt;ref name=&quot;historic.ru&quot;/&gt;. Б. э. т. II&lt;ref&gt;[http://www.iranica.com/articles/albania-iranian-aran-arm Encyclopedia Iranica статья Albania] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723044613/http://www.iranicaonline.org/articles/albania-iranian-aran-arm |date=2013-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723044613/http://www.iranicaonline.org/articles/albania-iranian-aran-arm |date=2013-07-23 }}: « ''It has been supposed that the unification took place towards the end of the 2nd century B.C., by reason of the wars waged between the Arsacid Mithridates II and Artavazd I, king of Armenia''»&lt;/ref&gt; быуатта йә I быуат уртаһында&lt;ref&gt;Всемирная история. — Т. 2. — М&lt;span&gt;.&lt;/span&gt;, 1956. — С. 413—417: «''Государство в Албании возникло, по-видимому, в середине I в. ''&lt;/ref&gt; Албания [[дәүләт]]е барлыҡҡа килә. Албандарҙың дине урындағы культтар (башлыса тәбиғәт культтары һәм күк яҡтыртҡыстары, айырыуса Ай) менән Атропатенанан ингән [[зороастризм]] ҡушылмаһынан ғибәрәт була&lt;ref name=&quot;historic.ru&quot;/&gt;. Б. э. II быуатында Птолемей Албанияла 30-лап «ҡала» (нығытылған торамалар) булыуын билдәләй. Кабала ҡалаһы, б. э. V быуатынан [[Бәрдә]] (Партав) ҡалаһы дәүләттең баш ҡалаһы була. Б. э.  I быуаты аҙағында Помпей етәкселегендә римлыларҙың хәрби походынан һуң Албания [[Рим империяһы|Рим империя]]&lt;nowiki/&gt;һының йоғонтоһо аҫтында ҡала.

Б. э. т. 189 йылда Албаниянан көньяҡ-көнбайышта Селевк стратегы Арташес  (Артаксий) әрмәндәрҙең Селевк династияһына ҡаршы ихтилалын етәкләй һәм Бөйөк Әрмәнстан дәүләтен иғлан итә.  Әрмәнстан биләмәләрен киңәйтә, нығыта, Әрмән таулығын, һуңыраҡ Кесе Кавказдың бер өлөшөн дә үҙенә буйһондора. Б. э. т.  II быуатта әрмән батшалары тарафынан төрлө албан, шулай уҡ скиф ҡәбиләләре (Сакасена, Орхистена, Отена һәм Каспиана) ултырған ерҙәр баҫып алына &lt;ref name=&quot;Hewsen&quot;&gt;Hewsen R.H. Ethno-history and the Armenian influence upon the Caucasian Albanians.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vostlit.info&quot;&gt;''Минорский В. ''&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, Көнбайыш тарихсыһы Роберт Хьюсен фекеренсә, боронғо осорҙа был төбәктәрҙә утиҙар, гәргәриҙәр, каспийҙар һ.б. халыҡтар ҙа йәшәгән, улар әрмән булмаған. 

Шуныһын да билдәләргә кәрәк: был өлкәләрҙәге кавказ халҡы әрмәндәр менән яйлап ассимиляциялана, һәм беҙҙең эра башында Страбон  Әрмәнстандың бөтә өлкәләре лә «бер телдә һөйләшә» ти, тик был ошо ерҙәр халҡы этник әрмәндәрҙән генә торған тип раҫлау өсөн дәлил була алмай. Академик Дьяконов билдәләүенсә, беҙҙең дәүерҙә боронғо Кавказ аръяғында тел сиктәренең ҡайҙан үткәнлеге билдәле түгел.  Урта быуаттарҙа Кавказ аръяғындағы төрлө тел ареалдары бер-береһе менән осрашҡан урындарҙа тел сиктәре диндекеләр менән тап килә башлаған. VII быуатта әрмән  географы Анания Ширакаци яҙыуынса, «албандар әрмәндәрҙән тартып алған өлкәләр: Шикашен, Гардман, Колт, Заве һәм тағы Аракс Кураға ҡойған  урынға тиклемге 20 өлкә». Утик (Отена) тураһында ул, ҡасандыр бөйөк Әрмәнстандың 12-се провинцияһы булған өлкәгә «албандар хужа» (шул мәлгә), тип яҙа.&lt;ref name=&quot;Hewsen&quot;/&gt;.&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Шнирельман В. А.''&amp;#x20;Войны памяти: мифы, идентичность и политика в Закавказье&amp;#x20;&amp;#x2F;&amp;#x20;Рецензент: Л. Б. Алаев.&amp;nbsp;— М.: Академкнига, 2003.&amp;nbsp;— 592&amp;nbsp;с.&amp;nbsp;— 2000 экз.&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
[[Файл:Ancient_Gabala00.jpg|справа|мини|300x300пкс|Боронғо Кабаланың (Кабалаканың) ҡәлғә диуарҙары ҡалдыҡтары. Аҡ эзбизташ фундаменты ҡалдыҡтар емерелмәһен өсөн XX быуатта төҙөлгән  ]]
Каспиана — Муган далаһының һәм Талыштың районы, Страбон буйынса, уны Әрмәнстандың беренсе батшалары «мидиҙарҙан» (атропатеналыларҙан) тартып алған&lt;ref&gt;''Страбон''.&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, Страбон осоронда уҡ был территория Кавказ Албанияһыныҡы булған. Б. э. II быуатында Әрмәнстан Пайтакаранды тартып ала,&lt;ref name=&quot;Robert H. Hewsen&quot;&gt;''Robert H. Hewsen''.&lt;/ref&gt;  әммә Ширакаци осоронда, йәғни 387 йылдан һуң, был провинция ҡабат Әрмәнстанға,&lt;ref name=&quot;ИДМ&quot;&gt;История древнего мира. — М&lt;span&gt;.&lt;/span&gt;, 1989. — Т. 3. — С. 286.&lt;/ref&gt;, был юлы сәсәни державаһының бер өлөшө булараҡ Атурпатканға&lt;ref name=&quot;Ширакаци&quot;&gt;''Анания Ширакаци''.&lt;/ref&gt; ҡайта. Пайтакаран халҡы төрлө иран телле ҡәбиләләрҙән тора &lt;ref name=&quot;Robert H. Hewsen&quot;/&gt;. Ширакаци фекеренсә, хәҙерге Нахчиван Республикаһының территорияһы өлөшләтә ул саҡта Әрмәнстанға буйһонған Васпуракан һәм Сюник провинцияларыныҡы булған&lt;ref name=&quot;Ширакаци&quot;&gt;''Анания Ширакаци''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Карту см.&lt;/ref&gt;. Нахчиван  округы әрмән батшаларының вариҫтары ҡарамағында була, улар «мардпет» тигән титул («мар башлығы») йөрөтә, ә ырыуҙары «Мардпетакан»  тип атала&lt;ref&gt;''Мовсес Хоренаци''.&lt;/ref&gt;. Фавст Бузанд яҙыуынса, Нахчивандың үҙендә Бөйөк Тигран тарафынан Фәләстиндән ҡыуып ебәрелгән йәһүдтәр төйәкләнгән; 369 йылда Әрмәнстанға баҫып ингән фарсылар «''ике мең әрмән ғаиләһе менән 16 мең йәһүд ғаиләһен алып сыҡҡан''»&lt;ref name=&quot;Фавст&quot;&gt;''Фавстос Бузанд''.&lt;/ref&gt;.

Кавказ Албанияһы [[христианлыҡ]]ты  рәсми дәүләт дине итеп Әрмәнстандан ала&lt;ref&gt;Закавказье и сопредельные страны между Ираном и Римом. Христианизация Закавказья // История древнего мира. — Изд. 3-е, испр. и доп. — Т. 3. — С. 201—220: «''…вспомним, что в Алвании (как и много позже в родственном Дагестане) ещё не было не только собственной системы письма, но даже и общего языка-койнэ, а '''христианство сюда было введено из Армении'''.''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Минорский&quot;&gt;''Минорский В.''&lt;/ref&gt;. IV быуатта, әрмән батшаһы Трдат III өлгөһөнә эйәреп, Урнайр батша Әрмәнстанда Мәғрифәтсе Григорий тарафынан суҡындырыла &lt;ref&gt;''[http://www.iranicaonline.org/articles/albania-iranian-aran-arm Albania]''&lt;span&gt; — статья из &lt;/span&gt;Encyclopædia Iranica&lt;span&gt;.&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;/ref&gt; һәм [[христианлыҡ]] ҡабул итә&lt;ref&gt;История древнего мира. — Т. 3. — М&lt;span&gt;.&lt;/span&gt;, 1989. — С. 285.&lt;/ref&gt;. Албанияның көнсығышында —  [[әрмән теле]], ә Каспий буйында хәҙерге талыш теленең элгәре булған урта миди теле тарала. Ошо уҡ осорҙа албан яҙмаһы барлыҡҡа килә, уны әрмән мәғрифәтсеһе Месроп Маштоц сығара. Ул күпмелер ваҡыт Албанияла йәшәй һәм төбәкте христианлаштырыуға үҙ өлөшөн индерә&lt;ref name=&quot;Movses&quot;&gt;''Мовсес Каганкатваци''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vehi.net/istoriya/armenia/khorenaci/03.html Мовсес Хоренаци.]&lt;/ref&gt;. Ошо уҡ осорҙа Албанияға күсмә халыҡтар  — [[һундар]] һәм хазарҙар һөжүм итә&lt;ref&gt;История древнего мира. — Т. 3. — М&lt;span&gt;.&lt;/span&gt;, 1989. — С. 287.&lt;/ref&gt;. 387 йылда Кураның уң ярындағы ерҙәр Албанияға күскәс, әрмән йоғотоһо тағы ла көсәйә төшә: Отена, Орхистена провинциялары һәм әрмәндәр ҙә, албандар ҙа йәшәгән Каспиананың бер өлөшө әрмәнләшә башлай&lt;ref name=&quot;Hewsen&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vostlit.info&quot;&gt;''Минорский В. ''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ИДМ&quot;/&gt;. Иртә Урта быуаттарҙа албан халҡының бер өлөшө әрмәнләшә, бер өлөшө иранлаша, һәм Албания  [[X быуат|Х]] быуатҡа тарихта ғына тороп ҡала.  Ләкин мосолман географтары яҙыуынса, [[X быуат|X]] быуатта әле Албания баш ҡалаһы Барданың халҡы албанса һөйләшә&lt;ref&gt;[http://history.kubsu.ru/pdf/kn4_95-104.pdf Арабские источники о населённых пунктах и населении Кавказской Албании и сопредельных областей (Ибн Руста, ал-Мукаддасий, Мас’уди, Ибн Хаукаль)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090920030550/http://history.kubsu.ru/pdf/kn4_95-104.pdf |date=2009-09-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2103.htm История Востока. В 6 тт. — Т. 2. Восток в средние века.] — М&lt;span&gt;.&lt;/span&gt;: «Восточная литература», 2002. &lt;/ref&gt;. Ошо уҡ ғәрәп авторҙары белдереүенсә, [[Бәрдә]] менән [[Шамур]] артында, хәҙерге [[Таулы Ҡарабах]] территорияһында, әрмәндәр йәшәй&lt;ref&gt;''Караулов Н. ''&lt;/ref&gt;.

== Урта быуаттар ==

=== Ғәрәптәрҙең баҫып алыуҙары һәм исламлашыу ===
[[Файл:Qoşa_minarəli_məscid._Şamaxı_şəhəri.JPG|мини|250x250пкс|VIII быуаттағы  [[Шемаха йома мәсете|Шәмаха йома мәсете]] реконструкциянан һуң —  Әзербайжан территорияһындағы бик  боронғо ислам биналарының береһе&lt;ref name=&quot;Grove&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Jonathan M. Bloom, Sheila Blair.''&amp;#x20;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;]]

Фарсылар менән ғәрәптәрҙең беренсе бәрелеше 637 йылда Сәсәниҙәр дәүләте баш ҡалаһы Ктесифон эргәһендә була. Фарсы ғәскәрендә Жаваншир етәкселегендәге албандар ҙа һуғышта ҡатнаша. 642 йылдан ғәрәптәр Көнсығыш Кавказ аръяғын яулай башлай. Бында ғәрәптәр күпләп күсенә. Ерле халыҡ үҙ телендә һөйләшеүен дауам итһә лә, ислам дине өҫтөнлөклө дингә әүерелә. Урта Азияла бындай этник буталыш тажик милләте хасил булыуға башланғыс һала. 
Тарихсы Балазури белдереүенсә, хәлиф Али ибн Әбүталип хакимлыҡ иткән мәлгә (656—661) урындағы халыҡтың күпселеге ислам ҡабул иткән була. Төньяҡта был процесс һуҙылынҡырай&lt;ref&gt;[http://www.azerbaijan.az/_GeneralInfo/_TraditionReligion/traditionReligion_01_r.html ИСТОРИЯ РЕЛИГИЙ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121112030950/http://www.azerbaijan.az/_GeneralInfo/_TraditionReligion/traditionReligion_01_r.html |date=2012-11-12 }}&lt;/ref&gt;. Ислам баҫҡынсылыҡтары күп урында тыныс юл менән бара, ҡайһы бер ерҙәрҙә  — ҡорал ҡулланып. Яуланған территорияларҙа мәжүсиҙәргә исламға күсергә тәҡдим ителә. Ризалашҡандар [[зәкәт]] түләй һәм мосолмандар менән бергә яуҙарҙа ҡатнашыу хоҡуғын ала. Яуҙа ҡатнашҡандарға яумалдан өлөш сығарыла. Яуланған ерҙәрҙә ғәрәптәр ерле халыҡҡа һалымдар һала, солох килешеүҙәре төҙөй, шунан үҙ походтарын дауам итә һәм ҡабат әйләнеп килә. Халыҡ һалым түләүҙән баш тартһа, талауҙар башлана. Бер нисә быуаттан Албания ерҙәренең күп өлөшө Ширваншаһтар дәүләтенә инә.

==== Бәбәк ихтилалы ====
816—837 йылдарҙа Иранда ғәрәптәргә һәм исламға ҡаршы  һүррәмдәр юлбашсыһы зәрдүшти Бәбәк етәкселегендә оло ихтилал ҡуба. Уның төп көсө крәҫтиәндәр менән һөнәрселәрҙән — Ғәрәп хәлифәлегенә, иҙелеүгә һәм исламға  ҡаршы көрәшкән һүррәмдәр тәғлимәте эйәрсендәренән — тора. Бәбәктең фарсы &lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/eb/article-9002797 «Babak.]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wittov&quot;&gt;M. Whittow, ''«The Making of Byzantium: 600—1025»'', Berkley: University of California Press, pp. 195, 203, 215: ''В течение восьмого и девятого столетий, Азербайджан был ареной частых антихалифских и антиарабских восстаний, и византийские источники сообщают о персидских воинах, искавших в 830-х гг. ''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Армянский историк Вардан Аревелци, ок. 1198—1271 гг.: ''В эти дни, человек ПЕРСИДСКОГО рода, по имени Баб, который пришел от Балтата и убил мечом многих из народа исмаилитов (который армяне именуют арабами), и захватил много рабов и думал уже, что он бессмертен…'' См.: La domination arabe en Armènie, extrait de l’ histoire universelle de Vardan, traduit de l’armènian et annotè , J. Muyldermans, Louvain et Paris, 1927, pg 119: ''En ces jours-lá, un homme de la race PERSE, nomm é Bab, sortant de Baltat, faiser passer par le fil de l’épée beaucoup de la race d’Ismayēl tandis qu’il.''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Арабский историк Ибн Хазм (994—1064), в своей книге Al-fasl fil al-Milal wal-Nihal упоминает различные иранские восстания против Халифата: ''Персы имели обширные земли и были выше всех других народов и считали себя лучше всех … после того, как они были побеждены арабами, они поднялись на борьбу против ислама, но бог не дал им победы. ''&lt;/ref&gt; ихтилалына ғәрәптәрҙең иҙеүенән йонсоған бик күп ваҡ ер биләүселәр ҙә ҡушыла&lt;ref name=&quot;babek&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREF.D0.91.D0.A1.D0.AD&quot;&gt;Восстание Бабека&amp;nbsp;//&amp;#x20;Большая советская энциклопедия&amp;nbsp;: [в 30 т.]&amp;nbsp;/ гл. ред.  А. М. Прохоров.&amp;nbsp;— 3-е изд.&amp;nbsp;— М.&amp;nbsp;: Советская энциклопедия, 1969—1978.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Әзербайжан провинцияһының [[Аракс]]тан көньяҡтараҡ урынлашҡан Базз ҡәлғәһе баш күтәреүселәрҙең үҙәге була, һәм ғәрәп гарнизондарын ҡыуып ебәргәндән һуң хәҙерге Әзебайжан территорияһы тотошлай тиерлек һәм хәҙерге Ирандың ҡайһы бер өлкәләре  баш күтәреүселәр ҡулында ҡала. Ихтилал Көнсығыш Әрмәнстанды ла солғап ала&lt;ref name=&quot;babek&quot;/&gt;.

Бәбәк ихтилалы ҡеүәте һәм киңлеге йәһәтенән Яҡын һәм Урта Көнсығышта иң көслө ихтилал була. Көрәш осоронда һүррәмдәр Хәлифәлектең алты даими ғәскәрен тулыһынса тиерлек юҡ итә. Сығанаҡтарҙан күренеүенсә, Әзербайжан көньяғында һәм Дәйләмдә һүррәмдәр һаны 300 меңгә етә. Бәбәк ихтилалынан рухланып, Жибал,  [[Хөрәсән]], [[Тәбәристан]],  [[Астрабад]], [[Исфаһан]] һәм башҡа төбәктәрҙең халҡы баш күтәрә&lt;ref name=&quot;Мир&quot;&gt;История Азербайджана с древнейших времён до начала XX в. — Баку: ЭЛМ,1995. — 432 с.&lt;/ref&gt;. Был ерҙәрҙә һүррәмдәрҙең хакимлығы урынлаша, улар социаль-иҡтисади саралар үткәрә&lt;ref&gt;[http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000032/st008.shtml Формирование раннефеодального общества в странах Закавказья]&lt;/ref&gt;.

Ғәрәптәрҙең [[Византия империяһы|Византи]]&lt;nowiki/&gt;я менән һуғышы һәм [[Мысыр]]ҙағы ихтилалға ҡаршы тороуы  (830—833) Хәлифәлектең баш күтәреүселәр менән көрәшен көсһөҙләндерә. Ләкин 833 йылда Византия менән солох төҙөгәндән һуң  Мотасим хәлиф (833—842) бөтә көстө ихтилалды баҫтырыуға ташлай&lt;ref name=&quot;babek&quot;/&gt;. Һүррәмдәр яғында булған урындағы феодалдар, халыҡтың киң ҡоласлы күтәрелешенән ҡурҡыуға ҡалып, Бәбәккә хыянат итәләр һәм уның дошмандары яғына сығалар. Бәбәк тармар ителә һәм [[Хачен]]ға (Таулы Ҡарабах) ҡаса, ләкин ундағы әрмән кенәзе Сахл Смбатян тарафынан тотоп бирелә һәм аҫыла. Һүррәмдәр хәрәкәте еңелеүгә дусар булһа ла, халыҡтың Бәбәк етәкселеге аҫтындағы азатлыҡ һуғышы, күп тарихсылар фекеренсә, Ғәрәп Хәлифәлегенең ҡолауын тиҙләтә һәм башҡа халыҡтарҙың азатлыҡ көрәшенә булышлыҡ итә&lt;ref name=&quot;Мир&quot;/&gt;. 

=== Ширваншаһтар дәүләте ===
[[Файл:Shirvanshah_Palace_001.JPG|мини|300x300пкс|[[Баҡы]]ла Ширваншаһтар һарайы,  XV быуат уртаһы]]
Ширвандың ғәрәп наместниктары ширваншаһ титулын ала һәм Хәлифәлектән бойондороҡһоҙланырға тырышыу  һөҙөмтәһендә 861 йылда үҙәге Шәмәхәла  булған үҙ дәүләтен төҙөй. VII—X быуаттарҙа хәҙерге Әзербайжан территорияһы әленән-әле хазарҙар менән русиндар һөжүмдәренә дусар булып тора. [[XII быуат|XII]] быуатта Ширвандың баш ҡалаһы Баҡыға күсерелә, унда XV быуатта Ширваншаһтар һарайы төҙөлә. Ширваншаһтар дәүләте  [[XVI быуат|XVI]] быуатҡа тиклем йәшәй, шунан һуң [[Сәфәүиҙәр]] тарафынан йотола.  Бөтә тарихы дауамында 3 ғәрәп ырыуы  — Мәзйәдиҙәр, Кәсрәниҙәр һәм Дәрбәндиҙәр —  хакимлыҡ итә. Ширваншаһтар фарсы мөхите уратыуында булғанлыҡтан фарсылаша&lt;ref name=&quot;Šervānšāhs&quot;&gt;''[http://www.iranicaonline.org/articles/servansahs Šervānšāhs]''&lt;span&gt; — статья из &lt;/span&gt;Encyclopædia Iranica&lt;span&gt;.&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;/ref&gt;.

=== Ани һәм Сүник әрмән батшалыҡтары ===
Хәҙерге Әзербайжан ерҙәренең бер өлөшө әүәлге осорҙарҙа  әрмән дәүләттәренә ҡараған була. Мәҫәлән, IX  быуат аҙағында Нахчиван ғәрәптәрҙән әрмән Багратидтар батшалығы батшаһы Смбат I тарафынан тартып алына, ә ул 891/892 йылда был ерҙе шартлы биләүсе булыу хоҡуғы менән Сүниктең әрмән кенәзлегенә тапшыра. Әрмәндәрҙең Сүник батшалығының көнсығыш сиктәре Акера йылғаһына тиклем йәйрәп ята.  

=== Сажиҙар әмирлеге ===
[[Файл:Medieval_azerbaijani_helmet_6.JPG|слева|мини|216x216пкс|Сажиҙар дәүерендәге торҡа. Әзербайжан сәнғәт милли музейы ]]
 VIII быуат аҙағында Ширванда власҡа ғәрәп  Йәзи ырыуы килә (һуңынан иранлашалар), ул тиҙ арала Хәлифәлеккә буйһоноуҙы туҡтата&lt;ref name=&quot;Минор&quot;&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus13/Sirvan_Derbend/pred.phtml?id=189 В.]&lt;/ref&gt;. Арран 889 йылдан Бәбәкте еңгәндәрҙең береһе Әбүлсажи Дивдадтың улы әмир Мөхәммәт биләмәләренә инә. Мөхәммәт хәлиф тарафынан Әрмәнстан менән Әзербайжан идарасыһы итеп тәғәйенләнә, хәлифтән бойондороҡһоҙлоҡ  иғлан итергә тырышһа ла, ҡулынан килмәй. Дөйөм алғанда, Мөхәммәт һәм уның вариҫтары булған Сажиҙар үҙҙәрен хәлиф вәкиле түгел, вассал рәүешле итеп  тоталар. Кавказ аръяғында Хәлифәлек ҡағиҙәләренә ярашлы ныҡлы хакимиәт урынлаштырырға тырышалар. 924 йылда Сажиҙар йәнә Хәлифәлеккә ҡарата  бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итәләр, әммә тиҙҙән Сажиҙар дәүләте эске фетнәләр һөҙөмтәһендә ҡолай. Шул уҡ ваҡытта иран ҡәбиләләре булған дәйләмиҙәр менән ҡурдтарҙың көслө хәрәкәте Көнбайыш Иранды Хәлифәлек хакимлығынан азат итә&lt;ref name=&quot;atropatena&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;Атропатена&amp;nbsp;//&amp;#x20;Большая советская энциклопедия&amp;nbsp;: [в 30 т.]&amp;nbsp;/ гл. ред.  А. М. Прохоров.&amp;nbsp;— 3-е изд.&amp;nbsp;— М.&amp;nbsp;: Советская энциклопедия, 1969—1978.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Минор&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://mirslovarei.com/content_his/ATROPATENA-I-ALBANIJA-V-III-I-VV-DO-N-JE-33257.html Атропатена И Албания В Iii- I Вв.]&lt;/ref&gt;. 940-сы йылдарҙа Әзербайжан провинцияһы менән Аррандың бер өлөшөн Салариҙар (Мосафириҙар) тартып ала&lt;ref&gt;Мусафириды // Монархи.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://www.fnkaa.ru/pnhtml/ocherk.htm#IV.%20АРАБСКИЙ%20ПЕРИОД Срок регистрации домена закончился] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090524055144/http://www.fnkaa.ru/pnhtml/ocherk.htm#IV.%20АРАБСКИЙ%20ПЕРИОД |date=2009-05-24 }}&lt;/ref&gt;.

=== Салариҙар әмирлеге ===
Салариҙар (йәки Мосафириҙар)  Иранда хакимлыҡ итеүсе мосолман ырыуы була, ул 942—979 йылдарҙа Иран Әзербайжаны һәм Әрмәнстандың бер өлөшөндә идара итә.  Салариҙар хакимлығы Иран тарихында «Иран Интермеццоһы» тигән атама ала һәм IX—XI быуаттар дауамына һуҙыла. Ерле иран ырыуҙарының власҡа килеүе уның төп үҙенсәлеге була. 971 йылда Салариҙарҙың наместнигы Гәнжәнән урындағы халыҡ ярҙамында ҡурд юлбашсыһы Мөхәммәт ибн Шәддәдтең улы  Фадл ибн Мөхәммәт тарафынан ҡыуып ебәрелә&lt;ref name=&quot;Шаддадиды&quot;&gt;Шаддадиды // Монархи.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bosworth&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''К.Э.Босворт''&amp;nbsp;Мусульманские династии&amp;#x20; / Под. ред. И.П.Петрушевского.&amp;nbsp;— М.: Наука, 1971.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Шәддәдиҙәр дәүләте ===
Шәддәдиҙәр —  969—970  йылдарҙа Арран өлкәһендә хакимлыҡ иткән ҡурд ырыуы, элек Мосафириҙар биләмәләренә ингән Гәнжә уларҙың баш ҡалаһы була.  Кавказ аръяғын сәлжүктәр баҫып алғас, 1054 йылда уларҙың вассалына әүереләләр, ә 1072 йылда әүәл Багратиҙар батшалығына ингән Ани төбәген вассаллыҡ биләмәһенә алалар һәм Ани әмирлеген төҙөйҙәр. 

Фадл ибн Мөхәммәт, идарасы Двин Мөхәммәт ибн Шәддәдтең улы, Гәнжә өҫтөнән хакимлыҡты ағаһы Али Лашҡариға тапшыра, әммә тиҙҙән, уның вафатынан һуң, икенсе ағаһын үлтерә лә Арранда үҙе хакимлыҡ итә башлай, арраншаһ титулын ҡабул итә (985—1036). Шәддәдиҙәр Арран өлөшөн 100 йылдан ашыу ҡулдарында тота. 1075 йылда сәлжүктәр Гәнжәлә Шәддәдиҙәрҙе ҡолата, Арранды үҙ биләмәләренә ҡуша &lt;ref name=&quot;Шаддадиды&quot;&gt;Шаддадиды // Монархи.&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта Иран Әзербайжанында Салариҙарҙы Йәмән сығышлы Рәүүәдиҙәр ҡолата (979), баш  ҡалалары итеп Тәбризде иғлан итә &lt;ref&gt;''Раввадиды''&lt;span&gt; — статья из &lt;/span&gt;Большой советской энциклопедии&lt;span&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Рәүүәдиҙәр әмирлеге ===
Рәүүәдиҙәр — йәмән (ғәрәп) сығышлы ырыу, Ирандың Әзербайжан провинцияһында VIII быуат уртаһынан XII быуатҡа тиклем хакимлыҡ итә. Әзербайжан ирандары менән ҡатнашып, ҡурдлаша. Династия  980-се йылдарҙа күтәрелеш кисерә. Сәлжүктәр тарафынан юҡ ителәләр.

=== Сәлжүктәрҙең баҫып алыуы һәм төркиләшеүҙең башланыуы  ===
XI быуатта сәлжүктәрҙең һөжүмдәре һөҙөмтәһендә Кавказ аръяғындағы күп ҡалалар емертелә, талана, был ваҡиғалар артабан ҙур тарихи әһәмиәткә эйә була.  Тәү башлап Урта Азиянан төркиҙәрҙең ҙур тулҡыны үтеп инә. Быға тиклем төньяҡтан төркиҙәрҙең айырым төркөмдәре (хазарҙар һәм булғарҙар)  килгеләгән булһа ла, улар Кавказ аръяғы халыҡтарының этник составын үҙгәртмәй&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Новосельцев А. П. ,  Пашуто В. Т.,  Черепнин Л. В.''&amp;#x20;Пути развития феодализма (Закавказье, Средняя Азия, Русь, Прибалтика).&amp;nbsp;— Наука, 1972.&amp;nbsp;— С.&amp;nbsp;56-57.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Ә сәлжүктәр үҙгәртә. Башта улар Көньяҡ Әзербайжандың һәм Муганиҙың  һутлы көтөүлектәрендә урынлаша, шунан көньяҡ-көнсығыш Кавказ аръяғындағы Арранға төйәкләнә. XII—XV быуаттарҙа Аррандың тау алды өлөшөндә күсмә төркиҙәр бик йылдам күбәйә. Яйлап боронғо Арран атамаһы Ҡарабахҡа алмашынып китә. Әрмәнләшкән таулы төбәктәр төркиләшеүгә ныҡлы ҡаршы тора һәм унда христиандар туплана&lt;ref name=&quot;АИ&quot;/&gt;.

==== Илдәгизиҙәр дәүләте ====
[[Файл:Momine_Hatoon_Mausoleum.jpg|слева|мини|250x250пкс|Әзербайжанда  XII быуатта Атабәктәр хакимлығы осоронда Нахчиванда төҙөлгән Мөьминә хатун төрбәһе  ]]
 100 йылдан һуң, сәлжүк дәүләте көсһөҙләнә төшкәс, унда [[Ҡыпсаҡтар|ҡыпсаҡ]] гүләме Шәмседдин Илдәгиз күтәрелә, ул 1136 йылда иҡта (биләмә) сифатында Арранды ҡабул итеп ала, шунан Әзербайжан провинцияһына эйә була һәм мираҫ итеп тапшырыла торған атабәк титулына эйә булып, көсөн юғалтҡан сәлжүк солтандарының  бағыусыһына, тарҡала башлаған сәлжүк империяһы ҡалдыҡтарының  хужаһына әүерелә; уның улы Ҡыҙыл Арыҫлан 1191 йылда хатта сәлжүктәрҙән солтан титулын да тартып ала. Көнбайыш Иранға хужа булған атабәктәр был ваҡытта Көнбайыш Иран хакимдары булған  хәрәземшаһтар менән бәрелешә; 1225 йылда атабәктәр һуңғы хәрәземшаһ Жәләлетдин тарафынан тармар ителә. 

=== Монголдар ябырылыуы ===

==== Монголдар килеү ====
[[Файл:Dishes_from_Beylagan_in_Museum_of_History_of_Azerbaijan.jpg|мини|250x250пкс|Бейлаҡанда монгол ябырылыуы осоро һауыт-һабаһы. Әзербайжандың тарих музейы]]
 1220 һәм 1222 йылдарҙа Әзербайжан аша монгол ғәскәрҙәре үтә. Кавказ аръяғы халыҡтарына янаған хәүеф алдында Грузия менән Ширван хакимдары атабәк Үзбәккә  [[Монголы|монголдарға]] ҡаршы берләшергә тәҡдим итә. Ләкин монголдар алдараҡ һөжүм итеп өлгөрә. 1221 йылда монголдар [[Мараға]], [[Әрдәбил]], [[Сәраб]], [[Хой]], [[Салмас]], [[Нахчиван]] һәм [[Байлаҡан]] ҡалаларын нигеҙенә тиклем тиерлек емерә. 1222 йыл башында монголдар Гәнжәгә йүнәлә. Аяуһыҙ ҡаршылыҡҡа осрағас, унан яһаҡ алыу менән сикләнәләр. Артабан Ширваншаһтар баш ҡалаһы Шәмәхәны ҡамайҙар. Шәмәхәлылар монголдарға тиҙ генә бирешмәй, оҙайлы ҡамау һөҙөмтәһендә генә дошман ғәскәре ҡалаға үтеп инә. Илбаҫарҙар ҡаланы талай, емертә һәм халҡын бөтөнләй тиерлек ҡырып бөтөрә. Шул уҡ йылды монгол полководецтары Жәбә менән Сүбәҙәй етәкселегендәге монгол ғәскәре Ширванды ҡалдырып, төньяҡтағы Дербентҡа йүнәлә.

===== Монголдарҙың ҡабат килеүе =====
1231 йылда Жормагун етәкселегендәге монгол ғәскәре Жәләлетдинде тиҙ генә ҡыйрата ла Әзербайжанды (хәҙерге Иран Әзербайжаны) ала. Мараға ҡалаһы талана, күп ауылдар ҡырыла. Артабан Арран менән Ширван өлкәләренә сират етә.1231 йылда Гәнжә яулана һәм тулыһынса емертелә. Ширваншаһтар дәүләтенең дошманға ҡаршы торорлоҡ көсө бөтә. 

===== Әзербайжанда Хулагу дәүләте =====
 Монгол яуынан һуң бер нисә тиҫтә йылдан, 1258 йылда, хәҙерге Әзербайжан территорияһы Хулагуҙарҙың Монгол Ираны составына индерелә. 

Монгол ырыуы ҡолатылғандан һуң Ширванда ҡабат Ширваншаһтар дәүләте тергеҙелә. Әзербайжанда (Аракстың көньяғы) Илдәгизиҙәр дәүләте урынында 1410 йылда  яңы төркүмән дәүләте Ҡара Ҡуйлы барлыҡҡа килә, баш ҡалаһы Тәбриздә була. Уның башында  Ивә тигән уғыҙ ҡәбиләһе тора.  Ярты быуаттан, 1467 йылда, Ҡара Ҡуйлы дәүләте туғандаш төркүмән ҡәбиләһе Аҡ Ҡуйлы тарафынан баҫып алына. 

=== Ҡара Ҡуйлы һәм Аҡ Ҡуйлы дәүләттәре ===
[[Файл:Weapons_and_armors_of_Aqqoyunlu_and_Qaraqoyunlu_wariors_in_Museum_of_History_of_Azerbaijan.jpg|мини|356x356пкс|Әзербайжандың Тарих музейында [[Ҡара Ҡуйлы]] һәм [[Аҡ Ҡуйлы]] державалары яугирҙәренең ҡоралы менән броняһы&lt;ref name=&quot;azhistorymuseum&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Официальный сайт Музей истории Азербайджана.''&amp;#x20;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;]]
[[Аҡһаҡ Тимер]]ҙең вафатынан һуң тиҙ арала уның империяһы тарҡала. Кавказ аръяғы илдәре — [[Ҡара Ҡуйлы]], унан һуң [[Аҡ Ҡуйлы]] державаһына бойондороҡло булып ҡала. Был дәүләттәрҙә  уғыҙ сығышлы төркүмән тигән төрки ҡәбиләләренең  аҡһөйәктәре өҫтөнлөк итә. XIV—XV быуаттарҙа Көньяҡ Әзербайжан менән тигеҙлектәге Ҡарабах халҡы тулыһынса тиерлек төркиләшә &lt;ref name=&quot;АИ&quot;/&gt;.

Ширван иһә XV быуат буйына үҙ аллылығын һаҡлай. Был өлкә, шулай уҡ Ширвандан төньяҡ-көнбайыштағы [[Шәки]] кенәзлеге бик бай була. 1473 йылда ғосманлылар Аҡ Ҡуйлы ғәскәрен ҡыйрата&lt;ref name=&quot;АИ&quot;/&gt;.

=== Әзербайжан халҡының формалашып бөтөүе ===
XV быуат аҙағына Әзербайжан халҡы төркиләшеп бөтә һәм хәҙерге төрки телле [[Әзербайжандар|әзербайжан халҡы]] барлыҡҡа килә, ләкин төрөктәр менән әзербайжандар араһындағы этник сик XVI быуатта ғына нығына, шулай ҙа тулыһынса түгел&lt;ref name=&quot;АИ&quot;/&gt;. Әзербайжандарҙың этногенезы барышында Атропатена менән Кавказ Албанияһының боронғо халҡы ла ҡатнаша &lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREFStuart1994&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Stuart James.''&amp;#x20;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;, улар был трәгә  б. э. т. I һәм б. э. I быуаттарында килгән иран телле һәм [[Төрки телдәр|төрки телле]] ҡәбиләләр менән буталған була&lt;ref name=&quot;azerbaijanci&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;Азербайджанцы&amp;nbsp;//&amp;#x20;Большая советская энциклопедия&amp;nbsp;: [в 30 т.]&amp;nbsp;/ гл. ред.  А. М. Прохоров.&amp;nbsp;— 3-е изд.&amp;nbsp;— М.&amp;nbsp;: Советская энциклопедия, 1969—1978.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. XIV—XV быуаттарҙа үҙ аллы әзербайжан мәҙәниәте барлыҡҡа килә. 

Төрки ҡәбиләләренең хәҙерге Әзербайжан территорияһына күсеүе  XVI—XVII быуаттарға тиклем дауам итә&lt;ref&gt;Н. &lt;/ref&gt;.  XVIII быуатта иһә башҡа төрки телдәрҙән айырылып торған әзербайжан теле (ул саҡта был атама булмай) — милләтте һүрәтләүсе төп билдәләрҙең береһе — барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;A. С. Сумбатзаде. Азербайджанцы — этногенез и формирование народа, Баку, 1990, гл.&lt;/ref&gt;.

== Сәфәүиҙәр дәүләте ==
[[Файл:Safavid_Empire_1501_1722_AD.png|мини|300x300пкс| [[Сәфәүиҙәр]] дәүләте 1501—[[1722 йыл|1722]] йылдарҙа — максималь территория]]
1501 йылда Аҡ Ҡуйлы дәүләте сәрпәктәрендә [[Сәфәүиҙәр]] дәүләте барлыҡҡа килә, баш ҡалаһы [[Тәбриз]]дә, аҙаҡ [[Ҡазвин]]да була.  Ҡыҙылбаштарҙың  (устажлы, ҡажар, саадлы, ҡарадағлы, румлу, шамлу һ. б. төрки ҡәбиләләре берлеге) башлығы булған Сәфәүиә суфыйсылыҡ ордены шәйехе Исмәғил I Сәфәүи шаһ уның беренсе идарасыһы һәм хакимлыҡ итеүсе ырыуҙы нигеҙләүсе була.  Ул 1501 йылда  Әзербайжан шаһы титулын ала &lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/516019 Safavid Dynasty (Iranian dynasty)]&amp;nbsp;(англ.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;, ә 1502 йылда бөтә Фарсияның шаһинһаһы булып китә. Исмәғил I  шаһ Әрдәбил шәйехе Сәйфитдин тоҡомона ҡарай. Сәйфитдин шәйехтең  исеме сер менән ҡапланған була, ул ҡурд икән, теле буйынса төрки, ғәрәп, иран әзерийелер тигән фекерҙәр йәшәй &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Encyclopaedia of Islam.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Togan&quot;&gt;Z. V. Togan, &quot;Sur l’Origine des Safavides, &quot;in Melanges Louis Massignon, Damascus, 1957, III, pp. 345-57&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Миллер&quot;&gt;[http://atropat.narod.ru/moa.html профессор Б.]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Мамедов&quot;&gt;[http://atropat.narod.ru/moa3.html А.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Barry D. Wood, The Tarikh-i Jahanara in the Chester Beatty Library: an illustrated manuscript of the «Anonymous Histories of Shah Isma’il», Islamic Gallery Project, Asian Department Victoria &amp; Albert Museum London, Routledge, Volume 37, Number 1 / March 2004, Pp: 89 — 107.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.payvand.com/news/06/jul/1269.html Payvand News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304205231/http://www.payvand.com/news/06/jul/1269.html |date=2016-03-04 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Samples of the Azeri Persian language include poems written by Sheikh Safi al-Din Ardebili» — David Menashri Central Asia Meets the Middle East.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Habibollah Ayatollahi, Ḥabīb Allāh Āyat Allāhī, Shermin Haghshenās, Sāzmān-i Farhang va Irtibāṭāt-i Islāmī (Iran).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Safi&quot;&gt;E. Yarshater, [http://www.iranica.com/articles/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home1/iranica/articles/v3_articles/azerbaijan/language_azerbaijan&amp;OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/logs/pdfdownload.html Encyclopedia Iranica.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121185409/http://www.iranica.com/articles/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=%2Fhome1%2Firanica%2Farticles%2Fv3_articles%2Fazerbaijan%2Flanguage_azerbaijan&amp;OptStrLogFile=%2Fhome%2Firanica%2Fpublic_html%2Flogs%2Fpdfdownload.html |date=2012-01-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Yar&quot;&gt;[http://www.iranica.com/articles/azerbaijan-vii Encyclopaedia Iranica.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110404113340/http://www.iranica.com/articles/azerbaijan-vii |date=2011-04-04 }}&lt;/ref&gt;. Башта Әзербайжан төркиҙәре Сәфәүи дәүләтенең хәрби-сәйәси элитаһын тәшкил итә. [[Тәбриз]], [[Шәмәхә (Әзербайжан)|Шәмәхә]], [[Баҡы]], [[Әрдәбил]], [[Жүлфә]] һәм башҡа ҡалаларҙың әһәмиәте арта. Халыҡ-ара сауҙа бәйләнештәре киңәйә. Башлыса эшкәртелмәгән ебәк һатыла. Ләкин  [[Ғәббәс I]] шаһ осоронда Сәфәүи дәүләте иранлаша.  1598 йылда Ғәббәс I баш ҡаланы Ҡазвиндан Ирандың  төпкөлөнә — Исфаһанға күсерә. Был һарайҙа һәм дәүләт идараһында фарсы аҡһөйәктәренең йоғонтоһон көсәйтә. Армиянан төрки хәрби начальниктары күпләп ебәрелә. Хәҙерге Әзербайжан территорияһы яйлап Фарсияның төпкөл төбәгенә әүерелә. 
[[Файл:Tile_fragment_of_the_Sefevid's_period_in_Museum_of_History_of_Azerbaijan.jpg|слева|мини|247x247пкс|Сәфәүиҙәр осорондағы биҙәкле керамика. Әзербайжандың Тарих музейы]]
XVI—XVIII быуаттарҙа   [[Ғосман империяһы]] менән Сәфәүиҙәр араһында Кавказ аръяғында һәм күрше төбәктәрҙә хакимлыҡ итеү, исламда ш[[Шиғыйҙар|иғыйҙар]] йә сөнниҙәр өҫтөнлөгө  өсөн һуғыштар дауам итә. Был алышҡа Шәреҡте яуларға ынтылған [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] килеп ҡушыла. 1722 йылда Исфаһанды баҫып алған афғандар Сәфәүиҙәр хакимлығына нөктә ҡуя. Был уңайҙан Рәсәй ҙә  файҙаланып ҡалырға тырыша. [[1723 йыл|1723]] йылдың йәйендә Баҡыға  урыҫ десанты төшә һәм ҡаланы ала.  Баҡынан һуң Каспий буйындағы башҡа өлкәләр ҙә Рәсәйгә ҡушыла. Шул уҡ осорҙа төрөк ғәскәрҙәре Грузияға инә, 1723 йыл аҙағы —  1724 йыл башында Көнсығыш Кавказ аръяғының ҙур өлөшөн яулап ала. Яңы ғына  [[Төньяҡ һуғыш|Швеция менән һуғыштан]] сыҡҡан Рәсәй яңы яуға ҡушыла алмай. Рәсәй һәм Ғосман империяһы араһында 1724 йылда төҙөлгән Константинополь  ([[Истанбул]]) договорына ярашлы, Баҡы губернаһының Каспий буйы өлкәләре, шул иҫәптән  Баҡы, Салйан һәм [[Ләнкәран]]  — Рәсәйгә, ә Кавказ аръяғының ҡалған өлөшө Ғосман империяһына беркетелә.   
* [[1734 йыл|1734]] — Фарсия хакимы полководец Надир Ғосман империяһынан Гәнжәне тартып ала.
* [[1735 йыл|1735]] — Рәсәй Надир шаһ менән араны боҙмаҫ өсөн Фарсияға Баҡы губернаһының Каспий буйы ерҙәрен бирә. 1735 йылдың мартында Фарсия менән Рәсәй араһында Гәнжә договоры төҙөлә, уға ярашлы, рус ғәскәрҙәре Баҡы менән Дербентты ҡалдыра. Әзербайжанда Фарсы хакимлығы тулыһынса тергеҙелә.

== Яңы осор ==

=== Әзербайжан ханлыҡтары ===
[[Файл:Khanates_of_the_Caucasus_in_the_18th-19th_centuries.png|справа|мини|335x335пкс|Кавказ аръяғы һәм Иран Әзербайжаны ханлыҡтары, XVIII быуат —  XIX быуат башы]]
[[1736 йыл|1736]] йылда Иранда этник төрки Надир шаһ Афшар хакимлыҡ итә, [[1747 йыл|1747]] йылда ул үлтерелгәс, тарҡалыш башлана. Хәҙерге [[Әзербайжан]], [[Әрмәнстан]] һәм  [[Иран]] (Иран Әзербайжаны) территорияларында башында түбәндә һаналған төрки ырыуҙары  торған ханлыҡтар барлыҡҡа килә:
# [[Ҡарабах ханлығы]],
# [[Шәки ханлығы]],
# [[Ширван ханлығы]],
# [[Баҡы ханлығы]],
# [[Гәнжә ханлығы]],
# [[Ҡуба ханлығы]],
# [[Нахчиван ханлығы]],
# [[Талыш ханлығы]],
# [[Әриван ханлығы]] (Тадеуш Свентоховский фекеренсә)

=== Әзербайжан — Рәсәй составында ===
* [[1803 йыл|1803]]—[[1805 йыл|1805]] йылда Рәсәйгә тыныс юл менән Ҡарабах һәм Шәки ханлыҡтары ҡушыла. 1803 йылда рус генералы Цицианов Гәнжә ханлығын (1804 йылдан —  Елизаветполь) баҫып ала. 1804—1813 йылдарҙағы рус-иран һуғышында Рәсәй башта Ҡуба һәм Баҡы ханлыҡтарын ([[1806 йыл|1806]]), шунан Талыш ханлығын ([[1809 йыл|1809]]) ала. [[1813 йыл|1813]] йылдың 24 октябрендә (5 ноябрендә) Рәсәй менән Фарсия араһында  төҙөлгән Гөлөстан солох договоры был ваҡиғаны хоҡуҡи яҡтан нығытып ҡуя.  Фарсия Ҡарабах, Гәнжә, Ширван, Шәки, Баҡы, Дербент, Ҡуба һәм Талыш ханлыҡтарын, шулай уҡ Көнсығыш Грузия менән Дағстанға дәғүәләшеүҙән баш тарта. Гөлөстан договорына (1813) ярашлы, фарсы шахына бөтә көньяҡ ханлыҡтары ҡала. [[1826 йыл|1826]]—[[1828 йыл|1828]] йылдарҙағы рус-фарсы һуғышы тамамланғас,  Төркмәнсай солох договорына ярашлы, Рәсәйгә шулай уҡ Әриван һәм Нахчиван ханлыҡтары, Ордубад округы һәм башҡа биләмәләр эләгә. 
[[Файл:Map-1903-caucasus.jpg|справа|мини|300x300пкс|1903 йылғы Рәсәй картаһында Кавказ ]]
* [[1883 йыл|1883]] йылда [[Тбилиси]]ҙан [[Баҡы]]ға тиклем тимер юл һуҙыуҙың әһәмиәте ҙур була. [[1900 йыл|1900]] йылда Кавказ аръяғы тимер юл магистрале дөйөм Рәсәй тимер юлдар селтәренә ҡушыла. [[Каспий диңгеҙе|Каспийҙа]]  сауҙа диңгеҙселеген үҫтереү ҙә ҙур әһәмиәткә эйә була.  XIX быуат аҙағынан Баҡы эре тимер юл үзелына һәм Каспий портына әйләнә.  Баҡы янында нефть сығарыу үҫә. Баҡы янында нефть сығарыу күләме 1872 йылғы 26 мең тоннанан 1901 йылға 11 миллион тоннаға етә һәм донъяла сығарылған нефттең 50 процентлабын тәшкил итә.
* [[XX быуат|XX]] быуат башында тотош Рәсәй империяһындағы кеүек үк инҡилапсыл кәйефтәр тарала. Дөйөм Рәсәй партияларынан  (РСДРП-ның ике фракцияһы — большевиктар һәм меньшевиктар, социалист инҡилапсылар, конституцион демократтар) тыш, милли партиялар ҙа абруйлы була: әрмән партиялары — &quot;Гнчак&quot; социал-демократик  һәм &quot;Дашнакцутюн&quot; революцион-милли, [[1911 йыл|1911]] йылдан йәнә татар (әзербайжан) милли партияһы &quot;Мусауат&quot;.
* Беренсе донъя һуғышы йылдарында губерна иҡтисады бөлә. Нефть эҙләү һәм быраулау эштәре ябыла, сәсеүлектәр ҡыҫҡара, бигерәк тә мамыҡ үҫтереү кәмей. 

=== Инҡилап һәм Рәсәй империяһының тарҡалыуы ===

* Февраль инҡилабынан һуң төҙөлгән Рәсәй Ваҡытлы хөкүмәте &amp;nbsp;[[1917 йыл|1917]] йылдың 9 (22) мартында [[Тбилиси|Тифлист]]&lt;nowiki/&gt;а Кавказ аръяғына идара итер өсөн Айырым Кавказ аръяғы комитетын ойоштора, ул 4-се Дәүләт думаһы депутаттарынан тора.  
* Февраль инҡилабы еңгәндән һуң, тотош Рәсәйҙәге кеүек, Баҡылала ике власлылыҡ урынлаша: бер яҡтан, Ижтимағи ойошмалар башҡарма комитеты  — нефть сәнәғәтен тотҡан буржуазия һәм алпауыттар органы, икенсе яҡтан, эшсе депутаттар Советы  ([[1917 йыл|1917]] йылдың 6 мартында ойошторола, рәйесе Степан Шаумян була, 1917 йылдың 20 мартында офицер һәм һалдат депутаттары Советы менән берләшә). 
* 1917 йылдың 31 октябрендә ([[13 ноябрь]]) Баҡы эшсе депутаттары Советы  [[Баҡы]]ла Совет власын иғлан итә. 
* 1917 йылдың 15 (28) ноябрендә  [[Тбилиси|Тифлис]]&lt;nowiki/&gt;та грузин меньшевиктары, эсерҙар, әрмән дашнактары һәм әзербайжан мусауатсылары ҡатнашлығында Кавказ аръяғы комиссариаты төҙөлә (Айырым Кавказ  аръяғы комитеты урынына). Кавказ аръяғы комиссариаты Совет Рәсәйенә дошмансыл ҡарашта була.

=== Әзербайжан Демократик Республикаһы ===
[[Файл:Flag of the Democratic Republic of Azerbaijan (1918).svg|справа|мини|150x150пкс|Әзербайжан Демократик Республикаһының 1918 йылдың  9 ноябренә тиклемге флагы]]
[[Файл:Flag_of_Azerbaijan_Democtratic_Republic.PNG|мини|150x150пкс|Әзербайжан Демократик Республикаһының 1918 йылдың  9 ноябренән һуңғы флагы]]
* 1918 йылдың  10 (23) февралендә Кавказ аръяғы комиссариаты Кавказ аръяғы сеймын — Кавказ аръяғындағы дәүләт власы органын йыя. Сейм Кавказ аръяғынан Ойоштороу йыйынына һайланған депутаттарҙан һәм Кавказ яръяғы сәйәси партиялары вәкилдәренән тора. Ул [[1918 йыл|1918]] йылдың мартында Кавказ аръяғының Совет Рәсәйенән айырылыуын белдерә. 1918 йылдың  [[22 апрель|9]] [[22 апрель|(22) апрелендә]] Кавказ аръяғы Демократик Федератив Республика төҙөлөүен иғлан итә. 1918 йылдың  [[8 июнь|26 майында (8 июнь)]] милләт-ара ҡаршылыҡтар тәрәнәйгәнлектән үҙ-үҙен тарата. 
* [[1918 йыл|1918]] йыл башында Баҡы коммунаһы ҡораллы отрядтар йыя башлай. Яҙ көнө Советтар Баҡы, Ләнкәран, Жәүәт, Ҡуба өйәҙҙәрендә власты ала.  Степан Шаумянды Совет хөкүмәте Кавказ эштәре буйынса ғәҙәттән тыш комиссар итеп тәғәйенләй. 1918 йылдың март аҙағы — апрель башында Баҡы коммунаһы большевиктарының   этник әрмәндәр өҫтөнлөк иткән берләштерелгән ғәскәрҙәре менән  «Дашнакцутюн» милли әрмән партияһы Баҡыла мосолмандарҙы ҡыра. Был хәл «Март ваҡиғалары» тигән атама аҫтында билдәлелек ала, уның барышында 12 000  мосолман һәләк була&lt;ref name=&quot;sakharov-center.ru&quot;&gt;[http://www.sakharov-center.ru/publications/azrus/az_004.htm Майкл Смит.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110310011358/http://www.sakharov-center.ru/publications/azrus/az_004.htm |date=2011-03-10 }}&lt;/ref&gt;. Үлтерештәр Баҡы губернаһының башҡа ҡала-ауылдарында ла үтә. 
* 25 майҙа Гәнжәгә төрөктәрҙең 5-се Кавказ  дивизияһы частары бәреп инә, киләһе көндө Тәбриздән Гәнжәгә төрөк генералы Нури паша килә, ул Кавказ ислам армияһын төҙөй башлай. Артабан Баҡы фронтына 36-сы төрөк пехота дивизияһы частары ла килтерелә &lt;ref name=&quot;mustafa2006&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Рахман Мустафа-заде.''&amp;#x20;Две республики. Азербайджано-российские отношения в 1918-1922 гг.&amp;nbsp;— М.: МИК, 2006.&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.
* 1918 йылдың [[8 июнь|26 майында (8 июнь)]] Кавказ аръяғы Демократик Федератив Республикаһы Грузия, Әрмәнстан, Әзербайжан милли советтары араһындағы фекер айырымлыҡтары һөҙөмтәһендә өс дәүләткә бүленә: 1918 йылдың [[8 июнь|26 майында (8 июнь)]]  — Грузин Демократик Республикаһы, 1918 йылдың [[9 июнь|27 майында (9 июнь)]]  — Әзербайжан Демократик Республикаһы, 1918 йылдың [[10 июнь|28 майында (10 июнь)]] Әрмәнстан Республикаһы төҙөлә. Әзербайжан Демократик Республикаһы (ӘДР) тарихта әзербайжандарҙың тәүге  дәүләте була.[[Файл:Members of Parliament of the Azerbaijan Democratic Republic.jpg|мини|300x300пкс| IV Министрҙар Кабинетының беренсе ултырышы, башында премьер-министр Насиб-бәк Усуббәков ултыра]]
[[Файл:1ST_AZ_REP.GIF|мини|300x300пкс|ӘДР Эске эштәр министрлығы тарафынан Париж солох конференцияһына күрһәтелгән ӘДР картаһы ([[1919 йыл|1919 год]])]]
* [[1918 йыл|1918]] йылдың [[27 май]]ында Кавказ аръяғы (мосолман) сеймының элекке ағзаларының ғәҙәттән тыш ултырышы үҙен Кавказ аръяғы мосолмандарының Ваҡытлы Милли Советы тип иғлан итә. «Мусауат» партияһының үҙәк комитеты рәйесе Мәмәд Әмин Рәзүлзада рәйеслегендә Милли Совет президиумы һайлана. &lt;ref&gt;Протоколы заседаний мусульманских фракций Закавказского Сейма и Азербайджанского Национального Совета 1918 г — Баку, 2006, с.117-119&lt;/ref&gt;
* [[1918 йыл|1918]] йылдың 28 майында Милли Совет ултырышында Әзербайжан Демократик Республикаһы (ӘДР) иғлан ителә&lt;ref&gt;Протоколы заседаний мусульманских фракций Закавказского Сейма и Азербайджанского Национального Совета 1918 г — Баку, 2006, с.120-121&lt;/ref&gt;, баш ҡалаһы Гәнжә ҡалаһында була.   [[1918 йыл|1918]] йылдың 27 июнендә әзербайжан теле дәүләт теле итеп иғлан ителә. [[1918 йыл|1918]] йылдың 12 июнендә Степан Шаумян фарманы буйынса Баҡы Советының ҡораллы көстәре Гәнжәгә һөжүм итә. Һуғыш барышында 16—18 июндә төрөк-әзербайжан ғәскәрҙәре еңелә. Тиҙҙән төрөк-әзербайжан ғәскәре Геокчай янында Баҡы Советы армияһын тармар итә. [[15 сентябрь|15 сентябрҙә]] төрөк армияһы Баҡыға инә, мосолмандарҙың күпләп ҡырылыуына яуап рәүешендә әрмәндәрҙе ҡырыуҙы ойоштора&lt;ref name=&quot;sakharov-center.ru&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Смит&quot;&gt;[http://www.sakharov-center.ru/publications/azrus/az_004.htm Азербайджан и Россия.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110310011358/http://www.sakharov-center.ru/publications/azrus/az_004.htm |date=2011-03-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kazemzadeh, F. The Struggle For Transcaucasia: 1917—1921, The New York Philosophical Library, 1951, p. 143&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tadeusz Swietochowski.&lt;/ref&gt;. Ошонан һуң хөкүмәт Гәнжәнән Баҡыға күсә. 1918 йылдың [[7 декабрь|7 декабрендә]] Әзербайжан республикаһының парламенты асыла. Ул 97 ағзанан тора. А. М. Топшибачев рәйесе була.  Әммә [[31 октябрь|31 октябрҙ]]&lt;nowiki/&gt;ә Төркиә Антанта алдында капитуляциялай, был төрөк ғәскәрҙәрен Кавказ аръяғынан сығарыуҙы аңлата. Бынан һуң Баҡыны инглиз ғәскәрҙәре баҫып ала (Ирандан). 1920 йылдың апрель уртаһында  XI Ҡыҙыл Армия частары Әзербайжан сигенә килеп етә һәм 28 апрелдә Баҡыға инә. Совет Рәсәйе интервенцияһынан һуң әзербайжан халҡы тарихының яңы осоро башлана. 

=== Әрмән-әзербайжан һуғышы ===

=== Совет Әзербайжаны ===
 [[1920 йыл|1920]] йылдың 27 апрелендә 00 сәғәт 05 минутта Ҡыҙыл Армия десант отряды Рәсәй — Әзербайжан сиген үтә. 10-15 көн эсендә Ҡыҙыл Армия Әзербайжандың ҙур өлөшөндә үҙ контролен урынлаштыра. 

Нариман Нариманов етәкселегендәге Совет хөкүмәте төҙөлә. 
* [[1922 йыл|1922]] йылдың декабрендә [[Әзербайжан]], Грузия һәм [[Әрмәнстан]] ваҡытлы дәүләт берләшмәһен — Кавказ аръяғы Социалистик Федератив Совет Республикаһын төҙөй (ЗСФСР), ул   [[1922 йыл|1922]] йылдың 30 декабрендә  [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] составына инә.
* [[1936 йыл|1936]] — Әзербайжан СССР-ға союздаш республика хоҡуғында инә. Әзербайжан имләһе   [[Латин алфавиты|латиница]]&lt;nowiki/&gt;нан  [[Кирил алфавиты|кириллица]]&lt;nowiki/&gt;ға күсерелә.
* [[1941 йыл|1941]]—[[1946 йыл|1946]] — Иран Әзербайжанының Ҡыҙыл Армия тарафынан оккупацияланыуы.
* [[1947 йыл|1947]]—[[1950 йыл|1950]] — әзербайжандарҙың Әрмәнстандан Әзербайжан ССР-ына депортацияланыуы (1947—1950).

==== Ҡарабах  конфликты башланыу ====
* [[1987 йыл|1987]] йылдың  икенсе яртыһында Ҡарабах хәрәкәте  үҫә&lt;ref name=&quot;waal1&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Том де Ваал.''&amp;#x20;[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/in_depth/newsid_4640000/4640183.stm «Чёрный сад». Глава 1. Февраль 1988 года]&amp;nbsp;(рус.).&amp;#x20; Русская служба Би-би-си&amp;#x20;(3 июля 2005).&amp;#x20;Проверено 9 августа 2010.&amp;#x20;.&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;, үҙгәртеп ҡороу йылдарында Ҡарабахта әрмән сепаратизмы көсәйеү арҡаһында килеп тыуған киҫкен әрмән-әзербайжан конфликты башлана.
* [[1987 йыл|1987]] йыл аҙағы — [[1988 йыл|1988]] йыл башы  Баҡыға һәм Сумғайытҡа Әрмән ССР-ынан ҡасаҡ әзербайжандар ағыла. Горбачёв-фонд мәғлүмәттәре буйынса, ҡасаҡтарҙың тәүге төркөмдәре 25 ғинуарҙа күренә башлаған&lt;ref name=&quot;refugees&quot;&gt;[http://www.gorby.ru/rubrs.asp?art_id=13941&amp;rubr_id=173&amp;page=1 Горбачев-фонд. Научно-информационный центр / Хроника перестройки / 1988] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090904085143/http://www.gorby.ru/rubrs.asp?art_id=13941&amp;rubr_id=173&amp;page=1 |date=2009-09-04 }}&lt;/ref&gt;. Әрмән яғы әзербайжан ҡасаҡтарының Әрмәнстандан 1988 йылдың февралендә генә китеүе тураһында әйтә.&lt;ref&gt;[http://www.sumgait.info/caucasus-conflicts/nagorno-karabakh-facts/nagorno-karabakh-facts-6.htm Арсен Мелик-Шахназаров, Нагорный Карабах: факты против лжи]&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;exodus&quot;&gt;[http://sumgait.info/press/pro-armenia-magazine/pro-armenia-9301.htm Константин Воеводский, Перестройка в карабахском зеркале, Исход азербайджанцев из Армении: миф и реальность (Опыт сравнительного анализа).]&lt;/ref&gt;
* [[1988 йыл|1988]] йылдың  феврале — Сумғайыт ҡырылышы. 1988 йылдың 26 февраленең кисенән 29 февралгә тиклем яңы совет тарихындағы беренсе этник күтәрелеш Әзербайжандың Сумғайыт ҡалаһында була, унда әрмәндәрҙе ҡыралар&lt;ref name=&quot;waal10&quot;&gt;Том де Ваал, автор книги об истории карабахского конфликта, говорит, что ''«Советский Союз в мирное время никогда не переживал того, что произошло»'' в Сумгаите. См.: [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/in_depth/newsid_4651000/4651717.stm Том де Ваал. «Черный сад». Глава 2. Февраль 1988 года: Азербайджан]&lt;/ref&gt;.  
* [[1988 йыл|1988]] йылдың авгусында Әзербайжан халыҡ фронты ойошторола.

==== Ҡара ғинуар ====
[[Файл:RedArmy_Paratroops_Baku_1990.jpg|мини|300x300пкс|Совет армияһы подразделениелары Баҡыла. 1990 йылдың  ҡышы]]
* [[1990 йыл|1990]] — Ҡара ғинуар: 1988—1989 йылдарҙа Баҡыға Әрмәнстандан бик күп ҡасаҡ килә. Ҡалала сыуалыштар башлана, 1990 йылдың 13—15 ғинуарында ҡалала әрмәндәрҙе ҡырыу була, Әрмәнстандан ҡыуылған әзербайжан ҡасаҡтары әрмән милләтле ерле халыҡҡа һөжүм итә башлай &lt;ref name=&quot;trud&quot;&gt;[http://info.trud.ru/trud.php?id=200102010200801 Труд № 020 за 01.02.2001. 10 баллов по шкале Политбюро] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080307232110/http://info.trud.ru/trud.php?id=200102010200801 |date=2008-03-07 }}.&lt;/ref&gt;. Был ҡыйралыш барышында 48 әрмән кешеһе үлтерелә&lt;ref name=&quot;hrw&quot;&gt;[http://hrw.org/reports/1995/communal/ Human Rights Watch.]&lt;/ref&gt;.  Совет Армияһының өҫтәмә частары ла ҡаршылыҡҡа осрай, 1990 йылдың 20 ғинуарынан 11 февраленә тиклем 36 хәрби һәм ерле  132 кеше һәләк була. 

== Бойондороҡһоҙ Әзербайжан ==

=== Сәйәси тулҡынланыуҙар осоро ===
 [[1991 йыл|1991]] йылдың 30 авгусында Әзербайжандың Юғары Советы «Әзербайжан Республикаһының дәүләт бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеү тураһында» декларация ҡабул итә, ә [[18 октябрь|18 октябрҙ]]&lt;nowiki/&gt;ә  «Әзербайжан Республикаһының дәүләт бойондороҡһоҙлоғо тураһында» Конституция акты ҡабул ителә, ул бойондороҡһоҙ Әзербайжандың дәүләт, сәйәси  һәм иҡтисади ҡоролошо нигеҙҙәрен булдыра. 29 декабрҙә Әзербайжанда дәүләт бойондороҡһоҙлоғо тураһында референдум үтә, унда ҡатнашыусыларҙың 99,58 проценты бойондороҡһоҙлоҡ өсөн тауыш бирә&lt;ref name=&quot;Сахаров-центр&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Дмитрий ФУРМАН, Али АБАСОВ''.&amp;#x20;[http://www.sakharov-center.ru/publications/azrus/az_005.htm Азербайджанская революция] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110221124913/http://www.sakharov-center.ru/publications/azrus/az_005.htm |date=2011-02-21 }}&amp;nbsp;(рус.), sakharov-center&amp;nbsp;(18.05.1992).&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Refugeesaz.jpg|слева|мини|300x300пкс|Ҡарабахтан эске күсерелеүгә тарыған [[Әзербайжандар|әзербайжан]]&lt;nowiki/&gt;дар. 1993 йыл]]
[[СССР тарҡалыуы|&lt;nowiki/&gt;]] [[СССР тарҡалыуы|СССР тарҡалғандан]] һуң дүрт йыл буйы быҫҡып ятҡан әрмән-әзербайжан конфликты ҙур күләмле һуғышҡа әйләнә. 1992 йылдың 25 февраленән 26-һына ҡаршы төнөндә әрмән ҡораллы формированиелары Хожалы ҡалаһын ала, штурм ваҡытында әрмән формированиелары тыныс халыҡты күпләп үлтерә. Әзербайжан армияһының Таулы Ҡарабахтағы уңышһыҙлыҡтарынан һуң һәм оппозиция баҫымы аҫтында  президент Моталибов отставкаға китә, президент вазифаларын Яҡуб Мәмәдов башҡара.  9 майҙа әрмән ҡораллы формированиелары Шушаны ала. Шуша ҡолатылғандан һуң Моталибов яҡлылар уның президентлығын ҡайтарыу талабы менән митинг үткәрә. 14 майҙа Юғары Совет сессияһында Аяз Моталибовты президент сифатында ҡайтарыу өсөн сессия залындағы 250  депутаттың  219-ы (оппозиция булмай)  тауыш бирә&lt;ref name=&quot;Муталибо&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''АЗЕР Ъ-ХАЛИЛОВ, РОМАН Ъ-ГЛЕБОВ''.&amp;#x20;[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?fromsearch=22b22cfb-6ab6-42f6-942c-b5ef53b86fa2&amp;docsid=4810 Муталибовы приходят и уходят...]&amp;nbsp;(рус.), Журнал «Власть»&amp;nbsp;(18.05.1992).&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Быға яуап итеп, оппозиция яҡлылар митингыға сыға.   15 майҙа Милли фронт етәкселеге Моталибовҡа, президент посынан үҙ ихтыяры менән китеүен талап итеп, ультиматум ҡуя&lt;ref name=&quot;Муталибо&quot;/&gt;.  Моталибов илде ташлап ҡаса. 18 майҙа  Яҡуб Мәмәдов парламент рәйесе посынан отставкаға китә, ә президент вазифаларын Иса Ғәмбәр үтәп ҡала. 

[[7 июнь|7 июн]]&lt;nowiki/&gt;дә Әзербайжанда президент һайлау була, тауыштарҙың 59,4 процентын йыйған Әбелфәз Элчибей еңә&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Curtis, Glenn E.''&amp;#x20;[http://countrystudies.us/azerbaijan/30.htm Azerbaijan: Government and Politics:The Presidential Election of 1992].&amp;#x20; &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. 

=== Гейдар Алиевтың президентлығы ===
[[Файл:Vladimir_Putin_in_Azerbaijan_9-10_January_2001-7.jpg|мини|250x250пкс|Гейдар Алиев Рәсәй президенты Владимир Путин менән Рәсәй-Әзербайжан документтарына ҡул ҡуйыу церемонияһында ]]
1993 йылдың 3 октябрендә илдә  президент һайлау булып, унда элекке Әзербайжан ССР-ы Компарияһы ҮК-һының беренсе секретары Гейдар Алиев тауыштарҙың 98,8 процентын йыя&lt;ref name=&quot;Поскриптум&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?fromsearch=e1d8475f-0620-445e-abb4-02ef62ccf1b7&amp;docsid=435597 Алиев Гейдар Алиевич (Алиев Гейдар Алирза-оглу)]&amp;nbsp;(рус.), Газета «Коммерсантъ»&amp;nbsp;(15.12.2003).&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Был мәлгә Ҡарабах  фронтында көсөргәнешле хәл һаҡлана. 23 октябрҙә Әзербайжан Горадизды, унан һуң Зангеланды юғалта. Декабрь аҙағына әзербайжан ғәскәрҙәре һөжүмгә күсә.   1994 йылдың 6 ғинуарында Горадиз менән Физули районының бер өлөшө ҡайтарыла. Яҙ әрмән ғәскәрҙәре һөжүм итә, бер нисә тораҡ пунктты ала.  6 майҙа Әзербайжан, Таулы Ҡарабах Республикаһы һәм Әрмәнстан вәкилдәре  [[Бишкәк]]&lt;nowiki/&gt;тә Рәсәй аралашсылығы менән утты туҡтатыу тураһында килешеүгә ҡул ҡуя. 

Хәрби хәрәкәттәр туҡталғас, Әзербайжан хөкүмәте 20 сентябрҙә донъяның бик ҙур нефть-газ корпорациялары менән Каспийҙа «Азери-Чираг-Гүнешли» ятҡылыҡтарын эшкәртеү тураһында контрактҡа ҡул ҡуя&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://nashvek.media-az.com/276/index.html ““КОНТРАКТ ВЕКА”: долгое и стремительное десятилетие] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080908040731/http://nashvek.media-az.com/276/index.html |date=2008-09-08 }}&amp;nbsp;(рус.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Был килешеү илгә инвестициялар йәлеп итеү һәм сәнәғәттте үҫтереү өсөн ҙур әһәмиәткә эйә була. Ләкин бер нисә көндән эске сәйәси хәл тағы ҡатмарлаша. 29 сентябрҙән 30-ына ҡаршы төндә Баҡыла  президенттың яҡын арҡаҙаштары — парламент вице-спикеры Афияддин Жәлилов менән президент эргәһендәге айырым бүлек начальнигы  Шәмси Рәғимов үлтерелә. 2 октябрҙә айырым тәғәйенләнешле полиция отрядының (АТПО) был үлтерештә шик аҫтына алынған  бер нисә хеҙмәткәре тотола&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''ГЕОРГИЙ Ъ-БОВТ''.&amp;#x20;[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?fromsearch=5ed7a461-79a1-4cf7-aa4b-86a7f9326200&amp;docsid=91419 Захват генпрокуратуры — это ещё не переворот]&amp;nbsp;(рус.), Газета «Коммерсантъ»&amp;nbsp;(4.10.1994).&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Шул уҡ көндө АТПО төркөмө Генераль  прокуратура бинаһын баҫып ала һәм 40 кешене, шул иҫәптән генпрокурор Али Омаровты аманат итеп ала. Гәнжәлә бер нсә бинаны ла алалар&lt;ref name=&quot;Консолидация&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Санобар ШЕРМАТОВА''.&amp;#x20;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Киләһе көн иртән оҙайлы һөйләшеүҙәрҙән һуң АТПО-сылар генпрокуратура бинаһын ҡалдыра. Талаптары: генпрокурорҙы, ЭЭМ башлығын һәм парламент рәйесен отставкаға ебәреү, үҙҙәренең хеҙмәткәрҙәрен тотҡонлоҡтан азат итеү, Милли Мәжлестең ғәҙәттән тыш сессияһын саҡырыу &lt;ref name=&quot;Полит&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?fromsearch=8b57c5d9-9f03-40c9-b937-04da1d9d5e8d&amp;docsid=91520 Политический кризис в Азербайджане]&amp;nbsp;(рус.), Газета «Коммерсантъ»&amp;nbsp;(5.10.1994).&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Гейдар Алиев ике айға ғәҙәттән тыш хәл индереү тураһында указ сығара. &lt;ref name=&quot;Полит&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ОПОН&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://mitglied.multimania.de/politzek/reports/opon.htm &quot;МАРТОВСКИЕ СОБЫТИЯ&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121105084802/http://mitglied.multimania.de/politzek/reports/opon.htm |date=2012-11-05 }}&amp;nbsp;(рус.), ПРАВОЗАЩИТНЫЙ ЦЕНТР АЗЕРБАЙДЖАНА&amp;nbsp;(17 марта 1997 г.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Телевидение аша сығышында президент АТПО боецтарын ҡорал һалырға өндәй, уларҙың ғәмәлдәрен дәүләт түңкәрелеше тип баһалай, ил премьер-министры Сурет Ғүсәйнов менән АТПО командиры, эске эштәр министры урынбаҫары Равшан Жәүәдовты түңкәрелеш ойоштороуҙа ғәйепләй &lt;ref name=&quot;Консолидация&quot;/&gt;. 

1995 йылдың 12 мартында Әзербайжандың хоҡуҡ һаҡлау органдары АТПО хеҙмәткәрҙәре оҙатып барған һәм 150 тонна баҡыр тейәлгән автомашинаны тотоп ҡала&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''АНДРЕЙ Ъ-СМИРНОВ''.&amp;#x20;[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?fromsearch=c0eda3d0-cca7-446b-ba09-f1022c6d5b2e&amp;docsid=104261 Цветные металлы как основание для мятежа]&amp;nbsp;(рус.), Газета «Коммерсантъ»&amp;nbsp;(15.03.1995).&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. 13 мартҡа ҡаршы төндә Әзербайжандың төньяҡ-көнбайыш райондарында АТПО менән урындағы хоҡуҡ һаҡлау көстәре араһында бәрелештәр була. Фетнәселәр Грузия менән сиктәш ике районда хакимиәт менән полиция бүлексәһе биналарын баҫып ала. Бер аҙҙан хөкүмәт ғәскәрҙәре был төбәктә үҙ контролен урынлаштыра. 15 мартта Гейдар Алиев эске эштәр министры урынбаҫары, АТПО етәксеһе Р. Жәүәдовты эске эштәр министры урынбаҫары вазифаһынан бушата. Жәүәдов Баҡы эргәһендәге бер ҡасабала тороп, президенттың, парламент рәйесенең, эске эштәр министрының отставкаға китеүен талап итә.&lt;ref name=&quot;Акстафа&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?fromsearch=9600a10b-d861-43fe-859e-8951330fb0f6&amp;docsid=104495 Политик политику lupus est]&amp;nbsp;(рус.), Газета «Коммерсантъ»&amp;nbsp;(17.03.1995).&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. 16 марттан 17-һенә ҡаршы төндә АТПО боецтары менән хөкүмәт ғәскәрҙәре араһында хәрби бәрелештәр була. Жәүәдов үлә һәм АТПО фетнәһе баҫтырыла. АТПО Әзербайжан ЭЭМ-ы структураһынан юҡ ителә. 

=== Илһам Алиевтың президентлығы ===
[[Файл:Dmitry_Medvedev_2_November_2008-3.jpg|мини|250x250пкс|Әзербайжан, Рәсәй һәм Әрмәнстан президенттары Илһам Алиев,  [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]] һәм Серж Саргсян Таулы Ҡарабах буйынса декларацияға ҡул ҡуйғанда (2008 йыл)]]
2003 йылдың 15 октябрендә президент һайлауҙа 79,46 процент тауыш йыйған Илһам Алиев еңеп сыға &lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_3197000/3197588.stm Столкновения в Баку: есть две жертвы]&amp;nbsp;(рус.), Русская служба Би-би-си&amp;nbsp;(16 октября 2003 г.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. 

Илһам Алиевтың президентлыҡ мөҙҙәтенең беренсеһендә төп экспорт торба үткәргестәре: Баҡы—Тбилиси—Жәйхан нефть үткәргесе һәм  Баҡы—Тбилиси—Эрзурум газ үткәргесе эшкә ҡушыла. Биш йыл эсендә иҡтисади һәм энергетик проекттар һөҙөмтәһендә Әзербайжан социаль-иҡтисади үҙгәртеүҙәр йүнәлешендә ҙур һәм уңышлы юл үтә. Ил иҡтисады 2,6 тапҡырға үҫә, сәнәғәт етештереүе 2,5 тапҡырға арта,  770 мең яңы эш урыны барлыҡҡа килә, хәйерселек 49-ҙан 13,2 процентҡаса төшә, ә бюджет сығымдары 12 тапҡырҙан да күберәккә үҫә&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Диверсификация экономики через развитие регионов''.&amp;#x20;[http://www.izvestia.ru/azerbaijan/article3128929/ Диверсификация экономики через развитие регионов]&amp;nbsp;(рус.), &quot;ИЗВЕСТИЯ&quot;&amp;nbsp;(27.05.09).&amp;#x20;[http://web.archive.org/web/20090601230236/http://www.izvestia.ru/azerbaijan/article3128929/ Архивировано] из первоисточника 1 июня 2009.&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;div class=&quot;reflist4&quot; style=&quot;height: 190px; overflow: auto; padding: 3px&quot;&gt;
&lt;div class=&quot;references-small&quot; style=&quot;column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;&quot;&gt;
&lt;references /&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

{{Европа по темам|тарихы|Тарих|цвет=Әзербайжан}}
{{Азия по темам|тарихы|Тарих|цвет=Әзербайжан}}

[[Категория:Әзербайжан тарихы|*]]</text>
      <sha1>0wvtp6a45u9mpvzn7ju3gssa0rsxuj0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әзербайжан әҙәбиәте</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111059</id>
    <revision>
      <id>1306187</id>
      <parentid>1295208</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T19:38:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74435" sha1="pelk57tixennsmtk37yuztln7ocnff3" xml:space="preserve">'''Әзербайжан әҙәбиәте''' ({{lang-az|Azərbaycan ədəbiyyatı}}) — Әзербайжандың дәүләт теле булған һәм Көньяҡ Әзербайжанда,  Ирандың төньяҡ-көнбайышында, шулай уҡ Грузияла, Төркиәлә һәм Рәсәйҙә киң таралған әзербайжан телендә баҫылып сыҡҡан яҙма әҫәрҙәр йыйылмаһы.

== Урта быуаттар һәм Яңы ваҡыт ==

=== Әзербайжан телендәге әҙәбиәттең барлыҡҡа килеүе ===

Әзербайжан теле төрки телдәрҙең уғыҙ телдәре төркөмсәһенә ҡарай. Уғыҙ теле регионда, Урта Азиянан төрки телле ҡәбиләләр килгәндән бирле&lt;ref name=&quot;Ираника&quot;/&gt;, XI—XII быуаттарҙан башлап, йәшәп килгән. Иранға килеп урынлашҡандан һуң ике йөҙ йыл дауамында [[уғыҙҙар]]ҙың ауыҙ-тел әҙәбиәте генә булған&lt;ref name=&quot;Ираника&quot;/&gt;.

Һуңғараҡ әзербайжан халҡы составына ингән уғыҙ ҡәбиләләренең эпик һәйкәле булып Урта Азияла барлыҡҡа килгән &quot;Минең олатайым Ҡорҡоттоң китабы (Деде Коркуд)&quot; героик эпосы тора, ләкин ул ахырынаса уғыҙҙар компактлы йәшәгән Әзербайжанда формалашҡан&lt;ref name=&quot;Огуз&quot;&gt;
{{БСЭ3|статья=«Китаби деде Коркуд»}}{{oq|ru|«Китаби деде Коркуд», «Китаби дедем Коркуд ала лисани таифеи огузан» («Книга моего деда Коркуда на языке племени огузов»), письменный эпический памятник огузских племён, позднее вошедших в состав туркменского, азербайджанского и турецкого народов. Известен в 2 записях: Дрезденская рукопись, состоящая из 12 сказаний (героических дастанов), и Ватиканская рукопись из 6 сказаний. Полный перевод памятника на русский язык, осуществленный в 1922 В. В. Бартольдом, был опубликован в 1962 под редакцией В. М. Жирмунского и А. Н. Кононова. Эпос неоднократно издавался также в Турции, где ему посвящена обширная литература. В 1952 исследователь Этторе Росси опубликован комментированный перевод на итальянский язык и факсимиле второй рукописи «К. д. К.», обнаруженной им в Ватиканской библиотеке; её текст почти не отличается от текста Дрезденской рукописи. Эпос открывается Введением, в котором даются сведения о легендарном мудреце и сказителе Коркуде. В эпосе нет единого сюжета. Каждое из 12 сказаний сюжетно самостоятельно, но 10 сказаний более тесно связаны между собой и составляют некий цикл описания героических подвигов огузских богатырей. Во многих сказаниях повторяются одни и те же имена: хан огузов Баюндур, его зять, богатырь Казан, его сын Аруз и др. Основное содержание эпоса — война огузских богатырей с «неверными» за утверждение своей власти на завоёванных кавказских землях. Следы эпоса обнаруживаются, впрочем, на древней родине огузов — в Центральной и Средней Азии (легенды и предания о Коркуде сохранились, например, среди киргизов, казахов и др.). Очевидно, интеграция огузского героического эпоса происходила ещё на Востоке. Окончательно эпос сложился, по-видимому, в Азербайджане, где огузы жили более компактно.}}&lt;/ref&gt;. IX быуаттан бирле ижад ителгән эпостың бөтөн кеше ҡабул иткән тексы XV быуатта ғына төҙөлгән&lt;ref name=&quot;Ираника&quot;&gt;{{cite web
 | author      = H. Javadi,  K. Burill
 | date        = 
 | url         = http://www.iranica.com/articles/azerbaijan-x
 | title       = Azeri Literature in Iran
 | work        = AZERBAIJAN x. Azeri Literature
 | publisher   = Encyclopaedia Iranica
 | accessdate  = 2010-09-26
 | lang        = en
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/61G39Wicu
 | archivedate = 2011-08-27
}}{{oq|en|The language spoken today in Azerbaijan is one of the branches of Oghuz Turkic. It was introduced into Iran by Turks entering the area in the 11th and 12th centuries and underwent a gradual development before assuming its present form. For two centuries after their appearance in Iran, the Oghuz Turks seem to have had only an oral literature. The origins of the stories attributed to Dädä Qorqut, which are about the heroic age of the Oghuz Turks, probably lie back in this period. The accepted text, however, was compiled only in the 15th century. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus9/Korkut/pred1.phtml?id=743 Книга Деда Коркута. В. Жирмунский, А. Кононов] {{oq|ru|Книга эта является записью и литературной обработкой эпических сказаний, слагавшихся и передававшихся у этих народов в творческой устно-поэтической традиции на протяжении многих веков, с IX по XV в.}}&lt;/ref&gt;.

Әзербайжан әҙәби теле уғыҙ һәм ҡыпсаҡ ҡәбилә телдәре нигеҙендә үҫешкән, әммә уға ғәрәп һәм фарсы телдәре ҙур йоғонто яһаған. Әзербайжан әҙәби телен ғәрәп-фарсы лексикаһы менән туйындырыу күп дәрәжәлә уны халыҡтың йәнле һөйләшенән алыҫлаштырған. XIII быуаттағы монгол яулап алыуҙары менән бәйле, Әзербайжандың алдағы дәүерҙәрҙә үк башланған төркиләшеүе көсәйгән; XV быуат аҙағына ул төрки тел төркөмөнә ҡараған үҙенең теле булған әзербайжан халҡын барлыҡҡа килтергән&lt;ref name=&quot;История Востока&quot;&gt;История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века. [http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2510.htm Глава V]. — {{М}}: «Восточная литература», 2002. — ISBN 5-02-017711-3&lt;blockquote&gt;В XIV—XV вв. с началом формирования азербайджанского тюрко-язычного этноса возникает и его культура. Первоначально она не имела своих стабильных центров (вспомним, что один из её ранних представителей, Несими, погиб в Сирии), и её довольно трудно для данного времени отделить от османской (турецкой) культуры. Даже этническая граница между турками и азербайджанцами установилась только в XVI в., да и тогда она ещё окончательно не определилась. Тем не менее в XV в. формируются два центра азербайджанской культуры — Южный Азербайджан и равнинная часть Карабаха. Окончательно они сложились уже позже, в XVI—XVIII вв.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Әзербайжан классик яҙма әҙәбиәте монгол баҫып алыуҙарынан һуң һәм XVI быуатта, [[Сәфәүиҙәр]] династияһы Иранда өҫтөнлөгөн урынлаштырғандан һуң, баш алған&lt;ref name=&quot;Огуз&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 | author      = H. Javadi,  K. Burill
 | date        = 
 | url         = http://www.iranica.com/articles/azerbaijan-x
 | title       = Azeri Literature in Iran
 | work        = AZERBAIJAN x. Azeri Literature
 | publisher   = Encyclopaedia Iranica
 | accessdate  = 2010-09-26
 | lang        = en
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/61G39Wicu
 | archivedate = 2011-08-27
}}&lt;blockquote&gt;A written, classical Azeri literature began after the Mongol invasion, and developed strongly in the 10th/16th century after the Safavid dynasty established its dominance in Iran. &lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Әзербайжан әҙәбиәте фарсы әҙәбиәтенең көслө тәьҫире аҫтында үҫешкән, һәм әзербайжан-төрөк телендә яҙған яҙыусылар, ҡағиҙә булараҡ, ике телгә эйә булған&lt;ref name=&quot;Ираника&quot;/&gt;.

Әзербайжан әҙәбиәте тарихы XIII быуаттан башланған&lt;ref&gt;{{статья
 | автор       = H. Javadi,  K. Burill
 | год         = 1988
 | ссылка      = http://www.iranica.com/articles/azerbaijan-x
 | заглавие    = AZERBAIJAN x. Azeri Turkish Literature
 | издание     = [[Encyclopaedia Iranica]]
 | lang        = en
}}&lt;blockquote&gt;'''The history of the Azeri Turkish literature''' can be divided into four main periods: 1) '''From the 13th century''' to 1828 when, as a result of the defeat suffered by Iran in the Perso-Russian wars, a number of regions north of the province of Azerbaijan, where Azeri Turkish was spoken, were occupied by Tsarist Russia (now Republic of Azerbaijan)…&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Әзербайжан яҙма әҙәбиәте XIV—XV быуаттарҙа барлыҡҡа килгән&lt;ref&gt;{{Из|Британника|http://www.britannica.com/EBchecked/topic/46781/Azerb..|заглавие=Azerbaijan}}{{oq|en|The Azerbaijani language is a member of the West Oghuz group of the southwestern (Oghuz) branch of the Turkic languages. The literary tradition dates to the 14th century.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;iranica&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2510.htm История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века.] М., «Восточная литература», 2002.:&lt;blockquote&gt;Говоря о возникновении азербайджанской культуры именно в XIV—XV вв., следует иметь в виду прежде всего литературу и другие части культуры, органически связанные с языком.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. «Ираника» энциклопедияһы Иззеддин Һәсәноғлыны (XIII—XIV бб.)&lt;ref name=&quot;Ираника&quot;/&gt; һәм Нәсимиҙе (XIV—XV бб.)тәүге әзербайжан шағирҙары тип атаған&lt;ref name=&quot;iranica&quot;/&gt;.

=== XIV—XVIII быуаттар әҙәбиәте ===

Төрөк-әзербайжан телендәге әҙәбиәт (''әзербайжан теле'' тигән атама ул ваҡытта ҡулланылмаған булған), күбеһенсә дөйөм төрки һыҙатлы булған&lt;ref name=&quot;iranica&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Сумбатзаде, Али Сойбат Сумбатович|A. С. Сумбатзаде]]. Азербайджанцы — этногенез и формирование народа, Баку, 1990, гл. XII, 1:&lt;blockquote&gt;Не следует, однако, забывать, что тюрко-азербайджанский язык того периода '''в значительной мере носил общетюркский характер''' огузской группы этого языка и был понятен в своей основе как азербайджанцам, так и туркменам и туркам. С конца же XV в., когда в Азербайджане прекратился приток тюркоязычных племен, кипчакской группы с севера, огузской группы с востока, а также началось размежевание с анатолийскими турками после образования Османского государства, азербайджанский язык все более стабилизировался, шлифовался […] выделяясь в самостоятельный язый тюрко-огузской группы […] Одним из показателей этого '''процесса (XVI—XVIII вв.)''' является переход «от многовариантности к одновариантности» в произношении слов, частей речи и т. д., проанализорованных в книге М. Джангирова &quot;Образование азербайджанского национального литературного языка.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;, һәм XIV—XV быуаттарҙа формалашҡан&lt;ref name=&quot;История Востока&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;iranica&quot;/&gt;.  XIII—XIV быуаттар сигендә Хөрәсәндә йәшәгән тәүге шағир Изеддин Ғасаноғлынан төрөк телендәге шиғырҙары килеп еткән.&lt;ref name=&quot;Гасаноглы&quot;&gt;{{БСЭ3|статья=Гасаноглы}}&lt;/ref&gt;; уның береһе төрөк телдә, икенсеһе фарсы телендә булған ике газеле еткән. Ғасаноғлы әзербайжан төркиҙәре әҙәбиәтенең нигеҙ һалыусыһы тип иҫәпләнә&lt;ref&gt;A.Caferoglu, «Adhari (azeri)», in Encyclopedia of Islam, (new edition), Vol. 1, (Leiden, 1986)&lt;/ref&gt;. Төрөк-әзербайжан телендәге иртә текстар ҙа шулай уҡ иҫке ғосман әҙәбиәтенең бер өлөшө тип һанала&lt;ref name=&quot;iranica&quot;&gt;{{Из|Ираника|http://www.iranica.com/articles/azerbaijan-viii|заглавие=AZERBAIJAN viii. Azeri Turkish|автор=G. Doerfer}}:&lt;blockquote&gt;The early Azeri texts '''are a part of the Old Osmanli literature''' (the difference between Azeri and Turkish was then extremely small). The oldest poet of the Azeri literature known so far (and indubitably of Azeri, not of East Anatolian of Khorasani, origin) is ʿEmād-al-dīn Nasīmī (about 1369—1404, q.v.). &lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

XIV-XV быуаттарҙа йәшәгән төрки халыҡтарҙың уртаҡ шағиры тип һаналған Имадеддин Нәсими әзербайжан шиғриәте үҫешендә танылыу алған, әзербайжан телендәге традицион яҙма шиғриәткә нигеҙ һалған&lt;ref&gt;{{книга |автор= Александр Николаевич Болдырев, Афрасяб Пашаевич Векилов, Вадим Сергеевич Шефнер. |заглавие  = Поэты Азербайджана |ссылка        =
 |ответственный = |место= Л. |издательство  = «Советский писатель» |год= 1970  |том =  |страниц= 710
 |страницы= 161 |isbn  = }} &lt;blockquote&gt;Основоположник традиции письменной поэзии на азербайджанском языке Сеид Имадеддин Насими родился в Шемахе в 1370 году. Шемаха, столица Ширвана, славилась на Ближнем Востоке как культурный город с богатыми литературными традициями.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;, әзербайжан телендәге традицион яҙма шиғриәткә нигеҙ һалған&lt;ref&gt;Baldick, Julian (2000). Mystical Islam: An Introduction to Sufism. I. B. Tauris. pp. 103&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Burrill, Kathleen R.F. (1972). The Quatrains of Nesimi Fourteenth-Century Turkic Hurufi. Walter de Gruyter GmbH &amp; Co. KG.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lambton, Ann K. S.; Holt, Peter Malcolm; Lewis, Bernard (1970). The Cambridge History of Islam. Cambridge University Press. pp. 689.&lt;/ref&gt; поэтом.  Нәсими сүриә ҡалаһы Алеппола ғазаплы үлемгә дусар ителгән. Уның замандашы Борханеддин Ғәзи Әхмәд сығышы менән Көнсығыш Анатолиянан булған&lt;ref&gt;{{cite news| title= Azeri Literature in Iran| publisher= [[Iranica]]| url= http://www.iranica.com/articles/azerbaijan-x| accessdate= 2016-11-19| archiveurl= https://web.archive.org/web/20110404113345/http://iranica.com/articles/azerbaijan-x| archivedate= 2011-04-04}}&lt;blockquote&gt;Two poets of the 14th century, Qāżi Aḥmad Borhān al-Din (an East Anatolian) and the Ḥorufi demagogue ʿEmād-al-Din Nasimi played significant roles in the development of the Azeri Turkish poetry.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Йософ Мәддәх төрөк телендә  «Варга һәм Гөлша» эпик поэмаһын яҙған. Лирик поэмаларҙы әзербайжан телендә Хагиги псевдонимы менән дәүләттең солтаны Ҡара-Ҡойонло Йыһаншаһ&lt;ref&gt;{{cite news| title= Azeri Literature in Iran| publisher= [[Iranica]]| url= http://www.iranica.com/articles/azerbaijan-x| accessdate= 2016-11-19| archiveurl= https://web.archive.org/web/20110404113345/http://iranica.com/articles/azerbaijan-x| archivedate= 2011-04-04}}&lt;blockquote&gt;Jahān Shah himself wrote lyrical poems in Azeri using the pen name of Ḥaqīqī. &lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;, шулай уҡ дәүләттең хакимы Аҡ-Ҡойонло Солтан Яғуб яҙған&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;{{cite news| title= Azeri Literature in Iran| publisher= [[Iranica]]| url= http://www.iranica.com/articles/azerbaijan-x| accessdate= 2016-11-19| archiveurl= https://web.archive.org/web/20110404113345/http://iranica.com/articles/azerbaijan-x| archivedate= 2011-04-04}}&lt;blockquote&gt;Among the Azeri poets of the 9th/15th century mention should be made of Ḵaṭāʾī Tabrīzī. He wrote a maṯnawī entitled Yūsof wa Zoleyḵā, and dedicated it to the Āq Qoyunlū Sultan Yaʿqūb (r. 883-96/1478-90), '''who himself wrote poetry in Azeri'''.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Тағы ла шуны әйтер кәрәк, Хатаи Тебризиҙың «Йософ вә Зөләйха» поэмаһы Солтан Яғубҡа бағышланған&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;, һәм был әҫәр әзербайжан телендә яҙылған тәүге поэма тип һаналған&lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие = Хәтаи Тәбризи
 |ответственный = Под ред. Дж. Кулиева
 |место = [[Азербайджанская советская энциклопедия]]
 |издательство = Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии
 |год = 1987
 |том = X
 |страницы = 80
 |isbn = 
}}&lt;/ref&gt;.

Әзербайжан территорияһында йәшәгән авторҙар араһында шулай уҡ Сефевидтар династияһына нигеҙ һалыусы, Хатаи поэтик псевдонимы аҫтында яҙған, «Дехнаме» («Ун хат») поэмаһы авторы шаһ Исмаил I булған. Уның һарайында «шағирҙар батшаһы» тип аталған Хәбиби йәшәгән.&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Институт истории (Академия наук СССР), Институт археологии (Академия наук СССР).
 |заглавие      = История СССР с древнейших времен до наших дней
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = 
 |издательство  = «Наука»
 |год           = 1966
 |том           = 2
 |страниц       = 
 |страницы      = 572
 |isbn          = 
}}&lt;/ref&gt;

Шул уҡ периодта Ираҡта әзербайжан, фарсы һәм ғәрәп телдәрендә бер үк нәфислек менән яҙған күренекле әзербайжан 
&lt;ref name=&quot;Ираника&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Walter G. Andrews, Najaat Black, Mehmet Kalpaklı. Ottoman Lyric Poetry: An Anthology. University of Texas Press, 1997. ISBN 0-292-70471-2, 9780292704718&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Merriam-Webster’s Encyclopedia of Literature. Merriam-Webster, 1995. ISBN 0-87779-042-6. Стр. 443. «Fuzuli — Turkish poet»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[:en:Annemarie Schimmel|Annemarie Schimmel]]. A Two-colored Brocade: The Imagery of Persian Poetry. University of North Carolina Press, 1992. ISBN 0-8078-2050-4. Стр. 75. «With this words of Turkish poet Fuzuli…»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bilkent Üniversitesi Center for Turkish Literature. Bilkent University Center for Turkish Literature, 2005. ISBN 0-8156-8147-X. Стр. 50. «The te^kire authors assess the style of the Turkmen poet Fuzuli, who preferred Turkish words and expressions…»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Julie Scott Meisami. A Medieval Persian Romance. Oxford University Press, 1995. Стр. 22. «sixteenth- century Azerbaijani Turkish poet Fuzuli»&lt;/ref&gt; һәм төрөк&lt;ref name=&quot;Британика&quot;&gt;{{cite news | title=Fuzuli|publisher=Encyclopaedia Britannica| url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/222964/Mehmed-bin-Suleyman-Fuzuli}}&lt;/ref&gt;-ғосман&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/295642/Islamic-arts/13747/Ottoman-Turkey Encyclopediz Britannica, s.v. Islamic Art] Islāmic literatures &quot; The period from 1500 to 1800 &quot; Ottoman Turkey &quot; Poetry of Fuzûlî&lt;/ref&gt; шағиры Физули йәшәгән һәм ижад иткән &lt;ref name=&quot;Британика&quot;/&gt;.
[[Файл:Shah_Ismail_I.jpg|thumb|left|150px|Исмаил I]]

XVII—XVIII быуаттарҙа Иран Әзербайжанында Сәиб Тәбризи, Говси Тәбризи, Мөхаммәд Амани, Тарзи Афшар һәм Тәсир Тәбризи кеүек шағирҙар ижад иткән. Урта быуаттар шиғриәтенең әзербайжан телендә яҙылған иң яҡшы романтик поэмаларының береһе булған шағир Мәсихиҙең «Варга һәм Гөлша» поэмаһы килеп еткән&lt;ref name=&quot;Дадашзаде&quot;&gt;{{статья
 |автор         = А. Дадашзаде.
 |заглавие      = Азербайджанская литература
 |ссылка        = http://feb-web.ru/feb/ivl/vl4/vl4-4172.htm
 |издание       = История всемирной литературы в девяти томах
 |издательство  = Наука
 |год           = 1987
 |том           = 4-й
 |страницы      = 420
}}&lt;/ref&gt;.

XVIII быуатта Ширван мәктәбе шағирҙары — Шакир Ширвани, Нишат Ширвани, Махжур һәм Аға Мәсих Ширвани ижад иткән. Был периодта халыҡ ауыҙ-тел ижады әҙәбиәтенә, әзербайжан ашуғтары сәнғәтенә тәьҫир көсәйгән. Яҙма шиғриәт халыҡ ижәды мотивтары һәм темалары менән байыған, ә шиғри тел ҡанунлаштырылған нормаларҙан һәм стереотиптарҙан таҙарынған&lt;ref name=&quot;Лит&quot;/&gt;. Ҡарабах ханының һарайында вәзир булып йөрөгән шағир Молла Панах Вәғиф әзербайжан әҙәбиәтендә реализмға нигеҙ һалыусы булған. Уның шиғриәтенең төп темаһы булып мөхәббәт һәм кешенең күңел матурлығы торған. Вәғифтең ижады яҙма шиғриәттә киң файҙаланыла башлаған халыҡ шиғри формаһы — ғошма үҫешенә килтергән&lt;ref name=&quot;Лит&quot;&gt;{{cite news | title=АЗЕРБАЙДЖАНСКАЯ ЛИТЕРАТУРА|publisher=ФЭБ &quot;Русская литература и фольклор&quot;| url=http://feb-web.ru/feb/ivl/vl5/vl5-4992.htm}}&lt;/ref&gt;. Молла Вәли Видади, Вәғифтең яҡын дуҫы, киреһенсә, намыҫлылыҡҡа, ҡыйыулыҡҡа, тәрән аҡыллылыҡ көсөнә һәм зиһенгә дан йырлаған&lt;ref name=&quot;Лит&quot;/&gt;, ә шулай уҡ үҙ-ара низағты һәм шулай уҡ феодаль ҡанһыҙлыҡты тәнҡитләгән&lt;ref name=&quot;Вели&quot;&gt;{{БСЭ3|статья=Видади Молла Вели }}&lt;/ref&gt;. Уның төшөнкө кәйефе «Торналар», «Шағир Вәғифкә мөрәжәғәт», «Иларһың» тигән шиғырҙарында сағылған&lt;ref name=&quot;Вели&quot;/&gt;. Вәғиф һәм Видади ижады әзербайжан әҙәбиәтендә&lt;ref name=&quot;Лит&quot;/&gt; XVIII быуат шиғриәтенең ҡаҙанышы булған. Әрмән шағиры һәм ашуғы Саят-Нова помимо әрмән һәм грузин телдәрендә генә түгел, әзербайжан телендә лә яҙған&lt;ref&gt;{{книга
|автор        = Levon Mkrtchʻyan.
|заглавие     = Glagol vremen: armi︠a︡nskai︠a︡ klassicheskai︠a︡ poėzii︠a︡ V-XVIII vekov
|том     = 
|ссылка       = http://books.google.com/books?id=F0MzAAAAMAAJ&amp;q=саят+нова+на+азербайджанском&amp;dq=саят+нова+на+азербайджанском&amp;lr=&amp;ei=bojUSvWtAZCCyQSBi-yjDg&amp;hl=ru&amp;output=html
|издательство = Khudozh. lit-ra
|год = 1977
|страницы  = 102
|isbn  = 
}}&lt;/ref&gt;. Саят-Нова әзербайжан шиғырҙарында ашуғ шиғриәтенең художество алымдарын һәм табыштарын файҙаланған&lt;ref name=&quot;Лит&quot;/&gt;. Уның йырҙарының күпселеге әзербайжан телендә яҙылған&lt;ref&gt;{{книга
|автор        = Charles Dowsett.
|заглавие     = Sayatʻ-Nova: an 18th-century troubadour : a biographical and literary study 
|том     = 
|ссылка       = http://books.google.com/books?id=F-ZPrs_KySQC&amp;pg=PA173&amp;dq=sayat+nova+Azerbaijani&amp;hl=ru&amp;ei=qyKmTPzrH8qCOrXwkKkC&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCwQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=Azeri&amp;f=false
|издательство = Peeters Publishers
|год = 1997
|страницы  = 422
|isbn  = 9068317954, 9789068317954
}}&lt;blockquote&gt;Given the uncertainly of the tradition, the figures cannot be entirely accurate. Gaysaryan counts 114 Azeri, 70 Armenian, and 32 Georgian. Hasrat’yan lists 81 Azeri (plus a possible further three collected by G.T’arverdyan alias Ashug Verdi, and the two Azeri-Armenian macaronics from the ''Tetrak'', pp. 7-9, his nos. 60 and 61), 63 Armenian (plus a possible further three collected by G.T’arverdyan and the two Azeri-Armenian macaronics; see his pp. 254—258, 271-2), and 32 Georgian. 128 Azeri poems may be counted in the ''Tetrak''. &lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Халыҡ дастаны «Шаһрияр һәм Санубар» нигеҙендә аноним автор ижад иткән «Шаһрияр хаҡында хикәйәт» XVIII быуаттың иң әһәмиәтле проза һәйкәле булып тора&lt;ref name=&quot;Лит&quot;/&gt;.

Әзербайжан тикшеренеүсеһе A. С. Сумбатзаде билдәләгәнсә, XVIII быуатта үҙаллы әзербайжан теле формалашыу процесы тамамланған &lt;ref&gt;A. С. Сумбатзаде. Азербайджанцы — этногенез и формирование народа, Баку, 1990, гл. XII, 1:&lt;blockquote&gt;Таким образом, мы имеем все основания утверждать, что в XVIII в. у азербайджанцев в полной мере сформировался отличный от других языков огузской группы свой, собственный, полнокровный язык — один из определяющих признаков народа.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

XIX быуатта Молла Панах Вәғиф менән бер дәүерҙә Мир Мохсун Навваб, Мешади Эюб Баҡы, Хөршидбаныу Натаван, Сары Ашығ, Ашуғ Гурбани, Леле, Ашығ Сафи Вәлех, Ашуғ Самед — Валехтың уҡытыусыһы, Ашығ Мөхәммәт (Валехтың атаһы), Аббас Туфарғанлы, Мискин Абдал, Ашығ Пери, Ғасымбәк Закир һ.б. ижад иткән.

XIX быуатҡа тиклемге тарихнамәләр билдәле түгел&lt;ref&gt;{{книга |автор = Петрушевский И. П.|заглавие = Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI - начале XIX вв |место = Л.|год= 1949 |страницы =25}}&lt;/ref&gt;

== XIX быуат әҙәбиәте ==
[[Файл:Qudsi.jpg|thumb|150px|Аббасғулу Аға Баҡыйханов]]
XIX быуатта Әзербайжан территорияһы Рәсәй империяһы составына ингән, был ваҡиға урындағы халыҡтың фарсы традицияларынан айырылыуына һәм рус-европа мәҙәниәтенә яҡынайыуына килтергән. Был осорҙа Ғасымбәк Закир, Сәйед Абулғасым Небати, Сәйед Азим Ширвани, Хөршидбаныу Натаван, Аббасғулу Аға Баҡыйханов, Мирза Шәфи Вазех, Исмаилбәк Ғутҡашынлы, Джалил Мамедкулизаде ижад иткән. Солтан Меджид Ғанизаде күп кенә прозаик әҫәрҙәрҙең авторы булған. Уның публицистик хикәйәһе «Уҡытыусылар ғорурлығы»,  «Кәләш муйынсаһы» повесы, «Аллаһ диваны» хикәйәләре, «Ғурбан байрамы» һ.б. әҫәре билдәле. Таги Сидги тигән яҙыусы ла прозаик әҫәрҙәр авторы.

[[Файл:Mfakhundov.jpg|left|150px|thumb|Мирза Фатали Ахундов]]
Быуат уртаһында әзербайжан әҙәбиәтендә яңы жанр — Мирза Фатали Ахундов нигеҙ һалған драматургия барлыҡҡа килгән. 1850 йылдан  1857 йылға саҡлы ул XIX быуаттың беренсе ярты йыллығындағы Әзербайжан тормошон реалистик сағылдырған 6 комедия һәм бер повесть яҙған. Ахундов шулай уҡ әҙәби тәнҡитте башлап ебәреүсе һанала&lt;ref name=&quot;Мирза Фатали&quot;&gt;{{книга
|заглавие     = М. Ф. Ахудов. Избранные произведения
|издательство = [[Азернешр]]
|год          = 1987
|место        = Б.
|страницы     = 14
}}&lt;/ref&gt;. Икенсе драматург — Наджафбәк Вәзиров 1896 йылда «Фәхреддиндең ҡайғыһы» тип аталған беренсе әзербайжан трагедияһын яҙҙы&lt;ref name=&quot;Ахунд&quot;&gt;{{cite news | title=АЗЕРБАЙДЖАНСКАЯ ЛИТЕРАТУРА | publisher=ФЭБ &quot;Русская литература и фольклор&quot;| url=http://feb-web.ru/feb/ivl/vl7/vl7-2152.htm}}&lt;/ref&gt;. Иран Әзербайжанында әзербайжан һәм фарсы телдәрендә яҙған шағир Сәйед Абдулғасем Набати һәм шағирә Хәйран-Ханум ижад иткән.

Әзербайжандың Көньяҡ Дағстан менән тарихи-мәҙәни үҙ-ара мөнәсәбәттәре әзербайжан әҙәбиәтен дағстан авторҙары ижады менән байытҡан. Лезгин яҙма әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусы Етим Эмин, туған лезгин телендә лә, шулай уҡ әзербайжан телендә лә яҙған&lt;ref&gt;{{книга
|автор        = Alekseĭ Leontʹevich Narochnit︠s︡kiĭ.
|заглавие     = История народов Северного Кавказа, конец XVIII в.-1917 г
|ссылка       = http://books.google.com/books?id=C1hpAAAAMAAJ&amp;q=етим+эмин+писал+на+азербайджанском&amp;dq=етим+эмин+писал+на+азербайджанском&amp;ei=Qj3QStmGHo6CzASTudyVDg&amp;hl=ru&amp;output=html
|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]
|год         =1988
|Том         =2
|страницы     = 376
|isbn         = 5020094080, 9785020094086
}}&lt;/ref&gt;. Лезгин донъяуи яҙма әҙәбиәтенең күренекле шағиры һәм ғалимы Һәсән Алҡадари үҙенең әҫәрҙәрен шулай уҡ лезгин һәм әзербайжан телендә яҙған. 1892 йылда ул, үҙенең (Аҡадариҙың) күп һанлы комментарийҙарын, иҫкәрмәләрен һәм шиғри өҫтәмәләрен индереп, Дағстандың тарихы буйынса көнсығыш яҙма мәғлүмәттәр йыйылмаһы булған «Асари-Дағстан» тигән китабын әзербайжан телендә яҙған&lt;ref&gt;{{книга
|автор        = 
|заглавие     = Большая советская энциклопедия
|ссылка       = http://books.google.com/books?ei=697DTpL8CoegOvTWofoN&amp;ct=result&amp;hl=ru&amp;id=dqoYAAAAIAAJ&amp;dq=%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8+%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9&amp;q=.#search_anchor
|издательство = 
|год         =1952
|Том         =13
|страницы     = 287
|isbn         =
}} ''«Связи с Азербайджаном способствовали возникновению в конце 19 в. у лезгин и светской письменной литературы. Виднейшим её представителем был Гасан-Алкадари (1834—1910) — автор широко распространённой книги „Асари-Дагестан“, написанной в 1892 на азербайджанском языке и представляющей собой свод восточных письменных сведений по истории Д. с многочисленными комментариями, замечаниями и стихотворными вставками самого Алкадарп.»''&lt;/ref&gt;. XX быуат башында ижад иткән Дербент ашуғы тау еврейы Шаул Сименду шулай уҡ әзербайжан телендә иврит хәрефтәре менән яҙған&lt;ref&gt;{{cite news | title=Ворота Востока| publisher=Журнал ЛЕХАИМ| url=http://www.lechaim.ru/ARHIV/184/region.htm|author=Илья Карпенко}}&lt;/ref&gt;. Ул осорҙағы әзербайжан әҙәбиәтендә әзербайжан ашуғтары шиғри сәнғәте ҙур урын алған. Ашуғ Алескер, Наджафкули, Ғөсәйн Бозалғанлы һ.б. ашуғтар киң билдәлеләре булған.

XIX быуат аҙағында үҙҙәренең әҙәби ижадын Джәлил Мәмәдкулизаде һәм Нариман Нариманов башлаған. Нариманов Әзербайжандағы тәүге халыҡ китапхана-уҡыу бүлмәһен асҡан, әзербайжан әҙбиәте тарихындағы тәүге тарихи «Нәдир-шаһ» трагедияһын һ.б. әҫәрҙәр яҙған&lt;ref&gt;{{БСЭ3|статья=НаримановНариман Кербалай Наджаф оглы }}&lt;/ref&gt;.

== ХХ быуат әҙәбиәте ==

=== XX быуат башы әҙәбиәте ===
[[Файл:AbbasSahhat.jpg|thumb|150px|Аббас Саххат]]
XX быуатҡа яҡын арауыҡта Әзербайжанда Джәлил Мәмәдкулизаде һәм Нариман Кербалаи Наджаф оғлы (Нариман Нариманов) ижад иткәндәр. Джәлил Мәмәдкулизаде был периодта әзербайжан тәнҡит реализмының классикаһына әйләнгән «Мәйеттәр» (1909), «Минең әсәйемдең китабы» (1918) пъесаларын, «Почта йәшниге» (1903), «Зәйнал ирене» (1906), «Иранда Конституция» (1906), «Курбанали бәк» (1907) тигән хикәйәләрен яҙған&lt;ref name=&quot;Литература Азербайджана&quot;/&gt;. Быуат башында әзербайжан әҙәбиәтенең прогрессив романтизмына нигеҙ һалған Мөхәммәт Һади, шулай уҡ Ғөсәйн Джәвид һәм Аббас Сиххат ижадтарын башлаған. Аббас Сиххат ике өлөштән торған «Көнбайыш ҡояшы» (1912) китабына егерменән артыҡ рус шағирының үҙе тәржемә иткән әҫәрен индергән,һәм был ул замандың ҙур мәҙәни ваҡиғаһына әүерелгән&lt;ref name=&quot;Литература Азербайджана&quot;/&gt;. Үҙҙәренең әҫәрҙәрендә Сиххат һәм Абдулла Шаиһ алғы планға мәғрифәтселек, мәғариф, тәрбиә һәм әхлаҡ проблемаларын ҡуйған. Шағир Сабир Мирза Алекпер Сабир әҙәби мәктәбенә - Көнсығыштағы шиғри мәктәпкә нигеҙ һалған&lt;ref name=&quot;Литература Азербайджана&quot;&gt;{{cite news | title=АЗЕРБАЙДЖАНСКАЯ ЛИТЕРАТУРА|publisher=ФЭБ &quot;Русская литература и фольклор&quot;| url=http://feb-web.ru/feb/ivl/vl8/Vl8-1812.HTM}}&lt;/ref&gt;. Мирза Али Моджуз, Нәзми (Əli Nəzmi), Алиғулу Ғамғюсар, Байрамали Аббасзаде(Bayraməli Abbaszadə) был мәктәптең сағыу вәкилдәре булған&lt;ref name=&quot;Литература Азербайджана&quot;/&gt;. Күренекле лезгин шағиры Сөләймән Стальский ҙә үҙенең ҡайһы бер шиғырҙарын әзербайжан телендә яҙған («Муллаға», «Ҡаф тауы», «Колхоз», «Селлә аша ашыҡмай» һ.б.)&lt;ref&gt;{{книга
|автор =  Мусаев К. М.
|заглавие = Путём сближения и единства
|издательство = Элм
|год =1986
|место =Баку
|страницы = 78
|isbn =
}}{{oq|ru|На азербайджанском языке создавал некоторые свои стихи С. Стальский («Мулле», «Кавказ», «Колхоз», «Не торопясь сквозь зной» и др.), к азербайджанскому письму и языку прибегали Т. Хурюгский, Ш. Гезерчи, Н. Шерифов и другие лезгинские поэты.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
|автор = [[Климович, Люциан Ипполитович|Климович Л. И.]]
|заглавие = Наследство и современность: очерки о нац. литературах
|издательство = Советский писатель
|том =
|год =1975 
|страницы = 120
|isbn = 
}}{{oq|ru|Сулейман Стальский, работая в Дербенте, Гяндже, Баку, Самарканде и других местах Средней Азии, освоил некоторые тюркские языки и позднее создавал произведения не только на родном, лезгинском, но и на азербайджанском языке. Так, на азербайджанском языке им сложено, в частности, стихотворение, прочитанное на Первом всесоюзном съезде советских писателей. В архиве поэта сохранилось на азербайджанском языке двенадцать стихотворений, всего насчитывающих около пятисот строк.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
|автор =
|заглавие = Живое единство: о взаимовлиянии литератур народов СССР: сборник статей
|издательство = Советский писатель
|том =
|год =1974
|страницы = 246
|isbn = 
}}{{oq|ru|Лезгинские писатели до образования своего письменного периода создавали художественные произведения на других языках, пользуясь письменностью иных народов. Так, арабским и азербайджанским языками пользовались Мирза-Али Ахтынский, Етим Эмин, Гасан Алкадари. Посредством арабской и азербайджанской письменностей написаны все лезгинские произведения Етима Эмина, Кючхюра Саида, Гаджи Ахтынского, Тагира Хурюгского. На азербайджанском языке создал немало стихов и Сулейман Стальский.}}&lt;/ref&gt;. Әзербайжан телендә рутуль шағирҙары Хазарчи Гаджиев һәм Джамисаб Саларовтар&lt;ref&gt;{{книга
|автор = 
|часть = Рутульцы
|заглавие = Народы Кавказа
|том = 1
|издательство = Изд-во АН СССР
|место =М.
|год = 1960
|страницы = 544
|ответственный=Под общ. ред. С.П. Толстова
|isbn = 
}}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ грузин шағиры Иетим Гурджи яҙған&lt;ref&gt;{{книга
|автор = Alexander Mikaberidze
|заглавие = Historical Dictionary of Georgia
|издательство = The Scarecrow Press
|место =
|год = 2007
|страницы = 358
|isbn = 0-8108-5580-1
}}&lt;/ref&gt;.

1910—1920-се йылдарҙа Әзербайжандың 1918 йылда яулап алынған дәүләт бойондороҡһоҙлоғон Джафар Джаббарлы, Әхмәд Джәвәд, Өммөгөлсөм кеүек авторҙар данлаған. Был дәүерҙә тәүге ҡатын-ҡыҙ драматург Сәкинә Ахундзаде ижад иткән&lt;ref&gt;{{az icon}} [http://www.anl.az/el/r/Az_teatri_3_esr.pdf 130 Years of the Three Centuries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181221210045/http://www.anl.az/el/r/Az_teatri_3_esr.pdf |date=2018-12-21 }} by Ilham Rahimli&lt;/ref&gt;. Әзербайжан әҙәбиәте өсөн Нариман Наримановтың драматургияһы оло әһәмиәткә эйә. Наримановтың төп әҫәрҙәре: «Баһадур һәм Сона», «Мәжлес», «Надир шаһ» һәм «Шамдан бәк». Оло педагог Рәшид бәк Эфендиев күп кенә драмататик әҫәрҙәрҙең авторы булған.

=== Совет Әзербайжаны әҙәбиәте ===
{{Врезка
|Выравнивание=right
|Ширина=267px
|Заголовок=Сәмәд Вургун &lt;br /&gt;&lt;small&gt;«Әзербайжан»&lt;/small&gt;
|Содержание=
Я ходил по горам, я глядел меж лугов &lt;br /&gt;
В журавлиные очи родных родников&lt;br /&gt;
Издалека выслушивал шум тростников&lt;br /&gt;
И ночного Аракса медлительный ход…

Здесь я дружбу узнал, и любовь, и почёт.&lt;br /&gt;
Можно ль душу из сердца украсть? — Никогда!&lt;br /&gt;
Ты — дыханье моё, ты — мой хлеб и вода!&lt;br /&gt;
Предо мной распахнулись твои города.

Весь я твой. Навсегда в сыновья тебе дан.&lt;br /&gt;
Азербайджан, Азербайджан!… &lt;ref&gt;{{cite news| title=Самед Вургундың «Әзербайжан» шиғыры| publisher=Tercume.az| url=http://www.tercume.az/FERQLI%20TERCUMELER/Vurqun-Azerb.htm}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

| Фон =#FFF8DC
}}

Әзербайжанда совет власын урынлаштырыу [[Гәнжә]] төрмәһендә әзербайжан мәғрифәтселәренең береһен — Ҡаҙаҡ уҡытыусылар семинарияһы директоры, «Әзербайжан татарҙарының әҙәбиәте» (Тифлис, 1903) брошюраһының авторы Фирудин бәк Әхмәд бек оғлы Кочарлинскийҙы атыу менән билдәләнгән&lt;ref name=&quot;Фирудин&quot;&gt;{{cite news| title=Фиридунбек Кочарли: Просветитель и Учёный| publisher=Азербайджанский конгресс| url=http://www.azcongress.ru/article.php?1180| author=Галина МИКЕЛАДЗЕ| date=29.02.08}}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Артабан әзербайжан әҙәбиәтендәге прогрессив романтизмға нигеҙ һалыусы һәм драматург Һөсәйен Джәвид, шағир Микаил Мушфиг, прозаик һәм әҙәби тәнҡитсе Сәйед Һөсәйен, шағир, Әзербайжан гимны авторы Әхмәд Джәвәд, яҙыусы һәм ғалим Йософ Вәзир Чәмәнзәминли һ.б. репрессия ҡорбандары булғандар.

Һөсәйен Джәвид — әзербайжан романтизмының әһәмиәтле вәкилдәренең береһе. Һөсәйен Джәвидтең сағыу әҫәрҙәре булып «Әсә», «Санан шәйех» һәм «Демон» шиғри трагедиялары, «Бәйғәмбәр» (1922), «Аҡһаҡ Тимер» (1925), «Кенәз» (1929), «Сеявуш» (1933), «Хәйәм» (1935) пьесалары һәм «Азер» (1923—1932) поэмаһы һ.б. торған. Икенсе шағир — Самед Вургундың ыҡсым һәм тотанаҡлы стиле әзербайжан шиғриәтенең хәҙерге стиле һәм теленең формалашыуына, уның архаизмдан таҙарыныуына булышлыҡ иткән&lt;ref name=&quot;ВургунСЭ&quot;/&gt;. Ул «Вәғиф» героик-романтик шиғри драмаһын (1937), «Ханлар» шиғри тарихи драмаһын (1939), «Фархад һәм Ширин» мөхәббәт-героик шиғри драмаһын (1941)&lt;ref name=&quot;ВургунСЭ&quot;&gt;{{cite news | title=Самед Вургун - Жизнь и творчество | publisher=Сайт Самеда Вургуна | url=http://samedvurgun.com/ru/index.php | accessdate=2016-11-19 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20170923194339/http://samedvurgun.com/ru/index.php | archivedate=2017-09-23 }}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ бик күп башҡа әҫәрҙәр ижад иткән. Яҙыусы Мехти Ғөсәйн 1942 йылда «Комиссар» тәүге әзербайжан тарихи повесын ижад иткән&lt;ref&gt;{{БСЭ3|статья=Гусейн Мехти}}&lt;/ref&gt;. Был периодта Осман Сарывелли, Рәсүл Рза, тарихи романсы Мамед Сәйед Ордубади, драматургтар Сөләймән Сани Ахундов, Мирза Аждар оғлы Ибраһимов, Самед Вургун, Сабит Рахман, Әнвәр Мамедханлы, Ильяс Магомед оғлы Эфендиев, Шихали Гурбанов яҙғандар. Иран Әзербайжанынан Төньяҡ Әзербайжанға күсеп килгән шағирҙар Балаш Азероғлу, Мәдинә Гөлгөн, Сохраб Таһир һәм Окума Биллури үҙҙәренең ижады менән әзербайжан әҙәбиәтен байытҡан.

1927 йылдың июнендә Пролетар яҙыусыларының әзербайжан ассоциацияһы булдырылған&lt;ref&gt;{{книга
|автор        = Тамилла Халилова.
|заглавие     = Азербайджанская проза на русском языке
|ссылка       = http://books.google.com/books?id=jL8xAAAAIAAJ&amp;q=%D0%90%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B9&amp;dq=%D0%90%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B9&amp;hl=ru&amp;ei=-UanTOqcCpGhOtPj3cgM&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=2&amp;ved=0CC4Q6AEwAQ
|издательство = 
|год         =1986
|Том         =
|страницы     = 38
|isbn         = 
}}&lt;/ref&gt;, һәм 1932 йылда юҡҡа сығарылған&lt;ref&gt;{{книга
|автор        = Алиовсад Гулиев, И. В. Стригунов.
|заглавие     = Дорогой свободы и счастья
|ссылка       = http://books.google.cohl=rum/books?id=up8CAAAAMAAJ&amp;q=%D0%90%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B9&amp;dq=%D0%90%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B9&amp;hl=ru&amp;ei=5kenTPD9KYqDOoiwidsM&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=8&amp;ved=0CEsQ6AEwBzgK
|издательство = Азербайджанское гос. изд-во
|год         =1967
|Том         =
|страницы     = 194
|isbn         = 
}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ йылда Әзербайжан Яҙыусылар союзына нигеҙ һалынған. Сталин эпохаһынан һуң Әзербайжанда шағирҙар Али Кәрим, Хәлил Рза Олотөрөк, Джабир Новруз, Мамед Араз, Фиҡрәт Ғоджа, Фиҡрәт Садығ, Алекпер Салахзаде, Иса Исмаилзаде, Сабир Рустамханлы, Фамил Мехти, Тофиғ Байрам, Ариф Абдуллазаде, Ғөсәйн Ҡюрдоғлу, Ильяс Тапдығ, Муса Яғуб, Чингиз Алиоғлу, Нусрат Кесемәнли, Залимхан Яғуб, Рәмиз Ровшан һ.б. ижад иткән. Мирза Аждар оғлы Ибраһимов ижады әзербайжан совет әҙәбиәтендә сағыу эҙ ҡалдырған. Үҙенең драматик әҫәрҙәрендә Ибраһимов үҙен үткер тормош конфликттары, сағыу, реалистик характерҙары, йәнле диалог  оҫтаһы итеп күрһәткән. Уның милли драматургияның иң яҡшы традицияларына нигеҙләнеп яҙылған пьесалары әзербайжан совет әҙәбиәтен үҫтереүҙә ҙур әһәмиәткә эйә булған. Ауылда социалистик үҙгәртеп ҡороуҙы һүрәтләгән «Хаят» драмаһы һәм испан халҡының фашизмға ҡаршы батырҙарса көрәшен сағылдырған «Мадрид», шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы тылдағы халыҡтың хеҙмәте тураһындағы «Мөхәббәт» пьесалары (1942 йылда ҡуйылған), Нариман Наримановтың тормошона һәм революцион эшмәкәрлегенә бағышланған «Пэр-ванэ» роман-эпопеяһы һәм башҡалар уның сағыу әҫәрҙәре булған. «Көньяҡ хикәйәләре» циклында, «Көн башланыр» романында ул Ирандағы милли-азатлыҡ хәрәкәте эпизодтарын күрһәткән&lt;ref&gt;{{cite news | title=Ибрагимов Мирза Аждар оглы|publisher=[[БСЭ]]| url=http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/049/606.htm}}&lt;/ref&gt;.

Башҡа әҙәби жанрҙар ҙа әүҙем үҫешә барған. Джамшид Әмиров әзербайжан әҙәбиәтендә детектив жанрға нигеҙ һалыусы булған. XX быуат аҙағында 70-тән артыҡ шиғри йыйынтыҡ һәм 20 поэма яҙған Бәхтияр Ваһабзаде танылыу алған&lt;ref name=&quot;Гюль&quot;&gt;{{cite news| title=Умер Бахтияр Вагабзаде| publisher=NIRA Aksakal| url=http://aksakal.info/pages%2Bview%2B377.html| author=Анар, ТОФИК МЕЛИКЛИ}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201035351/http://aksakal.info/pages+view+377.html |date=2017-12-01 }}&lt;/ref&gt;. Уның «Гөлөстан» поэмаһы Рәсәй һәм Иран араһында бүленгән һәм берләшергә ынтылған әзербайжан халҡына бағышланған&lt;ref name=&quot;Гюль&quot;/&gt;.

=== Иран Әзербайжаны әҙәбиәте ===
[[Файл:Samad Behrangi.JPG|thumb|150px|left|Самед Бехранги]]
Каджарҙар династияһы урынына килгән Пехлевиҙар мәғарифта, прессала һәм эш башҡарыуҙа әзербайжан телен файҙаланыуҙы тыйған&lt;ref name=&quot;BoIr&quot;&gt;C. E. Bosworth. Azerbaijan — Islamic history to 1941. Iranica.&lt;/ref&gt;. Әммә, фарсы теленән башҡа, күп әзербайжандар  әҫәрҙәрен туған телдәрендә яҙыуҙы дауам иткән. Улар араһында шағирҙар Мөхәммәт Хөсәйн Шаһрияр, яҙыусылар Самед Бехранги, Бехзад Бехзади һәм башҡалар булған. XX быуат башында социаль проблемаларҙы асҡан сатирик шиғырҙар ижад иткән Мирза Али Моджуз шағир Сабирҙың көслө йоғонтоһо аҫтында булған&lt;ref name=&quot;Моджуз&quot;&gt;{{cite web|url=http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/077/410.htm|title=Моджуз, Мовджуз Мирза Али|publisher=БСЭ|archiveurl=http://www.webcitation.org/66MK8gvyA|archivedate=2012-03-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 | url         = http://www.iranica.com/articles/mojez-sabestari
 | title       = MOʿJEZ ŠABESTARI
 | publisher   = Encyclopædia Iranica
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/66MKAUwlO
 | archivedate = 2012-03-22
}}&lt;/ref&gt;. Уның ижадының төп темаһы - халыҡтың хоҡуҡһыҙлығы («Тыуған ил», «Көн һайын» һ.б.), уның иҙеүселәргә ҡаршы көрәше, хоҡуҡһыҙ ҡатын-ҡыҙ хәле («Бәхетһеҙ ҡыҙҙар» һ.б.); ул шулай уҡ В. И. Ленинды («Ленин») һәм Октябрь революцияһын данлаған  («Революция күкрәр», «Ниһайәт» һ.б.)&lt;ref name=&quot;Моджуз&quot;/&gt;.

1941 йылда совет-британ ғәскәрҙәре тарафынан ойошторолған Иран операцияһы һәм Көньяҡ Әзербайжанда дәүләт ҡоролошо булдырыу совет-иран сиктәре менән бүленгән әзербайжандарҙың берләшеү, шулай уҡ әзербайжан әҙәби телен тергеҙеү теләген тыуҙырған&lt;ref name=&quot;Свентоховский&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.sakharov-center.ru/publications/azrus/az_002.htm|title=Русское правление, модернизаторские элиты и становление национальной идентичности в Азербайджане|publisher=sakharov-center.ru|author=Тадеуш СВЕНТОХОВСКИЙ|archiveurl=http://www.webcitation.org/66MKBElo0|archivedate=2012-03-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321161055/http://www.sakharov-center.ru/publications/azrus/az_002.htm |date=2012-03-21 }}&lt;/ref&gt;, ләкин 1946 йылда Әзербайжан  автономиялы хөкүмәте ҡыйратылған һәм Иран регионда яңы контроль урынлаштырған. Шул ҡыҫҡа периодта Совет Әзербайжаны йоғонтоһонда Али Туде, Балаш Азероғлу, Мәдинә Гөлгөн, Хөкүмә Биллури һәм сәйәси публицист Ферейдун Ибраһими кеүек авторҙар ижад иткән. Сатирик шағир Ибраһим Дакер, Али Фитрат, шағир һәм педагог Мир Махди Этимад һәм ашуғ Хөсәйн Джаван кеүек элекке яҙыусылар әүҙемлек күрһәткән&lt;ref name=&quot;Ираника&quot;/&gt;. Көньяҡтың да, Төньяҡтың да әҙәбиәт һөйөүселәренә берҙәй таныш талантлы шағирҙы — фажиғәле яҙмышлы кешене, еңелмәҫ көрәшсене, Мөхәммәт Бирийҙе айырып билдәләп китер кәрәк.

[[Файл:Shahriyar.jpg|thumb|Мөхәммәт Хөсәйн Шаһрияр]]
1946 йылдан һуң Әзербайжандың ике өлөшөнөң күпселеген шиғриәттә асылған яҡынлыҡ тойғоһо «һағыш әҙәбиәте» тип билдәлелек алған әҙәби ағымға ғүмер биргән, һәм шул ағымдың стандарт символикаһы түбәндәге шиғри юлдарҙа асылған :

{{начало цитаты}}
&lt;poem&gt;
Аракс, наполняющий нас печалью,
Течёт и разрезает пространство подобно молнии.
Да, Аракс разделяет народ,
Но земля под ним — одна&lt;ref name=&quot;Свентоховский&quot;/&gt;.
&lt;/poem&gt;
{{конец цитаты}}

Ике телдә яҙған Мөхәммәт Хөсәйн Шаһрияр ике илдә лә киң баһалы. Ул үҙенең әҫәрҙәрен әзербайжан теле һәм мәктәптәрҙә туған телдә уҡытыу проблемаһына, әзербайжан халҡының ике дәүләттә бүленеп ҡалғанына, шулай уҡ Көньяҡ Әзербайжанда 1945—1947 йылдарҙағы милли-азатлыҡ хәрәкәтенә бағышлап яҙған&lt;ref name=&quot;Вещь&quot;&gt;{{cite news| title=Мухаммеду Шахрияру – 100| publisher=Азербайджанский конгресс| author=Алиш АВЕЗ| url=http://www.azcongress.ru/article.php?198| date=15.12.06}}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. «Хәйдәр-Баба»тигән романы уға ҙур дан алып килгән. Балалар яҙыусыһы Сәмәд Бәһранги, фарсы шағирҙары Әхмәд Шамлу, Форуғ Фаррохзад һәм Мәһди Ахаван-Салестың поэмаларын әзербайжан теленә тәржемә итеп, әзербайжан әҙәбиәтен байытҡан.

== Хәҙерге заман әҙәбиәте ==
Хәҙерге заман Әзербайжанында фәҡәт рус телендә яҙған кинодраматург Рөстәм Мамед Ибраһим оғлы Ибраһимбәков һәм детектив  романдар авторы Чингиз Абдуллаев ҙур билдәлелек яулаған.

Шиғриәтте билдәле шағирҙар Нариман Һәсәнзаде, Хәлил Рза, Сабир Новруз, Вәкилов Вәғиф Сәмәдоғлу, Носрат Кесемәнли, Рәмиз Ровшан, Гамлет Абдулла оғлы Исаханлы, Зәлимхан Яғуб һ.б. кәүҙәләндерә. Хәҙерге заман әзербайжан драматургтарынан Ф. Һоджаны, Эльчинде, К. Абдулланы, А. Мәсүдте, Г. Мираламовты, Э. Һөсәйенбейлиҙе, А. Раһимовты, Р. Аҡбәрҙе, А. Әмирлене һ.б. атап була&lt;ref name=&quot;lgz&quot;/&gt;

Яңы әзербайжан прозаһы сиктәрен детектив, фантастика, антиутопия, төрөк мифологияһы, көнсығыш сюрреализмы элементтары киңәйтә. Был жанрҙарға мөрәжәғәт иткән яҙыусыларҙан  Анарҙы, М. Сөләймәнлене, Н. Рәсүлзадены, Р. Рахманоғлуны атарға була. Йәш прозаиктар йышыраҡ милли тарихҡа һәм этник хәтергә мөрәжәғәт иткән һайын, әзербайжан реализмы көс йыя барҙы. Был осраҡта Эльчин Һөсәйенбейлиҙең «Ун өсөнсө апостол, йәки Йөҙ ҙә ҡырҡ беренсе Дон Жуан» тарихи-синтетик романын һәм Юныс Оғуздың исторические романы «Шаһ Аббас» һәм «Надир шаһ» атамалы тарихи романдарын атарға була&lt;ref name=&quot;lgz&quot;/&gt;.

Ҡарабах һуғышы хәҙерге заман әзербайжан әҙәбиәтендә үҙенең эҙен ҡалдырҙы: Г. Анарғызы, М. Сөләймәнле, А. Раһимов, С. Әхмәдле, В. Бабанлы, К. Нәзирле, А. Ҡулиев, А. Аббас, М. Бәкирле кеүек яҙыусылар ҡасаҡтарҙың яҙмышы темаһына, юғалтҡан Шушаны һағыныуға, Ходжали үлтерешенә, һуғыш ҡанһыҙлығына һ.б. мөрәжәғәт итте&lt;ref name=&quot;lgz&quot;&gt;{{cite news | title=Поставим многоточие|publisher=Сайт &quot;Литературной газеты&quot;| author=Тельман ДЖАФАРОВ (ВЕЛИХАНЛЫ), Рустам КАМАЛ| url=http://www.lgz.ru/article/7864/}}&lt;/ref&gt;

Ҡарабах әрмән-әзербайжан конфликтын башынан үткәреп аңларға тырышыуға 2012 йылдың һуңында тәү тапҡыр рус телендә баҫылып сыҡҡан   Әкрәм Айлислиҙың «Таш төштәр» тигән роман-реквиемы бағышланған. Әзербайжандағы әрмән халҡының трагедияһын баҡы интеллигенты күҙлегенән тасуирлаған роман илдә тәрән ризаһыҙлыҡ тыуҙырҙы, ә автор «Әзербайжан халыҡ яҙыусыһы» тигән исеменән яҙҙы.

Йәш яҙыусыларҙы күтәреү маҡсатында 2009 йылда «Али һәм Нино» нәшриәте Әзербайжандың Милли китап премияһы булдырылған, ул һәр йылдың әҙәбиәт яңылыҡтарын күҙәтеп бара һәм элекке йылда сығарылған уңышлы әҫәр өлгөләрен премия менән билдәләй.&lt;ref&gt;[http://mkm.az/ru/index.php Национальная книжная премия]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newsazerbaijan.ru/culture/20130606/298951657.html Объявлены имена победителей Национальной книжной премии Азербайджана]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bakcell.com/ru/08/2012/national-book-award-is-launched-again-with-the-main-sponsorship-of-bakcellМилли Китап Премияһы Bakcell компанияһы спонсорлығы менән башланды]{{Недоступная ссылка|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Премия жюрийына танылған әзербайжан яҙыусылары, мәҙәниәт эшмәкәрҙәре инә.&lt;ref&gt;[http://mkm.az/ru/jury.php Состав жюри НКП]&lt;/ref&gt;

== Дәүләт ярҙамы ==
[[Файл:Stamps of Azerbaijan, 1994-209k.jpg|thumb|left|250px|Физулиҙың 500 йыллығына бағышлап сығарылған Әзербайжан маркаһы.]]
Әзербайжан дәүләт бойондороҡһоҙлоғона эйә булғандан һуң, мәҙәниәт, шул иҫәптән әзербайжан әҙәбиәте лә, дәүләт ярҙамына мохтаж ине. Бының менән бәйле тормошҡа ашырылған киң масштаблы саралар бер үк ваҡытта әзербайжан әҙәбиәте һәм әҙәбиәтте өйрәнеү фәненең үҫешенә һәм ҡаҙаныштарына етди гарантия булып тора.

Ғәйдәр Әлиевтең шәхси инициативаһы буйынса һәм уның туранан-тура етәкселеге аҫтында төрөк эпосы «Ҡорҡот олатайымдың китабы»ның   1300 йыллығы, шағир Мөхәммәт Фүзулиҙың 500 йыллығы билдәләнде.

Әҙәби процесты йәнләндереүгә, ижад донъяһына яңы талантлы авторҙар килеүенә әзербайжан хөкүмәтенең илдең дәүләт бюджетынан «Әзербайжан», «Әҙәби Әзербайжан», «Улдуз», «Гобустан» журналдарын һәм «Әдәбийәт газети» гәзите кеүек әҙәби органдарҙы регуляр финанслау тураһындағы махсус ҡарары ҙур әһәмиәткә эйә булды.

Әзербайжан Республикаһы Президентының 2004 йылдың 12 ғинуар «Әзербайжан телендәге күп кеше ҡулланған баҫмаларҙы латин графикаһына күсереү» һәм 2004 йылдың 27 декабрендә сыҡҡан «2005—2006 йылдарҙа латин графикаһына күсерелергә тейешле әзербайжан телендәге әҫәрҙәр исемлеген раҫлау тураһында» тигән күрһәтмәһенә ярашлы, әзербайжан һәм донъя әҙәбиәте бөйөк вәкилдәренең әҫәрҙәре күп кеше уҡырлыҡ тиражда сығарылды һәм илдең китапхана селтәрҙәренә тапшырылды. Ике бойороҡ буйынса ла дөйөм тиражы 9 миллиондан артыҡ экземпляр тәшкил иткән әзербайжан һәм донъя әҙәбиәте циклы китаптары, шулай уҡ һүҙлек һәм энциклопедиялар китапханаларға оҙатылған һәм китап уҡыусылар ҡарамағына тапшырылған.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Әзербайжан яҙыусылары һәм шағирҙары
* Урта быуаттар әзербайжан әҙәбиәте хронологияһы
* Әзербайжан әкиәттәре

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2|height=200}}

== Һылтанмалар ==
* [http://suleymanli-si.narod.ru/ Энциклопедия азербайджанской литературы]{{ref-az}}
* [http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke1/ke1-0944.htm Азербайджанская литература — Краткая литературная энциклопедия (1962)]
* [http://fednews.ru/azerbaijan/143485-v-nacionalnojj-biblioteke-indonezii-budet-sozdan.html В Национальной Библиотеке Индонезии будет создан Фонд Литературы Азербайджана]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20080504040340/http://www.rus.azadinform.az/index.php?dn=news В Пскове состоится презентация коллекций азербайджанской литературы]{{ref-ru}}
* [http://vyshka.azeurotel.com/arxiv/2007/02/2.htm МОСТЫ ДОВЕРИЯ ЧЕРЕЗ КУЛЬТУРУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080709041835/http://vyshka.azeurotel.com/arxiv/2007/02/2.htm |date=2008-07-09 }}{{ref-ru}}
* Мухаммед Физули. Научно-исследовательские статьи. — Баку: Госиздат, 1958.
* [http://www.krugosvet.ru/articles/117/1011747/1011747a3.htm Чингиз Гусейнов: Азербайджанская литература 1920—1980 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081223211656/http://www.krugosvet.ru/articles/117/1011747/1011747a3.htm |date=2008-12-23 }}{{ref-ru}}
* [http://www.tercume.az/RU/ANA%20SEHIFE/Prezident.htm Распоряжения Президента Азербайджанской Республики: «Об издании на азербайджанском языке произведений выдающихся представителей мировой литературы»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}
* [http://www.baku.ru/pages/literature/literaturnyi-azerbaijan_ru.php Журнал «Литературный Азербайджан»]{{ref-en}}
* [http://www.azerigallery.com/bio/rasulzade.html Из статьи Гасана Гулиева «Эмигрантская Литература Азербайджана — Мамед Эмин Расулзаде (1884—1955)»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828124307/http://www.azerigallery.com/bio/rasulzade.html |date=2008-08-28 }}{{ref-ru}}
&lt;!-- 
{{Әзербайжан мәҙәниәте}}
{{Әзербайжан темаларҙа}}
{{Әзербайжандар}}
{{Темалар буйынса Азия|Әҙәбиәт|цвет=Әзербайжан}}
{{Темалар буйынса Европа|Әҙәбиәт|цвет=Әзербайжан}}
--&gt;

[[Категория:Әзербайжан әҙәбиәте]]
[[Категория:Әзербайжан мәҙәниәте|Әҙәбиәт]]
[[Категория:Телдәр буйынса әҙәбиәт]]</text>
      <sha1>pelk57tixennsmtk37yuztln7ocnff3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡытай календары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111229</id>
    <revision>
      <id>1306135</id>
      <parentid>850196</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T15:43:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34908" sha1="04zo79hmhrzvbsz8dqkrpu9x43zw29u" xml:space="preserve">{{Календари|Лунно-солнечный}}
'''Ҡытай календары''' ике төр календары менән күрһәтелгән: '''ҡояш''' (ауыл хужалығы) һәм '''ҡояш-ай'''. Һуңғыһы ике вариантта билдәле: бигерәк тә Көнсығыш Азияла популяр булған ''Ся'' календары ({{lang-zh|夏}}, [[Ся династияһы]] исеме буйынса аталған) — йылды яҙ миҙгеле буйынса һанай; һәм шулай уҡ ''Чжуань'' календары ({{lang-zh|顓頊曆}}, [[Цинь (династия)|Цинь династияһын]] нигеҙләүсе Чжуань-сюй исеме буйынса аталған) — йылды көҙ миҙгеле буйынса һанай.

Хәҙерге [[Ҡытай]]ҙа шулай уҡ ҡулланышҡа [[григориан календары]] индерелгән, әммә ай календары, элекке замандағы һымаҡ, бөтә урындарҙа ла традицион байрамдарҙың ваҡытын билдәләү өсөн ҡулланыла: [[Ҡытай Яңы йылы|«Яҙ байрамы» (Ҡытай Яңы йылы)]], Көҙ уртаһы байрамы һәм башҡаларҙы, шулай уҡ теге йәки был ауыл хужалығы эш төрҙәрен башлау ваҡытын билдәләү өсөн файҙаланыла. Ай календары буйынса «Яҙ байрамы» (Яңы йыл) үҙгәреүсән һәм йыл һайын «Тәүге яңы ай» көнөнә тура килә. Яңы йылдың килеп етеүе тип ҡышҡы ҡояш торошонан (21—22 декабрь) һуң, 1645 йылдан 2644 йылға ҡәҙәр 21 ғинуарҙан иртәрәк  һәм 21 февралдән һуң булмаған икенсе яңы ай һанала&lt;ref name=math/&gt; (мәҫәлән, 4713 ҡыҙыл маймыл йылы 2016 йылдың 8 февраленән 2017 йылдың 27 ғинуарына тиклем дауам итә). ''Ся'' календарына ярашлы, «Яҙ башланыу» йыл һайын 4, 5 йәки 6 февралгә тап килә.

''Ся'' календарын мантик маҡсаттарҙа ла, мәҫәлән, никах тантанаһын уҙғарыуҙың, учреждениеларҙы асыуҙың һ.б. иң уңайлы көнөн һайлауҙа, шәхсән «яҙмыш картаһын» ('''мин шу''' 命书) иҫәпләүҙә ҡулланалар.

Ҡытайҙа григориан календарын «стандарт» (公曆 gōnglì), «көнбайыш» (西曆 xīlì) йәғни &quot;ҡояш&quot; (日曆 rìlì) календары тип атайҙар. Григориан календары индерелгәндән һуң уны шулай уҡ - яңы, ә ай календарын иҫке тип исемләйҙәр.

== Тарих ==

=== Шан дәүере календары ===
[[Шан (династия)|Шан]] дәүеренең (б.э.т. XVI—XI бб.) күҙаллау һөйәктәрендәге (цзягувэнь) боронғо яҙыуҙарҙа йыл 12 ай айҙан тора тип һүрәтләнә. Календарь шылмаһын өсөн һәм уны йыл миҙгелдәренә, ҡояш торошона бәйләү маҡсатында уға эмпирик рәүештә 13-сө һәм 14-се айҙар өҫтәлмәләр булып торған.

Шул ваҡытта уҡ йылдарҙы һәм көндәрҙе иҫәпләү маҡсатында алтмыш йыллыҡ цикл ҡулланылған. Был традиция буйынса йыл ҡышҡы ҡояш торошонан һуң беренсе яңы айҙан башланған.

=== Чжоу дәүере календары ===
[[Чжоу (династия)|Чжоу]] дәүеренең (б.э.т. XI—III бб.) иртә яҙмалары, шул иҫәптән ''Чуньцю'' хроникаһы, йылды 12 ай айынан тора тип һүрәтләгән, йыл аҙағында эмпирик күҙлектән сығып, ун өсөнсө ай өҫтәлгән. Айҙарҙың оҙонлоғо алмашынып 29 һәм 30 көндән тора, ә ай аҙағында ҡайһы саҡта, айҙың башланыуын һәм күҙәтелгән яңы айҙы тап килтереү өсөн, йәнә бер көн өҫтәлгән.

Өҫтәмә көн һәм ай һайлауҙа башбаштаҡлыҡ элементы булғанға күрә, төрлө батшалыҡтарҙың календарҙары бер ни тиклем айырылған, әммә рәсми календарь булып Чжоу батшалығы календары иҫәпләнгән.

Йылдың башы бер айға артҡа шылдырылған, һәм ҡышҡы ҡояш торошона тиклемге яңы ай тулыу иҫәпләнгән. Әммә ''Чуньцю'' хроникаһына ярашлы, урыны менән (мәҫәлән Лу батшалығында) хатта б.э.т. VII быуатта, [[Шан (династия)|Шан]] дәүерендә һымаҡ, яңы йыл башланыуы ҡышҡы ҡояш торошонан һуң билдәләнгән һәм уның бер айға артҡа шылыуы б.э.т. 650 йылда булған тип фаразлайҙар.

=== Цинь дәүере календары ===
Б.э.т. 221 йылда император [[Цинь Шихуанди]] Ҡытайҙы берләштергәс, берҙәм календарь урынлаштыра. Стихиялар өҫтөнлөгө нигеҙендә, йыл башы йәнә бер айға артҡа, ҡышҡы ҡояш торошо алдынан икенсе яңы айға (унынсы айҙың аҙағына) шылдырыла.

Цинь династияһы осоронда эклиптикалағы ҡояш торошо (йондоҙнамәнең 12 знагы аналогияһы), буйынса билдәләнгән 24 миҙгел ғәмәлгә индерелә, аҙаҡ улар ауыл хужалығы календарының нигеҙе була. Миҙгелдәр Ай хәрәкәтенә тура бәйләнмәгәндәр.

=== Хань календарҙары ===
* Тайчу
Конфуциан ғалимдарының, шул иҫәптән Сыма Цяндең, күп йыллыҡ эштәре һөҙөмтәһендә хәҙерге заман төрөнә яҡын булған Ҡытай календары [[Хань (династия)|Хань династияһы]] императоры [[У-ди]] указына ярашлы б.э.т. 104 йылда ҡабул ителә&lt;ref&gt;Сыма Цянь, Исторические записки, перевод Р. В. Вяткина, т.2 гл. 12, стр. 282.&lt;/ref&gt; Был календарь Тайчу ({{lang|zh|太初}}, Бөйөк Башланғыс) исемен ала, У-ди идара итеүенең яңы дәүере шул уҡ рәүештә аталған. Ошо календарға ярашлы йыл башы яҙ башына (Инь юлбарыҫ өсөнсө цикл знагына) күсерелгән, йылдың башланыуы ғинуар аҙағы — февраль башы яңы айға тура килгән, ә өҫтәмә ай айы ҡояш ай дауамында эклиптиканың (&quot;йондоҙлоҡ билдәһенә&quot;, дөрөҫөрәге ике ауыл хужалығы миҙгеле) тейешле секторы сиктәренән сыҡмағанда  индерелә, ай башы ҡояш менән айҙың уртаса хәрәкәте буйынса иҫәпләнә.

* ''Саньтун ли'' 三统历
Лю Синь етәкселегендәге комиссия тарафынан  Ван Мандың (б. э . т. 9 - 23 йылдарҙа) реформалары аҙымы булараҡ эшләнә. Астрономик принциптар менән бер рәттән нумерологик  принциптарҙы ла файҙалана. 

* ''Хань ли''
Көнсығыш Хань календары ''саньтун ли'' календарына төҙәтмәләр индерә. Беҙҙең эраның 85 йылында ҡабул ителә.

* ''Цяньсян ли'' 乾象历
Лю Хун 刘洪 (яҡынса 135—210) тарафынан тәҡдим ителгән календарь реформаһы проекты: Хань 220 йылда Хань империяһы тарҡалғандан һуң барлыҡҡа килгән батшалыҡтарҙың береһе менән ҡабул ителгән.

== Варианттар ==
Башҡа көнсығыш календарҙары йә тулыһынса ҡытайҙыҡына тап килә (корей), йә күбеһенсә ҡытайҙыҡына оҡшаш, әммә бер ни тиклем айырмалары була (вьетнам календарында — йондоҙлоҡ циклда Ҡуян Бесәй менән алыштырылған; тибет календарында — зодиак буйынса хайуандарҙың исемдәре бер ни тиклем үҙгәртелгән; япон календарында — иҫәпләү принцибы үҙгәртелгән, шунлыҡтан башҡа календарҙар менән сағыштырғанда йылдарҙа айырмалыҡтар барлыҡҡа килә).

Ҡытай (ҡытай-уйғыр) календары элементтары монгол баҫып алыуҙары арҡаһында мосолман халыҡтары араһында таралыу ала. Айырым әйткәндә, монгол теленән төрөк (ғосман) һәм фарсы телдәренә тәржемә ителгән хайуан атамалары хронологик яҙмаларҙы, рәсми һәм тарихи документтарҙы алып барыу өсөн урта быуаттарҙан яңы тарихҡа тиклем фарсы һәм төрөк телдәре таралған территорияларҙа — Кесе Азиянан Һиндостанға ҡәҙәр ҡулланылған. [[Иран]]да ай календары менән крәҫтиәндәр һәм һалым йыйыусылар 1925 йылда тыйылыуына тиклем файҙаланған.

== Ҡытай ауыл хужалығы календары ==
Был календарь йылды Ҡояштың эклиптикалағы торошо буйынса 24 ауыл хужалығы сезонына бүлеүҙе билдәләй. Сезондар бер нисектә Айҙың хәрәкәтенә бәйләнмәгән.
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|- style=&quot;background:#efefef;&quot;
! Эклиптик&lt;br /&gt;оҙонлоҡ
!Тәржемә
! [[Ҡытай теле|Ҡытай]]&lt;br /&gt; атамаһы&lt;ref name=kliv201&gt;{{Книга |автор = Климишин И. А. |часть = |заглавие = Календарь и хронология |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = Изд. 3 |место = М. |издательство = Наука |год = 1990 |том = |страницы = 201|страниц = 478 |серия = |isbn = 5-02-014354-5|тираж = 105&amp;nbsp;000}}.&lt;/ref&gt;
! [[Япон теле|Япон]]&lt;br /&gt; атамаһы
! [[Корей теле|Корей]]&lt;br /&gt; атамаһы
! [[Вьетнам теле|Вьетнам]]&lt;br /&gt; атамаһы
! [[Григориан календары]]нда&lt;br /&gt; яҡынса көнө&lt;ref name=kliv201/&gt;
|-
! align=&quot;right&quot; | 315°
| Яҙ башы
| 立春 &lt;br /&gt; личунь
| 立春 &lt;br /&gt; риссюн
| 입춘 (立春) &lt;br /&gt; ипчхун
| Lập xuân &lt;br /&gt; лэп сюан
| 4—5 февраль
|-
! align=&quot;right&quot; | 330°
| Ямғыр һыуы
| 雨水 &lt;br /&gt; юйшуй
| 雨水 &lt;br /&gt; усуй
| 우수 (雨水) &lt;br /&gt; усу
| Vũ thủy &lt;br /&gt; ву тхюи
| 19—20 февраль
|-
! align=&quot;right&quot; | 345°
| Ҡарышлауыҡтар уяныу осоро
| 驚蟄 (惊蛰) &lt;br /&gt; цзинчжэ
| 啓蟄 &lt;br /&gt; кэйтицу
| 경칩 (驚蟄) &lt;br /&gt; кёнъчхип
| Kinh trập &lt;br /&gt; кинь чап
| 5—6 март
|-
! align=&quot;right&quot; | 0°
| Яҙғы көн һәм төндөң тигеҙләнеүе
| 春分 &lt;br /&gt; чуньфэнь
| 春分 &lt;br /&gt; сюмбун
| 춘분 (春分) &lt;br /&gt; чхунбун
| Xuân phân &lt;br /&gt; сюан фан
| 20—21 март
|-
! align=&quot;right&quot; | 15°
| Асыҡ һәм яҡты
| 清明 &lt;br /&gt; цинмин
| 清明 &lt;br /&gt; сэймэй
| 청명 (清明) &lt;br /&gt; чхёнъмён
| Thanh minh &lt;br /&gt; тхань минь
| 4—5 апрель
|-
! align=&quot;right&quot; | 30°
| Икмәк ямғырҙары
| 穀雨 (谷雨)&lt;br /&gt; гуюй
| 穀雨 &lt;br /&gt; коку:
| 곡우 (穀雨) &lt;br /&gt; когу
| Cốc vũ &lt;br /&gt; кок ву
| 20—21 апрель
|-
! align=&quot;right&quot; | 45°
| Йәй башы
| 立夏 &lt;br /&gt; лися
| 立夏 &lt;br /&gt; рикка
| 입하 (立夏) &lt;br /&gt; ипха
| Lập hạ &lt;br /&gt; лап ха
| 5—6 май
|-
! align=&quot;right&quot; | 60°
| Бәләкәй муллыҡ
| 小滿 (小满) &lt;br /&gt; сяомань
| 小満 &lt;br /&gt; сё: ман
| 소만 (小滿) &lt;br /&gt; соман
| Tiểu mãn &lt;br /&gt; тьеу ман
| 21—22 май
|-
! align=&quot;right&quot; | 75°
| Икмәк башаҡланыуы
| 芒種 (芒种) &lt;br /&gt; манчжун
| 芒種 &lt;br /&gt; бо: сю
| 망종 (芒種) &lt;br /&gt; манъджон
| Mang chủng &lt;br /&gt; манг тюнг
| 5—6 июнь
|-
! align=&quot;right&quot; | 90°
| Йәйге ҡояш торошо
| 夏至 &lt;br /&gt; сячжи
| 夏至 &lt;br /&gt; гэси
| 하지 (夏至) &lt;br /&gt; haji
| Hạ chí &lt;br /&gt; ха ти
| 21—22 июнь
|-
! align=&quot;right&quot; | 105°
| Бәләкәй селлә
| 小暑 &lt;br /&gt; сяошу
| 小暑 &lt;br /&gt; сё: сё
| 소서 (小暑) &lt;br /&gt; сосо
| Tiểu thử &lt;br /&gt; тьеу тхы
| 7—8 июль
|-
! align=&quot;right&quot; | 120°
| Ҙур селлә
| 大暑 &lt;br /&gt; дашу
| 大暑 &lt;br /&gt; тайсё
| 대서 (大暑) &lt;br /&gt; дэсо
| Đại thử &lt;br /&gt; дай тхы
| 23—24 июль
|-
! align=&quot;right&quot; | 135°
| Көҙ башы
| 立秋 &lt;br /&gt; лицю
| 立秋 &lt;br /&gt; риссю:
| 입추 (立秋) &lt;br /&gt; ипхчху
| Lập thu &lt;br /&gt; лап тху
| 7—8 август
|-
! align=&quot;right&quot; | 150°
| Селлә бөтөүе
| 處暑 (处暑) &lt;br /&gt; чушу
| 処暑 &lt;br /&gt; сёсё
| 처서 (處暑) &lt;br /&gt; чхосо
| Xử thử &lt;br /&gt; сьы тхы
| 23—24 август
|-
! align=&quot;right&quot; | 165°
| Аҡ ысыҡтар
| 白露 &lt;br /&gt; байлу
| 白露 &lt;br /&gt; хакуро
| 백로 (白露) &lt;br /&gt; пэкхро
| Bạch lộ &lt;br /&gt; бать ло
| 7—8 сентябрь
|-
! align=&quot;right&quot; | 180°
| Көҙгө көн һәм төндөң тигеҙләнеүе
| 秋分 &lt;br /&gt; цюфэнь
| 秋分 &lt;br /&gt; сю: бун
| 추분 (秋分) &lt;br /&gt; чхупун
| Thu phân &lt;br /&gt; тху фан
| 23—24 сентябрь
|-
! align=&quot;right&quot; | 195°
| Һалҡын ысыҡтар
| 寒露 &lt;br /&gt; ханьлу
| 寒露 &lt;br /&gt; канро
| 한로 (寒露) &lt;br /&gt; халло
| Hàn lộ &lt;br /&gt; хан ло
| 8—9 октябрь
|-
! align=&quot;right&quot; | 210°
| Бәҫ яуыуы
| 霜降 &lt;br /&gt; шуанцзян
| 霜降 &lt;br /&gt; со: ко:
| 상강 (霜降) &lt;br /&gt; санъган
| Sương giáng &lt;br /&gt; шыонг зянг
| 23—24 октябрь
|-
! align=&quot;right&quot; | 225°
| Ҡыш башы
| 立冬 &lt;br /&gt; лидун
| 立冬 &lt;br /&gt; ритто:
| 입동 (立冬) &lt;br /&gt; ипдон
| Lập đông &lt;br /&gt; лап донг
| 7—8 ноябрь
|-
! align=&quot;right&quot; | 240°
| Бәләкәй ҡарҙар
| 小雪 &lt;br /&gt; сяосюэ
| 小雪 &lt;br /&gt; сё: сэцу
| 소설 (小雪) &lt;br /&gt; сосоль
| Tiểu tuyết &lt;br /&gt; тьеу тует
| 22—23 ноябрь
|-
! align=&quot;right&quot; | 255°
| Ҙур ҡарҙар
| 大雪 &lt;br /&gt; дасюэ
| 大雪 &lt;br /&gt; тайсэцу
| 대설 (大雪) &lt;br /&gt; дэсоль
| Đại tuyết &lt;br /&gt; дай тует
| 7—8 декабря
|-
! align=&quot;right&quot; | 270°
| Ҡышҡы ҡояш торошо
| 冬至 &lt;br /&gt; дунчжи
| 冬至 &lt;br /&gt; то: дзи
| 동지 (冬至) &lt;br /&gt; тонъджи
| Đông chí &lt;br /&gt; донг ти
| 21—22 декабрь
|-
! align=&quot;right&quot; | 285°
| Бәләкәй һыуыҡтар
| 小寒 &lt;br /&gt; сяохань
| 小寒 &lt;br /&gt; сё: кан
| 소한 (小寒) &lt;br /&gt; сохан
| Tiểu hàn &lt;br /&gt; тьеу хан
| 5—6 ғинуар
|-
! align=&quot;right&quot; | 300°
| Ҙур һыуыҡтар
| 大寒 &lt;br /&gt; дахань
| 大寒 &lt;br /&gt; дайкан
| 대한 (大寒) &lt;br /&gt; дэхан
| Đại hàn &lt;br /&gt; дай хан
| 20—21 ғинуар
|}

== Ҡытай циклик календары ==
Ҡытай циклик календары алтмыш йыллыҡ циклды ҡуллана, 10 йыллыҡ («күк олондары») һәм 12 йыллыҡ («ер ботаҡтары») циклдар комбинацияһынан тора. &lt;!-- [[Наименьшее общее кратное]] 10 и 12 равняется 60, таким образом, половина сочетаний (у которых разная [[Чётные и нечётные числа|чётность]]) не используется, и календарный цикл повторяется через 60 лет.

Найдены кости животных и панцири черепах с вырезанными на них знаками 60-летнего цикла, которые относятся к эпохе Шань-Инь (1766—1122 годы до н. э.). За начало такого циклического счёта принят 2397 (по другим данным — 2697) год до н. э.&lt;ref name=&quot;kliv196—197&quot;/&gt; При использовании начала цикла 2697 года до н. э. сейчас идёт 4713 год (с 8 февраля 2016 года по 27 января 2017 года).

Кроме календарных, эти циклы имеют и другие значения в китайской культуре, некоторые упомянуты в таблице ниже. --&gt;

Циклда йыл ике иероглиф менән билдәләнә: [күк олоно] һәм [ер ботағы]. Ҡайһы саҡта «ер ботағын» ғына күрһәтәләр.

&lt;!-- Начало года в календаре зависит от астрономического явления ([[новолуние|новолуния]]), а не от даты в григорианском календаре. Поэтому, из-за протяжённости территории, на которой использовался календарь, в разных местах Новый Год могли отмечать в разные (±1) дни григорианского календаря. Соответственно, такую же точность имеют данные о дате Нового Года в таблицах ниже (если не оговаривается, для какого [[Часовой пояс|часового пояса]] произведены расчёты). --&gt;

&lt;!-- в этой таблице вроде бы для Пекина, для остальных — не знаю --ManN --&gt;
{| class=&quot;standard&quot;
|+ '''Алтмыш йыллыҡ цикл (干支)'''&lt;br /&gt;
Григориан календары буйынса ҡытай календары йылдарының башланыуы&lt;ref name=math&gt;[http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/calendar/cal.pdf The Mathematics of the Chinese Calendar.]{{Ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=math.nus.edu.sg/&gt;
! colspan=&quot;3&quot; rowspan=&quot;4&quot; | &lt;br /&gt;Циклда йылдың иероглифтары&lt;br /&gt;2-се \ 1-се
! colspan=&quot;10&quot; | Күк олоно
! rowspan=&quot;4&quot; | Ҡытай зодиагы
! rowspan=&quot;4&quot; | тәүлек ваҡыты
|-
! colspan=&quot;2&quot; | ағас 木 mù
! colspan=&quot;2&quot; | ут 火 huŏ
! colspan=&quot;2&quot; | ер 土 tŭ
! colspan=&quot;2&quot; | металл 金 jīn
! colspan=&quot;2&quot; | һыу 水 shuĭ
|-
! 甲 jiă
! 乙 yĭ
! 丙 bĭng
! 丁 dīng
! 戊 wù
! 己 jĭ
! 庚 gēng
! 辛 xīn
! 壬 rén
! 癸 guĭ
|-
! 1
! 2
! 3
! 4
! 5
! 6
! 7
! 8
! 9
! 10
|-
! rowspan=&quot;12&quot; | Е&lt;br /&gt; р&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;б&lt;br /&gt; о&lt;br /&gt; т&lt;br /&gt; а&lt;br /&gt; ҡ&lt;br /&gt; т&lt;br /&gt; а&lt;br /&gt; р&lt;br /&gt; ы
! 子&lt;br /&gt;zĭ
! I
| 1&lt;br /&gt; 05.02.1924&lt;br /&gt; 02.02.1984
|
| 13&lt;br /&gt; 24.01.1936&lt;br /&gt; 19.02.1996
|
| 25&lt;br /&gt; 10.02.1948&lt;br /&gt; 07.02.2008
|
| 37&lt;br /&gt; 28.01.1960&lt;br /&gt; 25.01.2020
|
| 49&lt;br /&gt; 15.02.1972&lt;br /&gt; 11.02.2032
|
! ҡомаҡ&lt;br /&gt;鼠&lt;br /&gt; shŭ
! 23…1
|-
! 丑&lt;br /&gt;chŏu
! II
|
| 2&lt;br /&gt; 24.01.1925&lt;br /&gt; 20.02.1985
|
| 14&lt;br /&gt; 11.02.1937&lt;br /&gt; 07.02.1997
|
| 26&lt;br /&gt; 29.01.1949&lt;br /&gt; 26.01.2009
|
| 38&lt;br /&gt; 15.02.1961&lt;br /&gt; 12.02.2021
|
| 50&lt;br /&gt; 03.02.1973&lt;br /&gt; 31.01.2033
! үгеҙ&lt;br /&gt;牛 &lt;br /&gt;niú
! 1…3
|-
! 寅&lt;br /&gt;yín
! III
| 51&lt;br /&gt; 23.01.1974&lt;br /&gt; 19.02.2034
|
| 3&lt;br /&gt; 13.02.1926&lt;br /&gt; 09.02.1986
|
| 15&lt;br /&gt; 31.01.1938&lt;br /&gt; 28.01.1998
|
| 27&lt;br /&gt; 17.02.1950&lt;br /&gt; 14.02.2010
|
| 39&lt;br /&gt; 05.02.1962&lt;br /&gt; 01.02.2022
|
! юлбарыҫ&lt;br /&gt;虎 &lt;br /&gt;hŭ
! 3…5
|-
! 卯&lt;br /&gt;măo
! IV
|
| 52&lt;br /&gt; 11.02.1975&lt;br /&gt; 08.02.2035
|
| 4&lt;br /&gt; 02.02.1927&lt;br /&gt; 29.01.1987
|
| 16&lt;br /&gt; 19.02.1939&lt;br /&gt; 16.02.1999
|
| 28&lt;br /&gt; 06.02.1951&lt;br /&gt; 03.02.2011
|
| 40&lt;br /&gt; 25.01.1963&lt;br /&gt; 22.01.2023
! ҡуян&lt;br /&gt;兔 &lt;br /&gt;tù
! 5…7
|-
! 辰&lt;br /&gt;chén
! V
| 41&lt;br /&gt; 13.02.1964&lt;br /&gt; 10.02.2024
|
| 53&lt;br /&gt; 31.01.1976&lt;br /&gt; 28.01.2036
|
| 5&lt;br /&gt; 23.01.1928&lt;br /&gt; 17.02.1988
|
| 17&lt;br /&gt; 08.02.1940&lt;br /&gt; 05.02.2000
|
| 29&lt;br /&gt; 27.01.1952&lt;br /&gt; 23.01.2012
|
! аждаһа&lt;br /&gt;龍 &lt;br /&gt;lóng
! 7…9
|-
! 巳&lt;br /&gt;sì
! VI
|
| 42&lt;br /&gt; 02.02.1965&lt;br /&gt; 29.01.2025
|
| 54&lt;br /&gt; 18.02.1977&lt;br /&gt; 15.02.2037
|
| 6&lt;br /&gt; 10.02.1929&lt;br /&gt; 06.02.1989
|
| 18&lt;br /&gt; 27.01.1941&lt;br /&gt; 24.01.2001
|
| 30&lt;br /&gt; 14.02.1953&lt;br /&gt; 10.02.2013
! йылан&lt;br /&gt;蛇 &lt;br /&gt;shé
! 9…11
|-
! 午&lt;br /&gt;wŭ
! VII
| 31&lt;br /&gt; 03.02.1954&lt;br /&gt; 31.01.2014
|
| 43&lt;br /&gt; 21.01.1966&lt;br /&gt; 17.02.2026
|
| 55&lt;br /&gt; 07.02.1978&lt;br /&gt; 04.02.2038
|
| 7&lt;br /&gt; 30.01.1930&lt;br /&gt; 27.01.1990
|
| 19&lt;br /&gt; 15.02.1942&lt;br /&gt; 12.02.2002
|
! йылҡы&lt;br /&gt;馬 &lt;br /&gt;mă
! 11…13
|-
! 未&lt;br /&gt;wèi
! VIII
|
| 32&lt;br /&gt; 24.01.1955&lt;br /&gt; 19.02.2015
|
| 44&lt;br /&gt; 09.02.1967&lt;br /&gt; 06.02.2027
|
| 56&lt;br /&gt; 28.01.1979&lt;br /&gt; 24.01.2039
|
| 8&lt;br /&gt; 17.02.1931&lt;br /&gt; 15.02.1991
|
| 20&lt;br /&gt; 05.02.1943&lt;br /&gt; 01.02.2003
! һарыҡ&lt;br /&gt;羊&lt;br /&gt; yáng
! 13…15
|-
! 申&lt;br /&gt;shēn
! IX
| 21&lt;br /&gt; 25.01.1944&lt;br /&gt; 22.01.2004
|
| 33&lt;br /&gt; 12.02.1956&lt;br /&gt; 08.02.2016
|
| 45&lt;br /&gt; 30.01.1968&lt;br /&gt; 26.01.2028
|
| 57&lt;br /&gt; 16.02.1980&lt;br /&gt; 12.02.2040
|
| 9&lt;br /&gt; 06.02.1932&lt;br /&gt; 04.02.1992
|
! маймыл&lt;br /&gt;猴 &lt;br /&gt;hóu
! 15…17
|-
! 酉&lt;br /&gt;yŏu
! X
|
| 22&lt;br /&gt; 13.02.1945&lt;br /&gt; 09.02.2005
|
| 34&lt;br /&gt; 31.01.1957&lt;br /&gt; 28.01.2017
|
| 46&lt;br /&gt; 17.02.1969&lt;br /&gt; 13.02.2029
|
| 58&lt;br /&gt; 05.02.1981&lt;br /&gt; 01.02.2041
|
| 10&lt;br /&gt; 26.01.1933&lt;br /&gt; 23.01.1993
! әтәс&lt;br /&gt;鷄 &lt;br /&gt;jī
! 17…19
|-
! 戌&lt;br /&gt;xū
! XI
| 11&lt;br /&gt; 14.02.1934&lt;br /&gt; 10.02.1994
|
| 23&lt;br /&gt; 02.02.1946&lt;br /&gt; 29.01.2006
|
| 35&lt;br /&gt; 18.02.1958&lt;br /&gt; 16.02.2018
|
| 47&lt;br /&gt; 06.02.1970&lt;br /&gt; 03.02.2030
|
| 59&lt;br /&gt; 25.01.1982&lt;br /&gt; 22.01.2042
|
! эт&lt;br /&gt;狗 &lt;br /&gt;gŏu
! 19…21
|-
! 亥&lt;br /&gt;hài
! XII
|
| 12&lt;br /&gt; 04.02.1935&lt;br /&gt; 31.01.1995
|
| 24&lt;br /&gt; 22.01.1947&lt;br /&gt; 18.02.2007
|
| 36&lt;br /&gt; 08.02.1959&lt;br /&gt; 05.02.2019
|
| 48&lt;br /&gt; 27.01.1971&lt;br /&gt; 23.01.2031
|
| 60&lt;br /&gt; 13.02.1983&lt;br /&gt; 10.02.2043
! сусҡа&lt;br /&gt;猪 &lt;br /&gt;zhū
! 21…23
|-
! colspan=&quot;3&quot; rowspan=&quot;4&quot; | Соответ-&lt;br /&gt;ствия:
! colspan=&quot;2&quot; | фирүзә, йәшел
! colspan=&quot;2&quot; | ҡыҙыл
! colspan=&quot;2&quot; |һары
! colspan=&quot;2&quot; | аҡ
! colspan=&quot;2&quot; | ҡара, күк
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left&quot; | —төҫ
|-
! colspan=&quot;2&quot; | [[Юпитер (планета)|Юпитер]]
! colspan=&quot;2&quot; | [[Марс (планета)|Марс]]
! colspan=&quot;2&quot; | [[Сатурн (планета)|Сатурн]]
! colspan=&quot;2&quot; | [[Сулпан]]
! colspan=&quot;2&quot; | [[Меркурий (планета)|Меркурий]]
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left&quot; | —планета
|-
! colspan=&quot;2&quot; | яҙ
! colspan=&quot;2&quot; | йәй
! colspan=&quot;2&quot; | йәй аҙағы
! colspan=&quot;2&quot; | көҙ
! colspan=&quot;2&quot; | ҡыш
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left&quot; | —йыл миҙгеле
|-
! colspan=&quot;2&quot; | көнсығыш
! colspan=&quot;2&quot; | көньяҡ
! colspan=&quot;2&quot; | урта
! colspan=&quot;2&quot; | көнбайыш
! colspan=&quot;2&quot; | төньяҡ
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left&quot; | —сторона света
|}

=== Григориан календары йылы буйынса циклдың номерын иҫәпләп сығарыу ===
* Хәҙерге заман ысулы:&lt;ref name=&quot;kliv196—197&quot;&gt;{{Книга |автор = Климишин И. А.|часть = |заглавие = Календарь и хронология |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = Изд. 3 |место = М. |издательство = Наука |год = 1990 |том = |страницы = 196—197|страниц = 478 |серия = |isbn = 5-02-014354-5|тираж = 105&amp;nbsp;000}}.&lt;/ref&gt;
:: 2006 年 − ''3'' = ''60'' × 33 + 23; 2006 ≈ 34-се цикл, 23-сө йыл
* Традицион ысул:&lt;ref name=&quot;kliv196—197&quot;/&gt;
:: 2006 年 + ''2397'' = ''60'' × 73 + 23; 2006 ≈ 74-се цикл, 23-сө йыл
* Бик боронғо ысул:&lt;ref name=&quot;kliv196—197&quot;/&gt;
:: 2006 年 + ''2697'' = ''60'' × 78 + 23; 2006 ≈ 79-сы цикл, 23-сө йыл
* Тағы бер ысул:&lt;ref&gt;{{Книга |автор = Володомонов Н. В. |часть = |заглавие = Календарь: прошлое, настоящее, будущее |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = Изд. 2 |место = М. |издательство = Наука |год = 1987 |том = |страницы = 15|страниц = 80 |серия = |isbn = |тираж = 310 &amp;nbsp;000}}&lt;/ref&gt;
:: 2006 年 + ''2637'' = ''60'' × 77 + 23; 2006 ≈ 78-се цикл, 23-сө йыл

=== Йылдарҙы (1888…2067) һәм ботаҡтарҙы тап килтереү буйынса ябайлаштырылған таблица ===
 
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;standard&quot;
! |
! Ағас (фирүзә, йәшел)
! Ут (ҡыҙыл)
! Ер (һары)
! Металл (аҡ)
! Һыу (ҡара, күк)
|------
| [[Ҡомаҡ (ҡытай зодиагы)|ҡомаҡ]]
| 1924, 1984, 2044
| 1936, 1996, 2056
| 1888, 1948, 2008
| 1900, 1960, 2020
| 1912, 1972, 2032
|------
| [[Үгеҙ (ҡытай зодиагы)|үгеҙ]]
| 1925, 1985, 2045
| 1937, 1997, 2057
| 1889, 1949, 2009
| 1901, 1961, 2021
| 1913, 1973, 2033
|------
| [[Юлбарыҫ (ҡытай зодиагы)|юлбарыҫ]]
| 1914, 1974, 2034
| 1926, 1986, 2046
| 1938, 1998, 2058
| 1890, 1950, 2010
| 1902, 1962, 2022
|------
| [[Ҡуян (ҡытай зодиагы)|ҡуян]]
| 1915, 1975, 2035
| 1927, 1987, 2047
| 1939, 1999, 2059
| 1891, 1951, 2011
| 1903, 1963, 2023
|------
| [[Аждаһа (ҡытай зодиагы)|аждаһа]]
| 1904, 1964, 2024
| 1916, 1976, 2036
| 1928, 1988, 2048
| 1940, 2000, 2060
| 1892, 1952, 2012
|------
| [[Йылан (ҡытай зодиагы)|йылан]]
| 1905, 1965, 2025
| 1917, 1977, 2037
| 1929, 1989, 2049
| 1941, 2001, 2061
| 1893, 1953, 2013
|------
| [[Йылҡы (ҡытай зодиагы)|йылҡы]]
| 1894, 1954, 2014
| 1906, 1966, 2026
| 1918, 1978, 2038
| 1930, 1990, 2050
| 1942, 2002, 2062
|------
| [[Һарыҡ (ҡытай зодиагы)|һарыҡ]]
| 1895, 1955, 2015
| 1907, 1967, 2027
| 1919, 1979, 2039
| 1931, 1991, 2051
| 1943, 2003, 2063
|------
| [[Маймыл (ҡытай зодиагы)|маймыл]]
| 1944, 2004, 2064
| 1896, 1956, 2016
| 1908, 1968, 2028
| 1920, 1980, 2040
| 1932, 1992, 2052
|------
| [[Әтәс (ҡытай зодиагы)|әтәс]]
| 1945, 2005, 2065
| 1897, 1957, 2017
| 1909, 1969, 2029
| 1921, 1981, 2041
| 1933, 1993, 2053
|------
| [[Эт (ҡытай зодиагы)|эт]]
| 1934, 1994, 2054
| 1946, 2006, 2066
| 1898, 1958, 2018
| 1910, 1970, 2030
| 1922, 1982, 2042
|------
| [[Сусҡа (ҡытай зодиагы)|сусҡа]]
| 1935, 1995, 2055
| 1947, 2007, 2067
| 1899, 1959, 2019
| 1911, 1971, 2031
| 1923, 1983, 2043
|}

== 60 йыллыҡ циклды беҙҙең эра быуаттарына күсереүҙең хронологик таблицаһы ==
{| class=&quot;standard&quot;
! Быуат
! Циклдың&lt;br /&gt;тәүге&lt;br /&gt; йылы
!rowspan=&quot;8&quot;|
! Быуат
! Циклдың&lt;br /&gt;тәүге&lt;br /&gt; йылы
!rowspan=&quot;8&quot;|
! Быуат
! Циклдың&lt;br /&gt;тәүге&lt;br /&gt; йылы
!rowspan=&quot;8&quot;|
! Быуат
! Циклдың&lt;br /&gt;тәүге&lt;br /&gt; йылы
|- align=&quot;center&quot;
| I || 04&lt;br /&gt; 64
| VIII || 724&lt;br /&gt; 784
| XV || 1444
| XXII || 2104&lt;br /&gt; 2164
|- align=&quot;center&quot;
| II || 124&lt;br /&gt; 184
| IX || 844
| XVI || 1504&lt;br /&gt; 1564
| XXIII || 2224&lt;br /&gt; 2284
|- align=&quot;center&quot;
| III || 244
| X || 904&lt;br /&gt; 964
| XVII || 1624&lt;br /&gt; 1684
| XXIV || 2344
|- align=&quot;center&quot;
| IV || 304&lt;br /&gt; 364
| XI || 1024&lt;br /&gt; 1084
| XVIII || 1744
| XXV || 2404&lt;br /&gt; 2464
|- align=&quot;center&quot;
| V || 424&lt;br /&gt; 484
| XII || 1144
| XIX || 1804&lt;br /&gt; 1864
| XXVI || 2524&lt;br /&gt; 2584
|- align=&quot;center&quot;
| VI || 544
| XIII || 1204&lt;br /&gt; 1264
| XX || 1924&lt;br /&gt; 1984
|- align=&quot;center&quot;
| VII || 604&lt;br /&gt; 664
| XIV || 1324&lt;br /&gt; 1384
| XXI || 2044
|}

== Ай календары буйынса дөрөҫ даталар ==
''(Даталар КК.АА.ЙЙ форматында бирелгән, йылдың тәүге 2 цифрҙары күрһәтелмәгән)''&lt;ref name=math.nus.edu.sg&gt;[http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/calendar/ChineseNewYear1000.nb New year on the Chinese calendar year of 1645—2644.]{{Ref-en}}&lt;/ref&gt;

=== Йылдың тәүге ике цифрҙары: 19 ===
{| class=&quot;standard&quot;
|31.01.00||19.02.01||08.02.02||29.01.03||16.02.04||04.02.05||25.01.06||13.02.07||02.02.08||22.01.09
|-
|10.02.10||30.01.11||18.02.12||06.02.13||26.01.14||14.02.15||03.02.16||23.01.17||11.02.18||01.02.19
|-
|20.02.20||08.02.21||28.01.22||16.02.23||05.02.24||24.01.25||13.02.26||02.02.27||23.01.28||10.02.29
|-
|30.01.30||17.02.31||06.02.32||26.01.33||14.02.34||04.02.35||24.01.36||11.02.37||31.01.38||19.02.39
|-
|08.02.40||27.01.41||15.02.42||05.02.43||25.01.44||13.02.45||02.02.46||22.01.47||10.02.48||29.01.49
|-
|17.02.50||06.02.51||27.01.52||14.02.53||03.02.54||24.01.55||12.02.56||31.01.57||18.02.58||08.02.59
|-
|28.01.60||15.02.61||05.02.62||25.01.63||13.02.64||02.02.65||21.01.66||09.02.67||30.01.68||17.02.69
|-
|06.02.70||27.01.71||15.02.72||03.02.73||23.01.74||11.02.75||31.01.76||18.02.77||07.02.78||28.01.79
|-
|16.02.80||05.02.81||25.01.82||13.02.83||02.02.84||20.02.85||09.02.86||29.01.87||17.02.88||06.02.89
|-
|27.01.90||15.02.91||04.02.92||23.01.93||10.02.94||31.01.95||19.02.96||07.02.97||28.01.98||16.02.99
|}

=== Йылдың тәүге ике цифрҙары: 20 ===
{| class=&quot;standard&quot;
|05.02.00||24.01.01||12.02.02||01.02.03||22.01.04||09.02.05||29.01.06||18.02.07||07.02.08||26.01.09
|-
|14.02.10||03.02.11||23.01.12||10.02.13||31.01.14||19.02.15||bgcolor=yellow|'''08.02.16'''||bgcolor=yellow|'''28.01.17'''||16.02.18||05.02.19
|-
|25.01.20||12.02.21||01.02.22||22.01.23||10.02.24||29.01.25||17.02.26||06.02.27||26.01.28||13.02.29
|-
|03.02.30||23.01.31||11.02.32||31.01.33||19.02.34||08.02.35||28.01.36||15.02.37||04.02.38||24.01.39
|-
|12.02.40||01.02.41||22.01.42||10.02.43||30.01.44||17.02.45||06.02.46||26.01.47||14.02.48||02.02.49
|-
|23.01.50||11.02.51||01.02.52||19.02.53||08.02.54||28.01.55||15.02.56||04.02.57||24.01.58||12.02.59
|-
|02.02.60||21.01.61||09.02.62||29.01.63||17.02.64||05.02.65||26.01.66||14.02.67||03.02.68||23.01.69
|-
|11.02.70||31.01.71||19.02.72||07.02.73||27.01.74||15.02.75||05.02.76||24.01.77||12.02.78||02.02.79
|-
|22.01.80||09.02.81||29.01.82||17.02.83||06.02.84||26.01.85||14.02.86||03.02.87||24.01.88||10.02.89
|-
|30.01.90||18.02.91||07.02.92||27.01.93||15.02.94||05.02.95||25.01.96||12.02.97||01.02.98||21.01.99
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Воробьёв А. Н. Традиционный китайский календарь: Ежегодник, 2002 год /Авт. ст. и пер. с кит. А. Н. Воробьёв; Отв. ред. М. Л. Титаренко.- М.: Изд. дом «Восток», 2001.- 102 с.: ил., схемы, вкладыш.
* Крюков М. В. К проблеме циклических знаков в древнем Китае // Древние системы письма. Этническая семиотика. М., 1986.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20110909063105/http://apps.creounity.com/time_machine/index.php?go=china.php Раздел китайского календаря в веб-приложении «Creounity Машина Времени»] — приведены инструкции по датировке монет китайских провинций конца XIX — начала XX веков в соответствии с китайским циклическим календарём.
* [http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/calendar/chinese.html The Mathematics of the Chinese Calendar]{{ref-en}} — «Математика китайского календаря».
* [http://astronet.ru/db/msg/1182321/node10.html Клаус Тондеринг. Часто задаваемые вопросы о календарях. Раздел 9. Китайский календарь.]
* [http://art-hanoi.com/chrono Циклическая Хронология Вьетнама]
* [http://cheshuyka.ru/rub_Legendy_100202141140.html 12 животных восточного календаря]
* [http://www.timeanddate.com/calendar/?year=2016&amp;country=41 Календарь на 1—3999 год с праздниками и памятными датами (Китай, 1—1752 по юлианскому календарю, 1753—3999 по григорианскому календарю, англ.)]
* [http://calendum.ru/2016 Календарь на 1583—2299 год с датами начала года.]

[[Категория:Календарҙар]]
[[Категория:Ҡытай]]
[[Категория:Ҡытай календары| ]]
[[Категория:Ҡытай астрологияһы]]</text>
      <sha1>04zo79hmhrzvbsz8dqkrpu9x43zw29u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әхмәдабад</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111506</id>
    <revision>
      <id>1306205</id>
      <parentid>1192734</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T20:54:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29812" sha1="pvalf4tz7exoctrojyr7asge3g8kokq" xml:space="preserve">{{НП
 |статус = Ҡала
 |русское название        = Әхмәдабад
 |оригинальное название   = {{lang-gu|અમદાવાદ}}&lt;br /&gt;{{lang-en|Ahmedabad}}
 |изображение              = Ahmedabad montage new1.png
 |подчинение              = 
 |страна                  = Һиндостан
 |герб                    = 
 |флаг                    = 
 |ширина герба            = 
 |ширина флага            = 
  |lat_deg =23 |lat_min =2 |lat_sec = 
  |lon_deg =72 |lon_min =37 |lon_sec =
  |CoordAddon             = type:city(3769846)_region:IN
  |CoordScale             = 
 |ЯндексКарта             = 
 |размер карты страны     = 250
 |размер карты региона    = 
 |размер карты района     = 
 |вид региона             = Һиндостандың административ бүленеше {{!}}Штат
 |регион                  = Гуджарат
 |регион в таблице        =
 |вид района              = 
 |район                   = 
 |район в таблице         = 
 |вид общины              = 
 |община                  = 
 |община в таблице        = 
 |внутреннее деление      = 
 |вид главы               = мэр
 |глава                   = Амит Шах
 |дата основания          =
 |первое упоминание       = XI век
 |прежние имена           = Ашавал (Ашапали)
 |статус с                = 
 |площадь                 = 1300
 |вид высоты              = бейеклеге диңгеҙ кимәленән
 |высота центра НП        = 53
 |климат                  = 
 |официальный язык        = 
 |официальный язык-ref    = 
  |население              = 5 570 585
  |год переписи           = 2011
  |плотность              = 
  |агломерация            = 6 352 254
  |национальный состав    = гуджараттар һәм башҡалар
  |конфессиональный состав= 
  |этнохороним            = ахмадаба́дец, ахмадаба́дцы&lt;ref name=&quot;этнохороним&quot;&gt;{{Книга:Русские названия жителей: Словарь-справочник|35}}&lt;/ref&gt;
 |часовой пояс            = +5:30
 |DST                     = 
 |телефонный код          = +91 79
 |почтовые индексы        = 3800xx
 |автомобильный код       = GJ-1
 |вид идентификатора      = 
 |цифровой идентификатор  = 
 |категория в Commons     = Ahmedabad
 |сайт                    = http://www.egovamc.com/
 |язык сайта              =
 |язык сайта 2            =
}}
'''Әхмәдаба́д''' ({{lang-gu|અમદાવાદ}}— ''Amdāvād'', {{lang-en|Ahmedabad}}, {{lang-hi|अहमदाबाद}}— ''Ahmadābād'') — [[Һиндостан]]дың көнбайышындағы һәм Гуджарат штатындағы иң ҙур ҡала. Халҡы — 5,8 млн. Сабармати йылғаһы яры буйында, штаттың баш ҡалаһы Гандинагар ҡалаһынан 30 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. '''Әхмәдабад''' округының административ үҙәге.

[[1960]] йылдан [[1970]] йылға тиклем Гуджарат штатының баш ҡалаһы. Унан һуң Гандинагар баш ҡала була. Ҡаланы ҡайһы ваҡытта ''Карнавати'' тип тә атайҙар. Әхмәдабадҡа 1411 йылда нигеҙ һалына һәм ул Гуджарат солтандарының баш ҡалаһы булып хеҙмәт итә. Уға Әхмәт-шах солтандың исеме бирелгән. Бында туҡыусылыҡ сәнәғәте сәскә ата, шул арҡала уны ҡайһы бер ваҡыттарҙа «Көнсығыш Манчестеры» тип тә атайҙар. Ҡала Һиндостандың үҙаллылығы өсөн көрәштә алғы һыҙыҡта була. Гуджарат штатын булдырғас, Әхмәдабад насар ғына өйҙәре булған ҡаланан, сауҙа үҙәктәре, бейек йорттары булған фәнни-мәғариф, коммерция һәм мәҙәни үҙәккә әйләнә.

== Әхмәдабад тарихы ==
Археологик табылдыҡтар территорияға халыҡ XI быуатта уҡ күсеп ултырған һәм ''Ашавал'' ҡалаһы барлыҡҡа килгән тип дәлилләй. Был ваҡытта Анхилвара хакимы Карандев I, Бхил батшаһы Ашавалаға ҡаршы һуғыш алып бара. Тиҙҙән, еңгәндән һуң, Карандев I Ашавала урынына (хәҙерге Әхмәдабад урынлашҡан ерҙә) Сабармати яры буйында Карнавати ҡалаһына нигеҙ һала. XIII быуатта ҡала һәм бөтә Гуджарат Дели солтанлығы власы аҫтына күсә.

1411 йылда Музафаридтар Гуджарат солтанлығы төҙөй. 1487 йылда Әхмәт Шахтың ейәне Мәхмүт Бегада ҡаланы 12 ҡапҡалы, 6000 бойницалы (дошманға атыу өсөн ҡалдырылған тишек) һәм 189 бастионы булған 10 саҡрымлыҡ стена менән нығыта. Әхмәдабад Муззафидтар власы аҫтында 1573 йылға, Гуджараттың һуңғы солтаны Музаффар II монгол солтаны [[Бөйөк Әкбәр]]ҙән еңелгәнгә тиклем була.

[[Файл:Sidi Saiyyad Ni Jaali.jpg|thumb|right|[[Сиди-Сәид мәсете]]нең һырлы таш рәшәткәләре]]
[[Монгол империяһы|Монголдар]] идара иткән осорҙа Әхмәдабад империяның иң йәнле сауҙа үҙәге була һәм туҡыусылыҡ менән махсуслашып, тауарҙы Европаға тиклем экспортлай. [[Шаһ Йыһан]] солтан күп ваҡытын Шахибауг районында, Моти Шани Махал төҙөлөшөнә ярҙам итеп, Әхмәтабадта уҙғара. Маратһи генералдары ''Рагхунатха Рао'' менән ''Дамаджи Гаеквада'' армияһы ҡаланы баҫып ала һәм шуның менән монгол хаҡимлығына сик ҡуя. 1630 йылдағы аслыҡ һәм пешва һәм Гаеквад армиялары менән даими бәрелештәр күп кенә ҡалаларҙы юҡҡа сығара, был иһә халыҡтың күп өлөшөн Әхмәдабадта ҡалдырырға мәжбүр итә.

[[1818 йыл]]да [[Британия Ост-Һинд компанияһы]] ҡаланы үҙ контроленә ала. Хәрби контингент [[1824]] йылда фатирҙарға урынлаштырыла, ә [[1858]] йылда ҡала идаралығы ойошторола. [[1864]] йылда тимер юлы Әхмәдабадты Бомбей менән тоташтыра. Шул арҡала, ҡала Һиндостандың төньяҡ һәм көньяҡ өлөшөндәге иң эре тимер юлы селтәре булып китә. XIX быуатта ҡалаға туҡыу фабрикаһына эш эҙләп килгән ауыл кешеләре килеп тула. 
[[Файл:Sabarmati-Ashram-8.jpg|thumb|right|''Сабармати Ашрам Махатма Ганди'']]

Ҡалала Һиндостан милли-азатлыҡ хәрәкәте (Һиндостандың бойондороҡһоҙлоғо өсөн хәрәкәт) тамыр йәйә. 1919 йылда ''Роулатт законы''на ҡаршы демонстрацияларҙа туҡыу фабрикаһы эшселәре протест билдәһе йөҙөнән 51 административ бинаны яндыра. XX быуаттың 20-се йылдарында туҡыу фабрикаһы эшселәре һәм уҡытыусылар забастовкаға сығыуҙан туҡтамай. Улар үҙҙәренең гражданлыҡ хоҡуғын һәм лайыҡлы эш хаҡы талап итә.

1930 йылда Ганди Дандиға тоҙ походы ойоштора, ә 1942 йылда ашығыс бойондороҡһоҙлоҡ талап иткән Август хәрәкәте (Бөтә Һиндостан забастовкаһы) башлана. Британ Һиндостан сиге процесында, 1947 йылда ҡала буйлап индустар менән мосолмандар араһында сыҡҡан сыуалыштар тулҡыны тарала. Әхмәдабад яңы ғына булдырылған Гуджарат штатының баш ҡалаһы була. Ошо ваҡыт эсендә ҡалала күп кенә мәғариф һәм фән институттары барлыҡҡа килә. Ҡала юғары мәғариф, фән һәм технологиялар үҙәгенә әйләнә. Ауыр һәм химия сәнәғәте үҫеш ала. Артабанғы ун йыллыҡта, социаль ғәҙелһеҙлек һәм коррупция арҡаһында сыҡҡан сәйәси киҫкенлек арҡаһында, үҫеш туҡтай. Һөҙөмтәлә, ҡалала һәм уның ситендә касталар араһында бәрелештәр барлыҡҡа килә.

[[Файл:Ahmedabad riots1.jpg|thumb|right|Погромы в Ахмадабаде]]
[[2001]] йылдың 26 ғинуарындағы ер тетрәүе 50 ҡатлы бинаны емерә, был фажиғәлә 752 кеше үлә. Ҡала инфраструктураһына зыян килә.&lt;ref&gt;[http://www.searo.who.int/ WHO SEAR, Regional Health Situation, and World AIDS Day, Health Report]&lt;/ref&gt;.

[[2002 йыл]]да ҡалала һәм штатта мосолмандарҙы ҡыйратыу серияһы билдәләнә. Бының сәбәбе булып, Годхра станцияһы янында индус ғибәҙәт ҡылыусылары булған пассажир поезын яндырыу тора (Гуджарат сыуалышы). Был сыуалышта ике яҡтан да 1044 кеше үлә. Мосолмандарҙың ҡаланан меңәрләп ҡасыуы арҡаһында Әхмәтабад ҡалаһының тирә-яғында палатка ҡаласыҡтары барлыҡҡа килә.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4536199.stm BBC NEWS | South Asia | Gujarat riot death toll revealed]&lt;/ref&gt;.

Һуңғы йылдарҙа һинд иҡтисадының глоблизацияһы һәм либерелизацияһы һөҙөмтәһе ҡала үҫешен яңы бейеклеккә этәрә. Шул арҡала, халыҡ иҫәбе лә арта, яңы тораҡ кварталдар үҫеп сыға. Ҡыҙыу төҙөлөш һөҙөмтәһендә энергия һәм һыу ресуртсарына ҡытлыҡ тыуа.

== Географияһы һәм климаты ==
[[Файл:River-Sabarmati-1.jpg|thumb|right|Сабармати]]
Әхмәдабад Һиндостандың көнбайышында, диңгеҙ кимәленән 53 метр бейеклектә ята. Ҡала Гуджарат штатының үҙәк өлөшөндәге Сабармати йылғаһы яры буйында, ҡомло, ҡоро урында урынлашҡан. Әхмәдабадтың дөйөм майҙаны 205 кв.км. тәшкил итә. Йәй көнө Сабармати йылғаһы йыш ҡына кибә һәм йылға урынында тар ғына ағым ҡала. Ҡала ситендә ике күл бар: Канкария менән Вастрапур. Канкария күлен 1451 йылда гуджарат солтаны ''Кутб-д-Дин Ахмед Шах II'' ҡаҙҙыра.

{{Климат города
| Город_род = Ахмадабада
| Источник  = [BBC Weather],[http://www.imd.gov.in/doc/climateimp.pdf]
| Янв_ср=20.9         | Янв_ср_осад=2.1
| Фев_ср=22.9         | Фев_ср_осад=1.2
| Мар_ср=27.7         | Мар_ср_осад=1.1
| Апр_ср=31.5         | Апр_ср_осад=1.9
| Май_ср=33.8         | Май_ср_осад=9.1
| Июн_ср=32.9         | Июн_ср_осад=97.4
| Июл_ср=29.6         | Июл_ср_осад=309.8
| Авг_ср=28.4         | Авг_ср_осад=213.8
| Сен_ср=29.0         | Сен_ср_осад=126.6
| Окт_ср=28.8         | Окт_ср_осад=13.5
| Ноя_ср=25.4         | Ноя_ср_осад=6.1
| Дек_ср=22.0         | Дек_ср_осад=1.7
| Год_ср= 27.7        | Год_ср_осад=784.3
| Янв_ср_мин=13.1     | Янв_ср_макс=28.7 	
| Фев_ср_мин=14.8     | Фев_ср_макс=31.0
| Мар_ср_мин=19.4     | Мар_ср_макс=35.9
| Апр_ср_мин=23.5     | Апр_ср_макс=39.5
| Май_ср_мин=26.3     | Май_ср_макс=41.4 
| Июн_ср_мин=27.2     | Июн_ср_макс=38.5
| Июл_ср_мин=25.7     | Июл_ср_макс=33.5 
| Авг_ср_мин=24.9     | Авг_ср_макс=32.0
| Сен_ср_мин=24.4     | Сен_ср_макс=33.5 
| Окт_ср_мин=21.9     | Окт_ср_макс=35.8
| Ноя_ср_мин=17.5     | Ноя_ср_макс=33.2
| Дек_ср_мин=14.1     | Дек_ср_макс=29.9
| Год_ср_мин=21.1     | Год_ср_макс=34.4
| Янв_а_макс=33     | Янв_а_мин=7
| Фев_а_макс=38     | Фев_а_мин=6
| Мар_а_макс=41     | Мар_а_мин=10
| Апр_а_макс=46     | Апр_а_мин=18
| Май_а_макс=47     | Май_а_мин=18
| Июн_а_макс=45     | Июн_а_мин=22
| Июл_а_макс=39     | Июл_а_мин=22
| Авг_а_макс=39     | Авг_а_мин=21
| Сен_а_макс=42     | Сен_а_мин=20
| Окт_а_макс=40     | Окт_а_мин=13
| Ноя_а_макс=38     | Ноя_а_мин=10
| Дек_а_макс=32     | Дек_а_мин=5
| Год_а_макс=47     | Год_а_мин=5
|}}

== Халҡы ==
Халыҡ иҫәбе үҙгәреү&lt;ref name=&quot;censusindia1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.populstat.info/Asia/indiat.htm|title=Historical Census of India}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130217053707/http://www.populstat.info/Asia/indiat.htm |date=2013-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;censusindia2&quot;&gt;{{cite web|url=http://citypopulation.de/world/Agglomerations.html|title= Census of Ahmedabad}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=2011census&gt;{{cite web|title=Ahmedabad City Census 2011 data|url=http://www.census2011.co.in/census/city/314-ahmedabad.html|accessdate=28 May 2014}}&lt;/ref&gt;
&lt;center&gt;&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:700 height:300
PlotArea = left:50 right:70 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
Colors =
  id:gray1 value:gray(0.9)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:7000
ScaleMajor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:gray1
PlotData =
  bar:1871 color:yellow width:1 
   from:0 till:117 width:15  text:116&amp;nbsp;900 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1901 color:yellow width:1 
   from:0 till:186 width:15  text:185&amp;nbsp;900 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1921 color:yellow width:1 
   from:0 till:270 width:15  text:270&amp;nbsp;000 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1941 color:yellow width:1 
   from:0 till:595 width:15  text:595&amp;nbsp;200 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1961 color:yellow width:1 
   from:0 till:1150 width:15  text:1&amp;nbsp;149&amp;nbsp;900 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1971 color:yellow width:1 
   from:0 till:1950 width:15  text:1&amp;nbsp;950&amp;nbsp;000 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1981 color:yellow width:1 
   from:0 till:2515 width:15  text:2&amp;nbsp;515&amp;nbsp;000 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1991 color:yellow width:1 
   from:0 till:3312 width:15  text:3&amp;nbsp;312&amp;nbsp;200 textcolor:red fontsize:9px
  bar:2001 color:yellow width:1 
   from:0 till:4525 width:15  text:4&amp;nbsp;525&amp;nbsp;132 textcolor:red fontsize:9px
  bar:2011 color:yellow width:1 
   from:0 till:6352 width:15  text:6&amp;nbsp;352&amp;nbsp;254 textcolor:red fontsize:9px
  &lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;
Әхмәдабад ҙурлығы буйынса Һиндостандағы 5-се ҡала, халҡы иҫәбе буйынса илдең 7-се ҡала агломерацияһын булдыра.&lt;ref name=metropop&gt;{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;dat=80&amp;geo=-104&amp;srt=pnan&amp;col=aohdq&amp;msz=1500&amp;va=&amp;pt=a|title=India: metropolitan areas|work=World Gazetteer|accessdate=3 September 2010|archiveurl=http://web.archive.org/web/20101008023456/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;dat=80&amp;geo=-104&amp;srt=pnan&amp;col=aohdq&amp;msz=1500&amp;va=&amp;pt=a|archivedate=8 October 2010 &lt;!--DASHBot--&gt;|deadurl=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080118124357/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;dat=80&amp;geo=-104&amp;srt=pnan&amp;col=aohdq&amp;msz=1500&amp;va=&amp;pt=a |date=18 January 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|title=Provisional population totals|work=[[2011 census of India]]|author=[[Government of India]]|accessdate=25 June 2012|format=PDF}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;population&quot;&gt;{{cite web
 |publisher=Census of India
 |title=Population Finder
 |url=http://censusindia.gov.in/PopulationFinder/Population_Finder.aspx
 |accessdate=24 July 2008
}}&lt;/ref&gt;. 2011 йылдағы иҫәп алыу мәғлүмәттәре буйынса Әхмәдабадта 6352 254 кеше иҫәпләнә.&lt;ref name=2011census/&gt;. Грамоталылыҡ кимәле — 89,62 %; 93,96 %— ирҙәр араһында һәм 84,81 %—ҡатын-ҡыҙҙар араһында&lt;ref name=2011census/&gt;. 897 ҡатын-ҡыҙ, 1000 ир-егет бар&lt;ref name=2011census/&gt;. Яҡынса 440 000 кеше төпкөл, емерек өйҙәрҙә йәшәй.
&lt;ref&gt;{{cite web
 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India
 |title=Slum Population in Million Plus Cities
 |url=http://www.censusindia.gov.in/
 |archiveurl=http://web.archive.org/web/20061223112810/http://www.censusindia.net/results/slum1_m_plus.html
 |archivedate=23 December 2006
 |accessdate=11 May 2006
}}&lt;/ref&gt;. Ҡала халҡынң күбеһе — гуджараттар. Халыҡтың яҡынса 7 % -ы мосолман.
&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sachar Report |publisher=zakatindia.org |url=http://zakatindia.org/Files/Sachar%20Report%20(Full).pdf }}&lt;/ref&gt;.
2010 йылда Форбс журналы Әхмәтабадты Һиндостандың һәм Ҡытай ҡалалары Ченду менән Чунциндан ҡала, донъяның өсөнсө иң йылдам үҫеүсе ҡалаһы тип билдәләй.
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/india/report_cheers-ahmedabad-city-is-racing-ahead_1453361|title=Cheers Ahmedabad! City is racing ahead|work=DNA India|accessdate=16 October 2010| archiveurl= http://web.archive.org/web/20101018030404/http://www.dnaindia.com/india/report_cheers-ahmedabad-city-is-racing-ahead_1453361| archivedate= 18 October 2010 &lt;!--DASHBot--&gt;| deadurl= no|accessdate=25 June 2012}}&lt;/ref&gt;.
2003 йылдың Енәйәт статистикаһының Милли бюроһы мәғлүмәттәренә ярашлы, Әхмәдабад ҡалаһы Һиндостандың 1 миллиондан ашыу халҡы булған 35 ҡалаһы араһында енәйәт кимәле иң түбән булған ҡала һанала.
&lt;ref name=&quot;Surat crime rate lowest&quot;&gt;{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2005-10-16/ahmedabad/27860423_1_crime-rate-state-rate-surat|title=Surat crime rate lowest|first=Paul John|date=16 October 2005|work=[[Times of India]]|accessdate=8 August 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811033957/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2005-10-16/ahmedabad/27860423_1_crime-rate-state-rate-surat|archivedate=11 August 2011}}&lt;/ref&gt;.[[2011 йыл]]дың декабрендә IMRB маркетинг бюроһы Әхмәдабадты Һиндостандың башҡа мегаполистары араһынан йәшәү өсөн иң уңайлы ҡала тип белдерә.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-12-11/india/30504461_1_cities-ahmedabad-kolkata|newspaper=[[The Times of India]]|title=Ahmedabad best city to live in, Pune close second|accessdate=9 June 2012|date=11 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111212180503/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-12-11/india/30504461_1_cities-ahmedabad-kolkata|archivedate=12 December 2011}}&lt;/ref&gt;.

== Транспорты ==
Сардар Валлаббхай Патела исемендәге халыҡ-ара аэропорт ҡала үҙәгенән 15, тимер юл вокзалынан 8 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Ул кешеләрҙең күплеге буйынса Гуджаратта иң ҙур һәм илдә һигеҙенсе аэропорт. Башлыса илдең ҙур ҡалаларына һәм [[Дубай (ҡала)]], [[Маскат]], [[Сингапур]] һәм башҡа ҡалаларға халыҡ-ара рейстар яһай.
Әхмәдабад Һиндостан тимер юлдарының көнбайыш зонаһында урынлашҡан. Ҡала илдең төньяғындағы бөтә эре ҡалалар менән дә тимер юлы менән тоташтырылған. 8-се Милли хайвэй ҡаланы Дели, Бомбей менән, 8С һанлы хайвэй Гантхинагаром менән бәйләй; 1-се экспрессвэй Вадодара (94 саҡрым) менән тоташтыра.

== Иҡтисады ==
Әхмәдабадтың эске тулайым продукты 2014 йылда 64 млрд доллар тип иҫәпләнә.&lt;ref&gt;{{cite web|author= Nicole Bippen|title=Ahmedabad- GDP of $64 billion|url=http://www.therichest.com/rich-list/nation/the-10-richest-indian-cities/4/|work=Therichest|accessdate=27 May 2014|quote=17 February 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Engineering Expo – Ahmedabad|url=http://www.mpponline.in/events/engineering-expo-ahmedabad/|publisher=mpponline.in|accessdate=27 May 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140528010809/http://www.mpponline.in/events/engineering-expo-ahmedabad/ |date=28 May 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Know the 10 most developed Indian cities based on GDP|url=http://www.indiatvnews.com/news/india/latest-news-10-most-developed-indian-cities-gdp-32256.html?page=8|work=IndiaTVNews|accessdate=27 May 2014|date=9 January 2014}}&lt;/ref&gt;. Һиндостандың резерв банкы мәғлүмәте буйынса 2012 йылдың июнендә ҡала финанс күрһәткестәре буйынса етенсе урында тора.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Top 10 Indian Cities and Their Major Industrial Activities|url=http://listice.com/top-10-indian-cities-and-their-major-industrial-activities/|work=Listice|accessdate=27 May 2014|date=3 May 2014}}&lt;/ref&gt;. XIX быуатта Әхмәдабадтың еңел сәнәғәте инвестициялар ала. Һөҙөмтәлә 1861 йылдың 30 майында Һиндостанда тәүге туҡыу фабрикаһына нигеҙ һалына.&lt;ref name=&quot;Textile industry of Ahmedabad&quot;&gt;{{cite web|url=http://atmaahd.com/textahme.htm|title=Textile industry of Ahmedabad|publisher=Ahmedabad Textile Mills' Association|accessdate=25 July 2008}}&lt;/ref&gt;. Уның артынса ошо тармаҡтағы башҡа предприятиелар ҙа асыла. 1905 йылда ҡалала 33 туҡыу фабрикаһы була.&lt;ref name=&quot;History of textile industry in Ahmedabad&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.taindia.com/history.htm|title=History of textile industry in Ahmedabad|publisher=Textile Association of India|accessdate=22 July 2008}}&lt;/ref&gt;.Беренсе Бөтә Донъя һуғышы ваҡытында, еңел сәнәғәт Махатма Ганди хәрәкәте ярҙамы менән Һиндостанда булдырылған тауарҙы популярлаштырыуға йүнәлтелгән өҫтәмә үҫеш стимулы ала.&lt;ref&gt;
{{Cite book
  |title=The Ahmedabad Chronicle: Imprints of a millennium
  |publisher=Vastu-Shilpa Foundation for Studies and Research in Environmental Design
  |year=2002
  |page=34
  |chapter=Industry and Commerce}}&lt;/ref&gt;.
Әхмәдабад Һиндостанда иң эре кизе-мамыҡ туҡыма менән тәьмин итеүсе һәм ҡиммәтле таштар, ювелир продукцияларҙы сит илгә сығарыусы булып тора.&lt;ref name=&quot;jnnurm&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.egovamc.com/cdp/AMC_CDP.pdf|title=Profile of the City Ahmedabad|author=Jawaharlal Nehru National Urban Renewal Mission|year=2006|work=Ahmedabad Municipal Corporation Ahmedabad, Urban Development Authority and CEPT University, Ahmedabad|publisher=Ahmedabad Municipal Corporation|accessdate=22 July 2008|format=PDF}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080819215527/http://www.egovamc.com/cdp/AMC_CDP.pdf |date=19 August 2008 }}&lt;/ref&gt;.
Шулай уҡ, автомобиль сәнәғәте лә иҡтисадта мөһим роль алып тора. Ҡалала Tata Motors заводы эшләй, Ford һәм Suzuki производство компанияһы асыу планлаштырылған.
&lt;ref&gt;{{cite news|first=Reuters|title=Suzuki to pick Gujarat for new $1.3 bln plant|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/news-by-industry/auto/automobiles/suzuki-to-pick-gujarat-for-new-1-3-bln-plant/articleshow/9976365.cms|accessdate=24 February 2012|newspaper=[[The Economic Times]]|date=14 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Ford bets big on India, to build plant in Gujarat|url=http://in.reuters.com/article/2011/07/28/idINIndia-58494820110728|publisher=Reuters|accessdate=24 February 2012|date=28 July 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120315195519/http://in.reuters.com/article/2011/07/28/idINIndia-58494820110728|archivedate=15 March 2012}}&lt;/ref&gt;.Peugeot компанияһы завод төҙөүгә тотонған.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Groundbreaking performed for Peugeot plant at Sanand site in Gujarat|url=http://deshgujarat.com/2011/11/02/groundbreaking-ceremony-for-peugeot-plant-today/|publisher=deshgujarat.com|accessdate=24 February 2012|date=2 November 2011}}&lt;/ref&gt;.
Амбавади районында урынлашҡан Әхмәдабад биржаһы Һиндостандың икенсе боронғо биржаларының береһе булып һанала.&lt;ref&gt;{{cite news|title=ASE to sell off iconic Manekchowk building|url=http://www.dnaindia.com/india/report_ase-to-sell-off-iconic-manekchowk-building_1698792|accessdate=7 June 2012|newspaper=DNA India|date=6 June 2012}}&lt;/ref&gt;. Ҡалала шулай уҡ ике эре [[Zydus Cadila]] һәм [[Torrent Pharmaceuticals]] фармацевтик компанияһы бар. Бында йыуыу саралары һәм химик компоненттар етештергән Nirma төркөмөнөң һәм Adani Group халыҡ-ара сауҙа, девелоперск компанияһының баш офистары ла урынлашҡан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.adani.com/contact.aspx|title=Adani Group locations|work=Adani.com|accessdate=7 June 2012}}&lt;/ref&gt;. Мәғлүмәт технологиялары индустрияһы ла әүҙем үҫешә. NASSCOM тикшеренеүҙәре мәғлүмәте буйынса, 2002 йылда Әхмәдабад 9 эре IT-үҙәктәре араһында 5-се урында була.&lt;ref name=&quot;Ahmedabad joins ITES hot spots&quot;&gt;{{Cite news|url=http://infotech.indiatimes.com/articleshow/19249001.cms|title=Ahmedabad joins ITES hot spots|work=Times of India|date=16 August 2002|accessdate=30 July 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090103080350/http://infotech.indiatimes.com/articleshow/19249001.cms|archivedate=3 January 2009}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫтәлекле урындар ==
* Сиди-Бәшир мәсете
* Сабармати Ашрам

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Ахмедабад}}
* {{БСЭ3|заглавие=Ахмадабад}}
* {{ССГН|Ахмадабад}}

{{^|1em}}{{Города-миллионники Индии}}

[[Категория:Әхмәдабад|*]]
[[Категория:Элекке баш ҡалалар]]
[[Категория:Һиндостандың миллионлы ҡалалары]]</text>
      <sha1>pvalf4tz7exoctrojyr7asge3g8kokq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Амман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111640</id>
    <revision>
      <id>1306309</id>
      <parentid>1178498</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T05:04:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15014" sha1="731tyhpsorugtd5hs1ou2jh0lds4zxo" xml:space="preserve">{{НП+
 |статус                  = ҡала
 |русское название        = Амман
 |оригинальное название   = {{lang-ar|عمان}}
 |изображение              = AMMAN 2.jpg
 |страна                  = Иордания
 |герб                    = 
 |флаг                    = Amman Jordan Flag.svg
 |ширина герба            = 
 |ширина флага            = 
 |lat_deg                 = 31|lat_min = 57|lat_sec = 00
 |lon_deg                 = 35|lon_min = 55|lon_sec = 00
 |CoordAddon              = type:city(1000000)_region:JO
 |CoordScale              = 
 |размер карты страны     = 250
 |размер карты региона    = 
 |размер карты района     = 
 |вид региона             = Мухафаза
 |регион                  = Амман (мухафаза)
 |регион в таблице        = Амман (мухафаза){{!}}Амман
 |вид района              =
 |район                   =
 |район в таблице         =
 |вид общины              = 
 |община                  = 
 |община в таблице        = 
 |внутреннее деление      = 27 дистрикт
 |вид главы               = мэр
 |глава                   = Акель Бильтаджи
 |дата основания          = 
 |первое упоминание       = б. э. т. XIII быуат
 |прежние имена           = Раббат-Аммон, Филадельфия
 |статус с                =
 |площадь                 = 1680
 |высота центра НП        = 882
 |климат                  = тропик
 |официальный язык        = [[ғәрәп теле]]
 |официальный язык-ref    = 
 |население               = 1 349 260&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Jordan.html|title=The governorates of the Hashemite Kingdom of Jordan}}&lt;/ref&gt;
 |год переписи            = 2013
 |плотность               = 803.1
 |агломерация             = 2 528 500 кеше ([[2013 йыл]])
 |национальный состав     = [[ғәрәптәр]] һ.б.
 |конфессиональный состав = [[мосолман]]-[[сөннилеләр]] һ.б.
 |этнохороним             = амма́нец, амма́нцы&lt;ref name=&quot;этнохороним&quot;&gt;{{Книга:Русские названия жителей: Словарь-справочник|27}}&lt;/ref&gt;
 |часовой пояс            = +2
 |DST                     = есть
 |телефонный код          = +962(6)
 |почтовые индексы        = 11110-17198
 |автомобильный код       =
 |вид идентификатора      = 
 |цифровой идентификатор  = 
 |категория в Commons     = Amman
 |сайт                    = http://www.ammancity.gov.jo/
 |язык сайта              = ar
 |язык сайта 2            =
}}
'''Амман''' ([[Ғәрәп теле|ғәрәп.]]عمان) — [[Иордания]]ның&lt;nowiki/&gt; баш ҡалаһы. Боронғо заманда ул — Раббат-Аммон, эллинистик-рим дәүерендә '''Филадельфия '''тип йөрөтөлә. VII—IX быуаттарҙа Ғәрәп Хәлифәтенә инә. 1516 йылдан алып [[Беренсе  донъя һуғышы]] тамамланғансы [[Ғосман империяһы]] составында була.

== Тарих ==
Беҙҙең эраға тиклем XIII быуатта Амман (ул саҡта Раббат-Аммон) Аммон батшалығының баш ҡалаһы була. Аҙаҡ был биләмә Боронғо [[Ассирия]] дәүләте менән яулана, һуңынан — фарсылар, унан гректар баҫып ала. [[Боронғо Мысыр|Мысырҙың]] хакимы Птолемей II уны '''Филадельфия '''тип үҙгәртә. Ҡала беҙҙең эраның 106 йылына тиклем набатей батшалығының бер өлөшө була, унан Рим ҡарамағына күсеп Десятиградҡа ҡушыла.

Беҙҙең эраның 326 йылында империяның төп дине булып [[христианлыҡ]] инә һәм [[Византия]] дәүере башында Филадельфия епархия урыны була. Ошо осорҙоң бер сиркәүе ҡала ҡәлғәһендә һаҡланып ҡалған.

Ғассанидтар дәүерендә Филадельфияны Амман тип үҙгәртәләр. Ҡала бер нисә ер тетрәүҙән, тәбиғәт әфәттәренән һуң ныҡ емерелә һәм 1887 йылға тиклем уға артыҡ ҙур иғтибар булмай. Оттоман солтан тимер юл төҙөткәндән һуң, бында барыһы ла үҙгәрә башлай. Асман ҡалаһы хажға барыусыларҙың, шулай уҡ сауҙа юлын еңеләйтеп, [[Дамаск]] менән [[Мәҙинә]] араларын яҡынайта.

== География һәм климат ==
Амман ҡалаһы [[Үле диңгеҙ]]ҙән 35 км төньяҡ-көнсығышҡараҡ, [[Урта диңгеҙ]]ҙән 110 км һәм [[Иерусалим]]дан 65 км көнсығышҡараҡ урынлашҡан.

Ҡала Иордания флагында ете ҡырлы йондоҙ итеп һүрәтләнгән ете убала тора.

Аммандың климаты Урта диңгеҙ климатына яҡын булһа ла, унан ныҡ ҡына айырыла. Был уның диңгеҙ кимәленән ныҡ юғары (733 м) урынлашыуына бәйле. Яуым-төшөмдәр тик ҡыш миҙгелендә генә була. Ҡаланы йыш ҡына ҡуйы томандар баҫа.

== Иҫтәлекле урындар ==
'''Музейҙар'''
* Иордания археология музейы
* Иордан халыҡ йолалары музейы
* Иордан фольклор музейы
* Иордания Университетының археология музейы&lt;br /&gt;
* Иордания Университетының антропология музейы&lt;br /&gt;
* Нумизматика музейы / Иорданияның Үҙәк банкы &lt;br /&gt;
* Автомобиль музейы
'''Харабалар'''
* Джебель каляа (Ҡәлғә тауы)
* 6 000 тамашасылыҡ амфитеатр

== Иҡтисад ==
Амман мөһим сәнәғәт үҙәге булып тора. Ҡалала аҙыҡ-түлек, цемент, нефть эшкәртеү, текстиль һәм тәмәке сәнәғәте предприятиелары урынлашҡан&lt;ref&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/63461/Амман Амман / Большая советская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. 1969—1978.]&lt;/ref&gt;. Халыҡ-ара аэропорт бар.

Амманда Arab Bankының төп офисы урынлашҡан.

== Спорт ==

2009 йылда бында кросс буйынса донъя чемпионаты уҙа. 

== Туғандаш ҡалалар ==
{{col-begin}}
* {{флаг|Алжир}} [[Алжир (ҡала)|Алжир]], [[Алжир]] (1998)
* {{флаг|Төркиә}} [[Анкара]], [[Төркиә]] (1992)
* {{флаг|Ҡаҙағстан}} [[Астана]], [[Ҡаҙағстан]] (1999)
* {{флаг|Ираҡ}} [[Бағдад]], [[Ираҡ]] (1989)
* {{флаг|Әзербайжан}} [[Баҡы]], [[Әзербайжан]] (1989)
* {{флаг|Ливан}} [[Бейрут]], [[Ливан]] (2000)
* {{флаг|Ҡырғыҙстан}} [[Бишкәк]], [[Ҡырғыҙстан]] (2006)
* {{флаг|Румыния}} [[Бухарест]], [[Румыния]] (1999)
* {{флаг|Сәғүд Ғәрәбстаны}} [[Джидда]], [[Сәғүд Ғәрәбстаны]] (1988)
* {{флаг|Катар}} [[Доха]], [[Катар]] (1995)
* {{флаг|Әрмәнстан}} [[Ереван]], [[Әрмәнстан]] (2015)
* {{флаг|Швейцария}} [[Женева]], [[Швейцария]] (2005)
* {{флаг|Пакистан}} [[Исламабад]], [[Пакистан]] (1989)
* {{флаг|Мысыр}} [[Ҡаһирә]], [[Мысыр]] (1988)
* {{флаг|Италия}} [[Калабрия]], [[Италия]] (2005)
* {{флаг|АҠШ}} [[Майами]], [[АҠШ]] (1995)
* {{флаг|Оман}} [[Маскат]], [[Оман]] (1986)
* {{флаг|Италия}} [[Милан]], [[Италия]] (2005)
* {{флаг|Рәсәй}} [[Мәскәү]], [[Рәсәй]] (2005)
* {{флаг|Рәсәй}} [[Нальчик]], [[Рәсәй]] (1994)
* {{флаг|Мавритания}} [[Нуакшот]], [[Мавритания]] (1999)
* {{флаг|Ҡытай}} [[Пекин]], [[Ҡытай]] (1990)
* {{флаг|ЮАР}} [[Претория]], [[КАР]] (2002)
* {{флаг|Марокко}} [[Рабат]], [[Марокко]] (1988)
* {{флаг|Бразилия}} [[Сан-Паулу]], [[Бразилия]] (1997)
* {{флаг|Йемен}} [[Сана]], [[Йемен]] (1989)
* {{флаг|Босния и Герцеговина}} [[Сараево]], [[Босния һәм Герцеговина]] (2005)
* {{флаг|Болгария}} [[София]], [[Болгария]] (2000)
* {{флаг|Төркиә}} [[Истанбул]], [[Төркиә]] (1997)
* {{флаг|Гондурас}} [[Тегусигальпа]], [[Гондурас]] (2002)
* {{флаг|Тунис}} [[Тунис (ҡала)|Тунис]], [[Тунис]] (1999)
* {{флаг|Судан}} [[Хартум]], [[Судан]] (1993)
* {{флаг|Бахрейн}} {{нп3|Центральное губернаторство|||Central Governorate, Bahrain}}, [[Бахрейн]] (2006)
* {{флаг|АҠШ}} [[Чикаго]], [[АҠШ]] (2004)
{{col-end}}&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.ammancity.gov.jo/en/gam/a.asp?id=1#| title=Twin City Agreements| accessdate=2015-09-30| work=GAM| publisher=Greater Amman Municipality}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151001162134/http://www.ammancity.gov.jo/en/gam/a.asp?id=1 |date=2015-10-01 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.ammancity.gov.jo/english/relations/r12.asp| title=Amman's Relations with Other Cities| publisher=Ammancity.gov.jo| accessdate=2013-12-31| archivedate=2005-03-07| archiveurl=https://web.archive.org/web/20050307063658/http://www.ammancity.gov.jo/english/relations/r12.asp}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080102224333/http://www.ammancity.gov.jo/english/relations/r12.asp |date=2008-01-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Beijing&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/|title=Sister Cities|publisher=Beijing Municipal Government|accessdate=2009-06-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170716081317/http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/ |date=2017-07-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;São Paulo twinnings&quot;&gt;{{cite web|url=http://www3.prefeitura.sp.gov.br/cadlem/secretarias/negocios_juridicos/cadlem/integra.asp?alt=11072007L%20144710000|title=Pesquisa de Legislação Municipal – No 14471|accessdate=2013-08-23|work=Prefeitura da Cidade de São Paulo [Municipality of the City of São Paulo]|language=Portuguese|trans_title=Research Municipal Legislation – No 14471|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111018123138/http://www3.prefeitura.sp.gov.br/cadlem/secretarias/negocios_juridicos/cadlem/integra.asp?alt=11072007L%20144710000|archivedate=2011-10-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111018123138/http://www3.prefeitura.sp.gov.br/cadlem/secretarias/negocios_juridicos/cadlem/integra.asp?alt=11072007L%20144710000 |date=2011-10-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://pt.wikisource.org/wiki/Lei_Municipal_de_S%C3%A3o_Paulo_14471_de_2007 Lei Municipal de São Paulo 14471 de 2007]  WikiSource {{pt icon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;São Paulo2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.prefeitura.sp.gov.br/cidade/secretarias/relacoes_internacionais/cidadesirmas/index.php?p=1066 |title=International Relations&amp;nbsp;– São Paulo City Hall&amp;nbsp;– Official Sister Cities |publisher=Prefeitura.sp.gov.br |accessdate=2010-07-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | title=2010 Annual Report | author=Chicago Commission on Human Relations | year=2010 | page=22 | url=http://www.cityofchicago.org/content/dam/city/depts/cchr/supp_info/2010AnnualReport.pdf | format=PDF }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181026025039/https://www.cityofchicago.org/content/dam/city/depts/cchr/supp_info/2010AnnualReport.pdf |date=2018-10-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sarajevo&quot;&gt;{{cite web| url= http://www.sarajevo.ba/en/stream.php?kat=160| title= Sarajevo Official Web Site: Sister cities| publisher= Sarajevo.ba| accessdate= 2009-05-06| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090412141407/http://www.sarajevo.ba/en/stream.php?kat=160| archivedate= 12 April 2009 &lt;!--DASHBot--&gt;| deadurl= no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226040906/https://sarajevo.ba/en/stream.php?kat=160%20 |date=2018-12-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mostar twinnings&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mostar.ba/gradovi-prijatelji.html|title=Mostar Gradovi prijatelji|accessdate=2013-12-19|work=Grad Mostar [Mostar Official City Website]|language=Macedonian|trans_title=Mostar Twin Towns|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131030103002/http://www.mostar.ba/gradovi-prijatelji.html|archivedate=2013-10-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131030103002/http://www.mostar.ba/gradovi-prijatelji.html |date=2013-10-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite press_release | url=http://www.sfmayor.org/ftp/archive/209.126.225.7/press-room/press-releases/press-release-newsom-signs-sister-city-agreements-with-amman-jordan/index.html | title=Mayor Newsom Signs New Sister City Agreements with City of Amman, Jordan | publisher=San Francisco Office of the Mayor | date=April 23, 2010 | accessdate=September 16, 2012 | archivedate=November 28, 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20121128033941/http://www.sfmayor.org/ftp/archive/209.126.225.7/press-room/press-releases/press-release-newsom-signs-sister-city-agreements-with-amman-jordan/index.html }}&lt;/ref&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/20889/Amman Amman in Encyclopædia Britannica Online] {{Ref-en}}(инг.)

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

{{Азия баш ҡалалары}}
[[Категория:Миллионер ҡалалар]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:Азия баш ҡалалары]]
[[Категория:Амман]]</text>
      <sha1>731tyhpsorugtd5hs1ou2jh0lds4zxo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Türkvizyon-2017</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111787</id>
    <revision>
      <id>1306242</id>
      <parentid>1287705</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T00:36:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6493" sha1="h0j3ncl4hu8xl140kfewvxf5p7a49fg" xml:space="preserve">{{Карточка конкурса
|название    = Тюрквидение
|год         = 2017
|лого        = Логотип конкурса Тюрквидение.png
|размер      = 300px
|слоган      =
|полуфинал1  = [[8 сентября]] [[2017 год]]а
|полуфинал2  = [[9 сентября]] [[2017 год]]а
|финал       = [[10 сентября]] [[2017 год]]а&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix-world.com/turkvision-song-contest-delayed-march/|title=Turkvision Song Contest delayed march|date=2016-04-18|publisher=Eurovoix World|lang=en-GB|accessdate=2016-04-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161214051317/https://eurovoix-world.com/turkvision-song-contest-delayed-march/ |date=2016-12-14 }}&lt;/ref&gt;
|вещатель    = {{флаг|Казахстан}} [[Хабар (телеканал)|Хабар]]
|место       = {{Флагификация|Казахстан}}, [[Астана]], «[[Казахстан (концертный зал)|Казахстан]]»
|голосование = Каждый член жюри от каждого участвующего региона оценивает все песни по 10-балльной шкале&lt;ref name=&quot;Jury&quot;&gt;{{cite web|url=eurovoix.com/2014/11/19/turkvizyon14-how-the-voting-works/|title=Turkvizyon’14: How The Voting Works|last=Granger|first=Anthony|date=2014-11-19|publisher=Eurovoix|lang=en|accessdate=2014-11-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Voting&quot;&gt;{{cite web|url=http://eurovoix.com/2014/11/21/turkvizyon14-the-voting/|title=Turkvizyon’14: The Voting|last=Granger|first=Anthony|date=2014-11-21|publisher=Eurovoix|lang=en|accessdate=2014-11-22}}&lt;/ref&gt;
|ведущие     = 
|супервайзер = {{Флаг|Крым}} Исмет Заатов&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://qha.com.ua/turkvizyon-song-contest-takes-place-for-the-first-time-130192en.html|title=Türkvizyon song contest takes place for the first time|date=2013-12-24|publisher=QHA|lang=en|accessdate=2014-01-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140104204502/http://qha.com.ua/turkvizyon-song-contest-takes-place-for-the-first-time-130192en.html |date=2014-01-04 }}&lt;/ref&gt;
|режиссер    =
|интервал    = 
|участники   = 16 (на данный момент)
|возвращение = {{Флагификация|Башкортостан}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Крым}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Татарстан}}
|ноль        = 
|уход        = 
|дебют       = {{Флагификация|Латвия}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Молдавия}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Нидерланды}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Польша}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Ставропольский край}}{{Флагификация|Швеция}}&lt;br&gt;
|победпесня  = 
|пред        = 2015
| Зеленый     = 
| Зеленый+    = да
| Фиолетовый  = да
| Красный     = 
| Желтый      = да
}}
'''Turkvizyon-2017''' йыр конкурсы (ярышы). 

2017 йылда Turkvizyon йыр конкурсы (ярышы) бишенсе тапҡыр үтәсәк. Конкурс йыл һайын үтә һәм, ҡағиҙә буйынса, TURKSOY тарафынан һайланған, төрки донъяһының мәҙәни баш ҡалаһында үтергә тейеш. Ләкин 2015 йылда [[Төркмәнстан]] , 2016-ла [[Әзербайжан]], ниндәйҙер сәбәптәр арҡаһында, ярышты үҙҙәрендә үткәреүҙән баш тарттылар. Шул сәбәптән 2015 һәм 2016 йылдарҙа конкурс [[Төркиә]]&lt;nowiki/&gt;лә үтә. TURKSOY ойошмаһы ҡарары буйынса, [[Ҡаҙағстан|Ҡаҙағстандың]] Туркестан ҡалаһы 2017 йылда төрки донъяһының мәҙәни баш ҡалаһы итеп һайланды. Әлегә, Turkvizyon-2017 ярышының [[Ҡаҙағстан]] ерендә үтәсәге-үтмәйәсәге тураһында мәғлүмәт юҡ.

== Форматы ==
Конкурс ярымфинал һәм финалдан тора. Ярымфиналда ҡатнашыусы илдәрҙең 12-һе генә конкурстың финалында еңеүгә дәғүә итәсәк. Конкурста еңгән йырсы алтын статуэтка һәм аҡсалата премия ота. Икенсе һәм өсөнсө урынды алыусылар ҙа аҡсалата премия ала&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://qha.com.ua/turkvizyon-un-galiplerini-buyuk-oduller-bekliyor-129671tr.html|title=—|accessdate=2016-12-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140227184511/http://qha.com.ua/turkvizyon-un-galiplerini-buyuk-oduller-bekliyor-129671tr.html|archivedate=2014-02-27}}&lt;/ref&gt;.

== Нәшриәт ==
Конкурсҡа нигеҙ һалыусы Төркиәнең TMB TV каналы.

== Урыны ==
{{ПозКарта+|Азия
| alt= physical
| width = 280
| float = left
| caption = Аҙаҡҡы (ҡыҙыл төҫтә) һәм тәҡдим ителгән конкурс үткәреү урындары (күк төҫтә).
| places = 
&lt;small&gt;{{ПозКарта~|Азия|lat_deg=40|lat_min=21|lon_deg=49|lon_min=50|label=[[Баку]]|mark=Blue pog.svg|position=bottom}}&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;{{ПозКарта~|Азия|mark=Blue pog.svg|lat_deg=55|lat_min=44|lon_deg=55|lon_min=58|label=[[Уфа]]|position=top}}&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;{{ПозКарта~|Азия|lat_deg=36|lat_min=54|lon_deg=30|lon_min=41|label=[[Анталия]]|position=right|mark=Blue pog.svg}}&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;{{ПозКарта~|Азия|lat_deg=41|lat_min=00|lon_deg=28|lon_min=57|label=[[Стамбул]]|position=top|mark=Blue pog.svg}}&lt;/small&gt;
{{ПозКарта~|Азия|lat_deg=51|lat_min=08|lon_deg=71|lon_min=26|label='''[[Астана]]'''|position=right}}
}}
{{Main|Астана}}

Конкурс [[Астана]], [[Алматы]], Туркестан ҡалаларының береһендә үтеүе мөмкин.
&lt;gallery&gt;
File:Saryarka_Velodrome_(inside).JPG|Sariarka велодромы, Астана
|Алау Боҙ Һарайы, Астана
&lt;/gallery&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Евровидение 2017
* 2017 Bala Turkvizyon йыр конкурсы
* 2017 Евровидение йыр конкурсы

== Иҫкәрмәләр ==
{{kaynakça|2}}</text>
      <sha1>h0j3ncl4hu8xl140kfewvxf5p7a49fg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡорт аш-һыуы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112199</id>
    <revision>
      <id>1306405</id>
      <parentid>1050795</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T11:24:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14895" sha1="bud8u97r5kvoxfxnns6s84l8qnrjgux" xml:space="preserve">[[Файл:Бишбармак.jpg|thumb|250px|[[Картуф]] менән [[бишбармаҡ]]]]
[[Файл:Belyash.jpg|thumb|220px|Бәрәмәс]]
 
'''Башҡорт аш-һыуы''' — [[башҡорттар]]ҙың традицион аш-һыуы. Халыҡтың йәшәү рәүеше башҡорттарҙың үҙенсәлекле мәҙәниәтен, йолаларын һәм аш-һыуын формалаштырған: ауылдарҙа ҡышлау һәм йәйләүҙәрҙә күсмә тормош алып барыу рационды һәм аш-һыу әҙерләүҙе төрлөләндереү мөмкинлеге биргән.
 
Башҡорт ашамлыҡтары классик тәмләткестәрҙе аҙ һанда ҡулланыу менән айырыла: тик ҡара һәм ҡыҙыл борос ҡулланыла. Башҡорт ашамлыҡтарының үҙенсәлеге булып эҫе ашамлыҡтарҙа ла, закускаларҙа ла итте күп файҙаланыу тора. Башҡорттарҙың ат колбасаһын «ҡаҙы-ҡарта ҡаҙыһын» һәм ат майын яратыуы айырым иғтибарға лайыҡ: башҡорттар ат [[ит]]ен, ҡалын май киҫәктәре һәм, майлы аш тәьҫирен нейтралләштергән әсе [[ҡорот]] (әсетелгән һөт продукты) һалынған һурпа ҡушып, ашарға ярата.

Күсмә тормош рәүеше оҙаҡ һаҡларға яраҡлы аҙыҡтарҙың киң рәтен формалаштырыуға килтергән. Башҡорт милли аштарының төп массаһын бешерелгән, киптерелгән һәм ҡаҡланған йылҡы ите, ҡуй ите, һөт продукттары, киптерелгән еләк, киптерелгән бөртөклөләр, [[башҡорт балы]] тәшкил иткән. Был ашамлыҡтарҙың миҫалы булып ҡаҙы-ҡарта ҡаҙы (йылҡы колбасаһы), баҫтырма (ҡаҡланған ит) (вяленое мясо) ла, шулай уҡ [[ҡаҡ]], [[ҡымыҙ]], сейәле hары май (вишня в топленом масле), [[муйыл майы]] (черемуховое масло), ҡорот (ҡоро ҡорот), [[эремсек]] һәм [[айран]] тора — был ашамлыҡтарҙың бөтөнөһө лә йәйге эҫелә лә сағыштырмаса яҡшы һаҡлана һәм уларҙы юлға алыуы уңайлы. Ҡымыҙ тап юлда әҙерләнә тип иҫәпләнә — бейә һөтө һалынған һауыт эйәргә бәйләнгән һәм һабала көнө буйына сайҡалып йөрөтөлгән.
[[Файл:Echpochmak-wiki.jpg|thumb|220 px|[[Өсбосмаҡ]] (өсмөйөш бәлеш)]]
Традицион башҡорт ашамлығы [[бишбармаҡ]] бешерелгән иттән һәм һалманан (эре итеп киҫелгән туҡмастың төрө) әҙерләнә, мул итеп һуған, йәшел тәмләткестәр ҡушыла һәм, әлбиттә, ҡорот өҫтәлә. Башҡорт аш-һыуының (кухняһының) күҙгә ташланып торған тағы бер үҙенсәлеге: ашамлыҡтар янына йыш ҡына һөт продуктылары бирелә — һирәк табын ҡоротһоҙ һәм ҡаймаҡһыҙ була. Башҡорт ашамлыҡтарының күпселеге әҙерләү ябайлығы һәм туҡлыҡлы булыуы менән айырылып тора.

[[Айран]], буҙа, ҡаҙы, ҡатлама, [[ҡымыҙ]], [[манты]], [[өйрә]], [[ыумас ашы]] һәм башҡа бик күп ашамлыҡ төрҙәре [[Урал тауҙары]]нан Алыҫ Көнсығышҡа саҡлы биләмәләрҙә йәшәгән күп халыҡтарҙың милли ашамлығы тип һанала.

== Башҡорттарҙа сәй эсеү ==
[[Файл:Fresh ayran.jpg|thumb|220px|Айран]]
Башҡорттарҙа киң таралған (популяр) һүҙбәйләнеш бар — «[[сәй]] эсеү». Ошо һүҙҙәр [[бәлеш]] (баландан, кишерҙән, йомортҡа менән һуғандан), йыуаса, бешерелгән ит, ҡаҙылыҡ (колбаса), муйыл майы бәрәмәсе (ватрушка), ҡаймаҡ, ҡайнатма (варенье) менән, баллап, хужабикәнең ниндәй тәмлекәсе бар, шулар менән сәй эсергә саҡырыуҙы аңлата. «Сәй эсеү» башҡорттарҙа «еңелсә тамаҡ ялғауҙы» аңлата — һис шикһеҙ, бындай «сәй» туҡлыҡлылығы буйынса иртәнге ашты ла, төшкө ашты ла алмаштыра ала. Әгәр Башҡортостанда кемдер, иртәнән тик сәй генә эстем ти икән, тимәк, ул тейешенсә (туйырлыҡ) ашап алған.

Башҡорттар сәйҙе гел һөт менән эсәләр: ҡунаҡтарҙан һөт һалырға кәрәк-кәрәкмәгәнлеген дә һорап тормай, сәйҙәренә һөт һалып һыйлайҙар. Сәйгә һөт өҫтәү традицияһы шул тиклем күптәнге, хатта ҡайһы бер региондарҙа, һөттө, сәйҙе яһар алдынанмы әллә һуңынан һалыу дөрөҫмө, тигән бәхәстәр килеп сыҡҡылай. Ҡайһы бер кешеләр сәйгә һөттө аҙ ғына тамыҙыу яҡлы, ә бәғзе кешеләр сәйҙе ағартҡансы һөт һалып эсәләр.

== Башҡорт балы ==
[[Башҡорт балы]] үҙенең тәм сифаты менән билдәле һәм башҡорттар уның менән хаҡлы ғорурлана. Бер сәй табынын да башҡорт балынан башҡа күҙ алдына килтереп булмай, ә яңы ағыҙылған ауыл ҡаймағы яғылған икмәк (бутерброд) — башҡорт милли аш-һыуы өлгөләренең береһе. Башҡорт кешеһе өсөн, үҙе тотҡан умартананмы, әллә туған-тыумасаһы умарталығынанмы алынған, ысын башҡорт балына эйә булыу (бөрйән бал ҡорто) намыҫ эше булып һанала.

== Ҡымыҙ == 

[[Ҡымыҙ]] башҡорттарҙың милли эсемлеге булып тора. Тәмле ҡымыҙ эшләй белеү элек-электән юғары баһаланған һәм был оҫталыҡ быуындан быуынға тапшырылған. Ҡымыҙ эшләү өсөн йылҡының үҙенсәлекле тоҡомдарына айырым иғтибар бирелә.

Эсеү өсөн яңы ҡымыҙ ҡулланыла, юҡһа ул тиҙ әсей һәм дауалау сифаттарын юғалта. Ҡымыҙ составында аҙ ғына миҡдарҙа иҫерткес тә (алкоголь) бар.

== Байрам өҫтәле ==
[[Файл:Qistibi.jpg|thumb|200px|[[Ҡыҫтыбый]]]]
Байрамдарҙа башҡорттар айырым бер төрлө ашамлыҡтар әҙерләй (особенные): [[бишбармаҡ]], [[бауырһаҡ]], [[сәк-сәк]], [[бәлеш,]] [[ғөбәҙиә]] һәм башҡалар. Сәк-сәк, бауырһаҡ теләһә ниндәй байрам өҫтәленең мотлаҡ биҙәге тип һанала. Байрам табынында һәр ҡунаҡҡа өлөш — кейек йәнлек киҫәге (ҡуй-һарыҡ, ҡаҙ ите һ.б.) биреү ҡабул ителгән.

Башҡорттарҙа айырым осраҡтарҙа ғына әҙерләнгән күп төрлө байрам аштары бар: кейәу билмәне — туй табынына кейәү егетенә арнап эшләнгән ваҡлығы менән айырылып торған билмәндәр, килен туҡмасы — килен туҡмасы, ни тиклем айырыуса нәҙек һәм ыуылып тора, шул дәрәжәлә килендең оҫталығы баһалана. Килен әҙерләгән бауырһаҡ йә сәк-сәк туй ритуалының мотлаҡ өлөшө һанала — килен (таҙа итеп йыуылған ҡулдары менән, әлбиттә), никах йолаһы тантанаһынан һуң, һәр ҡунаҡҡа сәк-сәк ҡаптыра.
Ҡаҙ өмәһе — көҙгө көндә хужабикә күрше-күлән ҡатын-ҡыҙҙы ҡаҙ йөнө йолҡоу өмәһенә саҡыра, һәм был сәбәптән байрам табыны ойошторола; кискә табан, эш тамамланғас, хужабикә барыһын да ҡаҙ ите менән һыйлай.

== Хәҙерге заман башҡорт ашамлыҡтары ==

[[Файл:Bashkir qurut.png|thumb|200 px|[[Ҡорот]]]]
Хәҙерге заман башҡорт ашамлыҡтары, аҙыҡ-түлек (продукт) ассортиментын һәм сервировкаһын төрлөләндереп, традицион башҡорт аш-һыуының (кухня) үҙенсәлектәрен һаҡлап ҡалған һәм уға өҫтәмәләр индергән. Хәҙерге заман ашамлыҡтары мул һәм бик бай, төрлө булыуына ҡарамаҫтан, башҡорт аш-һыуы араһында һәм байрам өҫтәлендә традицион ашамлыҡтар айырым урын биләй. Башҡорттарҙың бер байрам табыны ла бишбармаҡһыҙ, ҡаҙыһыҙ, һурпаһыҙ, бүккәнһеҙ йә [[сәк-сәк]]һеҙ үтмәй.

== Аш-һыуға ҡарата тыйыуҙар ==
Аш-һыуға ҡарата башҡорттарҙа йәшәп килгән тыйыуҙар дини традициялар менән бәйле. Тыйылған аҙыҡ-түлеккә (продукт) сусҡа, йыртҡыс йәнлектәр һәм ҡоштар ите (ыласын, төйлөгән йәки һөҙһөт ите), йылан һәм тәлмәрйен ите ҡарай. Шулай уҡ аҡҡош һәм торна итен ашарға ярамаған.

Ҡалҡан биҙен, арҡа мейеһен, талаҡты ашарға ярамай. Тәңкәһе булмаған балыҡ төрҙәрен ҡулланыу кәрәкле һаналмай&lt;ref name=ReferenceA&gt;{{cite web|url=http://www.nnre.ru/kulinarija/million_velikolepnyh_blyud_dlja_yubileev_svadeb_i_prazdnichnyh_stolov_narodov_rossii/p8.php#metkadoc111|title=Мусульманские праздники / Миллион великолепных блюд для юбилеев, свадеб и праздничных столов народов России|accessdate=2013-01-11|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DqCMf568|archivedate=2013-01-21}}&lt;/ref&gt;.

== Үҙеңде өҫтәл артында тотоу этикеты ==

Башҡорттарҙың өҫтәл артында үҙеңде тотоу буйынса традицион этикет ҡағиҙәләренә түбәндәгеләр ҡарай:
* Аш-һыу ҡунаҡ килер алдынан ғына өҫтәлгә ҡуйыла.
* Өҫтәлгә, ҡунаҡ һанынан кәм булмаған, таҡ һанлы етерлек йәймә ҡуйыла.
* Аш-һыуға тәүге булып хужа ҡағыла.
* Аш-һыу бүлгәндә башта оло кешегә өлөш сығаралар.
* Ҡунаҡтар ашап туя икән, хужа ла ашап ултырмай.
* Ҡунаҡ асығып килгән булһа, ә өҫтәлгә ҡуйылған һый етерлек тойолмаһа, хужа, ҡунағын мөмкин тиклем туйғансы ашатыу маҡсатында, үҙе самалап ашай.
* Аҙыҡты һәм эсемлекте тик уң ҡул менән генә алырға.
* Яңы ғына мейестән сыҡҡан икмәкте бысаҡ менән киҫмәйҙәр, һындырып ашайҙар, бөтәүҙе төштө йәймәнән киҫәк сәйнәп алмай.
* Оло табаҡтан һонолоп ашамлыҡ алғанда, башҡаларға арыу киҫәкте һәм өлөштө ҡалдырып, үҙеңә бәләкәй киҫәкте йә кесе өлөштө алырға.
* Ашағанда хужа менән татыу мөнәсәбәттә булыу һәм теремек һәм шат күренеү маҡтауға лайыҡ.
* Ашап-эсеп туйғас, хужаның именлеге хаҡына доға ҡылырға кәрәк&lt;ref name=ReferenceA /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Арсланова И. А.'' Традиционная и современная башкирская кухня. Уфа, 1999.
* [http://s8.7ba.org/ex/dl/a98/7baRu_blyuda-bashkirskojj-kuchni_863753.pdf Блюда башкирской кухни. М.: Планета, 1985.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140415114914/http://s8.7ba.org/ex/dl/a98/7baRu_blyuda-bashkirskojj-kuchni_863753.pdf |date=2014-04-15 }}
* ''Хажин Р. Р.'' Башкирская кухня. Уфа, 2010.

== Һылтанмалар ==
{{commonscat|Cuisine of Bashkortostan}}
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1801-bash-ort-ash-yuy|автор=Миһранова Э. В., [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]]}}
* [http://www.bashkirskayakuhnya.com/ Башкирская кухня]
* [https://web.archive.org/web/20170531183714/http://xn--80aab3ajbbyxkzy4a8he.xn--p1ai/ Рецепты и полезные советы башкирской кухни]
* [http://kulinar-market.ru/ Традиционные и авторские рецепты башкирской кухни]


{{Башҡорттар}}
{{Башҡортостан темаларҙа}}
{{Милли аш-һыуҙар}}

[[Категория:Башҡорт аш-һыуы]]
[[Категория:Аш]]</text>
      <sha1>bud8u97r5kvoxfxnns6s84l8qnrjgux</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Батман (һауыт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112348</id>
    <revision>
      <id>1306396</id>
      <parentid>1281882</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T10:48:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8460" sha1="gympa6n8w7euogb1tohay5lrph6yol4" xml:space="preserve">[[Файл:Батман, көбө. Ярат ауылы музейы.jpg|мини|Батман. [[Баймаҡ районы]] [[Ярат]] ауылында мәктәп музейы]]
[[Файл:Башкирская деревянная утварь.jpg|мини]]
'''Батман''' — тәпәндән бейегерәк ағас һауыт. Диаметры 25-30 см, бейеклеге 35-45 см. Батманда май, бал, ашлыҡ, ит, башҡа төрлө ризыҡ һаҡлағандар. Батман шулай уҡ үлсәү берәмеге лә булған&lt;ref&gt;Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге.1-се т.- Мәскәү, 1993, 121-се бит б&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Башҡортса-русса һүҙлек Мәскәү, 1996, 76-сы бит б&lt;/ref&gt;.
Башлыса Башҡортостандың көньяҡ, көньяҡ-көнсығышһәм үҙәк райондарында таралған. Ағиҙелдең урта ағымында, тау башҡорттарында май бешеү өсөн файҙаланылған, тарыраҡ һәм бейегерәк булған.

== Эшләнелеше ==
Бөтәүле йыуан ағастан эсе ҡыуыш итеп, бик ҙур булмағаны тыштан тимер таҫма менән ҡоршалмай яһала. Бындай һауыттарҙы эшләгәндә уның үҙәк өлөшөн яндыралар ҙа, төрлө эш ҡоралдары менән соҡоп, ырып, көбөн билдәле бер ҡалынлыҡта ҡалдырып цилиндр барлыҡҡа килтерәләр. Был эш өсөн арҡыры балта (бәлйә), [[аталғы]], [[өңгөс]], [[юнғыс]], [[сапҡы]], [[ҡыйғаҡ]] кеүек ҡоралдар файҙаланылған. Һауыт өсөн йышыраҡ йүкә, ҡайын, уҫаҡ, имән кеүек ағастар һайлағандар&lt;ref name=&quot;Етем төлкө. Башҡорт халыҡ әкиәттәре&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20170316164847/http://www.bashskazki.ru/page372.html Етем төлкө. Башҡорт халыҡ әкиәттәре]&lt;/ref&gt;. Төбө һәм ҡапҡасы ғәҙәттә саған ағасынан яһалған. Батмандың өҫкө ҡырына һәм ҡапҡасына кәкерсәкле һыҙаттар үткәрелә&lt;ref&gt;http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/10634-n-fis-a-as-s-n-te {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421093856/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/10634-n-fis-a-as-s-n-te |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421093856/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/10634-n-fis-a-as-s-n-te |date=2016-04-21 }}&lt;/ref&gt;.

== Ҡулланылышы ==
Батман мискәнән бәләкәйерәк булғанлыҡтан, күсереп йөрөтөүе еңелерәк. Ҡунаҡсыл башҡорт халҡы ҡунаҡҡа йөрөшкәндә батманлап бал, май һәм башҡа ризыҡ төйәп бара торған булған. Был һауытта һаҡлыҡҡа май, бал, ҡымыҙ, ит, он, иген һ.б. тотҡандар. Үлсәү берәмеге булараҡ та йыш ҡулланылған&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;.

== Үлсәү берәмеге ==
Батман Рәсәй империяһының үлсәү берәмектәренә ингән булған.
Башҡорттар батманды йышыраҡ солоҡсолоҡта бал үлсәү берәмеге итеп файҙаланғандар. Уның ауырлығы төбәгенә ҡарап бер аҙ айырыла&lt;ref&gt;http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/1552 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224104055/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/1552 |date=2019-12-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224104055/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/1552 |date=2019-12-24 }}&lt;/ref&gt;.

[[Афанасий Никитин]] «[[Хожение за три моря|Хождении за три моря]]» тигән әҫәрендә батманды телгә ала. XVI быуатта батман үлсәүе ҡулланылған, әммә сауҙа китабында билдәләнмәгән. XVII быуатта батман ҡаҙна берәмеге булып тора, мәгәр «[[Инородцы|инородецтар]]» йәшәгән төбәктәрҙә генә. 1622 йылда [[Сылва]] һәм [[Ирень]] йылғалары буйына ебәрелгән [[Чердынь]] [[целовальник]]тарына воевода шундай наказ бирә: «учинити заказ крепкой, чтобы всякие русские торговые люди и татары и остяки и всякие иноземцы, свои весчие товары покупая и продавая, весили в государев вес, который им целовальникам дан в Чердыни за государевою таможенною печатью. А кто учнет опричь государева весчаго батмана в своей непрямой вес всякой весчий товар весити и целовальником у тех людей непрямые весы выимати, и на тех людех имати заповеди на Государя».
Урыҫ тарихи яҙмаларында ярты батман [[Фунт (единица измерения)|мыҫҡал]] тип күрһәтелә, тимәк, батман 10 мыҫҡал, йәғни 4 кг-дан саҡ ҡына күберәк булған.
XIX быуат аҙағында Ҡазан губернаһында 4 ½ бот иген бер батман һаналған. Ҡазан һәм Ырымбур губернияларында 10 сирек көл бер батман һаналған.

Шәреҡтә батман үлсәме төрлө булған: грузиндаи 32, 20, 16, 15 һәм 8 мыҫҡал; төрөктә— 25, 18 ¾ һәм6 ¼ мыҫҡал; Хивала 48 мыҫҡал; Бохарала — 7 бот 32 мыҫҡал. Баҡы губернияһында һыуҙы батманлап үлсәгәндәр.
{{wiktionary|батман}}&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Батман, мера веса}}&lt;/ref&gt;

== Фольклорҙа һәм әҙәбиәттә ==

* Көҙгә инде былар бер батман һары майлы булғандар- «Етем төлкө» әкиәте&lt;ref name=&quot;Етем төлкө. Башҡорт халыҡ әкиәттәре&quot;/&gt;
* Инһәләр, өҫтәл тулы тәм-том, ризыҡ, батман-батман бал. (''әкиәт'') -&lt;ref&gt;[[Файл:Jeshlek.jpg|80px]] [http://www.ye02.ru/mahsus/757-ajyuxas-men1241n-ajyu1185as-mazharalary.html .Мөхәммәт ҒАБДРАХМАНОВ. Айыухас менән Айыуҡас мажаралары. 30.10.2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170818110032/http://www.ye02.ru/mahsus/757-ajyuxas-men1241n-ajyu1185as-mazharalary.html |date=2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
* … туп-туп ҡаҙҙары, батман-батман майҙары — ҡайҙа китте шул ирәүән тормош, ҡайҙа тороп ҡалды… -&lt;ref&gt;[[Файл:Agidellogotip3.gif|110px]] [https://web.archive.org/web/20161108092711/http://agidel-rb.ru/nomera/2012/06/rinat_kamal.html Р. Камал. Беләҙекүл ]&lt;/ref&gt;

== Сығанаҡтар ==
* Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге.1-се т.- Мәскәү, 1993, 76-сы бит
* Башҡортса-русса һүҙлек Мәскәү, 1996, 76-сы бит
* {{БЭ2013|index.php/400|автор=Шитова С. Н., тәржемәсе Аҡбутина Ә.Н.}}
{{wiktionary|батман}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Батман, мера веса}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Батпан]]

== Иҫкәрмәләр ==

[[Категория:Һауыт-һаба]]</text>
      <sha1>gympa6n8w7euogb1tohay5lrph6yol4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алёна Мун</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113506</id>
    <revision>
      <id>1306306</id>
      <parentid>1260420</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T04:59:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6282" sha1="g1hscncjktpz2e45vy4q8tdopb1phel" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Имя              = Алёна Мун
 |Оригинал имени   = Aliona Moon
 |Изображение      = Aliona Moon, ESC2013 press conference 08.jpg
 |Ширина           = 250px
 |Описание изображения = Евровидение 2013
 |Фон              = solo_singer
 |Имя при рождении = Aliona Munteanu
 |Полное имя       = Aliona Munteanu
 |Дата рождения    = 25.5.1989
 |Место рождения   = {{ТУ|Кишинёв|Кишиневта}}, [[МССР]], [[СССР]]
 |Дата смерти      = 
 |Место смерти     = 
 |Годы активности  = [[2010]] — хәҙергә тиклем.
 |Страна           = {{MOL}}
 |Профессии        = {{йырсы}}
 |Певческий голос  = сопрано
 |Инструменты      = 
 |Жанры            = поп
 |Псевдонимы       = Aliona Moon
 |Коллективы       = 
 |Сотрудничество   = 
 |Лейблы           = 
 |Награды          = 
 |Викисклад        = 
 |Сайт             = 
}}

[[Файл:Aliona_Moon_-_O_Mie_presentation_(русский).ogv|мини|255x255пкс|Алена Мун, 2013.]]

'''Алёна Мун''', тулы исеме '''Алёна Мунтяну'''&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.trud7.md/index.php?r=2&amp;s=1592|title=На Евровидении Молдову представит девушка-луна|publisher=trud7.md|accessdate=2014-10-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141018192938/http://www.trud7.md/index.php?r=2&amp;s=1592|archivedate=2014-10-18}}&lt;/ref&gt; ({{lang-ro|Aliona Munteanu}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.facebook.com/moonaliona/info|title=Aliona Moon - Info &amp;#124; Facebook|accessdate=2013-03-18}}&lt;/ref&gt;, [[25 май]] [[1989 йыл]], [[Молдова|Молдавия]], [[Кишинёв]]) — молдаван йырсыһы, 2013 йылда «Евровидение» йыр конкурсында «O mie» йыры менән Молдавия исеменән сығыш яһаусы&lt;ref&gt;[http://www.esctoday.com/48670/result-aliona-moon-to-represent-moldova-in-malmo/ «Result: Aliona Moon to represent Moldova in Malmö»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.eurovision.tv/page/news?id=aliona_moon_to_represent_moldova &quot;Aliona Moon to represent Moldova!]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://escxtra.com/2013/03/its-aliona-moon/ &quot;Moldova: It’s Aliona Moon!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130719041951/http://escxtra.com/2013/03/its-aliona-moon/ |date=2013-07-19 }}&lt;/ref&gt;.

== Карьераһы ==
2010 йылда Алёна Мун «Йондоҙҙар Фабрикаһы 2» милли музыкаль шоуында ҡатнаша һәм 3-сө урын ала.
«Йондоҙҙар Фабрикаһы 2» -ла ҡатнашҡандан һуң «Thumbs Up» төркөмөн булдырҙы. 2012 йылда ул Баку ҡалаһында «Евровидение — 2012» Паша Парфенийҙың бек-вокалисткаһы булараҡ сығыш яһағайны. Паша Парфений был конкурста «Lautar» йыры менән 11 урын алды&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Участница &quot;Евровидения&quot; от Молдовы в гостях у E-motion|url=http://e-motion.tochka.net/conferences/2124-4-zaday-vopros-uchastnitse-evrovideniya-ot-moldovy/|date=18.04.2013|accessdate=2013-05-19}}&lt;/ref&gt;.

=== Евровидение — 2013 ===
[[2013 йыл]]дың [[14 май]]ында Мальмёла «Евровидение»ның беренсе ярым финалында [[Украина]], [[Ирландия]], [[Рәсәй]], [[Беларусь|Белоруссия]], [[Литва]], [[Эстония]], [[Нидерланд]], [[Бельгия]] һәм [[Дания]] илдәре вәкилдәре менән бер рәттән конкурстың финалына сыға.

Конкурстың финалында 2013 йылдың 18 майында Алёна Мун 3 һаны аҫтында Литва ҡатнашыусыһынан һуң сығыш яһаны&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Eurovision Song Contest 2013|url=http://www.escchat.com/eurovision/malmo.2013/|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GsKJRu70|archivedate=2013-05-25|lang=en|accessdate=2013-05-17}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxmwQw&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwQw&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://www.escchat.com/eurovision/malmo.2013/ Тәүге сығанаҡтан] архивланған 25 май 2013.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwQw&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;17 май 2013 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Һөҙөмтәлә, Алёна 11 урын биләне (шул уҡ урынды 2012 йылда Молдова вәкиле Алёнаның продюсеры, композитор һәм пианист Паша Парфений ҙә биләгән ине).

== Клиптары ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=oyh-qGqQEfM Aliona Moon — Chloe mie — Eurovision 2013 Moldova (official video)]
* [https://www.youtube.com/watch?t=91&amp;v=3o6yLDgkCaU Aliona Moon — Loc pentru dragoste (official video)]

== Ҡыҙыҡлы факттар ==
Жюри «Евровидение — 2013» конкурсында Молдова вәкиленең исемен әйтеп өлгөрмәй, йырсыны плагиатта ғәйепләнеләр. Баҡтиһәң, Алёнаның кейеме американ йырсыһы Кэрри Андервудтың «Грэмми» церемонияһы ваҡытында төрлө төҫкә инеп емелдәгән күлдәген бик ныҡ хәтерләткән икән&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Алёну Мун обвинили в плагиате|url=http://www.vedomosti.md/news/Alenu_Mun_Obvinili_V_Plagiate|date=18.03.2013|accessdate=2013-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130623073928/http://www.vedomosti.md/news/Alenu_Mun_Obvinili_V_Plagiate|archivedate=2013-06-23}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]]
[[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]</text>
      <sha1>g1hscncjktpz2e45vy4q8tdopb1phel</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zdob și Zdub</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113606</id>
    <revision>
      <id>1306246</id>
      <parentid>1254669</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T00:40:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10912" sha1="avpmjlolqd1mrr8m3p80k844uk0x0lg" xml:space="preserve">{{Музыкальный коллектив
|Название              = Zdob și Zdub
|Лого                  = 
|Ширина_лого           = 
|Фото                  =  Zdob şi Zdub, ESC 2011.jpg
|Описание_фото         = 
|Ширина_фото           = 250px
|Годы                  = [[1994]] — хәҙерге ваҡыт
|Страна                = Молдавия
|Город                 = [[Кишинёв]]
|Язык                  = [[Румын теле|румын]], [[Молдаван теле|молдаван]], [[Урыҫ теле|урыҫ]], [[Инглиз теле|инглиз]], [[Украин теле|украин]]
|Жанр                  = [[фолк-рок]], [[фолк-панк]],  [[рэпкор]], [[ска-панк]], [[хардкор-панк]], [[:en:Gypsy punk|джипси-панк]]
|Жанры                 = 
|Псевдоним             = 
|Псевдонимы            = 
|Лейбл                 = 
|Лейблы                = 
|Состав                = Роман Ягупов&lt;br /&gt;Михай Гынку&lt;br /&gt;Виктор Дандеш&lt;br /&gt;Андрей Чеботарь&lt;br /&gt;Валериу Мазылу&lt;br /&gt; Святослав Старуш
|Бывшие участники      = 
|Сайт                  = [http://www.zdob-si-zdub.com zdob-si-zdub.com]
}}

'''«Zdob şi Zdub»''' (''Здоб ши Здуб'') — [[1994 йыл]]да барлыҡҡа килгән [[Молдова|молдаван]] рок-төркөмө.

== Тарихы ==
[[Файл:Zdub.jpg|справа|мини|Вокалист Роман Ягупов Евровидение-2005 конкурсында ]]
* «Zdob și Zdub» төркөмө 1994 йылда Страшены ҡалаһында ойошторола. «Здоб ши Здуб» һүҙбәйләнеше молдаван телендә барабанға һуҡҡандан һуң барлыҡҡа килгән тауышты аңлата.&lt;br /&gt;
* 1994 йылдың ноябрь айында беренсе ''демо'' яҙҙырыла һәм төркөм Мәскәүҙә «Йөҙөргә өйрәнегеҙ — 2» фестиваленә һайлап алыу этабын үтә. Нәҡ шунда беренсе мәртәбә «Zdob și Zdub» исеме аҫтында сығыш яһай.&lt;br /&gt;
* [[1996 йыл|1996 йылдың]] июлендә «Zdob și Zdub» «Йөҙөргә өйрәнегеҙ — 2» фестивалендә ҡатнаша, унда улар «Rage Against the Machine» төркөмөнә ярҙам итеп сығыш яһай. Фестиваль өсөн артабан хит булып киткән һәм төркөмгә билдәлелек алып килгән «Hardcore Moldovenesc» йыры яҙҙырыла.
* 1996 йылда «Zdob și Zdub» төркөмө «FeeLee» яҙҙыртыусы фирма менән контракт төҙә һәм «Hardcore Moldovenesc» исемле беренсе альбомын яҙҙырта. &lt;br /&gt;
* [[1999 йыл|1999 йылдың]] май айында «Tabăra Noastră» исеме аҫтында икенсе альбомдары донъя күрә.
* 2000 йылдың октябрь айында «Zdob și Zdub» Виктор Цойҙың «КИНОпробы» трибьютында ҡатнашыу өсөн «Төн күрҙек» йырының кавер-версияһын яҙҙырала. Йыр йыл дауамында хит-парадтарҙа бересе урындарҙы биләп, бөтә БДС киңлегендә хит булып китә. Ошо йыр эстәлегендә булған «КИНОпробы» альбомының миллион ярым данаһы һатыла. «Zdob și Zdub» төркөмө бик күп гастролдәрҙә була һәм һөҙөмтәлә улар «Fuzz» Питер журналы тарафынан Рәсәйҙә 2000 йылда иң яҡшы live-төркөмө тип таныла&lt;ref&gt;[http://megalyrics.ru/bio/zdob-si-zdub.htm Биография «Zdob si Zdub»] // megalyrics.ru&lt;/ref&gt;.
* [[2001 йыл|2001 йылдың]] 12 октябрендә Мәскәүҙә &quot;Б-2&quot;клубында «Agroromantica» альбомының презентацияһы үтте.
* [[2003 йыл]]да 24 ноябрендә «450 һарыҡ» исемле сираттағы альбомдары донъя күрҙе.
* [[2004 йыл|2004 йылдың]] июлендә «450 һарыҡ» альбомы World Music Chart Europe чартында 12 урынға сыҡты.
* 2004 йылдың октябрендә — төркөм үҙ студияһында төркөмдөң ун йыллығына бағышланған яңы альбомды яҙҙырыу өҫтөндә эшләй. Альбомға 10 йыл дауамында ижад ителгән 10 иң йырҙар һәм шулай уҡ 5 бөтөнләй яңы трек инә.
* [[2005 йыл|2005 йылдың]] яҙында төркөм «Евровидение» йыр конкурсында «Bunica Bate Doba» йыры менән Молдавия исеменән сығыш яһай һәм 6-сы урын ала.
* [[2009 йыл]]да декабрендә «Zdob și Zdub» төркөмө «Машина времени» төркөмөнөң 40-йыллығына арналған «Машинопись» трибьют-альбомы өсөн «Телега» йырын яҙҙыра.
* [[2011 йыл|2011 йылдың]] [[26 февраль|26-сы февралендә]] «Евровидение» йыр конкурсында Молдавия исеменән «So Lucky» йыры менән сығыш яһау өсөн хоҡуҡ ала. Композиция финалға үтә һәм унда 97 балл менән ун икенсе урын биләй.
* 2013 йылдың 18 декабрендә төркөм беренсе мәртәбә симфоник оркестр менән берлектә сығыш яһай. Концерт Молдова Республикаһының Милли һарайында үтә, һирәк башҡарылған балладалар, романтик йырҙар, шулай уҡ яңы йырҙар концертта тәҡдим ителде. Оркестр менән Марк Осельский дирижерлыҡ итте&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Группа Zdob şi Zdub дала концерт с симфоническим оркестром|url=http://ru.publika.md/link_1148191.html|date=2013-12-19|accessdate=2013-12-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131220004711/http://ru.publika.md/link_1148191.html|archivedate=2013-12-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=«Здубы» и симфонический оркестр? Это что-то новенькое!|author=Никита Зверев|url=http://www.kp.md/daily/26171.4/3056975/|date=2013-12-11|accessdate=2013-12-19}}&lt;/ref&gt;.

== Төркөм составы ==
* Роман Ягупов ({{lang-mo|Roman Iagupov}}, 13.09.1973) — вокал, [[флейта]], окарина, халыҡ инструменттары, 1994 
* Михай Гынку ({{lang-mo|Mihai Gîncu}}, 5.03.1975) — 1994 йылдан алып бас-гитара, бэк-вокал 
* Андрей Чеботарь ({{lang-mo|Andrei Cebotari}}) — ҡаҡҡыс ҡорамалдар, 2000—2003, 2010
* Виктор Дандеш ({{lang-mo|Victor Dandeș}}, 03.04.1972) — тромбон, халыҡ инструменттары (флуер, кавал, тилинка, аккордеон һ. б.), 2000
* Валерио Мазылу ({{lang-mo|Valeriu Mazîlu}}, 12.09.1978) — [[Торба (музыка ҡоралы)|торба]], чимпой, бэк-вокал, 2002
* Святослав Старуш ({{lang-mo|Sveatoslav Staruș}}) — гитара, бэк-вокал, 1996—2004, 2010

== Дискография ==

=== Альбомдары ===
* [[1997]] — Hardcore Moldovenesc / FeeLee Records
* [[1999]] — Tabăra Noastră
* [[2000]] — Remixs
* [[2001]] — Agroromantica / [[CD Land]] Records
* [[2002]] — От харdкора до романтики
* [[2003]] — 450 de oi
* [[2006]] — Ethnomecanica
* [[2010]] — Белое вино/Красное вино
* [[2012]] — Basta Mafia!
* [[2015]] — [[20 de Veri]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.zdob-si-zdub.com/rus/albums/index.html|title = Официальный сайт|author = |work = |date = |publisher = }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110808150351/http://www.zdob-si-zdub.com/rus/albums/index.html |date=2011-08-08 }}&lt;/ref&gt;

=== Синглдары ===
* [[2005]] — Boonika Bate Doba

== Видеоклиптары ==
* [[2012 йыл|2012]] — Moldovenii s-au născut&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Официальный клип на песню &quot;Moldovenii s-au născut@|url=https://www.youtube.com/watch?v=HYUFSFA3c8s}}&lt;/ref&gt;
* [[2015 йыл|2015]] — Om cu inima de lemn&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Официальный клип на песню &quot;Om cu inima de lemn&quot;|url=https://www.youtube.com/watch?v=blmWmvLinx8}}&lt;/ref&gt;
* [[2016 йыл|2016]] — Sunt hoinar, sunt Lăutar&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Официальный клип на песню &quot;Sunt hoinar, sunt lautar&quot;|url=https://www.youtube.com/watch?v=N5iU1FYZFs8}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.zdob-si-zdub.com/?vers=rus Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514164721/http://www.zdob-si-zdub.com/?vers=rus |date=2008-05-14 }}{{ref-ru}}{{ref-ro}}{{ref-en}}
* {{facebook|zdobsizdub}}
* {{livejournal|zdobsizdub}}
* {{youtube.com|ZdobsiZdubOfficial}}
* {{myspace|zdobsizdubofficial}}
* {{twitter|zdobsizdub}}
* [http://www.gaina.borda.ru/?1-0-0-00000086-000-0-0-1241988365 Алекс Гаина: День Европы в Молдове]
* [http://newsmusic.ru/news_2_21344.htm Рецензия Zdob Si Zdub — «Белое вино/Красное вино» Дмитрий Прочухан]
* [http://insidernews.ru/105125 Цыгане-Инопланетяне в Питере] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121027173835/http://insidernews.ru/105125/ |date=2012-10-27 }}

{{start box}}
{{succession box
|before = —
|title  = 
|years  = [[Молдавия  Евровидение 2005 йыр конкурсында]]
|after  = [[Арсениум]] &amp; [[Наталья Гордиенко]]
}}
{{end box}}
{{start box}}
{{succession box
|before = [[SunStroke Project|Sunstroke Project]] &amp; [[Оля Тира|Olia Tira]]
|title  = 
|years  = [[Молдавия  Евровидение 2011 йыр конкурсында]]
|after  = [[Паша Парфений]]
}}
{{end box}}
&lt;!-- {{Участники Евровидения 2005}}--&gt;
{{Участники Евровидения 2011}}</text>
      <sha1>avpmjlolqd1mrr8m3p80k844uk0x0lg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аҙау тарих-археология һәм палеонтология музей-ҡурсаулығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114821</id>
    <revision>
      <id>1306363</id>
      <parentid>1297985</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T07:50:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17085" sha1="smf9529kwyn4rh8ve4o2dlzonzqr476" xml:space="preserve">{{Берләштерергә|Аҙау тарих-археология һәм палеонтология музей-ҡурсаулығы|Азов тарих-археологик һәм палеонтологик музей-ҡурсаулығы}}

{{музей
 |название        = Аҙау тарих-археология һәм палеонтология музей-ҡурсаулығы
 |sort            = 
 |оригинал        = 
 |файл            = Аҙау (Ростов өлкәһе).jpg
 |размер          = 300 px
 |подпись         = Музей бинаһы
 |lat_deg = 47|lat_min = 6|lat_sec = 42.49
 |lon_deg = 39|lon_min = 25|lon_sec = 25.12
 |region          = RU
 |CoordScale      = 6000
 |основан         = 
 |местонахождение = Рәсәй, Аҙау, Мәскәү урамы, 38/40-сы йорт&lt;ref name=&quot;муз&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.museum.ru/M836|title=Азовский историко-археологический и палеонтологический музей-заповедник|publisher=Российская сеть культурного наследия|accessdate=2013-12-01|lang=ru}}&lt;/ref&gt;
 |посетители      = 201 000&lt;ref name=&quot;муз&quot; /&gt;
 |директор        = Горбенко Анатолий Александрович&lt;ref name=&quot;муз&quot; /&gt;
 |проезд          = 
 |телефон         = (86342) 4-4935, 4-0371, 4-0771&lt;ref name=&quot;муз&quot; /&gt;
 |открыт          = Көн һайын 10:00-дан 18:00 сәғәткә, дүшәмбенән тыш&lt;ref name=&quot;муз&quot; /&gt;
 |билет           =
 |ссылка          = http://www.азовский-музей.рф/
}}

'''Аҙау тарих-археология һәм палеонтология музей-ҡурсаулығы''' — Ростов өлкәһенең Аҙау ҡалаһындағы музей, Рәсәйҙең көньяғындағы иң бай палеонтология коллекцияһы булған иң эре музейҙарҙың береһе. Музейға 1917 йылдың 17 майында Михаил Аронович Макаровский нигеҙ һалған. Музейҙа 168 кеше эшләй, шулар араһында 29 хеҙмәткәр фән дәрәжәһенә эйә&lt;ref name=&quot;муз&quot; /&gt;, музей хеҙмәткәрҙәре әүҙем рәүештә ғилми эш менән шөғөлләнә һәм уларҙың эштәре реферирланған журналдарҙа баҫыла&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.азовский-музей.рф/about/science1.php|title=Публикации научных сотрудников АМЗ в 2012 г.|publisher=Оф. сайт|accessdate=2013-12-01|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. 

== Тарихы ==  
1917 йылдың майында Аҙау ҡалаһында үҙҙәренең әйберҙәрен: боронғо тәңкәләрен, маркаларын, пушка йәҙрәләрен килтереүсе  «Халыҡ мәғарифы» йәмғиәтенең һәм урындағы халыҡтың тырышлығы арҡаһында музейҙың беренсе экспозицияһы асылған. Әммә бик тиҙ арала, граждандар һуғышы йылдарында, музей юҡҡа сыҡҡан. 1937 йылда музей икенсе тапҡыр асылған, әммә уның коллекцияһы, тиҙҙән Икенсе донъя һуғышы башланыу һәм ҡаланы немец ғәскәрҙәре оккупациялау сәбәпле,  яңынан әрәм булған. Урындағы халыҡ һуғыштан һуң уны тергеҙеп маташҡан, тик 1960 йылда ғына уңышҡа өлгәшкәндәр&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|title=Азовский историко-археологический и палеонтологический музей-заповедник|url=http://www.culture.ru/institutes/11289/azovskiy-istoriko-arheologicheskiy-i-paleontologicheskiy-muzey-zapovednik|work=culture.ru|accessdate=2017-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170617181856/http://www.culture.ru/institutes/11289/azovskiy-istoriko-arheologicheskiy-i-paleontologicheskiy-muzey-zapovednik|archivedate=2017-06-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://xn----7sbgnhcfidezs4b7a.xn--p1ai/about/|title=История|publisher=xn----7sbgnhcfidezs4b7a.xn--p1ai|accessdate=2017-01-10}}&lt;/ref&gt;. 

== Музей бинаһы == 
1976 йылдан музейҙың төп корпусы архитектор Фёдор Гаузенбаум проекты буйынса&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://muzeyazov.ucoz.ru/index/skhema_zalov/0-19|title=Схема залов|publisher=Оф. сайт|accessdate=2013-12-01|lang=ru}}&lt;/ref&gt;1892 йылда төҙөлгән элекке ҡала управаһының өс ҡатлы бинаһында урынлашҡан&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://culture.ru/press-centre/news/8837/|title=История в сумерках|publisher=Портал культурного наследия России Культура.рф|accessdate=2013-12-01|lang=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203001751/http://culture.ru/press-centre/news/8837/ |date=2013-12-03 }}&lt;/ref&gt;, уның 22 залы бар.  

Музей майҙандары: экспозиция-күргәҙмә — 2852 м², ваҡытлыса күргәҙмәләр — 580 м², фонд һаҡлағыстар — 1896 м², парклаштырыу (асыҡ һауала) — 7,13 га&lt;ref name=&quot;муз&quot; /&gt;. 

== Экспонаттар һәм фондтар == 
[[File:Deinotherium in Azov museum.jpg|thumb|left|Deinotherium. Аҙау музейы залдарының береһендә динотерия һөлдәһе]] Һаҡлау берәмектәре: 340 765, шуның 206 371 предметы төп  фондтан&lt;ref name=&quot;муз&quot; /&gt;. Һуңғы 10 йылда музейҙың төп фондына йыл һайын уртаса 3780 предмет тапшырыла&lt;ref name=&quot;кол&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.азовский-музей.рф/collections/|title=Коллекция|publisher=Оф. сайт|accessdate=2013-12-01|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.  

800—600 мең йыл элек, боҙлоҡ осоро араһында, йәшәгән дала мамонты (трогонтериев филе) һөлдәһе музей символы булып тора. Был донъя йөҙөндә баш һөйәге бөтөн булған берҙән-бер һөлдә&lt;ref name=&quot;муз&quot; /&gt;. 

Фондтарҙың яртыһына яҡынын археологик, шул иҫәптән донъя музейҙарын коллекцияларында аналогтары булмаған комплекстар тәшкил итә. Ростов өлкәһе территорияһында археологик тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә ҡурғандарҙан табылған  б.э. I быуат предметтары, сәнғәт эшләнмәләре: алтын биҙәүестәр, ат егеү ҡаралдылары (сбруй), ат егеү сбруйы деталдәре, алтын һәм көмөш һауыт-һаба, ҡорал һ.б. донъя кимәлендәге ҡиммәт булып тора.  

Музей XIV быуаттағы һыу түгеп эшләнгән (поливной) керамиканың иң ҙур коллекцияһына эйә.  

Палеонтологик коллекция — Төньяҡ Ҡаф тауындағы иң ҙур коллекция (1500 әйберҙән артығыраҡ). Музейҙың иң популяр экспонаты булып йәше 600 мең йыл һаналған фил-трогонтерия һөлдәһе (бейеклеге 4,5 м) тора; был әлегәсә билдәле булған шундай бер нисә төр араһында һәм баш һөйәге бөтөн көйө һаҡланған берҙән-бер һөлдә. Аҙау музей-ҡурсаулығы икенсе уникаль палеонтологик экспонатҡа - Дейнотерий (''Deinotherium giganteum'') тигән һуҡҡы теше (бивни) аҫҡы яңағынан үҫеп сыҡҡан томшоҡло хайуан һөлдәһенә эйә. Һәм уның йәше 7,5—8 млн йыл&lt;ref name=&quot;кол&quot; /&gt;. 

Музей фондтарында бик һирәк осрай торған бер урында табылған эре хайуандар һөлдәләре (ҡондоҙ-трогонтерия, тамань филе, ҙур ат, эласмотерия, гомотерия, гиеналар, ҙур мышы, ҡатмарлы мөгөҙлө болан, антилопа, ҡыҫҡа мөгөҙлө зубр) һаҡлана&lt;ref&gt;[http://sarzoomir.com/zhivotnie-obitavshie-okolo-beregov-azovskogo-morja.html Аҙау диңгеҙе яры буйҙарында йәшәгән хайуандар]&lt;/ref&gt;) һәм Аҙау районы Семибалки ауылында табылған эооплейстоцен эпохаһы ваҡ һөтимәре. Табылдыҡтар морозов горизонтына, черевичан  фазаһына һәм юғарғы черевичан ассоциацияһына (тамань фаунистик комплексы) ҡаратыла. Был табылдыҡтарҙың геологик йәше сирек (четвертичный) период башында дала зонаһында боронғо кеше йәшәйешен тәьмин иткән, өйөрө менән үлән утлап йөрөгән, тереклек һәм кеше эшмәкәрлеге эҙҙәрен табырға өмөт уята&lt;ref&gt;''Байгушева В. С.'' Новые данные о таманском фаунистическом комплексе из раскопа у села Семибалки (Приазовье) // Историко-археологические исследования в Азове и на Нижнем Дону в 1998 г. Азов, 2000. Вып. 16. С. 27–57.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Рековец Л. И.'' Мелкие млекопитающие антропогена юга Восточной Европы. Киев: Наукова думка, 1994. 372 с.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Tesakov A. S.'', ''Dodonov A. E.'', ''Titov V. V.'', ''Trubikhin V. M.'' Geological settings of small mammal faunas in the east of the Sea of Azov / Loess and Paleoenvironment. Abstr. and Guidebook. Moscow: GEOS, 2003. P. 60–61.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://paleorostov.narod.ru/Quatern_07a_g.pdf ''В. С. Байгушева'' Археологические особенности палеонтологических местонахождений начала четвертичного периода]&lt;/ref&gt;. 

Музейҙа шулай уҡ хәҙерге Ростов өлкәһе территорияһында элек йәшәгән боронғо күскенсе  ҡәбиләләр мәҙәниәте менән бәйле  «Евразия күскеселәренең хазиналары» (Азия һәм Европа араһындағы күскенсе халыҡтар. Б.э.т. III меңйыллыҡ - б.э. XIV быуаты)тигән 
экспозиция ҡуйылған. Бында төрлө биҙәүес әйберҙәре, ҡоралдар һәм хәрби кейемдәр (доспехи), б.э. I―III быуатына ҡараған тергеҙелгән кейем өлгөләре һәм сармат ҡәбиләләре көнкүреш әйберҙәре күрһәтелгән&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Барыһы  экспозицияла ҡуланан, көмөш һәм алтындан 20 меңгә яҡын предмет ҡуйылған. Был предметтар араһында: алтын ҡындағы ҡылыс, алтын фаларҙар, беләҙек һәм ат егеү ҡаралдылары (сбруй). Бында б.э. I - II бб. грек-рим зәргәр сәнғәте өлгөһө бйынса яһалған рим көмөш, алтын зәргәр биҙәүестәре һ.б. бар.

Музейҙа б.э. I быуатына ҡараған ҡәберлек комплексы - Аҙау ҡалаһы ситендәге «Дачалар» ҡәберлек ҡурғаны күрһәтелгән. Ҡурған 1986 йылда Ростов дәүләт университеты һәм аҙау археологик экспедициялары тарафынан ҡаҙылған. Шулар араһында — сармат йәнлек стилендә биҙәлгән алтын ҡынлы ҡылыс; арыҫландар һыны менән биҙәлгән алтын фаларҙар. Экспозицияның ынйыһы булып I быуаттың өсөнсө сирегенә ҡараған алтын ат ябыуы тора. Ябыуға айға, пирамидкаға, өсмөйөшкә, тәкә башына, донъя ағасына һәм Геракл төйөнөнә оҡшатып эшләнгән 15 мең алтын пластина; 3 меңләп бляшка һәм ромбтар, меңләгән бляшка тегелгән. Был экспозицияның күп предметтары Японияла, Швейцарияла, Францияла һ.б. ерҙәрҙә ойошторолған күргәҙмәләрҙә күрһәтелде.

«XV  б. башында - XVII быуаттарҙа Аҙау һәм Аҙау буйы» тип аталған даими эшләгән экспозиция Аҙау тарихының иң драматик дәүеренең береһе, уның генуэзлыларҙан төрөктәр ҡулына, ә һуңынан ― дон казактарына күсеүен һөйләй. Бында Аҙауҙың тирә-йүнендә табылған шул дәүерҙәрҙән килеп еткән ысын ятағандарҙың, ҡылыстарҙың, пушкаларҙың, пушка йәҙрәләренең, атыу ҡоралдарының өлгөләре ҡуйылған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://xn----7sbgnhcfidezs4b7a.xn--p1ai/room9-10.php|title=турецкий азов|publisher=xn----7sbgnhcfidezs4b7a.xn--p1ai|accessdate=2017-01-10}}&lt;/ref&gt;.
   
Предметтар музейҙың 35 фонд һаҡлағысына ҡуйылған&lt;ref name=&quot;кол&quot; /&gt;. 

== Әҙәбиәт== 
* Музеи России : (комплекс., ист., естественно-науч., техн., отраслевые) : спpав. Ч. 4. М., 1993. С. 77;  
* Рычагова Е. Из глубины веков… // Азов. неделя. 2015. 26 марта. С. 10; Баранникова А. Музей для детей // Город N. 2014. 23 дек. С. 44; 
* Рычагова Е. Азовскому музею – 95 // Азов. неделя. 2012. 24 мая. С. 1, 4; Зекрач М. Хранитель истории // Приазовье. 2012. 23 мая. С. 12; 
* Семёнова С. В. Азовская диковина // Дон. временник. Год 2009‑й. С. 146–148; 
* Федотова Т. А.  Азов и его музей //Там же. Год 2007‑й. С. 59–62; Боранова Г. Визитная карточка Азова // Приазовье. 2002. 16 мая. С. 4; 
* Кравцова Е. Хранители древностей // Новая азов. газ. 2002. 23 мая. С. 5; Высавская И. Музей открыл миру Азов // Азов. неделя. 2002. 16 мая. С. 1; Горбенко А. Азовский краеведческий // Приазовье. 1996. 18 мая. С. 7. 

== Иҫкәрмәләр ==

== Һылтанмалар == 
* {{cite web|url=http://culturemap.ru/?region=121&amp;subtopic=28&amp;id=1654|title=Азовский музей-заповедник|publisher=Проект &quot;Культура регионов России&quot;|accessdate=2013-12-01|lang=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203002720/http://culturemap.ru/?region=121&amp;subtopic=28&amp;id=1654 |date=2013-12-03 }} 
* {{cite web|url=http://www.azov.info/new/12660|title=Азовский музей-заповедник представил находки последнего полевого сезона|publisher=Азов-точка-Инфо|accessdate=2013-12-01|lang=ru}} 
[[Категория:Музей-ҡурсаулыҡтар]] 
[[Категория:1917 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] 
[[Категория:Рәсәйҙең музей-ҡурсаулыҡтары]] 
[[Категория:Палеонтология музейҙары]]
[[Категория:Рәсәйҙең археологик музейҙары]] 
[[Категория:Рәсәйҙең тарихи музейҙары]] 
[[Категория:Аҙау]]</text>
      <sha1>smf9529kwyn4rh8ve4o2dlzonzqr476</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үҙәк универмаг (Дондағы Ростов)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115588</id>
    <revision>
      <id>1306155</id>
      <parentid>1301343</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T17:29:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8424" sha1="b4xeqspa0fwjyllfmzdet6xi5xd9fyt" xml:space="preserve">{{Достопримечательность 
|Тип                      = 
|Русское название         = Үҙәк универмаг
|Оригинальное название    = 
|Изображение              = Вид на дом Г.Г.Пустовойтова с пр. Буденновского. Ростов-на-Дону Пономарева.jpg
|Подпись изображения      = XX быуат башында төҙөлгән бина
|Ширина изображения       = 
|Статус = 
|Страна = Рәсәй
|Название местоположения = ҡала
|Местоположение = [[Дондағы Ростов]], Оло Баҡса урамы, й.46/30
 |Архитектурный стиль = модерн
|Автор проекта = 
|Строитель = 
|Основатель = 
|Первое упоминание =
|Основание = 1910 йыл
|Основные даты = {{Достопримечательность/Даты||||||}}
|Упразднён =
|Начало строительства = 
|Окончание строительства = 
|Здания = {{Достопримечательность/Здания||||||}}
|Приделы =
|Реликвии =
|Состояние =
|Сайт =
|Commons = 
}}
'''Үҙәк универмаг''' — [[Дондағы Ростов]] ҡалаһында, [[Оло Баҡса урамы (Дондағы Ростов)|Оло Баҡса урамы]], 46/30 адресы буйынса урынлашҡан бина&lt;ref name=&quot;О Компании//Сайт Центрального универмага&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. [[Ростов өлкәһе]] Администрация Башлығының [[1998 йыл]]дың 9 октябрендәге 411-се ҡарарына ярашлы регион әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты иҫәбенә инә ([[Ростов өлкәһе]] етәкселеге Ҡарары редакцияһында 27.11.2014 № 495)&lt;ref name=&quot;Перечень объектов культурного наследия регионального значения г. Ростова-на-Дону//Официальный портал Правительства Ростовской области &quot;&gt;[http://www.donland.ru/Default.aspx?pageid=78746 Перечень объектов культурного наследия регионального значения г. Ростова-на-Дону//Официальный портал Правительства Ростовской области]&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Ростов үҙәк универмагы урынлашҡан йорт, [[XX быуат]] башында ҡалала Г. Г. Пустовойтовтың сауҙа йорто булараҡ билдәле&lt;ref name=&quot;Перечень объектов культурного наследия регионального значения г. Ростова-на-Дону//Официальный портал Правительства Ростовской области&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Г. Г. Пустовойтов — судно биләүсе, ҡала меценаты, уның аҡсаһына [[1910 йыл]]да был йорт төҙөлә&lt;ref name=&quot;Перечень объектов культурного наследия регионального значения г. Ростова-на-Дону//Официальный портал Правительства Ростовской области&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Төҙөлөш архитектор Е. М. Гулин проекты буйынса башҡарыла.

Сауҙа йорто ҡаланың тарихи өлөшөндә, ике төп магистралдең — [[Оло Баҡса урамы (Дондағы Ростов)|Оло Баҡса урамы]] менән [[Будённый проспекты]] киҫешкән ерендә урынлашҡан&lt;ref name=&quot;Торговый дом Г. Г. Пустовойтова&quot;&gt;[http://tourism.rostov-gorod.ru/attractions/detail.php?ID=108490&amp;SECTION=15395 Торговый дом Г. Г. Пустовойтова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140712092900/http://tourism.rostov-gorod.ru/attractions/detail.php?SECTION=15395&amp;ID=108490 |date=2014-07-12 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140712092900/http://tourism.rostov-gorod.ru/attractions/detail.php?SECTION=15395&amp;ID=108490 |date=2014-07-12 }}&lt;/ref&gt;. Баштан уҡ был йорттоң төрлө учреждениеләр һәм ойошмалар ихтыяжы өсөн ҡуртымға биреләсәк икәне билдәле була.&lt;ref name=&quot;Архитектура стиля «Модерн»&quot;&gt;&lt;/ref&gt; Йортта [[Лондон (ҡунаҡхана, Таганрог)|«Лондон» ҡунаҡханаһы]] һәм «Центральный» отеле, А. Гирштейндың зәргәр һәм сәғәт магазины урынлаша. Ростов универмагының иҫке өлөшөндә, үҙәк офисы Ригала булған, «Проводник» фирмаһының филиалы урынлаша&lt;ref name=&quot;Архитектура стиля «Модерн»&quot;&gt;[http://architecture.artyx.ru/books/item/f00/s00/z0000005/st012.shtml Архитектура стиля «Модерн»]&lt;/ref&gt;.

Совет осоронда был йортта [[Дондағы Ростов]] Төньяҡ-Кавказ университетының фәнни китапханаһы эшләй. 1940-сы йылдарҙа ул емерелә һәм [[1949 йыл]]да архитекторҙар П. С. Калашников һәм Г. А. Петровтың проекттары буйынса тергеҙелә. [[1965 йыл]]да архитектор Лихобабиндың проекты буйынса өҫтәлмә ҡабырғаһы барлыҡҡа килә.&lt;ref name=&quot;Архитектура стиля «Модерн»&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

[[XXI быуат]]та элекке Пустовойтовтың сауҙа йорто бинаһында [[Үҙәк универмаг (Дондағы Ростов)|Ростов үҙәк универмагы]] урынлашҡан&lt;ref name=&quot;Торговый дом Г. Г. Пустовойтова&quot;&gt;&lt;/ref&gt;Уның дөйөм майҙаны 4000 квадрат метрҙан артыҡ. Универмаг бинаһына реконструкциялау үткәрелә, склад бүлмәләрен кәметеү иҫәбенә майҙаны ҙурайтыла, өҫтәлмә бүлмәләр файҙаланыуға индерелә&lt;ref name=&quot;О Компании//Сайт Центрального универмага&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery&gt;
File:Башня с часами (с пр. Будёновский).jpg
File:Доходный дом Г.Г. Пустовойтова.JPG
File:Доходный дом Г.Г. Пустовойтова (ЦУМ).JPG
&lt;/gallery&gt;

== Һүрәтләү ==
Йорт модерн стилендә&lt;ref name=&quot;О Компании//Сайт Центрального универмага&quot;&gt;[http://www.center-univermag-rostov.ru/about.php О Компании//Сайт Центрального универмага] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170211080607/http://www.center-univermag-rostov.ru/about.php |date=2017-02-11 }}&lt;/ref&gt;. Тәҙрә элементтары был стилгә хас булғанса&lt;ref name=&quot;Архитектура стиля «Модерн»&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Йортта нуленсе, беренсе, икенсе, өсөнсө һәм дүртенсе ҡаттар бар&lt;ref name=&quot;О Компании//Сайт Центрального универмага&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Төҙөлөш барған осорҙа был ҡаланың иң ҙур төҙөлөштәренең береһе була&lt;ref name=&quot;Торговый дом Г. Г. Пустовойтова&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=47.219364&amp;lon=39.711413&amp;z=16&amp;m=b&amp;show=/1493858/ru/Центральный-универмаг-(ЦУМ) ЦУМ на Викимапии]

[[Категория:XX быуат архитектураһы]]
[[Категория:Дондағы Ростов]]
[[Категория:Дондағы Ростовтың иҫтәлекле урындары]]</text>
      <sha1>b4xeqspa0fwjyllfmzdet6xi5xd9fyt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өфө мәсеттәре</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115781</id>
    <revision>
      <id>1306219</id>
      <parentid>1301935</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T22:32:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10360" sha1="kuup0za8nzm4bkvl30kpnxzun111m7q" xml:space="preserve">'''Өфө мәсеттәре''' ({{lang-ru|Мечети Уфы}}) — [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһының Өфө]] ҡалаһы мәсеттәре.

== Тарихи мәсеттәр ==
[[Файл:Беренсә йәмиғ мәсәте.jpg|мини|150пкс|[[Беренсе йәмиғ мәсете]]]]
[[Файл:Хакимия.jpg|мини|150пкс|[[Хәкимиә|Дүртенсе йәмиғ мәсете]]]]
'''[[Беренсе йәмиғ мәсете]]''' 1830 йылда [[Ырымбур мосолман диниә назараты]] мөфтөйө [[Ғәбдесәләм Ғәбдрәхимов]] үтенесе буйынса икенсе гильдия сауҙәгәре Мөкмин Хөҙәсәйетовтың аҡсаһына төҙөлгән. ХХ быуат башына мәхәлләлә 920 кеше иҫәпләнә. Мәсет ҡарамағында «[[Ғосмания]]» мәҙрәсәһе һәм урыҫ-башҡорт 2 класлы училищеһы эшләп килә.

1960—1992 йылдарҙа Беренсе йәмиғ мәсете Өфө ҡалаһында берҙән-бер ғәмәлдә булған мәсет була. Билдәле имам-хатиптары: [[Ғәбдрәхимов Ғәбдесәләм|Ғ. Ғәбдрәхимов]] (1830 йылдан), А. Ғәбдүлсәләмов (1840 йылдан), Ш. Ғ. Сөләймәнов (1844—1885), Х. Ғосманов (1888 йыл), [[Абыҙгилдин Йыһангир Талха улы|Й. Т. Абыҙгилдин]] (1907—1938), [[Туғыҙбаев Баймөхәмәт Вилдан улы|Б. В. Туғыҙбаев]], [[Ниғмәтуллин Нурмөхәмәт Мәғәфүр улы|Н. М. Ниғмәтуллин]] (1983—1992), М. Мөхәмәтисламов (1992—2006), В. М. Тимерғәлиев (2006 йылдан). 1989 йылда СССР-ҙың Министрҙар кабинеты дини эштәр буйынса советы ҡарары нигеҙендә [[Рәсәй ислам университеты|Ризаитдин Фәхретдинов исемендәге мәҙрәсә]] (хәҙер [[Рәсәй ислам университеты]]) асылды. Мәсет бинаһы мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

'''Икенсе йәмиғ мәсете''' 1880-се йылдарҙа Өфө ҡалаһы Нижегородка биҫтәһенең Преображенск урамында (хәҙер Леваневский урамы) мәхәллә кешеләре аҡсаһына төҙөлгән. ХХ быуат башында мәхәлләлә 876 кеше иҫәпләнә. Мәсет янында «Ғәлиә» мәҙрәсәһе эшләй. Билдәле имам — хатиптары: З. Ғәликәев, [[Камалетдинов Зыяитдин Ямалетдин улы|З. Камалетдинов]] (1909—1924). 1931 йылда [[Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты]] ҡарарына ярашлы Икенсе йәмиғ мәсете ябыла. Мәсет бинаһы һаҡланып ҡалмаған.

'''[[Өсөнсө йәмиғ мәсете (Өфө)|Өсөнсө йәмиғ мәсете]]''' 1903 йылда Воздвиженск урамы (хәҙерге Лесопильная урамы) төҙөлгән. 1924 йылда мәхәлләлә 825 кеше иҫәптә була. Мәҙрәсә ҡарамағында [[Хәсәниә мәҙрәсәһе|«Хәсәниә» мәҙрәсәһе]] эшләп килә. 1940 йылда Өсөнсө йәмиғ мәсете ябыла. Ҡайһы бер имам-хатиптары: М. Мөхәммәтйәнов, [[Хәсәнов Мөхәммәтсабир Мөхәммәтйән улы|М. Хәсәнов]] (1903 йылдан), [[Камалетдинов Мотаһар Мирхәйҙәр улы|М. Камалетдинов]] (1924 йылдан). Хәҙерге ваҡытта мәсет йортонда юғары спорт оҫталығы Мәктәбе урынлашҡан.

'''[[Хәкимиә|Дүртенсе йәмиғ мәсете]]''' (икенсе исеме [[Хәкимиә (мәҙрәсә)|«Хакимиә» мәсете]]) 1908 йылда төҙөлгән. Мәсет ҡарамағында [[Хәкимиә (мәҙрәсә)|«Хәкимиә» мәҙрәсәһе]] асыла. 1930 йылдың 9 февралендә [[Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты]] мәсетте ябыу тураһында ҡарар сығара. 1939 йылда Дүртенсе йәмиғ мәсетенең ике манараһы ла алып ташлана. 1991 йылда мәсет бинаһы мөьминдәргә кире ҡайтарыла.

'''Бишенсе йәмиғ мәсете''' 1909 йылда [[Өфө мосолман зыяраты]]нда төҙөлгән. Ике ҡатлы мәсет бинаһы бер манаралы ағас йорто була. Имам-хатибы — Х. Вәлиев. 1960 йылда мәсет бинаһында янғын сыға — йорттоң беренсе ҡаты яна.

'''Алтынсы йәмиғ мәсете''' 1918 йылда Лагер тауында (хәҙерге Проломная урамы, 23/1) төҙөлә. Ағас йорт, ике ҡатлы. Имам-хатибы — Х. Әхтәмов. Мәсет 1934 йылда ябылған. 1960-сы йылдарҙа мәсет бинаһы тораҡ йорто итеп үҙгәртеп төҙөлә.

'''Етенсе йәмиғ мәсете'''н төҙөү өсөн мөьминдәргә 1923 йылда рөхсәт бирелә. Ғибәҙәт ҡылыу имам-хатип Н. Ишаевтың өйөндә үткәрелә. 1928 йылда мосолман дини ойошмаһын теркәүҙән төшөрәләр. Етенсе йәмиғ мәсете бинаһы төҙөлмәй ҡала.

== Хәҙерге мәсеттәр ==
[[Файл:Ljalja-Tjulpan.jpg|мини|267x267пкс| [[Ләлә-Тюльпан]] мәсете]]
1996 йылда ҡалала 3 мәсет, 2007 йылда — 7 мәсет, 2013 — 20-гә яҡын мәсет эшләй.

'''[[Ғофран (мәсет)|«Ғофран»]]''' мәсете 1994 йылда Ленин районы [[Өфө мосолман зыяраты|Мосолман зыяраты]] территорияһында төҙөлгән. Мәсет янында йәкшәмбе мәктәбе һәм китапхана бар. Мәсеттең имам-хатибы — Г. Г. Хәсәнов (1992 йылдан алып).

'''[[Ләлә-Тюльпан|«Ләлә-Тюльпан»]]''' мәсете 1998 йылда асылды. Мәсет 1000-дән артыҡ мосолманды һыйҙыра. Мәсеттең имам-хатибы — Г. Вәлиев (1999 йылдан), М. Таджетдинов (2000 йылдан алып). 1999—2005 йылдарҙа мәсет бинаһында [[Рәсәй ислам университеты]] урынлаша&lt;ref&gt;[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/7834-l-l-tyulpan ''Валиева Р. ''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140421083433/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/7834-l-l-tyulpan |date=2014-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140421083433/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/7834-l-l-tyulpan |date=2014-04-21 }}&lt;/ref&gt;.

'''[[Ихлас (мәсет)|«Ихлас»]]''' мәсете асыла, 2001 йылда, 1956 йылда төҙөлгән элекке «Луч» кинотеатрын реконструкциялағандан һуң асыла. Мәсет янында мәҙрәсә, телестудия, нәшриәт, китапхана һ. б. эшләй. Мәсеттең имам-хатибы — М. М. Ғәлләмов (1997 йылдан алып).

'''[[Хәмзә мәсете|«Хәмзә»]]''' мәсете 2006 йылда төҙөлдө. Мәсет эргәһендә йәкшәмбе мәктәбе эшләй. Имам-хатибы — Н. Д. Нуриев (2006 йылдан алып), Т. Кәримбирҙиев.

'''[[Мөнирә (мәсет, Өфө)|«Мөнирә»]]''' мәсете 2011 йылда Мөнирә Байгилдинаның шәхси аҡсаһына төҙөлгән.
' Мөнирә Байгилдина мосолман ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәте рәйесе булып тора.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=В уфимской мечети совершено нападение на главу мусульманского общества|url=http://www.islamnews.ru/news-22972.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/6ApeRHjoT|archivedate=2012-09-21|lang=ru|publisher=IslamNews|date=2010-10-04|accessdate=2012-05-10}}(урыҫ.)&lt;span id=&quot;cxmwUA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;span id=&quot;cxmwUA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; IslamNews&lt;/span&gt; &lt;span id=&quot;cxmwUA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(2010-10-04).&lt;/span&gt; &lt;small id=&quot;cxmwUA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://www.islamnews.ru/news-22972.html Тәүге сығанаҡтан] архивланған 21 сентябрь 2012.&lt;/small&gt; &lt;small id=&quot;cxmwUA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;10 май 2012 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Васильева О. В., Латыпова В. В. и др. Дорога к храму: история религиозных учреждений г. Уфы. Уфа, 1993.&lt;br&gt;

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|88190}}
* {{БЭ2013У|index.php/component/content/article/2-statya/15225-mecheti-v-ufe|Мечети в Уфе|автор=Валеева М. Г.}}
* {{Китап|автор=Валеева М. Г., Васильева О. В., Латыпова В. В.|заглавие=Мечети в Уфе. // Башкортостан: краткая энциклопедия|место=Уфа|издательство=Башкирская энциклопедия|год=1996|страницы=399|страниц=672|isbn=5-88185-001-7}}
[[Категория:Алфавит буйынса Рәсәй мәсеттәре]]
[[Категория:Өфө мәсеттәре]]</text>
      <sha1>kuup0za8nzm4bkvl30kpnxzun111m7q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡуңыр буға (эпос)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116188</id>
    <revision>
      <id>1306126</id>
      <parentid>1212839</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T15:16:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5953" sha1="bxp6e7q6y2h1pgtwqwwdygqggsrwgu1" xml:space="preserve">{{Литературное произведение|Название=«Ҡуңыр буға»|Изображение =Kunyr-bugaga.jpg|Название-оригинал=|Жанр=эпос|Язык оригинала=башҡорт}}

'''«Ҡуңыр буға»''' — башҡорт эпосы, башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижады өлгөһө.

== Һүрәтләү ==
«Ҡуңыр буға» эпосын тәүге тапҡыр [[1865 йыл]]да [[Игнатьев Руф Гаврилович|Р. Г. Игнатьев]] яҙып ала һәм «Оренбургские губернские ведомости» баҫмаһында сығара (№ 32, 218—219 б.).

Эпостың башҡа варианттарын [[Буранғолов Мөхәммәтша Абдрахман улы|М. А. Буранғолов]], [[Кирәй Мәргән|К Мәргән]], [[Ғәлимов Сәләм Ғәлим улы|Ғ. Сәләм]] һәм башҡалар яҙып алған. [[1969 йыл]]да [[Шәкүров Рәшит Закир улы|Р. З. Шәкүров]] әҫәрҙең тағы бер өлгөһөн [[Асҡар (Башҡортостан)|Асҡар]] ауылында М. Мирхәйҙәровтан яҙып ала.

Барлығы эпостың [[Башҡортостан]]да, [[Һамар өлкәһе|Һамар]] һәм [[Ырымбур өлкәһе|Ырымбур]]  өлкәләрендә яҙып алынған ундан ашыу варианты теркәлгән. Улар Рәсәй Фәндәр Академияһы Өфө Ғилми Үҙәгенең фәнни архивында һаҡлана.

«Ҡуңыр буға» әҫәренә хайуандар тураһында башҡорт хикәйәттәре («Аҡһаҡ ҡола», «Ҡара юрға») инә. Был эпоста бәхет һәм именлек килтереүсе изге малға ышаныу ята.

Эпик хикәйәттә һыйыр малының хужаһы менән ҡаршылығы һүрәтләнә. [[Галин Салауат Әхмәҙи улы|С. А. Галин]] фекеренсә, әҫәрҙә матриархат менән патриархат көрәше сағыла&lt;ref&gt;[http://zertteushi.kz/admin/uploader/upload/20130108152806604.pdf ''Кильмакова Г. Н.'' Символика образа быка в башкирских народных эпосах.// Ғылым жəне білім ғасыры — Век науки и образования. № 10/12 (42/44), октябрь/декабрь, 2012. С.69—71.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222141109/http://zertteushi.kz/admin/uploader/upload/20130108152806604.pdf |date=2014-02-22 }}&lt;/ref&gt;.

== Сюжет ==
Үҙенең эстәлеге буйынса «Ҡуңыр буға» изге хайуандар тураһында эпик хикәйәткә ҡарай. Эпоста [[Урал тауҙары|Урал һырты]] буйлап юғалған һыйыр көтөүен юллап барыусы героиня һүрәтләнә.

Эпостың героиняһы тыуған йортонан алыҫҡа кейәүгә сыға һәм бирнәгә бирелгән һыйырын алып китә. Бер нисә йылдан һуң был малдың быҙауҙары Урал тауының уң армыттары яғына йүнәлә. Хужабикә уларҙың эҙенән «Ҡуңыр буға» йырын көйләп бара. Был йырҙа Уралдың һоҡланғыс тәбиғәте, башҡорт батырҙарының ҡаһарманлығы тураһында әйтелә. Героиня ара-тирә «Ҡуңыр буға, һәү-һәү» тип һыйырҙарын саҡыра. Шулай ҡыҙ малдар артынан атаһы йортона ҡайтып етә.

Ҡуңыр буға исемен Урал тауының көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай барған «Ҡуңыр буға юлы» менән бәйләйҙәр. Борон был юлды башҡорт ғәскәрҙәре дошмандар баҫҡанда ҡулланған, тип иҫәпләнә.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Заятүләк менән Һыуһылыу]]
* [[Аҡбуҙат (эпос)|Аҡбуҙат]]

== Әҙәбиәт ==
* Башҡорт халыҡ ижады: Эпос. 1-се китап. Өфө, 1972.
* Башкирский народный эпос. М., 1977.
* Башкирское народное творчество. Т. 1. Эпос. Өфө, 1987.
* Башҡорт халыҡ ижады. 3-сө том. Эпос. Өфө, 1998.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [http://bashenc.online/ru/articles/104463/ КУНГЫР‑БУГА, эпос]
* ''[[Шәкүров Рәшит Закир улы|Шәкүр Р]].'' Ҡуңыр буға.// Башҡортостан: ҡыҫҡаса энциклопедия. — Өфө: «[[Башҡорт энциклопедияһы (мәғәнәләр)|Башҡорт энциклопедияһы]]» нәшриәте, 1996.
* ''Шәкүр Р.'' Ҡуныр-буға.// Башкирская энциклопедия. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы».
* [https://web.archive.org/web/20140225191430/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/7617-u-yr-bu-a-epos ''Шәкүр Р''] .[https://web.archive.org/web/20140225191430/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/7617-u-yr-bu-a-epos  &quot; Башҡорт энциклопедияһы]{{Ref-ba}}(баш.)

[[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]]
[[Категория:Башҡорт эпостары]]
[[Категория:Алфавит буйынса әҙәбиәт әҫәрҙәре]]
[[Категория:Эпик әҫәрҙәр]]</text>
      <sha1>bxp6e7q6y2h1pgtwqwwdygqggsrwgu1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Казак даны ҡурғаны» мемориаль комплексы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116392</id>
    <revision>
      <id>1306247</id>
      <parentid>1061433</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T00:56:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5957" sha1="fh8gudqskuf4ubteg2l0r0a1eib51lh" xml:space="preserve">{{Coord|display=title|47.5128|N|42.1834|E}}'''«Казак даны ҡурғаны» мемориаль комплексы''' ― [[Рәсәй]]ҙең [[Ростов өлкәһе]], Волгодонск ҡалаһында урынлашҡан скульптура композицияһы.

== Тарихы һәм һүрәтләнеше ==
Мемориаль комплекс [[2008 йыл]]дың [[4 ноябрь|4 ноябрендә]] асыла. Волгодонскка ингән ерҙә, Сухо-Соленовск ҡултығының иҫке һәм яңы ҡаланы бүлеп торған текә уң ярында урынлашҡан. Комплекс авторҙары — яҙыусы Владимир Карпенко менән скульптор, Рәсәй Яҙыусылар берлеге ағзаһы Егор Дердиященко.

Мемориаль комплекста төп урын Яков Бакланов һәйкәленә бирелә. 8 йәшендә Яков атаһының полкы менән Бессарабияға юллана. Был буласаҡ [[Рәсәй империяһы]] геройының поход тормошоноң башы була. Бакланов походтарҙа 30 йылдан ашыу ҡатнаша.

Легендар казак генералы Яков Бакланов ― милли герой, һуғышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн алтын ҡорал менән бүләкләнә , Изге Анна хәрби орденының тулы кавалеры исеменә лайыҡ була.

Архитектура-скульптура композицияһы, йәнәһе, казак шашакаһы менән урталай бүленгән 10 метр бейеклегендәге ҡурғандан ғибәрәт. Тап шундай сабыу Кавказ һуғышының билдәле геройы, бер һелтәүҙә дошманын эйәргәсә урталай сапҡан атаман Яков Бакланов хөрмәтенә «бакланов сабыуы», тип атала. Төрөктәр уны — Батман-Клас (ярты ботлоҡ ҡылыҡлы батыр), ә кавказдар Баклю, тип йөрөткән.

Шулай уҡ урталай сабылған ҡурған казактарҙың «ҡыҙылдар»ға һәм «аҡтар»ға бүленеүен символлаштыра.

Скульптура композицияһы артында бетондан эшләнгән биш метрлы ҡурған тора, уның киҫелешендә Дон казактарының бөтөн йәшәйеш тарихын күрергә мөмкин. Тарихтың һәр этабы рельефлы итеп һүрәтләнгән.

Бетон плитала данлыҡлы биш Дон атаманының (Сары-Азман, Ермак, Платов, Булавин һәм Денисов) барельефы ҡуйылған. Шулай уҡ унда Донда төрлө ваҡытта йәшәгән ҡәбиләләрҙең (скифтар, сарматтар, һундар, аландар, казылар һ.б.)атамалары соҡоп яҙылған. Шулай уҡ тарихи даталар, батшаларҙың һәм тарихсыларҙың, ҡорамдарҙы емереү картиналары күрһәтелгән.

Ҡурған менән Бакланов һәйкәле араһында, юл ығайы ғына шапка һәм казак эйәре «ташланған». Уға билдәле Дон яҙыусыһы [[Шолохов Михаил Александрович|М.]] [[Шолохов Михаил Александрович|Шолохов]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rutraveller.ru/place/98940|title=Курган казачьей славы в Волгодонске - самая необходимая и подробная информация о достопримечательности: фото места, описание, контакты – адрес, телефон, официальный сайт|publisher=www.rutraveller.ru|lang=ru|accessdate=2017-02-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140629015433/http://www.rutraveller.ru/place/98940 |date=2014-06-29 }}&lt;/ref&gt; тарафынан яҙылған легендар «Тымыҡ Дон» романынан цитата мәңгеләштерелгән.

Бынан тыш, скульптура композицияһына өс кимәлле, айырым ултырыусы бина инә. Унда картиналар галереяһы, Дон казактары музейы һәм үҙенең Кремдәге аҙашын өс тапҡырға артып киткән Царь-колокол урынлашҡан&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Курган Казачьей Славы хотят возвести в Волгодонске|url=http://www.kavkaz-uzel.eu/articles/18504/|work=Кавказский Узел|accessdate=2017-02-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Достопримечательность Мемориальный комплекс «Курган казачьей славы» в Волгодонске по адресу Весенняя|url=https://localway.ru/volgodonsk/poi/memorialnyy_kompleks_kurgan_kazachey_slavy_331172|publisher=localway.ru|accessdate=2017-02-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=В Волгодонске открыт казачий мемориальный комплекс|url=http://161.ru/text/newsline/81563-print.html|accessdate=2017-02-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170301005647/http://161.ru/text/newsline/81563-print.html|archivedate=2017-03-01}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}
[[Категория:Дондағы Ростовтың иҫтәлекле урындары]]</text>
      <sha1>fh8gudqskuf4ubteg2l0r0a1eib51lh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1-се гимназия (Ишембай)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116744</id>
    <revision>
      <id>1306224</id>
      <parentid>1266992</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T22:46:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11687" sha1="iahdpq2jfbbakebau72i63iklvf3ufd" xml:space="preserve">{{другие значения|Гимназия № 1}}
{{другие значения|школа № 1}}
{{Школа
 |Название    = 1-се гимназия
 |Изображение = 
 |Девиз       =
 |Директор    = Пинчук Н.П.
 |Основана    = [[1933]]
 |Закрыта     = 
 |Тип         = урта дөйөм белем биреү мәктәбе
 |Ученики     = 
 |Адрес       = 453210, Рәсәй, Башҡортостан,  [[Ишембай]] ҡалаһы, Ленин проспекты, 19 
  |lat_dir = N |lat_deg =53.4483 |lat_min =  |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg =56.0285 |lon_min =  |lon_sec = 
  |region     = RU
  |CoordAddon = type:landmark_region:RU
}}
'''1-се гимназия ''' (элек— 1-се мәктәп)—Рәсәй Федерацияһы, Башҡортостан Республикаһы  [[Ишембай]] ҡалаһының юғары кимәлдәге  урта дөйөм белем биреү мәктәбе.
Рәсми исеме: Башҡортостан Республикаһы Ишембай ҡалаһы һәм районының муниципаль дөйөм белем биреү бюджет учреждениеһы.

== Тарихы ==

=== Мәктәпкә нигеҙ һалыу ===

1933 йылда Ишембайҙың нефтселәр ҡасабаһында  ете йыллыҡ фабрика-завод мәктәбе барлыҡҡа килә. Ул барак тибындағы  саман йортта урынлаша. Һөҙөмтәлә уның базаһында 1-се урта мәктәп эшләй башлай.

=== Бөйөк Ватан һуғышы&lt;ref&gt;[http://www.vladsvk.narod.ru/ Об участии учителей и учеников школы № 1 в Великой Отечественной войне]&lt;/ref&gt; ===
Фронтта мәктәптең 200-ҙән ашыу сығарылыш уҡыусыһы һәм уҡытыусыһы ҡатнаша&lt;ref&gt;[http://www.vladsvk.narod.ru/teachers.html Учителя — участники ВОВ&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;, ҡырҡ кеше, улар араһында өс директор, Тыуған илен һаҡлап, яуҙа башын һала.

'''Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған уҡытыусылар''':
# Свиридов Владимир Константинович, директор, 1945 йылда һәләк була.
# Артемьев Степан Иванович, директор, 1941 йылда һәләк була.
# Тихонов Григорий Захарович, тарих уҡытыусыһы, 1942 йылда һәләк була.

# Борзенко Борис Афанасьевич, ошо мәктәпте тамамлаусы һәм уҡытыусы, 1943 йылда һәләк була.

'''Ошо мәктәпте тамамлаған һәм Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар''':
# Жуков Василий Васильевич, 1942 йылда һәләк булған.
# Кожаев Федор Иванович, 1944 йылда һәләк булған.
# Королев Валентин Иванович, 1943 йылда һәләк булған.
# Бочкарев Леонид Николаевич, 1943 йылда һәләк булған.
# Майоров Григорий Кириллович, 1942 һәләк булған.
# Соков Иван Михайлович, 1941 йылда һәләк булған.
# Лапшин Петр Иванович, 1946 йылда һәләк булған.
# Нагорнов Андрей Георгиевич, 1942 йылда һәләк булған.
# Приходько Анатолий Степанович, 1945 йылда һәләк булған.

1998 йылда гимназия территорияһында «[[Ишембайнефть]]» нефть-газ табыу идаралығы начальнигы Владимир Петрович Давыдов ярҙамында Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар иҫтәлегенә стелла ҡуйыла. Уны «[[Ишембайнефть]]» нефть-газ табыу идаралығының ремонт-механик һәм төҙөлөш-монтаж цехы эшселәре таштан һәм металдан эшләй. Эскизды ҡала рәссамы Геннадий Петрович Немчинов&lt;ref&gt;[http://www.ishimbaybiblio.ru/index.php?par=Ourpublications&amp;bold=31 Центральная Библиотечная Система&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019085109/http://ishimbaybiblio.ru/index.php?par=Ourpublications |date=2013-10-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019085109/http://ishimbaybiblio.ru/index.php?par=Ourpublications |date=2013-10-19 }}&lt;/ref&gt;.
Һуғыш ваҡытында мәктәп бинаһында[[1941]]—[[1943]] йылдарҙа — 2606-сы, [[1944]]—[[1946]] йылдарҙа 5920-се эвакуация госпитале була. Әммә дәрестәр туҡтатылмай. Кластар мәктәптән юл ашаһындағы мәҙәниәт базаһына һәм 2-се урта мәктәпкә күсерелә.

=== Хәҙерге тарих&lt;ref&gt;[http://z119443.infobox.ru/index.php/video/8-glavnaya/obshchestvo/182-20-let-truda-i-tvorchestva Гимназии № 1 — 20 лет]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ===

1992 йылдан мәктәп инновацион уҡыу йорто булараҡ үҫеш ала. Уҡыу учреждениеһының  статусын үҙгәртеү инициативаһын 1-се урта мәктәптең шул ваҡыттағы директоры Раиса Григорьевна Окользина  күтәреп сыға.
Уның вариҫы Сергей Петрович Дунин исеме менән, йәйге предмет мәктәптәре һәм Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы, Өфө дәүләт нефть техник университеты кеүек Башҡортостан вуздары менән хеҙмәттәшлек  булдырыу эштәре бәйле. Директор Наталья Петровна Пинчук ваҡытында Рәсәй вуздары ([[Юғары иҡтисад мәктәбе]]) менән эшләү мөмкинлеге тыуа.
Гимназияла «Оҙон тәнәфес» гәзите сығарыла, ЮНЕСКО клубы, уҡыусылар һәм уҡытыусыларҙың фәнни ойошмаһы, спорт клубы эшләй,  КВН хәрәкәте үҫешә. Спорт-һауыҡтырыу эшенә лә айырыуса ҙур иғтибар бүленә. 2011 йылда гимназия уҡыусылары тәү башлап туристик слетта ҡатнаша.

== Гимназияның наградалары ==

* «Мәғариф»  милли проектына ярашлы, инновацион белем биреүҙе ҡулланған дөйөм белем биреү учреждениеларының Бөтә Рәсәй конкурсында еңеүсе була (206 йыл).
* Һаулыҡ һаҡлау технологияларын ҡулланған өсөн Башҡортостан Республикаһының Почёт Грамотаһы менән бүләкләнә (2007 йыл).

== Эшмәкәрлеге гимназия менән бәйле педагогтар ==

* Александр Александрович Цветаев — [[1934]]—[[1939]] йылдарҙа 1-се мәктәптең завучы, география уҡытыусыһы, урта мәктәптәр өсөн күп тапҡыр яңынан сығарылған Башҡортостан географияһы дәреслегенең авторҙашы&lt;ref&gt;Башкирская энциклопедия: в 7 томах. Т.7: Ф-Я. Уфа, 2011. С. 191&lt;/ref&gt;

== Билдәле сығарылыш уҡыусылары ==
* Абакумов Алексей Алексеевич (олоһо)
* Гайнутдинов Олег Инсафович
* Мотовилов Юрий Георгиевич
* Урманцев Юнир Абдуллович

== Башҡа төрлө эшмәкәрлек ==
2014 йылдың апрелендә 1-се гимназияла Ҡырымдың Рәсәй составына ҡушылыуға арналған «Беҙ бергә!» Бөтә Рәсәй акцияһына ярашлы, тантаналы саралар уҙа. Унда Башҡортостандан Дәүләт Думаһы депутаты [[Фәхретдинов Иршат Юнир улы|Иршат Фәхретдинов]] почётлы ҡунаҡ була&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/621365/ Иршат Фахритдинов: «Присоединение Крыма и Севастополя — необходимый шаг, укрепивший позиции Черноморского флота» // ВЛАСТЬ | новости башинформ.рф&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=|заглавие=Ишимбайская энциклопедия|ответственный=|место=[[Уфа]]|издательство=Башкирская энциклопедия (издательство)|год=2015|страницы=247—249|страниц=656|isbn=978-5-88185-205-4|тираж=3000}}
* Дятлова, Н. Человек, которым все мы гордимся: Н. П. Пинчук — директор гимназии № 1 / Н. Дятлова // Восход.- 2011.- 16 сент.- С.4.
* Телина, А. По горам, по долам прогуляться в радость нам…: туристический слет для учеников гимназии № 1 / А. Телина // Восход (газета).- 2011.- 22 сент.- С.3.
* Ванина Елена Сергеевна. Формирование ценностных ориентаций подростков в системе общего музыкального образования : Дис. … канд. пед. наук : 13.00.01 : Уфа, 2004 206 c. РГБ ОД, 61:05-13/203 (Базой исследования явились общеобразовательные учреждения г. Стерлитамака (гимназии № 1, 2, 4, 5, 6, школы № 1, 3, 17, 18, 20, 21, 22, 35, лицей № 1), гимназия № 1 г. Мелеуза, гимназия № 1 г. Ишимбая, система повышения квалификации в рамках городского методического объединения учителей музыки школ г. Стерлитамака.)
* Сныткина, М. Гимназия, гордимся мы тобой и верим, будешь нами ты гордиться…: Гимназии № 1 исполнилось 80 лет / М. Сныткина // Восход.- 2013.- 3 дек.- С.2.

Ишембайҙа мәғариф

[[Категория:Ишембай мәктәптәре]]
[[Категория:Башҡортостан гимназиялары]]</text>
      <sha1>iahdpq2jfbbakebau72i63iklvf3ufd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡыҙрас Муллаҡаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116906</id>
    <revision>
      <id>1306138</id>
      <parentid>1076959</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T16:03:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10945" sha1="k9htem120f05gq59tkyeo7tv8ytpqvu" xml:space="preserve">{{однофамильцы|Муллаҡаев}}
{{Военный деятель
|имя    = Ҡыҙрас Муллаҡаев
|оригинал имени = 
|дата рождения =  
|дата смерти =  1789 
|место рождения = Ҡара-Табын улусы, [[Себер юлы]], [[Өфө өйәҙе]], [[Рәсәй империяһы]]
|место смерти = билдәһеҙ
|ширина = 
|описание изображения =
|прозвище =
|принадлежность = {{Флагификация|Российская империя}}→ [[Башҡорттар|Башҡорт ихтилалдары]]
|годы службы =
|звание =
|род войск =
|командовал= 
|часть=
|сражения= [[Башҡорт ихтилалдары (1735—1740)]], [[Крестьянская война под предводительством Емельяна Пугачёва|Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—1775)]]
|награды=
|связи=
|в отставке=
|роспись=
}}
'''Ҡыҙрас Муллаҡаев''' ([[?]] — [[1789]]) — башҡорт тарханы, [[Сибирь|Себер]] юлындағы [[Табын|Ҡара-Табын]] улусы |[[Уфа|Өфө]] өйәҙе]] ([[XVIII быуат|XVIII б]] башы. — [[XVI быуат|XVI б]].аҙағы), Емельян Пугачёв балығындағы Крәҫтиән һуғышы ([[1773]]—[[1775]]) юлбашсыларының береһе. Поход старшина ([[1767]]). [[Табын (ҡәбилә)|Ҡара-Табын]] улусы старшинаһы, Нуғай юлының баш старшинаһы.

== Биографияһы ==
Ҡыҙрас Муллаҡаев ҡатнашлығында [[Өфө]] провинцияһы башҡорттары исеменән императрица [[Анна Иоанновна]]ға Башҡортостандың 4 юлының 22 улусынан 38 вәкил&lt;ref&gt;''[//ru.wikipedia.org/wiki/Акманов,_Ирек_Гайсеевич Акманов И.]''&lt;/ref&gt; төҙөгән һәм ҡултамға ҡуйған үтенес төҙөлә.

[[1731 йыл]]да рус А. И. Тевкелев етәкселегендә Кесе жуз эсендә (Есим-ханлыҡта) рус илселегендә хеҙмәттә тора.

Ҡыҙрас Муллаҡаев 1756—1763 йылдарҙа [[Ете йыллыҡ һуғыш]]та мең ярым башҡорт командаларынын баш старшинаһы сифатында, шулай уҡ [[Башҡорт ихтилалдары (1735—1740)|1735-1740 йылдарҙағы баш күтәреүҙәрҙе]] баҫтырыуҙа ҡатнаша. Ҡыҙрас Муллаҡаев 1734 йылда [[Ырымбур экспедицияһы|Өфөгә]] килгән [[Ырымбур экспедицияһы]] башлығы [[Ырымбур экспедицияһы|И. Т. Кириловҡа]] ярҙам күрһәтә. [[1735 йыл]]дың июнь айында Муллаҡаев башҡа старшиналар менән бергә походҡа ҡушылыу маҡсаты менән Кирилов артынан Ор йылғаһы тамағына юллана. Шулай ҙа баш күтәреүсе башҡорттарға әсирлеккә эләгә һәм башҡаса хакимиәткә ярҙам итмәйем тигән һүҙен биргәс, иреккә сығарыла. Әммә Ҡыҙрас Муллаҡаев һүҙендә тормай һәм Өфөгә барып, баш күтәреүсе башҡорттарҙың лагерында күргәндәрен һөйләп бирә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Асфандияров, Анвар Закирович|Асфандияров А. З.]]|заглавие=История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий|место=Уфа|издательство=Китап|год=2009|страницы=472|страниц=744}}&lt;/ref&gt;. Билдәле крайҙы өйрәнеүсе [[Рычков Пётр Иванович|П. И. Рычковтын]] мәғлүмәтсеһе була. Уға һылтанып, Рычков былай тип яҙған, Өфө крепосы төҙөлгәнгә тиклем үк, «Ағиҙел йылғаһы буйлап Өфө йылғаһы тамағына тиклем бөйөк ҡала булған»&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/text/2008/shakuro03_08.html ''Фания Шакурова'' О реакционных писаниях и ногайских мурзах. // «Бельские просторы», 2008. № 3.]&lt;/ref&gt;.

Ҡыҙрас Муллаҡаев 1767 йылдан алып Ырымбур буйында башҡорт-мишәр командаһын етәкләй.

[[1773 йыл]]дың көҙөндә Емельян Пугачев башлаған баш күтәреүселәргә ҡушыла. [[1773 йыл]]дың декабрендә [[Өфө]]нө ҡамауҙа тотҡанда, шулай уҡ [[Ҡаранай Моратов|Минзәлә]] ҡалаһы янында [[Ҡаранай Моратов]] отряды составында һуғышта ҡатнаша.

[[1774 йыл]]дан башлап Ҡыҙрас Муллаҡаев Ҡазан губернияһынын Йылабуға ауылын ҡамағанда ҡатнаша һәм [[Нуғайбәк|Баҡалы, Нагайбәк]] крепостары янында [[Нуғайбәк|Ю. Б. Бибиков, А. Л. Ларионов]] етәкселегендәге батша ғәскәренә ҡаршы һуғыша.

[[1774 йыл]]дың яҙында тархан Муллаҡаев хакимиәт ғәскәре яғына күсә һәм 8 апрелдә В. И. Торнов етәкселегендәге баш күтәреүселәр отрядын тар-мар итә.&lt;br&gt;
Йәй ҡайтанан ихтилал яғына күсә. 1774 йылдын 5 июлендә Өфө провинцияһының [[Стәрлетамаҡ]] ярға туҡталыш урынында Ҡыҙрас Муллаҡаев П. М. Голицын етәкселегендәге батша ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша. &lt;br&gt;
Һуңғараҡ Ҡәйүп Зыямбәтов менән ҡайтанан хакимиәт ғәскәре яғына күсә һәм [[1774 йыл]]дын авгусында Муллаҡаев Пугачёв полковниктәренең береһен — Ҡәнзәфәр Усаевты ҡулға ала. Шул сәбәпле генерал-майор П. С. Потемкин [[1774 йыл]]дың 10 авгусында Ҡыҙрас Муллаҡаевҡа «маҡтау ҡағыҙы» һәм ордер ебәрә, һәм былай тип, яҙа: {{начало цитаты}}«Беҙҙең әбей батша исеменән һинең хеҙмәтең һәм башҡорт ихтилалын баҫыуҙа күрһәткән тырышлығың, башлыҡтарын тотоп килтергәнең өсөн һиңә алтын миҙал бирелә. Башҡорт ғәсҡәрен ышандыр, кем баш һалып килә, уларҙың ғонаһтары ярлыҡанасаҡ. Ә инде сентябрҙән һуң да баш һалмаусылар булһа, улар юҡ ителәсәктәр»{{конец цитаты|источник={{книга
 | автор        = [[Асфандияров, Анвар Закирович|Асфандияров А. З.]]
 | заглавие      = История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | место        = Уфа
 | издательство  = Китап
 | год          = 2009
 | том          = 
 | страниц      = 744
 | страницы      = 472
 | isbn          = 
 | ref          = 
}}}}
[[1774 йыл]]дың декабрь айынан Ҡыҙрас Муллаҡаев Ҡазан йәшерен комиссияһы тарафынан һаҡ аҫтында алына һәм икенсе йылдың яҙында иреккә сығарыла. Муллаҡаев ҡарамағында Ҡара-Табын улусы старшинаһы вазифаһы һаҡланып ҡала.

Муллаҡаев исеме менән Ҡара-Табын улусының ([[Ҡыҙрас|Башҡортостандың хәҙерге Дәүләкән районы) Ҡыҙрас ауылы]] аталған.

== Ҡулланылған әҙәбиәт ==
* ''[[Аҡманов Ирек Ғайса улы|Акманов И. Г.]]'' Башкирия в составе Российского государства в XVII — первой пол. XVIII в. Свердловск, 1991.
* {{Китап|автор=Алеврас Н. Н., Конюченко А. И.|заглавие=История Урала. XI — XVIII века|место=Челябинск|издательство=Южно-уральское книжное издательство|год=2000|страниц=280|isbn=5-7688-0771-3}}
* ''[[Алтон Стюарт Доннелли|Алтон С. Доннелли]].'' Завоевание Башкирии Россией. Перевод с английского Л. Р. Бикбаевой. Уфа, 1995.
* История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН. — Уфа: Гилем, 2011. — 476 с.: ил. — ISBN 978-5-02-037008-1. Т. III. — 2011. — ISBN 978-5-7501-1301-9 (т. 3) (в пер.)
* {{Китап|автор=[[Таймаҫов Салауат Усман улы|Таймасов С. У.]]|заглавие=Восстание 1773—1774 гг. в Башкортостане|место=Уфа|издательство=Башкирское книжное издательство «Китап»|год=2000|страниц=376|isbn=5-295-02163-7}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20140323121741/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/7779-y-ras-mulla-aev ''Кулбахтин Н. М.'' Кидряс Муллакаев. //Статья в Башкирской энциклопедии.]

[[Категория:Башҡорт тархандары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Башҡорт ихтилалдары етәкселәре]]
[[Категория:1789 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Ете йыллыҡ һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>k9htem120f05gq59tkyeo7tv8ytpqvu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>117040</id>
    <revision>
      <id>1306218</id>
      <parentid>1095785</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T22:29:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21467" sha1="3ugd69kuhr8yhsckcgg4x5bt9sw249r" xml:space="preserve">{{Карточка института
|название          = Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты
|сокращение        = УфНИИ ГБ
|эмблема           = 
|изображение       = 
|междуназвание     = 
|основан           = 1926
|президент         = 
|число сотрудников = 
|аспирантура       =
|расположение      = {{RUS}}, {{Флагификация|Башҡортостан}}
|адрес = Өфө ҡалаһы, Пушкин урамы, 90
|сайт = http://www.ufaeyeinstitute.ru/
}}

'''Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты ''' (тулы атамаһы —'' «Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты» дәүләт бюджет учреждениеһы'') — үҙенә генә хас хирургик технологияларын һәм дауалау методтарын әҙерләү, офтальмохирургия өлкәһендәге донъялағы иң яҡшы технологияларҙы ғәмәлдәге һаулыҡ һаҡлау эшендә камиллаштырыу һәм ҡулланыу менән шөғөлләнеүсе республиканың алдынғы фәнни-тикшеренеү учреждениеһы.

== Тарихы ==
Институт үҙ башланғысын 1900-сө йылдарҙа Императрица Мария Фёдоровна һуҡырҙарҙы бағыусы учреждениеһының Өфө бүлеге ойошторған Өфө күҙ дауаханаһынан ала. Асылған дәүерҙә уның ҡарамағында 4 койка булған. Дауахана түләүһеҙ медицина ярҙамы күрһәткән, дарыу һәм пособиелар алыу өсөн ауырыуҙарҙың үҙҙәренә лә хәлдәренән килгәнсә булышлыҡ итергә тәҡдим яһалған. Дауахана Өфө урамындағы (хәҙер Чернышевский урамы), 91-се йортта урынлашҡан булған.

1925 йылға койкалар һаны 100-гә еткән. Шул йылда институт хәҙерге урынына, Пушкин урамындағы 90-сы йортҡа, күсерелгән.

1926 йылдың 22 июнендә [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариаты]] (Наркомздрав) Коллегияһы ултырышында 1926/27 йылдарға производство планы раҫлана. Өфө ҡалаһында Трахматоз институты асыу тураһындағы Постановление был ултырышта айырым пункт булараҡ ҡарала. Артабан архив документтарынан күренеүенсә, «СССР Халыҡ комиссарҙары советының (Совнарком) 1926 йылдың 15 ноябрь күрһәтмәһенә нигеҙләнеп, Өфө күҙ дауаханаһы Башҡортостан фәнни-тикшеренеү трахоматоз институты» тип үҙгәртеп ҡоролған.

Әйҙәүсе ғалим-офтальмолог, Мәскәүҙең 1-се медицина институты профессоры, Өфө ҡалаһында тыуып үҫкән Виктор Петрович Одинцов институттың тәүге фәнни етәксеһе һәм ойоштороусыһы булған; артабан ул 1938 йылға саҡлы 1-се медицина институтының күҙ клиникаһы етәксеһе лә була. Институтты ойоштороуға шулай уҡ Башҡорт АССР-ы Һаулыҡ һаҡлау Халыҡ комиссары [[Ҡыуатов Ғүмәр Ғәлим улы|Ғүмәр Ғәлим улы Ҡыуатов]] та ҙур өлөш индергән; уның тырышлығы менән институт Германиянан һатып алынған офтальмологик ҡорамалдар һәм медицина инструментарийы менән йыһазландырылған.

1985 йылда «Йәшел ҡулҡы» («Зелёная роща») микрорайонында йылына 50 мең кеше ҡабул итә алырлыҡ консультация поликлиникаһы, 180 карауатлы стационары булған Өфө күҙ ауырыуҙары фәнни-тикшеренеү институтының (УНИИ ГБ) яңы корпустары эксплуатацияға индерелгән&lt;ref&gt;''Азнабаев М. Т., Суркова В.'' Центр офтальмологической науки на Урале// &quot;Ватандаш&quot;. 2000. № 11.&lt;/ref&gt;.

Институтҡа һәләтле тикшеренеүселәр йәлеп итеүҙә һәм булдыҡлы коллектив туплауҙа институтта төрлө дәүерҙә эшләгән етәкселәрҙең роле ҙур:
[[Файл:Бикбов_М.М..jpg|справа|мини| Мөхәррәм Мөхтәрәм улы Бикбов.]]
: 1926—1933 йй. — Одинцов Виктор Петрович, тәүге директор һәм ғилми етәксе, алдынғы ғалим-офтальмолог, профессор.
: 1934—1944 йй. — Спасский Владимир Иосифович, медицина фәндәре докторы, профессор.
: 1945—1954 йй. — Ҡоҙаяров Ғабдулла Хәбир улы, РСФСР һәм БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре, РСФСР һәм БАССР-ҙың атҡаҙанған табибы, медицина фәндәре докторы, профессор.
: 1955—1958 йй. — Таңатарова Мәғрифә Сәлих ҡыҙы, юғары категориялы табип.
: 1959—1965 йй. — Хәлитова Сәйҙә Хәйрулла ҡыҙы, медицина фәндәре кандидаты.
: 1965—1980 йй. — Кальметьева Мәсғүҙә Арыҫлан ҡыҙы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы, медицина фәндәре кандидаты.
: 1980—2005 йй. — [[Аҙнабаев Марат Тәлғәт улы]], РФ һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, РФ һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған врачы, академик Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы, медицина фәндәре докторы, профессор.
: 2006 йылдан — [[Бикбов Мөхәррәм Мөхтәрәм улы]], Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы, медицина фәндәре докторы, профессор

== Хәҙерге заманда ==
Институттың хәҙерге этаптағы эше инновацион технологиялар үҫеше һәм уның ғалимдары интеллектуаль милегенең коммерциялаштырылыуы менән айырылып тора.

Институт хеҙмәткәрҙәренең һуңғы 5 йылдағы офтальмологияның төрлө мәсьәләләре буйынса фәнни тикшеренеүҙәре 800 публикацияла: шул иҫәптән 8 монография, үҙәк баҫмала 86 хеҙмәт һәм сит ил баҫмаларында — 45 хеҙмәт донъя күргән. Күпселеге республика һәм Рәсәй регионары офтальмологик клиникаларында ғәмәлдә ҡулланылған Фәнни хеҙмәттәр Рәсәй Федерацияһының 70 патенты менән һаҡланған. Институт Рәсәй һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе (СНГ) офтальмологик хеҙмәте өсөн, шулай уҡ ҡайһы бер үҫешкән сит илдәр өсөн фәнни һәм ғәмәли кадрҙар әҙерләү үҙәктәренең береһе булып тора. Институт структураһында фәнни-тикшеренеү һәм фәнни-етештереү (производство) бүлектәре эшләй (функционируют).

Фәнни-етештереү (производство) бүлеге үҙ эсенә медицина тәғәйенләнешле изделиелар: интраокуляр һәм контакт линзалар эшләп сығарыу лабораторияһын, халыҡ-ара бәйләнештәре һәм маркетинг бүлектәрен индерә.

2007 йылдан институт аппараттар, дауалау саралары эшләп сығарыу, күҙ ауырыуҙары хирургия технологиялары буйынса инновацион проекттарҙы планлаштыра һәм тормошҡа ашыра. Оҙайлы перспективаға иҫәпләнгән инновацион проекттарҙы эффектив тормошҡа ашырыуға йүнәлтелгән инфраструктур мөхит ойошторолған. Бының алдынан яңылыҡ таба һәм тормошҡа ашыра алған һәләтле белгестәрҙе эҙләү, һайлап алыу һәм тикшеренеүгә йәлеп итеү кеүек эш алып барылған.

Кадрҙар табыуға уҡыу-уҡытыу бүлеге алыштырғыһыҙ ярҙам күрһәтә&lt;ref name=&quot;test&quot;&gt;{{Cite web|title=Производство|url=http://www.ufaeyeinstitute.ru/production/device_ophthalmologic_ufalink//.|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EDKzfuvN|archivedate=2013-02-06|accessdate=2013-01-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130130022425/http://ufaeyeinstitute.ru/production/device_ophthalmologic_ufalink/ |date=2013-01-30 }}&lt;/ref&gt;.
Өфө күҙ ауырыуҙары фәнни-тикшеренеү институты ысын мәғәнәһендә региондың төп офтальмологик үҙәге тип атала. Институт хеҙмәткәрҙәре Башҡортостан Республикаһы халҡына ғына түгел, Рәсәй Федерацияһы халҡына ла — көн һайын 76 мең кешенән артыҡ, шул иҫәптән 16 мең балаға — консультатив ярҙам күрһәтә. Тик һуңғы 5 йылда ғына 450 меңдән артыҡ пациент консультация алған, йыл эсендә уҙғарылған операциялар һаны 3 тапҡырҙан да артҡан (2011 йылда 28 меңдән артыҡ операция, шул иҫәптән 2 меңгә яҡын операция — балаларға яһалған), ә бына ижтимағи ауырыуҙар буйынса: катарактаға — 11 тапҡырға, селтәр ҡатлауына (сетчатка) — 6 тапҡырға күберәк операциялар яһалған. Стационарҙы алмаштырған технологиялар бүлеге асылған.

Фундаменталь тикшеренеүҙәр, заманса хирургик технологиялар, хеҙмәт интенсификацияһы, белгестәр һаны бер төрлө ҡалған саҡта ла, операциялар һанын 2006—2011 йй. 135 меңдән арттырыуға килтергән.
[[Файл:Коллектив_института.JPG|мини|Институт коллективы]]

2021 йылдың мартында Башҡортостан Республикаһы Башлығы Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институтын федераль милеккә кире ҡайтарыу һәм был фән учреждениеһын Рәсәй Һаулыҡ һаҡлау министрлығына ҡараған Башҡорт дәүләт медицина университеты ҡарамағына күсереү тураһында ҡарар ҡабул итте&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1568232-reorganizuetsya-akademiya-nauk-rb-nii-glaznykh-bolezney-vozvrashchaetsya-v-fedsobstvennost/?sphrase_id=16686762 Реорганизуется Академия наук РБ, а НИИ глазных болезней возвращается в федсобственность. ИА «Башинформ», 12 марта 2021 года]{{ref-ru}}{{V|15|06|2021}}&lt;/ref&gt;.

== Институт структураһы ==
Институт структураһында фәнни-тикшеренеү һәм фәнни-производство бүлектәре эшләй (Функционирует).
Фәнни-тикшеренеү бүлеге составында 4 фәнни бүлек бар:
# күҙҙең мөгөҙ ҡатлауы (роговица) һәм күҙ яҫмығы (хрусталик) хирургияһы бүлеге;
# балаларҙың күҙҙәрен элекке хәленә ҡайтарыу хирургияһы бүлеге;
# витреоретиналь һәм лазер хирургияһы бүлеге;
# күҙҙәрҙең инфекция (йоғошло) ауырыуҙары бүлеге.
Фәнни-етештереү (производство) бүлегенә медицина тәғәйенләнешле изделиелар: интраокуляр һәм контакт линзалар етештереү лабораториялары, халыҡ-ара бәйләнештәр һәм маркетинг ҡарай.
Тикшеренеүҙәрҙең төп йүнәлештәре:
* күҙҙең мөгөҙ ҡатлауы (роговица) патогенезын, дегеренатив һәм шешеү сирҙәрен дауалау принциптары;
* балалар күҙҙәренең тыумыштан килгән патогенезы, уны билдәләй белеү (диагностика);
* диабет менән сирләүселәрҙең ретинопатияһы һәм йәш күрһәткестәре буйынса макуляр дегенерация менән бәйле витреоретиналь пролиферацияның патогенетик механизмдары һәм уны дауалау;
* күҙ шешеү сирҙәре патогенезы, диагностикаһы, профилактикаһы һәм заманса дауалау ысулдары (методы);
* юғары дәрәжәле аметропияларҙы коррекциялауҙың кераторефракцион һәм эндоокуляр ысулдары (методы);
* инновацион проект сиктәрендә медицина тәғәйенләнешле изделиеларҙы (эшләнмә) ентекләп эшләү (разработка) һәм етештереү.
Хәҙерге ваҡытта {{comment|Өфө күҙ ауырыуҙары фәнни-тикшеренеү институтының|УфНИИ ГБ}} заманса операция эшләү бүлмәләре, сифатлы диагностик ҡорамалдар менән йыһазландырылған ҡеүәтле клиник базаһы бар.
Институт үҙ составында:
* 290 койкалыҡ 5 стационар бүлек (шул иҫәптән — 50 койкалыҡ балалар бүлеге),
* стационарҙы алмаштырыусы технологиялар бүлеге,
* өлкәндәр һәм балалар өсөн консультатив-поликлиника бүлектәре,
* өлкә-ара лазер үҙәге,
* анестезиология һәм реанимация бүлектәре,
* функциональ диагностика бүлеге,
* тәүлек әйләнәһенә эшләүсе ашығыс травматологик ярҙам күрһәтеүсе ҡабул итеү бүлеге.

== Фәнни тикшеренеүҙәре ==
Фәнни-тикшеренеү эшмәкәрлегенең приоритет йүнәлештәре: рефракцион һәм реконструктив-элекке хәленә ҡайтарыу хирургияһы, глаукома хирургияһы, витреоретиналь, лазер хирургияһы, күҙ шешеү сирҙәрен дауалау.

Институт ғалимдарының офтальмохирургия өлкәһендәге асыштары күҙ {{comment|мөгөҙ ҡатлауы|роговица}} дегенератив сирҙәре менән яфаланған пациенттарҙы дауалауҙың һәм реабилитациялауҙың камиллаштырылған һәм тамамланған технологияһы йыйылмаһын бирҙе. Ауырыуҙың стадияһына ҡарап, мөгөҙ ҡатлауын рибофлавин менән УФО-нурландырыу ярҙамында кросслинкингы, интрастромаль мөгөҙ ҡатлауы сегменттарының һәм ҡулсаларының имплантацияһы эшләнә.

Институтта ентекле эшләнгән кератоконус янында яһалған эпикератопластика технологияһы, абруйлы «Ophthalmology times» журналы 2007 йылда фаразлағанса, донъя офтальмологияһының ун иң мөһим ҡаҙаныштарының береһе тип аталды. Институт асҡан автоматлаштырылған эндотелиаль кератопластика атҡарыу маҡсатында донор күҙ мөгөҙ ҡатлауы материалын әҙерләү буйынса уникаль технология буллез кератопатия сирлеләрҙе дауалағанда юғары функциональ һөҙөмтәләр алырға ярҙам итә.
 
Ил буйынса тәүгеләрҙән булып яңы тыуған сабыйҙарҙың тыумыштан килгән катаракта сиренә микрохирургик ҡатнашыуҙың эффектлылығы, операция эшләгәндең 6-7-сы көнөнә йомшаҡ контакт линзалар ҡуйыу мөмкинлеге иҫбатланған.

Институт Рәсәй Федерацияһының 75 авторлыҡ танытмаһына һәм патентына эйә.

== Билдәле хеҙмәткәрҙәре ==
* [[Аҙнабаев Рауил Әхмәтйән улы]] (29.03.1959), ғалим-офтальмолог. Институтта 1982 йылдан эшләй, 2003 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2011). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (2001). Башҡортостан комсомолы премияһы лауреаты (1987)&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/459-a-nabaev-rauil-khm-tj-n-uly Башҡорт энциклопедияһы — Аҙнабаев Рауил Әхмәтйән улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405212906/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/459-a-nabaev-rauil-khm-tj-n-uly |date=2016-04-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405212906/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/459-a-nabaev-rauil-khm-tj-n-uly |date=2016-04-05 }}{{V|28|03|2019}}&lt;/ref&gt;. 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|84950}}{{V|15|06|2021}}  
* [http://www.anrb.ru/blog/alias/igb Сайт Академии наук РБ]
* [http://www.eyepress.ru/article.aspx?10679 Сайт ''Российская офтальмология. Онлайн'']
* [http://encycl.bash-portal.ru/ins_glaz.htm Статья в ''Башкортостан: Краткая энциклопедия'']{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Башҡортостан Фәндәр Академияһы]]
[[Категория:Башҡортостанда медицина]]
[[Категория:Башҡортостанда һаулыҡ һаҡлау]]</text>
      <sha1>3ugd69kuhr8yhsckcgg4x5bt9sw249r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Албанияла туризм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118076</id>
    <revision>
      <id>1306285</id>
      <parentid>1287973</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T03:50:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20730" sha1="jpcxoab5u4rdm05qaetc2deavtvlpzv" xml:space="preserve">[[Файл:Berat_in_2013_03.jpg|справа|мини|Берат, «мең һәм бер тәҙрәле ҡала»]]
[[Файл:Butrint,_Albania.jpg|мини|Бутринтиҙағы антик амфитеатр]]
[[Файл:Gjirokaster,_view_from_street_to_castle_1.jpg|мини|Гирокастра, таш ҡала]]
[[Файл:Thethi.jpg|мини|Проклетие — төньяҡ Албаниялағы бейек тауҙар (массив)]]
[[Файл:Castle Kruja Albania 2004-07-08.jpg|мини|Круя һарайы]]
[[Файл:Skanderbeg_grave_and_Lezhë_Castle.jpg|мини|Скандербег ҡәбере һәм Лежё һарайы]]
[[Файл:Pogradec, Lake Ohrid - Albania.jpg|мини|Охрид күле ҡышҡы миҙгелдә ]]
[[Файл:Ag.Saranta.jpg|мини|Саранда ҡалаһы]]
[[Файл:Ksamil_Islets.jpg|мини|Ксамиль утрауҙары]]
[[Файл:Syri_i_Kalter.jpg|мини|Дельвина округындағы «Зәңгәр күҙ» карст сығанағы]]
'''Хәҙерге көндә  Албанияла туризм ''' көсһөҙ әле, шулай ҙа етеҙ темп менән үҫешә. Албанияның Милли статистика институты докладына ярашлы, 2009 йылда илдә  5888 номерлы һәм 11 932  урынлы 369 отель булған. 2009 йылда Албанияға  1,5 миллионға яҡын сит ил турисы килгән, шуларҙың яҡынса 236 меңе ҡунаҡханаларҙа туҡтаған һәм уларҙа 540 мең кеше төн уҙғарған&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20110304045346/http://www.instat.gov.al/graphics/doc/downloads/publikime/2010/Shqiperia_ne_shifra%202010.pdf&lt;/ref&gt;.

Албания туристарҙы [[Боронғо Греция]] һәм [[Боронғо Рим|Рим]], шулай уҡ [[Ғосман империяһы]] осороноң бай археологик мираҫы, [[ һалҡын һуғыш]] заманы артефакттары, бик таҙа пляждары, тау һуҡмаҡтары, традицион албан кухняһы ризыҡтары һәм үҙенсәлекле ауыл ере атмосфераһы менән үҙенә тарта. 2013 йылда Америка  Huffington Post онлайн-баҫмаһы  Албанияны&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/leyla-giray/albania-tourism-2013_b_2352931.html|location=|work=Huffington Post|first=Leyla|last=Giray|title=10 Reasons 2013 Is The Time To Visit Albania|date=27 December 2012}}&lt;/ref&gt; барып күрерлек 10 сәбәпте миҫалға килтерә. 2011 йылдың авгусында албан сығышлы америка&lt;font style=&quot;background-color: rgb(254, 252, 224);&quot;&gt; &lt;/font&gt; актрисаһы Элайза Душку, атаһының тыуған иле тураһында «Ҡәҙерле Албания» ({{lang-en|Dear Albania}})&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.celebuzz.com/2012-07-03/eliza-dushku-on-new-albanian-documentary-i-have-a-surreal-and-emotional-connection-with-this-country-exclusive-qa|title=Eliza Dushku On Her Albanian Passion Project: I Have An Emotional Connection To This Country (EXCLUSIVE Q&amp;A)|work=Celebuzz|date=July 3, 2012|accessdate=July 10, 2012|first=Taryn|last=Rider|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131217232008/http://www.celebuzz.com/2012-07-03/eliza-dushku-on-new-albanian-documentary-i-have-a-surreal-and-emotional-connection-with-this-country-exclusive-qa/|archivedate=December 17, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/eliza-dushku/albania-travel-_b_946341.html|title=Why You Must Visit Albania|work=Huffington Post|date=September 2, 2011|accessdate=March 11, 2012|first=Eliza|last=Dushku}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://news.bostonherald.com/track/star_tracks/view/2011_0808inside_track_headline_2/srvc=home&amp;position=also {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120912195515/http://news.bostonherald.com/track/star_tracks/view/2011_0808inside_track_headline_2/srvc%3Dhome%26position%3Dalso |date=2012-09-12 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.koha.net/index.php?page=1,5,65224|title=Eliza Dushku në Tiranë, promovon vlerat turistike të Shqipërisë|work=Koha.net|date=August 6, 2011|accessdate=August 7, 2011}}&lt;/ref&gt; тип аталған фильм төшөрөр  өсөн, Албанияға килә.  Албанияға «Урта диңгеҙҙең яңы мөхәббәте» тигән титул тағылған һәм йыш ҡына ҡулланыла, ә бөгөнгә көндә уны «Европаның һуңғы сере»&lt;ref&gt;[http://books.google.com/books?id=YhVF3QgdBHAC&amp;pg=PA7&amp;dq=%22New+Mediterranean+Love%22+albania&amp;hl=en&amp;ei=AKDMS5eAFsP98Aas5pzzBA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=book-thumbnail&amp;resnum=1&amp;ved=0CDsQ6wEwAA#v=onepage&amp;q=%22New%20Mediterranean%20Love%22%20albania&amp;f=false ALBANIE 2009 LE PETIT FUTE By AL.]&lt;/ref&gt; тип атайҙар.

Сит ил туристарының төп өлөшө Албанияға  Косовонан, [[Македония Республикаһы|Македониянан]], [[Черногория|Черногориянан]], [[Греция|Грециянан]] &lt;nowiki/&gt;һәм [[Италия|Италиянан]]&lt;ref&gt;[http://www.mtkrs.gov.al/web/Treguesit_statistikore_te_turizmit_30_1.php Treguesit statistikorë të turizmit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119055056/http://www.mtkrs.gov.al/web/Treguesit_statistikore_te_turizmit_30_1.php |date=2012-01-19 }}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ [[Польша|Польшанан]] һәм [[Чехия|Чехиянан]], тағы ла Көнбайыш Европа илдәренән — [[Германия|Германиянан]], [[Бельгия|Бельгиянан]], [[Нидерланд|Нидерландына]]&lt;nowiki/&gt;н, [[Франция|Франциянан]], Скандинавия илдәренән һ.б. илдәрҙән&lt;ref&gt;[http://lajme.shqiperia.com/lajme/artikull/iden/1046860598/titulli/Turizmi-ne-Shqiperi-reklama-per-Evropen-Lindore Turizmi ne Shqiperi: Reklama per Evropen Lindore], Shqiperia.com&lt;/ref&gt; туристар килә. Албанияға тәүге тапҡыр барыр алдынан туристарға, онлайн йәки матбуғат баҫмалары һәм  туристик Интернет-форумдарҙа аныҡ һорауҙар биреп, маршрут хаҡында белешмә алырға һәм урындағы туроператорға турҙа ҡатнашыу маҡсатын әйтеп, заказ бирергә тигән тәҡдимдәр бирелә. Бэкпекерҙар Албанияла ятаҡтарҙа, ауылдарҙағы кемпингтарҙа йә яр буйына урынлашыуҙы хуп күрә. Ойошҡан турист төркөмдәре, ҡағиҙә булараҡ, күп һанлы археологик һәйкәлдәрҙе һәм тарихи ҡалаларҙы барып күрә. Рафтинг-турҙар, велосипед турҙары, шулай уҡ ауыл ерендәге юлһыҙ урындарҙан сәйәхәт итеү һорау менән файҙаланыла. Һуңғы осорҙа Тиранала һ.б. ҡалаларҙа автомобиль прокаты буйынса агентлыҡтар, турбюро һәм туристик мәғлүмәт үҙәктәре асыла. Албанияла медицина туризмы популяр була бара, иң тәүҙә — стоматология туризмы, сөнки албан теш табиптары Көнбайыш Европа стоматологтарына ҡарағанда күпкә арзаныраҡ хаҡтар тәҡдим итә.

Әммә илдә туризм үҫешен күп кенә  факторҙар: юлдарҙың, коммуналь  хужалыҡтың түбән сифатлы булыуы, санкцияланмаған сүплектәр, законһыҙ төҙөлөштәр һәм браконьерлыҡ, ер участкаларына милек хоҡуғының тәртипкә һалынмауы тотҡарлай. Шуға ҡарамаҫтан, [[Европа берләшмәһе|Европа Союзы]] фонды ярҙамы менән  илдә юлдарҙы, йәмәғәт туҡланыу предприятиеларын, таҙартыу ҡоролмаларын ҡутарып яңынан төҙөү (реконструкция) һәм баштан башлап төҙөү йәйелдерелгән. Албания хосуси секторы һәм сит ил инвесторҙары күсемһеҙ милек төҙөүгә һәм тарихи урындарҙы тергеҙеүгә (реконструкция) байтаҡ аҡса индерә, шулай уҡ курорттар һәм порттар төҙөү менән ҡыҙыҡһыныуын белдерә.

== Иҫтәлекле урындар ==

=== Ҡалалар һәм археологик ҡаҙыныу урындары ===
Туристар иң йыш килә торған Албания ҡалалары:
* Дуррес
* Берат
* Гирокастра
* Круя
* Шкодер, атап әйткәндә, был ҡалала  Розафа һарайы (замок) урынлашҡан
* [[Тирана]], геүләп торған төнгө тормош баш ҡалаһы ул
* Влёра
* Лежа
* Поградец
* Саранда
* Корча.
Иң йыш ҡаралған  археологик  объекттар:
* Иллирий Аполлонияһы
* Антигония
* Биллис
* Бутринти.

=== Иҫтәлекле ғәжәйеп тәбиғәт биләмәләре ===
Албания үҙенең мауыҡтырғыс пейзаждары менән билдәле. Уларҙан иң популярҙары:
* Албан Ривьераһы, [[Ион диңгеҙе|Ионико диңгеҙе]] буйындағы Влёранан Сарандаға саҡлы һуҙылған яр буйы зонаһы. Албанияның яр буйы һыҙаты, дөйөм алғанда, 450 км-ҙан ашыуға һуҙылған&lt;ref&gt;[http://www.virtualtourist.com/travel/Europe/Albania/Tourist_Traps-Albania-MISC-BR-2.html Tourist Attractions in Albania — VirtualTourist] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130607141340/http://www.virtualtourist.com/travel/Europe/Albania/Tourist_Traps-Albania-MISC-BR-2.html |date=2013-06-07 }}&lt;/ref&gt;,
** Ҡараборон-Сазан — илдең тәүге һәм берҙән-бер милли диңгеҙ паркы, Ривьераның бер өлөшө;
* Проклетие, йәки Төньяҡ Албаниялағы «Ҡарғалған тауҙар» («Проклятые горы»). Албания территорияһының 70 %-н тауҙар биләй;
* Кельменд — Албанияның төньяҡ өлөшөндәге төбәк;
* «Зәңгәр күҙ» — көньяҡ Албаниялағы карст сығанағы;
* Комани-Ферри күленән Төрьяҡ Албания тауҙарына мауыҡтырғыс күренеш асыла;
* Осум-Каньон — Албанияның 20 километрға һуҙылған иң эре йылға йырмағы (каньоны), Скрапари округындағы Чороводтан йыраҡ түгел урынлашҡан;
* Дуррестан төньяҡҡараҡ ятҡан яр буйы райондары һәм Кавая эргәһендәге пляж;
* [[Черногория|Черногория]] сигенән йыраҡ түгел Ада Бояналағы курорт урын-ерҙәре, һәм Лежа янындағы Шенджин;
* Адриатика диңеҙендә Дивьяка янындағы Караваста лагунаһы;
* Томори тауына яҡын Грамши округындағы Сотира шарлауығы;
* Эльбасан округындағы Бельш күлдәре;
* Тепелены  янындағы Нивица һәм Прогонат һәм Колёня округындағы Лангарица каньондары.

=== Ауыл ер-урындары ===
Албания агротуризмының төп йүнәлештәре:
* Тау ауылы Воскопоя, шулай уҡ Корча янындағы Дардьё, Вихкук һәм Дреновё ауылдары
* Охрид күле янындағы Удёништ
* Албанияның көньяҡ-көнсығышындағы Пермети округы, Гирокастра янындағы Либохова ауылы
* Шкодер күле эргәһендәге балыҡсылар ауылы Широка 
* Поградецтан көнсығышҡа табан Дрилон аҡҡоштар паркы
* Эльбасана янындағы Джинар ауылы, Грамши округындағы Кукур һәм Кукес өлкәһендәге Шиштевац
* Лежа округындағы матур күренешле Фуше-Кукё һәм Шенколь райондары
* Руг һәм Эльбасан эргәһендәге ҡала яны буйы зонаһы һәм [[Тирана|Тирана]] ҡалаһы ситендәге Дашт тауы панорамаһы

=== Панорамалы маршруттар ===
Албанияла бик күп панорама маршруттары бар, шуларҙың иң мөһимдәре:
* [[Файл:SH8-AL.svg|30x30пкс]] Влёра — Саранда — Албан Ривьераһы буйындағы, яр буйы Влёраһынан башлап, Цераний тау теҙмәләре буйлап Логара артылышы аша, Албанияның көньяҡ-көнбайыш маршруты;
* [[Файл:Autostrada_A1_Italia.svg|20x20пкс]] Төньяҡ Албаниялағы Фан йылғаһы үҙәне буйлап һуҙылған А1 автострадаһы;
* SH78 Джергукат — Дельвине — Көньяҡ Албаниялағы Dropulli Plain күренешенә сығарған маршрут;
* Sh75 Корча — Эршекё — Гирокастра — Пермети — Кёльчири — Тепелена;
* [[Файл:SH3-AL.svg|30x30пкс]] Эльбасан — Поградец — [[Шкумбини]] йылғаһы үҙәне һәм Охрид күле буйы маршруты;
* Проклетиелағы Коплик — Тети һәм Коплик — Вермош, текә ҡаялар күренешен күҙәтерлек тау түбәләре һәм кристалл кеүек таҙа йылғалары һәм шарлауыҡтары булған маршрут.

=== Фестивалдар һәм мәҙәни мираҫ  ===
Албан мәҙәниәите үҙенең бай фольклоры һәм үҙенсәлекле традициялары менән билдәле. Илдә даими рәүештә мәҙәни фестивалдәр үтә:
* Гирокастралағы милли фольклор фестиваль (алб.&lt;span tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwzA&quot;&gt; &lt;/span&gt;Festivali Folklorik Kombëtar i Gjirokastrës), Гирокастрала биш йылға бер уҙғарыла (һуңғылары 2009 йылдың сентябрендә, 2014 йылда ойошторолдо). Йыл дауамында Албанияның күп төбәктәре урындағы һөнәрҙәр һәм аш-һыу күргәҙмәләре, фестивалдәре ойоштора.
* Албания музейҙары араһында — Тираналағы милли тарих музейы, Круялағы Скандербег музейы, Лежала  Скандербег ҡәбере, һәм башҡа ҡалаларҙағы күп төрлө этнографик музейҙар.
* Традицион албан туй тантаналары күпселеген йәй көнө уҙғарыла һәм туристарға, уларҙы күреп, ыңғай  тәьҫораттар алыу мөмкинлеге асыла. Өлкән йәштәге консерватив кешеләр (нигеҙҙә илдең төньяғында йәшәүселәр) көндәлек тормошта һаманға тиклем традицион кейем кейә. Көньяҡта йәшәгән өлкән йәштәге ҡатын-ҡыҙ ғәҙәттә ҡара төҫтәге кейемдә йөрөй. 
* Йәйге кистәрҙә ял итеп йөрөп килеү албандарҙа традицион ғәҙәт. Көндөҙ кафелар ғәҙәттә пенсионерҙар һәм студенттар менән тулы булһа, шул уҡ ваҡытта ғаилә парҙары урындағы парктарҙа ял итергә ярата. Тиранала, бигерәк тә элек юғары дәрәжәле партия чиновниктары резиденцияһы урынлашҡан Билоку районында, әүҙем төнгө тормош ҡайнай. Көндөң икенсе яртыһында ғәҙәттә [[сиеста]] ойошторола — төштән һуң бер нисә сәғәткә ҡайһы бер магазиндар бикләнә.
* Албандар осрашҡанда ҡаты тәртип ҡағиҙәһе йәшәй&lt;ref&gt;http://www.balkanology.com/albania/article_albania_for_beginners.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130719203858/http://www.balkanology.com/albania/article_albania_for_beginners.html |date=2013-07-19 }}&lt;/ref&gt;.

== ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы теҙмәһе ==
Албанияла ике [[Бөтә донъя мираҫы|бөтә донъя мираҫы]] объекты урынлашҡан:
* Бутринти археологик музей-ҡурсаулығы
* Берат һәм Гирокастра тарихи үҙәге.

== Туризм үҫеше проблемалары ==
Илдәге [[Туризм|туризм]] индустрияһының төп проблемаһы - тармаҡ үҫешенең аныҡ стратегияһы юҡлығы. Туризм үҫешен тотҡарлаусы яйға һалынмаған проблемалар: территориялар үҫеше буйынса комплекслы план булмауы, контролдә тотолмаған сүплектәр, юл һәм коммуналь хужалыҡтарҙың түбән сифатлылығы, браконьерлыҡ, ҡайһы бер ер участкаларына милек хоҡуғы буйынса бәхәстәр һ.б. күп кенә  хәл ителмәгән мәсьәләләр. Туристик сфера өсөн кадрҙар әҙерләүҙең аныҡ системаһы ла юҡ.{{Панорама|Tirana Albania pano 2004-07-14.jpg|1000px|Дашт тауынан күренгән Тирана панорамаһы.}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Список объектов Всемирного наследия ЮНЕСКО в Албании

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.outdooralbania.com/ Outdoor Albania]
* [http://www.albaniantourism.com/ Albanian Tourism Official Portal]
* Albania at [http://www.inyourpocket.com/albania In Your Pocket City Guide]
* [https://play.google.com/store/apps/details?id=air.al.avr.atm&amp;hl=en Albanian Tourism Map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140715210229/https://play.google.com/store/apps/details?id=air.al.avr.atm&amp;hl=en |date=2014-07-15 }}
* [http://www.albaniantravel.info/AlbanianTravel/ Albanian Travel Magazine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170406040619/http://www.albaniantravel.info/AlbanianTravel/ |date=2017-04-06 }}
* [http://www.authenticalbania.com/ Authentic Albania Accommodation Standard]
* [http://www.turizmi.gov.al Ministry of Urban Development and Tourism of Albania]
* [http://www.albaniantourist.com/ Albanian Tourist: Building a Better Albania]

{{навигация}}
&lt;!-- {{Албания в темах}} --&gt;
{{Европа по темам 2|туризм|цвет=Албания}}

[[Категория:Албанияла туризм| ]]</text>
      <sha1>jpcxoab5u4rdm05qaetc2deavtvlpzv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алъяпҡыс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118084</id>
    <revision>
      <id>1306302</id>
      <parentid>1288433</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T04:55:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8644" sha1="m9qvry2ojm631tij2w6yy8z608vw5yf" xml:space="preserve">[[Файл:Vintage apron.jpg|200px|thumb|Аш бүлмәһе алъяпҡысы]]
'''Алъяпҡыс''' (йәки '''алъябыу''' &lt;ref&gt;Башҡорт теленең һүҙлеге. -М., &quot;Русский язык&quot;, 1993.1-се том - 5ҙ-се б.&lt;/ref&gt;) — аш-һыу араһында йөрөгәндә, ҡара эштә өҫ кейеме бысранмаһын өсөн уйлап сығарылған.  Ҡайһы бер сығанаҡтар  1208 йылда уйлап сығарылған тип һанай.&lt;ref&gt;[http://www.omama.ru/docs/tpl/doc.asp?id=337&amp; Полянская Е. Ношение в подоле. Статья портала «Оранжевая мама» (рус.) — www.omama.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091115021257/http://www.omama.ru/docs/tpl/doc.asp?id=337&amp; |date=2009-11-15 }}&lt;/ref&gt;)

== Тарихы ==
Алъяпҡыс Боронғо Мысыр һүрәттәрендә үк күренә, дәүләт хеҙмәтендә эшләүселәрҙең алдына бөрмәләп бәйләп ҡуйылған тире йә ҡамыш һабаҡтарынан яһалған япма тағылған.  Боронғо Рәсәйҙә, башҡорт халҡында алъяпҡыс ҡатын-ҡыҙҙың эш кейеме генә түгел, ҡупшы кейемдәр һанына ла ингән. Урыҫ ҡыҙҙары төрлөсә нағышлап биҙәгән аҡ алъяпҡыстар таҡҡан, башҡорт ҡыҙҙары иһә ғәҙәттә ҡара йә кер күтәрмәле туҡымаға биҙәктәр  сигеп теккән.  Алъяпҡыс урыҫ халҡында уңдырышлылыҡ билдәһе һаналған, төрлө йолаларҙа ҡулланылған, һәм барса ҡатын-ҡыҙ таға торған булған.  Бәләкәс балаларҙы алъяпҡысҡа төрөп йөрөтөү яҡшыға юралған һәм бәхетле оҙон ғүмер теләү билдәһе һаналған.

Ул халыҡта шулай уҡ туй көнөндә никахланышыусылар йәшәр йорт тупһаһына алъяпҡыс һалғандар, уға баҫып үтеү шулай уҡ уңыш килтерә тип һаналған.  Бойҙай сәсер алдынан алъяпҡысҡа иген һалып, мөйөштөрен төйнәп бәйләгәндәр, был мул уңышҡа юралған. Әлеге көндә был йола һаҡланмаған.

== Башҡорт халҡында алъяпҡыс ==

Башҡорт халҡында алъяпҡыс көнкүреш эштәрендә генә түгел, ҡайһы бер төбәктәрҙә  ҡупшы кейем элементы  булараҡ та ҡулланылған. Төньяҡ-көнсығыш һәм көнсығыш Урал аръяғы башҡорттарында, ҡатай ырыуы ҡатын-ҡыҙының байрам кейемдәренә сигеүле алъяпҡыс өҫтәлгән. Ҡатай алъяпҡыстары ҡайып сигелә (тамбур), ерлегенә ҡара туҡыма алына&lt;ref&gt;http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/1875-bash-ort-kejeme {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405211739/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1875-bash-ort-kejeme |date=2016-04-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405211739/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1875-bash-ort-kejeme |date=2016-04-05 }}&lt;/ref&gt;.
{{Фоторяд|Holiday Bashkir national costume 11.jpg|
текст= Башҡорт милли кейеме байрамында (2016 йыл) [[Балаҡатай районы]] күргәҙмәһе|color=#BBDD99}}

== Төрҙәре ==
* Аш-һыу араһына кейә торған алъяпҡыс
* Йорт хужабикәһе алъяпҡысы
* Ашнаҡсы алъяпҡысы
* [[Сәстараш]] алъяпҡысы
* [[Тимерсе]] алъяпҡысы

&lt;gallery&gt;
File:6-alimenti, pasta,Taccuino Sanitatis, Casanatense 4182..jpg|[[14 век]]
File:A fair Puritan.jpg|[[1620]]-[[1700]] годы
File:1822-Millinery-shop-Paris-Chalon.jpg|[[1822 год]]
File:Carl Johan Sjöstrandb.jpg|[[1848 год]]
File:Tablier pour hommes sans poche bavette bretonne de chef.png|[[1909 год]]
File:Bundesarchiv Bild 183-16039-0002, LPG Domersleben, Mitglied der LPG.jpg|[[1952 год]]
File:Bundesarchiv Bild 183-18343-0008, Nordhausen, Blick in eine Küche.jpg|[[1953 год]]
File:Waitress taking an order.jpg|[[1989 год]]
&lt;/gallery&gt;

== Мәктәп формаһы ==
'''Алъяпҡыс''' —  [[Рәсәй империя]]һында  һәм  [[СССР|совет]] [[шмәктәп формаһы|мәктәп формаһы]] өлөшө, ҡыҙҙар көндәлеккә ҡара алъяпҡыс, байрамға аҡ алъяпҡыс таҡҡан. Мәктәп алъяпҡысы ғәҙәттә билдән түбән итәкте алдын ҡаплаған туҡыма киҫәгенән, билдән өҫтә ҡулбаш аша үткәрелгән бау беркетеп тегелә. Ул бауға ҡупшы  &quot;ҡанаттар&quot; ҙа ҡушып тегәләр.

== Масон алъяпҡысы (запон) ==

'''Масон алъяпҡысы'''  — запон бер ниндәй  биҙәкһеҙ, тик ябай итеп тегелә.  Һуңғараҡ аҡ һарыҡ тиреһе менән алмашынған, әле лә шулай ҡала.  Масонлыҡҡа алынған һәр кем аҡ алъяпҡыс ала һәм [[масон ложа|ложа]]ла мотлаҡ тағырға тейеш &lt;ref&gt;Карпачёв С. П. Путеводитель по масонским тайнам. — М.: Центр гуманитарного образования (ЦГО), 2003. — 192 с. — (Библиотека вольного каменщика). — 2 500 экз. — ISBN 5-7662-0143-5&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery&gt;
Файл:Tablier de Maître au Rite écossais ancien et accepté.jpg|[[Боронғо һәм ғәмәлдәге шотланд уставы]]
File:YorkApron.png|[[Йорк уставы]]
File:Tablier maître Rite écossais rectifié.png|[[Төҙәтелгән шотланд уставы]]
File:Mandil RSchöeder.jpg|[[Шрёдер ритуалы]]
File:BzB Mschurz.jpeg|[[Швед уставы]]
&lt;/gallery&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Слинг]]
* [[Таблион]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==

* ''Авижанская С. А., [[Бикбулатов Наил Вәли улы|Бикбулатов Н. В.]], [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Кузеев Р. Г.]]'' Декоративно-прикладное искусство башкир. Уфа, 1964.
* Башкиры: Этническая история и традиционная культура. Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 2002.
* Женская одежда северных башкир // Археология и этнография Башкирии. Т. I. Уфа, 1962.
* Башҡорт теленең һүҙлеге. -М., &quot;Русский язык&quot;, 1993.1-се том - 57-се б.
* ''Казбулатова Г. Х.'' Историческая память и символика костюма // Ватандаш. — № 3, 2005.
* [http://folk-costume.com/kostyum-tatar-i-bashkir-urala/0/ Костюм татар и башкир Урала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216192405/http://folk-costume.com/kostyum-tatar-i-bashkir-urala/0/ |date=2013-12-16 }}//Народное искусство Урала. Традиционный костюм, ред.-сост. А. А. Бобрихин. Екатеринбург, 2006.
* ''[[Руденко Сергей Иванович|Руденко С. И.]]'' Башкиры: Историко-этнографические очерки. — Уфа: Китап, 2006.
* ''Шитова С. Н.'' Башкирская народная одежда. — Уфа: Китап, 1995.
* Газета Выбор № 128—131 2015 г. Статья «на счастье к фее прикоснемся».

[[Категория:Башҡорт милли кейеме]]
[[Категория:Өҫ кейеме]]</text>
      <sha1>m9qvry2ojm631tij2w6yy8z608vw5yf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абрамов Алексей Фёдорович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119198</id>
    <revision>
      <id>1306258</id>
      <parentid>1148633</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T02:03:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11505" sha1="r20d34yo8uv9c6cd8wwfqtshmgxmvta" xml:space="preserve">{{ФШ|Абрамов}}
{{Военный деятель
 |имя                  = Алексей Фёдорович Абрамов
 |дата рождения        = 31.12.1925
 |место рождения       = Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны Яңы Даниловка ауылы
 |дата смерти          = 12.6.2010
 |место смерти         = [[Рәсәй]]
 |изображение          = AbramovAF.jpg
 |принадлежность       = {{USSR}}
 |годы службы          = 1941—1946
 |звание               = {{СССР, Младший сержант}}
 |род войск            = автоматчик в танковой бригаде
 |командовал           = 
 |часть                = 
 |сражения             = [[Бөйөк Ватан һуғышы]]
 |награды              = 
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Орден Отечественной войны I степени|1985}}{{!!}}{{Орден Славы}}{{!!}}{{Орден Славы}}{{!!}}{{Орден Славы}} 
{{!}}-
{{!}} {{Орден Трудовой Славы 3 степени}}{{!!}}{{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}{{!!}}{{Медаль Двадцать лет победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.}}{{!!}}{{Медаль Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} 
{{!}}-
{{!}} {{Медаль Сорок лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}{{!!}}{{Медаль 50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}{{!!}}{{Медаль 60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945}}{{!!}}{{Медаль 65 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945}}
{{!}}-
{{!}} {{Медаль 50 лет Вооружённых Сил СССР}}{{!!}}{{Медаль 60 лет Вооружённых Сил СССР}}{{!!}}{{Медаль 70 лет Вооружённых Сил СССР}}
{{!}}}
 |связи                = 
 |в отставке           = 
 |викисклад            = 
 |автограф             = 
}}
'''Абрамов Алексей Фёдорович''' ([[31 декабрь]] [[1925 йыл]] — [[12 июнь]] [[2010 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, уҡсы, танк ротаһы десантсыһы, кесе сержант. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры.

== Биографияһы ==
Алексей Фёдорович Абрамов 1925 йылдың 31 декабрендә [[Башҡорт АССР‑ы]]ның [[Бәләбәй кантоны]] Яңы Даниловка&lt;ref&gt;{{ref-ru}}http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/273-abramov-aleksej-fjodorovich {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406001108/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/273-abramov-aleksej-fjodorovich |date=2016-04-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406001108/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/273-abramov-aleksej-fjodorovich |date=2016-04-06 }} Башҡорт энциклопедияһы — Абрамов Алексей Фёдорович{{V|12|12|2018}}&lt;/ref&gt; ауылында тыуған.

[[1935 йыл]]да ата-әсәһе менән бергә Ҡырғыҙстандың Джалал-Абад ҡалаһына күсеп бара. Шунда урта мәктәптең 7-се класын тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, тәүҙә совхозда эшсе булып, һуңынан Кок-Джангактағы шахтала эшләй, электровоз машинисы вазифаһына тиклем барып етә.

[[1943 йыл]]да Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла, ләкин хәрби комиссариатҡа ваҡытында барып өлгөрмәй. Шунлыҡтан уны трибуналға бирәләр. Трибунал тарафынан мобилизациянан ҡасып йөрөүсе итеп таныла һәм 8 йылға хөкөм ителеп, штраф батальоны менән фронтҡа оҙатыла. [[1943 йыл]]дың авгусында 11-се айырым армия штраф ротаһы составында Духовщина ҡалаһы өсөн беренсе алышҡа инә. [[1943 йыл]]дың 21 ноябрендә Витебск өлкәһе Лиозненский районы Рамшин ауылы янында барған һуғышта ҡаты яралана. [[Төмән өлкәһе]]ндә урынлашҡан госпиталдә өс ай дауаланғандан һуң запастағы полкка ебәрелә. Унда танк орудиеһының ҡороусыһы һөнәрен үҙләштерә.

Фронтҡа әйләнеп ҡайтҡас, 8-се механизацияланған корпустың 116-сы танк бригадаһында автоматсылар подразделениеһына рядовой уҡсы итеп тәғәйенләнә. Йыш ҡына алыш барышында сафтан сыҡҡан танкистарҙы алмаштыра. 1945 йылдың ғинуар — февраль айҙарында өс тапҡыр Дан орденына тәҡдим ителә.

[[1945 йыл]]дың 25 ғинуарында Нойенбург ҡалаһы янындағы (хәҙер [[Польша|Польшаның Нове Куявско-Поморск воеводствоһы)]] һуғыштарҙа ул танк броняһынан немецтарҙың окобын күреп ҡала. Окопта фаустпатрон менән ҡоралланған немец һалдаттары булырға мөмкин. Абрамов танк броняһынан һикереп төшә лә, гранаталар һәм автомат уты менән дошмандың ут нөктәһен юҡ итә. 3-сө дәрәжә Дан орденына тәҡдим ителә.

[[1945 йыл]]дың 9 февралендә Вилков, Вальдау һәм Пантау районында орудие ҡороусыһы яралана һәм Абрамов уны алмаштыра. Был һуғыштарҙа ул дошмандың ике үҙйөрөшлө пушкаһын, бер танк, дүрт бронетранспортер , өс миномет, 20-ләп немец һалдатын һәм офицерын юҡ итә. Абрамов яңынан 3-сө дәрәжәле Дан орденына тәҡдим ителә.

[[1945 йыл]]дың 24 февралендә Кониц ҡалаһы ситендә барған һуғыштарҙа Абрамов экипажы 2 штурм орудиеһы, танк, 4 БТР, 3 миномет һәм взводҡа яҡын дошман һалдатын юҡ итә. Йәнә 3-сө дәрәжәле Дан орденына тәҡдим ителә.

Бөтә 3-сө дәрәжәле Дан ордендары уға [[1945 йыл]]дың 21 апрелендә (№ 320487), 6 июнь һәм октябрҙә (№ 497587) тапшырыла.

[[1945 йыл]]дың октябрендә Абрамов демобилизациялана һәм Ҡырғыҙстанға әйләнеп ҡайта. Кок-Джангак шахтаһында электрослесарь, комсомол ойошмаһы секретары, слесарь-автоматсы, участка механигы хатта тау мастеры булып эшләй. Үҙенең фиҙакәр хеҙмәте өсөн ул 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены һәм «Маҡтаулы хеҙмәт өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.

60-сы йылдар аҙағында ҡабул ителгән закон буйынса Дан орденының тулы кавалерҙары [[Советтар Союзы Геройы|Советтар Союзы Геройҙарына]] тиңләштерелә. Ә Абрамов «Советтар Союзы Геройы» булып һаналмай. Шуға ул дуҫтарының кәңәше буйынса наградаларын ҡайтанан ҡарау тураһында үтенес менән мөрәжәғәт итә.

[[СССР]] Юғары Советы Президиумының [[1972 йыл]]дың 27 июлендәге Указы нигеҙендә Абрамов Алексей Федорович 2-се (№ 34719) һәм 1-се дәрәжә (№ 3138) Дан ордендары менән бүләкләнеп, Дан орденының тулы кавалеры була.

[[1992 йыл]]ға тиклем Джалал-Абаде ҡалаһында йәшәй. [[Советтар Союзы]] тигән ил тарҡалғас, үҙе кеүек күп кенә рустар шикелле [[Липецк өлкәһе|Липецк өлкәһе Задонский районының Донское]] ауылына күсеп ҡайта.

Йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша, [[Мәскәү]]гә Еңеү парадтарына бара.

[[2010 йыл]]дың 12 июнендә вафат була.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/273-abramov-aleksej-fjodorovich}} {{V|12|12|2018}}
* {{Warheroes|id=12138|star=Glory|name=Алексей Фёдорович Абрамов|accessdate=2015-07-20}}
* [http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/gentlemens/hero.htm?id=10358890@morfHeroes Биографик һүҙлектә.]

== Әҙәбиәт ==
* ''Исаков И. Н.'' Звезды славы Киргизии. — Фрунзе, 1975. — С. 10—17.
* Их подвиг будет жить в веках. — Фрунзе, 1985. — С. 255—257.
* ''Рощин Н. И.'' Солдатская слава. — М., 1988. — Кн. 7. — С. 12—14.
* Полные кавалеры ордена Славы. Биографический словарь. — М.: Воениздат, 2010. — Т. 1.

[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Дан ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Даны ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Дан орденының тулы кавалерҙары]]
[[Категория:31 декабрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1925 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Бәләбәй кантонында тыуғандар]]
[[Категория:СССР сержанттары һәм старшиналары]]
[[Категория:12 июндә вафат булғандар]]
[[Категория:2010 йылда вафат булғандар]]</text>
      <sha1>r20d34yo8uv9c6cd8wwfqtshmgxmvta</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анпилогов Поликарп Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119648</id>
    <revision>
      <id>1306319</id>
      <parentid>1050197</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T05:28:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7196" sha1="2no3y9yquiafy8905hrcj5ubdyp6136" xml:space="preserve">{{Военный деятель
|имя     = Анпилогов Поликарп Иванович
|оригинал имени = 
|дата рождения  = 12.3.1923
|дата смерти    = 7.6.2007
|место рождения =  [[Ырымбур өлкәһе]] [[Абдулла районы]] Баклановка ауылы
|место смерти = {{ВафатБулыуУрыны|Башҡортостан}}
|изображение = Anpilogov3.jpg
|ширина = 180px
|описание изображения =
|прозвище =
|принадлежность = {{Флагификация|СССР}}
|годы службы = 1941—1945
|звание = {{СССР, Сержант}}
|род войск = пехота
|командовал =
|часть =
|сражения = [[Бөйөк Ватан һуғышы]]
|награды =
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Орден Отечественной войны 1 степени}} {{!!}} {{Орден Красной Звезды}} {{!!}} {{Орден Славы}} {{!!}} {{Орден Славы}}
{{!}}-
{{!}} {{Орден Славы}}
{{!}}}
|связи =
|в отставке =
}}

'''Анпилогов Поликарп Иванович''' ([[12 март]] [[1923 йыл]] — [[7 июнь]] [[2007 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, уҡсылар дивизияһының разведка отделение командиры, [[сержант]]. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры.

== Биографияһы ==
Поликарп Иванович Анпилогов 1923 йылдың 12 мартында [[Ырымбур өлкәһе]] [[Абдулла районы]]ның Баклановка ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

[[Рустар|Рус]]. [[1933 йыл]]да башланғыс мәктәптең өс класын тамамлай. [[1935]]—[[1939]] йылдарҙа [[колхоз]]да ябай колхозсы булып эшләй. Комбайнсылар курсын тамамлағандан һуң 1939 йылда штурвалсы, ә аҙаҡ комбайнсы булып эшләй.
Өйләнгән. 3 балаһы булған: ҡыҙы Валентина, улы Николай һәм ҡыҙы Лидия.

[[1942 йыл]]дың мартында Поликарп Анпилоговты Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына саҡыралар. Унда ул миномётсылар расчеты командирына уҡып сыға. Уның расчеты Ржев ҡалаһы янында беренсе тапҡыр һуғышҡа инә.

[[1945 йыл]]дың апрелендә старшина Поликарп Анпилогов демобилизациялана. Колхоз рәйесе урынбаҫары, бригадир булып эшләй. Аҙаҡ [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһына күсеп килә. 2007 йылдың 7 июнендә ошонда вафат була.&lt;ref&gt;{{warheroes|star=Glory|id=4266}}&lt;/ref&gt;.

== Батырлығы ==
463-сө айырым разведка ротаһы разведчигы (2-се [[Украина]] фронтының 7-се гвардия армияһы 409-сы уҡсылар дивизияһы) сержант Анпилогов [[1944 йыл]]дың 19 декабрендә Вац ҡалаһының ([[Венгрия]]) төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан халыҡ йәшәгән Кишполак пункты эргәһендә разведкаға бара. Дошман тураһындағы разведка мәғлүмәттәрен дивизия командалағына алып барып еткерә. Халыҡ йәшәгән пункт өсөн барған һуғышта гранаталар ташлап расчеты менән дошман пулемётын юҡ итә. [[1945 йыл]]дың 21 ғинуарында 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

[[1945 йыл]]дың 6 ғинуарында Штурово ҡалаһының ([[Словакия]]) төньяҡ-көнбайышында Анпилогов үҙенең төркөмө менән дошман тылына үтеп инә һәм «тел» алып ҡайтыуға өлгәшә. Яралана. [[1945 йыл]]дың 13 февралендә 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә. 1956 йылдың 31 мартында 1-се дәрәжә Дан ордены менән алмаштырыла.

1945 йылдың 23 ғинуарына ҡарай төндә Анпилогов Нове-Замки ауылынан ([[Словакия]]) 20 км көньяҡ-көнсығышта ятҡан Нова-Ввеск халыҡ йәшәгән пункт эргәһендә төркөмө менән дошман тылына үтеп инә. Разведка төркөмө ике гитлерсынан торған дошман дозорын ҡулға төшөрә. Кире ҡайтҡанда разведка төркөмөн ҡаплап 6 немец һалдатын юҡ итә.

1945 йылдың 28 ғинуарында Антальхаз ([[Словакия]]) пунктының төньяҡ-көнсығышында төркөм менән ике «тел» ала. Төркөмдөң кире юлын ҡаплап Анпилогов 8 дошман һалдатын юҡ итә. [[1945 йыл]]дың 10 мартында 2-се дәрәжә Дан ордены менән наградлана.

== Наградалары ==
* 1-се дәрәжә Дан ордены
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]
* 1-се, 2-се, 3-сө дәрәжәләге Дан ордендары
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһының Октябрьский ҡалаһында Анпилогов Поликарп Иванович исеме менән аталған урам бар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Несокрушимые. — Уфа, 1985.
* Славные сыны Башкирии. — Уфа.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20160406000959/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/955-anpilogov-polikarp-ivanovich Башҡорт энциклопедияһы — Анпилогов Поликарп Иванович]{{V|5|03|2020}}   
* [http://old.bashvest.ru/showinf.php?id=1003317 Венский вальс сержанта Анпилогова]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Дан ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:СССР сержанттары һәм старшиналары]]</text>
      <sha1>2no3y9yquiafy8905hrcj5ubdyp6136</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аждаһа тауҙары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120279</id>
    <revision>
      <id>1306270</id>
      <parentid>1269886</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T02:55:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5789" sha1="kpanuuwhv2o002kde21iwzs2ei575fb" xml:space="preserve">{{Горная система
 |Название                = Аждаһа тауҙары
  |Национальное название  = en/Drakensberg/af/Drakensberge/zu/uKhahlamba/st/Maluti или Maloti
 |Изображение             = South Africa The Drakensberg.JPG
  |Подпись                = Аждаһа тауҙары Квазулу-Натал провинцияһында ([[КАР]]).
 |Координаты              = 27/26/S/29/55/E
  |CoordScale             = 
 |Страны                  = КАР/Лесото/Свазиленд
 |Период образования      = 
 |Площадь                 = 402418
  |Длина                  = 1169
  |Ширина                 = 732
 |Высочайшая вершина      = Тхабана-Нтленьяна
  |Высота                 = 3482
  |Источник высоты        = &lt;ref&gt;[http://peakbagger.com/range.aspx?rid=656 Peakbagger.com]&lt;/ref&gt;
 |Карта                   = 
 |Позиционная карта 1     = Африка
}}
{{Всемирное наследие|985}}
'''Аждаһа тауҙары'''({{lang-en|Drakensberg}}, {{lang-af|Drakensberge}}, {{lang-zu|uKhahlamba}}, {{lang-st|Maluti йәки Maloti}}, {{lang-ru|Драконовы горы}}&lt;ref&gt;{{Книга:СГНЗС|118}}&lt;/ref&gt;) — [[Көньяҡ Африка Республикаһы]], [[Лесото]] һәм [[Эсватини]] биләмәләрендә урынлашҡан тау системаһы. Иң юғары нөктәһе — Тхабана-Нтленьяна тауы (3482 м) [[Лесото]]ла урынлашҡан.

== Тасуирлама ==
Аждаһа тауҙарында табылған файҙалы ҡаҙылмалар: [[платина]], [[марганец|марганец рудалары]], [[алтын]], [[таш күмер]], [[аҡ ҡурғаш|аҡ ҡурғаш рудалары]] һәм башҡалар.

Тауҙарҙың күп төрлө үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы шулай уҡ эндемик йәки һирәк осраған төрҙәр менән күрһәтелгән.

Тауҙарҙың күп өлөшө Дракенсберг паркына индерелгән, был парк [[ЮНЕСКО]] Бөтә Донъя мираҫының тәбиғи объекты булып тора&lt;ref&gt;[http://whc.unesco.org/en/list/985 UNESCO World Heritage. Drakensberg Park]&lt;/ref&gt;.

Төбәк ҡәбиләләренең телендә был тауҙар Кватхламба ({{lang-zu|uKhahlamba}}) тип атала, ул «ҡаялы урын», «ҡаялар өйөмө» тип аңлатыла. Барыу юлы ҡыйын булғаны өсөн аҡ колонизаторҙар — бур халҡы был тауҙарҙы аждаһа йәки {{lang-af|Drakensberge}} тип атайҙар.

Көнсығыш һәм көнбайыш битләүҙәренең климаты һәм үҫемлектәре бер ни тиклем айырыла. Көнсығыш битләүҙәрҙә мул (башлыса йәйге) ямғырҙар яуа (йылына 2000 мм); ә көнбайыш битләүҙәре ҡоро һәм ҡырҡа континенталь климатҡа эйә. Ҡышын тау баштарында ҡар яуа.

Көнсығыш битләүҙәре 1200 метрға тиклем мәңге йәшел япраҡлы һәм ылыҫлы ағаслы тропик «ямғырлы» урмандар, 1200—1500 метрҙан 2000 метрғә ҡәҙәр — сәнскеле ҡыуаҡлыҡтар, ксерофиттар һәм суккуленттар (акация, алоэ), юғарыраҡ — тау болондары һәм таш ишелмәләре менән ҡапланған. Көнбайыш битләүҙәрҙен урмандар урынына саванналар һәм ҡыуаҡлыҡтар биләй.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Драконовые горы}}

== Һлтанмалар ==
* [http://peakware.com/areas.html?area=295 Peakware.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160927185533/http://www.peakware.com/areas.html?area=295 |date=2016-09-27 }}
* [https://web.archive.org/web/20210323010644/https://www.zulu.org.za/dokzn/  KZN Drakensberg Homepage] — Official Website for the KwaZulu Natal Drakensberg.
* [http://www.cathkinestate.co.za  Cathkin Estates Conservation and Wildlife Sanctuary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100909011225/http://www.cathkinestate.co.za/ |date=2010-09-09 }} — the largest privately owned game park in the Drakensberg. {{недоступная ссылка|http://www.cathkinestate.co.za}}
* [http://www.pbs.org/wnet/nature/episodes/drakensberg-barrier-of-spears/introduction/4592/ Nature — Drakensberg: Barrier of Spears] — PBS Nature episode covering the eland (largest member of antelope family) of the Drakensberg.
* [http://www.worldwildlife.org/wildworld/profiles/terrestrial/at/at1003_full.html Drakensberg alti-montane grasslands and woodlands ecoregion report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091013050441/http://www.worldwildlife.org/wildworld/profiles/terrestrial/at/at1003_full.html |date=2009-10-13 }}
* [http://www.govertical.co.za  Drakensberg hiking trails] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180828031853/http://www.govertical.co.za/ |date=2018-08-28 }}

[[Категория:Африка тауҙары]]
[[Категория:Көньяҡ Африка Республикаһы географияһы]]
[[Категория:Лесото географияһы]]
[[Категория:Эсватини географияһы]]</text>
      <sha1>kpanuuwhv2o002kde21iwzs2ei575fb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әрмәнстанда туризм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121077</id>
    <revision>
      <id>1306200</id>
      <parentid>1279051</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T20:32:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23613" sha1="9ax8gah1a017wrajjww1waweit652zq" xml:space="preserve">[[Файл:Khor_Virap_Monastery3.jpg|справа|мини|280x280пкс|[[Арарат]] тауы һәм Хор-Вирап монастыры]]
'''Әрмәнстан''' туризмы ил иҡтисадында йылдам үҫешкән тармаҡтарҙың береһе. 2016 йылда Әрмәнстанда 1,26 турист булып киткән&lt;ref&gt;[http://ampop.am/tourism-in-armenia/ Տուրիզմի դերը Հայաստանի տնտեսությունում]&lt;/ref&gt;.

Туристар күбеһенсә үҙ ялын [[Ереван]]да һәм тау курорттарында, башлыса Джермук, Цахкадзор, Дилижан ҡалаһында үткәрә, шулай уҡ Әрмәнстандың тарихи-мәҙәни ҡомартҡылары һәм тәбиғәт һәйкәлдәре булған урындарға сәйәхәт итә.

Әрмәнстанда [[XX быуат]] уртаһынан экстремаль туризм киң үҫешә.

== Тарих ==
Боронғо тарихлы, бай мәҙәниәтле, уңайлы географик урынлы Әрмәнстан сәйәхәтселәрҙе һәр саҡ йәлеп иткән. Урта быуаттарҙа уҡ бында улар өсөн ҡунаҡ йорттары — иджеванатундар була. Унда [[Бөйөк Ебәк юлы]] буйлап үтеүсе сәйәхәтселәр, сауҙагәрҙәр, һөнәрселәр туҡтар булған.
[[Файл:Hotel_London_(Yerevan,_1891).jpg|справа|мини|280x280пкс|«Лондон» ҡунаҡханаһы, [[Ереван]], 1891]]
XIX быуатта әрмән райондары Кавказ аръяғы өлкәләре,Рәсәй һәм башҡа күрше илдәр менән бәйләнештә була. 20-се быуат башында грунт һәм тимер юл һалына, телефон һәм телеграф бәйләнеше үткәрелә. [[Ереван]], Шуша, Гюмри, Карс ҡалаларында ҡунаҡханалар төҙөлә башлай.

[[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Совет власы]] мәлендә (1922—1991) Әрмәнстанға союздаш республикаларҙан ял итергә күпләп халыҡ йөрөй. Ереванда сит ил туристары өсөн ҡуныҡханалар төҙөлә, айырыуса «Армения» (хәҙер — Marriott Armenia), «Интурист» (1959 йылдан — «Ереван», хәҙер — Grand Royal Tulip Yerevan), «Ани» (хәҙер — Отель Ани Плаз) киң билдәле була. Дилижан, Севан, Арзни, Цахкадзор һәм Джермук ҡалалары курорт һәм дауалау үҙәктәре булып китә.

Әрмәнстанда тимер юл киңәйтелә, яңы станциялар һәм йүнәлештәр барлыҡҡа килә, шулай уҡ меңәрләгән км автомобиль юлдары, «Эребунь» һәм «Звартноц» халыҡ-ара аэропорттары, урындағы Берд, Степанаван, Ташир, Гюмри, Сисиан, Джермук, Горис, Мегри, Капан аэропорттары төҙөлә.

1990-сы йылдарҙа Әрмәнстан туризмы регресс кисерә, быға Спитак ер тетрәүе, карабах һуғышы, иҡтисади көрсөк сәбәпсе була. Тимер юлы тик грузин йүнәлешендә генә эшләй. «Звартноц» аэропорты ғына өҙлөкһөҙ эшләй, ә «Эребунь» хәрби аэродромға әйләнә. Әрмәнстан менән [[Әзербайжан]] һәм [[Төркиә]] сиктәре ябыла.

2000-се йылдарҙа Әрмәнстан туризмы өсөн яңы киңлектәр асыла. Был мәлдә Әрмәнстанға һәм азат ителгән [[Таулы-Карабах Республикаһы|Арцах]] ҡалаһына диаспора әрмәндәре күпләп ҡайта башлай ([[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Франция]], [[Ливан]]). Сит илдәрҙән бында туристар ағымы ла көсәйә.
{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
| colspan=&quot;8&quot; style=&quot;background:#CF4A4A; color:white&quot; |&lt;center&gt;'''Әрмәнстан туристары'''&lt;ref&gt;[http://www.tert.am/ru/news/2016/03/31/ameria/1979635 Туризм в Армении: «Зов родины предков» не спасает от спада внутреннего туризма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170204004228/http://www.tert.am/ru/news/2016/03/31/ameria/1979635 |date=2017-02-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;/center&gt;&lt;/center&gt;
|-
! Йыл
! Һаны
! %±
|-
| 2007
| &lt;center&gt;510,000&lt;/center&gt;
| -
|-
| 2008
| &lt;center&gt;588,000&lt;/center&gt;
| + 15 %
|-
| 2009
| &lt;center&gt;575,000&lt;/center&gt;
| - 2 %
|-
| 2010
| &lt;center&gt;678,000&lt;/center&gt;
| + 18 %
|-
| 2011
| &lt;center&gt;758,000&lt;/center&gt;
| + 12 %
|-
| 2012
| &lt;center&gt;844,000&lt;/center&gt;
| + 11 %
|-
| 2013
| &lt;center&gt;1,082,000&lt;/center&gt;
| + 28 %
|-
| 2014
| &lt;center&gt;1,204,000&lt;/center&gt;
| + 11 %
|-
| 2015
| &lt;center&gt;1,192,000&lt;/center&gt;
| - 1 %
|-
| 2016
| &lt;center&gt;1,260,000&lt;/center&gt;
| + 6 %
|}
[[Файл:Hotel_Yerevan_Royal_Tulip_(7).JPG|слева|мини|280x280пкс|«Интурист» ҡунаҡханаһы (1926 йылдан), һуңынан — «Ереван»]]
2012 йылдан Әрмәнстанда яңынан-яңы ҡунаҡханалар төҙөлә, иҫкеләре яңыртыла. «Tufenkian» (Ереван, Севан, Лори, Дилижан), «National», һуңғараҡ — «Paris» ҡунаҡханалар селтәре булдырыла, «Наири» և «Силачи» тергеҙелә, Цахкадзор ҡалаһында «Marriott» компанияһы ҡунаҡхана комплексы аса. 2013 йылда «Hyatt» компанияһы ике ҡунаҡхана төҙөй (Джермук, Ереван), Цахкадзорҙа «Golden Palace». Бынан Ереванда — Opera Suite Hotel һәм Blu Radisson юғары класлы ҡунаҡхана асыла.

Әрмәнстанға килеүсе туристар һаны йылдан-йыл арта. Был шулай уҡ халыҡ-ара ярыштар һәм фестивалдәргә лә бәйле. Ереванда йыл һайын «Алтын өрөк» («Золотой абрикос») кинофестивале, 4 йыл һайын — панәрмән уйыны, Франкофония илдәре ағзаларының конференцияһы, балалар Евровидениеһы (2011) һәм башҡа шундай саралар ойошторола. Диаспора минстрлығын «Өйгә ҡайт» программаһы буйынса меңәрләгән студент Әрмәнстанға килеп йөрөй.

== Архитектура һәйкәлдәре ==
[[Әрмәнстан]] — бер нисә быуат тарихы һәм бай мәҙәниәте булған ил. Бында әрмән халҡының меңәр йылдар буйы булдырған архитектура һәйкәлдәре осрай. Илдә 4 меңдән ашыу уникаль ҡомартҡы бар&lt;ref&gt;[http://www.rusarticles.com/interesnye-mesta-statya/armeniya-1238748.html Армения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101220051828/http://www.rusarticles.com/interesnye-mesta-statya/armeniya-1238748.html |date=2010-12-20 }}&lt;/ref&gt;. Уларҙы 4 төркөмгә бүлергә була — тарихҡа тиклем, эллинистик, урта быуат, яңы (заманса).
[[Файл:Qarahunj_3.JPG|справа|мини|280x280пкс|Зорац-Карер (Караундж)]]
Әрмән ҡалҡыулығы тәүге кешеләрҙең йәшәү төйәге була. [[Грузия]] биләмәһендә Дманисск, в [[Таулы-Карабах Республикаһы|Таулы Ҡарабахта]] — Азох, [[Әрмәнстан]]да Арений мәмерйәләре Ариний мәмерйәһендә беҙҙең эраға тиклем 4-се меңйыллыҡҡа ҡараған аяҡ кейеме табылған&lt;ref name=&quot;CNNc&quot;&gt;{{cite news|publisher=CNN|title=Armenian cave yields what may be world's oldest leather shoe|url=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/meast/06/09/armenia.old.shoe/|accessdate=հունվարի 11, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100615014009/http://edition.cnn.com/2010/WORLD/meast/06/09/armenia.old.shoe/|archivedate=2010-06-15}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ осорҙағы ҡатын-ҡыҙҙар күлдәге лә ошонда табылған&lt;ref name=&quot;strawskirt&quot;&gt;{{cite web|url=https://news.am/rus/news/73915.html|title=В Армении в пещере «Арени - 1» обнаружено соломенное платье, которому 5900 лет|first=|last=|work=News Armenia|date=|accessdate=}}&lt;/ref&gt;.

Шулай уҡ Сюник өлкәһе лә Вайоц Дзор кеүек (Горис, Хндзореск һ.б.) мәмерйәләргә бай. Бында донъялағы иң боронғо обсерватория бар — Зорац-Карер (Караундж). Әрмән теленән ул таш тауышы тигәнде аңлата һәм инглиз [[Стоунһендж]]ына тап килә. Әммә Караундж инглиз обсерваторияһынан 4000 мең йылға олораҡ (б.э.т. 5500, неолит). Ереванда баҡыр быуатына ҡараған Шенгавит бар. Арени мәмерйәһе йәшерәк, ул [[Бронза быуаты|бронза дәүеренә]] ҡарай. 2007 йылда бында донъялағы иң боронғо шарап баҙы табыла&lt;ref&gt;[https://news.am/rus/news/143268.html Тайны пещеры Арени]&lt;/ref&gt;.

Тарихҡа тиклем осорға шулай уҡ [[Севан]] күле һәм Арагац тауы янындағы циклоп өйөмдәре, Эребуни, Тейшебаини, Аргиштихинили урарт ҡәлғәләре, зыяраттар, һыу каналдары, ҡорам ҡалдыҡтары һәм башҡалар инә.
[[Файл:Գառնիի_Տաճար_49.jpg|слева|мини|280x280пкс|Гарни ҡорамы]]
Эллинистик осор һәйкәлдәре (б.э.т. 4-се быуат — б.э. 3-сө быуаты): Гарнилағы Михра алла ҡорамы. Ул беҙҙең эраның 77 йылында төҙөлә һәм Рим [[Колизей|Колизейының]] тиҫтере һанала.

Эллинистик осорҙа әрмәндәрҙең Армавир, Ервандашат, Зареаван, Заришат, Багаран, Аршамашат, Арташат, Вагаршапат, Двин ҡалалары төҙөлә. Арташат ҡалаһы (400 000 кеше) — әрмән батшаһы Арташес I менән карфаген ғәскәре башлығы [[Ганнибал]] төҙөгән схема буйынса эшләнгән. Хор Вирап («зәңгәр төп») монастыры янында Арташат ҡалаһын ҡурсалаусы алиһә Анаит статуяһы табыла.

Гарни янында батша резиденцияһы, рим мунсаһы, Гарни ҡәлғәһе [[Тимер быуат|тимер быуатта]] төҙөлгән
[[Файл:Տաթև_վանական_համալիր48.JPG|справа|мини|280x280пкс|Татев монастыры]]
Урта быуат ҡомартҡылары яҡшыраҡ һаҡланған. Әрмәнстан тәүгеләрҙән булып [[Христианлыҡ|христианлыҡты]] дәүләт дине сифатында ҡабул итә. Амарас монастыры, Ереруй базилика, Цицернаванк, Эчмиадз кафедраль соборы, әрмән әлифбаһына нигеҙ һалған Месроп Маштоц сиркәүе һәм башҡалар тәүгеләрҙән иҫәпләнә.

Үҫешкән урта быуатҡа (8-14-се быуаттар) «Копья» монастыры (Гегард), Амберд ҡәлғәһе, Нораванк монастыры, Какаваберд ҡәлғәһе, Ахталин монастыры һәм ҡәлғәһе, Дадиванк һәм Гандзасар, [[Лори ҡәлғәһе|Лори]] һәм Мегри ҡәлғәләре, Агарцин һәм Гошаванк сиркәү комплексы, күперҙәр һәм һыу каналдары, Татев, Ахпат, Санаин монастырь комплекстары ҡарай. Архитектура һәйкәлдәренән йыраҡ түгел ял заналары, ҡанаҡханалар бар.
[[Файл:Dzitoghtsonts17.JPG|слева|мини|280x280пкс|Гюмри ҡалаһындағы Дзитоьцян йорт-музейы]]
Урта быуат аҙағында Әрмәнстан үҙаллылығын юғалта. Ул [[Ғосман империяһы]] менән [[Сәфәүиҙәр]] дәүләте тарафынан бүленә. 19-сы быуат башында Көнсығыш Әрмәнстан яйлап [[Рәсәй империяһы]]на индерелә. Был дәүергә ҡараған ҡоролмалар Ереванда, Эчмиадзин һәм Гюмри ҡалаларында һаҡланған. Советтар заманында бик күп әрмән һәм урыҫ сиркәүҙәре, фарсы мәсеттәре, Ереван Ҡәлғәһе һәм башҡа архитектура һәйкәлдәре емертелә.

== Иҫтәлекле тәбиғәт урындары ==
Әрмәнстан һоҡланғыс тәбиғәткә бай. Уларҙың күп өлөшө дәүләт тарафынан һаҡлана — милли ҡомартҡыһы, ҡурсаулыҡ һәм тәбиғәт ҡомартҡылары. Үҙәк өлөштәге — Әрмән вулкан ҡалҡыулығы: [[Арагац]] тауы, Гегам һырты, Джавах һәм Сюникс ҡалҡыулығы. Төньяҡ һәм көнсығыш өлкәләрҙә — һырлы-ташлы тауҙар, урманлы үҙәндәр.
[[Файл:Heracleum_sosnowskyi_kz2.jpg|справа|мини|280x280пкс| Дилижанский милли паркы]]
Әрмәнстанда 26 ҡурсаулыҡ бар. Шулар араһында иң билдәлеһе — «Хосров урманы» ҡурсаулығы.
[[Файл:Garni_Gorge_Armenia_(33).JPG|слева|мини|280x280пкс|Таштар симфонияһы]]
Әрмәнстан — таулы ил. Иң түбән нөктәләр төньяҡта (Алаверди, Грузия сиге) һәм көньяҡта (Мегри, Иран сиктәре), икеһе лә диңгеҙ кимәленән 375 метрҙа ята. Төп яҫы таулыҡ — Арарат үҙәне (800—1000 м). Азат йылғаһының Гарни тарлауығы — « Таштар симфонияһы» Әрмәнстандың ЮНЕСКО исемлегенә ингән тәбиғәт ҡомартҡыһы.
[[Файл:Shaki_waterfall.jpg|справа|мини|280x280пкс|Шаки шарлауығы]]
Әрмәнстан һыу ресурстарына бай. Унда Ахурян, Касах, Дебед, Агстев, Раздар, Воротан һәм Арпа йылғалары аға. Йылғаларҙа матур шарлауыҡтар күп — Джермук (68 м), Шак (18 м), Касах (70 м), Трчкан (24 м) һәм башҡалар.
[[Файл:Sevan_peninsula.jpg|слева|мини|280x280пкс|[[Севан]]]]
Әрмәнстандағы иң ҙур һыу резервуары — [[Севан]] күле. Сөсө һыулы был күлдең оҙонлоғо 70 км, киңлеге — 55. Майҙаны — 1260 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, уртаса тәрәнлеге 26,8 метрға тиклем етә, иң тәрән урыны — 84 (Кесе Севан).

Йәмәғәт эштәрендә йөҙөп хеҙмәткәрҙәренең профессиональ ҡотҡарыу һәм башҡа Севан пляж эшләй&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Available ‘Blue Pearl’: Public beaches proved popular with Lake Sevan holidaymakers|url=http://armenianow.com/news/32079/public_beaches_lake_sevan|work=ArmeniaNow|date=30 September 2011|accessdate=19 May 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117033342/http://armenianow.com/news/32079/public_beaches_lake_sevan|archivedate=17 November 2015}}&lt;/ref&gt;. 2014 йылда ике һаны унға тиклем етә. пляж, ял 200 000 кеше үҙен ҡайҙа үткәрелде&lt;ref&gt;{{Cite news|title=The holiday season opened along with the public beaches of Sevan Lake|url=http://www.1tv.am/en/news/2015/07/05/Sevan-Lake/19400|date=5 July 2015|accessdate=19 May 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117063144/http://www.1tv.am/en/news/2015/07/05/Sevan-Lake/19400|archivedate=17 November 2015}}&lt;/ref&gt;. Бер үк ваҡытта пляждар тиклем 100.000 кешене хеҙмәтләндерә ала. Йәй Севан күп йөрөй, шуның өсөн, татыу ғаилә йәки унда ял итеү өсөн үткәрелә.{{Панорама|Mount Ararat and the Araratian plain (panorama).jpg|1070px|[[Арарат]] тауы}}

== Экстремаль туризм ==
[[Файл:On_the_ropeway.jpg|справа|мини|280x280пкс|Канат юлдар цахкадзорский]]
Әрмәнстан тауҙары һәр саҡ альпинистар өсөн ҡыҙыҡлы. Бында альпинизмдың бөтә төрҙәре үҫешә — ҡаяға үрмәләү, экотуризм, тау түбәһенә ашыу һәм башҡалар. Ҡайһы бер тау курорттарында, атап әйткәндә — Цахкадзорҙа ҡышҡы ял ойошторола. Тау курортында тау саңғыһы, сноуборд һәм спорттың башҡа ҡышҡы төрҙәре менән шөғөлләнергә була.
[[Файл:Halidzor_from_Wings_of_Tatev_2.jpg|слева|мини|280x280пкс|Татев канат юлдары ]]
Татев канат юлы 2010 йылда аслыа. Ул донъялағы иң оҙон пассажир канат юлы&lt;ref name=&quot;guinness&quot;&gt;[http://www.guinnessworldrecords.com/records-8000/longest-non-stop-double-track-cable-car/ Запись в книге рекордов Гиннесса]&lt;/ref&gt;. Уны «Татев ҡанаты» тип йөрөтәләр&lt;ref name=&quot;REG&quot;&gt;ИА REGNUM // [http://www.regnum.ru/news/cultura/1336731.html В Армении запущена самая длинная в мире канатная дорога] // 16.10.2010&lt;/ref&gt;. Канат юлы Алидзор һәм Татев ауылдарын Воротан тарлауығы аша тоташтыра. Аэротрамвайҙың оҙонлоғо 5752 метр һәм ул [[Гиннесстың рекордтар китабы|Гиннестар рекорды китабында]] теркәлгән&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Longest non-stop double track cable car|url=http://www.guinnessworldrecords.com/records-8000/longest-non-stop-double-track-cable-car/|publisher=Guinness World Records|accessdate=23 августа, 2011}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Parapente_-_166.jpg|справа|мини|280x280пкс|Парапланеризм]]
2010 йылдан Әрмәнстанда шулай уҡ экстремаль һауа туризмы үҫешә башлай — парапланеризм һәм [[парашют спорты]]. Парапланда осоу 4 урында ойошторолған: [[Севан]] (Цовагюх 200 м, Севан 100 м, Мартуни 500 м), [[Арагац]] тауы яны (Арагац 500 м, Вардаблур 200 м), Атис (1000 йәки 2000 м) һәм Ара лер тауҙары (1100 м).
[[Файл:Zip-Line_in_Lastiver,_Tavush.png|слева|мини|280x280пкс|Зиплайн, Енокаван]]
[[Ереван]]дан төньяҡ-көнсығышҡа 145 км алыҫлыҡта Енокаван ауылы урынлашҡан. 2015 йылдың 26 июлендә ошо тәңгәлдә беренсе тапҡыр зиплайнда осоп ҡарайҙар. Киләһе йылда бында килеүселәр һаны 10 меңгә етә. Зиплайнда осоу өсөн алты трасса бар: иң ҡыҫҡаһы 150 м, иң оҙоно — 750. Бында шулай уҡ парапланеризм һәм тау велоспорты менән шөғөлләнергә мөмкин.

== Транспорт һәм элемтә ==
Әрмәнстандың диңгеҙгә сығыу урыны юҡ, шуға күрә бындайылға һәм диңгеҙ судноһы үҫешмәгән. Автомобиль һәм тимер юлдары, шулай уҡ һауа юлдары башҡа илдәр менән бәйләнеш тота.
[[Файл:Armavia-zvartnots.jpg|справа|мини|280x280пкс| «Звартноц» аэропорты]]

Әрмәнстандың төп һауа ҡапҡаһы — [[Ереван|Еревандағы «Звартноц»]] аэропорты. Ул йыл һайын йөҙҙәрсә мең гражданды хеҙмәтләндерә.
[[Файл:Հուշարձան_Սասունցի_Դավիթ_04.JPG|слева|мини|280x280пкс|«Ереван» тимер юл станцияһы һәм Давид Сасунский һәйкәле]]
[[Файл:Route_à_Ohanavan.JPG|справа|мини|280x280пкс|Ереван-Оганаван трассаһы (артҡы планда — Ар лер тауы)]]
[[Файл:Buildings_in_Yerevan_29,_ArmAg_(8).jpg|слева|мини|280x280пкс|Почта бинаһы. [[Ереван]]]]

== ЮНЕСКО бөтә донъя мираҫы объекттары ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;

Ejmiadzin Cathedral.jpg|Эчмиадзинға
Sanahin 3.JPG|Санаин
2014_Prowincja_Lorri,_Hachpat,_Klasztor_Hachpat_(12).jpg|Ахпат
AYRIVANK MONASTERY 59.JPG|Гегард
Shoghakat.jpg|Шогакат
ԶՎԱՐԹՆՈՑ 01.jpg|Звартноц
Church Gayane 01.JPG|Гаяне
Hripsiime 2015 jun pic 01.JPG|Рипсиме
&lt;/gallery&gt;

== Һылтанмалар ==
[[Файл:Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg|ссылка=Voy:|16x16пкс]]{{викигид}}Викигидта{{викигид}}
* [http://whc.unesco.org/en/statesparties/am Properties List Armenian on the World Heritage inscribed]

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

{{Азия по темам 2|туризм|Туризм}}
[[Категория:Әрмәнстан мәҙәниәте]]
[[Категория:Әрмәнстанда туризм]]</text>
      <sha1>9ax8gah1a017wrajjww1waweit652zq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡараҡая плотинаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121438</id>
    <revision>
      <id>1306101</id>
      <parentid>1239690</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:31:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8555" sha1="mbzo96nrdkfydllfppz4dgv62ist2bn" xml:space="preserve">{{Электростанция
|Тип = ГЭС
|Изображение                    = Karakaya dam-GAP.jpg
|Название                       = Ҡараҡая плотинаһы
|Размер изображения             = 200 px
|Подпись                        = 
|Страна                         = Төркиә
|Статус                         = ғәмәлдә
|Река                           = Евфрат
|Каскад                         = 
|Начало строительства           = 
|Ввод агрегатов       = 1987
|Мощность = 1800
|Выработка электричества = 
|Тип ГЭС                        = 
|Расчётный напор             = 
|Тип турбин                     = 
|Турбины = 6
|Расход через турбины   = 
|Электрогенераторы = 
|Мощность генераторов = 6х300
|Тип плотины                    = 
|Высота плотины              = 
|Длина плотины               = 
|Шлюз                           = 
|ОРУ                            = 
|Собственник                    = 
}}

'''Ҡараҡая быуаһы (плотинаһы)'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://blog.rushydro.ru/?p=3821|title=Каскад на Евфрате. Битва за воду|author=|website=Блог РусГидро|date=2011-09-21|publisher=Пресс-служба РусГидро|accessdate=2017-04-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170415104009/http://blog.rushydro.ru/?p=3821 |date=2017-04-15 }}&lt;/ref&gt; ({{lang-tr|Karakaya Barajı}}Karakaya Barajı) — [[Төркиә]]нең [[Евфрат]] йылғаһында төҙөлгән һәм 1987 йылда тамамланған эре гидроҡоролмаһы; Көньяҡ-Көнсығыш Анатолия проектының 21 быуаһының береһе ({{lang-tr|Güneydoğu Anadolu Projesi, GAP}}Projesi Güneydoğu Anadolu, GAP). ГЭС плотинаһы алты генератор ярҙамында дөйөм билдәләнгән ҡеүәте 1800 МВт тиклем булған {{Sfn|Terminski|2012—2013}} 300 МВт электр энергияһы эшләп сығара. Ҡоролманың конструктив үҙенсәлеге — машина залының туранан-тура плотинаның «тәнендә», һыу ағыҙғысында урынлаштырылыуы.

Йыл һайын һыу кимәле кәмегәндә, күсеп киткән кешеләрҙең бер ауылынан тороп ҡалған «яңғыҙ манара» һыу эсенән ҡалҡып сыға. Һыу баҫҡандан һуң 30 йыл үтеүгә ҡарамаҫтан, ул емерелмәгән дә, ҡыйшаймаған да.

== Конструкцияһы ==
Ҡараҡая гидроэлектростанцияһы составына 173 м бейеклегендәге бетондан эшләнгән арка-гравитация плотинаһы инә; ГЭС-тың үҙ ҡеүәте 1800 МВт тәшкил итә: быны 300 МВт ҡеүәтендәге 6 агрегат тәьмин итә. Ҡаракая һыуһаҡлағысы Ататөрк быуаһыныҡына ҡарағанда бәләкәйерәк, шулай ҙа бик ҙур: уның майҙаны 298 квадрат километр тәшкил итә, ә күләме — 9,5 кубик километр. Быуаның ГЭС-тарҙың күбеһендә булмаған «ҡыҙыҡлы конструктив үҙенсәлеге» бар — гидроагрегатлы машина залы туранан-тура плотинаның «тәнендә», һыу ағыҙғысы аҫтында урынлаштырылған.

== Ираҡ һәм Сүриә менән конфликт ==
[[Евфрат|Евфрат йылғаһы]] [[Сүриә]]лә лә, [[Ираҡ]]та ла ауыл хужалығы һәм техник маҡсаттарҙа ҡулланылған мөһим һыу сығанағы булып тора — Ҡараҡая плотинаһын төҙөү проектын планлаштырыу стадияһында уҡ ике илдең дә хөкүмәттәре борсолоу белдергән. Һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә плотина аша аҡҡан минималь һыу ағымы 500 м³ (18 000 куб. фут) күләмендә гарантиялаған килешеүгә ҡул ҡуйылған.

== Халыҡтың күсенеп ултырыуы ==
2013 йылда Богумил Терминский Ҡараҡая плотинаһы төҙөлөшө төбәктән яҡынса 30 000 кешене күсергә мәжбүр иткән тигән фекер әйтте.

Һыу баҫҡан ауылдарҙың береһендә — урындағы халыҡ әйткәнсә, унда 600 ғаилә йәшәгән — «яңғыҙ манара» тороп ҡалған: 1984 йылда һыуҙы резервуарҙа тотоп ҡалдыра башлаған дамба ауылды ла, мәсетте лә емерергә мәжбүр итә. Һыуһаҡлағыстағы һыу кимәленең миҙгелле үҙгәреүе менән бәйле, йәй көнө тороп ҡалған манараларҙың береһе тулыһынса һыуҙан «ҡалҡып сыға» һәм бик күп урындағы, төрөк, шулай сит ил туристарының иғтибарын йәлеп итә. 30 йылдан ашыу ваҡыт үтеүгә ҡарамаҫтан, «яңғыҙ манара» ҡыйшаймаған да, емерелмәгән дә — шуның өсөн был төбәк халҡы өсөн ул символға әйләнгән, йыл һайын мәсеттең «күренеүен» байрам итә улар. Манараны тарихи бина тип таныу һәм тергеҙеү идеяһы барлыҡҡа килгән&lt;ref&gt;{{Cite news|title='Yalnız minare' 30 yıldır ayakta|url=http://www.bursadabugun.com/haber/yalniz-minare-30-yildir-ayakta-828385.html|work=Bursada Bugün|date=2017-05-15|accessdate=2017-05-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170516210349/http://www.bursadabugun.com/haber/yalniz-minare-30-yildir-ayakta-828385.html|archivedate=2017-05-16}}&lt;/ref&gt;.

== Күлдең экологик хәле ==
Ҡараҡая плотинаһы булдырған күл төбәктең мөһим һыуһаҡлағыстарының береһе: уның һыуы баҫыуҙарҙы һуғарыу өсөн файҙаланыла, ә күл үҙе — балыҡсылыҡ өсөн ҡулай. Күл һыуының химик анализ һөҙөмтәләре күрһәтеүенсә, ул төрлө [[ауыр металдар]] менән бысранған: был мәғлүмәттәр һыу төбө ултырмалары һәм урындағы балыҡтарҙың айғолаҡтары анализы менән раҫланған. Бысраныуҙың сәбәбе булып төбәктәге ауыл хужалығының әүҙемлеген дә билдәләр кәрәк&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Murat Ozmen, Abbas Güngördü, F. Zehra Kucukbay, R. Elif Güler|заглавие=Monitoring the Effects of Water Pollution on Cyprinus carpio in Karakaya Dam Lake, Turkey|ссылка=https://link.springer.com/article/10.1007/s10646-005-0045-1|язык=en|издание=Ecotoxicology|год=2006-03-01|выпуск=2|том=15|страницы=157–169|issn=0963-9292|doi=10.1007/s10646-005-0045-1}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Bogumil Terminski|заглавие=Development-Induced Displacement and Resettlement: Theoretical Frameworks and Current Challenges|ссылка=http://labos.ulg.ac.be/cedem/wp-content/uploads/sites/14/2012/09/Environmentally-Induced-Displacement-Terminski-1.pdf|ответственный=Research Paper|место=Geneva|год=2012—2013|ref=Terminski}}

[[Категория:Гидротехник ҡоролмалар]]
[[Категория:Алфавит буйынса электростанциялар]]
[[Категория:Евфрат йылғаһындағы плотиналар]]
[[Категория:Төркиә плотиналары]]</text>
      <sha1>mbzo96nrdkfydllfppz4dgv62ist2bn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әхиәруллин Исмәғил Әхиәр улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122618</id>
    <revision>
      <id>1306204</id>
      <parentid>1061137</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T20:54:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8047" sha1="0x768323ehublhd6hrdboxds1webixc" xml:space="preserve">{{Персона
 |имя                  =  Әхиәруллин Исмәғил Әхиәр улы
 |оригинал имени       = {{lang-ba|Әхиәруллин Исмағил Әхиәр улы}}
 |изображение          = Ahijarullin.jpg
 |ширина               = 170 px
 |описание изображения = 
 |имя при рождении     = 
 |дата рождения        = 10.07.1910
 |дата смерти          = 07.05.2004
 |место рождения       = [[Өфө губернаһы]]ның Бәләбәй өйәҙе Ҡаракөсөк ауылы&lt;ref name=&quot;Ныне&quot;&gt;хәҙерге [[Үрнәк (Саҡмағош районы)|Үрнәк]] ауылы, {{ТУ|Саҡмағош районы|Саҡмағош районында}}, [[Башҡортостан Республикаһы]].&lt;/ref&gt;
 |гражданство          = {{USSR}} → {{RU}}
 |место смерти         = {{ВБУ|Дәүләкән|Дәүләкән районында}}, [[Башҡортостан]]
 |отец                 = 
 |мать                 = 
 |супруг               = 
 |супруга              = 
 |дети                 = 
 |род деятельности     = 
 |награды и премии     = {{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}}{{Медаль Серп и Молот|1966}} 
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot; 
{{!}} {{Орден Ленина}} 
{{!}}}
 |сайт                 = 
 |викисклад            = 
}}

'''Әхиәруллин Исмәғил Әхиәр улы'''  ([[10 июль]] [[1910 йыл]] — [[7 май]] [[2004 йыл]]) — ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Дәүләкән [[совхоз]]ының директоры, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966).

== Биографияһы ==
[[1910 йыл]]дың 10 июлендә [[Өфө губернаһы]]ның Бәләбәй өйәҙе Ҡаракөсөк ауылында тыуған.
БАССР.

Белеме — урта махсус, [[1932 йыл]]да Башҡорт АССР-ының Милов ауыл хужалығы техникумын, [[1941 йыл]]да — СССР эске эштәр халыҡ комиссариатының Свердловск мәктәбен тамамлай.

[[1932 йыл]]дың апрелендә Мораҡ ит совхозының өлкән агрономы булып эшләй башлай.

1935 йылдың декабренән алып 1937 йылдың ноябрь айына тиклем Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә. 1937 йылдың ноябрендә Саҡмағош машина-трактор станцияһының өлкән агрономы итеп тәғәйенләнә, 1938 йылдың ноябренән 1940 йылдың август айына тиклем СССР-ҙың игенселек буйынса халыҡ комиссариатының юғары сифатлы орлоҡтар Дәүләт страховка фонды Башҡортостан контораһында эшләй. Уҡыуҙы тамамлағандан һуң, 1941 йылдың июленән башлап, [[Баҡалы районы|Баҡалы]] һәм [[Яңауыл районы|Яңауыл]] райондарында СССР дәүләт именлеге Министрлығының район бүлеге башлығы булып эшләй. 1954 йылдың мартында КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты уны, ауыл хужалығы белгесе булараҡ, Башҡортостан игенселек тресы ҡарамағына ебәрә, ул Өфө районы Милов совхозы директоры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 1954 йылдың май айында Дәүләкән игенселек совхозы директоры итеп раҫлана.

Әхиәруллин Исмәғил Әхиәр улы етәкләгән совхоз, [[Дәүләкән районы]]ның артта ҡалған хужалығынан алдынғы хужалыҡтарының береһенә әйләнә, ул 1960 йылдан башлап рентабелле эшләй башлай. 1964 йылда 302,9 мең һум күләмендә килем алына, 1965 йылда— 150 мең һум.
Тулайым иген етештереү йылдан-йыл арта бара.

1965 йылда иген етештереү 1958 йыл менән сағыштырғанда 2 тапҡырға арта һәм 152 667 центнерға етә. Алдынғы игенселек культураһы арҡаһында совхоз ҙур майҙанда юғары уңыш ала. 1964 йылда 2 000 гектар майҙанда гектарынан 20,1 центнер иген йыйып ала, ә ҡоролоҡло 1965 йылда 2010 гектар майҙанда — гектарынан 17 центнер. Ошо уҡ йылда 500 гектарлыҡ майҙанда гектарынан 20,2 центнер тары уңышы йыйып алына.

Бойҙай, арыш, ҡарабойҙай, башҡа иген һәм мал аҙығы культуралары етештереү һәм әҙерләүҙе арттырыуҙа өлгәшкән уңыштары һәм техниканы юғары етештереүсәнлекле ҡулланғаны өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 23 июнендәге указы менән, Әхиәруллин Исмәғил Әхиәр улына Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

1969 йылдың ноябрь айында пенсияға сыға.

2004 йылда вафат була.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүлектәре ==
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
* Ленин ордены (1966),
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Маҡтау Ҡағыҙҙары менән бүләкләнгән (1949, 1964)
* миҙалдар,

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-295-05228-6&lt;/nowiki&gt;.
* Захаров А. Искатель //Герои Труда Башкирии: очерки о Героях Социалистического Труда. — Уфа, 1970.

== Шулай уҡ ҡара ==
* [[Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]

== Һылтанмалар ==
* {{Warheroes|id=14852|star=Labor}}
* {{БЭ2013У|index.php/component/content/article/2-statya/9654-akh-yarullin-ismagil-akh-yarovich|Ахъяруллин Исмагил Ахъярович}}
* [https://web.archive.org/web/20160507220838/http://palatarb.ru/modules/letopis/letopis.php?info=ggonru Летопись журнальных и газетных статей на русском языке]

[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:10 июлдә тыуғандар]]
[[Категория:1910 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Саҡмағош районында тыуғандар]]
[[Категория:7 майҙа вафат булғандар]]
[[Категория:2004 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Дәүләкән районында вафат булғандар]]</text>
      <sha1>0x768323ehublhd6hrdboxds1webixc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алёхин Тихон Егорович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123519</id>
    <revision>
      <id>1306307</id>
      <parentid>1281618</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T04:59:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4083" sha1="17xdrmde5ypoowfzfprvpr03tqlktny" xml:space="preserve">{{Шәхес
 |имя                  = Тихон Егорович Алёхин
 |оригинал имени       = 
 |изображение          = 
 |ширина               = 150 px
 |описание изображения = 
 |имя при рождении     = 
 |род деятельности     = 
 |дата рождения        = 21.05.1913
 |место рождения       = {{ТУ|Өфө губернаһы|Өфө губернаһында}} [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]]&lt;ref&gt;хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Дәүләкән районы|Дәүләкән районында}}&lt;/ref&gt; Ждановка ауылы
 |гражданство          = {{USSR}}
 |подданство           = 
 |дата смерти          = 27.05.1970
 |место смерти         = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы
 |отец                 = 
 |мать                 = 
 |супруг               = 
 |супруга              = 
 |дети                 = 
 |награды и премии     = {{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}}{{Медаль Серп и Молот|1948}} 
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot; 
{{!}} {{Орден Ленина}} 
{{!}}}
 |сайт                 = 
 |викисклад            = 
}}
{{ФШ|Алёхин}}
'''Алёхин Тихон Егорович''' ([[21 май]] [[1913 йыл]] — [[27 май]] [[1970 йыл]]) — трактор бригадаһы бригадиры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1948).

== Биографияһы ==
Тихон Егорович Алёхин 1913 йылдың 21 майында Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе&lt;ref&gt;хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Дәүләкән районы]]&lt;/ref&gt; Ждановка ауылында тыуған. 

СССР-ҙың III саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1950—1954).

[[1970 йыл]]да вафат була.

== Наградалары ==
* [//ru.wikipedia.org/wiki/Герой_Социалистического_Труда Социалистик Хеҙмәт Геройы] ([//ru.wikipedia.org/wiki/1948 1948]).

== Шулай уҡ ҡара ==
* [[Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
[[Файл:Hero of Socialist Labor medal.svg|31x31пкс]]&lt;div class=&quot;cx-overlay&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-spinner&quot;&gt;&lt;div class=&quot;bounce1&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;bounce2&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;bounce3&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt; [http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=14745 Алёхин Тихон Егорович]&lt;span id=&quot;cxmwIA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;span id=&quot;cxmwIA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; «&lt;/span&gt;[[Ил Геройҙары (сайт)|Ил Геройҙары]] &lt;span id=&quot;cxmwIA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;» сайты.&lt;/span&gt;
* ''Каримова И. Г.'' [https://web.archive.org/web/20160407162424/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/9629-aljokhin-tikhon-egorovich Алёхин Тихон Егорович] // [http://www.башкирская-энциклопедия.рф/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200122002035/https://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/ |date=2020-01-22 }}[[Башҡорт энциклопедияһы]] —&amp;#x20; Өфө: [[«Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы]], 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.&lt;div class=&quot;cx-overlay&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-spinner&quot;&gt;&lt;div class=&quot;bounce1&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;bounce2&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;bounce3&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
* http://www.bashinform.ru/news/552486-segodnya-ispolnyaetsya-100-let-so-dnya-rozhdeniya-geroya-sotsialisticheskogo-truda-tikhona-alekhina/


[[Категория:3-сө саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]</text>
      <sha1>17xdrmde5ypoowfzfprvpr03tqlktny</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Һимереү</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125129</id>
    <revision>
      <id>1306172</id>
      <parentid>1290512</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T18:18:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57047" sha1="69gs4aealeib76jjr1hyj1f64aqs0f1" xml:space="preserve">{{Болезнь         
| Name        = Һимереү
| Image       = Obesity-waist circumference.svg
| Caption     = Һимереүҙең төрлө кимәле: нормаль ауырлыҡтағы, тән ауырлығлы артыҡ булған һәм һимергән кеше силуэты 
| DiseasesDB  = 9099 
| ICD10       = {{ICD10|E|66| |e|65}}
| ICD9 = {{ICD9|278}}
| MedlinePlus = 003101
| eMedicineSubj = med
| eMedicineTopic = 1653
| MeshName = Obesity
| MeshNumber = C23.888.144.699.500
|}}

'''Һимереү''' ({{lang-la|adipositas}} — аңлата: «һимереү» һәм {{lang-la|obesitas}} — аңлата: тулы кәүҙә, йыуанлыҡ, һимеҙлек) — [[май]] бөрөү, кәүҙә ауырлығының май туҡымаһы иҫәбенә артыуы. Май туҡымаһы физиологик үҫеү урындарында ла, түш биҙҙәрендә лә, янбашта ла, [[ҡорһаҡ]]та ла үҫә ала. Әлеге ваҡытта һимереү хроник алмашыныу [[сир]]е тип йөрөтөлә, төрлө йәштә саҡта май туҡымаһы саманан тыш йыйылыуы сәбәпле халыҡтың тән ауырлығы артыу, дөйөм сир һәм үлем осраҡтары күбәйеү күҙәтелә. Һимереү менән ауырыу цивилизациялы илдәрҙә генетик пулда үҙгәрештәр булмаһа ла, нәҫелдән килгән факторҙарға ҡарамайса, һимереү сире менән сирләүселәр һаны арта бара&lt;ref name=&quot;Efimov&quot;&gt;{{книга
|автор          = 
|часть          = 
|заглавие       = Малая энциклопедия врача-эндокринолога
|оригинал       = 
|ссылка         = 
|ответственный  = Ефимов А. С
|издание        = 1-е изд
|место          = Киев
|издательство   = Медкнига, ДСГ Лтд, Киев
|год            = 2007
|том            = 
|страницы       = 255—260
|страниц        = 360
|серия          = «Библиотечка практикующего врача»
|isbn           = 966-7013-23-5
|тираж          = 5000
}}&lt;/ref&gt;.

Һимереү [[организм]]да энергияны үҙләштереү һәм уны сарыф итеү араһындағы дисбаланс арҡаһында килеп сыға. Тән ауырлығын организмда регуляциялау организмдың энергетик системаһын контролләүсе бер береһе менән бәйле системаларҙың үҙ- ара ҡатлаулы тәьҫир итешеүе арҡаһында бара: үҙләштерелгән энергия (калорийҙар) = сарыфланған энергия. Һимереүгә ыңғай энергетик баланс (гиподинамия) һәм еңел үҙләштерелеүсе калорийҙар сығанағы килтерә, артыҡ калорийҙар организмда триглицеридтарҙың май туҡымаһыда йыйылыуына килтерә. Энергетик тигеҙләнеште тотороҡландырыу өсөн организм [[гормондар]] кимәлен көйләргә ,энергия исрафлауҙы кәметергә, файҙалы матдәләрҙе үҙләштереүҙе яҡшыртырға, туҡланыу тәртибен үҙгәртергә (аппетитты әҙәйтергә]), етмәгән энергияны май энергия депоһынан алырға тейеш. Ошо атап кителгән һәр бер өлөш айырым [[ген]]дар менән көйләнә&lt;ref name=&quot;Efimov&quot;/&gt;.

== Этиология ==
{| border=&quot;0&quot; style=&quot;background:transparent; float:right;&quot;
|[[Файл:World map of calory consumption 1961.svg|thumb| 1961 йыл — кешегә көнөнә аҙыҡтың уртаса калорийлығы картаһы&lt;ref name=Earth09&gt;{{cite web|url=http://earthtrends.wri.org/searchable_db/index.php?theme=8&amp;variable_ID=212&amp;action=select_countries|title=EarthTrends: Nutrition: Calorie supply per capita|format=|work=World Resources Institute|accessdate=Oct. 18, 2009|archiveurl=http://www.webcitation.org/618XJA4RY|archivedate=2011-08-23}}&lt;/ref&gt;.
{{Multicol}}
{{legend|#b3b3b3|мәғлүмәттәр&amp;nbsp;юҡ}}
{{legend|#ffff65|&lt;1600}}
{{legend|#fff200|1600–1800}}
{{legend|#ffdc00|1800–2000}}
{{legend|#ffc600|2000–2200}}
{{legend|#ffb000|2200–2400}}
{{legend|#ff9a00|2400–2600}}
{{Multicol-break}}
{{legend|#ff8400|2600–2800}}
{{legend|#ff6e00|2800–3000}}
{{legend|#ff5800|3000–3200}}
{{legend|#ff4200|3200–3400}}
{{legend|#ff2c00|3400–3600}}
{{legend|#cb0000|&gt;3600}}
{{Multicol-end}}]]
|
[[Файл:World map of Energy consumption 2001-2003.svg|thumb| 2001—2003 йылдар — кешегә көнөнә аҙыҡтың уртаса калорийлығы картаһы&lt;ref name=FAO2006&gt;{{cite web|url=http://www.fao.org/economic/ess/food-security-statistics/en/|title=FAO: Food Security Statistics|format=|work=Food and Agriculture Organization of the United Nations|accessdate=Oct. 18, 2009|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20090804195651/www.fao.org/economic/ess/food-security-statistics/en/|archivedate=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;.
{{Multicol}}
{{legend|#b3b3b3|мәғлүмәттәр&amp;nbsp;юҡ}}
{{legend|#ffff65|&lt;1600}}
{{legend|#fff200|1600–1800}}
{{legend|#ffdc00|1800–2000}}
{{legend|#ffc600|2000–2200}}
{{legend|#ffb000|2200–2400}}
{{legend|#ff9a00|2400–2600}}
{{Multicol-break}}
{{legend|#ff8400|2600–2800}}
{{legend|#ff6e00|2800–3000}}
{{legend|#ff5800|3000–3200}}
{{legend|#ff4200|3200–3400}}
{{legend|#ff2c00|3400–3600}}
{{legend|#cb0000|&gt;3600}}
{{Multicol-end}}]]
|}

Һимереү менән яфаланған ғаиләләрҙә гендар тарафынан алдан билдәләнгәнлек күренеп тора. Кешелек килеп сығыу һәм үҫешеү тарихы дәүерендә, тән ауырлығын көйләү өсөн яуап биргән [[ген]]дар [[эволюция]]лаған, тик файҙалы матдәләрҙе үҙләштереүҙе билдәләүсе һәм ғәҙәти физик активлыҡты әҙәйтеүсе тирә яҡ мөхит факторҙары ла һиҙелерлек үҙгәрҙе&lt;ref name=&quot;Efimov&quot;/&gt;.

Һимереү түбәндәге сәбәптәр арҡаһында булырға мөмкин:
* Ашаған [[аҙыҡ]] менән сарыф иткән [[энергия]] араһындағы тигеҙлекте боҙоу, йәғни күп ашау һәм энергияны әҙерәк сарыфлау;
* Ашҡаҙан аҫты биҙе, [[бауыр]], [[нәҙек эсәк]] и [[Кешенең йыуан эсәге|туҡ эсәк]] системалары эшмәкәрлеге боҙолоуы (эндокрин патология арғаһындағы һимереү);
* генетик боҙолоуҙар.

=== Һимереүгә килтереүсе факторҙар ===
* Аҙ хәрәкәтләнеү
* Генетик факторҙар, айырым әйткәндә:
** липолиз [[фермент]]тарының юғары әүҙемлеге
** липолиз ферменттарының әүҙемлеге әкренәйеүе
* Ҡайһы бер сирҙәр, айырып әйткәндә эндокрин сирҙәр (гипогонадизм (ирҙәрҙең енси биҙҙәре етерлек кимәлдә эшләнмәүе), гипотиреоз, инсулинома)
* туҡланыу тәртибен психологик боҙоу (мәҫәлән, туҡланыуҙы боҙоусы психоген күп ашау).
* Стресстарға бирешеп барыусанлыҡ
* Прадер-Вилли синдромы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/obe/causes|title=Causes - NHLBI, NIH|publisher=www.nhlbi.nih.gov|lang=en|accessdate=2017-03-12}}&lt;/ref&gt;
* Гипоталамустың функциялары боҙолоу&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Какие причины накопления лишнего жира в теле?|url=http://health-you.ru/kakie-prichiny-nakopleniya-lishnego-zhira-v-tele/|accessdate=2017-03-12|language=ru-RU|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170313214414/http://health-you.ru/kakie-prichiny-nakopleniya-lishnego-zhira-v-tele/|archivedate=2017-03-13}}&lt;/ref&gt;
* Йоҡо туймау&lt;ref&gt;[http://www.aif.ru/health/article/48157 ''Битва за сон: как избавиться от бессонницы?'', «АиФ Здоровье», № 50, 15.12.2011.]&lt;/ref&gt;
* Психотроп препараттар&lt;ref name=&quot;pmid14747245&quot;&gt;{{cite journal |author=American Diabetes Association; American Psychiatric Association; American Association of Clinical Endocrinologists; North American Association for the Study of Obesity|title=Consensus development conference on antipsychotic drugs and obesity and diabetes|journal=Diabetes Care |volume=27 |issue=2 |pages=596–601 |year=2004 |month=February |pmid=14747245|doi= 10.2337/diacare.27.2.596|url=http://care.diabetesjournals.org/cgi/content/full/27/2/596}}&lt;/ref&gt;
* Системалы глюкокортикостероидтар&lt;ref name=&quot;medportal&quot;&gt;[http://medportal.ru/mednovosti/main/2014/08/29/917ozhireniye/g Ҡулланыуҙың өҫтәмә эҙемтәһе — һимереү]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} MED новости, 17.09.2014&lt;/ref&gt;
* Гормональ контрацептивтар
* Инсулин һәм инсулин бүлеп сығарыу стимуляторҙары

[[Эволюция]] процесcында кеше организмы туҡлыҡлы матдәләр запасын күп саҡта йыйып ҡалырға, был запасты ашарға аҙыҡты бөтөнләй табып булмағанда, йә иһә ашарға әҙ булғанда, тотонорға өйрәнгән — был өҫтөнлөктө эволюция биргән һәм ул кешегә иҫән ҡалырға мөмкинлек биргән. Борон заманда тулы кәүҙә имен тормош, байлыҡ, мул уңыш һәм һаулыҡ билдәһе булған. Миҫал булып, беҙҙең эрға тиклем 22-се меңйыллыҡта эшләнгән « Виллендорф Венераһы» (Venus of Willendorf) скульптураһы тора (бәлки был иң боронғо әлегә билдәле һимереү иллюстрацияһылыр).

== Һимереү классификацияһы ==
'''Үҙәктән һимереү''' тип ҡорһаҡта йыйылған май ҡатламын йөрөтәләр. Үҙәктән һимереү һимереүҙең иң ҡурҡыныс төрө тип иҫәпләнә һәм, статистика буйынса, йөрәк сиренә, ҡан баҫымы күтәрелеүе һәм [[шәкәр диабеты]]на килтереү менән янай. Үҙәктән һимереүҙе («пивной живот»), күптәр уйлағанса, һыра эсеү менән бәйләү раҫлау тапмай: тән ауырлығы индексы ла, бил менән янбаш дәүмәле([[:en:Waist-hip ratio]]) нисбәте лә һыра эсеүгә бәйле түгел&lt;ref name=&quot;pmid14506485&quot;&gt;{{cite journal |author=Bobak M, Skodova Z, Marmot M |title=Beer and obesity: a cross-sectional study |journal=Eur J Clin Nutr |volume=57 |issue=10 |pages=1250–3 |year=2003 |month=October |pmid=14506485 |doi=10.1038/sj.ejcn.1601678 |url=http://dx.doi.org/10.1038/sj.ejcn.1601678}}&lt;/ref&gt;.

Бил әйләнәһе менән янбаш әйләнәһе дәүмәле нисбәте ҡатын-ҡыҙҙар өсөн 0,8-ҙән, ирҙәр өсөн 0,95 артһа, пациент үҙәк һимереү менән сирле тип иҫәпләнә.

'''Һимереүҙең патологик типтары''', ҡағиҙә булараҡ, кешенең эндокрин системаһындағы май алмашыныуының боҙолоуына бәйле.

Һимереү (йыйылған май ҡатламы миҡдарына ҡарап) бер нисә дәрәжәгә һәм төргә (уны булдырған сәбәптәрҙән сығып) бүленә. Һимереү шәкәр диабеты, гипертония сиренә һәм башҡа артыҡ тән ауырлығы менән бәйле башҡа сирҙәргә китереү хәүефен арттыра. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы (ВОЗ) мәғлүмәттәре буйынса, ирҙәрҙең бил әйләнәһе дәүмәле 94 сантиметрҙан, ә ҡатын-ҡыҙҙарҙың 80 сантиметрҙан артһа, һимереү менән бергә була торған сирҙәр хәүефе бермә-бер арта. Һимереүгә килтереүсе сәбәптәр шулай уҡ май туҡымаһының ары таралыуына, май туҡымаһының характеристикаһына (йомшаҡлығына, тығыҙлығына, нисә процент шыйыҡса барлығына), шулай уҡ тиреләге үҙгәрештәрҙең булыу-булмауына (тире һуҙылыуға, тиреләге күҙәүҙәр киңәйеүенә, «целлюлит»ҡа) килтерә.

== Һимереү йыш осраған илдәр ==
[[2013 йыл]] да [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ның Аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы ойошмаһы һимереү проблемалары буйынса хисап-мәғлүмәт (отчет) баҫтырып сығара&lt;ref&gt;[http://www.fao.org/docrep/018/i3300e/i3300e.pdf Отчет Продовольственной и сельскохозяйственной организации ООН по проблемам ожирения за 2013 год]&lt;/ref&gt;. Отчет төҙөү өсөн Берләшкән милләттәр ойошмаһы (БМО) [[2008 йыл]] мәғлүмәттәрен файҙалана. Түбәндә БМО доклады буйынса һимереү сире иң ныҡ таралған 20 ил күрһәтелгән таблица:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- class=&quot;hintergrundfarbe5&quot;
! Ил
! Һимереүҙән яфаланған кешеләрҙең проценты
|-
| [[Мексика]] || align=&quot;right&quot; | 32,8
|-
| [[АҠШ]] || align=&quot;right&quot; | 31,8
|-
| [[Сүриә]] || align=&quot;right&quot; | 31,6
|-
| [[Венесуэла]], [[Ливия]] || align=&quot;right&quot; | 30,8
|-
| [[Тринидад һәм Тобаго]] || align=&quot;right&quot; | 30,0
|-
| [[Вануату]] || align=&quot;right&quot; | 29,8
|-
| [[Ираҡ]], [[Аргентина]] || align=&quot;right&quot; | 29,4
|-
| [[Төркиә]] || align=&quot;right&quot; |29,3
|-
| [[Чили]] || align=&quot;right&quot; | 29,1
|-
| [[Чехия]] || align=&quot;right&quot; | 28,7
|-
| [[Ливан]] || align=&quot;right&quot; | 28,2
|-
| [[Яңы Зеландия]], [[Словения]] || align=&quot;right&quot; | 28,0
|-
| [[Сальвадор]] || align=&quot;right&quot; | 27,9
|-
| [[Мальта]] || align=&quot;right&quot; | 27,6
|-
| [[Панама]], [[Антигуа һәм Барбуда]] || align=&quot;right&quot; | 26,8
|-
| [[Израиль]] || align=&quot;right&quot; | 26,5
|-
| [[Австралия]], [[Сент-Винсент һәм Гренадин]] || align=&quot;right&quot; | 26,1
|-
| [[Доминика]] || align=&quot;right&quot; | 26,0
|-
| [[Бөйөк Британия]] || align=&quot;right&quot; | 24,9
|-
| [[Рәсәй]] || align=&quot;right&quot; | 24,9
|-
| [[Венгрия]] || align=&quot;right&quot; | 24,8
|}

Рәсәй медицина фәндәре академияһының фәнни-тикшеренеү институты директоры, Рәсәй медицина фәндәре академияһы Президиумының баш фәнни сәркәтибе Виктор Тутельян 2005 йылда билдәләүенсә: «Беҙҙең Рәсәйҙә ҡатын-ҡыҙҙарҙың 60 % һәм ирҙәрҙең 50 % — уртаса алғанда 57,5 % (Рәсәй Федерацияһында 8 ир кешегә 9 ҡатын-ҡыҙ тура килә) — артыҡ тән ауырлығынан интегә. Беҙҙең илдә үлем осраҡтарының 57,5 % йөрәк-ҡан тамырҙары сирҙәренә тура килә. Был сирҙәр йышыраҡ кешеләрҙең тән ауырлығы артыҡ булғанға килеп сыға»&lt;ref&gt;[https://ria.ru/society/20051026/41898069.html В России 60 % женщин старше 30 лет страдают избыточным весом] // [[РИА Новости]], 26.10.2005&lt;/ref&gt;.

Мексикала, үҙ сиратында, 2008 йылда 70 % кеше артыҡ тән ауырлығынан интеккән, шул иҫәптән — 32,8 % һимереүҙән (2009 йылда уларҙың һаны 30 %-ҡа хәтле кәмегән)&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2013/07/09/fattest/ ООН признала мексиканцев самыми толстыми людьми планеты] // [[Lenta.ru]]&lt;/ref&gt;.

2016 йылда «The Lancet» журналы 2025 йылға һимереү менән планетаның 20 % яфаланасаҡ, тип иҫбатлаған тикшеренеү һөҙөтәләрен баҫтырып сығарған&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://lenta.ru/news/2016/04/01/fat/|title=Пятой части мира предрекли ожирение к 2025 году|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2016-04-02|lang=}}&lt;/ref&gt;.

== Клиник картинаһы ==
Һимереүҙең клиник күренеше күп калорийлы аҙыҡ ашап, энергияны әҙерәк сарыф итеү&lt;ref name=&quot;Efimov&quot;/&gt; нәтижәһендә [[май]]ҙың тәндең төрлө өлөшөндә йыйылыуы менән характерлана.

== Диагностика ==
Медицина практикаһында һимереүҙе диагностикалау өсөн йышыраҡ тән ауырлығы индексын ҡулланалар (ИМТ — индекс массы тела)&lt;ref name=&quot;Efimov&quot;/&gt;. Шулай уҡ тән ауырлығы индексынан айырмалы рәүештә кешенең тән өҙөлөшөн иҫәпкә алыусы Борнгардт индексын да ҡулланалар.

=== Тән ауырлығы индексы ===
Артыҡ ауырлыҡ күрһәткесе булып, тән ауырлығы индексы тора (ИМТ).

Тән ауырлығы индексы (ИМТ) = тән ауырлығы/ буй оҙонлоғо&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (кг/м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;).

[[2000 йыл]]да Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы монголоид расаһына ҡараған кешеләр өсөн артыҡ ауырлыҡ күрһәткесенең сиген 25-тән 23 кг/м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; хәтле, ә һимереү күрһәткесе сиген 30 килограмдан 25 кг/м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; хәтле күсерҙе. Бының сәбәбе- эпидемиологик тикшеренеүҙәр монголоидтарҙың тулы кәүҙәлелек менән бәйле проблемаларҙан тән ауырлығы индексы түбәнерәк саҡта уҡ интегә башлауын күрһәтә. Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер тикшеренеүселәр негроид расаһы һәм Полинезия кешеләре өсөн артыҡ тән ауырлығы күрһәткесе сиген 25-тән 26-ға, ә һимереү күрһәткесе сиген — 30-ҙан 32 кг/м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; тиклем күтәрәргә тәҡдим итәләр.

Тән ауырлығы индексы 40 һәм унан юғарыраҡ булһа, хатта һимеҙлек ҡыйынлыҡтар тыуҙырмаһа ла, морбид (ауырыуҙан булған) һимереү тип атала. Икенсе типтағы шәкәр диабеты, артериаль гипертония, дислипидемия һәм аяҡ- ҡул быуындары патологияһы булғанда, һимереү тән ауырлығы индексы 35 һәм унан юғарыраҡ булғанда уҡ, морбид тип классификациялана.

{| border=&quot;0&quot; style=&quot;background:transparent;float:right;&quot;
|-
|[[Файл:WikiRRM.jpg|thumb|Зависимость от ИМТ относительного риска смерти для мужчин в США&lt;ref name=Freed2006&gt;{{cite journal |author=Freedman DM, Ron E, Ballard-Barbash R, Doody MM, Linet MS |title=Body mass index and all-cause mortality in a nationwide US cohort |journal=Int J Obes (Lond) |volume=30 |issue=5 |pages=822–9 |year=2006 |month=May |pmid=16404410 |doi=10.1038/sj.ijo.0803193 |url=}}&lt;/ref&gt;.]]
|[[Файл:WikiRRFBMI1.jpg|thumb|Зависимость от ИМТ относительного риска смерти для женщин в США&lt;ref name=Freed2006/&gt;.]]
|}

Тән ауырлығы индексы май/мышцалар нисбәтен һәм майҙың тәндә урынлашыу төрөн иҫәпкә алмаған өсөн тәнҡитләнә. Ит массаһы әҙ булған оло кеше, мәҫәлән, идеаль ауырлыҡлы кеше тип классификацияланыуы, шул уҡ ваҡытта мускулдары ныҡ үҫешкән спортсмендың артыҡ ауырлыҡлы йәки һимергәндәр рәтенә индерелеүе бар. Шуға ҡарамаҫтан, тән ауырлығы индексы берҙән-бер халыҡ-ара танылған артыҡ ауырлыҡ билдәһе критерийы булып ҡала .

=== Магнит-резонанс томографияһы ===
Май ҡатламының кеше организмындағы дәүмәлен билдәләүҙең иң теүәл ысулы булып, МРТ&lt;ref name=&quot;Efimov&quot;/&gt; тора.

Ябай тормошта кешенең тәнендәге май дәүмәле биоимпедансометрия ысулы менән тән составы анализаторы булған үлсәү менән билдәләнә.

Артыҡ тән ауырлығы булған кешеләр үҙ кәүҙәһен арҡырыға ныҡ йәйелгән тип иҫәпләй, был хәл кешенең үҙ кәүҙәһенең тышҡы ҡиәфәте менән ризаһыҙлығын тыуҙыра&lt;ref&gt;[http://docs.google.com/gview?url=http://docs.google.com/gview?url=http://vprosvet.ru/wp-content/uploads/2010/10/Dorojevets-disser.pdf&amp;chrome=true «Искажение образа физического Я у больных ожирением и нервной анорексией» Дорожевец А. Н. Дис. канд. психол. наук. МГУ. 1986]&lt;/ref&gt;.

== Һимереүҙе дауалау ==

=== Һимереүҙе һәм артыҡ тән ауырлығын дауалау ысулдары ===
* Уларға клетчатка (күҙәнәкле), витаминдар һәм башҡа биологик актив компоненттар миҡдары күп булған (башаҡлылар һәм тарттырылмаған бөртөктәрҙән әҙерләнгән аҙыҡ, йәшелсә, емештәр, [[сәтләүек]], үлән-япраҡтар һәм башҡалар) һәм организм еңел үҙләштерә торған углеводтары (шәкәр, тәм-том, ҡамыраҙыҡ,юғары сортлы ондан бешерелгән икмәк һәм макарон) әҙерәк диета, шулай уҡ физик күнегеүҙәр инә.
* Һимереүҙе дарыуҙар менән дауалауҙағы дөйөм ҡараш буйынса, һимереүҙе дауалауҙа ҡулланыла торған дарыуҙарҙың барыһын да ҡулланып ҡарау фарыз. Был маҡсатта һимереүҙе дауалау препараттарын ҡулланалар.
* Шулай уҡ психотерапевтик дауалау (үҙ тәртибеңде көйләү терапияһы) ҡулланыла.
* Әгәр дарыуҙар менән дауалауҙың һөҙөмтәһе бик әҙ булһа, йә бөтөнләй булмаһа, бындай дауалауҙы туҡтатыу зарур. Хирургик юл менән дауалауҙы уйлап ҡарарға.

=== Һимереүҙе диета менән дауалау ===
Йыш ҡына[[диета]]лар нығыраҡ һимереүгә килтерә. Сәбәбе шунда — наҡыҫ диета (калорийҙарҙы ҡулланыуҙы киҫкен әҙәйткән хәлдә) тиҙ генә ауырлыҡты түбәнәйтергә ярҙам итә, тик диетаны тотмай башлағас, аппетит көсәйә, аҙыҡты үҙләштереү яҡшыра һәм ауырлыҡ диета тота башлағансы булғанға ҡарағанда ла күберәккә арта. Әгәр ҙә һимереү менән яфаланған кеше яңынан ябығырға теләһә, һәр уҡталған һайын ауырлыҡты кәметеү ауырыраҡ була, ә ауырлыҡ артыу еңелерәк, артыҡ йыйылған ауырлыҡ һәр уҡталған һайын күберәк була бара. Шуның өсөн тиҙ генә нәтижәгә ирешеүгә (тиҙ арала нисек тә булһа күберәк ауырлыҡтан ҡотолоуға) йүнәлтелгән диеталар — зыянлы һәм ҡурҡыныс эш. Унан тыш, ҡайһы бер ябыҡтырыусы препараттарҙа һейҙек ҡыуҙырыусы һәм эсте йомшартыусы компоненттар бар, ә был майҙы түгел, һыуҙы юғатыуға килтерә. Организмдағы һыуҙы юғалтыу һимереү менән көрәш өсөн файҙаһыҙ, сәләмәтлек өсөн зыянлы, ә диетаны тотмай башлағанда тән ауырлығы кире урынына ҡайта.

Рациондың энегрия ҡиммәтен түбәнәйтеүгә нигеҙләнгән дауалау төрҙәре һөҙөмтәләре оҙаҡҡа барыуы шикләндертә (бындай дауалау врач күҙәтеүе аҫтында, йә медицина контроле булмаған килеш үткәрелеүенә ҡарамаҫтан)&lt;ref name=&quot;Гельдер-Оксфорд-2&quot;&gt;{{книга|автор=Гельдер М., Гэт Д., Мейо Р.|заглавие=Оксфордское руководство по психиатрии: Пер. с англ|место=Киев|издательство=Сфера|год=1999|том=2|страниц=436|isbn=966-7267-76-8|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;{{rp|39}}. Америка психологы Трейси Манн һәм уның коллегалары тикшеренеүҙәренә ҡарағанда, диеталар һимереү менән көрәш ҡоралы булараҡ бөтөнләй файҙаһыҙ&lt;ref&gt;[http://www.mignews.com/news/health/world/070407_211622_24826.html ''Учёные сомневаются в эффективности любых диет'', Mignews.com, 07.04.2007.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160401194412/http://mignews.com/news/health/world/070407_211622_24826.html |date=2016-04-01 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mann T, Tomiyama AJ, Westling E, Lew AM, Samuels B, Chatman J, ''Medicare’s search for effective obesity treatments: diets are not the answer'', Am. Psychol., 2007 Apr; 62(3) 220-33. PMID 17469900.&lt;/ref&gt;.

Шулай ҙа аҙыҡтың калорийҙарын һәм алған калорийҙарҙың физик йөкләнешкә (хәрәкәткә) тап килеүен тейешенсә контролдә тотмайынса, һимереүҙе уңышлы даулап булмай. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы ауырлыҡты кәметер өсөн ғәҙәти аҙыҡ калорийҙарын иҫәпләп сығарырға, шунан ай һайын калорийҙарҙы кәрәкле энергия кимәленән 300—500 ккал әҙерәккә ҡалғансы 500 ккал-ға әҙәйтергә тәҡдим итә. Физик хеҙмәт менән шөғөлләнмәгәндәр өсөн был күрһәткес 1500—2000 ккал.

Ғалимдар асыҡлауынса, майы әҙ процентлы һөт аҙыҡтарын көн дә ҡулланыусылар һирәгерәк артыҡ ауырлыҡ йыялар һәм метаболик синдром&lt;ref&gt;[http://ria.ru/science/20160419/1414980299.html Ученые: жир в молочных продуктах понижает риск развития диабета | РИА Новости]&lt;/ref&gt; менән һирәгерәк ауырыйҙар.

=== Психотерапия ===
Һимереүҙе дауалауҙа ҡулланылған тәртип көйләүсе терапия ысулдарын ҡулланыу үҙ үҙеңде ҡулда тотоу, ашауға ҡарашты һәм уның менән бәйле ғәҙәттәрҙе үҙгәртеүгә, физик йөкләнеште арттырыуға һәм ышаныслы социаль ярҙам булдырыуға йүнәлтелгән. Контроль аҫтында барған тикшеренеүҙәр барышында асыҡланыуынса, ҡайһы пациентҡа был ысул ҡулланылған, шул элекке ауырлығын башҡа төрлө дауалау ысулдарын ҡулланғандарға ҡарағанда һирәгерәк кире йыйған&lt;ref name=&quot;Гельдер-Оксфорд-2&quot;/&gt;{{rp|39}}.

Канада ғалимдары асыҡлауынса, кешенең ата-әсәһе менән насар мөнәсәбәттә булыуы һимереүгә килтереүе мөмкин. Һәм киреһенсә,айырып әйткәндә, атай менән яҡшы мөнәсәбәттәр, нормаль ауырлыҡты һаҡлауға булышлыҡ итә&lt;ref&gt;http://ijbnpa.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12966-016-0393-7&lt;/ref&gt;.

=== Һимереүҙе дарыуҙар менән дауалау ===
Дарыуҙар, ҡағиҙә булараҡ, ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа хәлде яҡшырта ала, тик һөҙөмтә оҙаҡҡа бармай&lt;ref name=&quot;Гельдер-Оксфорд-2&quot;/&gt;{{rp|39}}. Әгәр дарыуҙар ҡулланыуҙы туҡтатҡандан һуң пациент тормош рәүешен үҙгәртмәһә, диета тотоу буйынса күрһәтмәләрҙе үтәмәһә, тән ауырлығы кире арта башлай. Был бәлки артыҡ ауырлыҡтың гипоталамуста май туҡымаһы эшен көйләүҙе боҙоусының кире ҡайтмаҫлыҡ ҡуҙғыу процесстарын ҡуҙғытыуы менән бәйлелер&lt;ref name=&quot;pmid22201683&quot;&gt;{{cite journal |author=Thaler JP, Yi CX, Schur EA, Guyenet SJ, Hwang BH, Dietrich MO, Zhao X, Sarruf DA, Izgur V, Maravilla KR, Nguyen HT, Fischer JD, Matsen ME, Wisse BE, Morton GJ, Horvath TL, Baskin DG, Tschöp MH, Schwartz MW |title=Obesity is associated with hypothalamic injury in rodents and humans |journal=J Clin Invest |pages=153–162 |year=2012 |month=January |pmid=22201683 |doi=10.1172/JCI59660 |url=http://www.jci.org/articles/view/59660}}&lt;/ref&gt;. Һәр бер препарат табип тарафынан индивидуаль рәүештә һайлана&lt;ref name=&quot;Efimov&quot;/&gt;:
* '''Фентермин''' (''адипекс-П'', ''фастин'', ''ионамин'' — амфетамин төркөмө) — Норадреналиндың нейромедиаторы булараҡ тәьҫир итә, аппетитты кәметә. Нервылар ҡуҙғыуға, [[Головная боль|баш ауыртыу]]ға һәм йоҡоһоҙлоҡҡа килтереүе ихтимал;
* '''Орлистат''' (''ксеникал'') — панкреатик липаза ингибиторы, [[май]]ҙың һеңеүен 30 % кәметә ала, (физиология)асығыу тойғоһон баҫмай, ләкин ныҡ итеп эсте йомшартыуы бар;
* '''Сибутрамин''' (''меридиа'') — серотонин һәм норадреналинды кире тотоусы ингибитор. Препарат гипоталамустағы туйыу һәм термогенез үҙәгенә йоғонто яһай. Препаратты контролдә тотоп булмаған артериаль гипертензиялы пациенттарға бирергә ярамай!
* '''Флуоксетин''' (''прозак'') — антидепрессант, ҡай бер специалистар аппетитты әҙәйтеү маҡсатында ҡуллана, ләкин оҙайлы һөҙөмтәләр тураһында мәғлүмәт юҡ&lt;ref name=&quot;Efimov&quot;/&gt;.
* '''[http://en.wikipedia.org/wiki/Lorcaserin Лоркасерин]{{ref-en}}''' (''белвик'') — 5-HT2-рецептор|5-HT&lt;sub&gt;2C&lt;/sub&gt;-рецепторҙар агонисы, аппетитты әҙәйтә.
* '''Бупропион''' (''велбутрин'', ''зибан'') — норадреналин менән дофаминды кире тотоусы ингибитор, аппетитты әҙәйтә.
* '''Эфедрин''' менән '''Кофеин''' ды бергә ҡулланыу — симпатомиметик, альфа- һәм бета-адренорецепторҙы стимуллай, норадреналин бүленеүҙе стимуллай. Данияла һимереүҙе дауалауҙа киң ҡулланыла&lt;ref&gt;[http://drumlib.com/dp/000006.htm Thermogenic Weight Loss Products: FAQ And Price Guide]&lt;/ref&gt;.
* '''Топирамат''' — эпилепсияға ҡаршы препарат, билдәһеҙ механизм аша тән ауырлығын әҙәйтә .
* '''Налтрексон''' — опиоид рецепторҙар антагонисы, тәмле ашау теләген баҫа.
* '''[http://en.wikipedia.org/wiki/Liraglutide Лираглутид]{{ref-en}}''' (''виктоза'', ''саксенда'') — рецепторҙың агонисы ГПП-1. Лептиндың (гормон насыщения) тәьҫирен уның ирей торған (растворимый) рецепторын баҫып тороу аша көсәйтә&lt;ref&gt;[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/25287751 Treatment with a GLP-1 receptor agonist diminishes the decrease in free plasma leptin during maintenance of weight loss]&lt;/ref&gt;

Һимереүҙе дауалау өсөн әйберҙәр күп булһа ла, уларҙың барыһы ла тиерлек АҠШ-тың аҙыҡ һәм дарыуҙарҙың сифатын тикшереү идараһы тарафынан ауыр өҫтәмә эҙемтәләре арҡаһында тыйылған. Хәҙерге көнгә шуларҙың бишеһе раҫланған&lt;ref&gt;[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/26811245 Weight management in obesity — past and present]&lt;/ref&gt;: орлистат, [http://en.wikipedia.org/wiki/Lorcaserin лоркасерин]{{ref-en}}, фентермин-топирамат, бупропион-налтрексон һәм [http://en.wikipedia.org/wiki/Liraglutide лираглутид]{{ref-en}}.

=== Үҫемлектәрҙән эшләнгән препараттар ===
Диета һәм дарыуҙар менән дауалау менән бер рәттән үҫемлектәрҙән эшләнгән сәй йә иһә башҡа шифалы нәмәләр кеүек препараттарҙы ла ҡулланырға була, тик уларҙың составын&lt;ref name=&quot;Efimov&quot;/&gt; бик яҡшы белергә кәрәк.

=== Морбид һимереүҙе хирургик юл менән дауалау ===
{{main|Бариатрик хирургия}}
Оҙайлы тикшеренеүҙәр нигеҙендә һимереүҙе дауалауҙа иң яҡшы һөҙөмтәне хирургик операция (бариатрик хирургия) бирә икәне асыҡланған. Тик хирургик операция ғына был проблеманан ҡотолорға ярҙам итә. Әлеге вҡытта доньяла өс төр операция иң йыш ҡулланғандар иҫәбендә. Был өс операция бариатрик хирургияның күп йыллыҡ эволюцияһы аша һайланды, улар иң әҙ өҫтәмә хәүеф тыуҙыра һәм иң яҡшы һөҙөмтә бирә, тип иҫәпләнә:

* Иң оҙаҡ ваҡыт ҡулланғаны ашҡаҙанды шунтлау (желудочное шунтирование) — '''(gastric bypass))'''. Уны егерменсе быуаттың 60-сы йылдарынан башлап ҡулланалар&lt;ref&gt;[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6073761 Mason EE, Ito C. Gastric bypass in obesity. Surg Clin North Am. 1967 Dec;47(6):1345-51.]&lt;/ref&gt;. Был операция ваҡытында ашҡаҙан ике, бәләкәй һәм ҙур, бүлкәткә бүленә,улар бер береһе менән тоташмай. «Бәләкәй ашҡаҙанға» нәҙек эсәк ҡушып тегелә, шулай итеп, аҙыҡ ҡыҫҡа юл менән китә. Был операцияның ике төрлө тәьҫир компоненты бар: (1) бәләкәй ашҡаҙан күләме 50 мл тирәһе була, тимәк, пациент аҙыҡты элекке күләмдә ашай алмай, һәм (2)аҙыҡ ҡыҫҡа юлдан үткәндә туҡлыҡлы матдәләр әҙерәк һеңә.
* ''' Ашҡаҙанды бандажлау'''. Операция ҡыҙылүңәс менән ашҡаҙан сигендә силикон түңгәләк (ашҡаҙан бандажы) ҡуйыуҙан тора. Бандаж аҙыҡ үтеүҙе тотҡарлай, шулай итеп, рефлексоген зонаны стимуллай. Хәҙерге бандаждарҙың барыһын ла көйләп була, уларҙың тишеген, пациенттың хәленән сығып, үҙгәртеп була. Хәҙерге бандаж конструкцияһының рәүеше Америка хирургы Любомир Кузмак (сығышы менән Украинанан) тарафынан тәҡдим ителгән&lt;ref&gt;[http://www.freepatentsonline.com/4592339.pdf Lubomir Kuzmak, Frederick Coe, GASTRIC BANDING DEVICE, United States Patent US4592339, 3 June 1986]&lt;/ref&gt;.
* ''' Ең гастропластикаһы -Рукавная гастропластика (Sleeve gastrectomy)'''. Операция ашҡаҙандың бер өлөшөн киҫеп алып, уны оҙон нәҙек трубкаға- &quot;ең&quot;гә әйләндереүҙән ғибәрәт. Ашҡаҙандың күләме шул рәүешле ун тапҡырға тиерлек кәмей (150—200 мл тиклем). «Ең» гастропластикаһы механзмының ауырлыҡты кәметеүгә булған тәьҫире шунда- аҙыҡ тар «ең» аша үткәндә ретроспектив эффект барлыҡҡа килә, [http://en.wikipedia.org/wiki/Farnesoid_X_receptor фарнезоидлы X-рецепторҙарҙың]{{ref-en}} үт кислотаһы&lt;ref&gt;[http://www.nature.com/nature/journal/v509/n7499/abs/nature13135.html FXR is a molecular target for the effects of vertical sleeve gastrectomy]&lt;/ref&gt; күбәйеүе иҫәбенә активлашыуына һәм грелин эшкәртеп сығарыусы зонаны алып ташлау уйына нигеҙләнгән ([[грелин]] — асығыу һәм убырлыҡ гормоны). Үҙ аллы бариатрик операция булараҡ ең гастропластикаһы 2004 йылдан ҡулланыла&lt;ref&gt;[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15603652 Consten EC, Gagner M, Pomp A, Inabnet WB. Decreased bleeding after laparoscopic sleeve gastrectomy with or without duodenal switch for morbid obesity using a stapled buttressed absorbable polymer membrane. Obes Surg. 2004 Nov-Dec;14(10):1360-6.]&lt;/ref&gt;.

Тасуирланған ошо өс стандарт операциянан тыш күп кенә башҡа төрлө операциялар ҙа тәҡдим ителә..

Хәҙерге заманда бөтә бариартрик операциялар ҙа лапароскопия юлы (йәғни ҡорһаҡты ярмайынса, тишек аша) менән бәләкәй генә оптик система контроле аҫтында эшләнә.

Шуны әйтеп китәбеҙ, пластик хирургияла ҡулланылған, липосакция һәм абдоминопластика кеүек операциялар, һимереү менән көрәшеү ысыулы түгел, ә тәндең ҡайһы бер урындарындағы косметик дефекттарҙы төҙәтеү ысулы ғына. Липосакциянан һуң май менән артыҡ ауырлыҡ күләме бер аҙ кәмеһә лә, Бөйөк Британия табибтары тикшеренеүҙәренә ҡарағанда, бындай операцияның һаулыҡ өсөн файҙаһы юҡ&lt;ref&gt;[http://content.nejm.org/cgi/content/short/350/25/2549 Samuel Klein, Luigi Fontana, V. Leroy Young, Andrew R. Coggan, Charles Kilo, Bruce W. Patterson and B. Selma Mohammed, 'Absence of an Effect of Liposuction on Insulin Action and Risk Factors for Coronary Heart Disease'', The New England Journal of Medicine, Vol. 350: 2549—2557, 17.06.2004.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081122121727/http://content.nejm.org/cgi/content/short/350/25/2549 |date=2008-11-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://mednews.wustl.edu/news/page/normal/928.html ''No medical benefit from liposuction. Diabetes and heart disease risk is unchanged after fat is removed'', 17.06.2004.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060828072120/http://mednews.wustl.edu/news/page/normal/928.html |date=2006-08-28 }}&lt;/ref&gt;. Һаулыҡҡа, тимәк, тире аҫтындағы май түгел, ә ҡарынъяуҙа- эс майындағы һәм ҡорһаҡтағы эске органдарҙы уратып алған висцераль май&lt;ref&gt;[http://www.webmd.com/heart-disease/heart-failure/news/20030331/high-fat-diet-ups-dangerous-hidden-fat ''High-Fat Diet Ups Dangerous 'Hidden' Fat. Study Links Waist Circumference, Diet to Visceral Fat'', WebMD Health News, 31.03.2003.]&lt;/ref&gt; зыян итә. Элегерәк ауырлыҡты әҙәйтеү өсөн ара-тирә липосакция операцияһын эшләштереп ҡарай инеләр(мегалипосакция- 10 кг май алып ташлау), ләкин хәҙер уны бик ныҡ зыянлы һәм хәүфеле процедура, тип иҫәпләйҙәр һәм ҡулланмайҙар, сөнки ул бик ауыр эҙемтәләргә һәм тупаҫ косметик проблемаларға (тире өҫтөнөң тигеҙһеҙлегенә) килтерә. Хатта тире аҫты липосакцияһын эшләү (мәҫәлән, ҡорһаҡта), һаулыҡ өсөн зыянлы висцераль майҙың компенсация формаһында (яңынан) артыуына&lt;ref&gt;[http://jcem.endojournals.org/content/early/2012/04/25/jc.2012-1012.abstract Fabiana Benatti et al. Liposuction Induces a Compensatory Increase of Visceral Fat Which Is Effectively Counteracted by Physical Activity: A Randomized Trial. The Journal of Clinical Endocrinology &amp; Metabolism April 26, 2012 jc.2012-1012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120520093410/http://jcem.endojournals.org/content/early/2012/04/25/jc.2012-1012.abstract |date=May 20, 2012 }}&lt;/ref&gt; килтерә. Шулай итеп, һимереү менән көрәштә пластик түгел, ә бариатрик хирургия ҡулланыла.

Һимереүҙе операция юлы менән дауалау өсөн ҡәтғи талаптар бар, ул артыҡ ауырлығы бар тип уйлаған бер кешегә яһала алмай. Һимереүҙе хирургик юл менән дауалауҙы тән ауырлығы индексы 40-тан артҡандарға эшләп була, тип иҫәпләнә. Әгәр ҙә, пациенттың икенсе төр шәкәр диабеты, гипертония ауырыуы, веналарҙың варикоз киңәйеүе һәм аяҡ быуындары һыҙлауы күҙәтелһә, тән ауырлығы индексы 35 булғанда уҡ операция эшләнеүе мөмкин. Һуңғы ваҡытта халыҡ-ара әҙәбиәттә тән ауырлығы индексы 30 һәм унан да юғарыраҡ булғанда Бандажирование желудка|ашҡаҙанды бандажлау осраҡтары тураһында мәғлүмәт осрай. 2011 йылдың февраленән АҠШ-тың лицензия биреүсе органы [[FDA]] тән ауырлығы индексы 30-ҙан артҡанда&lt;ref&gt;[http://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm245617.htm FDA expands use of banding system for weight loss] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170118091136/http://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm245617.htm |date=2017-01-18 }}&lt;/ref&gt; ашҡаҙанды бандажлауҙы рөхсәт иткән. Дөрөҫөн әйткәндә, бындай рөхсәт тик бер төр бандаж моделенә генә ҡағыла (LapBand).

== Һимереүҙең алама эҙемтәләре ==
* Метаболик синдром — йөрәк-ҡанйөрөш системаһы сирҙәренә килтереүсе факторҙар булып торған метаболиҡ, гормональ һәм клиник комплекс. Метаболик синдромдың нигеҙендә туҡымаларҙың инсулинды үҙләштерә алмауы тора.
* Гастроэзофагеаль рефлюкс сир— ашҡаҙан- эсәк трактының иң киң таралған сирҙәренең береһе, ашҡаҙан елекһенеүе (язва) һәм үт ҡыуығы ташы сирҙәре кеүек үк йыш осрай. Ашҡаҙан кислотаһы ҡыҙылүңәстең түбәнге өлөшөнә үтеп инеүе.
10 % -ҡа яҡын осраҡта әсе һелтеле менән рефлюкс ҡушыла, йәғни ҡыҙылүңәскә ашҡаҙандағы һәм бөйәндәге (двенадцатиперстная кишка) матдә ҡыҙылүңәскә инә. Рефлюкс һимеҙ, күп ашарға яратҡан кешеләрҙә(бигерәк тә төнгә ҡаршы), спиртлы эсемлектәр, кофе эсергә яратыусыларҙа, тәмәке тартҡан кешеләрҙә үҫешә.
* 2-се типтағы шәкәр диабеты — инсулинға резистентлыҡ булғанда (күҙәнәктәрҙең гормондың тәьҫиренә бирешмәүе) һәм ашҡаҙан аҫты биҙе уны бүлеп сығарыуҙың боҙолоуы.
* Ишемик йөрәк сире (ИБС) — стенокардия, миокард инфаркты һәм атеросклеротик кардиосклерозды берләштерә. Ишемик йөрәк сиренә (ИБС) йөрәктең, коронар артерияларҙың уларҙың киңлеге тарайыуы сәбәпле, етерлек кимәлдә ҡан менән тәьмин ителмәүе килтерә .
* Миокард инфаркты — йөрәк мышцаһының бер участкаһының ошо ерҙә ҡан йөрөшөнең киҫкен боҙолоуы арҡаһында үлеүе.
* Инсульт — мейелә ҡан йөрөшөнең киҫкен боҙолоуы.
* Артериаль гипертензия — иң йыш осрай торған юғары ҡан баҫымы менән бәйле йөрәк- ҡан тамыр сире.
* Веналарҙың хроник һүлпәнлеге — венала ҡан йөрөшө боҙолоу синдромы, микроциркуляцияның регионар системаһы боҙолоуына килтерә .
* Холецистит — үт ҡыуығы елһенеүе.
* Үт ҡыуығы ташы — үт ҡыуығында, үт юлдарында таш үҫеү сире.
* Артриттар — аутоиммун сир, быуындарҙың хроник елһенеүенә килтерә,бынын тыш быуын тирәһендәге һәм башҡа ҡайһы бер туҡымалар, органдар һәм организдың системалары зыян күрә, шуға күрә ревматоидлы артрит система сирҙәренә инә.
* Деформациялаусы остеоартроз — елһенмәгән быуындарҙың хроник сире (быуын кимерсәктәре сире).
* Умыртҡа һөйәге дискыларының бүҫере— умыртҡа һөйәген диск яғынан ҡаплап торған нәҙек кенә кимерсәктә ярыҡ барлыҡҡа килә, шул сәбәпле ҡан дискының матдәһенә аға һәм был бүҫерҙең тиҙ арала үҫеүенә килтерә.
* Поликистоз түллек биҙе синдромы — эндокрин сир (эске биҙҙәр сире), уның ваҡытында түллек биҙҙәре(яичники) ҙурая һәм уларҙа бик күп бәләкәй генә шыйыҡса тулы ҡыуыҡтар була
* Онкологик сирҙәр — эпителий күҙәнәктәрендә, органдарҙа һәм органдарҙың туҡымаларында була торған яман шештәр. Эпителий күҙәнәктәре тиҙ бүленә һәм күбәйә алалар. Онкологик сирҙәр ябай күҙәнәктәрҙең яман шеш күҙәнәктәренә әйләнеүе һөҙөмтәһендә үҫә(аҙа).
* Панкреатит — ашҡаҙан аҫты биҙе елһенеүе.
* Бауырҙың майлы дистрофияһы (Стеатоз печени) — бауыр күҙәнәктәрендә май йыйылыу.
* Альвеоляр гиповентиляциялы саманан тыш һимереү —) был хәлдә бик ныҡ һимергән кешеләр альвеоляр гиповентиляциянан йонсой (етерлек итеп тәрән һәм тиҙ тын ала алмай), ҡанда кислород кимәле аҙая һәм углекислый газ кимәле күтәрелә.
* Эректиль дисфункция — ирҙәрҙең эрекция булдыра һәм уны тотоп тора алмауы. Һимереү һәм тестестерон кимәле әҙәйеү сәбәпле була торған гормональ боҙолош, андрогенодефицитҡа килтерә.
Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы (ВОЗ) статистикаһы буйынса, донъяла йөрәк- ҡан тамыры ауырыуҙары үлем осраҡтарының иң төп сәбәбе булып тора. Тик 2012 йылда ғыына йөрәк-ҡан тамыры ауырыуҙарынан (ССЗ) 17 миллиондан ашыу кеше үлгән. Йөрәк менән бәйле проблемаларҙың төп сәбәбе булып, артыҡ тән ауырлығы, шул иҫәптән, висцераль май нормаһы артыу тора.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.buildbody.org.ua/poleznoe/chto-takoe-visceralnyj-zhir|title=Что такое Висцеральный жир? Полное пособие|publisher=www.buildbody.org.ua|accessdate=2016-08-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827082033/http://www.buildbody.org.ua/poleznoe/chto-takoe-visceralnyj-zhir |date=2016-08-27 }}&lt;/ref&gt;

== Сирҙең прогнозы ==
Күп осраҡта һимереүҙең формаһынан, кимәленән, насар эҙемтәләре барлығынан, йә юҡлығынан һәм башҡа сирҙәр&lt;ref name=&quot;Efimov&quot;/&gt; булыуынан тора.

Артыҡ тән ауырлығы хатта ауырыуҙың матдәләр алышыныуы боҙолмаған хәлдә лә «сәләмәтлек» билдәһе түгел — ваҡыт үтеү менән көсәйеүсе, ғүмер өсөн ҡурҡыныс менән янаған башҡа факторҙар бар; артыҡ тән ауырлығы теге, йәки был йөрәк-ҡан тамыры ауырыуына килтерә&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/science/2013/12/131203_health_obesity_myth.shtml «Здоровая полнота» — это миф — BBC Russian — Наука и техника]&lt;/ref&gt;.

== Һимереү булғанда хәрби хеҙмәткә алыныу ==
Хәрби хеҙмәткә саҡырылыусының һимереү кимәленән сығып, хеҙмәткә алыу шарттары билдәләнә. РФ Хөкүмәтенең 2013 йылдың 4 июлендә сыҡҡан ҡарары буйынса (№ 565 «Об утверждении Положения о военно-врачебной экспертизе» (ст. 13 Расписания болезней)), хеҙмәткә саҡырылыусыға түбәндәге яраҡлылыҡ категориялары&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://armyhelp.ru/ozhirenie-i-armiya |title= Ожирение и армия |publisher=armyhelp.ru}}&lt;/ref&gt; билдәләнә:
* Д яраҡлылыҡ категорияһы — IV кимәл алиментар һимереү булғанда билдәләнә,
* В яраҡлылыҡ категорияһы — III кимәл алиментар һимереү булғанда билдәләнә,
* Б-3 яраҡлылыҡ категорияһы — II кимәл алиментар һимереү булғанда билдәләнә,
* А-2 яраҡлылыҡ категорияһы — I кимәл алиментар һимереү булғанда билдәләнә.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Донъялағы иң ауыр кәүҙәле кешеләр исемлеге
* Тән ауырлығы индексы
* Метаболик синдром
* Метаболик синдром һәм антипсихотиктар
* Йорт хайуандары һимереүе

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

[[Категория:Алфавит буйынса ауырыуҙар]]
[[Категория:Һимереү]]</text>
      <sha1>69gs4aealeib76jjr1hyj1f64aqs0f1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өмми Камал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125692</id>
    <revision>
      <id>1306213</id>
      <parentid>1187619</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T22:05:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4351" sha1="jsoub009g0zfuqut6uijhuq93gc346y" xml:space="preserve">'''Өмми Камал, Исмәғил''' (XIV быуат аҙағы — 1475 й.) — төрки суфый шағиры. Ә. Йәсәүи, Баҡырғаниҙың суфыйсылыҡ традицияларына эйәргән. Тормошо тураһында тулы мәғлүмәттәр һаҡланмаған.

== Биографияһы ==
Өмми Камал Койсу (ҡумыҡ — Ҡуй һыу) йылғаһы буйындағы Коюн ҡалала (хәҙерге [[Дағстан]]дағы Баутуғай) тыуған. Төрлө сығанаҡтар буйынса, белемде туған ерендә, унан фән һәм сәнғәт өлкәһендәге белемен Ширванда киңәйтә. Тикшеренеүселәр Өмми Камалдың биографияһын [[Ҡырым]], Кавказ арты, Кесе Азия, шулай уҡ Урал-Волга буйы менән бәйләй. Риүәйәттәр буйынса, [[Ғосман империяһы]] осоронда Өмми Камалды Мәхмәт Солтан Фәтих (Константинополде яулаусы) үҙе янына ала һәм ул ғәскәрҙә кадиаскер (судья) булып хеҙмәт итә. Өмми Камалдың шулай уҡ башҡа солтандар (Морат II) ихтирамын яулауы ла билдәле. Ғосман әҙәбиәтендә шәйех Баһауетдин Эрзинжанскийҙың уҡыусыһы һәм суфыйсылыҡ шиғриәтенең, философияһының сағыу вәкиле була.

== Ижады ==
Өмми Камал шиғриәтенең әҙәби ҡиммәте уның дөйөм ҡулланылған төрки телдә генә түгел, шул уҡ мәлдә туған ҡумыҡ һөйләшендә лә яҙылыуында. Шағир үҙ ижадында йәшәү мәғәнәһе, һөйөү, сикһеҙ йыһан, изгелек, йомартлыҡ темаларын күтәрә. Тикшеренеүселәр уны таланты һәм замандаштары күңеленә юл таба алыуы буйынса суфыйсы төрөк шағиры Юныс Әмире менән сағыштыра. Шағирҙың әҫәрҙәре башҡорттар һәм татарҙар араһында киң тарала. [[1884 йыл]]да Өфө кешеһе Мөхәммәт Фәтих тарафынан [[Ҡаҙан]]да «Өммикамал китабы» нәшер ителә, йыйынтыҡҡа хикмәттәр, ғәзәлдәр, мәрҫиәләр (бөтәһе 6500 юл) индерелгән. Өмми Камалдың әҫәрҙәре [[Өфө]] ҡалаһындағы З.Вәлиди исемендәге милли китапханала һирәк китаптар бүлегендә, Ғ. Хөсәйенов исемендәге [[Ғәрәп теле|ғәрәп]] графикалы һәм иҫке баҫма китаптар фондында, Ҡаҙан, [[Махачкала]], [[Санкт-Петербург]], [[Истанбул]] архивтарында һаҡлана. Уның ҡайһы бер әҫәрҙәре [[1917 йыл]]ға тиклем Ҡаҙанда, Төркиәлә баҫылған поэтик йыйынтыҡтарға индерелгән.

== Иҫтәлекле урындар ==
Төркиәлә (Болу, Караман, Маниса, Мудурну) Өмми Камалға арналған иҫтәлекле урындар күп. Нигде ҡалаһында мавзолейы бар.

== Нәҫеле ==
Өмми Камалдың өс улы була: Синана, Джамала, өсөнсө улыныҡы билдәһеҙ.
 
== Әҙәбиәт ==
* [https://web.archive.org/web/20160405203711/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/8923-mmi-kamal Умми Камал]
* https://ru.wikipedia.org/wiki/Алиев,_Камиль_Магомедсалихович
* [http://kumukia.ru/?id=1381 Мы открылись... Турции! - 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160330184722/http://kumukia.ru/?id=1381 |date=2016-03-30 }}

[[Категория:Суфыйҙар]]
[[Категория:Көнсығыш мәҙәниәте]]</text>
      <sha1>jsoub009g0zfuqut6uijhuq93gc346y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гулина Эльвира Александровна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125798</id>
    <revision>
      <id>1306345</id>
      <parentid>1075436</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T06:58:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографияһы */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1306345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4443" sha1="plx3lunaxmogmtod8yggdxdcharnxqa" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Гулина Эльвира Александровна''' ([[31 март]] [[1936 йыл]] — [[21 ғинуар]] [[2012 йыл]]) — малсылыҡ алдынғыһы. 1960—1988 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] [[Благовещен районы]]ның «Степановка» совхозы Ильина Поляна һөт-тауар фермаһы һауынсыһы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1973). Ике тапҡыр СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1981, 1982). 

== Биографияһы ==
Эльвира Александровна Гулина 1936 йылдың 31 мартында (икенсе мәғлүмәттәр буйынса, 27 сентябрендә&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/83753/ Башҡорт энциклопедияһы — Гулина Эльвира Александровна]{{V|24|09|2021}}&lt;/ref&gt;) Төньяҡ Кавказ крайының Ҡабарҙы-Балҡар автономиялы округы [[Нальчик]] ҡалаһында тыуған (хәҙер [[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы]]). Хеҙмәт юлын [[1954 йыл]]да Ҡаҙаҡ ССР-ының Алма-Ата өлкәһендәге Аксуйск районында башлай. [[1960 йыл]]дан — Башҡорт АССР-ы Благовещен районының Ильин-Полянский һөт-тауар фермаһы һауынсыһы. Хаҡлы ялға киткәнгә тиклем шунда эшләй. Һауынсылар араһында Бөтә союз социалистик ярыш еңеүсеһе, биш йыллыҡ фондына шәхси өлөш индереү өсөн республика малсылары араһындағы хәрәкәттең инициаторы була. Һауынсыларҙың республика алдынғы тәжрибә мәктәбе менән етәкселек итә.

Башҡорт АССР-ының туғыҙынсы һәм унынсы саҡырылыш  [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты итеп һайлана ([[1975]]—[[1985]]).

Эльвира Гулина 2012 йылдың 21 ғинуарында {{ВБУ|Благовещен районы}} [[Ильина Поляна]] ауылында вафат була.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Социалистик Хеҙмәт Геройы ([[1973]]) 
* ике тапҡыр СССР-ҙың Дәүләт премияһы ([[1981]], [[1982]])
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы ([[1973]]) 
* ике Ленин ордены ([[1971]], [[1973]]) 
* Октябрь Революцияһы ордены ([[1986]])
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены ([[1967]])
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены ([[1980]])

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* {{Warheroes|id=15384|star=Labor|author=Игорь Сердюков|accessdate=2016-07-09}}
* [[Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]

== Һылтанмалар == 
* {{БЭ|83753}}{{V|30|03|2021}}   
* [http://www.bashinform.ru/news/428173/ Эльвира Гулина иҫтәлегенә]

[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:9-сы саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:10-сы саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Башҡортостан малсылары]]
[[Категория:«Социалистик ярыш еңеүсеһе» билдәһе менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Һауынсылар]]
[[Категория:27 сентябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>plx3lunaxmogmtod8yggdxdcharnxqa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өфө епархияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125907</id>
    <revision>
      <id>1306217</id>
      <parentid>1303531</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T22:27:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14911" sha1="j8k38xvfyviczqm6bc1qr52tkgh8eha" xml:space="preserve">{{Православная епархия
 | Епархия                = Өфө епархияһы
 | Поместная церковь      = [[Урыҫ православие сиркәүе]]
 | Изображение            = [[Файл:Orthodox church at the end of Kirov street.jpg|280px]]
 | Подпись                = 
 | Страна                 = [[Рәсәй]]
 | Площадь                = 
 | Численность населения  = 
 | Архиепископский округ  = [[Башҡортостан митрополияһы]]
 | Епархиальный центр     = [[Өфө]]
 | Основана               = [[1859 йыл]]
 | Упразднена             = 
 | Количество благочиний  = 
 | Количество приходов    = 279 ([[2010 год]] йылға ҡарата)
 | Количество монастырей  = 8
 | Кафедральный храм      = [[Собор Рождества Богородицы (Уфа)|Рождество Богородицы соборы]]  [[Өфө|Өфө]]лә
 | Второй кафедральный храм = [[Никольск соборы (Стәрлетамаҡ)]]
 | Сан правящего архиерея   = Митрополит
 | Титул правящего архиерея = Өфө һәм Стәрлетамаҡ
 | Сайт                   = [http://епархия-уфа.рф епархия-уфа.рф]
 | Архиепископ            = 
 | Правящий архиерей      = [[Никон (Васюков)]]
 | Дата начала управления =  [[1990 йыл]], [[20 июль]]
 | Викарии                = 
 | Карта                  = 
}}
'''Өфө епархияһы'''&lt;ref&gt;http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/8-statya/10165-f-eparkhiya-y {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405205443/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/10165-f-eparkhiya-y |date=2016-04-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405205443/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/10165-f-eparkhiya-y |date=2016-04-05 }}&lt;/ref&gt; — Урыҫ Православие сиркәүенең Башҡортостан Республикаһы [[Архангел районы|Архангел]], [[Белорет районы|Белорет]], [[Благовещен районы|Благовещен]], [[Ғафури районы|Ғафури]], [[Иглин районы|Иглин]], [[Стәрлетамаҡ районы|Стәрлетамаҡ]], [[Учалы районы]] территорияларындағы епархия. [[Башҡортостан митрополияһы]] составына инә.

[[1990 йыл]]дан алып епархияны митрополит Никон (Васюков) етәкләй (башта епископ, архиепископ).

== Исемдәре ==
* [[Ырымбур]] һәм [[Өфө]] (1799 йылдан)
* Өфө һәм [[Минзәлә]] (1859 йылдан)
* Өфө һәм [[Дәүләкән]] (1928 йылдан)
* Өфө һәм [[Башҡортостан]] (1945 йылдан)
* Өфө һәм [[Стәрлетамаҡ]] (1952 йылдан)
* Өфө (2011 йылдың 27 декабренән)

== Тарихы ==
Өфөлә кафедралы епархия император Павел I 1799 йылдың 27 сентябрҙәге указына ярашлы ойошторолған һәм 1900 йылдың башында Ырымбур һәм Өфө епархияһы булараҡ Ырымбур губернаһы сиктәрендә булдырыла. Уның составына Ҡаҙан епархияһынан — [[Өфө]], [[Минзәлә]], [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]], [[Бәләбәй]], [[Стәрлетамаҡ]], [[Ырымбур]]; Тобольск епархияһынан — Троицк, [[Силәбе]], [[Верхнеурал]] инә.

1859 йылдың 21 мартында (2 апрель) епархия икегә бүленә: Ырымбур һәм Өфө, епархия үҙәктәре ошо ҡалаларҙа урынлаша.

19 быуат аҙағына епархияла 366 сиркәү булған. Дини консистория, Дини семинария, Дини ир-егеттәр училищеһы, Епархиаль ҡатын-ҡыҙ училищеһы, ғибәҙәтханалар янында — сиркәү-приход мәктәптәре ғәмәлдә була. Дини уҡыу йорттарsның эшмәкәрлеген үҙ-ара килештереү өсөн 1884 йылда Епархиаль училище советы төҙөлә. «Өфө хәбәрҙәре» гәзите сығарыла. 1913 йылға епархияла 17 монастырь һәм община (6 ир-егеттәр һәм 11 ҡатын-ҡыҙҙар өсөн), 526 сиркәү, 225 часовня була; сиркәү һәм монастырҙар эргәһендә 388 китапхана эшләй.

[[1920 йыл]]дар башына Өфө епархияһында яҡынса 730 православие ғибәҙәтханаһы һәм 16 монастырь иҫәптә тора.

[[1937 йыл]]да Өфө епархия идаралығы бөтөрөлә, епархия менән етәкселек итеү Куйбышев епархияһы архиерейына күсә. 40-сы йылдарға барлыҡ тиерлек руханиҙар составы репрессиялана.

[[1939 йыл]]да совет власы органдары тарафынан Өфө епархияһында, Сергиев сиркәүенән башҡа, бөтә ғибәҙәтханалар ҙа ябыла. Күп кенә бик матур православие сиркәүҙәре емерелә, мәҫәлән, Өфөлә Троицк ғибәҙәтханаһы шартлатыла, уның урынында Дуҫлыҡ монументы төҙөлә. Диндардарҙың приходтарынан барлыҡ сиркәү ҡиммәттәре тулыһынса тиерлек тартып алына.

[[1942 йыл]]да Өфө епархия идаралығы яңынан тергеҙелә. 1945 йылда епархияла Стәрлетамаҡта һәм Өфөлә үҙәктәре булған бер генә благочиние була. Идаралыҡта яҡынса 40 сиркәү һәм доға йорттары була. 60‑сы йылдарҙа сиркәүҙәрҙең бер өлөшө ябыла һәм 1970 йылға уларҙың һаны 17 була.

[[1990 йыл]]ға епархияла 30 тирәһе сиркәү ғәмәлдә була. 2010 йыл мәғлүмәттәре буйынса епархияла 279 приход һәм 8 монастырь, 250 ашыу руханиҙар иҫәпләнә&lt;ref&gt;[http://www.eparhia-ufa.ru/?/hist Официальный сайт Уфимской епархии РПЦ.]&lt;/ref&gt;. Дини белем биреү һәм катехизация, йәштәр, миссионерлыҡ, хәйриәлек һәм социаль хеҙмәт итеү буйынса, йәкшәмбе мәктәптәре менән эш итеү, патриотик тәрбиә һәм спорт, епархия территорияһы менән эшләү буйынса бүлектәре булдырыла. Епархия территорияһында 160 йәкшәмбе мәктәбе, приют, епархия музейы, иконалар эшләү оҫтаханалары ғәмәлдә була. «Өфө епархия яңылыҡтары» гәзите нәшер ителә.

[[2011 йыл]]да епархияла 287 приход (29 благочиние), 8 монастырь, 6 монастырь скитаһы һәм ихатаһы, 247 руханиҙар була.

[[2011 йыл]]дың 27 декабрендә Өфө епархияһынан [[Нефтекама]] һәм [[Салауат]] епархиялары бүленеп сыға, улар һәм Өфө епархияһы яңы булдырылған Башҡортостан митрополияһына инә&lt;ref&gt;http://www.patriarchia.ru/db/text/1909396.html&lt;/ref&gt;.

[[2016 йыл]]дың 4 — 5 июнендә епархия тарихында беренсе мәртәбә Өфө епархияһына һәм Башҡортостан митрополияһына Патриах Кирилл килә.

== Епископтар ==
# Порфирий (Соколовский) (21 март 1859 — 13 сентябрь 1860)
# Филарет (Малышевский) (13 сентябрь 1860 — 28 февраль 1869)
# Петр (Екатериновский) (4 апрель 1869 — 19 ноябрь 1876)
# Никанор (Бровкович) (25 декабрь 1876 — 12 декабрь 1883)
# Дионисий (Хитров) (12 декабрьь 1883 — 8 сентябрь 1896)
# Иустин (Полянский) (14 октябрь 1896 — 14 июль 1900)
# Антоний (Храповицкий) (4 июль 1900 — 27 апрель 1902)
# Климент (Верниковский) (26 май 1902 — 26 ноябрь 1903)
# Христофор (Смирнов) (26 ноябрь 1903 — 17 октябрь 1908)
# Нафанаил (Троицкий) (31 октябрь 1908 — 17 апрель 1912)
# Михей (Алексеев) (17 апрель 1912 — 22 декабрь 1913)
# Андрей (Ухтомский) (22 декабрь 1913—1921)
#* ''Симон (Шлеёв)'' (май 1920 — 18 август 1921) в/и, еп. Охтенский
# Борис (Шипулин) (1921 — 5 сентябрь 1927)
# Иоанн (Поярков) (1928 — 17 январь 1933)
# Софроний (Арефьев) (13 февраль 1933 — 3 март 1934)
# Дионисий (Прозоровский) (3 май 1934 — январь 1936)
# Григорий (Козлов) (январь 1936 — 29 ноябр 1937)
#: 1937—1941 — Мәскәү митрополиты идаралығы ҡарамағында
# Алексий (Сергеев) (февраль — 13 июль 1942)
# Стефан (Проценко) (13 июль 1942 — 25 август 1944)
# Иоанн (Братолюбов) (14 февраль 1945 — 18 ноябрь 1948)
# Нифонт (Сапожков) (18 ноябрь 1948 — 17 март 1950)
# Арсений (Крылов) (17 март 1950 — 17 ноябрь 1953)
# Иларион (Прохоров) (17 ноябрь 1953 — 9 декабрь 1958)
# Никон (Лысенко) (12 март 1959 — 9 октябрь 1963)
# Иларион (Прохоров) (9 октябрь 1963 — 7 октябрь 1967) (икенсе мртәбә)
# Михаил (Воскресенский) (7 — 23 октябрь 1967)
# Иов (Кресович) (23 октябрь 1967 — 16 октябрь 1973)
# Феодосий (Погорский) (16 октябрь 1973 — 3 май 1975)
# Ириней (Середний) (27 июль 1975 — 19 июль 1976)
# Валентин (Мищук) (25 июль 1976 — 16 ноябрь 1979)
# Анатолий (Кузнецов) (16 ноябь 1979 — 20 июль 1990)
# Никон (Васюков) (26 августан 1990)

== Викариатстволар ==
* Асҡын (ғәмәлдә түгел)
* Байҡы (ғәмәлдә түгел)
* Бәләбәй (ғәмәлдә түгел)
* Бөрө (ғәмәлдә түгел)
* Дәүләкән (ғәмәлдә түгел)
* Златоуст (ғәмәлдә түгел)
* Минзәлә (ғәмәлдә түгел.)
* Сатҡа (ғәмәлдә түгел)
* Староуфимск (ғәмәлдә түгел)
* Стәрлетамаҡ (ғәмәлдә түгел.)
* Усть-Ҡатау (ғәмәлдә түгел)

== Монастырҙар ==
* Марфа-Мариин монастыры (Ира)
* Успенск Изге-Георгий монастыры
* Богородица -Табын монастыры

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Собор Уфимских святых

== Әҙәбиәт ==
* Газеты Уфимские епархиальные ведомости за 1879—1916 г.г.
* Златоверховников И. Е. Уфимская епархия. Уфа, 1899;
* Из истории Уфимской епархии //Дорога к храму. История религиозных учреждений г. Уфы. Уфа, 1993;
* Уфимская епархия Русской Православной церкви: справочник-путеводитель — М., 2005, — 672 с.:ил.
* Оренбург, 1902; Сергеев Ю. Н. Уфимско-Оренбургские епископы первой пол. XIX в. //Башкирский край. Вып.5. Уфа, 1994.
* Абдулов, Наиль Талгатович. Уфимская епархия в системе государственно-церковных отношений : 1917—1991 гг. : диссертация … кандидата исторических наук : 07.00.02. — Уфа, 2006. — 303 с. : ил.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.eparhia-ufa.ru/ Официальный сайт Уфимской епархии РПЦ]
* [http://www.patriarchia.ru/db/text/31544.html Уфимская и Стерлитамакская епархия] на сайте Православие. Ru
* [http://likirussia.ru/ Храмы Уфимской епархии на сайте «Православные лики России»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170914061958/http://likirussia.ru/ |date=2017-09-14 }}
* [http://www.oepress.ru/arhierei_orenburgskoy_eparhii.html Архиереи Оренбургской епархии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110503063803/http://www.oepress.ru/arhierei_orenburgskoy_eparhii.html |date=2011-05-03 }}
* [http://xn--p1acf.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/10839-eparkhiya-ufimskaya Башкортостан.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203080033/http://xn--p1acf.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/10839-eparkhiya-ufimskaya |date=2013-12-03 }} [http://xn--p1acf.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/10839-eparkhiya-ufimskaya Энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203080033/http://xn--p1acf.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/10839-eparkhiya-ufimskaya |date=2013-12-03 }}</text>
      <sha1>j8k38xvfyviczqm6bc1qr52tkgh8eha</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алексеевка йәмиғ мәсете</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126358</id>
    <revision>
      <id>1306290</id>
      <parentid>1050025</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T04:15:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7849" sha1="24b0rblvuvu1csh7bsg6shlxqfhds54" xml:space="preserve">{{Мечеть
 |Русское название        = Алексеевка йәмиғ мәсете
 |Оригинальное название   = 
 |Изображение             = Йәмиғ мәсете (Өфө районы, Алексеевка ауылы).jpg
 |Подпись изображения     = 
 |Ширина изображения      = 
 |Страна                  = Рәсәй
 |Регион                  = Башҡортостан
 |Название местоположения = город
 |Местоположение          = [[Өфө районы]], Алексеевка ауылы
 |Адрес                   = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 49|lat_sec = 59
 |lon_dir = E|lon_deg = 56|lon_min = 0|lon_sec = 1
 |region        = RU
 |CoordScale    = 
 |Статус                  = 
 |Течение, школа          = 
 |ДУМ                     = [[Башҡортостан мосолмандары диниә назараты]]
 |Тип мечети              = [[Йәмиғ мәсет]]
 |Архитектурный стиль     = 
 |Автор проекта           = 
 |Архитектор              = 
 |Строитель               = Башкортостан-нефтезаводстрой
 |Основатель              = 
 |Инициатор строительства = 
 |Первое упоминание       = 
 |Основание               = 
 |Основные даты           = {{Достопримечательность/Даты||||||}}
 |Упразднён               = 
 |Начало строительства    = 
 |Окончание строительства = 2004
 |Здания                  = 
 |Реликвии                = 
 |Имам                    = Мөлөкөв  Варис Ғилмулла улы
 |Состояние               = 
 |Количество минаретов    = 1
 |Высота минарета         = 
 |Высота купола           = 
 |Вместимость             = 
 |Площадь                 = 
 |Материал                = 
 |Таравих                 = 
 |Ифтар, сухур            = 
 |Библиотека              = 
 |Мактаб                  = ғәмәлдә
 |Сайт                    = &lt;!-- 9.2012--&gt;
 |Commons = 
}}
'''Йәмиғ мәсете''' [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Өфө районы]] [[Алексеевка (Өфө районы)|Алексеевка]] ауылында урынлашҡан.

== Тарихы ==
Мәсет [[2004 йыл]]дың 15 ноябрендә асыла һәм уның асылыуы [[Ураҙа]] байрамына тура килтерелә.

Мәсет ҙур булмаған биш көмбәҙ һәм манаралы биш ҡатлы заманса бинанан ғибәрәт. Мәсет тыштан ҡыҙыл кирбес менән көпләнгән, эсе — мәрмәрҙән. Ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсөн айырым намаҙ залдары ҡаралған, шәкерттәрҙе ислам нигеҙҙәренә өйрәтеү өсөн уҡыу кластары бар.

Мәсеттең төҙөлөшө дүрт йыл тиерлек барҙы, «Алексеевский» совхозы һәм иғәнә итеүселәр аҡсаһына төҙөлдө. Эштәрҙе «Башкортостаннефтезаводстрой» компанияһы алып барҙы.

Тантанала [[Башҡортостан мосолмандары диниә назараты]] рәйесе мөфтөй [[Ниғмәтуллин Нурмөхәмәт Мәғәфүр улы|Нурмөхәмәт хәҙрәт Ниғматуллин]], Өфө һәм Стәрлетамаҡ архиепископы владыко Никон, [[Мәрйәм Солтанова исемендәге Ислам колледжы|Мәрйәм Солтанова исемендәге Ислам институты]] ректоры Илдар хәҙрәт Малахов, шулай уҡ Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Дин эштәре буйынса советы рәйесе Марс Шаһиев, «Алексеевский» совхозы директоры Евгений Майстренко ҡатнашты.

Мәсеттең имам-мөхтәсибы — Мөлөков Варис Ғилмулла улы (Варис хәҙрәт Мөлөков). Йома вәғәздәре башҡорт һәм урыҫ телдәрендә үткәрелә.

2012 йылдың 25 апрелендә Алексеевка ауылының йәмиғ мәсетендә Башҡортостан республикаһы мосолмандары диниә назаратының күсмә пленумы үтте&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dumrf.ru/regions/2/regnews/3263|title=В Уфимском районе открылся пленум Духовного управления мусульман Башкортостана|author=|date=2011-04-25|work=|publisher=Мусульмане России|accessdate=2012-05-13|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Aq6aDYrh|archivedate=2012-09-21}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ мәсеттә балалар өсөн исламға арналған төрлө саралар үткәрелә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://islamrf.ru/news/rusnews/russia/17432/|title=В башкирском селе Алексеевка дети смогли узнать об исламе и пообщаться|author=Ринат Сагитов|date=2011-08-23|work=|publisher=IslamRF.ru|accessdate=2012-05-13|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Aq6byd8i|archivedate=2012-09-21}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{Cite web|title=В селе Алексеевка будет своя мечеть|url=http://www.bashinform.ru/news/118266/|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Aq6dUJ0T|archivedate=2012-09-21|author=Ляйсан Хайретдинова|lang=ru|publisher=Башинформ|date=2004-11-12|accessdate=2012-05-13}}(урыҫ.)&lt;span id=&quot;cxmwLg&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwLg&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; Башинформ&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwLg&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(2004-11-12).&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwLg&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://www.bashinform.ru/news/118266/ Тәүге сығанаҡтан] архивланған 21 сентябрь 2012.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwLg&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;13 май 2012 тикшерелгән.&lt;/small&gt;
* {{Cite web|title=Мечеть Алексеевка|url=http://www.islam-love.ru/catalog-mechetey-i-medrese?sobi2Task=sobi2Details&amp;catid=34&amp;sobi2Id=77|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Aq6fET8E|archivedate=2012-09-21|lang=ru|publisher=Islam-love.ru|accessdate=2012-05-13}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/6Aq6fET8E?url=http://www.islam-love.ru/catalog-mechetey-i-medrese?sobi2Task=sobi2Details |date=2012-09-21 }}(урыҫ.)&lt;span id=&quot;cxmwMA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwMA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; Islam-love.ru.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwMA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://www.islam-love.ru/catalog-mechetey-i-medrese?sobi2Task=sobi2Details&amp;catid=34&amp;sobi2Id=77 Тәүге сығанаҡтан] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} архивланған 21 сентябрь 2012.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwMA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;13 май 2012 тикшерелгән.&lt;/small&gt;
[[Категория:Башҡортостан мәсеттәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса Рәсәй мәсеттәре]]
[[Категория:2004 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]</text>
      <sha1>24b0rblvuvu1csh7bsg6shlxqfhds54</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аманат (залог)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126743</id>
    <revision>
      <id>1306308</id>
      <parentid>1050119</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T05:01:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4322" sha1="8xch03zpfxmw2tw79korwngqrw2fh5i" xml:space="preserve">'''Аманат''' ({{lang-ar|امانت}}, «аманат-ун» — «өмөт, ышаныс менән тапшырылған нәмә») — килешеүҙе тәьмин итеү өсөн залогҡа тапшырылған кеше.

== Тарих ==
[[Башҡорттар]]ҙа аманатлыҡ институты [[Монгол империяһы]] заманынан билдәле. [[Әбүбәкер Нурйән улы Усманов]], [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Р. Ғ. Кузеев]] һәм башҡалар фекеренсә, [[Башҡортостандың Рәсәйгә инеүе|Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан]] һәм уны колониялаштырыу башланғандан һуң барлыҡҡа килә.

[[Башҡорттар]]ҙан килешеүҙе тәьмин итеү өсөн беренсе яҙылған кеше — [[Сураман бей]] (16 быуат уратаһы) була, уның хаҡында [[бөрйән]], ҡыпсаҡ, тамъян һәм үҫәргән ырыуҙары шәжәрәһендә телгә алына (19 быуат)&lt;ref&gt;[ http://www.баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/826-amanat {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405213510/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/826-amanat |date=2016-04-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405213510/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/826-amanat |date=2016-04-05 }} Аманат, Башҡорт энциклопедияһы]&lt;/ref&gt;.

Рәсәй хакимиәте аманатлыҡ институтын һуғыш һәм ихтилалдар ваҡытында файҙалана. Аманат итеп, ҡағиҙә булараҡ, абруйлы кешеләрҙең туғандары, һәр даруғанан 12 кеше алынған; өҫтәмә рәүештә лә йыйғандар.

Аманаттар [[Ҡаҙан]]да Аманат һарайында ({{lang-ru|аманацкий двор}}) тотолған, ә 17 быуаттан алып — [[Бөрө]], Кунгур, Минзәлә, Өфө һәм хәҙерге Башҡортостандың башҡа урындарында тотолған.

1662 йылда Аманаттарҙың бер өлөшөн язалап хәбәре [[Башҡорт ихтилалы (1662—1664)|башҡорт ихтилалының (1662-64)]] көсәйеүенә сәбәп була.

Аманаттар ғүмеренә хәүеф-хәтәр янауға ҡарамаҫтан, 1681—1684 йылдарҙа һәм 1704-11 йылдарҙа ихтилалдар туҡталмай.

1728 йылда аманатлыҡты бөтөрөү ғаризаларына яуап итеп, [[Сенат]] бөтә Аманаттарҙы Өфөғә күсерергә бойора һәм эштәрҙә уларҙы файҙаланыуҙы тыя.

Аманатлыҡтың файҙаһыҙлығы хөкүмәтте был институттан баш тартырға мәжбүр итә.

Аманатлыҡ һуңғы тапҡыр [[Ырымбур губернаһы]]нда 18 быуат уртаһында телгә алына.

[[Екатеринбург]]та Аманат һарайында ({{lang-ru|аманацкий двор}}) 300 аманат — башҡорт ырыуҙарының балалары һаҡланған.

Бер нисә йәмәғәтселәр 2006—2010 йылдарҙа [[Мортаза Рәхимов]]тың улы [[Рәхимов Урал Мортаза улы|Уралға]] ҡаршы енәйәт эш Аманатлыҡҡа үҙ-ара оҡшаш булған тип әйтәләр (ул аша шантаж).

==Әҙәбиәт==
*Зуев А.С. Русские и аборигены на крайнем северо-востоке Сибири во второй половине XVII – первой четверти XVIII вв. Новосибирск, 2002.

[[Категория:Башҡорт ихтилалдары]]
[[Категория:Башҡортостан тарихы]]</text>
      <sha1>8xch03zpfxmw2tw79korwngqrw2fh5i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өфө трамвайы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127123</id>
    <revision>
      <id>1306221</id>
      <parentid>1236655</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T22:34:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27452" sha1="567a6p3xh5mtmxvoylcm5hg2v8vq5pr" xml:space="preserve">{{Трамвайная система
| название = Өфө  трамвайы
| изображение = 71-623 (KTM-23) tram in Ufa (on test route).jpg
| страна = {{RUS}}
| город = {{флагификация|Өфө}}
| тип системы = пассажир
| дата открытия = 1937 йылдың 1 феврале
| дата закрытия =
| кол-во маршрутов = 7
| кол-во маршрутов в период макс. развития = 24
| длина конт. сети = 97&lt;ref&gt;[http://vedomosti.journal-ufa.ru/showinf.php?n=3265&amp;n_id=3470 «Уфимские Ведомости» :: Еженедельная рекламно-информационная газета&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
| длина конт. сети в период макс. развития = 156 км
| длина маршрутов =
| длина маршрутов в период макс. развития =
| кол-во трам. парков = 2
| кол-во трам. парков в период макс. развития = 3
| кол-во трамваев = 155 {{спад}}
| кол-во трамваев в период макс. развития = 402
| типы =
| колея = 1524 мм
| тип питания =
| напряжение =
| высота =
| самый длинный маршрут = 8 (34,5 км)
| самый длинный маршрут за всю историю =
| пассажиропоток за день =
| пассажиропоток за год =
| эксплуатант = Өфө ҡалаһы МУЭТ-ы
| сайт =
| схема маршрутов            = Ufa Tram System.svg
| формат схемы               = 
| ширина схемы               = 
| Категория на Викискладе =
}}'''Өфө трамвайы''' — [[Өфө]] ҡалаһында трамвай системаһы.

== Тарихы ==

=== 1945 йылға тиклем ===
[[1898 йыл]] — Инженер Коншин Өфөлә беренсе электр трамвайы төҙөү буйынса тәҡдим яһай.

[[1911 йыл]] — Өфө ҡала думаһы ҡалала трамвай хәрәкәтен ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итә.

[[1913 йыл]] — Инженерҙар Васильев һәм Штудер ҡала думаһына трамвай линияһын төҙөү төҙөү маҡсаты менән мөрәжәғәт итә.

[[1934 йыл]] — 5 мартта СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы Өфөлә трамвай линияһын төҙөү буйынса ҡарар ҡабул итә.

[[1936 йыл]] — ошо йылдың яҙында Зенцов урамында (хәҙер Ленин урамы) трамвай линияһын төҙөү башлана. Август айында 5 моторлы һәм шулай уҡ 5 прицеплы вагондар һатып алына.

[[1937 йыл]] — 23 ғинуарҙа һынау өсөн трамвайҙы ебәреп ҡарайҙар. 24 ғинуар төнөндә Ленин урамы буйлап Почтамт бинаһынан Пермь урамына тиклем трамвай хәрәкәте асылды. Регуляр хәрәкәт [[1 февраль|1 февралдә башлана]].

[[1938 йыл]] — ғинуар айында ҡар таҙартҡыс алына. Был йылға файҙаланыуҙа 8 моторлы һәм 5 прицеплы вагондар була. Сентябрҙә файҙаланыуға Буденный урамынан (был урамда трамвай депоһы урынлашҡан була) яңы типографияға (хәҙер Октябрь проспекты башы) тиклем участка индерелә.

[[1940 йыл]] — трамвай юлдарының оҙонлоғо өс маршрутта 21 километрға тиклем барып етә, улар буйлап 17 Х вагон һәм 15 һәм 17 М прицеплы вагон йөрөй. Бабушкин урамынан (типография) &quot;Ит комбинат&quot;ына тиклем участка разъезлы, бер яҡлы була.

[[1945 йыл]] — Шота Руставели урамындағы разъезлы бер яҡлы юл бөтөрөлә, сөнки Трамвай урамы буйлап «Ит комбинаты» туҡталышынан хәҙерге ваҡыттағы «Трамвай урамы» туҡталышына тиклем яңы тармаҡ асыла. Бының өсөн хәҙерге Калинин һәм Матросов парктарындағы урман массивтары һирәгәйтелә.

=== 1946—1991 йылдар ===
[[1952 йыл]] — Революцион (Зенцов урамы менән киҫешкән урын), Аксаков, Свердлов урамдары буйлап «Икмәк заводы»на тиклем линия төҙөлә. МТВ-82 модификациялы тәүге ике вагон алына.

[[1956 йыл]] — 2-се трамвай депоһы нефть заводының структура берәмеге (цехы) булараҡ асыла. 2-се трамвай депоһынан («Колхоз баҙары»нан алып) «Монтажсылар урамы»на тиклем линия һалына.

[[1957 йыл]] — Ульянов урамы боролошонан Космонавтар урамына тиклем линия төҙөлә.

[[1958 йыл]] — «НУНПЗ»-ға тиклем линия төҙөлә һәм «Космонавтар урамы» ҡулсаһынан «Ағиҙел» Башҡорт художество предприятиеһы&quot;на тиклем (Шумавцов урамы аша һәм «Гастелло исемендәге стадион»ға тиклем линия һалына.

[[1959 йыл]] — « Загородный станция»һында ҡулса төҙөлә.

[[1961 йыл]] — беренсе 10 РВЗ-6 модификациялы вагондар алына. Өфө тимер вокзалы алдындағы майҙанда кирегә әйләнгән ҡулса бөтөрөлә, ә линия «Товар дворы»на (хәҙер «Дзержинский урамы») тиклем оҙайтыла.

[[1962 йыл]] — Октябрь проспекты буйлап Трамвай урамынан Космонавтар урамына тиклем участкала линия асыла.

[[1966 йыл]] — Ветошников урамына тиклем линия төҙөлә һәм 16-сы «Хлебзавод — Ветошников урамы» маршруты асыла.

[[1969 йыл]] — Оло Гражданлыҡ һәм Рихард Зорге урамдары буйлап линия асыла, улар буйлап 5-се, -сы, 10-сы, 14-се маршруттар асылды.

[[1970 йыл]] — Ибраһимов бульвары буйлап линия асыла. «Госцирк ҡулсаһы» һүтелә, 1945—1950 йылдарҙа был ҡулса «Балалар санаторийы» исеме аҫтында селтәрҙең ике юллы участкаһы көньяҡ өлөшөнөң аҙаҡҡы пункты була, һуңынан 10-сы һәм 14-се маршруттар өсөн әйләнеүле ҡулсаға әйләндерелә. 10-сы, 14-се, 19-сы һәм 20-се маршруттары «Госцирк» аша ҡулсала әйләнә башлай. 18-се «Төҙөлөшлө — Яҡутов исемендәге парк» маршруты, 19-сы «Дзержинский урамы — Госцирк», 20-се «Опера театры — Госцирк» маршруттары асыла.

[[1971 йыл]] — Минһажев урамынан Ырымбур урамына тиклем Диагональ урамы (хәҙер Октябрҙең 50 йыллығы урамы) буйлап участка һүтелә. Менделеев урамына тиклем линия төҙөлә, 16-сы маршрут «Йәшел сауҡалыҡ» шифаханаһы&quot;на тиклем оҙайтыла. 21/22-сы ҡулса «Госцирк — Йәшел сауҡалыҡ шифаханаһы» маршруттары асыла.

[[1972 йыл]] — «Химпром»ға тиклем 23-сө «Космонавтар урамы — Инициатива урамы» маршруты асыла. «Опера театры — Йәшел сауҡалыҡ шифаханаһы» йүнәлешендә 24-се маршрут ебәрелә.

[[1975 йыл]] — «ВАЗ» Автоүҙәге» линияһы асыла, 3-сө һәм 8-се маршруттары оҙайтыла.

[[1980 йыл]] — Революцион урамынан «Опера театры»на тиклемге Ленин урамындағы участка бөтөрөлә (ҡулса майҙанда, хәҙерҙе Гостиный двор алдында була).1-се маршрут «Йәшел сауҡалыҡ шифаханаһы»на тиклем («Үҙәк баҙары» аша) ебәрелә. 2-се, 14-се, 13-сө, 20-се һәм 24-се маршруттар туҡтатыла. 4-се һәм 9-сы маршруттар  «Пушкин урамы»на тиклем оҙайтыла һәм шул сәбәпле 13-сө маршрут бөтөрөлә.

[[1983 йыл]] —Ибраһимов бульварынан Ырымбур урамына тиклем стрелка төҙөлгәндән һуң 2-се маршрут тергеҙелә.

[[1985 йыл]] — Вологда урамы буйлап «ВАЗ» автоцентры»нан «Гастелло исемендәге стадион»ға тиклем линия ебәрелә һәм 14-е маршрут йөрөй башлай.

[[1986 йыл]] — трамвай юлдары оҙонлоғо 156 км тәшкил итә (Өфө өсөн иң ҙур дәүмәл). [[Өфө дәүләт нефть техник университеты|ӨДНТУ]]-ның 2-се һәм 4-се корпустары араһында линияны бөтөрәләр һәм уны Ҡулса урамына күсерәләр. Маршрут асылды 3к «ВАЗ» автоцентры» — «Монтажлаусылар урамы», 8к «ВАЗ» автоцентры» — «Космонавтар Урамы» маршруттары асыла.

=== 1991 йылдан һуң ===
[[1995 йыл]] — трамвай юлдары оҙонлоғо 156 км тәшкил итә, маршруттар һаны 23, пассажирҙар ташыуы йылына 90,17 миллион тәшкил итә.

[[1996 йыл]] —«Инициатива урамы» буйлап һәм «НУНПЗ» һәм «Загородный станцияһы» араһындағы участкала хәрәкәт ябыла, 23-сө маршрут бөтөрөлә, ә 6-сы маршрут «ВАЗ» автоцентры»на тиклем йөрөй башлай. 11-се һәм 17-се маршруттар бөтөрөлә. 9к маршрутына 20-се һан бирелә.

[[2004 йыл]] — Октябрь проспектында «Госцирк» һәм &quot;Аграр университет&quot;ы араһында трамвай линияһы бөтөрөлә. 2-се, 2а, 20-се, 23-сө маршруттар ябыла. Ошо уҡ йылдың йәйендә . &quot;Монтажсылар урамы&quot;нан &quot;НУНПЗ-ға тиклем трасса юҡҡа сығарыла. 12-се маршрут &quot;Монтажсылар урамы&quot;на тиклем ҡыҫҡартыла.

[[2005 йыл]] — Тимер юл вокзалын реконструкциялау менән бәйле «Дзержинский урамы»на тиклем хәрәкәт туҡтатыла. 7-се, 10-сы, 19-сы маршруттарҙың хәрәкәте туҡтатыла. Йыл йомғаҡтары буйынса, «Өфө ҡалаһының электротранспорт идаралығы» МУП-ы 20 трамвай маршрутын хеҙмәтләндерә.

[[2006 йыл]] — ошо йылдың июнь айында Өфө ҡалаһының тимер юлы вокзалы реконструкциялау менән бәйле ябылыуы арҡаһында Ибраһимов бульвары буйлап һәм «Тимер юлы вокзалы»на ваҡытлыса туҡтатыла. Шул уҡ йылдың сентябрь башында Өфө шоссеһында юл участкаһы ябыла. 4-се, 8-се, 14-се, 17-се маршруттары үҙгәртелә. 9-сы маршрут юҡҡа сығарыла һәм 4-се маршрут итеп үҙгәртелә.

[[2007 йыл]] — 17 июндә хәрәкәт тергеҙелә, әммә трамвайҙар «Тимер юлы вокзалы»на тиклем генә йөрөй башлай. Элек улар «Дзержинский урамы»на тиклем йөрөгән. Һөҙөмтәлә Ленин урамы буйлап юлдарҙы алып атшлағандан һуң «Тимер юлы вокзалы»на тиклем йөрөгән маршруттар (1-се, -се, 10-се, 19-сы) Ибраһимов бульвары буйлап, 5-се һәм 5-се к маршруттары — «Үҙәк баҙар»ы аша йөрөй башлай. 18-се маршрут «Йәшел сауҡалыҡы» шифаханаһы» туҡталышына тиклем оҙайтыла. 5к һәм 22-се маршруттары «Госцирк» артындағы быға тиклем махсус маҡсаттарҙа ғына ҡулланылған «Лесопарковый проезд» туҡталышынан кире яҡҡа хәрәкәт итәләр.

[[2008 йыл]] — МУЭТ шыумалы составы исемлегенә ярашлы баланста 224 вагон тора. Ошо йылда юлдарҙың оҙонлоғо ҡыҫҡартыла башлай. Август-сентябрҙә Октябрь проспектында һәм Черниковкаға ингән урында, «Аграр университеты»нан «Космонавтар урамы»на тиклем трамвай юлдары тулыһынса һүтелә. Ике боролошло ҡулса төҙөлә: төньяҡта — «Трамвай урамы» туҡталышында М. Калинин һәйкәле тирәләп һәм һәм көньяҡ — [[Өфө дәүләт циркы|«Госцирк»]] янында.

[[2010 йыл|2010 год]] — «Гастелло исемендәге стадион» туҡталышында Вологда урамы яғынан боролошло ҡулса төҙөлә. Һөҙөмтәлә 6-сы маршрут «ВАЗ» автоүҙәге»нән «Гастелло исемендәге стадион»ға тиклем оҙайтыла.

[[2013 йыл]] — МУЭТ-тың «2014—2015 йылдарға саралар планы»на ярашлы Рихард Зорге һәм Блюхер урамдары буйлап «төньяҡ — көньяҡ» тоташтырыу линияһын төҙөүҙе финанслау өсөн аҡса ҡала һәм республика бюджеттарынан бүленә. Үҙәктәге урау линияны тергеҙеү ике вариант буйынса барған: 1. Ибраһимов бульвары, Запотоцкий урамы (йәки Проломный урамы) буйлап Революцион урамына тиклем оҙайтыла 2. Чернышевский урамы буйлап юлдарҙы тоташтырған яңы линияны төҙөү. Быларҙың барыһы ла «Үҙәк» ТК» районында хәрәкәтте тотҡарламаған махсус авариялы һәм рельсһыҙ транспорт күп булған участканы вагондар урап үтеү өсөн эшләнә. Бынан тыш «Госцирк» туҡталышынан «Йәшел сауҡалыҡ» шифаханаһы» туҡталышына тиклем трамвай линияһын төҙөүҙе ситтән финанслау ҡаралған була. Иң аҙаҡҡы туҡталыш «Планета» ТРЦ&quot; территорияһында һәм «Госцирк» араһында булыуы ҡарала.

[[2014 йыл]] — «Комсомольская правда» гәзитенә МУЭТ генераль директоры Аскар Фазлыев биргән интервьюһынан: ҡалала транспорт революцияһын Рәсәй урамынан башлаясаҡтар. Трамвай рельстары «Госцирк» һәм «Ҡала мәҙәниәт һарайы»н бәйләйәсәк. 2016 йылдың яҙында төҙөлөш башлауы планлаштырыла. Һөҙөмтәлә трамвайҙы Блюхер урамынан ебәреп (башта уйлағансы — тиҙ йөрөшлө түгел, ә ғәҙәти трамвай), ҡулсаны ябасаҡтар. Менделеев урамындағы трамвай линияһын төҙөү киләһе этап булып: 2017 йылда «Сәй фабрикаһы»н Глумилино толаҡ районындағы әҙер рельстар менән тоташтырған линияның төҙөлөшө башлана. Яҡынса ошо уҡ ваҡытта Менделеев урамын С. И. Зорин исемендәге 1-се һанлы трамвай депоһы менән бәйләйәсәктәр, шулай уҡ Ленин урамына — Ибраһимов бульварынан Революцион урамына тиклем участкала тармаҡты кире ҡайтаралар. Киләһе аҙым — «Уфаводоканал» районында Рәсәй урамынанҺупайлыға тиклем һәм артабан микрарайон буйлап. Шулай уҡ Трамвай урамынан Черниковкаға һәм Затонға тиклем яңы линия планлаштырылған. Сығымдарҙың бер өлөшөн үҙ өҫтөнә ҡала ҡаҙнаһы ала, ҡалғанын инвесторҙарҙан алырға уйлайҙар.

== Депо ==

=== С. И. Зорин исемендәге 1-се трамвай депоһы ===
* '''Адресы:''' һәҙиә Дәүләтшина бульвары, 5-се йорт

=== 2-се трамвай депоһы ===
* '''Адресы:''' Октябрь проспекты, 143-сө йорт

== Шыумалы состав ==

=== Тарихи ===
* Х/М (1937 — ? йылдар);
* Ф/БФ (? — 1963 йыл);
* МС/ПС;
* КТМ/КТП-1 (1956—1971 йылдарҙа) (вагондарҙың бер өлөшө Новочеркасск, [[Архангельск]], [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаларына]] тапшырыла);
* КТМ/КТП-2 (1961—1966 йылдарҙа) (вагондар Орел , [[Томск]], [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаларына тапшырҙы.);
* КТМ/КТП-3 (1962 йылда һынау үтә.);
* МТВ-82 (1952—1970 йылдар) ([[Екатеринбург]] ҡалаһына вагондарҙың бер өлөшө тапшырыла);
* K2 Tatra (1968—1982 йылдар);
* Ике ишекле Tatra T3SU (1966—2008 йыл (линейный)) (файҙаланыуҙа 1 вагон бар);
* 71-605А (1991 йыл — хәҙерге ваҡыт);
* 71-608К (1992 йыл — хәҙерге ваҡыт);
* 71-608КМ (1995 йыл — хәҙерге ваҡыт);
* 71-619А (1999 йыл — хәҙерге ваҡыт);
* 71-623 (2009 йыл — хәҙерге ваҡыт);
* РВЗ-6 (1961—1988 йылдар);
* РВЗ-6М (1966—1993 йылдар);
* РВЗ-6М2 (1976—2009 йылдар);
* ЛМ-93 (1995 й. — хәҙерге ваҡыт);
* Tatra T3D (2001 й. — хәҙерге ваҡыт);
* Tatra T3SU (1977 й. — хәҙерге ваҡыт);
* Tatra T6B5 (T3M) (1988—1993 йылдарҙа) (вагондар [[Екатеринбург]] һәм [[Түбәнге Новгород|Түбәнге новгород]]&lt;nowiki/&gt;ҡа һатыла, 2007 й. — хәҙерге ваҡыт);
* 71-402 (2001 й. — хәҙерге ваҡыт).

=== Хәҙерге заманда ===
[[Файл:71-619K_(KTM-19K)_in_Ufa.jpg|справа|мини|200x200пкс| 71-619К трамвай вагоны]]
С. И. Зорин исемендәге трамвай депоһында файҙаланыуҙа  80  вагон иҫәпләнә:
* 71-608К — 63 берәмек;
* 71-608КМ — 7 берәмек;
* 71-623-02 — 4 берәмек;
* 71-605А — 2 берәмек;
* 71-132 (ЛМ-93) — 1 берәмек;
* 71-619А — 1 берәмек;
* 71-619К — 1 берәмек;
* 71-623-00 —  1 берәмек.
2-се һанлы трамвай депоһында пассажирҙар файҙаланыуында 75 вагон иҫәпләнә:
* Tatra T3D — 44 берәмек;
* Tatra T3SU — 26 берәмек;
* Tatra T6B5-MPR. — 4 берәмек;
* 71-402 «СПЕКТР» — 1 берәмек.
[[2007 йыл]]да 2-се һанлы депо маршруттарына яңы «INECON» (АО «INECON GROUP» (Чехия)) вагондары сыға. [[2008 йыл]]дың аҙағында Усть-Ҡатау вагодар төҙөү заводының 71-619А вагоны һатып алына [[2009 йыл]]ды&lt;nowiki/&gt;ң йәйендә 71-623-00, ә [[2012 йыл]]дың йәйендә ошо уҡ заводтың 71-623-02 4 яңы вагоны алдырыла. РВЗ-6М2 вагондары, контакт селтәре вышкаһынан башҡа, 2009 йылда иҫәптән сығарыла. Вагондарҙың береһе 1-се һанлы депола һәйкәл итеп ҡуйылған.

== Маршруттар ==
{| class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! class=&quot;bright&quot; colspan=&quot;5&quot; | Өфө трамвай маршруттары
|-
! Номер
! Һуңғы туҡталыш
! Йөрөү маршруты 
! Хеҙмәтләндереүсе депо
! Иҫкәрмә
|-
| 5
| Госцирк — Пушкин урамы
| Рихард Зорге урамы — Шәфиев урамы — Рихард Зорге урамы — Оло гражданлыҡ урамы — Минћажев урамы — Революцион урамы — Аксаков урамы — Свердлов урамы —  Солтанов урамы
| 1
|-
| 8
| Интернациональ урамы — Трамвай урамы
| Интернациональ урамы — Александр Невский урамы — урамы Шумавцов урамы — Маяковский урамы — Нежинский урамы — Ҡулса урамы — Тыныслыҡ  урамы — Максим Горький урамы — Дмитрий Донской урамы — Богдан Хмельницкий урамы — Вологда урамы — Сельская Богородицкая урамы — Индустриаль шоссеһы — Трамвай урамы
| 2
|-
| 16
| Пушкин урамы  —  «Йәшел сауҡалыҡ» шифаханаһы
| Солтанов урамы — Свердлов урамы — Аксаков урамы — Революцион урамы — Минћажев урамы — Ветошников урамы —  Сун-ят-сен урамы — Менделеев урамы
| 1
|-
| 18
| Госцирк — «Йәшел сауҡалыҡ» шифаханаһы
| Рихард Зорге урамы — Шәфиев урамы — Рихард Зорге урамы — Оло гражданлыҡ урамы — Минћажев урамы—  — Ветошников урамы —  Сун-ят-сен урамы — Менделеев урамы
| 1
|}

== Йөрөү хаҡы ==
[[2017 йыл]]дың 1 ғинуарынан:

Йөрөү хаҡы ҡулаҡса менән 20 һум тәшкил итә. Багаж ташыуы хаҡы — 13 һум.

Транспорт карталары буйынса йөрөү хаҡы:

Бер тапҡыр йөрөү:
* граждандар һәм ойошмалар өсөн картаһына Visa payWave электрон картаһы буйынса — 18 һум;
* социаль картаһы буйынса — 13 һум;
* студент картаһы буйынса — 13 һум;
* мәктәп уҡыусылары картаһы буйынса — 10 һум.
Айлыҡ тарифтары:
* айлыҡ граждандар һәм ойошмалар өсөн электрон карталар буйынса : 20 сәфәр өсөн — 300 һум, 30 сәфәр өсөн — 420 һум;
* айлыҡ социаль картаһы буйынса : 50 сәфәр өсөн — 450 һум.
Юл хаҡы кондукторға түләнә, ул булмаған саҡта — водителгә (төшкән саҡта).

== Ҡыҙыҡлы факттар ==
* 16 маршрут — берҙән-бер, үҙ тарихында ([[1966 йыл]]дан) бер тапҡыр ҙа үҙгәртелмәгән тиерлек маршрут ([[1966 йыл]]), тик [[1971 йыл]]дың 28 декабрендә маршрут «Ветошников урамы»нан «Йәшел сауҡалыҡ» шифаханаһы»на тиклем оҙайтыла.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.muet-ufa.ru Сайт МУЭТ г. Уфы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210414083603/http://muet-ufa.ru/ |date=2021-04-14 }}
* [http://www.transphoto.ru/city/102 Уфа] — [[СТТС]]
* [http://fmap.ru/ufa/ Электронная схема общественного транспорта Уфы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170913014153/http://fmap.ru/ufa/ |date=2017-09-13 }}
* [http://ufa-electro.narod.ru Электротранспорт Уфы]
* [https://web.archive.org/web/20120726162018/http://vagons.tramvaj.ru/compact.php?cid=35 Список отечественных трамвайных вагонов Уфы на сайте «Трамвайные вагоны»]
* [http://glonass-std.ru/ufa/ Общественный транспорт города Уфы онлайн] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151005164332/http://glonass-std.ru/ufa/ |date=2015-10-05 }}

[[Категория:1937 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса трамвай системалары]]</text>
      <sha1>567a6p3xh5mtmxvoylcm5hg2v8vq5pr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1747 йылғы типтәр-бобыль ихтилалы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127143</id>
    <revision>
      <id>1306226</id>
      <parentid>1181742</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T22:53:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5988" sha1="ttq1wv4wymbky2dzegv5rryjrxdhphv" xml:space="preserve">'''1747 йылғы типтәр-бобыль ихтилалы''' — Уҫы һәм Себер даруғалары халҡының хөкүмәткә ҡаршы сығышы&lt;ref&gt;[http://www.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-spisok/10205-vosstanie-1747 Башҡортостан энциклопедияһы — башҡорт энциклопедияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704145224/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-spisok/10205-vosstanie-1747 |date=2017-07-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704145224/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-spisok/10205-vosstanie-1747 |date=2017-07-04 }}&lt;/ref&gt;, ихтилалға һалымдарҙың артыуы сәбәпсе була.

== Алдағы ваҡиғалар ==
Бобылдәр (ерһеҙ ярлы крәҫтиәндәр) һәм [[Типтәрҙәр|типтәрҙәр,]] [[башҡорттар]] кеүек уҡ, ситләтелгән һалым түләй&lt;ref&gt;[http://www.book.lib-i.ru/25istoriya/359018-2-u-igakl-anov-bashkirskie-vosstaniya-igakmanov-bashkirskie-vosstaniya-oooooooosooo-ufa-kitag.php 2у ИГАкл/И. Гакман башҡорт ихтилалы анов. Башҡорт ихтилалдары ООООООООСООО ӨФӨ &quot;ҺЫУ Б. Б. КИТАГ 63.3(2)е ц е н з е н т а р. 46 кандидат 40]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. ХVII йылдың аҙағынан улар ҡайһы бер хеҙмәт йөкләмәһен үтәүгә йәлеп ителә башлайҙар. Был хеҙмәтсән халыҡтың ризаһыҙлығын тыуҙыра [[1717 йыл]]да [[Нуғай даруғаһы|Нуғай]] һәм Себер юлдарының төрлө ауылдары бобылдәре һәм типтәрҙәре, 1708 йылда уларҙы хеҙмәт йөкләмәһенән азат итеүҙе вәғәҙә ителеүенә ҡарамаҫтан, һаман да хеҙмәт йөкләмәләренә тарттырылыуға зарланалар.

== Сәбәптәре ==
1747 йылдың 22 майында сыҡҡан Сенат указы төп сәбәп була. Указ буйынса типтәргә һәм бобылдәргә [[ яһаҡ]] (һәр йортттан 82 тин) урынына һалым (һәр ир-ат башына 80 тин) һалыныуы тураһында иғлан ителә. Ошо уҡ указ буйынса [[Мишәрҙәр|мишәрҙәргә]] яһаҡ (һәр йорттан 25 тин) иғлан ителә.

== Ихтилал ==
1747 йылдың май аҙағында сыуалыштар көсәйә башлай.

=== Ҡатнашыусылары ===
Ихтилал етәкселәре:
* Абдул Люселеев
* Мортаза Нурмешов
* Нурка Борисов
* Сабан Ураев
* Сенька Семенов.
Ихтилалда типтәрҙәр, мишәрҙәр һәм бобылдәр ҡатнаша. Июлдә Уҫы даруғаһы Алтыбай, Ҡаҙы, Һикәяҙ, Тәгәй, Таҙлар ауылдарынан һәм Себер даруғаһы Байгилде, Бәҙәй, Мәләкәс, Нимесләр, Үкәрле, Шиҙы ауылдарынан типтәрҙәр һәм бобылдәр урындағы хакимиәт вәкилдәрен туҙҙырғандан һуң Өфө воеводаһы вазифаһын башҡарыусы полковник Люткинға мөрәжәғәт итәләр. Улар һалым түләргә риза булмауҙары тураһында ғариза яҙалар һәм Санкт-Петербургка ялыу менән барар өсөн үҙ һайлаған кешеләренә паспорт бирелеүе тураһында үтенәләр. Август айында ризаһыҙлыҡ Уҫы даруғаһы мишәрҙәрен солғап ала.

== Баҫтырыу ==
Сыуалыштарҙың көсәйеүенән ҡурҡып, Ырымбур губернаторы Неплюев ихтилал ҡупҡан ергә генерал-майор г. Штокман (1750 кеше) һәм секунд-майор С. Ф. Кублицкий (550 кеше) етәкселегендә хөкүмәт ғәскәрҙәрен йүнәлтә&lt;ref&gt;[http://www.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-spisok/1439-shtokman-georgij-fon Башҡортостан энциклопедияһы — Шток Георгий]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 

Ғәскәрҙң яҡынлашыуы менән типтәрҙәрҙең һәм бобылдәрҙең күпселек өлөшө яңы һалымды түләргә риза була. Уҫы даруғаһы типтәрҙәре һәм бобылдәрҙең бер өлөшө (400-гә яҡын кеше) властарға буйһоноуҙан баш тарта һәм Тере Танып йылғаһы буйындағы алышта ҡыйратыла (70-кә яҡын кеше һәләк була, 100 кеше әсирлеккә алына, ҡалғандары ҡаса). Ихтилалдың етәкселәре ҡамсы менән һуҡтырыла һәм [[Палдиски|Рогервик ҡәлғәһенә]] ғүмерлек каторгаға ебәрелә, ҡалған әсирҙәр өлөшләтә төбәктән ситкә һөрөлә йәки ҡамсы менән һуҡтырыла һәм старшиналарға порукаға бирелә. 

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references /&gt;
[[Категория:Башҡортостан тарихы]]</text>
      <sha1>ttq1wv4wymbky2dzegv5rryjrxdhphv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Багаев Мөҙәрис Басир улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127398</id>
    <revision>
      <id>1306375</id>
      <parentid>1297989</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T08:57:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8564" sha1="r5kfopjkwkvyduf56izn1i7yo6noh7h" xml:space="preserve">{{Ук}} 
'''Багаев Мөҙәрис Басир улы''' ([[2 ноябрь]] [[1951 йыл]] — [[10 декабрь]] [[2022 йыл]]) — башҡорт шағиры, драматург, балалар яҙыусыһы, фантаст, журналист. Рәсәй һәм Башҡортостандың Журналистар союздары ағзаһы. «Йәшлек» гәзите, «Аманат» журналы, «Илһам шишмәләре» шиғри фестивалендә «Ете төш» повесы өсөн Рәшит Солтангәрәев исемендәге премия лаураты&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://azgazeta.ru/public/2343-poet-pisatel-dramaturg.html Поэт, писатель, драматург &quot; Ашкадарские зори] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304133726/http://azgazeta.ru/public/2343-poet-pisatel-dramaturg.html |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://libmap.bashnl.ru/node/874 Мударис Багаев | Литературная карта Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305000453/http://libmap.bashnl.ru/node/874 |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;. Әҫәрҙәре Башҡортостандың хәҙерге заман яҙыусылары альманахына индерелгән.
Ишембай ҡалаһында йәшәй.

== Биографияһы ==
Мөҙәрис Басир улы Багаев 1951 йылдың 2 ноябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Федоровка районы]] [[Батыр]] ауылында тыуған. [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]ның иҡтисад факультетын тамамлаған. 

Юғары һөнәри белем алғас, [[Башҡортостан]]дың колхоз һәм совхоздарында иҡтисадсы, агроном, прораб булып эшләй. Аҙаҡ [[Ишембай]] ҡалаһына күсә. Ул ҡатыны менән ике ул тәрбиәләй. 2011 йылда Флорид Багаевты Башҡортостан Республикаһының Башҡорт Йәштәре Союзы етәксеһе итеп тәғәйенләйҙәр&lt;ref&gt;[http://pjatnitsa.ru/politics/1077-syn-ishimbayskogo-dramaturga-v-bolshoy-politike.html Сын ишимбайского драматурга в большой политике &quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923163547/http://pjatnitsa.ru/politics/1077-syn-ishimbayskogo-dramaturga-v-bolshoy-politike.html |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;. «Торатау» Ишембай район гәзитенең ауыл хужалығы бүлеге етәксеһе&lt;ref&gt;http://salavat.ru/2010/03/26/premera-v-dramteatre/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923144032/http://salavat.ru/2010/03/26/premera-v-dramteatre/ |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;.

Салауат башҡорт драма театрында балалар өсөн «Боронғо ваҡыттарҙа» пьесаһы буйынса спектакль ҡуйыла, ул 2011 йылда Ҡаҙанда гастролдәр ваҡытында күрһәтелә.

2014 йылдың 9 апрелендә [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] сәхнәһендә «Салауат кистәре» циклынан Мөҙәрис Багаев менән ижади осрашыу үтә. Салауат театрында уның пьесалары буйынса дүрт спектакль ҡуйылған. 2004 йылдың февралендә «Ҡатындар болаһы» музыкаль комедияһының премьераһы (режиссеры [[Ильясова Гөлдәр Мозафар ҡыҙы]]) була. 2010 йылда «Бес в ребро» комедияһы (режиссеры [[Ханов Олег Закир улы|Олег Ханов]]) сығарыла. 2011 йылдың июнедә «Боронғо ваҡыттарҙа» музыкаль-юмористик әкиәте (режиссеры Александр Шабаев) ҡуйыла. 2012 йылдың 7 ноябрндә «Мөхәббәт күле» (режиссеры Азат Йыһаншин) комедияһының премьераһы була.

Мөҙәрис Багаевтың «Мөхәббәт күле» пьесаһы буйынса комедия Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге [[Сибай башҡорт дәүләт драма театры]] сәхнәһендә [[2014 йыл]]да күрһәтелә&lt;ref&gt;[http://sibay-rb.ru/index.php?dn=news&amp;re=print&amp;id=6258 Администрация городского округа г. Сибай — В театре вновь кипит работа — 2014 — Новости] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304095929/http://sibay-rb.ru/index.php?dn=news&amp;re=print&amp;id=6258 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

2015 йылдың 17 апрелендә [[Батыр]] ауыл мәҙәниәт йортонда Багаев Мөҙәрис Басир улының ижад кисәһе үткәрелә.

2015 йылда «Ике төш» пьесаһы — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] емергән яҙмыштар, йәшәү һәм мәңгелек хаҡында — [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]] сәхнәһендә ҡуйыла. Гөлли Мөбәрәкова билдәләүенсә: «Пьесала ҡыҙыҡлы һүрәтләү ысулы табылған — героиня ваҡиғаларҙы төштәге кеүек күрә. Һәм был уға артабан йәшәргә… уның өлөшөнә төшкән ауыр юғалтыуҙар хәлендә үҙен һаҡларға көс бирә»&lt;ref&gt;[http://v-info.ru/afisha/item-11993 Афиша]{{Недоступная ссылка|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

2015 йылдың авгусында [[Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры]]нда Мөҙәрис Багаев пьесаһын нигеҙ итеп алған «Бер тоҡ аҡса булған булһа» мюзиклы сыға&lt;ref&gt;[https://www.kudago.com/ufa/event/spektakl-bylo-deneg-meshok/ Спектакль «Было бы денег мешок» Уфа 2015&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

Әҙип 2022 йылдың 10 декабрендә вафат булды&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-12-11/skonchalsya-bashkirskiy-pisatel-i-zhurnalist-mudaris-bagaev-3066717 Скончался башкирский писатель и журналист Мударис Багаев. ИА Башинформ, 11 декабря 2022 года]{{ref-ru}}{{V|11|12|2022}}&lt;/ref&gt;.

== Китаптары ==
* Йөнлө тырнаҡ: Фантастик повесть // [[Аманат (журнал)|Аманат]] (Өфө). — 2002. — № 1. — 8-13 б.; ил.
* 2006 йылда башҡорт телендә хикәйәләр йыйынтығы донъя күрә.

== Әҙәбиәт ==
* Живитченко, Э. Снова премьера, и вновь на «ура»: в Салаватском башкирском драматическом театре состоялась премьера постановки по пьесе ишимбайского драматурга М. Багаева / Э. Живитченко // Восход.- 2012.- 16 нояб.- С.5.
* БАҠИЕВА Гөлрайхан. Шағир, яҙыусы, драматург// Ашҡаҙар таңдары, № 61, 23 май 2015.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* http://fedormcb.ucoz.ru/index/literaturnaja_karta/0-50{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} биография
* [https://www.youtube.com/watch?v=McK8gehY4MQ Прозаик, драматург Мөҙәрис Багаев]/ Автограф тапшырыуы, [[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы]]. Сығарылыш ваҡыты: 2016-11-05 13:43:26.
[[Категория:Башҡорт драматургтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:1951 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>r5kfopjkwkvyduf56izn1i7yo6noh7h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әлимов Владимир Ришат улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128262</id>
    <revision>
      <id>1306191</id>
      <parentid>1283012</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T20:01:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9930" sha1="jz8e2uq1v4k7abh91cstb5txy9y3o8p" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ғәлимов Владимир Ришат улы''' ({{lang-ru|Алимов Владимир Ришадович}}; [[6 декабрь]] [[1957 йыл]]) — хәрби хеҙмәткәр, лётчик, полковник. 1975 йылдан [[Совет Армияһы]]нда, 1992—2008 йылдарҙа — Рәсәй Армияһында. 1986 йылда [[Чернобыль АЭС-ы]]ндағы авария эҙемтәләрен бөтөрөүҙә, 1996 һәм 1999 йылдарҙа [[Чечен Республикаһы]]нда хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы. Рәсәйҙең атҡаҙанған хәрби лётчигы (2005), лётчик-снайпер (2003). [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (2000). 

== Биографияһы ==
Владимир Ришат улы Ғәлимов 1957 йылдың 6 декабрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ҡариҙел районы]] [[Ҡариҙел]] ауылында тыуған&lt;ref&gt;{{Китап|часть=Алимов Владимир Ришадович|заглавие=Авиационная энциклопедия в лицах|ответственный=Отв. Ефимов Александр Николаевич|место=Москва|издательство=Барс|год=2007|страницы=32|страниц=712|isbn=978-5-85914-075-6}}&lt;/ref&gt;.

[[1975 йыл]]да Совет Армияһы сафына алына. [[1979 йыл]]да [[Һарытау]] юғары хәрби авиация лётчиктар училищеһын тамамлай. [[1986 йыл]]да Чернобыль АЭС-ындағы авария эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ҡатнаша. Радиация дозаһы алыуға ҡарамаҫтан, армия авиацияһында лётчик булып хеҙмәтен дауам итә. Дүрт мең сәғәттән ашыу осош яһай, ике йөҙ тапҡыр парашют менән һикерә. Уға [[Югославия]]ла, [[Ангола]]ла була, Чечняла ике һуғышта ла ҡатнаша. Отставкаға сығыр алдынан Вязьма-Брянская ауылында дислокацияланған вертолет полкы эскадрилья командирының тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары булып хеҙмәт итә.

Чечен Республикаһы һәм Төньяҡ Кавказдың башҡа төбәктәре биләмәләрендә Вязьма вертолет полкы составында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. Беренсе Чечен кампанияһында [[майор]] Әлимов Батырлыҡ ордены менән бүләкләнә. Уның иҫәбендә йөҙҙәрсә юҡ ителгән боевик. Басаевсылар лётчикты «Ҡара плащ» тип йөрөтә, уның башын 10 мең америка доллары менән баһалайҙар, быны Грозный ҡалаһында ташланған листовкалар раҫлай.

Владимир Ришат улы беренсе класлы осоусы һәм бик яҡшы белгес кенә түгел, яҡшы остаз да: ул Чечняла йәш белгестәр-авиаторҙар әҙерләй&lt;ref&gt;http://авось-ка.рф/%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/v-vyazme-uvekovechili-pamyatnymi-doskami-imena-geroev-rossii.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131205021500/http://xn----7sbbg5bwv2g.xn--p1ai/%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/v-vyazme-uvekovechili-pamyatnymi-doskami-imena-geroev-rossii.html |date=2013-12-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131205021500/http://xn----7sbbg5bwv2g.xn--p1ai/%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/v-vyazme-uvekovechili-pamyatnymi-doskami-imena-geroev-rossii.html |date=2013-12-05 }} 440-й отдельный вертолётный полк&lt;/ref&gt;.

=== 1999 йылдың 13 декабрендәге ваҡиғалар ===
[[1999 йыл]]дың 13 декабрендә Аргун тарлауығында күсмә зенит-ракета комплекстары залпы менән 368-се штурм авиация полкы командиры, Рәсәй Федерацияһы Геройы, полковник Сергей Борисюктың Су-25 штурмовигын боевиктар бәреп төшөрә&lt;ref&gt;http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=7668 Борисюк С. К.&lt;/ref&gt;.

Майор Әлимов бәреп төшөрөлгән Су-25 штурмовигы летчигын эҙләү-ҡотҡарыу операцияһы менән етәкселек итә. Эҙләүсе төркөм бер-нисә Ми-8 вертолетынан тора, уларҙың һәр береһе ун бишләгән десантник ултыртҡан һәм тулғансы йөк тейәгән була. Операция барышында төркөм боевиктар боҫҡонона эләгә. Машиналарҙың береһе бәреп төшөрөлә һәм сараһыҙҙан ергә ултыра. Владимир Ғәлимов көслө ут аҫтында иптәштәренә ярҙамға ташлана һәм, вертолеты ныҡ боҙолоуға ҡарамаҫтан, ә йөк ауырлығы бөтә сикләүҙәрҙе арта, һуғыш яланынан экипажды һәм бәреп төшөрөлгән машинаның десантсыларын алып сыға ала. Базаға әйләнеп ҡайтҡандан һуң Ғәлимовтың вертолеты ремонтлауға яраҡһыҙ тип табыла, корпусында утыҙҙан ашыу пуля тишеге була. Был махсус операция барышында шулай уҡ өлкән лейтенант Дмитрий Елистратов&lt;ref&gt;http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=6107 Елистратов Д. В.&lt;/ref&gt;, майор Андрей Совгиренко&lt;ref&gt;http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=2235 Совгиренко А. В.&lt;/ref&gt; һәм капитан Александр Иванов&lt;ref&gt;http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=6150 Иванов А. А.&lt;/ref&gt; батырлыҡ ҡылғандар, бының өсөн һуңынан уларҙың һәр береһенә «Рәсәй Федерацияһы Геройы» исеме бирелә.

2008 йылдың майында Ҡораллы Көстәр сафынан китә (йәше буйынса).

== Шәхси тормошо ==
Владимир Ришат улы Алимов өйләнгән, балалары бар.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Рәсәй Федерацияһы Геройы (2000 йылдың 15 феврале) — ''Төньяҡ-Кавказ төбәгендә террористарға ҡаршы операция барышында хәрби бурыстарын үтәгән ваҡытта күрһәткән ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡтары өсөн''&lt;ref&gt;Указ Президента РФ № ? от 15.02.2000&lt;/ref&gt;.
* Ҡыҙыл Йондоҙ Ордены (1989)
* Батырлыҡ Ордены (1996)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» ордены (1999)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған хәрби осоусыһы (2006)

== Әҙәбиәт ==
Беҙҙең заман геройҙары (Башҡортостан Республикаһы халҡы һәм шунда тыуған Рәсәй геройҙары тураһында) / авт.-сост. Е. А. Смирнов. — Өфө&lt;span&gt; &lt;/span&gt;: Китап, 2016. — С. 327&lt;span&gt; &lt;/span&gt;: илл. ISBN 978-5-295-06554-5.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|96059}}{{V|05|12|2022}}  
* {{Warheroes|id=2067|star=Rus}}
* [http://gazeta.aif.ru/online/aif/1359/67_01 Как полковник Алимов «уделал» Хаттаба и спас жизнь 38 солдатам и офицерам]
* [https://web.archive.org/web/20131205021500/http://xn----7sbbg5bwv2g.xn--p1ai/%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/v-vyazme-uvekovechili-pamyatnymi-doskami-imena-geroev-rossii.html В Вязьме увековечили памятными досками имена Героев России]
* [https://www.bashinform.ru/news/social/2022-12-06/geroy-rossii-vladimir-alimov-otmetil-yubiley-na-svoey-maloy-rodine-v-bashkirii-3060125 Герой России Владимир Алимов отметил юбилей на своей малой родине в Башкирии. ИА «Башинформ», 6 декабря 2022 года]{{ref-ru}}{{V|06|12|2022}}

[[Категория:СССР хәрби осоусылары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһы Геройҙары]]
[[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Башҡортостан шәхестәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:6 декабрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1957 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Ҡариҙел районында тыуғандар]]
[[Категория:Беренсе чечен һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Икенсе чечен һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Чернобыль һәләкәтен бөтөрөүҙә ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>jz8e2uq1v4k7abh91cstb5txy9y3o8p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Һинд теле</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128266</id>
    <revision>
      <id>1306174</id>
      <parentid>1280473</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T18:19:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47196" sha1="6k4ooi71ebiswcqgor9sax3apn8vzye" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Hindispeakers.png|мини|Һинд теленең варианттары һәм диалекттары таралышы картаһы]]
'''Һинд теле''' (деванагари: हिन्दी) — һинд-арий телдәренең атамаһы йәки Һиндостандың&lt;ref&gt;Shapiro (2003), [https://books.google.com/books?id=jPR2OlbTbdkC&amp;pg=PA251&amp;vq=%22not+insignificant+numbers+of+speakers%22&amp;dq=hindi+uttar+pradesh&amp;as_brr=3&amp;sig=u5CAclp7Je0ntylfM04B2YgYboc p. 251]&lt;/ref&gt; башлыса төньяҡ һәм үҙәк региондарында таралған телдәрҙең диалект континуумы.

Йәнле һөйләү кимәлендә һинд теле һәм урду телдәрен айырып та булмай тиерлек&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/619612/Urdu-language|title=Urdu language&amp;nbsp;— Britannica Online Encyclopedia|publisher=Britannica.com|date=|accessdate=2011-12-18|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HT0MG4WI|archivedate=2013-06-18}}&lt;/ref&gt; (ҡара: [[Һиндостани|хиндустани]]). Һинд теленең традицион яҙмаһы — ижекле деванагари әлифбаһы.

== Терминдың киң һәм тар мәғәнәһендә һинд теле ==
'''Һинд теленең''' һүҙҙәре иң киң мәғәнәлә «һинд телдәре» йыйылмаһын, Һиндостан төньяғында һинд теле бүлкәте территорияһындағы диалект континуумын аңлата. Был юҫыҡта &quot;һинд телдәре&quot;нә бходжпури (Һиндостантан тыш Суринамда һәм [[Маврикий]]ҙа ҙур әһәмиәткә эйә), урта быуат әҙәби теле авадхи һәм һин фиджи һинд теле индерелә. Стандарт тел булдырыуға нигеҙ сифатында сығыш яһарлыҡ өҫтөнлөклө диалекттың булмауы уның танылыуына ҡамасаулаһа ла, Раджастхани йә диалект, йә айырым тел булараҡ ҡарала. Башҡа өс идиома (майтхили, чхаттисгархи һәм догри) улар таралған штаттарҙа рәсми телдәр статусын ала, шуның өсөн улар хәҙер айырым тел булып һанала. Урду — күп һанлы һинд мосолмандары общинаһының һәм Паҡстандың дәүләт теле булһа ла — күп осраҡта һинд теленән бер нисек тә айырылмаһа ла, урду телендә һөйләшеүселәр Һиндостанда һәм [[Пакистан|Паҡстанда]] һинд телле булып иҫәпләнмәй. Башҡа пахари телдәре берлеге һинд телдәренә ҡаратылһа ла, бойондороҡһоҙ дәүләт теле булараҡ, шул уҡ пахари берлегенә ҡараған, непал теле бер ҡасан да «һинд телдәре» иҫәбенә индерелмәгән.

Тарыраҡ мәғәнәлә «һинд» термины үҙ эсенә диалекттарҙы һәм «көнбайыш һинди» кластеры стандарт теленең диалекттарын, шул иҫәптән ''брадж'', һинд телле әҙәбиәттең урта быуаттар әҙәби телен, [[Бөйөк Моголдар империяһы|Бөйөк Моголдар]] һарайының элекке телен, британия колониаль хакимиәтенең телен, көнбайыш һинд теленең хәҙерге өҫтөнлөклө престиж диалектын, кхари-боли һәм хәҙерге стандарт һинди һәм урду телдәрен ала. Ҡайһы берҙә «кхари-боли» «һинди» терминының синонимы итеп ҡулланыла. Урду теле, үҙенең билдәләре буйынса уларға ҡараһа ла, йыш ҡына «көнбайыш һинди» кластерынан сығарыла. Колониаль замандарҙан уҡ билдәле ''хиндустани термины'' әлеге мәлдә бер ни тиклем иҫкергән, хәҙерге көндә лә индуист халҡы теле булараҡ, урду һәм һинди телдәрен билдәләүҙә ҡулланылыуын дауам итә.

Үҙенең бик тар мәғәнәһендә «һинди» термины стандарт һинд, кхари-боли теленең [[санскрит]]лаштырылған формаһын, Моголдар идара иткәндә барлыҡҡа килгән ҡайһы бер [[Фарсы теле|фарсы]] теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙән таҙартылған стандарт һинд телен аңлата. Һиндостан конституцияһы деванагари яҙмаһын ҡулланған һинд теленә, ғәрәп-фарсы графикаһын ҡулланған урду теле менән, һәм тағы ла Һиндостандағы&lt;ref&gt;Constitution of India, Part XVII, Article 343.&lt;/ref&gt; 22 рәсми телдәр араһында иҫкә алынған киң мәғәнәле өс варианты менән дәүләт теле статусын бирә&lt;ref&gt;{{cite web|author=Saeed Khan|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Theres-no-national-language-in-India-Gujarat-High-Court/articleshow/5496231.cms|title=There's no national language in India: Gujarat High Court - India - The Times of India|publisher=Timesofindia.indiatimes.com|date=2010-01-25|accessdate=2010-05-02|archiveurl=http://www.webcitation.org/619Q5o2c9|archivedate=2011-08-23}}&lt;/ref&gt;.

== Һинд теленең таралышы һәм статусы ==
[[1965 йыл]]дың 26 ғинуарында Һиндостандың рәсми теле тип иғлан ителгән стандарт һинд телен (инглиз теле менән йәнәш), үҙәк хөкүмәт файҙалана&lt;ref&gt;[http://india.gov.in/knowindia/official_language.php The Union: Official Languages]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://india.gov.in/govt/documents/english/Art243-395_89-184pp_.pdf PDF from india.gov.in containing Articles 343 which states so] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090205102603/http://india.gov.in/govt/documents/english/Art243-395_89-184pp_.pdf |date=2009-02-05 }}&lt;/ref&gt;. Һинди башлыса төньяҡ штаттарҙа (Раджастхан, [[Дели]], Хариана, Уттаракханд, Уттар-Прадеш, Мадхья-Прадеш, Чхаттисгарх, Химачал-Прадеш, Джаркханд һәм Биһар) таралған. Андаман һәм Никобар утрауҙарында әһәмиәте буйынса икенсе тел булып тора, шулай уҡ бөтә төньяҡ һәм үҙәк Һиндостанда панджаби, гуджарати, маратхи и бенгали кеүек төбәк телдәр менән бергә ҡулланыла. Стандарт һинд теле шулай уҡ Һиндостандың башҡа өлкәләрендә һәм күрше илдәрҙә лә ([[Непал]], [[Бангладеш]] һәм [[Пакистан|Паҡстан]]) аңлашыласаҡ.

Фиджи&lt;ref&gt;[http://www.unescap.org/esid/psis/population/database/poplaws/law_fiji/fiji_004_1.htm Constitution Amendment Act 1997 (Act No. 13 of 1997), Section 4(1)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070105205711/http://www.unescap.org/esid/psis/population/database/poplaws/law_fiji/fiji_004_1.htm |date=2007-01-05 }}&lt;/ref&gt; Конституцияһына ярашлы, инглиз һәм фиджи теле менән хиндустани рәсми тел тип иғлан ителә. Үҙәк һәм урындағы кимәлдәрҙә дәүләт органдарына мөрәжәғәт иткәндә, һәр кем йә шәхсән, йә компетентлы аралашсы тәржемәсе ярҙамында уны инглиз, фиджи йәки хиндустани телендә яһарға хоҡуғы бар&lt;ref&gt;[http://www.unescap.org/esid/psis/population/database/poplaws/law_fiji/fiji_004_1.htm Constitution Amendment Act 1997 (Act No. 13 of 1997), Section 4(4)(a)(b)(c)(d)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070105205711/http://www.unescap.org/esid/psis/population/database/poplaws/law_fiji/fiji_004_1.htm |date=2007-01-05 }}&lt;/ref&gt;. Һинд тамыры булған бөтә фиджийсылар һинд телендә һөйләшә. Вити Левуҙың көнбайышында һәм Вануа-Левуҙың төньяғында һинд теле һинд сығышлы фиджиҙар һәм ерле фиджи халҡы үҙ-ара аралашҡанда ҡулланылған иң таралған тел булып тора. Фиджи телендә һөйләшеүселәрҙең 48 % һинд телендә һөйләшә. Ата-бабалары һинд телле ареалға ҡарамаған Һиндостан өлкәләренән архипелагҡа күсеп килгән һинд-фиджиҙар был төркөмгә ҡарай.

== Һинд телендә һөйләшеүселәр һаны ==
Һөйләшеүселәр һаны буйынса, ҡытайҙарҙан ҡала, һинд теле донъяла (2—5) тәүге урындарҙың береһен яулай. Мәҫәлән, SIL-ға ярашлы, кемдәр өсөн һинди туған тел булыуын ғына иҫәпкә алғанда ла (хариани, магахи һәм һиндостанда һинди диалекттары сифатында ҡаралған идиомаларҙы иҫәпләмәгәндә), ул, [[Ҡытай теле|ҡытай]], [[Ғәрәп теле|ғәрәп]], [[Испан теле|испан]] һәм [[Инглиз теле|инглиз]] телдәренән ҡала, 5-се урында тора. Бынан тыш, һөйләшеүселәрҙең дөйөм һанына урду телендә һөйләшкәндәрҙе индереү йәиһә индермәү, һинд телен икенсе тел тип һанаусыларҙы индереү йә индермәү ҙә тәьҫир итә. Түбәндә төрлө сығанаҡтарҙан алынған мәғлүмәт бирелә.
{| class=&quot;standard&quot; style=&quot;margin-bottom: 34px;&quot;
 |Сығанаҡ
 |Һинди туған тел булған кешеләрҙең һанын баһалау .
 |Һинд телен  икенсе тел тип иҫәпләгән кешеләрҙең һанын баһалау.
 |-
 |SIL
 |181 676 620 (1991) &lt;ref&gt;{{Ethnologue|hin|Хинди}}&lt;/ref&gt;
 |120 000 000 (1997)
 |-
 |Census of India (2001) (Һиндостанда уҙғарылған  йәниҫәп)
 |422 048 642 (ысын мәғәнәһендә һинди — 257 919 635 кеше) &lt;ref&gt;[http://censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Language/Statement1.htm Census of India (2001)]&lt;/ref&gt; (һинд теленең диалекты тип һаналған бходжпури, чхаттисгархи, магахи һәм башҡа  идиомалары менән) 
 |}

[[2001 йыл]]ға һинд диалекттарында һөйләшеүселәрҙең һаны 422 миллион кеше була, йәғни Һиндостан халҡының 41 % тәшкил итә&lt;ref&gt;[http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Language/Statement1.htm Census of India (2001)]&lt;/ref&gt;.

== Диалекттар ==
[[Файл:Hindi_belt.png|мини|Һинд теленең киң мәғәнәләге варианттарының һәм диалекттарының (Биһар, раджастхани һәм пахари телдәрен индереп) таралыу картаһы]]
[[Файл:Hindi_Indoarisch.png|мини|Һинд теленең тар мәғәнәләге варианттарының һәм диалекттарының таралыу картаһы]]
Диалекттарҙы билдәләү ситуацияһы бик ҡатмарлы. Хәҙерге Һиндостанда Уттар-Прадеш, Мадхья-Прадеш, Биһар, Хариана, Химачал-Прадеш штаттарындағы бөтә локаль һинд-арий идиомаларын һинд теленә ҡаратырға маташыусы тенденция йәшәй. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр һинд теленә раджастхани һәм пахари (непал теленән башҡа) телдәрен индерә&lt;ref&gt;[http://www.angelfire.com/indie/himhindi/introch0.html#dialects Barz R., Yogendra Yadav. An Introduction to Hindi and Urdu. Delhi, Munshiram Manoharlal, 2000.]&lt;/ref&gt;.

Ғәҙәттә ысын мәғәнәһендәге һинд теле диалекттарын ике төркөмгә бүләләр:
* Көнбайыш һинд теле (кхари-боли, урду / дакхни / рекхта, баҙар хиндустани, Стандарт, әҙәби һинд теле, бундели, канауджа, брадж бхакха, хариани);
* Көнсығыш һинд теле (авадхи, багхели, чхаттисгархи)&lt;ref&gt;{{книга|автор=Зограф Г. А.|заглавие=Языки Южной Азии|место=М.|издательство=Наука|год=1990|страницы=33—40}}&lt;/ref&gt;.
Билдәләп китер кәрәк, бындай {{comment|төркөмләү|классификация}}, бәлки, бер аҙ иҫкергәндер, сөнки чхаттисгархи 2000 йылда Чхаттисгарх штатында рәсми тел статусын ала.

Әлеге ваҡытта майтхили Биһар һәм [[Непал]] штатында рәсми рәүештә рәсми тел статусын алды.

Г. Р. Зограф фекеренсә, һинд теле&lt;ref&gt;{{книга|автор=Зограф Г. А.|заглавие=Языки Южной Азии|место=М.|издательство=Наука|год=1990|страницы=33}}&lt;/ref&gt; йоғонтоһонда булһалар ҙа, пахари телдәрен һәм раджастхани диалекттарын үҙ аллы телдәр тип һанарға кәрәк. Атап әйткәндә, пахари телдәренең береһе, догри, Джамму һәм Кашмир штаттарында рәсми тел тип иғлан ителде (2003).

Төрлө диалекттар ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән [[Фиджийский хинди|фиджи]] һинд теле башҡаларҙан ситтәрәк тора.

== Һинд теле тарихы ==
Һинд теленең барлыҡҡа килеү ваҡыты тураһында дөйөм ҡараш юҡ. Һинд теле пракрит шаурасени теленән үҫешкән&lt;ref&gt;{{книга|автор=Alfred C. Woolner.|заглавие=Introduction to Prakrit|место=М.|издательство=Motilal Banarsidass|год=1999|страницы=5|isbn=9788120801899}}&lt;/ref&gt;. Дөрөҫөрәге, ул локаль диалект төрҙәренән (брадж, авадхи һәм, ниһайәт, кхари-боли) [[XI быуат]] тирәһендә барлыҡҡа килгән. [[Дели солтанлығы|Дели солтанаты]] (1206—1526 һәм 1539—1555) һәм [[Бөйөк Моголдар империяһы]] (1555—1858 һәм 1526—1540) йәшәгән дәүерҙә рәсми тел сифатында [[фарсы теле]] ҡулланылған, кхари-боли күп ғәрәп һәм фарсы һүҙҙәрен үҙенә йыйған. Һуңғыларына килгәндә, барыһы тиерлек фарсы теле аша үҙләштерелгәнлектән, уларҙың һинд-урду формаһы ғәрәп {{comment|төп нөсхәле|оригинал}}фонетик йөҙөн һаҡламаған.

XIX быуат аҙағында Төньяҡ Һиндостанда һинд телен стандартлаштырыу һәм уны, элита теле булған урду теленән айырып, үҙ аллы «халыҡ» теле итеү сараһы күрелә. 1881 йылда Биһар штаты властары һинд телен берҙән-бер рәсми тел сифатында ҡабул итә, һәм шулай итеп, Биһар Һиндостанда һинд теле дәүләт теле тип иғлан ителгән тәүге штат була.

Һиндостан Британиянан бүленгәнгә тиклем «хиндустани», «урду» һәм «хинди» синоним булып һаналған&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{OED|Hindustani B2}}&lt;/ref&gt;.

1949 йыл аҙағында Һиндостан Конституцияһын ҡабул иткән {{comment|Ойоштороу йыйылышы|Учредительное собрание}}, һинд телен рәсми тел сифатында 1949 йылдың 14 сентябрендә ҡабул итә, һәм шунан бирле был көн Һиндостанда «һинд теле көнө» итеп билдәләнә.

== Типологик ҡылыҡһырламаһы ==

=== Грамматик мәғәнәне белдереүсе төр ===
Һинд теленең морфологик типологияһы күҙлегенән ҡарағанда, ысынында, һинд теле '''аналитик тел була''': синтаксик мөнәсәбәттәр исемдең ситләтелгән килеш формаларына, алмаштарға һәм ҡылымдың {{comment|башланғыс формаһына|инфинитив}} {{comment|послелог|артҡы ялғауҙар}} ҡулланыуҙа сағыла. Әммә һинд теленең грамматик төҙөлөшө аналитизмдың саф картинаһын бирмәй: һис шикһеҙ, күпселекте тәшкил иткән аналитик формалар менән бер рәттән, телдең төрлө осорҙарына барып тоташҡан синтетизм элементтары ла бар.

Синтетизм һинд телендә бына нимәлә сағыла:
* '''Исемдәрҙә''' — 1)-ā һәм -ã ялғауҙарына тамамланған бөтә муж. род һәм жен. род исемдәрҙең дә күплек формаһы барлыҡҡа килгәндә, мәҫәлән: bețī «ҡыҙ» — bețiyã «ҡыҙҙарым», bețā «ул» — bețe «улдар»;
 2) бөтә күплек һанындағы исемдәрҙең косвенный һәм звательный килештәре барлыҡҡа килгәндә һәм -ā һәм -ã ялғауҙарына тамамланған берлек һанында торған исемдәрҙә, мәҫәлән: mazdūr «эшсе» — mazdūrő, dhuẽ «төтөн» — dhuṏ.
* '''Сифаттар, -ā, -ã ялғауына тамамланған''' сифаттар, род, һан һәм килеш менән үҙгәргәндә, мәҫәлән: baŗ-ā kamrā «ҙур бүлмә» — baŗ-e kamre «ҙур бүлмәләр» — bar-ī almāŗī «ҙур шкаф».
* '''Ҡылымдарҙа''' — ҡайһы бер ҡылымдарҙың хәҙерге заман парадигмаһында, мәҫәлән: honā «булырға» — hũ, hai, ho; шул уҡ ҡылымдың үткән заман парадигмаһында: thā, thī, the, thĩ. Шулай уҡ причастиеларҙың (сифат ҡылым) род һәм һанда үҙгәреүе, мәҫәлән: karnā «эшләргә» — kartā, kartī, karte, kartĩ; I киләсәк заман парадигмаһында: jānā «барырға» — jāũgā, jāegā, jāẽge, jāoge, шулай уҡ ҡайһы бер башҡа ҡылым формаларында.
Синтетик формалар билдәһеҙ күплектәге һүҙҙәр һәм йыйыу һандары, шулай уҡ род, һан һәм килештә үҙгәргәндә послелогтарҙа һәм киҫәксәләрҙә барлыҡҡа килгәндә күҙәтелә.

Шулай итеп, һинд теленең морфологик төҙөлөшөндә грамматик мәғәнәләр '''өс ысул менән сағыла''': аналитик, аналитик һүрәтләмәлә синтетик һәм ҡатнаш аналитик-синтетик (мәҫәлән, mãi paŗhtā hũ «мин уҡыйым», һәм бында hũ — зат менән үҙгәреүсе ҡылым-бәйләүес, йөҙөнә ҡарағанда үҙгәргән, ә paŗhtā — ҡылым paŗhnā ҡылымынан барлыҡҡа килгән причастие (сифат ҡылым), һүҙмә-һүҙ «я есмь читающий»- «мин бар китап уҡыусы»).

=== Морфемалар араһында сик характеры ===
Һинд теле — флектив тел; бер күрһәткескә (аффиксҡа йәки клитикаға), ҡағиҙә булараҡ, бер нисә грамматик мәғәнә, тура килә, мәҫәлән:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
| baŗ-'''ā''' kamrā
| baŗ-'''ī''' almāŗī
|-
| ҙур-'''M. SG''' бүлмә
| ҙур-'''F. SG''' шкаф
|}

=== Маркировкалау тибы ===
Һинд телендә '''посессив исем төркөмдәрендә''' {{comment|бәйләнгәнлек|зависимостный}}маркировкалауы урын ала, миҫалдар ҡарағыҙ:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
| [Rām '''k-ī'''] [billī ом (* k-ā) sher]
|-
| Ram'''(M)''' '''LNK-F''' cat'''(F)''' and '''LNK-MSG.NOM''' lion'''(M)'''
|-
| 'S Ram’lion cat and'
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
|  Rām Nādyā омтыла '''k-ī''' billī
|-
| Nadya'''(F)''' and Ram'''(M)''' '''LNK-F''' cat'''(F)'''
|-
| '[Ram Nadya and]'s cat'
|}
'''Предикацияла''' ҡылым эйә менән генә түгел, ә тура тултырыусы менән дә яраҡлашыуы мөмкин. Эйә нейтраль килештә торһа ғына, ҡылым эйә менән яраша, мәҫәлән:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
| laŗk'''-e''' is kitāb-ko paŗh rah '''-ē hai '''
|-
| m.pl. f. sg. mpl.-III-pl.
|-
| «Малайҙар китап уҡыйҙар»
|}
Әгәр эйә ситләтелгән (косвенный) килештә торһа (йәғни, мәҫәлән, «ne» эргатив послелогына эйә булһа), шул саҡта ҡылым тура тултырыусы менән яраша:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
| laŗko-н '''kitāb yah''' paŗh-ī
|-
|м. р. мн. ч. ж. р. ед. ч. ж. р. ед.ч.
|-
| «Малай был китапты уҡый»
|}
Әгәр эйәнең дә, тура тултырыусының да послелогы булһа, ҡылым берлектәге өсөнсө затта нейтраль форманы ала:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
| laŗkoo-ne is-kitāb-ko paŗh-ā
|-
| boys-erg. this book-dat. read-pf.
|-
| «Малайҙар был китапты уҡыйҙар»
|}

=== Предикацияла ролле кодировка. ===
Һинд телендә формаль рәүештә тик ике килеш кенә айырырға мөмкин: нейтраль (NOM) һәм тик послелогтар менән генә ҡулланылған {{comment|ситләтелгән|косвенный}} (OBL) һәм бөтә һүҙҙәр тибына ҡарамай, маркированный булмағандарҙан айырылып тора. Әммә послелогтар үҙҙәре лә синтаксик мөнәсәбәттәрҙе аңлатыуы мөмкин: мәҫәлән, «ko» (को) послелогы менән күсемле ҡылым янындағы тура тултырыусы билдәләнә.

Аористан башҡа, бөтә замандарҙа ла, '''предикациялағы кодировка аккузатив схема буйынса башҡарыла''', мәҫәлән:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
| laŗk-laŗk ā-ko ī dekhatā hai
|-
| boy-'''NOM.SG''' girl-'''(OBL)''' '''ACC''' see'''(PARTICIP.PRES)''' be('''3SG''')
|-
| «Малай ҡыҙҙы күрә»
|}
Аориста кодировка '''өс өлөштән торған (трёхчастный) схема буйынса башҡарыла''':
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
| laŗk-ā kal āy-ā
|-
| boy-'''NOM.SG''' yesterday come'''.AOR-SG.M'''
|-
| «Малай кисә килгәйне»
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
| laŗk-ā kal soy-ā
|-
| boy-'''NOM.SG''' yesterday sleep'''.AOR-SG.M'''
|-
| «Кисә малай йоҡланы»
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
| laŗk-e ne laŗk-ī ko dekh-ā
|-
| boy-'''OBL''' '''ERG ''' girl-(NOM) '''ACC''' see.'''AOR-SG.M'''
|-
| «Малай ҡыҙҙы күргән»
|}
Тура тултырыусы '''ko '''аккузатив послелогы менән йә {{comment|тура|немаркированный}}, йә ситләтелгән килеш менән оформляться итеүе мөмкин. Был ике ысул араһынан һайлап алыу тура тултырыусының конкретлаштырыу дәрәжәһе һәм{{comment|йәнлелек/йәнһеҙлек|одушевленность/неодушевленность}} менән бәйле: {{comment|ситләштерелгән|отвлечённые}}, конкретлаштырылмаған исемдәр тура килеш менән оформляться итә, шул уҡ ваҡытта конкретлаштырылған исемдәр ситләтелгән килеш формаһын ала. Ситләтелгән килештә, шулай уҡ тура килеште ҡулланған осраҡта, ике төрлө мәғәнә булыу мөмкинлегенән ҡасып, ситләтелгән килештә йәнһеҙлек исемдәр ҡулланылыуы мөмкин, мәҫәлән: ''Nadī ke us pār mãi gharõ ko dekhtā hũ —'' «Йылғаның теге ярында мин күрәм йорттар» (әгәр ''ghar'' исеме тура килештә оформлять ителгән булһа, күрһәтелгән һөйләмде бына шулай тәржемә итеү мөмкин булыр ине: «Теге ярҙа мин күрәм йортто»).

=== Һүҙҙәр тәртибе ===
Төп һүҙҙәр тәртибе — SOV. Һинд телендә һүҙҙәр тәртибе ирекле булмай: контекстан һәм стилистик маҡсаттарҙан сығып, ҡайһы бер һүҙҙең позицияһы ирекле үҙгәреүе (варьировать) мөмкин булһа ла, бөтә һөйләм киҫәктәре лә билдәле бер позицияла тора (мәҫәлән, һүҙҙәрҙең кире тәртибе стилистик роль уйнай һәм ниндәй ҙә булһа һүҙбәйләнеш йәки һөйләм киҫәген эмфатик бүлеп күрһәтеүгә хеҙмәт итә). Һүҙ тәртибе мәғәнә айырыу функцияһына эйә. Мәҫәлән, әгәр эйә һәм тура тултырыусы тура килештәге исем формаһында булһа, эйә беренсе урында тора, ә тура тултырысы хәбәр алдынан килә: Aisi sthiti sadā asantos utpanna kartī hai — «Бындай хәл һәр саҡ ризаһыҙлыҡ тыуҙыра» һәм Asantos sadā aisi sthiti utpanna kartī hai — «Ризаһыҙлыҡ һәр саҡ бындай хәл тыуҙыра»

== Фонетика ==

=== Вокализм ===
[[Файл:Hindi_vowel_chart.png|мини|'''М. Охалеға ярашлы, һинд теленең һуҙынҡылары.''']]
Һинд телендә һуҙынҡылар оҙонлоғо, рәте, күтәрелеше, ирен һәм йомшаҡ аңҡауҙың хәрәкәте менән айырыла. Телдең хәрәкәтенә бәйле, һуҙынҡылар '''алғы, урта һәм артҡы '''рәтлегә бүленә; телдең күтәрелеш дәрәжәһе буйынса, һуҙынҡылар '''аҫҡы, урта һәм өҫкө''' күтәрелешле һуҙынҡыға; ирендәр хәрәкәте буйынса '''иренләшкән''' (лабиалләштерелгән) һәм '''иренләшмәгән''' (лабиалләштерелмәгән) һуҙынҡыға; йомшаҡ аңҡау урынлашыуы буйынса '''танау''' (назализованный) һәм '''танау ҡатнашмаған''' (назализованный булмаған) һуҙынҡылар; оҙонлоғо буйынса '''оҙон''' һәм '''ҡыҫҡа '''һуҙынҡылар.

Һинд телендә оҙонлоғо-ҡыҫҡалығы буйынса һуҙынҡыларҙың ҡаршы ҡуйылыуы һүҙҙәрҙең мәғәнәһен айырыу әһәмиәтенә эйә, мәҫәлән: k'''a'''m «аҙ» — k'''ā'''m «эш».

Ябай һуҙынҡыларҙан тыш, һинд телендә {{comment|танау|назализованный}} һәм {{comment|танау ҡатнашмаған|назализованный түгел}} дифтонгтар бар.

Санскрит һүҙҙәрендә [ri] һәм [li] тип уҡыла торған ижекле тартынҡылар тип аталған '''ŗ''' һәм '''ļ''' осрай. Шулай уҡ шуны билдәләр кәрәк, ҡайһы бер һүҙҙәрҙә айырым һуҙынҡылар, һүҙҙәренең мәғәнәһен үҙгәртмәй генә, ''{{comment|ирекле үҙгәреп|варьировать}} тороуы мөмкин'', мәҫәлән: bāhar — bāhir «ситтә, тышта».

Түбәндә, '''N. B.''' статьяһында ҡабул ителгән билдәләрҙе иҫәпкә алып, һинд һуҙынҡыларының {{comment|төркөмләнеүе|классификация}} килтерелгән: «ã:» күренешендә оформлять ителгән өндәр оҙон, {{comment|танау|назализованный}} һуҙынҡыһы булып тора.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
!Рәт/Күтәрелеш
! Алғы
! Урта
! Артҡы
|-
| '''Үрге'''
| '''i ĩ ĩ ī:'''
| '''ū ũ: u ũ'''
|-
|'''Урта'''
| '''ẽ e ãi ai'''
| '''o õ aũ au'''
|-
|'''Аҫҡы'''
| '''a ã'''
| '''ā ã:'''
|}

=== Консонантизм ===
Һинд телендә барлыҡҡа килеү урыны һәм ысулы буйынса бөтәһе 40 тартынҡы өн айырыла. /n/ фонемаһының уның артынан килгән {{comment|ҡымтыулы|смычный}} тартынҡыға бәйләнгән''' позицион варианты''' бар: артҡы телле {{comment|тауышлылар|шумные}}, урта телле аффрикаталар һәм церебраль фонемалар менән берләшеп, ул бер вариант төрөндә — шуға ярашлы {{comment|артҡы телле|заднеязычный}} ('''ṅ'''), {{comment|урта телле|среднеязычный}} ('''ṉ''') йәки церебральный ('''ṇ''') ҡымтыулы {{comment|танау|назализованный}} сонантаһында ассимиляциялана һәм тормошҡа ашырыла. Бөтә ҡымтыулы {{comment|ышҡылыуһыҙлы| непридыхательный}}ға {{comment|ышҡылыулы|придыхательный}} коррелят тура килә. Ҡайһы бер һүҙҙәрҙең тартынҡылары {{comment|ирекле үҙгәреү|варьирование}} мөнәсәбәтендә тора, мәҫәлән: bālnā — bārnā «тоҡандырырға».

Һинд телендә тартынҡылар '''ябай''' (ҡыҫҡа) һәм '''икеләтелгән''' (оҙон) була. Икеләтелгән тартынҡылар һүҙ уртаһында һәм аҙағында булыуы мөмкин, ләкин һүҙ башында булмай, мәҫәлән: vallabh «һөйөклө», anna «аш-һыу».
Түбәндә һинд теле тартынҡы фонемаларының {{comment|төркөмләнеүе|классификация}} килтерелә:
:: 
:: {|class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot;
!
! colspan=&quot;2&quot; | Ирен-ирен
! colspan=&quot;2&quot; | Ирен-&lt;br&gt;теш
! colspan=&quot;2&quot; | Теш /&lt;br&gt;Альвеолярныйҙар
! colspan=&quot;2&quot; | Ретрофлексныйҙар
! colspan=&quot;2&quot; | Постальвеолярныйҙар/&lt;br&gt;Палатальныйҙар
! colspan=&quot;2&quot; | Артҡы теллеләр
! colspan=&quot;2&quot; | Увулярныйҙар
! colspan=&quot;2&quot; | Глоттальныйҙар (тамаҡ)
|- align=center
! Танау Носовые
| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA|m}}
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA|n}}
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;span style=&quot;color:orange;&quot;&gt;{{IPA|(ɳ)}}&lt;/span&gt;
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
|- align=center
! Шартлаулылар
| {{IPA|p&lt;br&gt;pʰ}}
| {{IPA|b&lt;br&gt;bʱ}}
| colspan=&quot;2&quot; |
| {{IPA|t̪&lt;br&gt;t̪ʰ}}
| {{IPA|d̪&lt;br&gt;d̪ʱ}}
| {{IPA|ʈ&lt;br&gt;ʈʰ}}
| {{IPA|ɖ&lt;br&gt;ɖʱ}}
| colspan=&quot;2&quot; |
| {{IPA|k&lt;br&gt;kʰ}}
| {{IPA|ɡ&lt;br&gt;ɡʱ}}
| &lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;{{IPA|(q)}}&lt;/span&gt;
|
| colspan=&quot;2&quot; |
|-align=center
! Аффрикаттар
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
| {{IPA|tʃ&lt;br&gt;tʃʰ}}
| {{IPA|dʒ&lt;br&gt;dʒʱ}}
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
|- align=center
! Фрикатив
| colspan=&quot;2&quot; |
| {{IPA|f}}
|
| {{IPA|s}}
| {{IPA|z}}
| colspan=&quot;2&quot; |
| {{IPA|ʃ}}
|
| &lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;{{IPA|(x)}}&lt;/span&gt;
| &lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;{{IPA|(ɣ)}}&lt;/span&gt;
|
|
|
| {{IPA|ɦ}}
|- align=center
! Бер баҫымлы
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA|ɾ}}
| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA|(ɽ)&lt;br&gt;(ɽʱ)}}
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
|- align=center
! Аппроксиманттар
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA|ʋ}}
| colspan=&quot;2&quot; |{{IPA|l}}
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA|j}}
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
|}

=== Ижек төҙөлөшө ===
Һинд телендә оҙон һәм ҡыҫҡа ижектәр айырыла. Ҡыҫҡа ижек тип бер ҡыҫҡа һуҙынҡынан йә тартынҡынан һәм уның артынан килгән ҡыҫҡа һуҙынҡынан торған ижек атала, мәҫәлән: ã/ku/sī «ырғаҡ». Шулай итеп, һинд телендә ҡыҫҡа ижектәр һәр ваҡыт асыҡ ҡына була.

Һинд телендә һуҙынҡынан һуң ижеккә бүлеү, артынан килгән тартынҡынан айырып, бүлеү ҡабул ителгән, мәҫәлән: ''jā/nā'' «китергә». Һуңғы бер тартынҡылы ижек тә ғәҙәттә айырым ижек тәшкил итә. Ике бер төрлө тартынҡы йәнәш торған осраҡта, ижеккә бүлеү уларҙың икеһенең уртаһынан үтә, мәҫәлән: ''khaț/țā'' «әсе».

=== Баҫым ===
Һинд телендә баҫым көслө (экспиратор), әммә, мәҫәлән, урыҫ теленә ҡарағанда көсһөҙөрәк сағыла, һәм баҫым ҡыҫҡа һуҙынҡылы ижеккә төшһә, һуҙынҡы оҙонаймай. Һинд телендә һуҙынҡылар редукцияһы юҡ, шуның өсөн баҫымһыҙ ижек тә, баҫымлы ижек кеүек, асыҡ әйтелә һәм ишетелә. Баҫым ирекле һәм хәрәкәтһеҙ, әммә һүҙ яһаусы суффикстар ҡушылғанда баҫымдың урыны үҙгәреүе мөмкин, мәҫәлән: šá:nti «тыныслыҡ» — šā:ntipú:rna «тыныс».

=== Сандхи ===
Һүҙ-форма барлыҡҡа килгәндә, яңы һүҙ яһалғанда беренсе (йәиһә морфеманың) аҙаҡҡы өнө һәм икенсе һүҙҙең (йәиһә морфеманың) тәүге өнө һүҙҙең фонетик үҙгәреү ҡанундары нигеҙендә тормошҡа ашырыла. Сандхи ҡағиҙәләренә ярашлы, һүҙҙәр башлыса санскриттан үҙләштерелгән һүҙ һәм морфемаларға нигеҙләнеп барлыҡҡа килә. Ысын һинд теленә йәки ҡушылған тел (йәғни, санскрит-һинди йәки санскрит-сит тел) лексикаһына нигеҙләнеп, сандхи ҡағиҙәләре буйынса һүҙ барлыҡҡа килтереү бик һирәк осрай.
Сандхи ҡағиҙәләре буйынса яраштырыла:

* һуҙынҡылар (йәғни бер һүҙҙең йәки морфеманың аҙаҡҡы һуҙынҡыһы икенсе һүҙҙең йәки морфеманың тәүге һуҙынҡыһы менән);
* тартынҡылар (йәғни һүҙҙең йәки морфеманың аҙаҡҡы тартынҡыһы икенсе һүҙҙең йәки морфеманың тәүге тартынҡыһы менән);
* висарга (:) артабан килгән һуҙынҡылар һәм тартынҡылар менән.

=== Яҙма ===
Һинд теленең яҙмаһы — ул боронғо брахми, һәм нагари (''nagāri'') йәки деванагари (''devanāgarī'') тип аталыусы, яҙма системаларының һуңғы модификацияларының береһе. Деванагари яҙмаһы хәрефле яҙма; алфавит һуҙынҡыларға ла, тартынҡыларға ла тап килгән хәрефтәрҙән тора, ләкин уны ярым ижекле тип билдәләргә мөмкин: тартынҡкларҙы аңлатҡан һәр хәреф шулай уҡ һуҙынҡы ''а'' хәрефенән дә тора. Деванагари — шундай алфавит, унда хәрефтәр, үҙҙәре билдәләгән өндәр характеры буйынса, тәртипкә килтерелгән: башта һуҙынҡы хәрефтәр килә, артабан, тейешле тартынҡыларҙың яһалыу урыны һәм ысулы буйынса төркөмләнеүсе, тартынҡылар килә.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Фиджийский хинди

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һинд телендәге әҙәбиәт ==
{{главная|Литература на языке хинди}}

== Библиография ==

=== Дөйөм йөкмәткеле эштәр ===
* {{книга
 |автор         = [[Зограф, Георгий Александрович|Зограф Г. А.]]
 |заглавие      = Хиндустани на рубеже ХVIII и ХIХ вв
 |ссылка        = http://iranica.orientalstudies.ru/rus/index.php?option=com_publications&amp;Itemid=75&amp;pub=301
 |ответственный = 
 |издание       = 
 |место         = М.
 |издательство  = Издательство восточной литературы
 |год           = 1961
 |страниц       = 134
 |серия         = 
 |тираж         = 
}}
* {{книга
 |автор         = Катенина Т. Е.
 |заглавие      = Язык хинди
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |издание       = 
 |место         = М.
 |издательство  = Издательство восточной литературы
 |год           = 1960
 |страниц       = 102
 |серия         = [[Языки зарубежного Востока и Африки]]
 |тираж         = 
}}
* ''Баранников П. А.'' Проблемы хинди как национального языка. Л., 1972. — 187 с.

=== Дәреслектәр ===
* {{книга|автор= Баранников А. П.|заглавие= Хиндустани (Урду и Хинди)|место=Л.|издательство= Издание Ленинградского Восточного института имени А.С.Енукидзе |год=1934|страниц=}}
* {{книга|автор= Ульциферов О. Г.|заглавие= Учебник языка хинди. Первый год обучения |место=М.|издательство= АСТ, Восток-Запад |год=2007|страниц=}}
* {{книга|автор= Лазарева Н. Н. |заглавие= Самоучитель языка хинди |издательство= ООО, Восток-Запад |год=2008|страниц=}}

=== Грамматики ===
* {{книга|автор=Гуру К.|заглавие=Грамматика хинди. В двух томах|место=М.|издательство=Издательство иностранной литературы|год=1957|страниц=}}
* {{книга|автор=Дымшиц З. М.|заглавие=Грамматика языка хинди. В двух книгах|место=М.|издательство=Наука|год=1986|страниц=}}
* {{книга|автор= Захарьин Б. А.|заглавие= Теоретическая грамматика языков хинди и урду.  Фонология, морфология глагола, синтаксис главных членов предложения|место=М.|издательство= ЛКИ (УРСС)|год=2008|страниц=}}

=== Һүҙлектәр ===
* {{книга|автор= Бархударов А.С., [[Бескровный, Василий Матвеевич|Бескровный В.М.]], Зограф Г.А., Липеровский  В.П.|заглавие=Хинди-русский словарь в двух томах. Около 75000 слов|ответственный= Под ред. В. М. Бескровного|издание=|место=М.|издательство=Советская Энциклопедия |год=1972|страниц= 907+912}}
* {{книга|автор= Ульциферов О. Г. |заглавие= Современный русско-хинди словарь |ответственный= |издание=|место=М.|издательство= Русский язык - Медиа |год=2004|isbn=5-9576-0105-5|страниц= 1170}}
* {{книга|автор= Ульциферов О. Г. |заглавие=Современный хинди-русский словарь |ответственный= |издание=|место=М.|издательство= Русский язык - Медиа |год=2009|isbn=978-5-9576-0421-1|страниц=1354}}

== Һылтанмалар ==
{{Interwiki|hi|मुखपृष्ठ||хинди}}
{{wiktionarycat|type= языка хинди|category=Хинди}}
* [http://slovarus.info/hin.php Словарь хинди] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150331233750/http://www.slovarus.info/hin.php |date=2015-03-31 }}
* [http://transer.org/index/perevodchik_s_russkogo_na_jazyk_khindi/0-73 Transёr — Онлайн переводчик с русского на хинди и наоборот, виртуальная клавиатура] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150302191011/http://transer.org/index/perevodchik_s_russkogo_na_jazyk_khindi/0-73 |date=2015-03-02 }}
* [http://www.hindi-rusi.com Онлайн переводчик Хинди — Русский — Хинди.]
* [http://www.hindi-rusi.com Хинди-русский и русско-хинди словарь | हिंदी रूसी और रूसी हिंदी शब्दकोश]
* [http://sites.google.com/site/hindispekingtree/Home/ Дерево, говорящее на хинди] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210104064228/http://sites.google.com/site/hindispekingtree/Home/ |date=2021-01-04 }}
* [http://czudovo.info/list.php?what=1&amp;ln=hi&amp;in=from_en Англо-хинди-русский словарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120602001533/http://czudovo.info/list.php?what=1&amp;ln=hi&amp;in=from_en |date=2012-06-02 }}
* [http://dict.hinkhoj.com/ Удобный англо-хинди словарь с транслитерацией и примерами]
* [https://web.archive.org/web/20120220081101/http://www.internetpolyglot.com/lessons-hi-ru Уроки хинди на Интернет Полиглоте]
* [http://www.e-novosti.info/blog/13.06.2003/1 Правительство Индии предпринимает усилия по продвижению хинди на роль одного из официальных языков ООН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070115074727/http://www.e-novosti.info/blog/13.06.2003/1 |date=2007-01-15 }}
* [https://www.facebook.com/sanamline2050 Уроки Хинди с Носителем языка (рабочий язык Английский)]
{{Языки Индии}}

[[Категория:Һинд теле]]
[[Категория:Һинд-арий телдәре]]
[[Категория:Һиндостан телдәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса телдәр һәм диалекттар]]</text>
      <sha1>6k4ooi71ebiswcqgor9sax3apn8vzye</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡушан батшалығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128461</id>
    <revision>
      <id>1306123</id>
      <parentid>1253650</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T15:13:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6584" sha1="gn64qpovm6i0lyqmcjqnyxtpimr8wu7" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡушан батшалығы'''&lt;ref&gt;Кушанское царство // БРЭ. Т.16. М.,2010.&lt;/ref&gt; (бактр. Κυϸανο, ''Кушано''; {{lang-sa|कुषाण राजवंश}} ''Кушана раджавамша''; [[Буддийский гибридный санскрит|БГС]]: ''{{IAST|Guṣāṇa-vaṃśa}}''; парф. 𐭊𐭅𐭔𐭍 𐭇𐭔𐭕𐭓, ''Kušan-xšaθr''; {{lang-zh|貴霜王朝}}, Гуйшуан, б.э. I—III быуатындағы боронғо дәүләт.) — хәҙерге [[Урта Азия]], [[Афғанстан]], [[Пакистан]], Төньяҡ Һиндостан территорияһындағы боронғо дәүләт. Уның сәскә атыу осоро б. э. 105—250 йылдарына тура килә.

Ҡайһы бер теориялар буйынса, күсмә Ҡушан батшалығына иран халыҡтары тохар (ҡыт. юэчжи) нигеҙ һалған. Уларҙың территорияларында хәҙер синьцзян-уйғыр автономиялы районы. Был дәүләт [[Боронғо Рим|Рим]], Фарсы һәм [[Боронғо Ҡытай|Ҡытай]] менән дипломатик бәйләнештә булған.

Ҡушан батшалығы халыҡтары төрлө этник төркөмдәргә ҡарай һәм көнсығыш-иран (ҡушан, бактрий һәм башҡа) телдәрендә һөйләшә. Ҡушан батшалығында үҫешкән грек-буддизм дине булған. Донъя цивилизацияһы мәҙәниәте тарихында Ҡушан, күп халыҡтарҙың ҡаҙаныштарын берләштереп, ҙур эҙ ҡалдырған.

Ҡушан империяһының булыу факты тарихсылар тарафынан бары тик [[XIX быуат]]тың уртаһында танылған. Ҡушан империяһы тураһындағы һаҡланған мәғлүмәттәр эпизодик торошло һәм ҡаршылыҡлы. Уның тарихы һәм хронологияһы тәңкәләр, ҡытай йылъяҙмаһы (мәҫәлән, «Хоу Хань Шу» — һуңғы [[Хань (династия)|Хан]]ь династияһы тарихы), шулай уҡ һинд һәм грек танытмалары буйынса тергеҙелгән. Батшаларҙың исеме һәм хронологиялары тураһында тарихсылар һаман бәхәсләшә.

== Тарих ==
[[Файл:KushanHead.jpg|слева|мини|172x172пкс|Ҡушан башы скульптураһының бер принц Халчаян территорияһында хәҙерге [[Үзбәкстан]].]]
Ҡушан дәүләтенең төп биләмәһе булып [[Бактрия]] тора&lt;ref&gt;Айртам // БРЭ. Т.1. М.,2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Бактра // БРЭ. Т.2. М.,2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Бактрия // БРЭ. Т.2. М.,2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Дахма // БРЭ. Т.8. М.,2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Аджина-тепе // БРЭ. Т.1. М.,2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Дальверзин-тепе // БРЭ. Т.8. М.,2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Канишка // БРЭ. Т.12. М.,2008.&lt;/ref&gt;. Грек-Бактрия дәүләте ҡолатылғандан һуң бында төрлө сәйәси ваҡ берәмектәр барлыҡҡа килгән, уларҙың башында етәкселәре торған, шул иҫәптән грек бактрия власын юҡҡа сығарған күсмә ҡәбиләләрҙең башлыҡтары был батшалыҡта етәкселек иткән. Күсмә ҡәбиләләр ултыраҡ халыҡтарҙың мәҙәниәте традицияларын бик тиҙ отоп алған. Атап әйткәндә, был турала Виктор Сарианиди етекселегендәге афған һәм совет архелогтары тапҡан кәшәнәләр һөйләй.

Б.э. I быуатында бөтә Бактрия территорияһында каналдар үткәрелә, оазистарҙа игенселек барлыҡҡа килә, ҡалалар төҙөлә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр }}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* {{книга
 | автор         = Зеймаль Е. В.
 | заглавие      = Кушанская хронология (материалы по проблеме)
 | ответственный = 
 | место         = М.
 | издательство  = «Наука»
 | год           = 1968
 | страниц       = 186
 | isbn          = 
 | тираж         = 
}}
* {{книга
 | автор         = Шеркова Т. А.
 | заглавие      = Египет и Кушанское царство (торговые и культурные контакты)
 | ответственный = Отв. ред. Б. А. Литвинский
 | место         = М.
 | издательство  = «Наука» (ГРВЛ)
 | год           = 1991
 | страниц       = 192
 | isbn          = 5-02-017088-7
 | тираж         = 1200
}}
* {{книга
 | автор         = Боровкова Л. А.
 | заглавие      = Кушанское царство (по древним китайским источникам)
 | ответственный = 
 | место         = М.
 | издательство  = Институт востоковедения РАН
 | год           = 2005
 | страниц       = 312
 | isbn          = 5-89282-265-6
 | тираж         = 300
}}
* ''Берзин А.'' [http://www.berzinarchives.com/web/ru/archives/study/islam/historical_interaction/detailed_histories/history_afghanistan_buddhism.html Исторический очерк о буддизме и исламе в Афганистане.]
* [https://web.archive.org/web/20121116032021/http://www.uzairways.com/news.aspx?pid=855 Г. Юдина «Дальверзин-тепе — земля кладов»]

{{Боронғо һинд батшалыҡтары}}
[[Категория:Тарихи дәүләттәр]]
[[Категория:Һиндостан тарихында дәүләттәр]]
[[Категория:Үҙәк Азия тарихындағы дәүләттәр]]
[[Категория:Тажикстан тарихы]]
[[Категория:Үзбәкстан тарихы]]</text>
      <sha1>gn64qpovm6i0lyqmcjqnyxtpimr8wu7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башнефть-Новойл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128709</id>
    <revision>
      <id>1306401</id>
      <parentid>1050772</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T11:15:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5439" sha1="adj9q469n50rnu6oxjv6kqz5hlq5kzx" xml:space="preserve">{{карточка предприятия
 |название             = «Башнефть-Новойл»
 |логотип              = [[Файл:Новойл.jpg]]
 |тип                  = Филиал
 |листинг на бирже     =
 |деятельность         =
 |девиз                =
 |основана             = 1951
 |прежние названия     =
 |основатели           =
 |расположение         = {{RUS}} {{Флагификация|Башкортостан}}: [[Өфө]], Тыныслыҡ урамы, 14
  |lat_dir =N  |lat_deg =54.8138 |lat_min =  |lat_sec =
  |lon_dir =E  |lon_deg =56.0668 |lon_min =  |lon_sec = 
  |region        = RU
  |CoordScale    =2000
 |ключевые фигуры      =
 |отрасль              = Нефть эшкәртеү заводы
 |продукция            =
 |оборот               = {{кәмей}} 9,758 млрд һум. ([[2011 йыл]])
 |операционная прибыль =
 |чистая прибыль       = {{кәмей}} 2,320 млрд һум. ([[2011 йыл]])&lt;ref&gt;[http://www.novoil-rb.ru/files/nunpz_document_104.pdf Отчёт компании за 2011 год]&lt;/ref&gt;
 |число сотрудников    =
 |материнская компания = [[Башнефть]]
 |дочерние компании    =
 |сайт                 = http://www.bashneft.ru/processing-retail/processing/
 |подразделения        =
 |аудитор              =
 |собственные средства =
 |долг                 =
}}

'''«Башнефть-Новойл»''' — ««Башнефть» Акционер нефть компанияһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте филиалы — [[Өфө]] ҡалаһында урынлашҡан нефть эшкәртеү сәнәғәт предприятиеһы. [[1951 йыл]]да «Икенсе Баку» нефтен эшкәртеү өсөн төҙөлгән.

Адресы: 450037, Өфө ҡалаһы, Тыныслыҡ урамы, 14 йорт.

Элекке завод директорҙары: Борис Павлович Майоров, Георгий Фёдорович Ивановский — 1957—1965 йылдарҙа.

Предприятие ихтыяждары өсөн Черниковка-Восточная тимер юл станцияһы ([[Куйбышев тимер юлы]], коды 654805) төҙөлә.

== Идарасыһы ==
Генераль директоры — Шишкин

== Етештергән әйберҙәре һәм инновациялар ==
* Бөтә маркалы этилһыҙ автомобиль бензиндары (АИ-80, АИ-92, АИ-95, АИ-98)
* Авиация яғыулығы (ТС-1, РТ маркалы авиация кәрәсине)
* Ҡышҡы һәм йәйге дизель яғыулыҡтар &lt;br /&gt;
* 100 маркалы яға торған мазут
* Шыйыҡ газ
* Мотор майы, трансмиссион, индустриаль, гидравлик майҙар һ. б.
* Техник углерод өсөн сеймал
* Төҙөлөш, түбә һәм юл битумы

== Етештереү (цехтар) ==
* Электр тоҙҙан таҙартыу ҡоролмаларында нефть әҙерләү цехы (ЭЛОУ)
* АВТМ-1,2,9 (Атмосфера-вакуум май торбаһы) атмосфера менән ҡыуыу һәм вакуумлы дистилляция ысулы менән май фракциялары алына
* АВТ.-5 (Атмосфера-вакуум май торбаһы) атмосфера менән ҡыуыу һәм вакуумлы дистилляция ысулы менән вакуумлы газойль алына
* Риформинг (Л-35, Жекса)
* Термик крекинг (ТК-2,3)
* Май блогы (мотор, индустриаль, трансформатор, гидравлик һ. б. майҙар етештерелә)
* Кокслау (21-10)
* Көкөрт етештереү
* Изомерлаштырыу&lt;ref&gt;[http://www.nefthim.ru/developments/slot4/ Показатели работы установки изомеризации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140227221340/http://www.nefthim.ru/developments/slot4// |date=2014-02-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140227221340/http://www.nefthim.ru/developments/slot4// |date=2014-02-27 }}&lt;/ref&gt;(Л--35 составында)
* Алкилациялау (25-4/2, СКА-көкөрт-кислота алкилация)
* АГФУ (абсорбция-газ фракциялаусы ҡоролма)
* 22/4 (икенсел ҡыуыу)
* ЛЧ 24/7 (кәрәсин, дизель яғыулығын һыу менән таҙартыу)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.bashneft.ru/files/iblock/03e/Bashneft_03l43r.pdf/ Модернизация хәрәкәттә.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120530101140/http://www.bashneft.ru/files/iblock/03e/Bashneft_03l43r.pdf |date=2012-05-30 }}
* [http://ufa1.ru/text/newscomp/677633.html/ Өфө нефть эшкәртеү 75 йыллығын билдәләй]

[[Категория:Өфө предприятиелары]]
[[Категория:Алфавит буйынса предприятиелар]]</text>
      <sha1>adj9q469n50rnu6oxjv6kqz5hlq5kzx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡараҡором (тау системаһы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128726</id>
    <revision>
      <id>1306102</id>
      <parentid>1190831</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:31:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19316" sha1="5kuq38ikk4kjfpgpbg32gkfdm7qhofz" xml:space="preserve">{{значения|Ҡараҡором}}
{{Ук}}
'''Ҡараҡором''' ({{Lang-zh|喀喇昆仑山脉}}, {{Lang-ur|سلسلہ کوہ قراقرم}}&lt;span lang=&quot;und-Arab&quot; dir=&quot;rtl&quot; title=&quot;Nasta'liq&quot; style=&quot;font-size:125%; font-family: 'Noto Nastaliq Urdu', 'Noto Nastaliq Urdu Draft', 'Awami Nastaliq', 'Awami Nastaliq Beta3', 'Awami Nastaliq Beta2', 'Awami Nastaliq Beta1', 'Jameel Noori Nastaleeq', 'Urdu Typesetting', 'IranNastaliq', 'Nafees Nastaleeq', 'Nafees Nastaleeq v1.01', 'Pak Nastaleeq', 'PDMS_Jauhar';&quot;&gt;سلسلہ کوہ قراقرم&lt;/span&gt;‎) — Үҙәк Азияла урынлашҡан тау системаһы, Ер шарында иң бейек тауҙырҙың береһе. 34,5° — 36,5° төньяҡ киңлектә һәм 73,5° — 81° көнсығыш оҙонлоҡта, Гималай тауҙарының төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан&lt;ref&gt;[http://peakbagger.com/range.aspx?rid=455 Peakbagger.com]&lt;/ref&gt;.

== Этимологияһы ==
Ҡараҡором тау системаһаның атамаһы төрөк эимологияһына эйә. Ул ике һүҙҙән тора: ''ҡара'' («ҡара») һәм ''ҡорум, ҡурум'' («таш һибелмәләре»)&lt;ref&gt;Е. М. Поспелов Географические названия мира. Топонимический словарь. АСТ, 2002 ISBN 5-17-001389-2&lt;/ref&gt;. Шулай итеп, ''ҡара-корум'' һүҙен  «ҡара ҡая» йәки «ҡара тау» тип тәржемә итергә мөмкин{{sfn|Britannica}}. Үҙәк Азиянан сауҙагәрҙәр башта атаманы Ҡараҡором артылышына ҡарата ҡулланғандар&lt;ref name=&quot;Mason&quot;&gt;{{книга |заглавие = Exploration of the Shaksgam Valley and Aghil ranges, 1926 |ссылка = https://books.google.com/books?id=LrbVqD06aXYC |год = 1928 |страницы = 72 |isbn = 9788120617940 |язык = en |автор = {{iw|Kenneth Mason (geographer)|Mason, Kenneth|en|Kenneth Mason (geographer)}}}}&lt;/ref&gt;. Элекке Европа сәйәхәтселәр, шул иҫәптән Уильям Муркрофт һәм Джордж Хейворд «Музтаг» («Боҙло тау» тигәнде аңлата) терминын ҡулланғандар&lt;ref name=&quot;Mason&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{статья |заглавие = Nomenclature in the Karakoram: Discussion |издание = {{iw|The Geographical Journal||en|The Geographical Journal}} |том=76 |номер=2 |страницы=148—158 |doi=10.2307/1783980 |jstor=1783980 |издательство=Blackwell Publishing |язык=en |автор=Close C., Burrard S., Younghusband F., etal |год=1930 }}&lt;/ref&gt;.

Боронғо санскрит текстарында (Пурандарҙа) был районды һүрәтләү өсөн '''Кришнагири''' («ҡара тауҙар») атамаһы ҡулланылған&lt;ref name=&quot;RazaAhmad1978&quot;&gt;{{citation|last1=Raza|first1=Moonis|last2=Ahmad|first2=Aijazuddin|last3= Mohammad |first3=Ali|title=The Valley of Kashmir: The land |url=https://books.google.com/books?id=nQ08AAAAMAAJ|year=1978|publisher=Vikas Pub. House|isbn=978-0-7069-0525-0 |p=2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chatterjee2004&quot;&gt;{{citation |last= Chatterjee |first=Shiba Prasad |title=Selected Works of Professor S.P. Chatterjee, Volume 1 |url=https://books.google.com/books?id=ZOOHZ2Hu_QEC |year=2004 |publisher=National Atlas and Thematic Mapping Organisation, Department of Science and Technology, Government of India |p=139}}&lt;/ref&gt;.
== Урынлашыуы ==
Тау системаһы Афғанстандың көнсығыш өлөшөнән көньяҡ-көнсығыш йүнәлешкә ҡарай Үҙәк Азия һәм Көньяҡ Азия араһындағы һыу айырғыс ҡалҡыу урын буйлап яҡынса 500 километрға һуҙыла. Бында донъялағы бейек тауҙарҙың иң күп тупланышы һәм бейек киңлектәр сигендәге иң күп һанлы боҙлоҡтар асыҡланған. Ҡараҡором Азия үҙәгендә тау һырттары комплексының өлөшө, шул иҫәптән көнбайышта Гиндукуш, төньяҡ-көнбайышта Памир, төньяҡ-көнсығышта Куньлунь тауҙары һәм көньяҡ-көнсығышта Гималай тауҙары өлөшө булып тора. Таджикстан, Ҡытай, Пакстан, Афғанстан һәм Һиндостан Ҡараҡором системаһында ҡушыла, был ошо алыҫ төбәккә ҙур геосәйәси әһәмиәт бирә{{sfn|Britannica}}.
[[Файл:Trekking to Hopper glacier (25001531).jpg|мини|слева]]

== Дөйөм тасуирлама ==
Тауҙың ''Балторо Муздаг'' (боҙло ҡая) тип аталған көнбайыш өлөшө көнсығыш яғына ҡарағанда һөҙәгерәк. Тауҙың был битенән Азияның башҡа тау һырттары күтәрелә. Ҡараҡором таулығынан төньяғында ''Көнсығыш Төркөстан ''ята. Ҡараҡором түбәһе (5654 м) һәм Лех ҡалалары араһындағы артылыш аша Һиндостандан Көнсығыш Төкөстанға ҡарауан юлы үтә. Ҡалҡыу урындарҙың уртаса бейеклеге 6000 метрҙан артығыраҡ, ә Ҡараҡоромдоң төп түбәһе  Дапсанг (К-2, Чогори) — 8611 метр бейеклектә. Был Үҙәк Гималайҙа, бейеклеге буйынса, [[Джомолунгма|Эверестан]]  икенсе урында  (8848 м).

Ҡараҡором таулығы  һәм Гималай тауы араһындағы тау сылбыры һәм Һималай тауы менән сағыштырғанда Ҡараҡором тау системаһы юғарыраҡ, шуға күрә Һиндостан тигеҙлегенән һәм яҡындағы диңгеҙҙәрҙән килгән дымлы һауа иркен үтеп инә һәм тауҙың көньяҡ битләүенә ҡар яуым-төшөмө булып ята .  Бейек тау түбәләрендә июнь — сентябрь айҙарында ҡар күпләп яуа, ғинуар — апрель айҙарында әҙерәк. Ҡар күпләп яуыу сәбәпле, Ҡараҡоромда Азиялағы һәм урта киңлектәрҙәге  иң ҙур боҙлоҡтар  барлыҡҡа килә.  Боҙлоҡтар диңгеҙ кимәленән 8000 метр бейеклектә ята, Биафо боҙлоғо хатта түбәндәрәк урынлашҡан. Урмандарҙың өҫкө сиге, башҡа урындар менән сағыштырғанда, диңгеҙ кимәленән  500 метрға бейегерәк.

1986 йылдан алып тау массивын Ҡараҡором шоссеһы киҫе үтә. Ҡытайҙа быны &quot;донъяның туғыҙынсы мөғжизәһе&quot; тип атайһар (һигеҙенсе — [[Бөйөк Ҡытай диуары|Бөйөк ҡытай стенаһы]]).
== Һыу балансы ==
Үҙенең ныҡ бейеклеге арҡаһында Ҡараҡором, бигерәк тә уның көньяҡ, дымлыраҡ битләүҙәре көслө боҙлана. Иң бейек тауҙың боҙлоҡтары Хиспар, Чого-Лунгма, Бралду, Биафо, билдәле Конкордия һәм Сиачен саты (оҙонлоғо 70 км самаһы) менән Балтороны үҙ эсенә ала{{sfn|Britannica}}. Ҡараҡором поляр төбәктәрҙән ситтә донъяның иң көслө боҙланған өлөшө булып тора. Сиачен һәм Биафо донъяла поляр төбәктәрҙән ситтәге иң оҙон боҙлоҡтар араһында икенсе һәм өсөнсө урында тора&lt;ref name=&quot;Measurements&quot;&gt;Jerzy Wala, ''Orographical Sketch Map: Karakoram: Sheets 1 &amp; 2'', Swiss Foundation for Alpine Research, Zurich, 1990.&lt;/ref&gt;.

Ҡараҡоромдоң көньяҡ битләүҙәрендә ҡар һыҙаты  4,7 км бейеклектә ята; боҙлоҡтар 2,9 км тиклем һуҙыла. Төньяҡ битләүҙәрҙә бейеклектәр ярашлы рәүештә 5,9 км һәм 3,5 км тәшкил итә. Йыш ҡына боҙлоҡтар үҙәндәрҙе генә түгел, шулай уҡ бөтә һыу айырғыс ҡалҡыулыҡтарҙы биләгән ҡатмарлы боҙ системалары барлыҡҡа килтерә. Боҙҙарҙың миҙгелле иреүе көньяҡ битләүҙәрҙә етди  ташҡындарға килтерә. Боронғо боҙланыуҙар эҙе Инд йылғаһы үҙәненең  2,6 км һәм 0,85 км бейеклектәрендә күренә{{sfn|Britannica}}.

Ҡараҡором Инд һәм Ярканд йылғалары бассейнының һыу айырғысы кеүек хеҙмәт итә. Йылға үҙәндәренең барлыҡҡа килеүе, күп өлөштә, юғары таулы зонала бара, унда миҙгелле һәм мәңгелек ҡар һәм боҙлоҡ һыуҙары йылғаларҙы туйындыра. Аҫылмалы онтаҡ таш йәки таш оно боҙлоҡ һыуҙарын тоноҡ яһай. Таш оно һәм тау каналдарынан емерелгән материал иң эре йылғалар араһында Инд йылғаһына был ҡатламдарҙан ҙур көсөргәнеш бирә. Ер аҫты һыуҙары ҡая ишелмәләрендә йыйыла һәм бөтә йыл дауамында аҡмаға булышлыҡ итә{{sfn|Britannica}}.

Ҡараҡором Гималайҙарҙың көнбайыш сылбырынан байтаҡ бейек, шуға күрә Һиндостан тигеҙлегенән һәм күрше диңгеҙҙәрҙән дымлы һауа уға еңел үтеп инә, ошонан көньяҡ битләүҙә ҡар мул, ул июндән алып сентябргә тиклем ныҡ бейектә ята, ә ғинуарҙан алып апрелгә тиклем түбәнерәктә ята.  Был ҡар арҡаһында Ҡараҡором Азияның һәм хатта урта киңлектәрҙең бөтә һырттарының иң ҙур боҙлоҡтарына эйә. Улар диңгеҙ кимәленән 8000 м тиклем етә, [[Биафо]] боҙлоғо тағы аҫҡараҡ төшә, ә урмандарҙың үрге сиге тағы 500 м күтәрелә.
[[Файл:High mountain range.jpg|слева|мини|Боҙлоҡтар]]

== Геология һәм боҙлоҡтар ==
[[File:Karakoram location map.png|left|thumb|Рельеф картаһы]]
Ҡараҡором таулығы, һинд-австралия һәм евразия плитәләре араһында, донъяның иң юғары сесмик актив районында урынлашҡан&lt;ref&gt;Searle, Michael P., Geological evolution of the Karakoram Ranges, Ital.J.Geosci, (Boll.Soc.Geo.It.), Vol. 130, No. 2 (2011), pp. 147-159, 5 figs. (DOI: 10.3301/IJG.2011.08)&lt;/ref&gt;.
Таулыҡтың 28-50% өлөшө боҙ менә ҡапланған, сағыштырыу өсөг Гималай тауҙыра 8-12%, Альп тауҙарының 2,2% өлөшөндә боҙлоҡ ята&lt;ref&gt;{{cite book|last=Gansser|year=1975|title=Geology of the Himalayas|publisher=Interscience Publishers|location=London}}&lt;/ref&gt;.Тау боҙлоҡтары климат үҙгәреүен күрһәтеүсе, оҙайла ваҡытта температура һәм яуым-төшөм кимәле үҙгәреүен күрһәтеүсе индикатор булып тора. Ҡараҡором тауының өҫлөгө ваҡ ҡырсынташтарҙан тора&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.sciencedaily.com/releases/2011/01/110124162708.htm |title=Debris on certain Himalayan glaciers may prevent melting |first= Gail |last=Gallessich |work=sciencedaily.com |year=2011 |accessdate=January 30, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/earth/environment/globalwarming/9206785/Himalayan-glaciers-growing-despite-global-warming.html|title=Himalayan glaciers growing despite global warming|first=Nick|last=Collins|publisher=Daily Telegraph|accessdate=October 11, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140617215132/http://www.telegraph.co.uk/earth/environment/globalwarming/9206785/Himalayan-glaciers-growing-despite-global-warming.html|archivedate=June 17, 2014}}&lt;/ref&gt;, был боҙлоҡто һаҡлаусы йылылыҡ изоляторы булып тора. Ҡояш йылыһы тиҙ генә боҙлоҡ ятҡан таулыҡты йылыта алмай, шуға күрә боҙлоҡ оҙаҡ ята һәм киңәйә. Башҡа таулыҡтар Ҡояшта тиҙерәк йылына.
== Климаты ==
Ҡараҡором һырты климаты күп өлөшөндә ярымсүүле һәм ныҡ континенталь. Көньяҡ битләүҙәре Һинд океанынан килгән дымлы муссон (ямғырлы) елдәргә дусар була, ләкин төньяҡ битләүҙәре саманан тыш ҡоро. Түбәнге һәм урта битләүҙәрҙә ямғыр һәм ҡар күп яумай; яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ күләме 100 мм артмай. 4,9 км юғарыраҡ бейеклектәрҙә яуым-төшөм һәр ваҡыт ҡаты форма ала, әммә ҡар июндә хатта түбәе бейеклектәрҙә лә һирәк. Яҡынса 5,7 км бейеклектәрҙә уртаса температура иң йылы ай дауамында  0&amp;nbsp;°C түбән, ә 3,9 км һәм 5,7 км араһындағы бейеклектәрҙә температура  10&amp;nbsp;°C тәшкил итә. Төбәктең климат үҙенсәлектәре булып шыйығайтылған һауа, көслө ҡояш нуры, көслө елдәр һәм температураларҙың ҙур диапазоны. Юғары таулы ҡар баҫыуҙарында экстремаль шарттар «ҡар каюталарына» ({{lang-de|Büsserschnee}}) — бер метр һәм унан да бейек ҡар өйөмдәре барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә. Анабатик елдәр киң эол эрозияһына килтерә{{sfn|Britannica}}.
[[Файл:Frozen mountains - view from Passu Glacier Hunza.jpg|мини|слева]]
== Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы ==

Түбәнге үҙәндәрҙә бөтә мул үҫемлектәр антропоген (йәғни кеше эшмәкәрлеге йоғонтоһона дусар булған).  Яланғас ҡаяларҙа урынлашҡан ау оазистары, боҙлоҡ һыуҙары ярҙамында һуғарыла. Ҡоролоҡло һәм ташлы түбәнге битләүҙәрҙе тик өҙлөкһөҙ көтөүлектәр күтәрә, ә ҙур көтөүлектәр юғары тау сусаҡтарын гиҙә. Ҡараҡором ағастарҙың үрге һәм түбәнге һыҙаттарына эйә, үрге өлөшө һыуыҡ менән сикләнгән, ә түбәнгеһе — ҡоролоҡ менән; был һыҙаттар сигендә тик серегән, һирәк ағас ҡатламы осрай. Тал, тирәк һәм олеандр ҡыуаҡтары 3 км тиклем һыу ағышы буйлап осрай. Артыш бейек битләүҙәрҙә миҙгелле ҡарлы баҫыуҙарҙ араһында осрай.  ''[[Әрем|Artemisia]]''  ҡыуаҡ төрҙәре  түбәнге битләүҙәрҙә һирәкләнгән ҡатлам тәьмин итә{{sfn|Britannica}}.

Урындағы халыҡтың, бигерәк сиктә урынлашҡан тә хәрбиҙәрҙең,  һунары ҡырағай тау тәбиғәтенә етди зыян килтерә. Марко Поло һарыҡтары, йәки архары, хәҙерге ваҡытта көнсығыш [[Памир]]ҙа ғына үрсей һәм көнбайыш Ҡараҡоромға күсенә. Ладак уриалдары (ҡырағай һарыҡтар) көнсығышта бейек, һөҙәк тауҙарҙа йәшәй, шул уҡ ваҡытта себер тау кәзәһе һәм маркхерҙар (икеһе лә ҡырағай кәзә) ҡаялы битләүҙәрҙе атҡара. Һоро айыуҙар, һеләүһен һәм ҡар барыстары юғалып барыусы төрҙәр тип иҫәпләнә. Пакстандағы Хунджераб милли паркы һәм Ҡытайҙағы Такскорган (Таш Ҡурған) ҡурсаулығы бейек тауҙарҙа йәшәүсе хайуандар өсөн  һыйыныу урыны була. Буш яйланың көнсығыш өлөшөндә киангалар һәм бер нисә башҡа ҡырағай тояҡлылар, шул иҫәптән күп булмаған ҡырағай яктар йөрөй.  Ҙур йыртҡыс ҡоштар, башлыса гималай гиффондары, ламмергейерҙары һәм бөркөттәр тау елдәренең ағымдарында оса{{sfn|Britannica}}.

Ҡараҡором һәм Памир тауҙарындағы Милли тәбиғәт ҡурсаулығы Ташҡурған һәм  Памир һаҙлыҡтары Милли тәбиғәт ҡурсаулығы 2010 йылда [[ЮНЕСКО]] эштәре буйынса [[Ҡытай Республикаһы]]ның Милли  комиссияһы тарафынан ЮНЕСКО-ға индереү өсөн тәҡдим ителә һәм алдан Ҡытайҙа [[бөтә донъя мираҫы]] объекттары исемлегенә индерелә&lt;ref name=&quot;unesco&quot;&gt;{{cite web |title = Karakorum-Pamir |url = http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5535/ |publisher = unesco |accessdate = 2013-02-16}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Silk Road 1992 (4524517959).jpg|мини]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ЭСБЕ}}

[[Категория:Альп бөрмәләре]]
[[Категория:Азия тау системалары]]
[[Категория:Алфавит буйынса тау системалары]]
[[Категория:Ҡытай тауҙары]]</text>
      <sha1>5kuq38ikk4kjfpgpbg32gkfdm7qhofz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әзербайжан мәҙәниәте</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129157</id>
    <revision>
      <id>1306184</id>
      <parentid>1268271</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T19:33:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56767" sha1="abeam7u4oceh531f7c4tip36ur2oame" xml:space="preserve">[[Файл:Pht-Vugar_Ibadov_eurovision_(8).jpg|мини|350x350пкс|Әзербайжан халыҡ бейеүе. &quot;Евровидение 2012&quot; . [[Баҡы|Баку]]]]
'''Әзербайжан мәҙәниәте''' — [[Әзербайжан|Әзербайжан халҡының]] һәм Әзербайжан биләмәһендә ҡасандыр булған дәүләттәрҙең мәҙәниәте.  Әзербайжандағы мәҙәниәт үҫеше Көнсығыш менән Көнбайыш араһындағы тарихтағы хәрби һәм сәйәси ваҡиғалар йоғонто яһай.

[[XIV быуат|XIV]]—[[XV быуат|XV]] быуаттарында Әзербайжанда йәшәүсе төп халыҡ - [[Әзербайжандар|төрки телле әзербайжан этносы]] формалашыу менән уның мәҙәниәте лә барлыҡҡа килә. Уның мәҙәниәтен [[Ғосман империяһы|ғосман мәҙәниәтенән]] айырыуы бик ауыр. [[XV быуат]]та әзербайжан мәҙәниәтенең ике үҙәге формалаша — [[Иран Әзербайжаны|Көньяҡ Әзербайжан]] һәм Үҙәнле Ҡарабах. Әзербайжан мәҙәниәте [[XIV быуат|XIV]]—[[XV быуат|XV]] быуаттарҙа барлыҡҡа килгән тигәндә, уның милли телгә бәйле әҙәбиәт һәм башҡа өлөштәрен күҙ уңында тотоу урынлы. Матди мәҙәниәтенә килгәндә, ул урындағы халыҡ төркиләшкәндән һуң да ғәҙәти булып ҡала. Әзербайжан мәҙәниәте үҙаллы булғас та [[иран]] һәм ғәрәп мәҙәниәте менән яҡын мөнәсәбәтен һаҡлап ҡала. Улар уртаҡ дин һәм дөйөм мәҙәни-тарихи традициялары менән дә нығытыла&lt;ref name=&quot;История Востока&quot;&gt;[http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2510.htm История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века]&lt;/ref&gt;.

Археологик ҡаҙылмалар һәм һаҡланып ҡалған матди ҡомартҡылар Әзербайжан ерендә йәшәгән тарихҡаса ([[Гобустан (ҡурсаулыҡ)|Гобустан]] ҡаҙылмалары), шулай уҡ [[Кавказ Албанияһы|албан]] осоро (Кум һәм Лекит ауылындағы ҡорамдар)[./Әзербайжан_мәҙәниәте#cite_note-The_Grove_Encyclopedia.E2.80.942009.E2.80.94.E2.80.94237237-1 &lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[1]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;] халыҡтарының мәҙәни үҫешен иҫбатлай. Ислам дине таралыу менән мосолман мәҙәниәте үҫешә башлай: мәсет һәм [[мәҙрәсә]]ләр, мавзолейҙар төҙөлә. Әзербайжан әҙәниәтенә [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] осоро ла йоғонто яһай. [[XXI быуат]] мәҙәниәт өлкәһендә модернизация осоро&lt;ref&gt;Рамиз Мехтиев. [http://news.day.az/politics/340033.html Азербайджанская идея в XXI веке в контексте нации креативных людей]&lt;/ref&gt;.

== Әзербайжан биләмәһендәге халыҡтар мәҙәниәтенең үҫеш тарихы ==

=== Тарихҡа тиклемге осор мәҙәниәте ===
[[Файл:Petroglyphs_in_Gobustan_01.jpg|мини|300x300пкс|Гобустанданда ҡаялағы Һүрәттәр]]
Беҙҙең дәүергә тиклем 8-5-се  мең йыллыҡтарға ҡараған ҡаяға соҡоп эшләнгән һүрәттәр (хеҙмәт, көнкүреш, йола күренештәре) [[Гобустан (ҡурсаулыҡ)|Гобустанда]] табылған. Яҡшы һаҡланған һүрәттәрҙә [[Тәүтормош йәмғиәте|тәүтормош кешеләренең]] дини йолалары, төрлө хайуандарға һунар итеүҙәре сағыла һәм улар Әзербайжандағы биләмәлә [[мезолит]] осорондағы мәҙәниәтте күрһәтә. Бында балыҡ тотоуҙы, атта сапҡан һунарсыларҙы, «яллы» халыҡ бейеүен хәтерләткән түңәрәктәрҙе һ.б. күрергә була.

[[Гобустан (ҡурсаулыҡ)|«Гавал чалан даш»]] — Гобустан ҡурсаулығындағы үҙенсәлекле таш бубен. Төрлө тауыш сығарған был таш плитаға һуғып ритуал бейеүҙәр һәм йолалар башҡарылған&lt;ref name=&quot;Искусство&quot;&gt;Л. С. Бретаницкий, Б. В. Веймарн. Очерки истории и теории изобразительных искусств. Искусство Азербайджана. 1976&lt;/ref&gt;. «Фируз» туҡталҡаһында табылған ҡәберлек мезолит осорондағы кешеләрҙең әхирәттәге тормошҡа ышаныуҙары тураһында һөйләй. 

[[Энеолит]] һәм иртә [[бронза быуаты]]нан бик күп менгир, дольмен, кромлех, зооморф керамик һауыттар, биҙәүестәр, балсыҡтан һәм таштан кеше , хайуан һындары һаҡланған.

=== Кавказ Албанияһы мәҙәниәте ===
[[Файл:Caucasian_albanian_stone_azerbaijan_mingechaur2.jpg|слева|мини|250x250пкс|Албаняҙыулы таш бағана өлөшө&lt;ref&gt;К. В. Тревер. Очерки по истории и культуре Кавказской Албании (IV в. до н. э. — VII в. н. э.), М. — Л., 1959. С. 318.&lt;/ref&gt;. Мингечевир ҡалаһы янындағы Судагылан ҡаласығын асҡанда табылған&lt;ref&gt;Philip L. Kohl, Mara Kozelsky, Nachman Ben-Yehuda. Selective Remembrances: Archaeology in the Construction, Commemoration, and Consecration of National Pasts. University of Chicago Press, 2007. [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/0226450589 ISBN 0-226-45058-9], 9780226450582&lt;/ref&gt;]]
Беҙҙең дәүер башында хәҙерге Әзербайжандың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә [[Кавказ Албанияһы]] барлыҡҡа килә. Уның баш ҡалаһы Кабала була (төҙөлөш ҡалдыҡтары һаҡланған)&lt;ref name=&quot;Художественная энциклопедия&quot;&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_pictures/52/Азербайджанская «Популярная художественная энциклопедия.» Под ред. Полевого В. М.; М.: Издательство «Советская энциклопедия», 1986.]&lt;/ref&gt;. Урта быуат сигендә Күр йылғаһы буйында&lt;ref&gt;[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%B8%D0%B9 Плиний Старший] (I в. н. э.), автор труда «Естественная история», пишет: «''Теперь будут перечислены жители пограничных с территорией Армении областей: всю равнину, начиная от реки Кура, заселяют племена албанов (Planitiem omnem a Cyro usque Albanorum gens tenet), а затем иберов … ''» (VI, 28-29). Подтверждая это, Плиний повторяет: «''племя албанцев, расселившееся по кавказским горам, доходит, как сказано, до реки Кира''» (VI, 39). [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%BD Страбон] локализует албанов на той же территории: «''Албанцы больше привержены к скотоводству и стоят ближе к кочевникам; однако они не дики и поэтому не очень воинственны. Они живут между иберийцами и Каспийским морем … ''». (География, XI. 4.1.). Об этом же пишет [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B8%D0%BE%D0%BD_%D0%9A%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9 Дион Кассий]: «''Оройс, царь албанцев, живших выше (ύ π έ ρ) Кирна''». (XXXVI, 54,1) [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BB%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85 Плутарх] сообщает: «Самые многочисленные из них — албаны и иберы; последние живут на западном склоне к Мосхийским горам и Понту, ''а албанцы — на восточном склоне к Каспийскому морю''» (Помпей, 34.) Ср.: «Римская История». XXXVI, 54,1; XXXVI, 54,4,5; кн. XXXVII, 2, 3, 4; XXXVI, 53,5; 54,1; [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BF%D0%BF%D0%B8%D0%B0%D0%BD Аппиан], «Римская История», Митридатовы войны, 103&lt;/ref&gt; башлыса кавказ албандары, нах-дағстан төркөмөнә ҡараған ҡәбиләләр; бөгөнгө дағстанлылар телендә һөйләшеүселәр йәшәгән&lt;ref name=&quot;Strabon&quot;&gt;Страбон. География 11, 4, 6)&lt;/ref&gt;. Христиан динен ҡабул итеү менән албанлыларҙың күптәре әрмәнләшә, бер өлөшө грузинлаша (Иори һәм Алазан йылғалары араһындағылар). Билдәле булыуынса, антик осор аҙағында  Албанияның күп өлөшөндәге ҡәбиләләр өсөн әрмән теле «дөйөм тел» (lingua franca) була, ә Каспий яны тирәһендәгеләр иран телендә аралаша. IV быуат башында албандар христиан динен ҡабул итә&lt;ref name=&quot;Минорский&quot;&gt;{{книга|автор=[[Минорский, Владимир Фёдорович|В. Ф. Минорский]].|заглавие=История Ширвана и Дербенда X-XI веков|ссылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus13/Sirvan_Derbend/pred.phtml?id=1893|место=М.|издательство=Издательство восточной литературы|год=1963|страницы=35-36}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Qum_məbədi3.JPG|мини|300x300пкс|Кум ауылындағы V—VI б.б. ҡараған сиркәү. Әзербайжандың Ках районы]]
Ислам инеү менән албандарҙың күп өлөшө ислам динен ҡабул итә һәм ғәрәп яҙмаһын ҡуллана башлай. 

=== Мосолман осоронда мәҙәниәттең үҫеше ===
[[Файл:Momine_Hatoon_Mausoleum.jpg|слева|мини|300x300пкс|[[Мөмүнә ҡатын төрбәһе|Нахичевандәге Мөмүнә ҡатын төрбәһе]]. XII быуат. Архитекторы Аджеми Нахчивани]]
Арран һәм Әрмәнстанды ғәрәптәр яулап (VII в.), ислам тарала башлағас, Әзербайжан биләмәһендә мосолман мәҙәниәте үҫешә башлай — мәсеттәр , манаралар, мәҙрәсәләр, мавзолейҙар төҙөлә.

IX—[[X быуат|X]] быуаттарҙа  Ғәрәп хәлифәте ҡаҡшай башлағас, иран телле халыҡтар, күсмә [[Төрки халыҡтар|төрки]] ҡәбиләләр, [[курдтар]], албандар, әрмәндәр йәшәгән Әзербайжанда&lt;ref name=&quot;britannica.com&quot;&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/46781/Azerbaijan/44294/Education Encyclopædia Britannica. Azerbaijan. Cultural life]&lt;/ref&gt;, ҙур булмаған бик күп дәүләттәр барлыҡҡа килә ([[Бәрдә]], [[Шәмәхә (Әзербайжан)|Шәмәхә]], Байлакан, [[Гәнжә]], [[Нахчиван]] ҡалалары менән). Уларҙа  нахчиван, ширван-апшерон кеүек билдәле архитектура-художество мәктәптәре үҫешә.

XI быуаттан XIII быуат башына тиклем Әзербайжан Сәлжүктәр дәүләтенә инә. Бында хакимлыҡ иткән илдегезидтар династияһы, фарсы-ислам цивилизацияһында юҡҡа сыға&lt;ref&gt;C.E. Bosworth, &quot;Ildenizids or Eldiguzids&quot;, Encyclopaedia of Islam, Edited by P.J. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs et al., Encyclopædia of Islam, 2nd Edition., 12 vols. with indexes and etc., Leiden: E. J. Brill, 1960–2005. Vol 3. pp 1110-111. Excerpt 2&lt;/ref&gt;. Был дәүерҙең күренекле мосолман ҡомартҡылары — Нахчивандағы мавзолейҙар ([[Мөмүнә ҡатын төрбәһе|Мөмүнә ҡатын]], Йософ ибн Кусейра төрбәләре, Джугалағы мавзолей), Баҡылағы [[Ҡыҙ ҡалаһы (Баҡы)|Ҡыҙ ҡалаһы]]. XIII быуаттың тәүге сирегендә был ерҙәрҙе монголдар баҫып ала. XIII—XIV быуаттағы Кесранидтар дәүеренә Мардакяндағы түңәрәк һарай, Нардаран ҡәлғәһе, Пирсарет йылғаһы буйындағы Ханега, «Баил таштары» ([[Сабаил һарайы|Баҡы бухтаһындағы һыуға батҡан замок]], XIII б.). Ошо уҡ осорға металдан яһалған нахчиван әйберҙәре, Байлакан һәм Гәнжә керамикаһы).

Был осорҙа Арран, Ширван территорияһында фарсы әҙәбиәтенең күренекле вәкилдәре - [[Низами Гәнжәүи]] (биш поэма авторы — ''Хамсе'')&lt;ref name=&quot;britannica.com&quot;/&gt;, Хагани Ширвани, Бейлагани Муджиреддин, Мехсети Гәнжәүи, Ширвани Фалаки йәшәә һәм ижад итә.
[[Файл:Shekikhan.JPG|мини|300x300пкс|[[Шәки хан һарайы]]. [[XVIII быуат]]. Архитекторы Шираз ҡалаһынан Хадали (Хажи)-Зейналабдин]]
XIV—[[XVI быуат|XVI]] быуаттарҙа ҡалаларҙа таш һәм кирбес төҙөлөш сәнғәте үҫешә, уларҙың өлгөләренең береһе Баҡылағы [[Ширваншаһтар һарайы|Ширваншаһ һарайы]] (XV быуат уртаһында төҙөлгән). Мәктәп урындағы традицияларҙы дауам башняһы кәшәнәһен таба. XIV быуаттағы монгол дәүерендә  башнялы кәшәнәләр төҙөлә.  Маразалағы ике яруслы [[Тере Баба кәшәнәһе]] бик үҙенсәлекле (1402, төҙөүсеһе — Гаджи оҫтаның улы).

[[XVII быуат|XVII]]—[[XVIII быуат|XVIII]] быуаттарҙағы иран-төрөк һуғыштары мәлендә эре төҙөлөштәр туҡтап тора, Имамзаде менән Гәнжәләге мәҙәни комплекс төҙөлөшө тамамланыуға бара, XVIII быуатта [[Шәки хан һарайы]] төҙөлә. Халыҡ ижады Лагич ауылындағы еҙ һауыт-һаба һәм ҡоралда сағыла. Шулай уҡ [[Әзербайжан келәме|куба]]-[[Әзербайжан келәме|ширван]], [[Әзербайжан келәме|бакы-апшерон]], [[Әзербайжан келәме|гәнжә]]-[[Әзербайжан келәме|ҡаҙаҡ]], [[Әзербайжан келәме|карабах]] тибындағы келәмдәр; Шәки һәм башҡа әзербайжан райондарындағы сигеүҙәр үҙенсәлекле.

=== Яңы заманда мәҙәниәт үҫеше. ===
[[Файл:Artists of Arshin Mal Alan (Ashgabat, 1917).jpg|слева|мини|300x300пкс| Узеир Гаджибековтың «Аршин мал алан» опереттаһы геройҙары. [[XX быуат]] башы]]
Рәсәй дәүләте составына инеүе Әзербайжанға рус мәҙәниәтенә юл аса&lt;ref name=&quot;bse&quot;&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/61900/Азербайджанская Азербайджанская Советская Социалистическая Республика в БСЭ]&lt;/ref&gt;. Был мәҙәниәттең башында мәғрифәтсе Мирза Фатали Ахундов ([[1812 йыл|1812]]—[[1878 йыл|1878]]) була. Ахундов — әзербайжан милли драматургияһына нигеҙ һала («Ботаник мосье Жорда», [[1851 йыл|1851]]; «Мулла Ибраһим Хәлил-алхимик» комедиялары, [[1851 йыл|1851]], һ.б.).

Әзербайжан ерендә ижад итеүселәрҙән сатирик шағир Мирза Алекпер Сабир ([[1862 йыл|1862]]—[[1911 йыл|1911]]), яҙыусы Джалил Мамедкулизаде («Молла Насреддин» сатирик журналын сығарыусы), әрмән романсыһы Александр Ширванзаде (Александр Мовсесян, [[1858 йыл|1858]]—[[1935 йыл|1935]]) һ.б атарға була. XX быуат авторҙарынан драматург Джафар Джаббарлы&lt;ref name=&quot;Jabarly&quot;&gt;{{Из|БСЭ|ссылка=http://bse.sci-lib.com/article025089.html|заглавие=Джабарлы Джафар|издание=3-е}}&lt;/ref&gt; ([[1899 йыл|1899]]—[[1934 йыл|1934]]), совет шағирҙары [[Сәмәд Вурғун|Самед Вурғун]], Сулейман Рустам, Расул Рза, әрмән шағиры Леонид Гурунц ([[1912 йыл|1912]]—[[1982 йыл|1982]]), яҙыусы Леонид Зорин.

Әзербайжан милли операһына ике тапҡыр Сталин премияһы лауреаты Узеир Гаджибеков нигеҙ һала («Ләйлә һәм Мәжнүн», [[1908 йыл|1908]]; «Аршин мал алан», [[1913 йыл|1913]]; [[Көр уғлы (опера)|«Кёроглы»]], [[1936 йыл|1936]]). У. Гаджибеков шулай уҡ Әзербайжан гимны авторы. [[1940 йыл]]да А. Бадалбейли тәүге әзербайжан балетын ҡуя («Девичья башня»). XX быуатта шулай уҡ А. Г. Тер-Гевондян, С. Э. Алескеров кеүек композиторҙарҙың эше билдәле. и др. Йырсыларҙан был мәлдә Мөслим Магомаев, [[Бәһбудов Рәшид Мәжид улы|Рәшид Бәһбутов]], Полад Бюль-Бюль оглы, Зейнаб Ханларова дан ала.

Баҡы ҡалаһында шулай уҡ  Мстислав Ростропович, Лариса Долина, Владимир Меньшов, юмор оҫтаһы Евгений Петросян тыуған. Совет заманында Юлий Гусман етәкселегендәге «Парни из Баку» КВН командаһы атамаһы данын артабан капитан Анар Мамедханов егеттәре дауам итә &lt;ref&gt;{{книга|автор=Валентин Крапива.|заглавие=Парни из Баку. В игре и вне игры|ссылка=|ответственный=|место=|издательство=|год=|том=|страниц=110|страницы=16|isbn=}}&lt;/ref&gt;. Әзербайжандың атҡаҙанған артистары Эльчин Азизов менән Динара Алиева Мәскәүҙәге Ҙур театр солистары. [[2009 йыл]]да Баҡыла Заман сәнғәте музейы асыла, унда авангард стилендә эшләүсе 800-ҙән ашыу әзербайжан рәссамдары һәм [[Скульптура|скульпторҙарының]] эше йыйылған.  

[[1953 йыл|1953]] йылдың майында Әзербайжан ССР-ының мәҙәниәт министрлығы булдырыла. [[1988 йыл]]дан мәҙәниәт министры вазифаһын йырсы һәм композитор Полад Бюльбюль оглы башҡара. Республика президенты Илһам Алиев указы менән [[2006 йыл]]да Мәҙәниәт Министрлығы нигеҙендә Әзербайжан Республикаһының мәҙәниәт һәм туризм министрлығы ойошторола. Шул йылдан уның министры Абүлфаз Караев. [[2012 йыл]]да Баҡыла Гейдар Алиев исемендәге Мәҙәни Үҙәк  асыла. 

== Архитектура һәм һынлы сәнғәт ==

=== Архитектура ===
[[Файл:Baku_Maiden_Tower_2010.jpg|слева|мини|300x300пкс|[[Баҡы|Баҡылағы Ҡыҙ ҡалаһы]]. [[XII быуат]]. Архитекторы Масғуд Дауыт оглы]]
Иң боронғо ҡоролмаларҙан Әзербайжандағы Кум һәм Лекит ҡорамдары, [[Ҡыҙ ҡалаһы (Баҡы)|Ҡыҙҙар ҡалаһы]] һаҡланған[./Әзербайжан_мәҙәниәте#cite_note-The_Grove_Encyclopedia.E2.80.942009.E2.80.94.E2.80.94237237-1 &lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[1]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]. Шулай уҡ ҡәлғәләр: бешбермак, гильгильчай (Чираг-гала) һәм башҡа&lt;ref&gt;{{статья|автор=А. В. Саламзаде.|заглавие=Народы Азербайджанской Советской Социалистической Республики. Архитектура|ссылка=|ответственный=Под редакцией Б.А.Гарданова, А.Н.Гулиева, С.Т.Еремяна, Л.И.Лаврова, Г.А.Нерсесова, Г.С.Читая|место=Народы Кавказа: Этнографические очерки|издательство=Издательство Академии наук СССР|год=1962|том=2|страниц=684|страницы=175|isbn=}}&lt;/ref&gt;. Боронғо ислам биналарынан VIII быуаттағы [[Ах-су|Ахсу]] һәм [[Шемаха йома мәсете]][./Әзербайжан_мәҙәниәте#cite_note-The_Grove_Encyclopedia.E2.80.942009.E2.80.94.E2.80.94237237-1 &lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[1]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;].
[[Файл:Ismailiyye_palace_main_façade,_Baku,_2015.jpg|мини|300x300пкс|Исмаилия бинаһы. [[XX быуат]] башы. Архитектор Иосиф Плошко]]
Баҡы ҡаланың заманса йөҙөн булдырыуҙа &quot;модерн&quot; стилендәге иң матур биналарҙың береһе булған Маилов театры авторы архитектор Баев Николай Георгиевич. Шулай уҡ Гавриил Тер-Микелов биналары: Йәмәғәт Йыйылышы Клубы (хәҙер Филармония), Тифлис Банкының Баҡылағы бүлексәһе (һуңыраҡ &quot;Балалар донъяһы&quot;), Коммерция училищеһы (хәҙер Педагогия институты) һәм башҡалар. Иосиф Гославский проекттары: ҡыҙҙар өсөн мосолман мәктәбе (хәҙер Фәндәр Академияһының ҡулъяҙмалар Институты), Тагиев театры ( Павел Когновицкий менән берлектә). Баҡы шулай уҡ башҡа архитекторҙарҙың да эштәре менән үҙенсәлекле: Касым бәк Гаджибабабеков (Низами Музейы), Зивер бәк Ахмедбеков ([[Тәзәпир мәсете|Тәзәпир Мәсете]]), Павел Залесский (ҡала училище бинаһы), Александр Никитин (Диңгеҙселәр клубы,  &quot;Метрополь&quot;ҡунаҡханаһы), Иосиф Плошко (поляк костелы, &quot;Феномен&quot; кинотеатры, &quot;Яңы Европа&quot; ҡунаҡханаһы, Мухтаров һарайы) һәм башҡалар&lt;ref name=&quot;Фатуллаев&quot;&gt;{{книга|автор=Шамиль Фатуллаев.|заглавие=Градостроительство Баку XIX—начала XX веков|ссылка=http://www.azeribooks.narod.ru/history/shamil_fatullayev/gradostroitelstvo_baku/gradostroitelstvo_baku_xix_nachala_xx_vekov.htm|ответственный=Под ред. проф. В. И. Пилявского|место=Ленинград|издательство=[[Стройиздат]]|год=1978|страниц=215}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Здание_Академии_наук_Азербайджана.jpg|слева|мини|310x310пкс|Бина Әзербайжандың Милли фәндәр академияһы. 1960 йй. Архитекторы Микаэль Усейнов]]
М. Г. Гаджинский, К. Исмаилов һәм КербалаиСефихан  Карабаги кеүек архитекторҙар һәм инженерҙар төҙөгән биналарҙа романтика менән бергә традицион элементтар берләштерелгән[./Әзербайжан_мәҙәниәте#cite_note-The_Grove_Encyclopedia.E2.80.942009.E2.80.94.E2.80.94238238-1 &lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[1]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;].

Хәҙерге заман төҙөлөшөнә авангард архитектор Константин Иванович Сенчихин ҙур өлөш индерә.  Уның эштәре: Әзербайжан медицина институты, Дзержинский ис. клуб, &quot;Динамо&quot; спорт комплексы, Мәҙәниәт һарайы (Локбатан) һ . б.).

Баҡы ҡалаһының заманса йөҙөн булдырыуҙа иң ҙур өлөштө СССР-ҙың халыҡ архитекторы Микаэль Усейнов индерә. Уның проекттары буйынса төҙөлгән күп йорттар ҡаланың визит карточкаһы булып тора. Совет дәүере архитекторҙарынан шулай уҡ Әзербайжан ССР-ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Дадашев Садых, Әзербайжандың атҡаҙанған архитекторы Талаат Ханларов.

=== Живопись ===
[[Файл:Shaki_khan_palace20.jpg|мини|250x250пкс|[[Шәки хан һарайы]], XVIII быуат башы—XIX быуат]]
[[Файл:Əzim_Əzimzadə_-_Varli_evinde_ramazan.jpg|слева|мини|230x230пкс|А. А. Азимзаде. «Бай йорттағы Рамаҙан айы». [[1932 йыл|1932]]]]
Декорация стилендә яҙыусы рәссамдарҙан Эривани Кадым Мирза, Мир Мохсун Навваб, Ғәмбәр оҫта Карабағи билдәле.

1900-20 йылдарҙа демократик ысынбарлыҡ йүнәлешендә яҙған рәссамдар — график А. А. Азимзаде һәм тәүге профессиональ белемле әзербайжан рәссамы Б. Ш. Кенгерли. Улар Әзербайжан совет һынлы сәнғәтенә нигеҙ һалған . Киндергә майлы буяу менән төшөрөү буйынса заман сәнғәтенә үҙешмәкәр рәссам Гусейнзаде Алибек һала ([[1864 йыл|1864]]—[[1940 йыл|1940]])[./Әзербайжан_мәҙәниәте#cite_note-The_Grove_Encyclopedia.E2.80.942009.E2.80.94.E2.80.94241241-1 &lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[1]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]. Тәүге махсус белеме булған азербайджан ҡатын-ҡыҙ рәссам Кашиева Кейсар ([[1893 йыл|1893]]—[[1972 йыл|1972]]).

Тәүге профессиональ рәссамдарҙың береһе Азим Азимзаде Баҡы художество училищеһын аса. XX быуаттың икенсе яртыһында билдәле рәссамдарҙан [[Сәләхов Таһир Теймур улы|Таһир Сәләхов]], Бахлулзаде Саттар, Микаил Абдуллаев, Видади Нариманбеков, Расим Бабаев, Санан Курбанов һәм Тоғрул Нариманбеков[./Әзербайжан_мәҙәниәте#cite_note-The_Grove_Encyclopedia.E2.80.942009.E2.80.94.E2.80.94241241-1 &lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[1]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;].

=== Скульптура ===
[[Файл:Natavan_xurshud.jpeg|мини|250x250пкс|[[Хөршидбаныу Натаван|Натаван Хөршидбану]] һәйкәле . [[Баҡы]] (скульптор Ғүмәр Эльдаров, 1960)]]
Урта быуаттарҙа төрлө тораҡтарҙа таш һындар ҡуйылған, йәғни баба ([[Әзербайжан теле|әзер.]]''«баба»'')[./Әзербайжан_мәҙәниәте#cite_note-The_Grove_Encyclopedia.E2.80.942009.E2.80.94.E2.80.94240240-1 &lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[1]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]. Үҙәндәрҙә, урман һәм тауҙарҙа байлыҡ символы һаналған һарыҡ, эйәрләнгән ат һындары ҡуйылған. Ҡәбер таштары, диуарҙар рельеф биҙәктәр менән һырланған, был биҙәү бигерәк тә Апшерон ярымутрауындағы ҡорамаларҙа ҡулланыла[./Әзербайжан_мәҙәниәте#cite_note-The_Grove_Encyclopedia.E2.80.942009.E2.80.94.E2.80.94240240-1 &lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[1]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]. [[Баҡы|Баҡылағы Ширваншах һарайы]] музейындағы ғәрәп яҙыулы «Баил таштары» (XIII б.) кеше һәм төрлө хайуан һындары менән биҙәлгән[./Әзербайжан_мәҙәниәте#cite_note-The_Grove_Encyclopedia.E2.80.942009.E2.80.94.E2.80.94240240-1 &lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[1]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;].

[[XIX быуат|XIX]]-[[1920-се йылдар|XX быуаттарҙа]] скульпторҙар йорттарҙы тарихи стилдә биҙәүҙе тергеҙә башлай. Тәүге профессиональ скульптор Зейнал Абдин бек Алиев [[1920 йыл]]дан эмиграцияла йәшәй&lt;ref&gt;{{статья|автор=Заур Ализаде.|заглавие=Первый азербайджанский профессиональный скульптор - Зейнал Абдин Алиев|ссылка=http://www.archive.n.zerkalo.az/2009-07-04/history/436-|язык=|издание=газета|место=«Зеркало»|год=04.07.2009|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=}}&lt;/ref&gt;. 

== Халыҡ кәсептәре ==

=== Келәм һуғыу ===
[[Файл:Malibeyli_carpet_XIXcentury.gif|слева|мини|Малыбейли ауылындағы келәм. [[Әзербайжан келәме|Карабах мәктәбе]]. [[XX быуат|XX быуат башы]]]]
[[Әзербайжан келәме]] - ҡул эштәренең бер төрө. Келәм һуғыу [[Губа|Куба]], Ширван, [[Гәнжә]], Казах, Карабах, [[Баҡы]]ла киң таралған. Ҡарабахта, мәҫәлән, Көнбайыш Европала һәм Америка баҙарҙарында юғары баһаланған ебәк келәмдәр һуғыла&lt;ref name=&quot;Ковроделие&quot;&gt;{{статья|автор=З. А. Кильчевская, А. Ю. Казиев, Н. А. Верещагин.|заглавие=Народы Азербайджанской Советской Социалистической Республики. Азербайджанцы. Ремёсла и промыслы. Ковроделие|ссылка=|ответственный=Под редакцией Б.А.Гарданова, А.Н.Гулиева, С.Т.Еремяна, Л.И.Лаврова, Г.А.Нерсесова, Г.С.Читая|место=Народы Кавказа: Этнографические очерки|издательство=Издательство Академии наук СССР|год=1962|том=2|страниц=684|страницы=92-95|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

=== Милли кейем ===
[[Файл:Azerigirl.jpg|мини|442x442пкс|Әзербайжан ҡыҙы [[Баҡы|Баҡылағы Науруз]] байрамында]]
&lt;center class=&quot;&quot; style=&quot;&quot;&gt;
&lt;gallery widths=&quot;180px&quot; heights=&quot;180px&quot;&gt;
Файл:Ingiloy girls from Qakh, Azerbaijan.jpg|[[Грузины|Грузинки]]-[[Ингилойцы|ингилойки]] из селения [[Кахи|Ках]] в нарядных национальных костюмах (1883 г.)
Файл:Армянка, Шемаха.jpg|[[Армяне|Армянка]] в праздничной одежде из [[Шемахы|Шемахи]] (1883 г.)
Файл:Удинка.jpg|[[Удины|Удинка]] в национальной одежде из селения Варташен (ныне — город [[Огуз (город)|Огуз]]) (начало XX века)&lt;ref name=&quot;Удины&quot; &gt;&lt;/ul&gt;
Файл:Dimitri N Ermakov Tartaren aus Khanalug.jpg|[[Хиналугцы]] в национальной одежде (начало XX века)&lt;ref name=&quot;Шахдагские народы&quot; /&gt;
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Тел һәм әҙәбиәт ==

=== Тел ===
[[Файл:Ana_Dili.JPG|справа|мини|250x250пкс|[[Нахчиван]] ҡалаһында туған телгә һәйкәл]]
[[Әзербайжан теле]] [[Әзербайжан]]да дәүләт теле тип һанала. Ул [[Иран]]дың төньяҡ-көнбайышында, шулай уҡ [[Грузия]], [[Төркиә]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] ([[Дағстан]]дың көньяғында) киң таралған. Әзербайжан теле төрки телдәрҙең көньяҡ-көнбайыш тармағындағы  [[Уғыҙ телдәре|уғыҙ телдәре төркөмөнә]] ҡарай. Телдең 4 диалекты бар: көнсығыш (баҡы, дербент, куба һәм шәмәхә диалекты, муган һәм ләнкәран һөйләше), көнбайыш (ҡарабах, гәнжә һәм казах  диалекты, айрум һөйләше), төньяҡ (шәки диалекты, закатал-ках һөйләше), көньяҡ (нахчиван, тебриз һәм ордубад диалекты, ереван һөйләше).
[[Файл:Declaration_of_independence_of_Azerbaijan_in_Azerbaijani.jpg|мини|224x224пкс|[[Әзербайжандың бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһы]] («төрки»  терминология). 1918 йылдың 28 майы]]
Әзербайжан үҙаллылыҡ алғандан һуң әзербайжан теле [[Әзербайжан|Әзербайжан Республикаһының]] дәүләт теле тип иғлан ителә. Президент Гейдар Алиев указы менән 2001 йылдың 9 авгусында &quot;Әзербайжан алфавиты һәм теле көнө&quot; булдырыла. Ул йыл һайын [[1 август]]а билдәләнә&lt;ref&gt;{{cite news|title=Сегодня - День азербайджанского алфавита и языка|publisher=Информационное Агентство &quot;The First News&quot;|url=http://1news.az/society/20090801093608648.html|date=01 августа 2009}}&lt;/ref&gt;.

Әзербайжанда шулай уҡ талыш, цахур, [[Авар теле|авар]], тат һәм башҡа телдәр киң таралған. Талыш телендә &quot;Талыш седо&quot; (Талыш тауышы) гәзите сыға, радиотапшырыуҙар алып барыла. Мәғариф министрлығы бойороғо менән 2003 йылда 1-4-сы кластар өсөн талыш телен уҡытыу программаһы раҫланған&lt;ref&gt;{{книга|автор=Михаил Алексеев, К.И. Казенин, Мамед Сулейманов|заглавие=Дагестанские народы Азербайджана: политика, история, культур|издательство=Европа|год=2006|место=М.|страниц=113|isbn=5-9739-0070-3}}&lt;/ref&gt;. Лезгин телендә &quot;Самур&quot; гәзите сыға. Лезгин мәҙәни үҙәге &quot;Ени самух&quot; һәм &quot;Алпан&quot; гәзиттәрен ойошторған. Кусар районында лезгин теленгә &quot;Кусар&quot; гәзите баҫыла&lt;ref&gt;{{книга|автор=Михаил Алексеев, К.И. Казенин, Мамед Сулейманов|заглавие=Дагестанские народы Азербайджана: политика, история, культур|издательство=Европа|год=2006|место=М.|страниц=75|isbn=5-9739-0070-3}}&lt;/ref&gt;. Бынан тыш райондың бөтә мәктәптәрендә ун синыфтарҙа ла лезгин теле уҡытыла. Авар мәҙәни үҙәге (Баҡы) авар телдәрендә 300 дана тираж менән &quot;Авар&quot; гәзитен сығара&lt;ref name=&quot;Алексеев83&quot;&gt;{{книга|автор=Михаил Алексеев, К.И. Казенин, Мамед Сулейманов|заглавие=Дагестанские народы Азербайджана: политика, история, культур|издательство=Европа|год=2006|место=М.|страниц=83|isbn=5-9739-0070-3}}&lt;/ref&gt;. 1996 йылда Баҡыла цахур телендә әлифба баҫыла. Удиндарҙың  &quot;Орайин&quot; йәмғиәте дәүләт иҫәбенә удин телендә әҙәбиәт һәм уҡыу әсбаптары әҙерләп сығара. Республикалағы урыҫ теллеләр өсөн туған тел [[урыҫ теле]].

=== Фольклор ===
[[Файл:The Soviet Union 1989 CPA 6091 stamp (Koroghlu, Azerbaijan epic poem. A. Gadzhiev).jpg|мини|224x224пкс|«Күроғлы» эпосынан. Рәссамы А. Гаджиев]]
Халыҡ ижадынан хеҙмәт, тарихи, лирик, йола, шаян йырҙарҙы, легендаларҙы, тарихи-батыр эпик әҫәрҙәрҙе (''[[дастан]]''), әкиәттәрҙе, юморескаларҙы (''ләтифа''), мәҡәл һәм әйтемдәрҙе, йомаҡтарҙы билдәләргә була.

Төрки телдәге тәүге ҡомартҡы тип «[[Ҡорҡот ата китабы]]&lt;nowiki/&gt;» — [[Уғыҙҙар|уғыҙ]] ҡәбиләләре эпосы һанала. Эпос Урта Азияла барлыҡҡа килеп уғыҙҙар тығыҙ йәшәгән Әзербайжан ерендә формалаша.

Әзербайжан фольклорында Күр оғлы (Короглу), Асли һәм Керем, Ашик-Гариб, Шах Исмаил һәм башҡа дастандар төп урын алып тора. Күп дастандарҙа булып үткән ваҡиғалар һүрәтләнә. Лирик халыҡ поэзияһында ''баяти'' һәм ''гошма жанрҙары билдәле''. XVI — XVII быуаттарҙа халыҡ йыраусылары— ашуғтарҙың ижады яҙып алына. Гурбани, Сары-ашуг, Аббас Туфарганлы, Валех кеүек ашуғтар билдәле.

Әзербайжан әкиәттәре йөкмәткеһе буйынса шартлы рәүештә өс төргә бүленә: «хайуандар тураһында әкиәттәр», «ябай халыҡ тураһында әкиәттәр» һәм «тылсымлы әкиәттәр»&lt;ref&gt;«Азербайджанские сказки, мифы, легенды». Библиотека азербайджанской литературы в 20-ти томах. Азербайджанское Государственное Издательство. Баку, 1988 год.&lt;/ref&gt;. Халыҡ әкиәттәрендәге Джиртдан, Тык-тык Ханым, Мелик-Мамед, Овчи-Пирим, Гекчек Фатма кеүек геройҙар билдәле.

=== Урта быуат әзербайжан әҙәбиәте ===
[[Файл:Fuzûlî.jpg|слева|мини|277x277пкс|[[XVI быуат]] шағиры [[Фүзули|Физули]]]]
Әзербайжан телендәге шиғриәткә нигеҙ һалыусы тип [[Хорасан|Хөрәсәндә]]  XIII — XIV б.б. шағиры Гасаноглы Иззеддин һанала&lt;ref&gt;{{книга|автор=Samir Kazymoghlu.|заглавие=Türk toplulukları edebiyatı|издательство=Ecdâd Yayım Pazarlama|год=1994|том=1|страницы=62}}{{ref-tr}}(тур.)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=Haluk İpekten.|заглавие=Fuzulî|издательство=Sevinc̣ Matbaasi|год=1973|страниц=163|страницы=9}}{{ref-tr}}(тур.)&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ XIV—XV бб. йәшәгән [[Нәсими|Имадеддин Насими]] ҙур өлөш индерә (төрки шағир&lt;ref&gt;Baldick, Julian (2000). Mystical Islam: An Introduction to Sufism. I. B. Tauris. pp. 103&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Burrill, Kathleen R.F. (1972). The Quatrains of Nesimi Fourteenth-Century Turkic Hurufi. Walter de Gruyter GmbH &amp; Co. KG.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lambton, Ann K. S.; Holt, Peter Malcolm; Lewis, Bernard (1970). The Cambridge History of Islam. Cambridge University Press. pp. 689.&lt;/ref&gt;). Юсиф Маддах төрки телендә «Варга һәм Гөлша» эпик поэмаһын яҙа. Әзербайжан телендә лирик поэмаларҙы Хагиги псевдонимы менән [[Ҡара Ҡуйлылар]] дәүләте солтаны Джаханшаһ&lt;ref name=&quot;Azeri Literature in Iran&quot;&gt;{{cite news|title=Azeri Literature in Iran|publisher=[[Encyclopædia Iranica]]|url=http://www.iranica.com/articles/azerbaijan-x|accessdate=2017-12-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110404113345/http://iranica.com/articles/azerbaijan-x|archivedate=2011-04-04}}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ [[Аҡ Ҡуйлылар|Аҡ-Ҡуйлылар]] дәүләте хакимы Солтан Ягуб яҙа&lt;ref name=&quot;Azeri Literature in Iran&quot;/&gt;. Солтан Ягуб һарайына шағир Кишвери яҡын була, ул [[Алишер Навои|Навои]] стилендәге лирик яҙмалар авторы&lt;ref&gt;{{статья|автор=[[Гамид Араслы|Х. Араслы]].|заглавие=Кишери|ссылка=http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke3/ke3-5811.htm|издание=[[Краткая литературная энциклопедия]]|издательство=[[Советская энциклопедия]]|год=1962|том=3|страницы=522}}&lt;/ref&gt;.

Әзербайжан ерендә йәшәгән авторҙар араһында шулай уҡ [[Сәфәүиҙәр]] династияһына нигеҙ һалыусы [[Исмәғил I]] шаһты атарға була, ул Хатаи псевдонимы менән «Дахнаме» («Ун хат») поэмаһын яҙа. Уның һарайында «батшалар шағиры» тип йөрөтөлгән Хабиби йәшәй&lt;ref&gt;{{БСЭ3|статья=Хабиби}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ осорҙа [[Ираҡ]]та шағир [[Фүзули]] ижад итә, ул әзербайжан, фарсы, ғәрәп телдәрендә берҙәй оҫта яҙыша&lt;ref&gt;{{книга|автор=Peter Rollberg.|заглавие=The modern encyclopedia of Russian and Soviet literature (including Non-Russian and Emigre literatures)|ответственный=Edited by Harry B. Weber|издательство=Academic International Press|год=1987|том=8|страницы=76|isbn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Климович, Люциан Ипполитович|Л. И. Климович]].|заглавие=Литература народов СССР: хрестоматия для высших учебных заведений|издание=3|издательство=Просвещение|год=1971|том=1|страницы=89|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

XVII—XVIII быуаттарҙа Иран Әзербайжанында Саиб Тебризи, Говси Тебризи, Мухаммед Амани, Тарзи Афшар, Тасир Тебризи ижад итәләр. Шағир Месихи «Варга һәм Гөлша» поэмаһын ҡалдыра&lt;ref name=&quot;Варга&quot;&gt;{{cite news|title=АЗЕРБАЙДЖАНСКАЯ ЛИТЕРАТУРА|publisher=ФЭБ &quot;Русская литература и фольклор&quot;|url=http://feb-web.ru/feb/ivl/vl4/vl4-4172.htm}}&lt;/ref&gt;.

XVIII быуатта Ширван мәктәбе шағирҙары Шакир, Нишат, Махджур ижад итә. Әзербайжан әҙәбиәтендә реализмға карабах ханы Молла Панах Вагиф нигеҙ һала&lt;ref name=&quot;Лит&quot;&gt;{{cite news|title=АЗЕРБАЙДЖАНСКАЯ ЛИТЕРАТУРА|publisher=ФЭБ &quot;Русская литература и фольклор&quot;|url=http://feb-web.ru/feb/ivl/vl5/vl5-4992.htm}}&lt;/ref&gt;. Уның дуҫы Молла Вели Видади һуғыштарҙы тәнҡитләүсе шиғырҙар яҙа&lt;ref name=&quot;Вели&quot;&gt;{{БСЭ3|статья=Видади Молла Вели}}&lt;/ref&gt;. 

=== Хәҙерге әзербайжан әҙәбиәте ===
[[Файл:Mirzə Fətəli Axundov 1.jpg|мини|258x258пкс|Мирза Фатали Ахундов — Әзербайжанда реалистик проза һәм драматургияға нигеҙ һалыусы&lt;ref&gt;{{статья|автор=Г. Ахмедов.|заглавие=Ахундов|ссылка=http://pedagogicheskaya.academic.ru/644/АХУНДОВ|издательство=Большая Российская Энциклопедия|ответственный=Под ред. В. Г. Панова|издание=Российская педагогическая энциклопедия|место=М.|год=1993|том=I|страницы=67|isbn=5852701408}}&lt;/ref&gt;]]
[[XIX быуат]]та Әзербайжан ере [[Рәсәй империяһы]] составына ингәс, урындағы халыҡ фарсы традицияларынан өҙөлөп урыҫ-европа традицияларына күсә башлай. Был осорҙа Гасым-бек Закир, Сеид Абульгасым Небати, Сеид Азим Ширвани, [[Хөршидбаныу Натаван]], Аббасгулу ага Бакиханов, Мирза Шафи Вазех, Исмаил-бек Гуткашынлы, Джалил Мамедкулизаде ижад итә. Быуат уртаһында әзербайжан драматургияһы барлыҡҡа килә&lt;ref name=&quot;Мирза Фатали&quot;&gt;{{книга|заглавие=М. Ф. Ахудов. Избранные произведенияю|издательство=[[Азернешр]]|год=1987|место=Б.|страницы=14}}&lt;/ref&gt;. Был осорҙа 1850-1857 йылдарҙа алты комедия, бер повесть яҙған Мирза Фатали Ахундовты, «Фахреддин ҡайғыһы» трагедияһының авторы  Наджаф бек Везировты, билдәләргә була &lt;ref&gt;{{cite news|title=Азербайджанская литература|publisher=ФЭБ &quot;Русская литература и фольклор&quot;|url=http://feb-web.ru/feb/ivl/vl7/vl7-2152.htm}}&lt;/ref&gt;. [[Иран Әзербайжаны|Иранском Әзербайжанында]] шағир Сеид Абдулгасем Набати менән шағирә Хейран ханым билдәле. Шул мәлдә [[Әзербайжан ашуғтары сәнғәте|ашуғ поэзияһы]] ҙур урын алып тора. Әзербайжан ашуғтарынан Алескер, Наджафкули, Гусейн Бозалганлы һәм башҡалар киң билдәле.

[[XX быуат]] башында әзербайжан әҙәбиәтенә прогрессив романтизм нигеҙ һалыусы Мөхәммәт Хади, шулай уҡ Джавид Гусейн, Микаил Мушфиг, Ғәббәс Сиххат ижад итә башлай. [[Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы|Совет Азербайжанындағы]] күренекле эшмәкәрҙәрҙән тәүге халыҡ шағиры [[Сәмәд Вурғун|Вурғун Сәмәд Вурғун]], Сөләймән Рөстәм, Расул Рзу, Мамед Саид Ордубади, Мирза Ибраһимов, Бәхтийәр Вахабзаде һ. б. Был осорҙа Иран Әзербайжанында Мөхәммәд Хөсәйен Шахрияр, Самед Бехранги һ. б. ижад итә.

Хәҙерге әзербайжан яҙыусыларынан урыҫ телле уҡыусылар араһында кинодраматург Рөстәм Ибраһимбәков һәм детектив романдар авторы Сыңғыҙ Абдуллаев танылыу ала. Шиғриәттә Нариман Гасанзаде, [[Хәлил Рза Олотөрк|Хәлил Рза]], Новруз Джабир, Вагиф Самедоглы, Нусрат Кесеменли, Ровшан Рамиз, Гамлет Исаханлы, Зелимхан Ягуб һ. б. билдәле.

=== Әзербайжан халыҡтары әҙәбиәте ===
[[Файл:Zulfugar_Ahmedzade.png|слева|мини|211x211пкс|Зульфугар Ахмедзада — XX быуаттағы талыш шағиры]]

== Башҡарыу сәнғәте ==

=== Музыка ===
[[Файл:Seyid_Shushinski_ansambl.jpg|мини|300x300пкс|Мугам башҡарыусылар: ханенде Сәйет Шушинский (һулдан икенсе) үҙенең ансамбле менән. [[1916 йыл]]]]
[[Файл:Novruz_Baku03.jpg|слева|мини|250x250пкс|Ашуғтар [[Науруз|Наурыз]] байрамында . [[Баҡы]]]]
[[Файл:Leyli_and_Majnun_opera_1908.jpg|мини|300x300пкс|&quot;Ләйлә һәм Мәжнүн&quot; тәүге әзербайжан операһынан күренеш]]

=== Бейеүҙәр ===
[[Файл:Azerbaijani_dancers_at_Eurovision_2012.jpg|слева|мини|300x300пкс|Ҡатын-ҡыҙҙар бейеүе]]

=== Балет ===
[[Файл:Maiden_Tower_baku.jpg|мини|300x300пкс|&quot;Ҡыҙҙар ҡалаһы&quot;, А.Бадалбейли. ([[1940 йыл|1940]]) Тәүге әзербайжан балетынан күренеш]]

=== Театр ===
[[Файл:Picture_of_Azimzade.jpg|слева|мини|300x300пкс|&quot;Коса-коса&quot; халыҡ тамашаһы. Рәссамы Азимзаде А., 1930]]
[[Файл:Sharifzade_as_Sheykh_Sanan.jpg|мини|239x239пкс|Аббас-Мирза Шарифзаде  шәйех ролендә. &quot;Шәйех Санан&quot; операһы ( Гусейн Джавид)]]

=== Кино ===
[[Файл:Sevil.jpg|слева|мини|300x300пкс|&quot;Севиль&quot; тауышһыҙ фильмы. Джаббарлы Джафар әҫәре буйынса төшөрөлгән. ([[1929 йыл]], режиссеры А Бек-Назаров, Балаш ролендә (''уртала'') — А. Герайбейли)]]
[[Файл:Nesimi_Film.jpg|мини|300x300пкс|Расим Балаев [[Нәсими]] ролендә. &quot;Нәсими&quot; фильмы (1973, режиссеры - Г. Сеидбейли)]]
[[Файл:Yusif Vazir Chamanzaminli with his family.jpg|слева|мини|300x300пкс|Әзербайжан яҙыусыһы Вәзир Юсиф Чеменземинли ғаиләһе менән. Шуша. XX быуат башы]]
[[Файл:Azerbaijani_wedding.jpg|мини|300x300пкс|Азим Азимзаде. &quot;Ҡатын-ҡыҙ туйы&quot;. [[1930 йыл|1930]]]]

=== Аш-һыу ===
[[Файл:Yarpaq_dolması.jpg|мини|250x250пкс|[[Долма]] — көнсығышта киң таралған милли аш.  ''Ярпаг долмас'' (''н.'') — [[Йөҙөм (мәғәнәләр)|йөҙөм]] япраҡтарына төрөлгән һарыҡ ите турамаһы]]
[[Файл:Pahlava1.jpg|слева|мини|250x250пкс|Пахлава —  ҡатлаулы ҡамырҙан бешерелгән сәтләүекле шәрбәт ]]

=== Спорт ===
[[Файл:Atlar_novruz_bulvar.jpg|мини|300x300пкс| [[Науруз|Наурыз]] байрамында милли кейемдәге һыбайлылар . Баҡы]]
[[Файл:Мемориал_на_Аллее_Шахидов.jpg|мини|246x246пкс|[[Шәһиттәр аллеяһы|Шәһиттәр Аллеяһы]], [[Баҡы]]]]

== Иҫкәрмә ==
{{примечания|2}}

== Һылтанмалар ==
* [https://books.google.com/books?id=ceW4dR78ubEC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=Encyclopaedia+of+Muslim+world&amp;cd=1#v=onepage&amp;q=&amp;f=false World of Encyclopaedia Muslim.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [https://books.google.com/books?id=ceW4dR78ubEC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=Encyclopaedia+of+Muslim+world&amp;cd=1#v=onepage&amp;q=&amp;f=false Taru Bahl, H. Syed M.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://books.google.com/books?id=B9RV5UFtPNMC&amp;pg=PA80&amp;dq=Azerbaijani+culture&amp;cd=3#v=onepage&amp;q=Azerbaijani%20culture&amp;f=false Contemporary Encyclopedia Theatre of The World: Europe.] [https://books.google.com/books?id=B9RV5UFtPNMC&amp;pg=PA80&amp;dq=Azerbaijani+culture&amp;cd=3#v=onepage&amp;q=Azerbaijani%20culture&amp;f=false Don Rubin]
* Azerbaijan // Роща Architecture Encyclopedia of The Art and Islamic  / and by Bloom Jonathan Sheila M. Blair Edited. — Oxford University Press, 2009. — &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;II том&lt;/span&gt;. — &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;С. 239&lt;/span&gt;. — ISBN 9780195309911.

[[Категория:Әзербайжан мәҙәниәте]]</text>
      <sha1>abeam7u4oceh531f7c4tip36ur2oame</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡуҙаҡлылар ғаиләһе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130457</id>
    <revision>
      <id>1306124</id>
      <parentid>1060582</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T15:16:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9876" sha1="kcmcxy4jggi6vb6mcppx6ruz1b5erwh" xml:space="preserve">{{Таксон
 |image file  = Snijboon peulen Phaseolus vulgaris.jpg
 |image title = Phaseolus vulgaris
 |image descr = {{bt-ruslat|Ғәҙәти фасоль|Phaseolus vulgaris}}
 |regnum            = Үҫемлектәр
 |ref               = Прежнее название семейства {{btname|Leguminosae|[[Juss.]]}}
 |comment           = 
 |rang              = Семейство
 |latin             = Fabaceae
 |author            = [[Lindl.]], 1836
 |syn               = 
* {{btname|Acaciaceae|[[E.Mey.]]}}
* {{btname|Aspalathaceae|[[Martinov]]}}
* {{btname|Astragalaceae|[[Bercht.]] &amp; [[J.Presl]]}}
* {{btname|Caesalpiniaceae|[[R.Br.]], [[nom. cons.]]}}
* {{btname|Cassiaceae|[[Vest]]}}
* {{btname|Ceratoniaceae|[[Линк, Иоганн Генрих Фридрих|Link]]}}
* {{btname|Detariaceae|[[Hess (ботаник)|Hess]]}}
* {{btname|Hedysaraceae|[[Bercht.]] &amp; [[J.Presl]]}}
* {{btname|Inocarpaceae|[[Zoll.]]}}
* {{btname|Leguminosae|[[Juss.]], [[nom. cons.]]}}
* {{btname|Mimosaceae|[[R.Br.]], [[nom. cons.]]}}
* {{btname|Papilionaceae|[[Giseke]], [[nom. cons.]]}}
* {{btname|Phaseolaceae|[[Mart.]]}}
* {{btname|Swartziaceae|[[Bartl.]]}}
* {{btname|Viciaceae|[[Oken]]}}
 |typus             = 
 |children name     = 
 |children          = 
 |wikispecies       = Fabaceae
 |commons           = Category:Fabaceae
 |grin              = 440
 }}
'''Ҡуҙаҡлылар''' йәки '''Күбәләк сәскәлеләр''' ({{lang-la|Fabáceae}}, йә {{lang-la2|Fabaceae }},йә {{lang-la2|Leguminósae}}, йә {{lang-la2|Papilionaceae}}). Ике өлөшлөлəр ғаилəһе. Яҡынса 12 меңдəн ашыу төрө билдəле, бөтə Ер шарында таралған.

== Биологик ҡылыҡһырлама ==
Үлəндəр, ҡыуаҡтар, ваҡ ҡыуаҡтар, ярым ҡыуаҡтар, лианалар, ағастар.
Бүлбе бактериялары м‑н симбиозға инə. Күп, һирəгерəк ике һəм бер йыллыҡ үлəн, һирəклəп ҡыуаҡлыҡ.
Япрағы ҡатмарлы (ҡауырһынлы, бармаҡ һымаҡ, өсəрле), япраҡ ҡолаҡсындары менән, сиратлы, һаплы. Япраҡтары, ваҡ япраҡтары, япраҡ ҡолаҡсындары йыш ҡына мыйыҡсаларға əүерелгəн.

Һабағы төҙ, тармаҡлы, уралыусан, йəбешеүсəн, һирəгерəк йəйелеүсəн йəки түшəлеүсəн.
 
[[Сәскә]]лек:Сəскəлеге тəлгəш (ҡайһы берҙə бер яҡлы), башаҡ, баш, һирəгерəк һепертке булып йыйылған. Сəскəһе йыш ҡына ваҡ, ҡыҙыл, ал, күк, һары, аҡ төҫтə; дөрөҫ төҙөлөшлө түгел, ике енесле. 

Каса япраҡсаһының япрағы ҡушылып үҫкəн, 5—4 тешле, ҡайһы берҙə 2 иренле. 

Тажы күбəлəк рəүешле, эре өҫкө япраҡтан (флаг, йəки елкəн), 2 ситке (ҡанаттар, йəки ишкəктəр) һəм 2 үҙ‑ ара тоташҡан аҫҡы япраҡтарҙан (кəмə) тора. 

Һеркəстəре 10, йышыраҡ үҙ‑ара һеркəс ептəре менән тоташтырылған бер туғандар; ике туғандар араһында 1‑еһе ирекле ҡала, ə 9‑cы көпшə барлыҡҡа килтерə.

{{Биофото|Shema cveta Fabaceae.JPG|left|ш=200|Ҡуҙаҡлылар сәскәһенең схемаһы|color=#BACC99}}

Сәскәһенең формулаһы:
: {{Nobr|[[Файл:Male and female sign.svg|12px]]&lt;math&gt;\uparrow Ca_{5}\; Co_{1+2+(2)}\; A_{(9)+1}\; G_{\underline1}&lt;/math&gt;}}{{sfn|Миркин|2002|с=}}
: {{Nobr|[[Файл:Male and female sign.svg|12px]]&lt;math&gt;\uparrow Ca_{5}\; Co_{1,2,(2)}\; A_{{(9),1} or {(10)} or {10}}\; G_{\underline1}&lt;/math&gt;}}{{sfn|Барабанов|2006|с=292}}
йәки
: {{Nobr|[[Файл:Male and female sign.svg|12px]]&lt;math&gt;\uparrow Ca_{5}\; Co_{1,2,2}\; A_{{(5+4),1}}\; G_{\underline1}&lt;/math&gt;}}{{sfn|Андреева|2005|с=438}}
{{-|left}}
Емешлеге 1, емшəне өҫкө. Емеше — ҡуҙаҡ. Орлоҡтары ҡоштар, кимереүселəр, ҡырмыҫҡалар, ел ярҙамында тарала. Йышыраҡ болондарҙа һəм далаларҙа, һирəгерəк урмандарҙа һəм баҫыуҙарҙа үҫə.

== Әһәмиәте==

Ҡуҙаҡлы үҫемлектәрҙең тамырҙарында бүлбеләр хасил була.Был бүлбеләр ҡуҙаҡлы үҫемлектәрҙең тамыр күҙәнәктәренә тупраҡтан тамыр төксәләре аша бактериялар үтеп инеүҙән барлыҡҡа килә. 

Улар һауалағы ирекле азотты йоталар һәм үҙләштерәләр. Бактериялар тамыр күҙәнәктәренең бүленеүенә килтерә һәм күләмдәрен арттыра, һөҙөмтәлә бүлбеләр барлыҡҡа килә.

Ике организмдың, ана шулай бер-береһенә файҙалы булып бергә йәшәүен симбиоз (грек һүҙе «симбиозис» — бергәләп йәшәү)
тип атайҙар. 

Үҫемлектәр ҡороғандан һуң, тупраҡ азотлы матдәләргә байыға. Шуға ла, баҫыу әйләнешендә ҡуҙаҡлыларҙы тупраҡты яҡшыртыу, азотлы берләшмәләргә байытыу өсөн дә ҡулланалар. 

Ҡуҙаҡлы үҫемлектәрҙең бөтә органдары ла азотлы матдәләргә, атап әйткәндә, аҡһымға бай.Был ғәиләгә ҡараған үҫемлектәр ҡиммәтле ауыл хужалығы культуралары булып торалар:аҙыҡ, мал аҙығы культуралары, бесән үләндәре.

Матурлыҡ өсөн (декоратив) ҡулланылғандары ла байтаҡ.

==Ҡулланылышы ==
Ашарға яраҡлы үҫемлектəр (борсаҡ, соя, арахис, нут, пәйғәмбәр борсағы,  фасоль һ.б.), мал аҙығы үҫемлектəре (аҡ ҡандала үлəне, румын люцернаһы, себер йылҡы борсағы, туғай клеверы һәм башҡалар), дарыу үҫемлектəре (баҫыу ҡоросүлəне, туғай клеверы,  ҡандала үлəне, татлы тамыр һ.б.), баллы үҫемлектəр (йылҡы борсағының, ҡандала үлəненең бөтə төрҙəре һ.б.), декоратив үҫемлектəр (аҡ акация,люпин, декоратив борсаҡ, хуш еҫле борсаҡ,  ҡарға ҡуҙағы, һары акация һ.б.), буяу үҫемлектəре (буяу балғыуағы), ағыулы үҫемлектəр (сыбар сысҡанборос, Шишкин йүтəл үлəне).

Башҡортостанда 23 ырыуҙан:аморфа, астрагал, борсаҡ, йүтəл үлəне, йылан ҡуҙағы, туҡранбаш (клевер), күкһəүел, кəрешкə, ҡоросүлəн,ҡыйыҡтаж, сысҡанборос, татлы тамыр, торна борсағы һәм башҡаларҙан яҡынса 100 төрө үҫə.

==Ҡуҙаҡлылар ғаиләһенә ҡараған үҫемлектәр==
{{кол}}

* Acacia — Акация
* {{bt-latrus|Anadenanthera|Анаденантера}}
* {{bt-latrus|Arachis|Арахис}}
* {{bt-latrus|Astragalus|Астрагал}}
* {{bt-latrus|Caesalpinia|Цезальпиния}}
* {{bt-latrus|Caragana|Карагана}}
* {{bt-latrus|Cicer|Нут (род){{!}}Нут}}
* {{bt-latrus|Dalbergia|Дальбергия}}
* {{bt-latrus|Glycine|Соя}}
** {{bt-latrus|Glycine max|Соевые бобы}}
* {{bt-latrus|Inga|Инга (растение){{!}}Инга}}
* {{bt-latrus|Lathyrus|Чина}}
* {{bt-latrus|Lens|Чечевица}}
* {{bt-latrus|Leucaena|Леуцена}}
* {{bt-latrus|Lupinus|Люпин}}
* {{bt-latrus|Medicago|Люцерна}}
* {{bt-latrus|Mimosa|Мимоза}}
* {{bt-latrus|Phaseolus|Фасоль}}
* {{bt-latrus|Piscidia|Писцидия}}
* {{bt-latrus|Pisum|Горох}}
* {{bt-latrus|Robinia|Робиния}}
* {{bt-latrus|Trifolium|Клевер}}
* {{bt-latrus|Vicia|Вика (растение){{!}}Вика}}
** {{bt-latrus|Vicia faba|Боб садовый}}
* {{bt-latrus|Wisteria|Глициния}}
{{Конец кол}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.syl.ru/article/168196/new_bobovyie-rasteniya-rasteniya-semeystva-bobovyih-plodyi-bobovyih-rasteniy]— Бобовые
* [https://web.archive.org/web/20160421133156/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8513-u-a-lylar]— Ҡуҙаҡлылар

== Әҙәбиәт ==
* Миркин Б. М., Наумова Л. Г., Мулдашев А. А. Высшие растения: краткий курс систематики с основами науки о растительности: Учебник. — 2-е, перабот. — М.: Логос, 2002. — 256 с. — 3000 экз. — ISBN 5-94010-041-4.

== Иҫкәрмәләр ==
[[Категория:Үҫемлектәр ғаиләләре]]
[[Категория:Үҫемлектәр]]
[[Категория:Сәскәлеләр]]
[[Категория:Ике өлөшлөләр]]
[[Категория:Башҡортостан үҫемлектәре]]</text>
      <sha1>kcmcxy4jggi6vb6mcppx6ruz1b5erwh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Армавир (Рәсәй)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130545</id>
    <revision>
      <id>1306331</id>
      <parentid>1294272</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T06:00:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3166" sha1="d8os8w816pivdbogs5s5a95sseo3q5r" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Армавир}}
{{Универсальная карточка}}

'''Армавир''' ({{lang-ru|Армавир}}, {{lang-ady|Ермэлхьабл}} — «әрмән ауылы»&lt;ref&gt;{{cite web|author=Берсиров Б.М.|title=Русско-адыгейский словарь|url=http://adygheya.minobr.ru/sites/default/files/docsarchive/slovar_0.doc|publisher=Министерство образования и науки РЕСПУБЛИКИ АДЫГЕЯ|accessdate=2017-07-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170730141409/http://adygheya.minobr.ru/sites/default/files/docsarchive/slovar_0.doc |date=2017-07-30 }}&lt;/ref&gt;) — [[Краснодар крайы]]ндағы ҡала. Халыҡ һаны буйынса [[Краснодар]]ҙан һуң өлкәлә дүртенсе урында тора.

== Географияһы ==
[[Ҡобан (йылға)|Ҡобан]] йылғаһы ярында урынлашҡан.

== Иҡтисад ==
* Армавир тәжрибә машиналар эшләү заводы
* Армавир ит консерва комбинаты
* Армавир кондитер фабрикаһы
* «Ҡобанжелдормаш»

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Голиванов Владимир Степанович]] (15.03.1939—26.08.2010), тренер. Хәҙерге бишбәйге буйынса РСФСР‑ҙың атҡаҙанған тренеры (1991), СССР‑ҙың спорт мастеры (1965), бөтә союз категориялы судья (1980). 1975—1982 һәм 1998—2010 йылдарҙа Олимпия резервының хәҙерге бишбәйге буйынса  махсуслашҡан республика балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе директоры. [Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2004)&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/5089-golivanov-vladimir-stepanovich Башҡорт энциклопедияһы — Голиванов Владимир Степанович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421132326/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5089-golivanov-vladimir-stepanovich |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421132326/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5089-golivanov-vladimir-stepanovich |date=2016-04-21 }}{{V|14|03|2019}}&lt;/ref&gt;. 

== Транспорт ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.armawir.ru/ Официальный сайт города Армавир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200514141710/http://www.armawir.ru/ |date=2020-05-14 }} {{ref-ru}}

{{Краснодар крайы}}

[[Категория:Армавир|*]]
[[Категория:Ҡобан буйындағы ҡалалар]]</text>
      <sha1>d8os8w816pivdbogs5s5a95sseo3q5r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бадминтон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130708</id>
    <revision>
      <id>1306376</id>
      <parentid>1282327</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T09:05:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27240" sha1="q027fn8j4s817cekbe59wmau0mjd9tr" xml:space="preserve">[[Файл:Badmintonpan.jpg|справа|мини|320x320пкс|Бадминтон. Ир-егеттәр араһында парлы осрашыу]]
'''Бадминтон''' ({{lang-en|badminton}}) — спорт төрө. Уйынсылар селтәрҙәр менән бүленгән майҙансыҡтың ҡапма-ҡаршы яғында урынлашалар һәм селтәр аша ракеткалар ярҙамында воландарҙы һуғып дошман яғына ергә төшөрөргә, шул уҡ ваҡытта, киреһенсә, уның үҙ яланына төшмәүе өсөн тырышалар.

Ярышта ике уйынсы йәки ике пар уйынсы ҡатнаша (парҙар ҡатнаш булыуы ла мөмкин — ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар).1992 йылдан йәйге Олимпия уйындары программаһына ингән.

== Тарихы ==
[[Файл:Battledore_-_Youthful_Sports.png|справа|мини|250x250пкс|«Battledore» — элекке бадминтон (1804 йылдың һүрәте).]]
[[XIX быуат]]та һиндостанда хеҙмәт иткән инглиз офицерҙары боронғо һинд уйыны ''пуна ''менән мауығып китәләр'', ''уны хәҙерге бадминтон прототибы тип иҫәпләргә мөмкин. Инглиздәр был уйын менән мауығыуын тыуған иленә алып ҡайта

Уйындың хәҙерге йолаларының башланғысы Англияға, Бадминтон-хаус усадьбаһына ҡайтып ҡала, уның хужаһы, билдәле спорт энтузиасы һәм спорт тураһында китаптар нәшер итеүсе герцог Бофорт [[1873 йыл]]да бадминтонда уйнау өсөн майҙансыҡ төҙөй.

[[1893 йыл]]да Англияның бадминтон берекмәһе уйындың рәсми ҡағиҙәләренең беренсе регламентын баҫтырып сығара&lt;ref&gt;[http://badmintonrussia.info/01.html История бадминтона] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080311002425/http://www.badmintonrussia.info/01.html |date=2008-03-11 }}&lt;/ref&gt;

Бөтә донъя бадминтон федерацияһы ({{lang-en|Badminton World Federation (BWF)}}World Badminton Federation (BWF)) [[1934 йыл]]да ойошторола.

[[1947 йыл]]дан ''Томас Кубогына ''ир-егеттәр араһында ҙур команда ярыштары уҙғарыла. Ҡатын-ҡыҙҙар араһында ''Убер Кубогына ''төп команда старты [[1955 йыл]]дан үтә.

== Ҡорамалдары ==

=== Ракетка ===
[[Файл:Heads_of_badminton_raquets.jpg|слева|мини|150x150пкс|Бадминтон өсөн ракеткалар]]
Иң башта ракеткаларҙы ағастан эшләгәндәр. Хәҙерге заман ракеткалары төрлө материалдарҙан эшләнә: углепластиктан алып [[алюмин]], [[ҡорос]] һәм титанға тиклем.

Шуға ла ҡорамал ҡылдарҙың тартылыуына һәм һуғылыуҙың ауырлығына сыҙай.

Һөнәри уйынсылар өсөн ракеткалар, ҡағиҙә булараҡ, күмерсүстәр нигеҙендә композицион материалдарҙан һәм эсенә конструктив өлөштәр ингән материалдарҙы ҡулланып эшләнә.

Һәүәҫкәрҙәр һәм яңы кешеләр өсөн ракеткалар өс яҡлы, үҙәктең һәм тирәстең сиге ялғанған урынында Т- ҡиәфәтле күҙгә күренерлек быуын булыуы менән айырыла.

Уртаса ракетканың ауырлығы 70-100 грамм тәшкил итә. Ракеткаларҙаң уйынға йоғонто яһаған төп физик үҙенсәлектәре булып, ауырлығынан тыш ауырлыҡ үҙәгенең урынлашыуы («баланс»), кендектең һәм тирәстең бөгөлөштә, кендектең боролғанда ҡатылығы тора.

Йыш ҡына ошо характристикаларға бәйле ракеткаларҙы һөжүм һәм көс манераһы ҡулланған уйынсыларға, ә оборона тактикаһы схемаһы менән мауыҡҡандарға икенсе ракеткаларҙы тәҡдим итәләр.

Һөнәри спортсылар өсөн тәғәйенләнгән моделле ракеткалар рәтендә, бер модель эсендә бер нисә грамм һәм төрлө йыуанлыҡтағы һап менән айырылған, башҡарылыу төрҙәре булыуы мөмкин. Күп һөнәри уйынсылар ракетка һабына махсус сырмауҙар, «грип» ҡулланалар, был ракетканы һәйбәт тотоуҙы тәьмин итә


=== Ҡылдар һәм уларҙың тартылышы ===
Тәүҙә ҡылдар тәбиғи материалдарҙан яһалған, хәҙер улар гел синтетик тиерлек. Бадминтон спортында синтетик сүстәрҙең ишелешенән торған ҡылдар ҡулланыла.

Һәүәҫкәрҙәр өсөн тәғәйенләнгән ракеткаларҙа ҡылдар 80-110 Н көсө менән тарттырыла.

Һөнәри уйынсыларҙың ҡылдарының тарттырылыу көсө 160 Н -ҡа етеүе мөмкин. Ҡылдарҙың диаметры 0,6 мм 0,8 мм тиклем арала тора, бер ракетканы тарттырыу өсөн 10 метр самаһы ҡыл талап ителә.

Ракетканы тарттырыу процесы ике этаптан тора: тәүҙә ҡылдар тирәстең тишеге аша үткәрелә һәм бер-береһе менән үрелә, һуңынан эҙмә-эҙлекле тарттырыла.

Ракетаканы сифатлы тарттырыу тик махсус станоктарҙа ғына мөмкин. Сөнки был ракетканың тирәсен бер нисә урындан ныҡ итеп беркетелеүен, тартылыуҙың теүәл көсөргәнешен һәм инде тарттырылыған ҡылдарҙың махсус ҡыҫҡыстар менән эҙмә-эҙлекле нығытылыуын тәьмин итә.


=== Волан ===
[[Файл:Volant_badminton.jpg|слева|мини|150x150пкс|Ҡауырһындан волан]]
Воландың ике төрө бар: пластик һәм ҡауырһындан(тәбиғи). Пластик воландарҙы һәүәҫкәрәҙәр һәм күнекмәләрҙең ҡайһы бер төрҙәре өсөн тәҡдим итәләр, пластик воландарҙың яҡшы яғы уларҙың ныҡлығында.

Ҡауырһын воландарҙан пластик воландар осоу тиҙлеге менән айырыла. Һөнәри спортсыларҙың ярыштары һәм күнегеүҙәре өсөн, ҡағиҙә булараҡ, ҡауырһын воландар ҡалып булып тора.

Йыш ҡына спорт ярыштарының регламентында ҡауырһын воландар серияһының аныҡ сифаты билдәләнә.

Пластик волан (синтетик йәки бөкөнән) эшләпәнән һәм уға беркетелгән пластик «юбканан» тора. Ҡауырһын волан 16 ҡаҙ ҡанатынан һәм йоҡа лайка тире менән уратып алынған бөкө эшләпәнән әҙерләнә.

Ҡанаттар эшләпә әйләнәһенең тишегенә елемләнә, ептәр менән уратып бәйләнә, ептәр шулай уҡ елемләнә. Воландың ауырлығы 4,74 г −5,50 г тәшкил итергә тейеш.

Производствола воландар сорттарға айырыла, тиҙлек һәм траектория осошо буйынса градустарға бүленә.

Сорттарға айырылыуы буйынса төрлө төркөмдәр төрлө тамғалар ала. Улар волан төргәктәренә яҙыла (3-6-12 дананан торған тубус), һәм шулай уҡ воландарға ла (воландарҙың эшләпәһенең эске өлөшөнә) тамғалар һуғыла.

Һөнәри уйынсыларҙың бер матчы өсөн бер нисә ҡауырһын волан ҡулланылыуы мөмкин. Воландарға күберәк ракетканың тирәсе менән һуҡҡанда зарар килә (ундай һуғыуҙар техникала хаталар һөҙөмтәһендә йәки яңы башлаған спортсыларға хас).

Ләкин бик яҡшы техникала ла, воланға көсөргәнеш арҡаһында ҡанаттар менән эшләпәнең берләшкән урынының бушауы, йә булмаһа айырым ҡанаттарҙың һыныуы мөмкин, ә был осош траекторияһын үҙгәртә.

== Уйын майҙансығы ==
[[Файл:Badmintonfeld_mit_Abmessungen-rus.png|справа|337x337пкс|Игровое поле]]
Уйын тура мөйөшлө 13,4-кә 5,18 метр ҙурлыҡтағы майҙансыҡта үтә. Парлы уйын өсөн 13,4 м. (биреү ваҡытында — 11,88) 6,10 м размерындағы майҙансыҡ ҡулланыла.

Терәүҙәр эргәһендә селтәр бағанаһы 1,55 метр бейеклектә, үҙәгендә 1,524 метр (һалынып торған ерҙә).

Селтәр өҫтән киңлеге 7,5-8 см икегә бөкләнгән таҫма менән сикләнгән, уның аҫтынан бау төшөрөлә.

Уйын яланында 4 см киңлегендәге һыҙыҡтар сағыу төҫтәр менән (һары йәки аҡ) буяла. Был һыҙыҡтар яландың сикләүсе өлөшө (мәҫәлән, һыҙыҡтан тороп биреү тыйыла) булып һанала.

Селтәрҙән 1,98 метр алыҫлыҡта биреү һыҙығы урынлаша. Биреү һыҙығы һәм артҡы һыҙыҡтар араһында һуғыу зонаһы урынлаша. Үҙәк һыҙыҡ биреү зонаһын уң һәм һул зоналарға бүлә.

=== Биреү, отош һәм хаталар ===
Биреү уң (йоп) һәм һул (таҡ) зонанан иҫәпкә бәйле башҡарыла. Хәҙерге ҡағиҙәләргә ярашлы, (матчтарҙың тамашалығын күтәреү өсөн 2006 йылда индерелгән) биреүҙең ҡайһы яҡтыҡы булыуына ҡарамаҫтан мәрәйҙәр һәр отош һайын иҫәпләнә.

Уйын 21 мәрәйгә тиклем алып барыла; 20:20 иҫәбе булһа, уйын бер яҡтың 2 мәрәйгә өҫтөнлөккә сыҡҡанына тиклем йәки 30 мәрәй йыйыуына тиклем дауам итә (30 мәрәй йыйған яҡ еңеүсе тип билдәләнә).

Парлы осрашыуҙа, иҫке ҡағиҙәләрҙән айырмалы рәүештә, һәр яҡтың һуғыуҙары берешәр була.

Парлы уйында ҡағиҙәләр бер ни тиклем ҡатмарлыраҡ. Фәҡәт спортсы ҡыя торған уйынсынан биреүҙе ҡабул итергә тейеш.

Әммә уның һуғыуынан һуң (биреүҙе ҡабул иткәс) инде сиратлылыҡ юҡ — воланға команданың теләгән бер уйынсыһы, ҡайныһына уңайлы шул һуға; әгәр биргән команда мәрәй отһа, шул уҡ уйынсы биреүҙе дауам итә, тик инде икенсе һуғыу зонаһынан.

Ә ҡабул итеүсе командала уйынсыларҙың урынлашыуы үҙҙәренең биреүендә мәрәй отҡанға тиклем үҙгәрмәй.

Иҫке ҡағиҙәләр буйынса биргән уйынсының уйындағы отошо бер мәрәй менән иҫәпләнә. Әгәр биреүсе уйынсы еңелһә, биреү дәғүәсегә күсә, ә иҫәп элеккесә ҡала.

Шуға күрә уйын йыш ҡына оҙаҡҡа һуҙылып китә! Парлы осрашыуҙа һәр команданың 2 биреүе була. Ике биреүҙе лә юғалтҡан осраҡта биреү дәғүәсегә күсә.

Һуғыу ебәреүсе уйынсының мәрәйҙәр иҫәбенә ярашлы, тейешле бирелмәләр яланынан (йоп/таҡ) яһала, парлы осрашыуҙа яңғыҙ уйындағы кеүек беренсе уйынсы (уйындар башланғанға тиклем һайлана) бирә, ә икенсе уйынсы кирегә ебәрә (мәрәйҙәр иҫәбе йоп-таҡ ебәреү яланы).

Уйындар 15 мәрәйгә тиклем (11 ҡатын-ҡыҙҙар өсөн) бара. Иҫәптәр тигеҙ булған осраҡта 14-14 (10-10 ҡатын-ҡыҙҙар өсөн), беренсе булып күберәк мәрәй 14 (10) йыйған яҡ уйын 17 (13) йәки 15 (11) тиклем барыуын һайлай.

Айырым отошта уйынсы еңеүсе тип түбәндәге осраҡтарҙа һанала:
* Волан дәғүәсенең майҙансығына (яланына) ҡағыла.
* Дәғүәсе воланды майҙан ситенә ебәрә, волан тәненә йәки кейеменә ҡағыла.
* Дәғүәсе һуҡҡандан һуң, волан түбәгә йәки майҙансыҡтан йыраҡ түгел предметтарға ҡағыла.
* Ярыш ваҡытында дәғүәсе тәне йәки ракетка менән селтәргә ҡағыла, ракетканы йәки тән өлөшөн ярышташы яғына сығара (әммә, фол иҫәпкә алынмай, әгәр ракетканың волан менән баштағы контакты һуғыусы яҡта булһа һәм ракетка инерция буйынса сит яҡҡа сыҡҡан осраҡта).
* Дәғүәсе биреүҙе ҡағиҙәгә ярашлы башҡара алмай (ҡыя урынлашҡан яланға бирергә кәрәк; һыҙыҡтарға баҫырға ярамай; йөрөргә ярамай һәм аяҡты ерҙән айырмаҫҡа; һуғыу моментында волан бил кимәленән түбән булырға тейеш; ә ракетканың кендеге аҫҡа юнәлтелергә тейеш; әгәр биреүсе воланға һуға алмаһа- был шулай уҡ фол)

== Хәҙерге заман бадминтоны ==
Һөнәри спортсы һуҡҡан воландың осоу тиҙлеге 493 км/сәғәткә етә, был уйын снарядының осоу тиҙлеге буйынса абсолют рекорды.

Уйынсы бер гейм эсендә яҡынса километр ярым югерә һәм воланға 400 -гә тиклем һуғыу башҡара, ә матч ике-өс геймдан тора. Бер мәрәй отоштоң оҙайлығы буйынса рекорды — ике уйынсыға 108 һуғыу, отош 2 минут тиерлек бара. (Nguyen T.M. против J.O. Jorgensen 2013 йылғы Донъя Чемпионатында).

Бөтә техник оҫталыҡҡа эйә булыу өсөн һөнәри спортсылар көсөргәнешле күнекмәләргә 10 йылдай ваҡыт сарыф итәләр.

Әлеге ваҡытта планетала азия спортсылары өҫтөнлөк итә ([[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], [[Көньяҡ Корея|Корея Республикаһы]], [[Индонезия]]), улар донъя беренселегендә 90 % тиклем миҙалдар яулай. Мәҫәлән, Бөтә донъя бадминтон федерацияһы мәғлүмәттәренә ярашлы, тайвань бадминтонсыһы Дай Цзыин бадминтон буйынса ҡатын-ҡыҙҙар араһында иң яҡшы уйынсы тип танылған&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Тайваньская бадминтонистка Дай Цзыин заняла первое место в мировом рейтинге|url=http://news.intaiwan.ru/1277.html|work=Тайвань • Новости|date=2016-12-02|accessdate=2016-12-02|language=ru-RU|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161203123849/http://news.intaiwan.ru/1277.html|archivedate=2016-12-03}}&lt;/ref&gt;. Азия илдәренән һуң Европа илдәре килә: [[Дания]], Б[[Бөйөк Британия|өйөк Британия]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Германия]], [[Нидерланд]] һ . б.

Халыҡ-ара майҙанда рәсәй бадминтоны үҙен күптән түгел генә белдерҙе. Был беҙҙең илдең донъя бадминтон берләшмәһенә һуңлап инеүе һәм шулай уҡ, был спорт төрө 1992 йылға тиклем олимпия уйыны булып һаналмауына бәйле.

Тәүге етди ҡаҙаныштар Андрей Антропов исеме менән бәйле. Ул 50 тапҡыр Рәсәй һәм СССР чемпионы була.

Халыҡ-ара майҙанда ул Европа Кубогы һәм донъя этаптарында төрлө титулдар, Европа чемпионатында көмөш һәм бронза, донъя Кубогы финалында бронза, шулай уҡ Олимпия уйындарында 5-се урын яулай.

Рәсәй йыйылма командаһына системалы уңыштар һуңғы ваҡытта килә. 2009/2010 йыл миҙгеле илдәге бадминтон үҫешенең 50 йыл эсендәге һөҙөмтәләре буйынса иң яҡшыһы була.

Рәсәйлеләр 2009 йылда Европаның шәхси беренселегендә иҫ киткес матур сығыш яһап, алтын миҙал ((Нина Вислова/Сорокин Валерия), көмөш Болгариянан Анастасия Русских менән Петя Неделчева) һәм бронза (Элла Диль) миҙалдар яулай.

Ҡатын -ҡыҙҙар командалары араһында Европа чемпионатының финалына һәм донъя чемпионатының ярым сирек финалына етә. Дүрт спортсы ҡатын-ҡыҙ донъя рейтингы буйынса иң көслө унлыҡҡа инә.

[[Йәйге Олимпия уйындары 2012|2012 йылда Лондондағы Олимпия уйындары]]нда беренсе тапҡыр бүләкләү тарихында бадминтон буйынса олимпия турнирында рәсәй командаһынан ҡатын ҡыҙҙарҙың парлы разрядында Сорокина Валерия һәм Нина Вислова 3-сө урын өсөн матчта канада парлылары Алекс Брюс менән Мишель Лины еңеп, бронза миҙалы яулай.
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20120804151157.shtml|title=Российские бадминтонистки впервые в истории выиграли олимпийскую награду|author=|date=2012-08-04|work=|publisher=[[РосБизнесКонсалтинг]]|accessdate=2012-08-04|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69z8KAG4C?url=http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20120804151157.shtml|archivedate=2012-08-17}}&lt;/ref&gt;

== Тиҙлек рекорды ==
Воландың рекордлы осоу тиҙлеге реаль уйындарҙа түгел, ә «лаборатор шарттарҙа», YONEX NANORAY Z-SPEED ракеткаһы ярҙамында, 2013 йылдың авгусында ҡуйыла, ул 493 км/сәғ тәшкил итә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=YpD2QKpcJvc Рекорд начальной скорости полета волана 493 км/ч]&lt;/ref&gt; . Был осоу тиҙлеге осош башында була, аҙаҡ ул, әлбиттә, тиҙ арала кәмей.

== Тыйылған өйрөлтөп биреү ==
1980 йылдар башында бадминтонда өйрөлтөп биреү «Сидек-спин» революция яһай. Был биреүҙең принцибы — воландың ҡанаттары буйлап шыумалы һуғыу юралмаған осош траекторияһына алып килә.

Малайзиялы Мисбун Сидек, үҙе уйлап сығарған биреү арҡаһында, донъяның иң көслө уйынсылар исемлегенә инеп китә.

Әммә тиҙҙән бындай техниканың етешһеҙлектәре асыҡлана. Воландар тиҙ яраҡһыҙ хәлгә килә.

Бадминтон тамашалығын юғалта, сөнки был биреүҙән һуң, отоштар 2-3 һуғыуға тиклем кәмей. Халыҡ -ара бадминтон федерацияһы «Сидек-спинды».ҡулланыуға тыя.

== Халыҡ-ара турнирҙар ==
Бер нисә категорияға бүленә: улар сығыштар өсөн иҫәпләп сығарылған рейтинг мәрәйҙәре һаны, бүләкләү фонды, абруйлығы менән айырыла.

'''Таблица 1. Турнир категорияһына бәйле мәрәйҙәр иҫәбен сығарыу'''&lt;ref&gt;[http://www.internationalbadminton.org/ Badminton World Federation] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929134044/http://www.internationalbadminton.org/archivescontent.asp?pageid=%7B4B7714F9-45C1-4199-B1B7-5B62C57FAE1A%7D|date=2007-09-29}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 58px;&quot;
! Донъя бадминтон федерацияһы&lt;br /&gt;
ваҡиғалары
!Суперсерия&lt;br /&gt;
донъя турниры
! Донъя турнирҙар серияһы алтын гран-при
! Донъя Кубогы этабы
! Европа Кубогы этабы — челленджеры
! Европа Кубогы этабы
! Европа Кубогы этабы — фьючерс
|-
! Еңеүсе (1)
| 12000
| 9200
| 7000
| 5000
| 4000
| 2500
| 1700
|-
! Көмөш призер (2)
| 10200
| 7800
| 5950
| 4250
| 3400
| 2130
| 1420
|-
!Ярымфиналсы(3,4)
| 8400
| 6420-се
| 4900
| 3500
| 2800
| 1750
| 1170
|-
! Сирек финалисы (5/8)
| 6600
| 5040
| 3850
| 2750
| 2200
| 1370
| 920
|-
! 9/16
| 4800
| 3600
| 2720
| 1920
| 1520
| 920
| 600
|-
! 17/32
| 3000
| 2220
| 1670
| 1170
| 920
| 550
| 350
|-
! 33/64
| 1200
| 880
| 660
| 460
| 360
| 210
| 130
|-
! 65/128
| 600
| 430
| 320
| 220
| 170
| 100
| 60
|-
! 129/256
| 240
| 170
| 130
| 90
| 70
| 40
| 20
|-
! 257/512
| 120
| 80
| 60
| 40
| 30
| 20
| 10
|-
! 513/1024
| 60
| 40
| 30
| 25
| 20
| 10
| 5
|}
'''Таблица 2. Бадминтон буйынса халыҡ-ара ярыштарҙа бүләкләү фонды'''
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! Ярыш категорияһы
| Донъя бадминтон федерацияһы ваҡиғалары
| Суперсерия донъя турниры
| Донъя турнирҙар серияһы алтын гран-при
| Донъя Кубогы этабы
| Европа Кубогы этабы — челленджеры
| Европа Кубогы этабы
| Европа Кубогы этабы — фьючерс
|-
!Бүләкләү фонды
| -
| $200000&lt;br /&gt;
| $120000 кәм булмаған
| $50000 кәм булмаған
| $15000 кәм булмаған
| $5000 кәм булмаған
| баш $0
|}
Бөтә донъя бадминтон федерацияһы (BWF) һәм Европа бадминтон федерацияһы (Europe Badminton) ҡағиҙәләренә ярашлы бер илдә бер тапҡырҙан артыҡ түгел донъя Кубогы һәм Европа Кубогы этабын үткәрергә мөмкин.

Рәсәйҙә был донъя турниры серияһы Гран-при «Open Russian» (2007 (Алтын серия), 2008 — Мәскәү, 2009, 2010, 2011 — Владивосток)&lt;ref&gt;[http://www.badm.ru/index.php?page_id=198 Результаты «Russian Open» за 2007—2011 г.г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120226173105/http://www.badm.ru/index.php?page_id=198 |date=2012-02-26 }}&lt;/ref&gt; һәм Европа Кубогы этабы (челленджеры) White Nights&lt;ref&gt;[http://www.russkikh.com/whitenights/ Российский международный турнир по бадминтону «Белые ночи» 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704122039/http://www.russkikh.com/whitenights/ |date=2008-07-04 }}&lt;/ref&gt; ([[Гатчина]], 2007 йыл).

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2|height=200}}

== Һылтанмалар ==
* Национальная федерация бадминтона России&lt;br /&gt;
* Всемирная федерация бадминтона&lt;br /&gt;
* Европейский союз бадминтона&lt;br /&gt;
* Независимый форум о бадминтоне в СНГ&lt;br /&gt;
* Правила игры в бадминтон (утверждённые Минспорттуризма РФ)&lt;br /&gt;
[[Категория:Бадминтон]]</text>
      <sha1>q027fn8j4s817cekbe59wmau0mjd9tr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>IBM</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131497</id>
    <revision>
      <id>1306234</id>
      <parentid>1290525</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T00:15:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43754" sha1="dv8dihaph6ytbsvzgpast6urbdnye72" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''IBM''' (''Ай-би-эм ''тип әйтелә; &lt;small&gt;МФА:&lt;/small&gt; {{Ipa|[aɪbiːˈɛm]}}; {{lang-en|}}&amp;nbsp;International Business Machines атамаһының [[Аббревиатура|аббр]].) — АҠШ компанияһы, аппараттар һәм [[Программа менән тәьмин итеү|программалар менән тәьмин итеү]], шулай уҡ ИТ-сервистар һәм консалтинг хеҙмәттәре күрһәтеү буйынса донъяла иң эре етештереүселәрҙең һәм һатыусыларҙың береһе, штаб-фатиры Армонкта  ([[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штаты) урынлашҡан.

Компанияны йыш ҡына ''Big Blue'' тип тә йөрөтәләр, йәғни  инглизсәнән тәржемә иткәндә — «ҙур зәңгәр» йә «зәңгәр бәһлеүән». Был атаманың  барлыҡҡа килеүенә ҡағылышлы бер нисә фараз бар. Береһе буйынса&lt;ref name=&quot;Big Blue&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?vid=ISBN0791467872&amp;id=Da1bPYRyltMC&amp;pg=PA228&amp;lpg=PA228&amp;dq=big+blue+ibm&amp;sig=FPSSsYmtECcBzM24IS7B7E0mp5k|title=Postphenomenology: A Critical Companion to Ihde|pages=228|id=ISBN 0-7914-6787-2|year=2006|publisher=State University of New York Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?vid=ISBN2880467500&amp;id=5zAW7RntiD8C&amp;pg=PA15&amp;lpg=PA15&amp;dq=big+blue+ibm&amp;sig=WWlqsstQ56JS_7SF7vOWanVPuUU|title=Logos, Letterheads &amp; Business Cards: Design for Profit|pages=15|id=ISBN 2-88046-750-0|year=2004|publisher=Rotovision}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402022921/http://books.google.com/books?vid=ISBN2880467500&amp;id=5zAW7RntiD8C&amp;pg=PA15&amp;lpg=PA15&amp;dq=big+blue+ibm&amp;sig=WWlqsstQ56JS_7SF7vOWanVPuUU |date=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt;, атама компания 1950-се — 1960-сы йылдарҙа етештергән  мейнфреймдарға бәйле.  Улар бүлмә ҙурлығында һәм зәңгәр төҫтә булған.  Икенсе бер фаразға ярашлы,  атаманың нигеҙендә компанияның логотибы ята. Ә тағы бер версия&lt;ref name=&quot;Big Blue&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book||pages=55|title=The Essential Guide to Computing: The Story of Information Technology|url=https://books.google.com/books?vid=ISBN0130194697&amp;id=AwrQsOW5SsQC&amp;pg=PA55&amp;lpg=PA55&amp;dq=big+blue+ibm&amp;sig=IsUsDM2yvj0SFH4LDUoBcL6uXGE|publisher=Publisher: Prentice Hall PTR|id=ISBN 0-13-019469-7}}&lt;/ref&gt;
раҫлауынса, компаниялағы дресс-кодҡа бәйле: хеҙмәткәрҙәр зәңгәр күлдәк һәм зәңгәр костюм кейергә тейеш булған.  

== Тарихы ==

=== 1888—1924: IBM барлыҡҡа килеү ===
[[1890 йыл]]да АҠШ территорияһында халыҡ иҫәбен алыу үткәрелә. Уның һөҙөмтәләрен эшкәртеү өсөн беренсе тапҡыр  «электр  табуляторы» ҡулланыла. Уны Герман Холлерит уйлап таба. Был аппарат ярҙамында иҫәп алыу йомғаҡтары бер йыл эсендә эшкәртеп бөтөлә. Ә унан алдағы [[1880 йыл]]ғы иҫәп алыу йомғаҡтары һигеҙ йыл буйы эшкәртелгән була&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.census.gov/prod2/statcomp/documents/1991-02.pdf|author=Bruno, Leonard C.|title=Plate, punch card, and instructions for Herman Hollerith's Electric Sorting and Tabulating Machine, ca. 1895|archiveurl=https://www.webcitation.org/6182QQukh?url=http://www2.census.gov/prod2/statcomp/documents/1991-02.pdf|archivedate=2011-08-22|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;. Уңыштан ҡанатланған уйлап табыусы [[1896 йыл]]да Tabulating Machine Company компанияһын аса.

[[1911 йыл]]дың [[16 июнь|16 июнендә]]&lt;ref&gt;[http://www-03.ibm.com/ibm/history/reference/faq_0000001707.html IBM Archives / FAQ / Predecessor Companies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050323211530/http://www-03.ibm.com/ibm/history/reference/faq_0000001707.html |date=2005-03-23 }}&lt;/ref&gt;  CTR (Computing Tabulating Recording) нигеҙләнә. Уға  Computing Scale Company of America, Tabulating Machine Company (TMC — Герман Холлериттың элекке компанияһы) һәм International Time Recording Company инә. Берләшкән фирма  [[электр]]  ҡорамалдарының киң ассортиментын етештерә: үлсәүҙәр,  сыр телгестәр, эш ваҡытын иҫәпләү приборҙары,  перфорациялау машиналары һ. б. Төрлө яҡлы бизнесҡа идара итеү ауырлашҡанға күрә  [[1914 йыл]]дың майында  генераль директор вазифаһына  Томас Уотсон саҡырыла. Бынан һуң компания табуляция машиналары эшләүгә махсуслаша башлай.  

[[1924 йыл]]да  Канада баҙарына сығыу һәм продукция ассортименты киңәйеү менән бәйле, CTR атамаһын International Business Machines йәки ҡыҫҡаса IBM тип үҙгәртә.

=== 1930-сы — 1940-сы йылдар ===
[[Бөйөк депрессия]] йылдарында күп миллионлы килемдәр  компанияны бөлөп юҡҡа сығыуҙан ҡурсалай.  Кризисҡа ҡарамаҫтан, компания президенты  Томас Уотсон тикшеренеүҙәргә аҡса һалыуҙы һәм хеҙмәткәрҙәргә эш хаҡы түләүҙе туҡтатмай.  [[1935]]—[[1936]] йылдарҙа [[АҠШ]] хөкүмәтенең эре заказдары  IBM-ға ҙур ярҙам күрһәтә. 

Икенсе донъя һуғышы йылдарында компания атыу ҡоралы (М1 Carbine һәм Browning Automatic Rifle) етештерә.

2001 йылда IBM  Германияла концлагерь әсирҙәрен иҫәпкә алыу  машиналары һатып алыу өсөн Холокост ҡорбандарына компенсация түләү фондына  $3000000 күсерә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://edition.cnn.com/2004/LAW/07/08/ramasastry.holocaust.ibm/index.html|title=CNN.com - A Swiss court allows Gypsies' Holocaust lawsuit to proceed - Jul 8, 2004|author=By Anita Ramasastry� FindLaw columnistSpecial to CNN.com|publisher=edition.cnn.com|accessdate=2018-01-30}}&lt;/ref&gt;.

=== 1950-се йылдар — хәрби һауа көстәренә һәм  авиаюлдарға  тәғәйенләнгән проекттар ===
1950-се йылдарҙа компания  ракета һөжүменә ҡаршы тороу өсөн компьютерлаштырылған бик ҙур SAGE системаһын эшләй, ул радарҙарҙан алынған мәғлүмәттәрҙе реаль ваҡытта анализлай һәм тотоп алыу ҡоролмаларын  сәпкә тоҫҡауҙы тәьмин итә.  ХХ быуаттың 50-се йылдарынан 80-се йылдарына тиклем файҙаланыла. Һуңғы осор версияларында  система  самолёттарҙы туранан-тура автоматик рәүештә сәпкә йүнәлтә ала.  

=== Компьютерҙар осоро ===
[[1943 йыл]]да IBM [[компьютер]]ҙары осоро башлана: 4,5 тонна массалы  «Марк I» эшләнә. [[1952 йыл]]да  лампалы беренсе ҙур компьютер «IBM 701»  барлыҡҡа килә.

[[1956 йыл]]да  Томас  Уотсондың улы кесе Томас Уотсон  IBM етәксеһе вазифаһында атаһын алмаштыра,  тормош-көнкүреш компьютерҙары осоро унан башлана. Уның етәкселеге аҫтында компанияның килемдәре —  $8 миллиардҡа, ә хеҙмәткәрҙәр һаны 270 меңгә етә.

[[1959 йыл]]да транзисторлы тәүге IBM  компьютерҙары эшләп сығарыла, ышаныслылыҡ һәм етеҙлек кимәле иҫ иҙур булғанлыҡтан АҠШ хәрби һауа көстәре  уларҙы һауа һөжүменә ҡаршы оборонаның тиҙ хәбәр биреү  системаһында ҡулланырға ҡарар итә. Саҡ ҡына алдараҡ,  [[1957 йыл]]да, IBM компанияһы FORTRAN («FORmula TRANslation») телен ҡулланыуға индергән була, был тел ғилми тикшеренеүҙәр өсөн файҙаланыла.  

[[1964 йыл]]да   IBM System/360 ғаиләһе тәҡдим ителә, улар беренсе универсаль компьютерҙар, компьютерҙарҙың беренсе проектланған ғаиләһе, хәтерҙе байтлы адреслаусы беренсе компьютерҙар һ. б. булып таныла.  System/360 менән яраштырылған  IBM System z  компьютерҙары әле булһа етештерелә:  яраштырылыу буйынса был абсолют  рекорд булып тора.

[[1971 йыл]]да компания һығылмалы диск сығара, ул мәғлүмәттәр һаҡлау   стандартына әүерелә.

[[1972 йыл]]да логотип яңыртыла (зәңгәр һыҙыҡтарҙан төҙөлгән хәрефтәр), ул әле лә ҡулланыла. Логотипты дизайнер Пол Рэнд  ({{lang-en|}}&amp;nbsp;[[:en:Paul Rand|&lt;span title=&quot;Версия статьи «Рэнд, Пол» на английском языке&quot;&gt;Paul Rand&lt;/span&gt;]]) эшләй.

[[1981 йыл]] кешелек тарихына  «IBM PC» персональ компьютеры барлыҡҡа килгән йыл булараҡ инә.  640 килобайт оператив хәтер һәм бер йәки ике  флоппи-диск йөрөтөүсе  Microsoft яһаған  DOS [[операцион система]]һын һәм бер нисә ҡушымтаны эшләтеү өсөн етерлек була. Был операцион системаны тәҡдим иткән [[Microsoft]] компанияһы ул саҡта бәләкәй генә бер фирма була.  DOS  менән бергә ОС CP/M-86-ға һәм UCSD Pascal P-system'ға ла моделдәр тәҡдим ителә.  Ләкин был системалар ҡулланыуға инеп китә алмай, сөнки  [[Microsoft]] ул заман өсөн уникаль тәҡдим индерә: бер тапҡыр түләп, һаны сикләнмәгән компьютерҙар өсөн программа тәьминәтенә  лицензия алыу мөмкинлеге асыла. Был MS-DOS-лы конфигурция хаҡын кәметә һәм һатып алыусыларҙы күпләп ылыҡтыра. Һөҙөмтәлә [[Microsoft]] та киң билдәлелек ала.

Шуныһы ҡыҙыҡ: компания етәкселеге тәүҙә был  машинаға  һис бер әһәмиәт бирмәй, эшләнмәләр менән 4 кенә кешелек төркөм шөғөлләнә (Филипп Дональд Эстридж етәкселеге аҫтында). Интеллектуаль милекте һаҡлау буйынса ҡаты принциптар менән эш итһә лә,  IBM компанияһы DOS-ты ла (BASIC теле интерпретаторы менән бергә), эшләнмәселәрҙең тағы бер революцион уйлап табыуы булған BIOS-ты ла патентламай. Һөҙөмтәлә, сит эшләнмәселәр, баҫылып сыҡҡан  спецификацияларҙан файҙаланып,  IBM PC-ҙың клондарын эшләй, был баҙарҙы ҙур тиҙлек менән үҫтереп ебәрә, әммә  IBM килемдәрҙең ҙур өлөшөнән ситтә ҡала. 

Яҡынса [[1984 йыл]]да  AS/400 серияһы — бизнес мәсьәләләренә тәғәйенләнгән мини-компьютер сығарыла. Ул элеккерәк мини-ЭВМ S/36 һәм S/38 менән ҡабат ярашыу һәләтенә эйә була. Унда   Micro-Channel (MCA)  шинаһы технологиялары һәм  SCSI интерфейсы  ҡулланыла, улар әле лә серверҙарҙа файҙаланыла. Был серия компьютерҙары әле лә файҙаланыла һәм элегерәк сығарылған программа тәьминәттәренең теләһә ҡайһыһы менән эшләй ала.

[[1986 йыл]]да  IBM үҙе үк хасил иткән персональ компьютерҙар һатыу буйынса баҙарҙа  беренселектән мәхрүм була.  

[[1990 йыл]]да  компания OS/2 операцион системалы  PS/2 сериялы  компьютерҙар  менән баҙарҙы яуламаҡ була.  Улар  аппарат менән дә,  программа менән дә PC-ға һәм DOS-ҡа яраҡлашмай. Машиналарҙа прогрессив технологиялар, мәҫәлән, ул заманда РС-ҙа ҡулланылған ISA шинаһынан күпкә өҫтөн  Micro-Channel шинаһы ҡулланыла.  PS/2 серияһы баҙарҙа танылыу ала алмай, тиҙҙән уны етештереү туҡтатыла. Әммә баҫмаҡтар һәм сысҡандар өсөн  Mini-DIN штекеры нигеҙендәге разъёмдар (улар PS/2 порттары тип йөрөтөлә) әле булһа PC-ҙа ла киң ҡулланыла.

Был серия сиктәрендә OS/2 Warp V3.0 операцион системаһын сығарыу планлаштырыла, ул  [[Microsoft]]'та эшләп сығарылған була, ләкин IBM элеккесә мэйнфреймдар баҙарына таяныуын дауам итә, шуға был проектты эшләүҙә артҡа ҡала.  Һөҙөмтәлә Microsoft Windows'ты эшләүгә күсә, а OS/2 аҫтындағы компьютерҙар серияһы баҙарға планлаштырылған мөҙҙәттән һуңға ҡалып сыға, көслө реклама кампанияһына һәм яҡшы сифаттарына ҡарамаҫтан,    проект баҙарҙа уңыш яулай алмай.

=== Консалтинг дәүере ===
[[Файл:IBM-KZN.jpg|мини|Ҡаҙандағы IBM офисы]]
1990-сы йылдарҙа  IBM бизнесы хеҙмәттәр күрһәтеү, беренсе сиратта консалтинг яғына ауыша.  [[2002 йыл]]да   «зәңгәр бәһлеүән»  $3,5 миллиардҡа PricewaterhouseCoopers  аудит компанияһының консалтинг  бүлеген һатып ала. Әлеге ваҡытта  IBM Global Services  подразделениеһына ингән был бизнес,   IBM структураһында иң отошлоһо булып, компания килеменең яртыһын биреп тора&lt;ref&gt;[http://www.ibm.com/annualreport/2005/md_4rco.shtml IBM Annual archives index.]&lt;/ref&gt;.

Хеҙмәттәр күрһәтеүгә йүнәлеш алған  IBM 2005 йылда   $1,8 миллиардҡа персональ компьютерҙар етештереү һәм һатыу  подразделениеһын  (ThinkPad һәм ThinkCentre) Ҡытайҙың  Lenovo компанияһына һата&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.algonet.ru/?ID=461512|title=IBM продает Lenovo отделение ПК|publisher=AlgoNet.ru|date=8 декабря 2004|accessdate=2017-03-7}}&lt;/ref&gt;. Ә 2014 йылда инде  Lenovo компанияһы  $2,3 миллиардҡа IBM-дан x86-серверҙар эшләү һәм етештереү  подразделениеһын да ала&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.crn.ru/numbers/reg-numbers/detail.php?ID=88723|title=IBM-Lenovo: предыстория и последствия сделки|publisher=CRN/RE|date=10 февраля 2014|accessdate=2017-03-7}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170308045359/https://www.crn.ru/numbers/reg-numbers/detail.php?ID=88723 |date=2017-03-08 }}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ 2014  йылда үҙенең ярымүткәргестәр фабрикаларын GlobalFoundries компанияһына һатып&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://novostit.com/ssha-globalfoundries-vykupit-u-ibm-proizvodstvo-poluprovodnikov.html|title=США: GlobalFoundries выкупит у IBM производство полупроводников|publisher=NovostIT|date=21 октября 2014|accessdate=2017-03-7}}&lt;/ref&gt;, IBM ярымүткәргес тауарҙар өлкәһендә   fabless-компанияға, йәғни етештереү фабрикалары булмаған компанияға әүерелеүе, артабан  [[процессор]]ҙар эшләү менән шөғөлләнһә лә, уларҙы етештермәйәсәге тураһында белдерә. 

«Тимер» етештереү урынына IBM хәҙер, мәҫәлән, мәғлүмәт хәүефһеҙлеге өлкәһендә донъя лидеры булырға тырыша һәм   IBM Security подразделениеһын киңәйтә. 2006 йылда ул $1,3 миллиардҡа  Internet Security Systems (ISS) компанияһын, ә 2017 йылдың февралендә  IBM  IT-хәүефһеҙлек өлкәһендә һатып алған компанияларының егерменсеһен — корпоратив мөхиттә насар һаҡланыусы мәғлүмәттәр менән бәйле хәүефтәргә идара итеү өсөн программа тәьминәте эшләгән  Agile 3 Solutions компанияһын — һатып ала&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://servernews.ru/948348?k110226|title=IBM расширит экспертизу в области IT-безопасности|publisher=Servernews|date=28 февраля 2017|accessdate=2017-03-7}}&lt;/ref&gt;.

2007 йыл тирәһенән  IBM  корпорацияһы болот хисаплауҙары һәм интернет аша бизнесты хеҙмәтләндереү өлкәһендә эшләй башлай.  2013 йылда  IBM яҡынса $2 миллиардҡа эре халыҡ-ара хостинг-провайдерҙы  —  {{Тәржемәһеҙ 3|SoftLayer|Softlayer Technologies|en|SoftLayer}}&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; title=&quot; Инглиз телендә &quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot;&gt;(инг.)&lt;/span&gt;[[SoftLayer|баш.]] компанияһын һатып ала.  Был компанияның [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-та,   [[Сингапур]]ҙа  һәм  [[Амстердам]]да&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://novostit.com/ssha-ibm-pokupaet-internet-xostera-softlayer-technologies.html|title=США: IBM покупает интернет-хостера SoftLayer Technologies|publisher=NovostIT|date=5 июня 2013|accessdate=2017-03-7}}&lt;/ref&gt; 20 дата-үҙәге була.  2014 йылда  IBM корпорацияһы   {{Тәржемәһеҙ 3|IBM Cloud|IBM Cloud|en|IBM cloud computing}}&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; title=&quot; Инглиз телендә &quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot;&gt;(инг.)&lt;/span&gt;[[IBM Cloud|баш.]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://servernews.ru/795934|title=IBM инвестирует $1,2 млрд в расширение дата-центров|publisher=Servernews|date=20 января 2014|accessdate=2017-03-7}}&lt;/ref&gt; платформаһындағы болот сервистарын киңәйтеү стратегияһы сиктәрендә 15 дата-үҙәк төҙөлөшөнә $1,2 миллиардтан ашыу аҡса һалыуы тураһында белдерә. 
[[Файл:IBM_Watson.PNG|мини|2011 йылғы  IBM Watson суперкомпьютеры]]
IBM  2008 йылда $5 миллиардҡа алынған  Cognos компанияһы&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www-03.ibm.com/press/us/en/pressrelease/23423.wss|title=IBM Completes Acquisition of Cognos|publisher=www-03.ibm.com|date=31 января 2008|accessdate=2017-03-7}}{{ref-en}}(англ.)&lt;/ref&gt;  һәм 2009 йылда $1,2 миллиардҡа алынған SPSS компанияһы&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www-03.ibm.com/press/ru/ru/pressrelease/39925.wss|title=IBM приобретает компанию SPSS Inc. с целью предоставления клиентам возможностей прогнозного анализа|publisher=www-03.ibm.com|date=28 июля 2009|accessdate=2017-03-7}}&lt;/ref&gt; нигеҙендә аналитик бизнесты ла әүҙем үҫтерә.  Улар  бизнес-анализ  һәм business intelligence өсөн программа инструменттарының төп йыйылмаһын эшләй.  Аналитик бизнесты киңәйтеү сиктәрендә  IBM 2014 йылда  Watson проектын үҫтереүгә  $1 миллиард һалыуы һәм яңы  Watson Business Group когнитив хисаплауҙар подразделениеһын ойоштороуы тураһында иғлан итә. Ул һаулыҡ һаҡлау, [[Финанстар|финанс]], [[сәйәхәттәр]], телекоммуникациялар  һәм ваҡлап һатыу өлкәләре өсөн когнитив (танып белеү, өйрәнеү) болот сервистарын эшләү һәм коммерциялаштырыу менән шөғөлләнергә тейеш була&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://servernews.ru/793487|title=IBM вложит в суперкомпьютер Watson $1 миллиард|publisher=Servernews|date=9 января 2014|accessdate=2017-03-7}}&lt;/ref&gt;. 2016 йылдың ғинуарында IBM  яҡынса $2 миллиардҡа 
{{Тәржемәһеҙ 3|The Weather Company|The Weather Company|en|The Weather Company}}&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; title=&quot; Инглиз телендә &quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot;&gt;(инг.)&lt;/span&gt;[[The Weather Company|баш.]]   компанияһының  цифрлы бизнесын һатып ала,  уны  компанияның Watson платформаһына һәм башҡа болот сервистарына  ҡуша&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ixbt.com/news/2015/10/29/ibm-2-the-weather-company.html|title=IBM покупает за $2 млрд активы The Weather Company|publisher=iXBT.com|date=29 октября 2015|accessdate=2017-03-7}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170308134102/http://www.ixbt.com/news/2015/10/29/ibm-2-the-weather-company.html |date=2017-03-08 }}&lt;/ref&gt;.  Watson Health Cloud болот сервисын үҫтереүгә генә лә IBM компанияһы  $4 миллиардтан ашыу аҡса тотона,  һаулыҡ һаҡлау өлкәһендәге IT-компаниялар һатып ала, мәҫәлән,   2016 йылдың февралендә  IBM $2,6 миллиардҡа  Truven Health Analytics компанияһын һатып ала. Был компания һаулыҡ һаҡлау учреждениеларына, дәүләт органдарына һәм страховкалау компанияларына идара итеү һәм медицина мәғлүмәттәрен анализлау сервистарын тәҡдим иткән була&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://servernews.ru/928684|title=IBM покупает разработчика медицинских IT-решений Truven Health Analytics за $2,6 млрд|publisher=Servernews|date=19 февраля 2016|accessdate=2017-03-7}}&lt;/ref&gt;.  2017 йылдың башында IBM менән Salesforce компаниялары араһында килешеү төҙөлә, уға ярашлы,  компаниялар бергәләшеп прогнозлау аналитикаһы инструменттарын таратыу менән шөғөлләнергә тейеш була&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://servernews.ru/948702|title=IBM и Salesforce занялись совместным развитием искусственного интеллекта|publisher=Servernews|date=7 марта 2017|accessdate=2017-03-7}}&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың мартында  IBM корпорацияһы IBM Q проекты тураһында хәбәр итә. Проект донъяла тәүге квантлы компьютерҙы сығарыу бурысын ҡуя. Был компьютерҙың ресурстарына инеү {{Тәржемәһеҙ 3|IBM Cloud|IBM Cloud|en|IBM cloud computing}}&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; title=&quot; Инглиз телендә &quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot;&gt;(инг.)&lt;/span&gt;[[IBM Cloud|баш.]] болот платформаһы аша ғәмәлгә ашырыласаҡ. Киләһе бер нисә йыл эсендә универсаль квантлы хисаплау системаһы хасил ителеп, ул яңы дарыу препараттары, алдынғы материалдар эшләү,  [[яһалма интеллект]] өлкәһендә тикшеренеүҙәр, цифрлы хәүефһеҙлек, логистика һәм финанс  сервистары булдырыу мәсьәләләре өҫтөндә эшләйәсәк&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://servernews.ru/948669|title=IBM создаст универсальный квантовый компьютер|publisher=Servernews|date=6 марта 2017|accessdate=2017-03-7}}&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың ноябрендә   IBM  ғалимдары   50 квант  разрядлы процессор прототибын уңышлы эшләне һәм үлсәне&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://korrespondent.net/business/web/3905753-IBM-sozdala-moschneishyi-kvantovyi-kompuiter|title=IBM создала мощнейший квантовый компьютер|date=2017-11-12|publisher=[[Корреспондент (журнал){{!}}Корреспондент.net]]|lang=ru|accessdate=2017-11-13}}&lt;/ref&gt;.

== Эшмәкәрлеге ==
IBM-дың төп подразделениелары:
* ''IBM Global Services'' (IGS, консалтинг  подразделениеһы), 2015 йылда компанияға $91,134  миллиардлыҡ килемдең $47,357 миллиардын килтерә;
* ''IBM Software Group'' (программа тәьминәте эшләү подразделениеһы), 2015 йылда компанияға $15,753 миллиардлыҡ килем килтерә;
* ''IBM Systems &amp; Technology Group'' (STG, ҡорамалдар етештереү подразделениеһы), 2015 йылда компанияға $23,857 миллиардлыҡ килем килтерә;
* ''IBM Watson G''roup (когнитив хисаплауҙар подразделениеһы);
* ''IBM Research'';
* ''IBM Global Financing''.

=== Программа тәьминәте ===
IBM түбәндәге эшләнмәләр менән мәшғүл:
* z/OS, z/VM, z/VSE, IBM i (элекке OS/400), AIX (UNIX), PC DOS, OS/2 [[Операцион система| операцион  системалары,]]  шулай уҡ   GNU/Linux'ты әүҙем үҫтерешеү;   
* GPFS, HPFS, CFS, JFS файл системалары;&lt;br&gt;
* DB2, Informix, IMS мәғлүмәт базаларына идара итеү  системалары;&lt;br&gt;
* төркөм эшмәкәрлеге сараһы булған Lotus Notes/Domino;  &lt;br&gt;
* Lotus SmartSuite офис пакеттары;&lt;br&gt;
*  IBM Rational программа тәьминәтен проектлау саралары серияһы;   
* WebSphere аралыҡтағы программа тәьминәте пакеты;
* Tivoli системаларына идара итеү системалары;   
* компиляторҙар серияһы һәм  VisualAge  эшләнмә саралары.

=== Компьютерҙар һәм ҡулайламалар ===
IBM етештерә:
* POWER архитектуралы микропроцессорҙар: POWER7, POWER7+, POWER8 &lt;br&gt;
* POWER процессорҙары базаһындағы серверҙар: Power Systems, PureApplication, PureData;&lt;br&gt;
* мейнфреймдар: IBM System z серияһы;&lt;br&gt;
* суперкомпьютерҙар: Blue Gene, Deep Blue, IBM Watson;&lt;br&gt;
* POWER йәки Xeon процессорҙары базаһындағы эшсе станциялар: IBM IntelliStation;&lt;br&gt;
* мәғлүмәт һаҡлау системалары: IBM System Storage;&lt;br&gt;
IBM элек етештергән:
* x86-архитектура серверҙары: System x, BladeCenter, Flex System, NeXtScale, iDataPlex —  [[2014 йыл]]дың ғинуарында подразделение  [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙың]]  Lenovo Group  компанияһына һатыла&lt;ref&gt;[http://servernews.ru/797577 Lenovo покупает бизнес IBM по выпуску x86-серверов за $2,3 млрд.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140126130953/http://servernews.ru/797577 |date=2014-01-26 }}&lt;/ref&gt;;
* хисаплау-касса терминалдары системаһы  (POS) —  2012 йылдың апрелендә  IBM-дың  [[:en:IBM_Retail_Store_Solutions|Retail Store Solutions (RSS)]]  подразделениеһы  Toshiba TEC компанияһына һатыла;
* сәнәғәт кимәлендәге принтерҙар — 2010 йылдың майында Ricoh компанияһы IBM-дың InfoPrint Solutions Company'ҙағы өлөшөн һатып ала.
* сәнәғәт кимәлендәге принтерҙар —   2007 йылдың ғинуарында IBM-дың Printing Systems Division подразделениеһының 51 проценты  Ricoh компанияһына һатыла һәм   InfoPrint Solutions Company берлектәге предприятиеһы (IBM - 49%, Ricoh - 51%) барлыҡҡа килә;
* ThinkPad ноутбуктары һәм  ThinkCentre өҫтәл персональ компьютерҙары —   [[2004 йыл]]дың декабрендә подразделение [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙың]]  Lenovo Group компанияһына һатыла;
* [[Ҡаты диск|НЖМД]] (Ultrastar, Deskstar, Travelstar һәм Microdrives сериялары) —  2003 йылда бизнес  Hitachi  компанияһына һатыла &lt;ref name=&quot;Hitachi Establishes&quot;&gt;[http://www.hitachi.com/New/cnews/E/2003/0106a/index.html HITACHI GLOBAL: News Releases from Headquarters. (Jan 6, 2003).]&lt;/ref&gt;;
* принтерҙар —  1991 йылда  IBM-дан бер нисә, шул иҫәптән принтерҙар етештергән подразделение бүленеп сығыу һөҙөмтәһендә   Lexmark компанияһы барлыҡҡа килә;
* IBM System/360, S/370, S/390 серияларындағы  мейнфреймдар  етештереүҙән алына.

=== Ғилми һәм техник эшләнмәләр ===
* Яңы быуын (2006) өс уйын ҡушылмаһы өсөн  [[Процессор|үҙәк процессорҙар]] архитектуралары: Sony PlayStation 3 (Cell), Nintendo Wii (Broadway) һәм [[Microsoft]] Xbox 360 (Xenon).
* Изоляторлы кремний (КНИ) ({{lang-en|Silicon on insulator}}Silicon on insulator, SOI) —  ярымүткәргес приборҙарҙы эшләү технологияһы.
* DES  (Data Encryption Standard) — шифрлауҙың симметриялы алгоритмы. DES  IBM тарафынан эшләнгән һәм 1977 йылда АҠШ хөкүмәте тарафынан  FIPS 46-3 рәсми стандарты итеп раҫланған&lt;ref&gt;[http://csrc.nist.gov/publications/fips/fips46-3/fips46-3.pdf FIPS 46-3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171118231013/https://csrc.nist.gov/csrc/media/publications/fips/46/3/archive/1999-10-25/documents/fips46-3.pdf |date=2017-11-18 }}&lt;/ref&gt;.
* Фортран (Fortran) —  юғары кимәлле тәүге программалау теле. 1954—1957 йылдарҙа IBM-да Джон Бэкус етәкселегендәге программалаусылар төркөмө тарафынан сығарылған.
* [[Фрактал]].  Фракталь  геометрия тәбиғәттә осраған оҡшашһыҙлыҡтарҙың төрлө төрҙәрен  математик тасуирлау  мөмкинлеген бирә.  Уны тәүләп [[1967 йыл]]да  IBM-дың Томас Джон Уотсон исемендәге тикшеренеү үҙәге ғалимы Бенуа Мандельброт Science журналында баҫылған мәҡәләһендә индерә.
* Гигант магнит ҡаршылығы эффектына нигеҙләнгән магнитлы ос. Гигант магнит ҡаршылығы күренешен асҡандан һуң 20 йыл самаһы ваҡыт үткәс, IBM, уны файҙаланып, магнитлы остар эшләү  технологияһын эшләй, был мәғлүмәт һаҡлау технологияларының революцион үҫешенә килтерә.
* Юғары температуралы үтә юғары үткәреүсәнлек.  IBM-дың ике ғалимы  Йоханнес Георг Беднорц менән Карл Александр Мюллер 1986 йылда баҡыр-лантан-барий нигеҙендәге керамик материалдарҙың үтә юғары үткәреүсәлеген асҡан өсөн [[1987 йыл]]да физика буйынса Нобель премияһына лайыҡ була.  
* Мәғлүмәттәрҙе [[Ҡаты диск|ҡаты магнитлы дискта]] һаҡлау. 
* DRAM (Dynamic Random Access Memory) —  компьютер хәтерҙәренең бер төрө.  
* RISC  (ингл. Reduced Instruction Set Computing) архитектураһы —  командаларҙың ҡыҫҡартылған йыйылмаһы менән хисаплауҙар.  
* Реляциялы мәғлүмәттәр базаһы.
* Сканлаусы туннелле микроскоп —  1981 йылда  Герд Бинниг һәм Генрих Рорер тарафынан уйлап табыла, бының өсөн физика буйынса 1986 йылғы Нобель премияһына лайыҡ булалар.   
* Нескә пленкалы магнитлы остар — 1979 йылда  магнитлы остарҙы фотолитография ысулы менән эшләү технологияһы сығарыла.
* 2016 йылда  IBM-да донъяла беренсе тапҡыр 5 нанометрлы чип эшләнеүе тураһында хәбәр ителә.  5 нанометрлы чип  30 миллиард транзистор һыйҙыра, ул әйберҙәр интернеты менән яһалма интеллектты хеҙмәтләндереүгә тәғәйенләнгән.  

=== Халыҡ-ара эшмәкәрлеге ===
Корпорацияның бөтә илдәрҙә лә тиерлек вәкилдәре бар. [[2010 йыл]] аҙағына  компания хеҙмәткәрҙәренең күпселеге [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-та  эшләй (105 мең,  йәғни 27 процент тирәһе).  [[Һиндостан]]да IBM-да  75 меңлек персоналы (19 процент самаһы) даими эш менән мәшғүл&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://blogs.reuters.com/chrystia-freeland/2010/10/22/the-mumbai-consensus/|title=The Mumbai consensus|first=Chrystia|last=Freeland|date=2010-10-22|work=|publisher=[[Reuters]]|accessdate=2011-05-28|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/61835jPz0?url=http://blogs.reuters.com/chrystia-freeland/2010/10/22/the-mumbai-consensus/|archivedate=2011-08-22|deadurl=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111026190658/http://blogs.reuters.com/chrystia-freeland/2010/10/22/the-mumbai-consensus/ |date=2011-10-26 }}&lt;/ref&gt;.

[[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ға  компания [[1974 йыл]]да, Химия сәнәғәте министрлығына мейнфреймдар һатыу тураһында контрактҡа ҡул ҡуйғас килә. 1974 йылда Мәскәүҙә офисы асыла&lt;ref&gt;{{Статья|автор=|заглавие=К. Корнильев, IBM: &quot;Первый контракт между IBM и CCCР подписал Лужков&quot;|издание=Компьютерра Online|тип=|номер=|страницы=|issn=|ссылка=http://old.computerra.ru/focus/37324/}}&lt;/ref&gt;. [[2006 йыл|2006 йылда]]  IBM  [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] мейнфейм технологиялары эшләү буйынса тикшеренеү лабораторияһы асыла &lt;ref&gt;[http://www.sostav.ru/news/2006/06/21/50/ IBM выбирает российских программистов]. sostav.ru&lt;/ref&gt;. «IBM-дың технологик мәктәбе» проекты тормошҡа ашырыла. [[Рәсәй тимер юлдары]] һәм Рәсәй иҡтисад мәктәбе  менән берлектә Цифрлы транспорт тикшеренеүҙәре  үҙәге асыла, унда тимер юлда файҙаланыла ала торған пилот технологиялар һынала&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gudok.ru/newspaper/?ID=1391905|title=Компьютерам – «зелёный». Системы дополненного интеллекта, кибербезопасности и оптимизации вагонопотоков помогут поднять эффективность работы|author=Филатов Андрей, гендиректор IBM в России и СНГ|publisher=Гудок|date=2017-11-01|accessdate=2017-11-08}}&lt;/ref&gt;.

== Хисаплау техникаһы һәм программа тәьминәте үҫешенә IBM-дың йоғонтоһо  ==

=== Мәғлүмәт технологиялары тармағында әһәмиәтле эшләнмәләр ===
* [[1943]] — Марк I тәүге Америка  компьютеры;
* [[1946]] ([[27 сентябрь]]) — беренсе коммерция калькуляторы;
* [[1956]] — беренсе коммерция  [[Ҡаты диск|ҡаты дискы]];
* [[1957]] — Фортран компиляторы;
* [[1959]] — авиабилеттар бронләүсе тәүге система — {{Тәржемәһеҙ 3|Sabre (система бронирования)|Sabre|en|Sabre (computer system)}}&amp;nbsp;(инг.)[[Sabre (система бронирования)|баш.]];
* [[1961]]  — шарик осло электр  яҙыу машинкаһы [[:en:IBM Selectric typewriter|IBM Selectric typewriter]];
* [[1964]] —  IBM System/360 компьютерын сериялап етештереү; ул хисаплау машиналары булған мейнфеймдарҙың тотош класына башланғыс һала;
* [[1968]]  — динамик оператив хәтер;
* [[1971]]  — дискета;
* [[1974]] —  SQL теле&lt;ref name=&quot;chamberlin-boyce-sequel&quot;&gt;{{Cite journal|last=Chamberlin|first=Donald D|coauthors=Boyce, Raymond F|year=1974|url=http://www.almaden.ibm.com/cs/people/chamberlin/sequel-1974.pdf|title=SEQUEL: A Structured English Query Language|format=PDF|journal=Proceedings of the 1974 ACM SIGFIDET Workshop on Data Description, Access and Control|publisher=Association for Computing Machinery|pages=249–64|accessdate=2007-06-09}}&lt;/ref&gt;;
* [[1981]] — IBM PC персональ  компьютеры, уның архитектураһы ХХ быуаттың 80-се йылдарынан тармаҡ стандартына әйләнә.  
IBM [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] мәғлүмәт технологиялары үҫешенә этәргес бирә, атап әйткәндә электрон-хисаплау машиналарының берҙәм селтәре (ЕС ЭВМ)    IBM/360 компьютерҙарынан күсереп эшләнелә, персональ электрон-хисаплау машиналарының берҙәм селтәре (ЕС ПЭВМ)  IBM-дың персональ компьютерҙары аналогы була, ә берҙәм селтәрҙең операцион  системаһы  IBM-дың операцион системалары менән ярашлы була.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=[[Герстнер, Луис|Луис Герстнер]]|заглавие=Кто сказал, что слоны не могут танцевать? Жесткие реформы для выживания компании|оригинал=Who Says Elephants Can’t Dance? Inside IBM’s Historic Turnaround|место=М.|издательство=[[Альпина Паблишер]]|год=2014|страниц=320|isbn=978-5-9614-4713-2|ref=Герстнер, Луис}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.ibm.com Официальный сайт IBM]
* [http://www.ibm.com/ru Официальный сайт IBM в России]
* [https://geektimes.ru/post/282462/ История компании IBM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161222153806/https://geektimes.ru/post/282462/ |date=2016-12-22 }}
[[Категория:Алфавит буйынса компаниялар]]</text>
      <sha1>dv8dihaph6ytbsvzgpast6urbdnye72</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amazon (компания)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131524</id>
    <revision>
      <id>1306233</id>
      <parentid>1255217</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T00:04:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16887" sha1="j5uvpr0kvim34w5jp4w6cx9zve90art" xml:space="preserve">
{{Ук}}
'''Amazon.com, Inc.''' (''э́мазон ком инко́рпоре́йтед'' тип әйтелә, урыҫ һәм башҡорт телдәрендә ''амазон ''тиелә) — [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-тағы компания, [[Интернет]] аша тауар һәм хеҙмәттәр һатыуҙа әйләнеше буйынса донъялағы иң эре компания&lt;ref name=&quot;ama&quot;&gt;[http://www.vedomosti.ru/newspaper/article/2007/07/26/129913 ''Джим Карлтон''. Amazon подорожала на 22 %] // Ведомости, № 137 (1911), 26 июля 2007&lt;/ref&gt;, киң һорау менән файҙаланған тауарҙарҙы һатыусы иң тәүге интернет-сервистарҙың береһе. Штаб-фатиры Сиэтлда (Вашингтон штаты) урынлашҡан.

== Тарихы ==
Amazon.com  [[1994 йыл]]да  Америка эшҡыуары Джефф Безос тарафынан ойошторола, ә [[1995 йыл]]да  сайты эшләй башлай. Компанияға атама донъялағы иң күп һыулы [[Амазонка]] йылғаһы хөрмәтенә бирелә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Математика, коммерция и космос: биография основателя Amazon Джеффа Безоса|url=https://vc.ru/p/bezos-about|work=vc.ru|date=2017-07-28|accessdate=2017-08-07|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170807152232/https://vc.ru/p/bezos-about|archivedate=2017-08-07}}&lt;/ref&gt;. Тәүҙә сайтта китаптар ғына һатыла. Магазин [[1998 йыл]]дың июнендә — музыкаль дисктар,  ноябрҙә видеопродукция һата башлай. Унан һуң ассортиментҡа бер-бер артлы MP3-яҙмалар, программа тәьминәте тауарҙары, видеоуйындар, электроника, кейем, мебель, аҙыҡ-түлек һәм уйынсыҡтар индерелә&lt;ref&gt;{{книга|автор=Ребекка Саундерс|заглавие=Бизнес-путь: Amazon.com. Секреты самого успешного в мире веб-бизнеса|оригинал=Business the Amazon.com Way: Secrets of the World's Most Astonishing Web Business|isbn=5-94371-422-7}}&lt;/ref&gt;.

Тәүге эш өҫтәлен Amazon.com хужаһы иҫке ишектәрҙән яһап алған, тигән легенда йәшәй. Бөгөн дә компанияла ишектәрҙән эшләнгән өҫтәлдәр бар, әммә аҡсаһыҙлыҡтан түгел, ә хужалыҡсан булыу кәрәклеген иҫкә төшөрөп торһон өсөн ҡуйылғандар&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Дэвид Коэн, Брэд Фелд|заглавие=Стартап в Сети: Мастер-классы успешных предпринимателей|оригинал=TechStars Lessons To Accelerate Your Startup|место=М.|издательство=[[Альпина Паблишер]]|год=2013|страниц=338|серия=2-е изд.|isbn=978-5-9614-4490-2|ref=Д. Коэн, Б. Фелд}}&lt;/ref&gt;.

Amazon.com тәү башлап акцияларын [[1997]] йылдың 15 майында NASDAQ-ҡа урынлашыра.

2006 йылда Аmazon Shopbop компанияһын һатып ала &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Amazon buys online fashion retailer Shopbop|url=https://www.ft.com/content/867dbb18-a795-11da-85bc-0000779e2340/|publisher=ft.com|accessdate=2017-12-29}}&lt;/ref&gt;.

2010 йылда Amazon 545 миллион долларға  Quidsi (Diapers.com) компанияһын ала&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Confirmed: Amazon Spends $545 Million On Diapers.com Parent Quidsi|url=https://techcrunch.com/2010/11/08/confirmed-amazon-spends-545-million-on-diapers-com-parent-quidsi/|publisher=techcrunch.com|accessdate=2017-12-29}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылда Amazon.com компанияһында 30 мең хеҙмәткәр эшләй&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Amazon - Press Room - Press Release|url=http://phx.corporate-ir.net/phoenix.zhtml?c=176060&amp;p=irol-newsArticle&amp;ID=2237110|publisher=phx.corporate-ir.net|accessdate=2017-01-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170126102447/http://phx.corporate-ir.net/phoenix.zhtml?c=176060&amp;p=irol-newsArticle&amp;ID=2237110 |date=2017-01-26 }}&lt;/ref&gt;.

[[2012 йыл]]да корпорация келәт роботтары етештереүсе Kiva Systems (әлеге ваҡытта — Amazon Robotics) компанияһын ала. Был роботтар тауарҙар менән эште  автоматлаштырыу өсөн кәрәк була.   Уолл-стрит аналитиктары баһалауынса, келәт операцияларын автоматлаштырыу өсөн роботтар  ҡулланыу  Amazon'ға заказдарҙы әҙерләү сығымдарын  40 процентҡа кәметә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Форд, Мартин| Мартин Форд]]|заглавие=Роботы наступают. Развитие технологий и будущее без работы|оригинал=Rise of the Robots: Technology and the Threat of a Jobless Future|место=М.|издательство=[[Альпина нон-фикшн]]|год=2016|allpages=430|isbn=978-5-91671-587-3|тираж=1000|ref=Мартин Форд.  Роботы наступают}}&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың 9 октябрендә Amazon  Манхэттенда ([[Нью-Йорк]]) үҙенең тәүге офлайн-магазинын асыуы тураһында хәбәр итә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Amazon is about to open its first-ever physical store in New York City|author=David Pierce|url=https://www.theverge.com/2014/10/9/6953083/amazon-is-about-to-open-its-first-ever-physical-store-in-new-york-city|publisher=The Verge|date=October 9, 2014|accessdate=2015-01-12|language=en}}&lt;/ref&gt;. Бер аҙҙан [[Сан-Франциско]]ла кибет аса&lt;ref&gt;[http://www.geekwire.com/2014/amazon-slated-open-retail-store-next-week-san-francisco/ Amazon slated to open pop-up retail store in upscale San Francisco mall — GeekWire]&lt;/ref&gt;.

2016 йылдың 7 декабрендә Джефф Безос  Amazon'дың заказды тәүге тапҡыр пилотһыҙ осҡос аппарат менән илтеүе тураһында белдерә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Amazon впервые доставил заказ с помощью беспилотника — Meduza|url=https://meduza.io/news/2016/12/14/amazon-vpervye-dostavil-zakaz-s-pomoschyu-bespilotnika|work=Meduza|accessdate=2017-01-13|language=ru-RU}}&lt;/ref&gt;.

2016 йыл аҙағына компанияла 180 мең кеше эшләй&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Amazon - Press Room - Press Release|url=http://phx.corporate-ir.net/phoenix.zhtml?c=176060&amp;p=irol-newsArticle&amp;ID=2237110|publisher=phx.corporate-ir.net|accessdate=2017-01-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170126102447/http://phx.corporate-ir.net/phoenix.zhtml?c=176060&amp;p=irol-newsArticle&amp;ID=2237110 |date=2017-01-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Amazon пообещал создать в США сто тысяч рабочих мест — Meduza|url=https://meduza.io/news/2017/01/12/amazon-poobeschal-sozdat-v-ssha-sto-tysyach-rabochih-mest-za-poltora-goda|work=Meduza|accessdate=2017-01-13|language=ru-RU}}&lt;/ref&gt;.

2017 йылда Амазон 14 миллиард долларға  Whole Foods компанияһын һатып ала&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Why Amazon Bought Whole Foods|url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2017/06/why-amazon-bought-whole-foods/530652/|publisher=theatlantic.com|accessdate=2017-01-13}}&lt;/ref&gt;.

== Эшмәкәрлеге ==
[[Файл:Seattle-PacMed-2571.JPG|справа|мини|[[Сиэтл|Сиэтлда]] Тымыҡ океан Медицина Үҙәге бинаһында  (PacMed) Amazon Global Resources (Amazon.com) компанияһының элекке штаб-фатиры]]
Әлеге ваҡытта Amazon.com тауарҙарҙың  34 категорияһы менән эшләй, улар араһында электрон китаптар, көнкүреш электроникаһы, балалар уйынсыҡтары, аҙыҡ-түлек, хужалыҡ тауарҙары,  спорт тауарҙары һәм башҡа күп төрлө әйберҙәр бар. 

Компанияның  [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-тан тыш [[Бразилия]]ла, [[Канада]]ла, [[Бөйөк Британия]]ла, [[Германия]]ла, [[Япония]]ла, [[Франция]]ла, [[Италия]]ла, [[Испания]]ла, [[Һиндостан]]да һәм  [[Ҡытай]]ҙа филиалдары бар.

Amazon.com беренсе булып  Интернеттың ҡәҙимге магазиндан айырмалы бик күп клиенттар менән эшләү, келәттә булған тауарҙарҙан күпкә артыҡ тауар күләме менән эш итеү кеүек мөмкинлектәрен файҙалана.  

Интернет-магазин уңайлыҡтарының береһе — һатып алыусыларҙың һатып алған тауарҙар тураһында фекер яҙыуы, уларҙы баһалауы. Был башҡаларға сифатлы әйберҙәр һайларға ярҙам итә.   

=== Коммерция уртаҡсылығы ===
2011 йылдың 18 октябрендә Amazon.com  иң билдәле  комикстар нәшриәте   DC Comics менән {{comment|уртаҡсылыҡ|партнёрлыҡ}} төҙөүе тураһында белдерә. Килешеүгә ярашлы, Amazon иң популяр комикстарға, шул иҫәптән  «Супермен», «Бэтмен», «Йәшел Фонарь», «Ҡом кеше» һәм «Һаҡлаусылар»ҙың электрон версияларына эксклюзив хоҡуҡ ала.  Яңы уртаҡсылыҡҡа ярашлы,  Amazon'дың төп конкуренты Barnes &amp; Noble был комикстарҙың электрон версияларын үҙенең интернет-магазинынан алып ташларға тейеш була. Ә комикстарҙы был ваҡиғанан өс көн элек Amazon компанияһы тарафынан һатыла башлаған Kindle Fire планшеты ярҙамында ғына  һатып алып була. 

=== Amazon'да эшләү ===
Amazon иҫ киткес ҡаты (хеҙмәткәрҙәре белдереүенсә, «фашистарса») эш шарттары менән дан тота&lt;ref&gt;[http://megamozg.ru/post/19434 За кулисами Amazon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151207225857/http://megamozg.ru/post/19434/ |date=2015-12-07 }}&lt;/ref&gt;. Компания  метрикалар системаһын, хеҙмәткәрҙәр араһында ярыш һәм  негатив һайлау алымдарын ҡуллана,  һөҙөмтәлә хеҙмәткәрҙәр «мөмкинлектәренең сигенән сығырға» йә эштә «янырға» мәжбүр.

=== Патенттар ===
2016 йылдың 5 апрелендә Amazon'дың тауар һаҡлау һәм һатыуҙың  дирижаблдәр һәм пилотһыҙ аппараттар файҙаланған системаһын патентлау ғаризаһы теркәлә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=United States Patent: 9305280|url=http://patft1.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO1&amp;Sect2=HITOFF&amp;d=PALL&amp;p=1&amp;u=/netahtml/PTO/srchnum.htm&amp;r=1&amp;f=G&amp;l=50&amp;s1=9305280.PN.&amp;OS=PN/9305280&amp;RS=PN/9305280|publisher=patft1.uspto.gov|accessdate=2017-01-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211222005352/https://patft1.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO1&amp;Sect2=HITOFF&amp;d=PALL&amp;p=1&amp;u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsrchnum.htm&amp;r=1&amp;f=G&amp;l=50&amp;s1=9305280.PN.&amp;OS=PN%2F9305280&amp;RS=PN%2F9305280 |date=2021-12-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Amazon разработал проект летающей системы хранения и доставки товаров — Meduza|url=https://meduza.io/news/2016/12/29/amazon-razrabotal-proekt-letayuschey-sistemy-hraneniya-i-dostavki-tovarov|work=Meduza|accessdate=2017-01-10|language=ru-RU}}&lt;/ref&gt;.

== Етәкселеге ==
Джефф Безос (1996 йылдан компанияның директоры) — иң күп акция тотоусы. Томас Шкутек  2002—2015 йылдарҙа финанс директоры була, әле был вазифаны  Брайен Олсавацки биләй.

== Акционерҙары ==
2017 йылдың майына ҡарата Джефф Безос акцияларҙың 16 процентына (79,896,638) эйә&lt;ref&gt;[https://finance.yahoo.com/quote/amzn/holders?ltr=1 Amazon.com, Inc. (AMZN)]&lt;/ref&gt;.


'''Amazon.com акцияларын тотоусылар реестры (2016 йылдың 31 декабренә ҡарата)'''&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Amazon.com, Inc. (AMZN) Institutional Ownership &amp; Holdings|url=http://www.nasdaq.com/symbol/amzn/institutional-holdings|lang=en|language=en|publisher=NASDAQ.com|accessdate=2016-12-31}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxmwAR8&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwAR8&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; NASDAQ.com.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwAR8&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;31 декабрь 2016 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=AMZN — информация о владельцах для Amazon.com|url=http://www.msn.com/ru-ru/money/stockdetails/ownership/fi-126.1.AMZN.NAS?ownershipType=institutional|lang=en|language=en|publisher=MSN Финансы|accessdate=2016-12-31}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxmwASY&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwASY&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; MSN Финансы.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwASY&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;31 декабрь 2016 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 34px;&quot;
! Акционер
! Акциялар һаны
! Процент
|-
| The Vanguard Group, Inc. 
| 25,136,813 
| 5.27
|-
| T. Rowe Price Associates, Inc. 
| 20,919,431 
| 4.38
|-
| FMR Co., Inc. 
| 19,330,079 
| 4.05
|-
| Capital World Investors 
| 16,942,267 
| 3.55
|-
| State Street Global Advisors, Inc. 
| 16,357,782 
| 3.43
|-
| Capital Research Global Investors 
| 10,725,819 
| 2.25
|-
| BlackRock Institutional Trust Company, N.A. 
| 10,490,760 
| 2.20
|-
| Baillie Gifford Overseas Limited 
| 7,442,632 
| 1.56
|-
| BlackRock Fund Advisors 
| 5,219,225 
| 1.09
|-
| Invesco Advisers, Inc. 
| 4,885,742 
| 1.02
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|3}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Robert Spector.''&amp;#x20;Amazon.com: Get Big Fast — Inside the Revolutionary Business Model That Changed the World.&amp;nbsp;— Harper Collins Publishers, 2001.&amp;nbsp;— ISBN 0-06-662041-4.&lt;div class=&quot;cx-overlay&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-spinner&quot;&gt;&lt;div class=&quot;bounce1&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;bounce2&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;bounce3&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
* {{книга|автор=Mike Daisey|заглавие=21 Dog Years|издательство=Free Press|год=2002|ISBN=0-7432-2580-5}}
* {{книга|автор=Mara Friedman|заглавие=Amazon.com for Dummies|издательство=Wiley Publishing|год=2004|ISBN=0-7645-5840-4}}
* {{книга|автор=James Marcus|заглавие=Amazonia: Five Years at the Epicenter of the Dot.Com Juggernaut|издательство=W. W. Norton|год=2004|ISBN=1-56584-870-5}}
* {{cite web|url=http://internettrading.net/college/newsletters/09092004.htm|title=Мучительное преодоление виртуальности: опыт Amazon.com|author=[[Голубицкий, Сергей Михайлович|Голубицкий С. М.]]|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080525204911/http://internettrading.net/college/newsletters/09092004.htm|archivedate=2008-05-25|accessdate=2010-12-02|deadurl=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080525204911/http://internettrading.net/college/newsletters/09092004.htm |date=2008-05-25 }}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.amazon.com Веб-сайт Amazon.com]{{Ref-en}}(инг.)
[[Категория:1994 йылда нигеҙләнгән компаниялар]]
[[Категория:Алфавит буйынса компаниялар]]
[[Категория:АҠШ сайттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса сайттар]]</text>
      <sha1>j5uvpr0kvim34w5jp4w6cx9zve90art</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alibaba Group</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131671</id>
    <revision>
      <id>1306232</id>
      <parentid>1281471</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T00:04:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9183" sha1="1fvebc1ckuoc8x98mbtaifol1dkb0gh" xml:space="preserve">
{{Ук}}
[[Файл:Alibaba_group_Headquarters.jpg|мини|250x250пкс|Ханчжоуҙа  Alibaba'ның штаб-фатиры  ]]
'''Alibaba Group''' (阿里巴巴集团, {{NYSE|BABA}}) — Ҡытайҙың асыҡ компанияһы, интернет-коммерция өлкәһендә эшләй,  [[В2В]] ''Alibaba.com''  веб-порталы  хужаһы. Штаб-фатиры Ханчжоуҙа урынлашҡан. Эшмәкәрлегенең төп төрҙәре — компаниялар араһында  [[В2В]] схемаһы буйынса сауҙа операциялары үткәреү һәм онлайн-ваҡлап һатыу.  2012 йылда ''Alibaba'' төркөмөнөң ике порталында һатыу күләме 1,1 трлн юангә ($170 млрд)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.economist.com/news/leaders/21573981-chinas-e-commerce-giant-could-generate-enormous-wealthprovided-countrys-rulers-leave-it|title=E-commerce in China: The Alibaba phenomenon|date=2013-03-23|publisher=[[The Economist]]|accessdate=2014-09-26|lang=en}}&lt;/ref&gt; етә. Компания бөтәһенән элек   [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]]нда (ҠХР) эшләй. 2014 йылдың 19 сентябрендә акцияларын беренсел асыҡ тәҡдим итеү (IPO) мәленә ''Alibabaның  ''баҙар хаҡы $231 млрд тәшкил итә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rbcdaily.ru/market/562949992419026|title=Чудо Alibaba: как бывший учитель создал бизнес стоимостью $231 млрд|author=Андрей Бабицкий, Александр Ратников, Георгий Макаренко|date=2014-09-22|publisher=[[РБК daily]]|accessdate=2014-09-26}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
[[1999 йыл]]да Ма Юн һәм уның 17 компаньоны тарафынан Ханчжоу ҡалаһында нигеҙләнә, ошо ҡалала Alibaba.com интернет-сайты теркәлә. Баштан уҡ  Alibaba ваҡ һәм уртаса предприятиелар өсөн сауҙа итеү майҙаны булыр тип ниәт ителә. 

[[2005 йыл]]да [[Yahoo!]]  компанияһы  Alibaba акцияларының 43 процентын һатып ала&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ma is splitting Taobao into three companies|url=http://usa.chinadaily.com.cn/business/2011-06/17/content_12720719.htm|archiveurl=https://www.webcitation.org/66n422maN?url=http://usa.chinadaily.com.cn/business/2011-06/17/content_12720719.htm|archivedate=2012-04-09|publisher=China Daily|date=2011-06-17|accessdate=23 июня 2011}}&lt;/ref&gt;, ләкин [[2012 йыл]]дың 18 сентябрендә   Alibaba Group үҙенең Yahoo! милкендә булған акцияларының  20 процентын ҡайтанан һатып ала. 

[[2007 йыл]]дың ноябрендә акциялар Гонконг фонд биржаһына урынлаштырыла, әммә 2012 йылда компания уларҙы котировкалар исемлегенән сығара (йәғни делистинг эшләй)&lt;ref&gt;''Марк Завадский'' [http://expert.ru/expert/2013/24/alibaba-i-sorok-yardov/ Alibaba и сорок «ярдов»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180407192646/http://expert.ru/expert/2013/24/alibaba-i-sorok-yardov/ |date=2018-04-07 }} // Эксперт, 14 июн 2013&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 31 мартына Алибаба сайтында теркәлгән файҙаланыусылар һаны  65 миллиондан ашып китә. Улар 240 илдән һәм төбәктән була.

Ҡытайҙың  ''iResearch ''компанияһы отчёттарына ярашлы, 2006 йылға ҡарата Alibaba  B2B сауҙа майҙансыҡтары баҙарында иң эре Ҡытай компанияһы була (теркәлгән файҙаланыусылар һаны һәм килеме буйынса баҙарҙағы өлөшө буйынса). Халыҡ-ара баҙарҙарҙа эшләй, мәҫәлән,  2012 йылда Alibaba.com,  [[Qiwi]] түләү системаһы менән уртаҡлыҡ  килешеүе төҙөп,  Рәсәй баҙарына инә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=В Россию придет крупнейший интернет-магазин Китая|url=http://lenta.ru/news/2012/05/24/alibaba/|publisher=[[Lenta.ru]]|date=2012-05-24|accessdate=2015-07-22}}&lt;/ref&gt;, бер йылдан, 2013 йылда,  [[WebMoney]] Transfer  системаһына тоташа&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Всемирная торговая площадка AliExpress.com начала принимать WebMoney|author=MoneyNews|url=http://moneynews.ru/News/17757/|work=MoneyNews|date=2013-07-16|accessdate=2018-02-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150323232512/http://moneynews.ru/News/17757/|archivedate=2015-03-23}}&lt;/ref&gt;, ә 2014 йылда [[Яндекс.Деньги]] аша уның янсыҡтарына һәм Сбербанк терминалдарына тоташа&lt;ref&gt;{{Cite web|title=«Яндекс.Деньги» до Китая доведут|url=http://www.vedomosti.ru/newspaper/articles/2014/07/01/yandeksdengi-do-kitaya-dovedut|author=Наталья Ищенко|publisher=[[Ведомости]]|date=2014-07-01}}&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың сентябрендә Нью-Йорк фонд биржаһында беренсел асыҡ тәҡдим   $21,8 млрд йәлеп итә, шунан ул  $25 миллиардҡа етә, был тарихта иң эре IPO була&lt;ref&gt;{{Cite web|title=IPO Alibaba стало крупнейшим в истории|url=http://www.vedomosti.ru/companies/news/33691421/ipo-alibaba-stalo-krupnejshim-v-istorii|publisher=[[Ведомости]]|date=2014-09-22|accessdate=2014-09-26}}&lt;/ref&gt;.

== Төркөмдөң структураһы  ==
Үҙенең  электрон  түләү системаһы бар (Alipay, уны Alibabaның бүлендек структураһы булған Taobao.com да  ҡуллана), предприятиеға идара итеүҙә бөтә  структуралар өсөн уртаҡ булған  программа тәьминәте һәм тауарҙарҙың һәм предприятиеларҙың төбәктәр һәм тармаҡтар буйынса сорттарға айырылған мәғлүмәттәр базаһы  менән файҙалана.

Alibaba Group бер нисә структураға идара итә&lt;ref&gt;[http://news.alibaba.com/specials/aboutalibaba/aligroup/index.html Alibaba Group Company Overview]&lt;/ref&gt;:
* Alibaba.com (Alibaba China, Alibaba International) — компанияның төп активы, ойошмалар өсөн сауҙа майҙансығы 
* Alibaba Pictures (Alibaba Pictures Group) — Ҡытай кинокомпанияһы&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Alibaba Pictures|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Alibaba_Pictures}}&lt;/ref&gt;
* [[AliExpress]].com — тауарҙарҙы ваҡлап һәм ваҡ күмәртә менән һатыусы интернет-магазин. Тауарҙар тураһындағы мәғлүмәт  автоматик рәүештә төрлө телдәргә тәржемә ителә.  Сервистың үҙенсәлеге шунда: һатыусы һатылған тауар алыусыға тапшырылғас ҡына аҡсаны ҡулына ала.  
* [[Taobao.com]] — ваҡлап һатыу онлайн-баҙары, интернет-магазин һәм интернет-аукцион (бөтә тәҡдим ителгән тауарҙарҙы  AliExpress аша алырға була)
* [[Alipay]] — онлайн электрон түләүҙәр платформаһы  
* Tmall.com
* Juhuasuan
* eTao
* Alibaba Cloud Computing
* Yahoo! China

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* D. Clark. (В переводе Сарычева К. М.) ''Alibaba. История мирового восхождения от первого лица'' // М.: Эксмо. — 2017. 240 стр. ISBN 978-5-699-93806-3.

== Һылтанмалар ==
* [http://alibaba.com/ '''Официальный сайт''']
* [https://www.alibabagrup.com/ '''Оригинальная группа''']
* [http://russian.cri.cn/mmsource/images/2014/12/16/China_05.12.14.pdf#page=16 Ли Цзе.] [http://russian.cri.cn/mmsource/images/2014/12/16/China_05.12.14.pdf#page=16 Alibaba наступает.] ([http://www.rg.ru/2014/12/05/alibaba.html РГ]) // Дыхание Китая (Российская Газета / Международное радио Китая). — 2014. — № 5(278). — С. 16-17.
[[Категория:1999 йылда нигеҙләнгән компаниялар]]
[[Категория:Алфавит буйынса компаниялар]]
[[Категория:Алфавит буйынса сайттар]]</text>
      <sha1>1fvebc1ckuoc8x98mbtaifol1dkb0gh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әхмәтова Роза Сәмиғулла ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131849</id>
    <revision>
      <id>1306208</id>
      <parentid>1214944</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T21:14:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11430" sha1="l3mlvymrchktvsvlvcwe85cmfma7dr3" xml:space="preserve">{{Учёный
| Имя = Әхмәтова Роза Сәмиғулла ҡыҙы
| Оригинал имени = 
| Изображение = 
| Дата рождения = 13.2.1924
| Дата смерти = 16.1.2009
| Место рождения = РСФСР, [[Башҡорт АССР-ы]], [[Йылайыр кантоны]], [[Ғәббәс]] ауылы,   
| Место смерти = [[Башҡортостан Республикаһы]], {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы
| Гражданство = {{URS}}
| Место работы = Нефть эшкәртеү буйынса Башҡортостан ғилми тикшеренеү институты
| Альма-матер = Львов политехник институты
| Учёная степень = {{учёная степень|кандидат|технических наук}}
| Награды и премии = {{Орден Трудового Красного Знамени}}
}}
{{фш|Әхмәтова}}
'''Әхмәтова Роза Сәмиғулла ҡыҙы''' ([[13 февраль]] [[1924 йыл]] — [[16 ғинуар]] [[2009 йыл]]) — инженер-технолог. Техник фәндәре кандидаты (1967). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971)&lt;ref&gt;[https://www.ufacity.info/history/day/131338.html 13 февраля. День в истории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180217202938/https://www.ufacity.info/history/day/131338.html |date=2018-02-17 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Роза Сәмиғулла ҡыҙы Әхмәтова 1924 йылдың 13 февралендә Башҡорт АССР-ы Йылайыр кантоны&lt;ref&gt;Хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Ейәнсура районы}}&lt;/ref&gt; [[Ғәббәс]] ауылында тыуған. Ире Әхмәтов Фәрит Ғәли улы (1926 йылғы) — инженер-технолог, Өфө нефть эшкәртеү заводының директор урынбаҫары («Өфөнефтехим» асыҡ акционерҙар йәмғиәте); КПСС-тың Өфө   ҡала комитетының сәнәғәт буйынса секретары, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971), «Почёт Билдәһе» (1976) ордендары кавалеры&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ахметов Фарит Галеевич|url=http://энциклопедия-урала.рф/index.php/Ахметов_Фарит_Галеевич}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220315023434/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%82_%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2022-03-15 }}&lt;/ref&gt;. Улы — [[Әхмәтов Арыҫлан Фәрит улы]].

1949 йылда Львов политехник институтын тамамлай. Һөнәре буйынса инженер-технолог. 1967 йылда техник фәндәр кандидаты дәрәжәһен ала.

1949—1986 йылдарҙа Башҡортостан нефть эшкәртеү ғилми-тикшеренеү институтында эшләй. 1978—1986 йылдарҙа Башҡортостан нефть эшкәртеү ғилми-тикшеренеү институтында бүлек мөдире була&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Февраль - 2014  - Исторический календарь - Сайт Управления по делам архивов Республики Башкортостан|url=http://www.gasrb.ru/histm93.html|publisher=www.gasrb.ru|accessdate=2018-02-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180218023928/http://www.gasrb.ru/histm93.html |date=2018-02-18 }}&lt;/ref&gt;.

Нефть эшкәртеү тармағындағы заводтарға, битум етештереүселәргә практик ярҙам күрһәтә. [[Болгария]]ла, [[Һиндостан]]да, [[Куба]]ла һәм башҡа илдәрҙә битум етештереүҙе яйға һалыуҙа ҡатнаша. Уның етәкселегендә битумды, нефттәрҙе  һәм уларҙың ҡалдыҡ продукттарын битум алыу өсөн сеймал сифатында файҙаланыу йүнәлешендә комплекслы тикшеренеүҙәр үткәрелә; битум эшләү технологияларын сеймал сифатына бәйләү башҡарыла; яңы битум ҡоролмаларын проектлау һәм булғандарын реконструкциялау буйынса тәҡдимдәр; битум сифатын яҡшыртыу буйынса тәҡдимдәр эшләнә һәм производстволарға тапшырыла; төрлө тәғәйенләнешле битум өсөн ГОСТ-тар һәм ТУ-лар сығарыла һәм ҡулланыуға индерелә.

Матбуғатта баҫтырылған 90-ға яҡын хеҙмәт һәм 7  уйлап табыу авторы&lt;ref&gt;[http://башкирская-энциклопедия.рф/2-statya/7718-akhmetova-roza-samigullovna.html Ахметова, Роза Саммигуловна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224141136/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/2-statya/7718-akhmetova-roza-samigullovna.html |date=2019-12-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224141136/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/2-statya/7718-akhmetova-roza-samigullovna.html |date=2019-12-24 }}&lt;/ref&gt;.

[[2009 йыл]]дың [[16 ғинуар]]ында Өфө ҡалаһында вафат була.

== Награда һәм премиялары ==
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981)
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1971)

== Хеҙмәттәре ==
* Современное состояние производства и пути повышения качества битумов различного назначения [Текст] / Р.С. Ахметова, В.В. Фрязинов, И.А. Чернобривенко. - Москва : ЦНИИТЭнефтехим, 1979. - 53 с.; 20 см.
* &lt;nowiki&gt;Производство нефтебитумов в СССР и за рубежом [Текст] / Р. С. Ахметова, Р. Х. Салимгареев. - Москва : [б. и.], 1973. - 54 с.; 20 см.&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;Получение дорожных битумов улучшенных качеств [Текст] / Выставка достижений нар. хозяйства СССР. Гос. ком. нефтеперерабатывающей и нефтехим. пром-сти при Госплане СССР. - [Уфа] : [б. и.], [1965]. - 7 с., включ. обл. : черт.; 20 см./ Р. С. Ахметова&lt;/nowiki&gt;
* {{публикация|статья |автор={{s|Ахметова Р. С.}}, {{s|Фрязинов В. В.}}, {{s|Торбеева Л. Р}}|заглавие=Дорожные битумы нефтеперерабатывающих заводов СССР и современные требования, предъявляемые к их качеству|ссылка= |издание=Высокосернистые нефти и проблемы их переработки|издание ответственный=[Пред. ред. совета {{s|А. С. Эйгенсон}}] |материал=Текст|тип=[Сборник статей]|год=1968|место={{М.}}|издательство=Химия|страниц=294|серия=Труды/ Башк. науч.-исслед. ин-т по переработке нефти &quot;БашНИИ НП&quot;|серия выпуск=8|ref= }}
* {{публикация|статья |автор={{s|Ахметова Р. С.}}, {{s|Фрязинов В. В}}|заглавие=Классификация нефтей по их пригодности для производства битумов|ссылка= |издание=Высокосернистые нефти и проблемы их переработки|издание ответственный=[Пред. ред. совета {{s|А. С. Эйгенсон}}] |материал=Текст|тип=[Сборник статей]|год=1968|место={{М.}}|издательство=Химия|страницы=167—170|страниц=294|серия=Труды/ Башк. науч.-исслед. ин-т по переработке нефти &quot;БашНИИ НП&quot;|серия выпуск=8|ref= }}
* {{публикация|статья |автор={{s|Ахметова Р. С.}}, {{s|Фрязинов В. В}}|заглавие=Технология получения дорожных битумов из нефтей различных групп|ссылка=|страницы=170—181|издание=Высокосернистые нефти и проблемы их переработки|издание ответственный=[Пред. ред. совета {{s|А. С. Эйгенсон}}] |материал=Текст|тип=[Сборник статей]|год=1968|место={{М.}}|издательство=Химия|страниц=294|серия=Труды/ Башк. науч.-исслед. ин-т по переработке нефти &quot;БашНИИ НП&quot;|серия выпуск=8|ref= }}
* {{публикация|статья |автор={{s|Ахметова Р. С.}}, {{s|Глозман Е. П}}|заглавие=Определение группового состава битумов|ссылка=|страницы=170—181|издание=Высокосернистые нефти и проблемы их переработки|издание ответственный=[Пред. ред. совета {{s|А. С. Эйгенсон}}] |материал=Текст|тип=[Сборник статей]|год=1968|место={{М.}}|издательство=Химия|страниц=294|серия=Труды/ Башк. науч.-исслед. ин-т по переработке нефти &quot;БашНИИ НП&quot;|серия выпуск=8|ref= }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|96316}}{{V|12|02|2022}}  

[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Техник фәндәр кандидаттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:13 февралдә тыуғандар]]
[[Категория:1924 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Ейәнсура районында тыуғандар]]
[[Категория:16 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:2009 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Өфөлә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]</text>
      <sha1>l3mlvymrchktvsvlvcwe85cmfma7dr3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>QIWI</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132467</id>
    <revision>
      <id>1306238</id>
      <parentid>1290526</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T00:28:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11247" sha1="hs307rj6gwthppx38i66c00p8uuu5xt" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''QIWI''' '''төркөмө (''QIWI plc'')''' — Рәсәй түләүҙәр сервисы. Элемтә каналдарын, стационар һәм мобиль ҡорамалдарын файҙаланып түләүҙәр башҡарыу мөмкинлеген биреүсе электрон түләү системаһынан ғибәрәт. QIWI клиенттары ҡулаҡса, аҡса һалынған карталар һәм ҡулаҡсаһыҙ хисаплашыу ысулдарын ҡулланып, магазиндарҙа ла, Интернет аша ла тауарҙар һәм хеҙмәттәр хаҡын түләй ала. Ҡулаҡсалы һәм электрон хисаплашыуҙар берҙәм системаға берләштерелгән. Система ярҙамында коммуналь хеҙмәттәр, элемтә хеҙмәттәре өсөн түләргә, банк кредиттары буйынса хисаплашырға, авиация һәм тимер юл билеттары һатып алырға мөмкин. Мультиплатформалы QIWI сервисы түләүҙәрҙе QIWI-терминалдар, Интернет, мобиль платформалар ҡушымталары аша башҡарырға мөмкинлек бирә. Visa QIWI Wallet ярҙамында түләүҙәр өсөн кисектереү мөҙҙәтен билдәләргә, түләү ваҡыты яҡынлашыу тураһында хәбәр биреүҙе көйләргә, башҡарылған түләүҙәр буйынса деталләштереү алырға һәм кәрәкле реквизиттарҙы түләү системаһында һаҡларға була. Система [[Рәсәй Федерацияһы]] территорияһын, [[БДБ]] илдәрен һәм элекке [[СССР]] составында булған республикаларҙы солғай.

== Тарихы ==
* QIWI төркөмө 2007 йылда ойошторола&lt;ref&gt;[https://www.qiwi.ru/company/history.action История] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517132128/https://qiwi.ru/company/history.action |date=2014-05-17 }}&lt;/ref&gt;.
* Шул уҡ йылды QIWI терминалдарында «Шәхси кабинет» сервисы булдырыла, һуңынан ул «QIWI Янсыҡ» («QIWI Кошелёк») тип атап алып кителә. Тулы хоҡуҡлы түләү инструментының бер нисә интерфейсы бар: сайт, мобиль платформалар һәм социаль селтәрҙәр өсөн ҡушымталар, шулай уҡ аҡса индереүҙең төрлө ысулдары&lt;ref&gt;[http://habrahabr.ru/company/qiwi/blog/55217/ «Личный Кабинет QIWI», официальные итоги 2008 года. Блог компании QIWI Кошелёк, Хабрахабр.]&lt;/ref&gt;.
* 2008 йылда QIWI бренды иғлан ителә һәм тәүлек әйләнәһенә эшләүсе Ҡулланыусыларға ярҙам буйынса берҙәм хеҙмәт эшләй башлай&lt;ref&gt;[http://www.m3m.ru/news/2008/4/22/38756.html m3m.ru — Компания ОСМП выводит на рынок новый розничный бренд — QIWI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517114409/http://www.m3m.ru/news/2008/4/22/38756.html |date=2014-05-17 }}&lt;/ref&gt;.
* 2009 йылда «Моменталь Түләүҙәр Берләштерелгән Системаһы» һәм «e-port төркөмдәре» компаниялары берләшә&lt;ref&gt;[http://spbit.ru/interview/i71717/ Генеральный директор компании ОСМП Владимир Лопатин: «В 2010 году ОСМП достигнет не менее впечатляющих результатов, чем в 2009 году, за счет освоения новых сегментов»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517143327/http://spbit.ru/interview/i71717/ |date=2014-05-17 }}&lt;/ref&gt;.
* 2011 йылдың 15 мартында Qiwi компанияһы «[[Яндекс.Деньги]]», Delta Key, IntellectMoney, Money Money, MoneyMail, «RBK Money», WebCreds, Webtransfer, Z-Payment, «Монета.ру» һәм «Рамблер плюс» электрон аҡса системалары өсөн түләүҙәр ҡабул итеүҙе туҡтата&lt;ref&gt;[http://moneynews.ru/News/14867/ QIWI больше не нужны чужие интернет-кошельки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130228185446/http://moneynews.ru/News/14867 |date=2013-02-28 }}&lt;/ref&gt;.
* 2012 йылдың ноябрендә Visa менән QIWI глобаль партнёрлыҡ тураһында договорға ҡул ҡуя, уның сиктәрендә QIWI Янсыҡ Visa QIWI Wallet ко-брендингы продуктына әйләнә&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/business/2012/11/19/4858937.shtml Qiwi и Visa заключили стратегическое партнёрство, Газета.ru.]&lt;/ref&gt;.

* 2016 йылдың апрелендә Qiwi эшенә блоклы сынйырҙар технологияһы (blockchain) индерелә&lt;ref&gt;[http://www.vedomosti.ru/technology/articles/2016/04/20/638362-qiwi ВЕДОМОСТИ — Qiwi внедрила технологию блочных цепей]&lt;/ref&gt;.
* QIWI түләүҙәр системаһын нигеҙләгән Андрей Романенко компания етәксеһе вазифаһынан китә һәм үҙендәге акцияларҙы һата&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Основатель QIWI продал акции и покинул компанию|url=http://www.rbc.ru/business/02/06/2017/59314c5a9a794753dd2173df|work=РБК|accessdate=2017-06-10}}&lt;/ref&gt;.
* 2016 йылдың ноябрендә Украинаның Милли банкы үҙ дәүләте территорияһында 4 сауҙа маркаһы — Webmoney, Яндекс. Деньги, QIWI Wallet, Wallet one/Единый кошелек — электрон аҡсаларын ҡулланыуҙы тыя. 
* 2017 йылдың октябрендә Qiwi компанияһы «Открытие» банкынан брендҡа хоҡуҡты һәм Рокетбанк менән «Точка» банк сервисы программа тәьминәтен һатып ала. Был хаҡта Qiwi генераль директоры Сергей Солонин белдерә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Qiwi выкупила права на Рокетбанк и «Точку» — Meduza|url=https://meduza.io/news/2017/10/05/qiwi-vykupila-prava-na-roketbank-i-tochku|work=Meduza|accessdate=2017-10-05|language=ru-RU}}&lt;/ref&gt;.

== Мөмкинлектәр ==
Система мөмкинлектәре менән Рәсәйҙең бөтә территорияһындағы QIWI терминалдары аша файҙаланырға була. QIWI ҡулланыусылары түләүҙәр башҡара, аҡса күсерә, штрафтар, телефон элемтәһе һәм Интернет-провайдерҙар өсөн түләй ала. Виртуаль һәм пластик VISA дебет түләү карталары сығарырға сығарарға була&lt;ref name=&quot;Проспект QIWI plc&quot;&gt;[http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1561566/000119312513199506/d426593d424b4.htm 424(B)(4)]&lt;/ref&gt;.

Рәсәйҙән тыш, QIWI түләү сервисы тағы ете илдең баҙарында ([[Румыния]], [[Бразилия]], [[Ҡаҙағстан]], [[Беларусь]], [[Молдова]], [[Иордания]], [[АҠШ]]) эшләй, тағы 15 илдә [[франчайзинг]] моделе буйынса эш итә.

QIWI түләү сервисы аша башҡарып була торған түләү төрҙәре:
* мобиль элемтә операторҙары;
* интернет-провайдерҙар, [[IP-телефония]], коммерция телевидениеһы хеҙмәттәре операторҙары;
* электрон түләү системалары;
* MLM компаниялары;
* онлайн-уйындар;
* контент-провайдерҙар һәм агрегаторҙар;
* торлаҡ-коммуналь һәм стационар элемтә компаниялары хеҙмәттәре;
* интернет-магазиндар һәм башҡалар.

== Акционерҙары ==
Акцияларҙы биржала урынлаштырғанға тиклем компания хужалары:
* Компания менеджменты, шул иҫәптән генераль директор Андрея Романенко (уларҙа акцияларҙың 63,7 проценты була);
* Mail.Ru Group (2011 йылдан системалағы үҙ өлөшөн 21,4 процент кимәленә төшөрөп кәметә);
* [[2011 йыл]]дың 18 ғинуарында япон компанияһы «Mitsui Fudosan» компанияның 14,9 процентын һатып ала&lt;ref&gt;[http://forbes.ru/news/62182-mitsui-priobrela-149-platezhnoi-sistemy-qiwi Mitsui приобрела 14,9 % платёжной системы Qiwi]&lt;/ref&gt;.
 2013 йылдың 3 майында QIWI plc акциялары беренсе тапҡыр [[NASDAQ]] биржаһына урынлаштырыла. Күп акциялар һатылыу сәбәпле, эре акционерҙарҙағы акциялар һаны кәмей кәмей&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/2183672 Qiwi провела биржевой платёж]&lt;/ref&gt;. 

2013 йылдың 8 октябрендә компанияның Америка депозитындағы акциялары (ADS) Мәскәү биржаһының Инновациялар һәм инвестициялар баҙары секторында әйләнешкә сыға&lt;ref&gt;[http://moex.com/a2044 Qiwi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141216003230/http://moex.com/a2044 |date=2014-12-16 }}&lt;/ref&gt;.

Ҡаҙандың элекке сити-менеджеры Марат Заһиҙуллов 2013 йылда Qiwi India’ның 25 процент акцияларына эйә була&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Qiwi попала под &quot;Смерч&quot; – Газета Коммерсантъ № 95 (5127) от 05.06.2013|url=https://www.kommersant.ru/doc/2204876|work=archive.is|date=2018-02-13|accessdate=2018-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170824133208/https://www.kommersant.ru/doc/2204876|archivedate=2017-08-24}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Электрон аҡса]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
[[Категория:ММВБ листингы булған компаниялар]]
[[Категория:2007 йылда нигеҙләнгән компаниялар]]
[[Категория:Алфавит буйынса компаниялар]]
[[Категория:Рунет]]</text>
      <sha1>hs307rj6gwthppx38i66c00p8uuu5xt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бакланов Пётр Яковлевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132735</id>
    <revision>
      <id>1306383</id>
      <parentid>1178742</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T09:50:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18234" sha1="jw2c3qiqc1k0x8xljpuijecu7n17elu" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Бакланов Пётр Яковлевич''' ([[5 июль]] [[1946 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалим-иҡтисадсыһы, ғалим-географ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. РФА академигы (2003), [[Рәсәй]] Фәндәр академияһының АКО Тымыҡ океан география институтының ғилми етәксеһе, Рус география йәмғиәтенең вице-президенты (2010), Алыҫ Көнсығыш Федераль университетының география һәм геосистемаларҙы тотороҡло үҫтереү кафедраһы мөдире. География фәндәре докторы (1987), профессор (1990). [[Почёт ордены|Почёт]] (2007), 2‑се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (1997) ордендары кавалеры. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2000). Милләте - [[мордва|мордва-эрзә]].

== Биографияһы ==  
Пётр Яковлевич Бакланов 1946 йылдың 5 июлендә Башҡорт АССР-ының [[Фёдоровка районы (Башҡортостан)|Фёдоровка районы]] Георгиевка ауылында тыуған.

1965—1966 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһындағы]] [[Газпром Нефтехим Салауат|«Салауатнефтеоргсинтез» предприятиеһында]] эшләй.

== Белеме һәм ғалимлыҡ дәрәжәһе ==
[[1971 йыл]]да отличие менән география, ә [[1972 йыл]]да — [[Мәскәү дәүләт университеты]]нда иҡтисад факультетын тамамлай һәм «Иҡтисади география» һәм «Сәйәси иҡтисад» һөнәрҙәре буйынса ике квалификация алып сыға. 1974 йылда география фәне буйынса «Сәнәғәттең динамика системаһы киңлектәре» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. География фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү темаһы буйынса диссертация яҡлаған. [[1987 йыл]]да «Производствоның арауыҡ системалары: территориаль ойошманың микроструктура кимәле» темаһына география фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.

== Фәнни карьераһы ==

Алыҫ Көнсығыш иҡтисади географияһы фәнни мәктәбен ойоштороусы.
Халыҡ-ара география союзының [[Рәсәй]] милли комитеты рәйесе урынбаҫары, Тымыҡ океан фәнни ассоциациялары Милли комитетының рәйесе урынбаҫары, Алыҫ Көнсығыш округы Рәсәй фәндәр академияһы президиумы ағзаһы, АҠО Рәсәй фәндәр академияһының Ер тураһындағы фәндәрҙең Берләшкән география һәм геоэкология секцияһының етәксеһе, [[Рәсәй]] географ-йәмәғәтте өйрәнеүселәр Ассоциацияһы координация советы ағзаһы.

1991—2016 ген. — АКО Тымыҡ океан географияһы институтының директоры. Рәсәй Федерацияһы Министрлығының Алыҫ Көнсығышты үҫтереү буйынса Йәмәғәтселек советы рәйесе (2013—2016).
* 1973—1979 — кесе ғилми хеҙмәткәр, сектор, лаборатория мөдире
* 1979—1987 — СССР Фәндәр академияһының Тымыҡ океан география институты директорының фән буйынса урынбаҫары 
* 1987—1991 — СССР Фәндәр академияһы иҡтисади тикшеренеү институты директоры 
* 1991—2016 — АКО Рәсәй Фәндәр академияһының Тымыҡ океан географияһы институты директоры 
* 1991—1999 — Алыҫ Көнсығыш дәүләт университеты профессоры (1975 йылдан алып университетта эшләй.)
* 2000—2011 — Алыҫ Көнсығыш дәүләт университетының төбәк анализы һәм тотороҡло үҫтереү кафедраһы мөдире 
* 1997 — Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты
* 2003 йыл — АКО Рәсәй Фәндәр академияһы Ер тураһында фәндәр бүлеге академигы, Президиум ағзаһы
* 2010 — Амур крайын өйрәнеү йәмғиәтенең Ғилми советы ағзаһы
* 2010 — Рус география йәмғиәтенең вице-президенты
* 2011 — Алыҫ Көнсығыш федераль институтында география кафедраһы мөдире
* 2013 йылдан алып — Рус география йәмғиәтенең территориаль ойоштороу һәм планлаштырыу буйынса комиссияһының рәйестәше
* 2013—2016 — Рәсәй Федерацияһы Министрлығының Алыҫ Көнсығышты үҫтереү буйынса йәмәғәт советы рәйесе, мөхбир ағзаһы (2016)
* 2016 йылдан — институттың ғилми етәксеһе, АКО Рәсәй Фәндәр академияһының Тымыҡ океан географияһы институтының ғилми етәксеһе

=== Диссертация советарында ағзалығы ===
* Тихоокеанский институт географии ДВО РАН, Совет по защите докторских диссертаций по специальности 25.00.25 Геоморфология и эволюционная география, председатель (1995—2012)
* Институт экономических исследований ДВО РАН, Совет по защите докторских диссертаций по специальности 08.00.05 Экономика и управление народным хозяйством, член (1992—2012)
* Институт экономических исследований ДВО РАН, Совет по защите докторских и кандидатских диссертаций по специальности 08.00.14 Мировая экономика, член (с 2012)
* Тихоокеанский институт географии ДВО РАН, Совет по защите кандидатских диссертаций по специальности 25.00.36 Геоэкология (географические науки), председатель (с 2016), № Д 005.016.02

== Фәнгә индергән өлөшө ==
Төп ғилми эштәре география сәнәғәте теорияһына, [[Рәсәй]]ҙең Алыҫ Көнсығыш төбәктәре хужалығы үҫеше һәм уларҙы үҫтереү проблемаларына арналған. Тәбиғи ресурстарҙы рациональ файҙаланыу, төбәк тәбиғи-ресурс потенциалын һәм территорияларына, сәнәғәт үҙәктәренә экологик-иҡтисади характеристикалар биреү менән шөғөлләнә. Системалы ҡараш Тәбиғәт менән файҙаланыуҙың территориаль социаль-иҡтисади системаһын һәм территориаль структураһын системалаштырған.

АКО Тымыҡ океан географияһы институтының [[Рәсәй]]ҙең Алыҫ көнсығыш иҡтисади географияһы фәнни мәктәбенең дәүләт лаборатория базаһын ойоштороусы һәм анализлаусы.

Әлеге ваҡытта П. Я. Баклановтың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары хужалыҡты территориаль ойоштороуҙы өйрәнеү , территорияларҙың тәбиғи-ресурс потенциалын баһалау, төбәктә тәбиғәттән файҙаланыу, төбәктәрҙең тотороҡло үҫтереү һәм улар менән идара итеү, геосәйәсәт һәм географияның теоретик мәсьәләләре булып тора.

== Төп эштәре ==
350 ғилми баҫма, 20-нән ашыу монография авторы һәм авторҙашы, шул иҫәптән:
* ''Бакланов П. Я.'' Структуризация территориальных социально-экономических систем // Вестник Московского университета. Серия 5: География. 2013. № 6. С. 3-8.
* ''Бакланов П. Я.'' Основные проблемы современной экономической географии // Вестник Московского университета. Серия 5: География. 2009. № 2.
* ''Бакланов П. Я.'' Территориальные структуры хозяйства в региональном управлении. — М&lt;span id=&quot;cxmwRw&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; : Наука, 2007. — 239 с.
&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source-container&quot; lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;display: none;&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-title&quot;&gt;М.&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
* ''Бакланов П. Я.'' Дальневосточный регион России: проблемы и предпосылки устойчивого развития. — Владивосток : Дальнаука, 2001. — 144 с.
* ''Бакланов П. Я.'' Линейно-узловые системы промышленности (структурные особенности и возможности учёта в планировании и управлении). — Владивосток : ДВНЦ АН СССР, 1983.
* ''Бакланов П. Я.'' Динамические пространственные системы промышленности: Теоретический анализ. — М&lt;span id=&quot;cxmwUQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; : Наука, 1978. — 132 с.
&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source-container&quot; lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;display: none;&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-title&quot;&gt;М.&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
2008—2012 йылдарҙа П. Я. Бакланов етәкселегендә «Рәсәй Алыҫ Көнсығышының геосистемаһы XX—XXI быуат сиктәрендә» өс томлыҡ әҫәре нәшер ителә.

2015 йылда «Рәсәйҙең социаль-иҡтисади географияһы» коллектив монографияһының инглиз телендә (Socio-in Economic Geography Russia) баҫтырып сығарыуҙың инициаторы була. Бында Рәсәй социаль-иҡтисади географияһының XX—XXI быуаттарҙағы иң мөһөим ҡаҙаныштары һәм һөҙөмтәләре дөйөмләштерелгән. Китап беренсе тапҡыр Халыҡ-ара география союзының Мәскәү ференцияһында 2015 йылда күрһәтелә һәм 2016 йылда Рус география йәмғиәте ярҙамында монография рус телендәге версияла баҫып сығарыла.

Төрлө халыҡ-ара фәнни проекттарҙа ҡатнашҡан, шул иҫәптән Рәсәй-Ҡытай проекты «Ҡытай республикаһында һәм Алыҫ Көнсығыштың көньяғында тәбиғәттән файҙаланыуҙың анализы» Рәсәй-Ҡытай проекты (2006—2008 йй.) етәксеһе, рус-япон проект «Амур йылғаһы һәм Охот диңгеҙе бассейнындағы транс сиктәрҙә тәбиғәттән файҙаланыу анализы» рус-япон проектында (2007—2010 йылдар) ҡатнаша.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүлектәре ==
Почёт ордены (2007)&lt;ref&gt;[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=038231 Указ Президента Российской Федерации от 1 марта 2007 г. № 264 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» 2-се дәрәжә орден миҙалы (1997)&lt;ref&gt;[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=76332&amp;PSC=1&amp;PT=1&amp;Page=2 Указ Президента Российской Федерации от 25 июня 1997 г. № 637 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, «Өлгөлө хеҙмәте өсөн» миҙалы(1981). Лауреаты РФ хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2000)&lt;ref&gt;Постановление Правительства Российской Федерации от 20 августа 2001 г. № 595&lt;/ref&gt;, 2010 йылда РФ Мәғариф министрлығы Грамотаһы менән бүләкләнә.

== Иҫкәрмәләр ==

== Һылтанмалар ==
* {{Сотрудник РАН|2115|Петра Яковлевича Бакланова}}
* {{БРЭ|Бакланов|2|672|id=1846401|автор=А. А. Агирречу}}
* [http://open.minvostokrazvitia.ru/members-of-the-public-board-under-the-ministry-of-the-russian-federation-on-development-of-the-far-e.php Состав Общественного совета при Министерстве РФ по развитию Дальнего Востока] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130721142621/http://open.minvostokrazvitia.ru/members-of-the-public-board-under-the-ministry-of-the-russian-federation-on-development-of-the-far-e.php |date=2013-07-21 }}
* [http://www.dvfu.ru/web/kafedra-geografii-i-ustojcivogo-razvitia-geosistem/baklanov Профиль на официальной странице кафедры географии и устойчивого развития геосистем ДВФУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130405005538/http://dvfu.ru/web/kafedra-geografii-i-ustojcivogo-razvitia-geosistem/baklanov |date=2013-04-05 }}
* ''[[Псәнчин Айбулат Вәли улы|Псянчин А. В.]]'' &lt;span data-wikidata-qualifier-id=&quot;P248&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20160409060500/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/7401-baklanov-pjotr-yakovlevich Бакланов, Пётр Яковлевич]&lt;/span&gt; // [[Башҡорт энциклопедияһы|Башкирская энциклопедия]]. — Уфа: ГАУН «[[Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы)|Башкирская энциклопедия]]&lt;nowiki/&gt;», 2013. — ISBN 978-5-88185-306-8.&lt;div class=&quot;cx-overlay&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-spinner&quot;&gt;&lt;div class=&quot;bounce1&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;bounce2&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;bounce3&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
* [http://dvfugeo.ucoz.ru/index/baklanov/0-14 Профиль на сайте кафедры географии и устойчивого развития геосистем ДВФУ]
* [http://wwwold.dvfu.ru/web/atr/baklanov-petr-akovlevic Профиль на сайте ДВФУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202074039/http://wwwold.dvfu.ru/web/atr/baklanov-petr-akovlevic |date=2017-02-02 }}
* [http://www.ecrin.ru/inmenu-31 Диссертационный совет ИЭИ ДВО РАН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180328045553/http://ecrin.ru/inmenu-31 |date=2018-03-28 }}

[[Категория:Рәсәй географтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса географтар]]
[[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:5 июлдә тыуғандар]]
[[Категория:1946 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Фёдоровка районында тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Алфавит буйынса иҡтисадсылар]]
[[Категория:1991 йылдан һуң Рус география йәмғиәте ағзалары]]</text>
      <sha1>jw2c3qiqc1k0x8xljpuijecu7n17elu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анна Анка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132826</id>
    <revision>
      <id>1306317</id>
      <parentid>1079076</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T05:26:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6345" sha1="m8n0j519n1i9zhjitxi295bpe943hob" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Анна Анка''' ({{Lang-sv|Anna Anka}}; [[28 апрель]] [[1971 йыл]]) ― швед-америка моделе, актёр һәм яҙыусы. Канада йырсыһы Пол Анканың элекке ҡатыны, ''Svenska Hollywoodfruar'' (''Швед ҡатындары Голливудта'') швед реалити-шоуында ҡатнашыусы.

== Биографияһы ==
Данута Анна Колодзейская Польша Халыҡ Республикаһында тыуған&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Anna Anka tacksam över all publicitet|url=http://www.dn.se/kultur-noje/film-tv/anna-anka-tacksam-over-all-publicitet-1.961092|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090929094518/http://www.dn.se/kultur-noje/film-tv/anna-anka-tacksam-over-all-publicitet-1.961092|archivedate=September 29, 2009|author=Sanna Torén Björling|last=Sanna Torén Björling|lang=sv|publisher=DN.se|accessdate=2009-11-02}}(швед.)&lt;span id=&quot;cxmwPg&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwPg&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; DN.se.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwPg&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://www.dn.se/kultur-noje/film-tv/anna-anka-tacksam-over-all-publicitet-1.961092 Тәүге сығанаҡтан] архивланған 29 сентябрь 2009.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwPg&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;2 ноябрь 2009 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Әсәһе бик иртә вафат булған, өс йәшендә уны Швецияла, Бюв ҡалаһында йәшәгән ирле-ҡатынлы Обергтар бағымға алалар. Күсеп [[Америка Ҡушма Штаттары|Ҡушма штаттарына]] 1993 йылда, Мисс Гавайя тропиктары халыҡ-ара конкурсының һигеҙенсе урынға эләккәндән һуң, күсә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=&quot;Vart är du Anna Anka?&quot; (In Swedish)|url=http://www.veckorevyn.com/kandis/artiklar/2009/vart-ar-du-anna-anka/index.xml|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091001104610/http://www.veckorevyn.com/kandis/artiklar/2009/vart-ar-du-anna-anka/index.xml|archivedate=October 1, 2009|accessdate=September 30, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091001104610/http://www.veckorevyn.com/kandis/artiklar/2009/vart-ar-du-anna-anka/index.xml |date=October 1, 2009 }}&lt;/ref&gt;.

Шул уҡ ваҡытта Анка профессиональ модель булырға ҡарар итә, ә алты йыл үткәс, уны музыкант Пол Анка үҙенең шәхси тренеры сифатында эшкә ала. 2005 йылда Пол Анканан ул таба, Итан тип исем ҡушалар. Улар 2008 йылда өйләнәләр. 2010 йылда айырылышалар. Пол Анка улы Итанға хоҡуҡтарын 2017 йылдың 3 июлендә юғалта&lt;ref&gt;http://www.foxnews.com/entertainment/2017/07/03/paul-anka-wins-custody-his-11-year-old-son-from-miss-sweden-anna-aberg.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180723034438/http://www.foxnews.com/entertainment/2017/07/03/paul-anka-wins-custody-his-11-year-old-son-from-miss-sweden-anna-aberg.html |date=2018-07-23 }}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ уның ҡыҙы Элли бар.

=== Карьераһы ===
Анна Анка «Аңра, аңранан да аңра» америка фильмында эпизодик роль башҡара, титрҙарҙа Анна Оберг тип күрһәтелә. Шулай уҡ бик мөһим булмаған ролдәрҙе «Белгес» һәм «Төшөрөү зонаһы» фильмдарында уйнай&lt;ref&gt;[http://www.aftonbladet.se/nojesbladet/klick/article5821810.ab The life of Anna Anka]&lt;/ref&gt;.

Анка ауырлы ҡатындар өсөн «''The 30-book minute workout pregnancy''» исеме аҫтында ҡулланма сығара&lt;ref name=&quot;kvp1&quot;&gt;{{Cite web|title=Anna från Bjuv blev fru Anka - KVP.se - Senaste nytt &amp;#124; Expressen - Nyheter Sport Ekonomi Nöje|url=http://www.kvp.se/nyheter/1.1257555/anna-fran-bjuv-blev-fru-anka|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091026011940/http://www.kvp.se/nyheter/1.1257555/anna-fran-bjuv-blev-fru-anka|archivedate=26 October 2009 &lt;!--DASHBot--&gt;|author=Foto: Samuel Ahlin|last=Foto: Samuel Ahlin|publisher=KVP.se|accessdate=2009-11-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091026011940/http://www.kvp.se/nyheter/1.1257555/anna-fran-bjuv-blev-fru-anka |date=2009-10-26 }}&lt;/ref&gt;.

=== ''Svenska Hollywoodfruar '' ===
2009 йылда Анка ''Svenska Hollywoodfruar реалити-шоуҙа ''ҡатнашҡандан һуң халыҡ араһында ҙур популярлыҡ яулай. Реалити -шоуҙа Голливудта йәшәгән өс ҡатынды күрһәтәләр. TV3 телеканалда күрһәтелгән тапшырыуҙың рейтингы ифрат юғары була&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Anna Anka sprängde miljonvallen - Dagens Media|url=http://www.dagensmedia.se/nyheter/tv/article72514.ece|lang=sv|publisher=Dagensmedia.se|accessdate=2009-11-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090927162123/http://www.dagensmedia.se/nyheter/tv/article72514.ece |date=2009-09-27 }}(швед.)&lt;span id=&quot;cxmwbQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwbQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; Dagensmedia.se.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwbQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;2 ноябрь 2009 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; һәм тапшырыу әлеге телеканалда яңы тамашасы рекордын ҡуя&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Tv- och populärkultursbloggen &amp;#124; SvD|url=http://blogg.svd.se/tvbloggen?id=15950|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110727235433/http://blogg.svd.se/tvbloggen?id=15950|archivedate=July 27, 2011|publisher=Blogg.svd.se|accessdate=2009-11-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727235433/http://blogg.svd.se/tvbloggen?id=15950 |date=2011-07-27 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

[[Категория:Швеция актрисалары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:28 апрелдә тыуғандар]]
[[Категория:1971 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Польшала тыуғандар]]</text>
      <sha1>m8n0j519n1i9zhjitxi295bpe943hob</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Батайск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133180</id>
    <revision>
      <id>1306395</id>
      <parentid>790654</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T10:48:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="925" sha1="3h3bu5lb6g25rydoan2ammmf6ul7xon" xml:space="preserve">{{Универсальная карточка}}

'''Батайск''' ({{lang-ru|Батайск}}) — [[Ростов өлкәһе]]ндәге ҡала.

== Географияһы ==
[[Ҡуйһыу (йылға)|Ҡуйһыу]] йылғаһы ярында урынлашҡан.

== Иҡтисад ==
* Батайск стройдеталь заводы
* Батайск энергетик механика заводы

== Транспорт ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.батайск-официальный.рф/ Официальный портал Администрации города] {{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20220128105144/http://xn--80aaaabv7aiu0cis8m.xn--p1ai/ Официальный портал Батайской городской Думы] {{ref-ru}}

{{Ростов өлкәһе}}

[[Категория:Батайск|*]]</text>
      <sha1>3h3bu5lb6g25rydoan2ammmf6ul7xon</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ада Йонат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133526</id>
    <revision>
      <id>1306266</id>
      <parentid>1299531</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T02:45:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18028" sha1="9vnafzmljuwaxovjg366j0l2c6je2mx" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ада Йонат''' (тыумышта ''Лифшиц'';&lt;ref&gt;[http://www.geni.com/people/Ada-s-father-Lifshitz/6000000013733303299 Генеалогия семьи Йонат]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.syaga.co.il/essays/borer.pdf מנכ&quot;ל המדינה (стр. 4)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425050143/http://www.syaga.co.il/essays/borer.pdf|date=2012-04-25}}&lt;/ref&gt; {{Lang-he|עדה יונת}}, [[22 июнь]] [[1939 йыл]], [[Иерусалим]]) — [[Израиль]] кристаллограф ғалимы, «рибосома структураһын һәм функцияларын тикшергән өсөн» Венкатраман Рамакришнан һәм Томас Стейц менән бергә химия буйынса [[2009 йыл]]ғы Нобель премияһы лауреаты&lt;ref&gt;{{cite web|author=|authorlink=|datepublished=|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2009/|title=The Nobel Prize in Chemistry 2009|format=|work=|publisher=|accessdate=2009-10-07|lang=en|description=|archiveurl=https://www.webcitation.org/66mL7ZtGt?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2009/|archivedate=2012-04-08}}&lt;/ref&gt;.

== Белеме һәм уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеге ==
Ада Йонат [[1939 йыл]]да Лодздән ([[Польша]]) Израилгә репатриацияланған һәм [[Иерусалим]]да йәшәгән йәшелсә һатыусы ғаиләһендә тыуа&lt;ref&gt;[http://www.standwithus.com/app/inews/view_n.asp?ID=1189 The Jerusalem Post]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ekhoplanet.ru/society_print_1956_2198 «Голубка науки» из Реховота] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120729113359/http://www.ekhoplanet.ru/society_print_1956_2198 |date=2012-07-29 }}&lt;/ref&gt;. Ата-әсәһе Гиллель һәм Эстер Лившицтар Иерусалимда [[1933 йыл]]да төпләнә. Ғаилә башлығы раввиндар тоҡомонан сығып, үҙе лә раввин булһа ла, ауырыу арҡаһында специальносы буйынса эшләй алмай&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=uYAkWldKpx8C&amp;pg=PA390&amp;lpg=PA390&amp;dq=yonath+livshitz&amp;source=bl&amp;ots=iqBl2Hg2_g&amp;sig=0JZQo4dgU8lUDNxWRdTSVFrj4BM&amp;hl=en&amp;ei=15mMTvSoC9CDhQfCo_mDBA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CBwQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=yonath%20livshitz&amp;f=false István Hargittai, Magdolna Hargittai «Candid science 6»: Interview with Ada Yonath (p. 390)]: в данном издании девичья фамилия Ады Йонат с её слов записана как ''Ли'''в'''шиц''.&lt;/ref&gt;. [[1949 йыл]]да Аданың атаһы ваҡытһыҙ вафат була, әсәһе ун йәшлек Ада менән ике йәшлек Нуритты алып [[Тель-Авив]]ҡа күсә. Ада Йонат [[1962 йыл]]да бакалавр, [[1964 йыл]]да Иерусалимдағы Йәһүд университетында фәндәр магистры дәрәжәһен ала. [[1968 йыл]]да рентгеноструктур тикшеренеүҙәре өсөн Реховоттағы Вейцман институтында докторлыҡ дәрәжәһе ала&lt;ref name=&quot;elements&quot;&gt;{{Cite news|title=Нобелевская премия по химии — 2009|first=Пётр|last=Петров|url=http://elementy.ru/news/431166|work=[[Элементы.ру]]|date=14 октября 2009|accessdate=2009-10-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100414132940/http://elementy.ru/news/431166|archivedate=2010-04-14}}&lt;/ref&gt;.

[[1988 йыл]]дан Вейцман институтының структур биология бүлексәһендә уҡыта.

== Ғилми эшмәкәрлеге ==
[[1969]]-[[1970 йыл]]дарҙа Ада Йонат [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-та, шул иҫәптән Массачусетс технология институтында эшләй.

Ада Йонат рибосоманы тикшереү өлкәһендә беренселәрҙән була. Ул шулай уҡ түбән температуралы [[Аҡһымдар|аҡһым]] кристаллографияһы методикаһын да беренсе булып ҡуллана. Антибиотиктарҙың рибосомаға тәьҫире һәм организмдың [[антибиотиктар]]ға ҡаршы тороу механизмы буйынса тикшеренеүҙәре дарыу терапияһының һөҙөмтәлелеген асыҡлауҙа мөһим аҙым була.

НАСА менән хеҙмәттәшлек итә&lt;ref name=&quot;redhus&quot;&gt;[http://rehdus.com/ Дом ученых и специалистов Реховота: Поздравляем Аду Йонат, которая работает в Реховоте в институте Вайцмана, с присуждением Нобелевской премии по химии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090331224540/http://rehdus.com/ |date=2009-03-31 }}&lt;/ref&gt;.

Әле Ада Йонат Реховотта Вейцман институтының Элен һәм Милтон Киммельмандар исемендәге Биомолекуляр структура үҙәгенә етәкселек итә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
[[Файл:Ada_Yonath_Weizmann_Institute_of_Science.jpg|мини|251x251пкс|Ада Йонат лабораторияла]]
* [[2002]] — Рибосомаларҙы тикшергән өсөн химия өлкәһендә Израиль дәүләт премияһы&lt;ref&gt;[http://gylp.ru/?p=16584 Названы лауреаты Премии Израиля в области химии и археологии]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* 2002 — Ф. А. Коттон миҙалы
* 2002 — Харви премияһы&lt;ref&gt;[http://www.admin.technion.ac.il/harvey/2002-1.html Ada E. Yonath, Israel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120302072731/http://www.admin.technion.ac.il/harvey/2002-1.html |date=2012-03-02 }} на сайте [http://www.admin.technion.ac.il/harvey/ Премии Харви] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727092218/http://www.admin.technion.ac.il/harvey/ |date=2011-07-27 }} {{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt;
* 2004 — Мэссри премияһы
* 2004 — Пауль Каррерҙың алтын миҙалы
* 2005 — Луиза Гросс Хорвиц премияһы
* 2006 — Ротшильд премияһы
* [[2006]] — Химия буйынса Вольф премияһы 
* 2006 — ЕМЕТ премияһы
* [[2007]] — Л’Ореаль — ЮНЕСКО премияһы&lt;ref&gt;[http://typo38.unesco.org/ru/unesco-home/services/pressservices/pressreleases-sing.html?tx_ttnews%5Btt_news%5D=1354&amp;tx_ttnews%5BbackPid%5D=202&amp;tx_ttnews%5Bpointer%5D=28&amp;cHash=2dfa754a4e Пресс-релиз ЮНЕСКО: Десятой премией Л‘ОРЕАЛЬ-ЮНЕСКО «Женщины в науке» отмечены пять женщин-ученых]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* 2007 — Пауль Эрлих һәм Людвиг Дармштедтер премияһы
* 2008 — Альберт Эйнштейн премияһы
* 2009 — Химия буйынса Нобель премияһы
* 2010 — Вильгельм Экснер миҙалы
* 2012 — «Ҡаҙағстан Республикаһы бойондороҡһоҙлоғоноң 20 йыллығы» юбилей миҙалы&lt;ref&gt;Указ Президента Республики Казахстан № 327 от 17 мая 2012 года «О награждении юбилейной медалью „Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл“».&lt;/ref&gt;
* Эрстед лекцияһы (2014)&lt;ref&gt;[http://www.dtu.dk/english/Service/Calendar/2014/04/h-c--Oersted-lecture H.C. Ørsted lecture — DTU]&lt;/ref&gt;

== Һайланма библиографияһы ==
* {{Книга|автор=Ada Yonath.|часть=Can structures lead to better drugs? Lessons from ribosome research|заглавие=From molecules to medicines|ссылка=http://www.weizmann.ac.il/sb/faculty_pages/Yonath/Yonath-2009BOOK-FMM-OURS.pdf|ответственный=J. L. Sussman, and P. Spadon, eds|место=Dordrecht, The Netherlands|издательство=Springer|год=2009|pages=231—251|allpages=249|isbn=978-90-481-2338-4}}
* {{Книга|автор=Ada Yonath.|часть=Ribosome: an ancient cellular nano-machine for genetic code translation|заглавие=Biophysics and the challenges of emerging threats|ссылка=http://www.weizmann.ac.il/sb/faculty_pages/Yonath/Yonath-2009PuglisiBOOK-BCET-OURS.pdf|ответственный=J. D. Puglisi, ed|место=Dordrecht, The Netherlands|издательство=Springer|год=2009|pages=121—155|allpages=180|isbn=978-90-481-2367-4}}
* {{Книга|автор=Ada Yonath.|часть=Ribosomal crystallography: peptide bond formation, chaperone assistance, and antibiotics inactivation|заглавие=New Technologies for Current Challenges in Biology and Beyond|ссылка=http://www.weizmann.ac.il/sb/faculty_pages/Yonath/Yonath-2009PuglisiBOOK-BCET-OURS.pdf|ответственный=J. D. Puglisi, ed|место=Dordrecht, The Netherlands|издательство=Springer|год=2007|pages=121—147|allpages=155|isbn=978-1402058998}}
* {{Статья|автор=Ada Yonath.|заглавие=Ribosomal crystallography: peptide bond formation, chaperone assistance and antibiotics activity|ссылка=http://www.weizmann.ac.il/sb/faculty_pages/Yonath/Yonath-2005MCRev.pdf|язык=en|издание=Molecules and Cells|тип=Ж|год=2005|том=20|номер=1|страницы=1—16}}
* {{Статья|автор=Ada Yonath.|заглавие=Antibiotics targeting ribosomes: resistance, selectivity, synergism, and cellular regulation|ссылка=http://arjournals.annualreviews.org/doi/full/10.1146/annurev.biochem.74.082803.133130|язык=en|издание=Annual Review of Biochemistry|тип=Ж|год=2005|том=74|страницы=649—679}}
* {{Статья|автор=Ada Yonath, Anat Bashan.|заглавие=Initiation, peptide bond formation and amino acid polymerization are hampered by antibiotics|ссылка=http://arjournals.annualreviews.org/doi/full/10.1146/annurev.micro.58.030603.123822|язык=en|издание=Annual Review of Microbiology|тип=Ж|год=2004|том=58|страницы=233—251}}
* {{Книга|автор=Ada Yonath.|часть=Ribosomal crystallography: dynamics, flexibility and peptide bond formation|заглавие=Conformational Proteomics of Macromolecular Architecture|ответственный=R.H. Cheng and L. Hammar, eds|место=New Jersey|издательство=World Scientific Publishing|год=2004|pages=245—290|allpages=420|isbn=981-238-615-1}}
* {{Книга|автор=Ada Yonath.|часть=Ribosomes, the machines of life|заглавие=Life science for the 21st century|ответственный=E. Keinan, I. Schechter and M. Sela, eds|место=Weinheim, Germany|издательство=Wiley—VCV Press|год=2004|pages=1—47|allpages=372|isbn=978-3-527-30588-9}}
* ''Ada Yonath.'' [http://www.weizmann.ac.il/sb/faculty_pages/Yonath/YonathBC2003.pdf Ribosomal Tolerance and Peptide Bond Formation] (англ.) // Biological Chemistry : Ж. — 2003. — &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;Vol. 384&lt;/span&gt;. — &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;P. 1411—1419&lt;/span&gt;.&lt;div class=&quot;cx-overlay&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-spinner&quot;&gt;&lt;div class=&quot;bounce1&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;bounce2&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;bounce3&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
* {{статья|автор=Ada Yonath.|заглавие=The search and its outcome: high-resolution structures of ribosomal particles from mesophilic, thermophilic and halophilic bacteria at various functional states|ссылка=http://www.weizmann.ac.il/sb/faculty_pages/Yonath/annu-02.pdf|язык=en|издание=Annual Review of Biophysics and Biomolecular Structure|тип=Ж|год=2002|том=31|номер=|страницы=257—273}}
* {{статья|автор=Ada Yonath.|заглавие=High-resolution structures of large ribosomal subunits from mesophilic eubacteria and halophilic archaea at various functional states|ссылка=http://www.weizmann.ac.il/Structural_Biology/faculty_pages/Yonath/Yonath-2002CPP.pdf|язык=en|издание=Current Protein and Peptide Science|тип=Ж|год=2002|том=3|номер=1|страницы=67—78}}
* {{Книга|автор=Ada Yonath and Francois Franceschi.|часть=Ribosomes|заглавие=Encyclopedia of Molecular Biology|ссылка=|ответственный=T. E. Creighton, ed|место=|издательство=A. Wiley-Interscience Publication, J. Wiely and Sons|год=1999|pages=2197—2202|allpages=2878|isbn=978-0-471-15302-3|тираж=}}
* {{статья|автор=Ada Yonath.|заглавие=Approaching atomic resolution in crystallography of ribosomes|ссылка=http://arjournals.annualreviews.org/doi/pdf/10.1146/annurev.bb.21.060192.000453|язык=en|издание=Annual Review of Biophysics and Biomolecular Structure|тип=Ж|год=1992|том=21|номер=|страницы=77—93}}
* {{статья|автор=Ada Yonath, Heinz-Günter Wittman.|заглавие=Approaching the molecular structure of ribosomes|ссылка=http://www.weizmann.ac.il/sb/faculty_pages/Yonath/Yonath-1988BC.pdf|язык=en|издание=Biophysical Chemistry|тип=Ж|год=1988|том=29|номер=1—2|страницы=17—29}}
* {{книга|автор=Ada Yonath, Heinz-Günter Wittman.|часть=New aspects in 3-dimensional structure determination of ribosomal particles|заглавие=Structure and Expression|ссылка=|ответственный=M. H. Sarma, R. H. Sarma, eds|место=Schenectady, NY|издательство=Adenine Press|год=1988|pages=191—207|allpages=342|isbn=978-0940030213|тираж=}}
* {{статья|автор=Ada Yonath, Heinz-Günter Wittman.|заглавие=Crystallographic and image reconstruction studies on ribosomal particles from bacterial sources|ссылка=|язык=en|издание=[[Methods in Enzymology]]|тип=Ж|год=1988|том=164|номер=|страницы=95—117}}
* {{статья|автор=Ada Yonath.|заглавие=Crystallographic and image reconstruction studies on ribosomal particles from bacterial sources|ссылка=|язык=en|издание=Trends in Biochemical Sciences|тип=Ж|год=1984|том=9|номер=5|страницы=227—230}}
* {{статья|автор=A. Yonath, J. Müssig, H. G. Wittman.|заглавие=Parameters for crystal growth of ribosomal subunits|ссылка=|язык=en|издание=Journal of Cellular Biochemistry|тип=Ж|год=1982|том=19|номер=2|страницы=145—155}}
* {{статья|автор=A. Podjarny, A. Yonath, W. Traub.|заглавие=Application of multivariate distribution theory to phase extension for crystalline proteins|ссылка=|язык=en|издание=Acta Crystallographica Section A|тип=Ж|год=1976|том=32|номер=2|страницы=281—292}}
* {{статья|автор=A. Yonath, W. Traub.|заглавие=Polymers of tripeptides as collagen models. IV. Structure analysis of poly(L-proly-glycyl-L-proline)|ссылка=|язык=en|издание=Journal of Molecular Biology|тип=Ж|год=1969|том=43|номер=3|страницы=461—477}}
* {{статья|автор=W. Traub, A. Yonath, S. M. Segal.|заглавие=On the molecular structure of collagen|ссылка=|язык=en|издание=Nature|тип=Ж|год=1969|том=221|номер=5184|страницы=914—917}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www3.weizmann.ac.il/Yonath/home.html Страница Ады Йонат на сайте института Вейцмана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091010012052/http://www3.weizmann.ac.il/Yonath/home.html |date=2009-10-10 }} {{Ref-en}}(инг.)
* [http://www.weizmann.ac.il/sb/faculty_pages/Yonath/00Publications.html Список публикаций Ады Йонат на сайте Института Вейцмана] {{Ref-en}}(инг.)
* {{ЭЕЭ|15669|Ионат Ада}}
* {{Cite news|title=Химия осталась без Нобеля|first=Александра|last=Борисова|coauthors=Подорванюк, Николай|url=http://www.gazeta.ru/science/2009/10/07_a_3270537.shtml|work=[[Газета.ру]]|date=7 октября 2009|accessdate=2009-10-14}}
* ''П. Петров.'' [http://elementy.ru/news/431166 Нобелевская премия по химии — 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100414132940/http://elementy.ru/news/431166 |date=2010-04-14 }} // «Элементы», 14.10.2009

[[Категория:Алфавит буйынса Нобель премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Химия буйынса Нобель премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Алфавит буйынса химиктар]]
[[Категория:АҠШ Милли ФА ағзалары һәм мөхбир ағзалары]]
[[Категория:Нобель премияһы лауреаты булған ҡатын-ҡыҙҙар]]</text>
      <sha1>9vnafzmljuwaxovjg366j0l2c6je2mx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абакан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133955</id>
    <revision>
      <id>1306250</id>
      <parentid>1181790</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T01:27:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3183" sha1="k9zn23s158o71td52on58al5chsporf" xml:space="preserve">{{Универсальная карточка}}

'''Абакан''' (''Ағбан''; {{lang-kjh|Ағбан}}, {{lang-ru|Абакан}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]]ндағы [[Хакас Республикаһы]]ның баш ҡалаһы.

== Географияһы ==
[[Йәнәсәй]] йылғаһы ярында урынлашҡан.

== Тарихы ==

== Мәғариф ==
* Хакас дәүләт университеты

== Климаты ==
&lt;div style=&quot;width:80%&quot;&gt;
{{Климат города
|Город_род=Абакантың
|Источник=[http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=56892&amp;refer=&amp;units=metric Weatherbase]
| Янв_ср=-18 | Янв_ср_осад=8
| Фев_ср=-16 | Фев_ср_осад=8
| Мар_ср=- 11| Мар_ср_осад=8
| Апр_ср=3 |Апр_ср_осад=10
| Май_ср=11 | Май_ср_осад=36
| Июн_ср=17 | Июн_ср_осад=69
| Июл_ср=18| Июл_ср_осад=74
| Авг_ср=17| Авг_ср_осад=38
| Сен_ср=9| Сен_ср_осад=30
| Окт_ср=3| Окт_ср_осад=23
| Ноя_ср=-8| Ноя_ср_осад=10
| Дек_ср=-13 | Дек_ср_осад=15
| Год_ср=1| Год_ср_осад=323
| Янв_ср_мин=-22  | Янв_ср_макс=-14
| Фев_ср_мин=-21  | Фев_ср_макс=-11
| Мар_ср_мин=-15| Мар_ср_макс=-3
| Апр_ср_мин=0  | Апр_ср_макс=11
| Май_ср_мин=7  | Май_ср_макс=14
| Июн_ср_мин=11| Июн_ср_макс=21
| Июл_ср_мин=13| Июл_ср_макс=23
| Авг_ср_мин=6 | Авг_ср_макс=20
| Сен_ср_мин=4   | Сен_ср_макс=15
| Окт_ср_мин=-2  | Окт_ср_макс=5
| Ноя_ср_мин=-13| Ноя_ср_макс=-4
| Дек_ср_мин=-17 | Дек_ср_макс=-12
| Год_ср_мин=-4  | Год_ср_макс=6
| Янв_а_макс=4    | Янв_а_мин=-49
| Фев_а_макс=7    | Фев_а_мин=-47
| Мар_а_макс=15   | Мар_а_мин=-37
| Апр_а_макс=34   | Апр_а_мин=-31
| Май_а_макс=35 | Май_а_мин=-8
| Июн_а_макс=36| Июн_а_мин=-4
| Июл_а_макс=39| Июл_а_мин=2
| Авг_а_макс=37| Авг_а_мин=-3
| Сен_а_макс=34| Сен_а_мин=-10
| Окт_а_макс=19 | Окт_а_мин=-31
| Ноя_а_макс=15 | Ноя_а_мин=-39
| Дек_а_макс=3    | Дек_а_мин=-47
| Год_а_макс=38| Год_а_мин=-49
|}}

== Транспорты ==
Абакан — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20150427235156/http://xn--h1ahm5cm.xn--80aaac0ct.xn--p1ai/ Мэрия Абакана]
* [https://hnkm.ru/ Хакасский национальный краеведческий музей]
* [https://abakan.jsprav.ru/ Справочник Абакана]

{{Хаҡасия}}

[[Категория:Рәсәй субъекттары баш ҡалалары]]
[[Категория:Абакан|*]]
[[Категория:Йәнәсәй буйындағы ҡалалар]]</text>
      <sha1>k9zn23s158o71td52on58al5chsporf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арбана Джарра</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134174</id>
    <revision>
      <id>1306326</id>
      <parentid>1178629</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T05:50:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8807" sha1="jh6ni8m50fmiqw35p4j1w4i32z6gbf6" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Арбана Джарра''' ({{lang-sq|Arbana Xharra}}) — өлөшләтә танылған [[Косово Республикаһы]]ның албан журналисы. Профессиональ эшмәкәрлеге өсөн бик күп наградаларға лайыҡ була.

== Карьераһы ==
Арбана Джаррах 2001 йылдан журналист булып эшләй&lt;ref name=&quot;Koha Jone (2015)&quot;&gt;{{cite news|title=Flet gazetarja Arbana Xharra: Ekstremistet islamike më kanë kërcënuar me djemtë e mi|url=http://www.kohajone.com/index.php/intervista/flet-gazetarja-arbana-xharra-ekstremistet-islamike-me-kane-kercenuar-me-djemte-e-mi|publisher=Koha Jone|date=10 марта 2015|accessdate=21 марта 2017}}&lt;/ref&gt;. Атап әйткәндә, 2006—2007 йылдарҙа Косовола булдырылған беренсе бойондороҡһоҙ Koha Ditore гәзитендә эшләй&lt;ref name=&quot;KOHAnet&quot;&gt;{{Cite web|url=https://online.koha.net/?id=2|title=KOHA Ditore Online|website=online.koha.net|publisher=KOHAnet|accessdate=21 марта 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180703163736/https://online.koha.net/?id=2 |date=2018-07-03 }}&lt;/ref&gt;. Джарра шулай уҡ ''Balkan Insigh''t баҫмаһының авторы була, әлеге ваҡытта ул Zëri косово баҫмаһының баш мәхәррире булып эшләй. 

=== Журналист-тикшереүсе ===
Арбана Джарра фекеренсә, демократияның үҫеше ижтимағи мөһим проблемаларҙы матбуғаттың тикшереүгә хоҡуғы булмайынса мөмкин түгел&lt;ref name=&quot;Reporters Without Borders (2010)&quot;&gt;{{cite news|title=Wave of threats against print media journalists|url=http://en.rsf.org/kosovo-wave-of-threats-against-print-10-03-2010,36664.html|publisher=Reporters Without Borders|date=10 марта 2010|accessdate=21 марта 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402130640/http://en.rsf.org/kosovo-wave-of-threats-against-print-10-03-2010,36664.html|archivedate=2015-04-02}}&lt;/ref&gt;. Шуға ул үҙенең эшендә киң спектр мәсьәләләргә ҡағыла: 2006 йылда Джарра сығымдар һәм финанс махинациялар тураһында хөкүмәт отчеттарын тикшерә&lt;ref name=&quot;Xharra (2006)&quot;&gt;{{cite news|title=Kosovo report lifts lid on officials' lavish lifestyle|url=http://www.b92.net/eng/insight/opinions.php?nav_id=37399|work=Balkan Insight|date=17 октября 2006|accessdate=21 марта 2017|last1=Xharra|first1=Arbana}}&lt;/ref&gt;, 2007 йылда инфляция һәм аҙыҡ-түлектең етмәү сәбәптәрен өйрәнә&lt;ref name=&quot;Leviev-Sawyer (2007)&quot;&gt;{{cite news|title=INSIGHT: The Kosovo formula?|url=http://sofiaecho.com/2007/11/23/657635_insight-the-kosovo-formula|publisher=The Sofia Echo|location=Sofia, Bulgaria|date=23 ноября 2007|accessdate=21 марта 2017|last1=Leviev-Sawyer|first1=Clive|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304120608/http://sofiaecho.com/2007/11/23/657635_insight-the-kosovo-formula|archivedate=2016-03-04}}&lt;/ref&gt;, 2010 йылда Telekomi i Kosovës дәүләт телекоммуникация компанияларының активтарҙы ҡулланыуын тикшерә. Уның иғтибары үҙәгенә шулай уҡ сәйәсәт менән бизнес араһындағы мөнәсәбәттәр эләгә. Джарра 2012 йылда хөкөмгә тарттырыла, сөнки ул урындағы сәйәсмәндәрҙең бизнес менән бәйләнеше һәм хөкүмәттәге коррупция тураһында доклад әҙерләй&lt;ref name=&quot;Reporters Without Borders (2012)&quot;&gt;{{cite news|title=Returning to the lawsuit against Arbana Xharra|url=http://en.rsf.org/kosovo-returning-to-the-lawsuit-against-11-10-2012,43528.html|publisher=Reporters Without Borders|date=16 октября 2012|accessdate=21 марта 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150321131023/http://en.rsf.org/kosovo-returning-to-the-lawsuit-against-11-10-2012,43528.html|archivedate=2015-03-21}}&lt;/ref&gt;. Журналист Косовоның киң матбуғат саралары Кодексы этикаһына ярашлы эш иткән тип билдәләп, суд уны аҡлай. 18 ай дауамында, 2012 йылдан башлап, Джарра элекке Югославияла социалистик режим ҡолатылғандан һуң дин әүҙемлегенең үҫешен тикшерә&lt;ref name=&quot;Xharra (2012)&quot;&gt;{{cite news|title=Fissures in the Faith: Rise of Conservative Islamists Alarms Kosovans|url=http://www.balkaninsight.com/en/article/fissures-in-the-faith-rise-of-conservative-islamists-alarms-kosovans|publisher=Balkan Insight|date=24 декабря 2012|accessdate=21 марта 2017|last1=Xharra|first1=Arbana}}&lt;/ref&gt;. Ул дини экстремизмдың йәмғиәткә йоғонтоһо тураһында хәбәр итә. Джарра Косово ислам экстремистарының террорсылар ойошмалары менән бәйләнешен асып һала. Уларҙың операцияларын һәм финанс бәйләнештәрен асыҡлау хөкүмәткә был проблема менән көрәштә ярҙам итә, әммә Джарра үҙе ғүмеренә ҡарата ҡурҡыныс янауҙарға һәм репутацияһына асыҡтан-асыҡ ғәйеп ташлауҙарға дусар була. Улар тураһында ул полицияға хәбәр итә, әммә был тейешле һөҙөмтә килтермәй&lt;ref name=&quot;HRW&quot;&gt;[//en.wikipedia.org/wiki/Human_Rights_Watch Human Rights Watch], &quot;[http://www.refworld.org/docid/55adf7fa4.html A Difficult Profession.]&lt;/ref&gt;. 2017 йылдың 13 майында Арбана Джарраға һөжүм итәләр, шунан һуң ул больницаға килтерелә. Алдан журналистың шул йылдың июнь айында Косово демократик партияһынан парламент һайлауҙарына барырға ниәте тураһында хәбәр ителгән була&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.svoboda.org/a/28486307.html|title=В Приштине избита косовская журналистка Арбана Ксарра|publisher=[[Радио «Свобода»]]|date=13.5.2017}}&lt;/ref&gt;. 

== Бүләктәре һәм танылыуҙары ==
Арбана Джарра Косоволағы коррупция тураһындағы мәҡәләләре өсөн Берләшкән милләтәр ойошмаһы үҫеш Программаһының өс тапҡыр премияһына лайыҡ була (2006, 2007 и 2008 йылдарҙа). 2012 йылда Косовола исламға ҡарата ҡараштарҙың үҙгәреүен өйрәнгәне өсөн Балҡан берләшмәһенең наградаһы менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;2013 Awards&quot;&gt;{{Cite news|title=Two Awards for BIRN Fellowship Alumna Arbana Xharra|url=http://fellowship.birn.eu.com/en/about/two-awards-for-birn-fellowship-alumna-arbana-xharra|publisher=Balkan Fellowship for Journalistic Excellence|date=27 декабря 2013|accessdate=21 марта 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402114323/http://fellowship.birn.eu.com/en/about/two-awards-for-birn-fellowship-alumna-arbana-xharra|archivedate=2015-04-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;INPO&quot;&gt;{{Cite web|url=http://inpo-ks.org/sq/organizata|title=Historiku|website=http://inpo-ks.org|publisher=Progress Initiative|accessdate=21 марта 2017}}&lt;/ref&gt;. 2013 йылда экстремизм тураһындағы мәҡәләләре өсөн KOHA Group мәғлүмәт системаһының Rexhai Surroi премияһына һәм дини экстремизм тураһында дискурсы өсөн INPO Ferizaj мәғлүмәт системаһының Stirring Up Debate премияһына лайыҡ була. 2015 йылда АҠШ дәүләт секретарының халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙ батырлығы өсөн премияһына эйә була&lt;ref name=&quot;RTK (2015)&quot;&gt;{{cite news|title=Arbana Xharra, wins the Secretary of State’s IWOC award|url=http://www.rtklive.com/en/?id=2&amp;r=1060|publisher=RTK Live|date=March 2015|accessdate=21 марта 2017}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|3}}
[[Категория:Косово шәхестәре]]</text>
      <sha1>jh6ni8m50fmiqw35p4j1w4i32z6gbf6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡуҡан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134897</id>
    <revision>
      <id>1306125</id>
      <parentid>1303517</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T15:16:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7385" sha1="20pbqorid01vy20ma2q9kar3e8fik30" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡуҡа́н''' ({{lang-uz|Qo‘qon, Қўқон}}) — [[Үзбәкстан]]дың [[Фирғәнә]] өлкәһендәге ҡала. Иң боронғо ҡалаларҙың береһе, [[Коканд ханлығы|Ҡуҡан ханлығы]]ның баш ҡалаһы&lt;ref&gt;AN ACCOUNT OF THE KINGDOM OF CAUBUL, AND ITS DEPENDENCIES, IN PERSIA, TARTARY, AND INDIA; A VIEW OF THE AFGHAUN NATION, AND A HISTORY OF THE DOORAUNEE MONARCHY. BY THE HON. MOUNTSTUART ELPHINSTONE. NEW AND REVISED EDITION. IN TWO VOLUMES. VOL. I. LONDON: RICHARD BENTLEY, NEW BURLINGTON STREET, 1839. Р. 119&lt;/ref&gt; Был ханлыҡ [[1709]]—[[1876]] йылдарҙа хәҙерге [[Үзбәкстан]], [[Тажикстан]], [[Ҡырғыҙстан]], көньяҡ [[Ҡаҙағстан]] һәм Синьцзян-Уйғыр автономиялы районы ерҙәрен биләп торған&lt;ref&gt; Кокандское ханство &lt;/ref&gt;
[[Файл:31 Коканд. Торговцы гончарными изделиями.jpg|thumb|слева| Ҡуҡан. Көршәк һатыусылар]]

== Халҡы ==
2016 йылдың 1 апреленә халыҡ һаны 233,5 мең кеше булған&lt;ref name=&quot;uz.2014&quot;&gt;[http://www.stat.uz/upload/str2.jpg Статистический буклет «О населении языком цифр»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141014235825/http://www.stat.uz/upload/str2.jpg |date=2014-10-14 }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Ҡуҡан ҡалаһындағы ҡомартҡыларҙы археологик йәһәттән тикшереү барышында 5 метр тәрәнлектә 2 мең йыл элекке мәҙәни ҡатлам табылған. Табылған артефакттар буйынса был урында б.э.т. кәмендә VII быуат элек кеше йәшәгәнлеге асыҡланған. Ҡала Сох оазисы үҙәге булған һәм конфедератив Фирғәнә дәүләтенең баш ҡалаһы булған тип фараз ителә (ҡытай йылъяҙмаларында «Давань»).

Х быуат [[Ғәрәптәр|ғәрәп]] географтары һәм сәйәхәтселәре Әл-Истаһри менән Ибн Һәүкәл Ховакенд йәки Хоканд ҡалаһы тураһында яҙма ҡалдырған. Уның буйынса һүҙ бөгөнгө Ҡуҡан тураһында барғаны аңлашыла.

Ховакенд йәки Хокан [[Бөйөк Ебәк юлы]]нда урынлашҡан булған, ихтимал, эре сауҙа үҙәге булғандыр. [[XIII быуат]]та [[монголдар]] тарафынан емертелгән&lt;ref&gt;[http://www.orexca.com/rus/monuments_kokand.shtml Исторические и архитектурные памятники Коканда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111105201755/http://www.orexca.com/rus/monuments_kokand.shtml |date=2011-11-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ots.uz/ru/uzbekistan/cities-of-uzbekistan/29-kokand Коканд] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091227102305/http://ots.uz/ru/uzbekistan/cities-of-uzbekistan/29-kokand |date=2009-12-27 }}&lt;/ref&gt;.

Буласаҡ [[Коканд ханлығы|Ҡуҡан ханлығының]] биләмәһе 1571—1626 йылдарҙа [[Бохара]] әмирлегенә ингән. Артабан Калвака, Аҡтепә, Иҫке-Ҡурған һәм Хоканд урынында ҙур Коканд ҡалаһы барлыҡҡа килгән һәм [[Коканд ханлығы|Ҡуҡан ханлығы]]ның баш ҡалаһына әүерелгән.

[[1876 йыл]]дың 19 февралендә Ҡуҡанды урыҫ ғәскәре яулап ала (генерал Скобелев Михаил Дмитриевич етәкселегендә). Ханлыҡ юҡҡа сығарыла һәм [[Рәсәй]] империяһының [[Фирғәнә]] өлкәһе составына ҡушыла. Ҡуҡан өйәҙ үҙәгенә әүерелә.

Ҡуҡандағы хан һарайын бик тиҙ нығытмаға әйләндерәләр.

[[1917]]—[[1918]] йылдарҙа Ҡуҡан Төркөстан автономияһы баш ҡалаһы була (рәсми атамаһы ''Туркестани мухтариат'').

[[1918]] йылдың 12 февралендә Эргаш етәкселегендәге баҫмасылар Ҡуҡан нығытмаһына һөжүм итеп, бер нисә көндән яулап алалар, һәм уларҙы ике йыл үткәс кенә ҡыуып сығара алалар&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/sobyt/1918basm.html Борьба с басмачами в Средней Азии. Хронология]&lt;/ref&gt;.

[[1924]] йылда Ҡуҡан [[Үзбәкстан|Үзбәк ССР-ы]] тәркибенә инә.

[[1991]] йылдан [[Үзбәкстан]]дың [[Фирғәнә]] өлкәһенә инә

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Зарипов Мәҙиәр Фәхретдин улы]] (11.05.1929—15.04.2006), ғалим-инженер-электромеханик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1972—1980 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]]ның кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (1970), профессор (1970). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977), [[СССР]]‑ҙың юғары мәктәп отличнигы (1975), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1999), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1984)&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/4975-zaripov-m-i-r-f-khretdin-uly Башҡорт энциклопедияһы — Зарипов Мәҙиәр Фәхретдин улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421134704/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/4975-zaripov-m-i-r-f-khretdin-uly |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421134704/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/4975-zaripov-m-i-r-f-khretdin-uly |date=2016-04-21 }}{{V|10|05|2019}}&lt;/ref&gt;. 

== Әҙәбиәт ==
* Соловьев Л. В. «Повесть о Ходже Насреддине» книга вторая «Очарованный принц»
* Никитин Н. Н. «Это было в Коканде

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://hokandi.narod.ru/ hokandi.narod.ru]
* [http://bse.sci-lib.com/article062600.html БСЭ].

{{Ханлыҡтар}}
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:Үзбәкстандың боронғо ҡалалары]]
[[Категория:Фирғәнә өлкәһе тораҡ пункттары]]
[[Категория:Үзбәкстан ҡалалары]]
[[Категория:Ебәк юлы ҡалалары]]</text>
      <sha1>20pbqorid01vy20ma2q9kar3e8fik30</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айшә Эрзан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135113</id>
    <revision>
      <id>1306274</id>
      <parentid>1283036</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T03:14:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5228" sha1="f9w6rimz8uwcw6auqngtncwvvvwowjt" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Айшә Эрзан''' ({{lang-tr|Ayşe Erzan}}; [[1949]], [[Анкара]]) — төрөк физик-теоретигы.

== Биографияһы ==
Айшә Эрзан [[1949 йыл]]да [[Төркиә]]нең баш ҡалаһы [[Анкара]]ла тыуа. [[Истанбул]]да белем алғас, [[АҠШ]]-ҡа китә, унда 1970 йылда Брин-Мар колледжын тамамлап, бакалавр дәрәжәһен ала. Айшә Эрзан 1976 йылда Стоуни-Брукта Нью-Йорк штаты университетында физика өлкәһендә философия докторы дәрәжәһен ала&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ayşe Erzan|url=http://www.palestineacademy.org/main/en/palast/honorary-members/academy-honorary-members/306-prof-aye-erzan.html|publisher=Palestine Academy for Science &amp; Technology|accessdate=2 апреля 2018}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208082935/http://www.palestineacademy.org/main/en/palast/honorary-members/academy-honorary-members/306-prof-aye-erzan.html |date=2015-12-08 }}&lt;/ref&gt;.

Артабан Айшә Эрзан Анкараға ҡайта, бында Яҡын Көнсығыш техник университетында физика департаменты ағзаһы була. 1977 йылда Истанбул техник университетына эшкә инә. Ошо осорҙа Эрзан тыныслыҡ һәм ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары өсөн хәрәкәттәрҙә ҡатнаша&lt;ref name=&quot;BM&quot;&gt;{{cite web|last1=Hahn-Koenig|first1=Monica Anke|title=Alumnae Profiles: Ayse Erzan, 'outstanding' scientist|url=http://www.brynmawr.edu/alumnae/bulletin/erzan.htm|publisher=Bryn Mawr Alumnae Bulletin|accessdate=2 апреля 2018}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019032005/http://www.brynmawr.edu/alumnae/bulletin/erzan.htm |date=2017-10-19 }}&lt;/ref&gt;. 1980 йылда Төркиәлә булған дәүләт түңкәрелешенән һуң тыуған иленән китә&lt;ref name=&quot;Hürriyet&quot;&gt;{{cite news|last1=Hizlan|first1=Doğan|title=Fizikçi|url=http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/haber.aspx?id=132489|work=[[Hürriyet]]|date=9 марта 2003|language=Turkish|accessdate=2018-04-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208141123/http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/haber.aspx?id=132489|archivedate=2015-12-08}}&lt;/ref&gt;. 1981—1990 йылдарҙа Эрзан төрлө тикшеренеү институттарында һәм университеттарҙа эшләй. 1981—1982 йылдарҙа Женева университетының теоретик физика департаментында эшләй. 1982—1985 йылда Эрзан Порту университетының ([[Португалия]]) саҡырылған ассистент-профессоры була. 1985—1987 йылдарҙа Эрзан — Марбург университетының теоретик физика департаментында Александр фон Гумбольдт стипендиаты. 1987—1990 йылдарҙа — Гронинген университетының ғилми хеҙмәткәре. Истанбул техник университетына ҡайтҡанға тиклем бер аҙ ваҡыт Эрзан Триестағы ([[Италия]]) Халыҡ-ара теоретик физика үҙәгендә ғилми хеҙмәткәр булып эшләп ала. Ғилми тикшеренеүҙәрен шулай уҡ Феза Гүрсей институтында ла дауам итә.

Айшә Эрзан 1995 йылда Төркиә Фәндәр академияһының берләшмә ағзаһы, ике йылдан ғәмәли ағзаһы була. Шунда саҡта Төркиәнең фәнни-техник тикшеренеүҙәр советының призына лайыҡ була. Бынан тыш Эрзан 2003 йылда Л’Ореаль — ЮНЕСКО-ның «Фәндәге ҡатын-ҡыҙҙар өсөн» премияһы һәм 2009 йылда Раммаль премияһы менән бүләкләнә. Айшә Эрзан — Бөтә донъя Фәндәр академияһы ағзаһы&lt;ref&gt;{{cite web|title=Rammal Award 2009|url=http://www.euroscience.org/news/rammal-award-2009-has-been-granted/|publisher=EuroScience|date=10 июля 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208134300/http://www.euroscience.org/news/rammal-award-2009-has-been-granted/ |date=2015-12-08 }}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Journal of Statistical Physics һәм European Physical Journal B фәнни журналдарының мөхәрририәтенә индерелгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://web.itu.edu.tr/~erzan/ Айше Эрзан] на сайте Стамбульского технического университета
[[Категория:Шәхестәр:Анкара]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1949 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>f9w6rimz8uwcw6auqngtncwvvvwowjt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үҙән заводы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135260</id>
    <revision>
      <id>1306156</id>
      <parentid>1060804</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T17:29:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6270" sha1="9da5fdyju3q3oig63uonaqxzws86tjx" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Үҙән заводы''' ('''Үрге Үҙән заводы''') 1777 йылда [[Нуғай даруғаһы]]ның [[Тамъян]] һәм [[Түңгәүер]] улусы башҡорттарынан ҡуртымға алынған ерҙәрҙә, [[Үҙән (йылға)|Үҙән]] йылғаһы буйында төҙөлә. [[Ҡағы]] тау округына ингән заводҡа хужаһы Е. Н. Демидов суйын иретеү һәм тимер етештереү заводы булараҡ нигеҙ һала.
  
1772 йылда Е. Н. Демидов Көхтөр суйын иретеү заводын төҙөй башлай. 1773 йылда Көхтөр йылғаһында яңы завод сафҡа инә, әммә эшләп өлгөрмәй: [[1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы|баш күтәргән пугачевсылар]] заводты баҫып алалар һәм үртәйҙәр. Пугачев ихтилалы баҫтырылғас, Евдоким Демидов Көхтөр заводын тергеҙмәй, ә Үрге Үҙән йылғаһында яңыһын төҙөргә була. Шулай итеп, 1777 йылдың 10 июлендә ''Үрге Үҙән заводы'' эшләй башлай һәм Демидов 4 завод комплексына хужа булып ала&lt;ref name=&quot;Кагинский и Узянский завод&quot;&gt;http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/gornye-zavody/222-kaginskij-zavod.html Кагинский и Узянский заводы&lt;/ref&gt;.

1777 йылдан 1782 йылға тиклем завод хужаһы Е. Демидов була.

Евдоким Демидовтың вафатынан һуң, 1782 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1783 йылда) йылда завод уның улдары — И. Е. һәм С. Е. Демидовтарға күсә. 1784 йылдан — заводтың берҙән-бер хужаһы Иван Демидов. 1830 йылда Иван Демидов Үрге Үҙән заводын электән Демидовтың заводтарына ҡаныҡҡан Андрей Пашковҡа һата. Заводта бер ниндәй ҙә ремонт эштәре башҡарылмай, реконструкция үткәрелмәй тиерлек. Ҡайһы бер йылдарҙа завод продукцияһы етештерелмәгән саҡтар ҙа була (1863—1865)&lt;ref&gt;http://www.arkur.ru/plants/uzyanskiy.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180511225808/http://www.arkur.ru/plants/Uzyanskiy.html |date=2018-05-11 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180511225808/http://www.arkur.ru/plants/Uzyanskiy.html |date=2018-05-11 }} УЗЯНСКИЙ ЗАВОД&lt;/ref&gt;.

1882 йылда бөлгөнлөккә төшкән әлеге завод һәм Ҡағы заводы «Вогау һәм К°» Сауҙа йортона һатыла. Сауҙа йортҡа нигеҙ һалған Максимилиан Вогау [[Рәсәй]]гә [[Германия]]нан [[XIX быуат]] уртаһында килә һәм бында бик уңышлы империя төҙөй. Вогау [[Урал]] [[металлургия]]һына бик күп аҡса бүлә, заводта реконструкция үткәрелеүе билдәле&lt;ref name=&quot;Кагинский и Узянский завод&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.
1890 йылдан — [[Белорет]] заводтары йәмғиәте хужа була; 1918 йылда национализациялана. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] ваҡытында завод емерелә. 1919 йылда Совнархоз ҡарамағына күсә, әммә бик ныҡ емерелеү арҡаһында эш туҡтатыла һәм башҡа тергеҙелмәй&lt;ref&gt;http://www.gasrb.ru/barchd597.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180413011608/http://www.gasrb.ru/barchd597.html |date=2018-04-13 }}  Узянский железоделательный завод Пашковых&lt;/ref&gt;.

1777 йылда завод эшләй башлағанда 8 горны, 2 домна мейесе, 2 сүкеше, 1841 йылда — 6 һауа өрҙөргөс машинаһы, 4 әр крица горны һәм крица сүкеше, 2 домна мейесе, 1897 йылда 6 горны, 2 пар машинаһы, турбинаһы, домна мейесе була.

XIX быуат башында Үҙән заводында 962 заводҡа беркетелгән крәҫтиән иҫәпләнә.

Эшләү дәүерендә заводта барыһы 20,5 млн бот суйын иретелә: 1779 йылда — 7,8 мең бот тимер һәм 134,8 мең бот суйын етештерелә; 1800 йылда — 18,6 һәм 78,3 мең бот, 1823 йылда — 19,5 һәм 66,4 мең бот; 1855 йылда 155 мең бот, 1899 йылда — 528,1, 1917 й. 822,7 мең бот суйын иретелә.

1850 йылдарҙа пудлингылау индерелә.

Хәҙер завод ҡасабаһы урынында [[Белорет районы]]ның [[Үҙән (Башҡортостан)|Үҙән]] ауылы урынлашҡан.

''Үҙән заводы быуаһы'' (1777) — архитектура ҡомартҡыһы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|/index.php/8-statya/13818-n-zavody|ҮҘӘН ЗАВОДЫ}}
* [http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/gornye-zavody/222-kaginskij-zavod.html Кагинский и Узянский заводы] {{ref-ru}}  
* [https://web.archive.org/web/20180511225808/http://www.arkur.ru/plants/Uzyanskiy.html УЗЯНСКИЙ ЗАВОД] {{ref-ru}}  
* [http://www.gasrb.ru/barchd597.html  Узянский железоделательный завод Пашковых] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180413011608/http://www.gasrb.ru/barchd597.html |date=2018-04-13 }} {{ref-ru}}

[[Категория:Рәсәй империяһының металлургия заводтары]]</text>
      <sha1>9da5fdyju3q3oig63uonaqxzws86tjx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әзербайжан музыкаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135420</id>
    <revision>
      <id>1306183</id>
      <parentid>1297925</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T19:33:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24299" sha1="e943vb01znuzcp7jf4srp944nhn74gn" xml:space="preserve">{{Ук}}

[[Файл:Azeri_7.jpg|мини|300x300пкс|Әзербайжан музыканттары. Һулдан уңға: тар, дәф, кәмәнчә]]

'''Әзербайжан музыкаһы''' ({{lang-az|Azərbaycan musiqisi}}) — [[Әзербайжандар|әзербайжан халҡының]] музыкаль [[мәҙәниәт]]е ҡаҙаныштары — үҙенсәлекле традицияларҙың күп быуаттар буйы барған тарихи формалашыу һәм үҫеү процесы. Был традициялар [[XX быуат]] башына тиклем, бер яҡтан, халыҡ ижады тамырҙарына бәйләнгән ауыҙ-тел мәҙәниәте юҫығында үҫә, икенсе яҡтан, профессиональ сәнғәт һыҙаттарын ала бара, был айырыуса муғам һәм ашуғтар ижадында асыҡ күренә. 

== Халыҡ музыкаһы ==
Халыҡ музыкаһының ҙур өлөшөн ғаилә-көнкүреш йырҙары — туй һәм матәм-ерләү (''йуг, агы, мәрсиә'') йырҙары — тәшкил итә. Әзербайжан халыҡ музыкаһының жанрҙары күп төрлө — йыр, бейеү, ашуғ ижады, муғам. Ҡатын-ҡыҙ бейеүҙәре — баҫалҡы, һығылмалы, лирик (''Вагзалы, [[Оҙондара]]''), ир-ат бейеүҙәре — йылдам, уларҙа таһыллылыҡ һәм көс-ғәйрәт сағыла (''Газахы, Ғайтағы, Хан чабаны''). Халыҡ бейеүҙәренең күпселеге — яңғыҙ бейеү, парлы һәм күмәк башҡарыла торғандары ла бар (халай, яллы, йорду-йорду, жәнги).
[[Файл:Azerbaijan_music1.jpg|справа|мини|267x267пкс|Әзербайжан халыҡ музыка ҡоралдары. Тыуған яҡты өйрәнеү музейындағы экспонат, [[Шәки]] ҡалаһы]]

Әзербайжан халыҡ музыка ҡоралдары ла күп төрлө. Айырыуса киң таралған тынлы ҡоралдар — түтәк, балабан, зурна; ҡыллы-сиртеү ҡоралдары — тар, саз (төрҙәре: дшүрә-саз, бөйүк-саз, голтух-саз), уд, канон; ҡыллы-һыҙғыслы ҡоралдар — кәмәнчә; һуҡма ҡоралдар — дәф (шөңгөр), нағара, ғоша-нағара. Әзербайжан тарын (11 ҡыллы) [[XIX быуат]]та йәшәгән әзербайжан конструктор музыканты Садыхжан сығарған, уға ''«Тар атаһы»'' тигән ҡушамат та бирелгән&lt;ref name=&quot;Мугамат&quot;&gt;[ftp://lib.herzen.spb.ru/text/chelebiev_11_72_75_85.pdf &lt;4D6963726F736F667420576F7264202D20CAF3EBFCF2F3F0EEEBEEE3E8FF2E646F63&gt;]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. [[1932 йыл]]дың [[1 май]]ында композитор Үзәйер Ғаджибәков С. Рөстәмов исемендәге беренсе ноталы әзербайжан халыҡ музыка ҡоралдары оркестрын төҙөй&lt;ref&gt;{{cite news|title=Оркестр азербайджанских народных инструментов|publisher=Электронная энциклопедия Узеира Гаджибекова|url=http://uzeyirbook.musigi-dunya.az/ru/data.pl?id=679&amp;lang=RU}}&lt;/ref&gt;, ә [[2000 йыл]]дың ғинуарында Әзербайжан дәүләт филармонияһы эргәһендә Әзербайжан дәүләт халыҡ ҡоралдары оркестры ойошторола&lt;ref&gt;{{cite news|title=Азербайджанский Государственным Оркестр Народных Инструментов|publisher=Министерство Культуры и Туризма Азербайджанской Республики|url=http://www.mct.gov.az/?/ru/cgroups/view/54/}}&lt;/ref&gt;. 2012 йылдың 5 декабрендә әзербайжан тар сәнғәте ЮНЕСКО-ның матди булмаған мәҙәни мираҫы исемлегенә индерелә&lt;ref&gt;[http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/four_new_items_inscribed_on_unescos_representative_list_of_the_intangible_cultural_heritage_of_humanity/ Four new items inscribed on UNESCO’s Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity] {{ref-en}}(англ.)&lt;/ref&gt;.

Әзербайжан профессиональ музыкаһында ''муғам'' мөһим жанр һанала.

=== Муғам ===
[[Файл:Bulbuljan_ansambl.jpg|слева|мини|300x300пкс|Ханәндә Бүлбүлджан (һулдан икенсе) ансамбле. XIX быуат аҙағы]]
Муғам — шымартылған форма сиктәренә индерелгән монодиялы циклик композиция, төп үҙенсәлеге тотороҡло (ҡануни) һәм ирекле (импровизациялы) башланғыстарҙың органик синтезынан хасил. Муғамдарға күп тауышлылыҡ элементтары хас. Әзербайжанда муғам ғәҙәттә сазсылар триоһы (тарсы, кәмәнчәсе, шөңгөрсө) оҙатыуында башҡарыла, ҡайһы берҙә муғам йырлаусы үҙе шөңгөр ҡаға. Муғам речитатив рәүешендәге импровизациянан тора. Муғам йырлау материалды һәм форманы белеү йәһәтенән дә, виртуозлыҡ һәм техника йәһәтенән дә әҙерлек талап итә. Муғамдың телмәр өлөшө ғәҙәттә Яҡын һәм Урта Көнсығыштың билдәле шағирҙарының лирик ғәзәлдәренә нигеҙләнә. 

[[2008 йыл]]да [[ЮНЕСКО]] әзербайжан муғамын «кешелектең ауыҙ-тел һәм матди булмаған мираҫы шедеврҙары» иҫәбенә индерә&lt;ref&gt;[http://portal.unesco.org/geography/en/ev.php-URL_ID=2440&amp;URL_DO=DO_TOPIC&amp;URL_SECTION=201.html Мугам на портале ЮНЕСКО {{ref-en}}(англ.)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081024042201/http://portal.unesco.org/geography/en/ev.php-URL_ID%3D2440%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html|date=2008-10-24}}&lt;/ref&gt;.

=== Ашуғ музыкаһы ===
[[Файл:Novruz_Baku03.jpg|мини|250x250пкс|Ашуғтар Баҡыла [[Науруз]] байрамында]]
Ауыҙ-тел традицияһы профессиональ сәнғәтенә ашуғтарҙың музыкаль-шиғри ижады ла («ашҡ» — мөхәббәт тигәндән) инә. 

Әзербайжанда озандар (йәки шуара, дәдә, яншағ) ашуғтарҙың элгәрҙәре булған&lt;ref&gt;{{cite news|title=АШУГ|publisher=Музыкальная энциклопедия|url=http://music-dic.ru/html-music-enc/a/749.html|accessdate=2018-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170320051958/http://music-dic.ru/html-music-enc/a/749.html|archivedate=2017-03-20}}&lt;/ref&gt;. «Ашуғ» атамаһы Кавказ аръяғында XVI—XVII быуаттарҙа барлыҡҡа килгән&lt;ref&gt;{{cite news|title=АШУ́Г|publisher=Краткая литературная энциклопедия|url=http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke1/ke1-3831.htm}}&lt;/ref&gt;. Ашуғ йырҙы үҙе сазда уйнап башҡара. Айырыуса таралған жанрҙары: ''[[дастан]]'' (героик-эпик хикәйәт), ''дәйишмә'' (ярыш), ''устаднамә'' (нәсихәт йырҙары), ''ғәзәлләмә'' (маҡтау йырҙары), ''шикәстә'', ''мисри'' (лирик йырҙар).

Ашуғтарҙың вокаль-инструменталь сәнғәте классик көйҙәргә (80-дән ашыу) ниеҙләнә, уларҙың һәр береһе бик күп импровизацион варианттарға эйә. 

[[1928 йыл]]да Баҡыла ашуғтарҙың беренсе республика съезы була&lt;ref&gt;{{книга|автор=|заглавие=История музыки народов СССР|издательство=Советский композитор|место=М.|том=1|год=1970|страницы=337|isbn=}}&lt;/ref&gt;. 2009 йылда [[Әзербайжан ашуғтары сәнғәте|әзербайжан ашуғ сәнғәте искусство]] ЮНЕСКО-ның матди булмаған мәҙәни мираҫының репрезентатив исемлегенә индерелә&lt;ref&gt;[http://www.unesco.org/culture/ich/doc/src/06859-EN.pdf Журнал ЮНЕСКО стр. 18]&lt;/ref&gt;.

== Классик музыка ==
XIX быуат аҙағынан Әзербайжанға [[Европа]], айырыуса рус музыкаль мәҙәниәте йылдам үтеп инә. [[Баҡы]]ла симфоник оркестр, хосуси опера труппаһы, Рус музыкаль йәмғиәтенең филиалы ойошторола. ХХ быуат башында [[скрипка]], [[фортепиано]] өсөн әҫәрҙәр барлыҡҡа килә. Лютеран сиркәүенә орган ҡуйылғас, уны үҙләштереү башлана. Орган өсөн тәүге әҫәрҙәр йыйынтығын Хәйәм Мирзазадә яҙа&lt;ref&gt;[http://www.trend.az/life/interview/2254713.html «Белые и черные»: композитор Хайам Мирзазаде рассказал о написании музыки для органа]&lt;/ref&gt;.

=== Опера сәнғәте ===
[[Файл:Leyli_and_Majnun_opera_1908.jpg|мини|300x300пкс|«Ләйлә менән Мәжнүн» операһынан күренеш]]
Әзербайжан опера сәнғәтенә композитор Үзәйер Ғаджибәков нигеҙ һала, ул [[1907 йыл]]да [[Фүзули]]ҙың «Ләйлә менән Мәжнүн» поэмаһы буйынса шул уҡ исемдә опера яҙа. Ул муғам-опера жанрына нигеҙ һала. Был жанр үҙендә нота менән яҙылған музыканы (хорҙар, бейеүҙәр) композитор биргән текст нигеҙендәге яңғыҙ йырлы импровизация — муғам менән ҡатнаштыра&lt;ref name=&quot;Гаджибеков&quot;&gt;{{cite news|title=Гаджибеков|publisher=Музыкальная энциклопедия|url=http://www.musenc.ru/html/g/gadjibekov.html}}&lt;/ref&gt;. Ғаджибәковтың «Аршин мал алан» опереттаһы Әзербайжан опера сәнғәтенең сираттағы ҙур ҡаҙанышы була. Р. М. Глиэр Әзербайжан театры өсөн «Шаһсенем» операһын (1927 й. пост.; 2-се ред. 1934 й. пост.) яҙа, был әҫәр әзербайжан музыкаһын ҡатмарлы профессиональ бурыстарҙы хәл итеүгә әҙерләй&lt;ref name=&quot;АзербМуз&quot; /&gt;. Классик музыкаль-сәхнә формаларындағы тәүге әзербайжан операһы &quot;Нәргиз&quot;де композитор М. Магомаев яҙа (1935)&lt;ref name=&quot;МЭС&quot; /&gt;, был әҫәр Әзербайжанда 1920-се йылдарҙа булған революцион ваҡиғаларҙы сағылдыра&lt;ref name=&quot;АзербМуз&quot;&gt;{{cite news|title=АЗЕРБАЙДЖАНСКАЯ МУЗЫКА|publisher=belcanto.ru|url=http://www.belcanto.ru/azerb.html|author=Э. А. Абасова}}&lt;/ref&gt;. Композитор Фикрәт Әмиров Джафар Джаббарлы драмаһы буйынса шул уҡ исемдәге «Севиль» операһын (1953) ижад итә, был әҫәр беренсе милли лирик-психологик опера була&lt;ref name=&quot;Амиров&quot; /&gt;.

=== Симфоник музыка ===
А.Зәйналланың «Фрагменттар» сюитаһы (1931) әзербайжан симфоник музыкаһының беренсе өлгөһө тип ҡарала.
[[Файл:Afrasiyab_Badalbeyli_orcestr.jpg|слева|мини|300x300пкс|Әзербайжан опера һәм балет театрының симфоник оркестрына Афрасияб Бадалбейли дирижерлыҡ итә, 1930-сы йылдар]]
Симфония жанры Әзербайжанда 1920-30-сы йылдарҙа тыуа (М. Магомаев, А. Зәйналлы) һәм 40-сы йылдар уртаһынан 60-сы йылдарға тиклемге осорҙа сәскә ата. Республиканың композиторлыҡ мәктәбе башында [[Ҡара Ҡараев]] тора, уның ижады милли һыҙаттарҙы заманса музыканың стиль үҙенсәлектәре менән яраштыра, әзербайжан музыкаһын донъя музыка сәнғәте майҙанына алып сыға. Ҡараевтың ике киҫәкле 1-се симфонияһы (1943) драматик һәм лирик образдарҙың киҫкен контрастары менән айырылып тора. Фашизмды еңеү айҡанлы яҙылған биш киҫәкле 2-се симфонияһында (1946) әзербайжан музыкаһы традициялары классицизм традициялары менән үрелгән (4-се киҫәктәге тасуири пассакалия муғам тибындағы тематизмға нигеҙләнгән)&lt;ref name=&quot;Караев&quot;&gt;{{cite news|title=КАРА (Абульфаз оглы) КАРАЕВ|publisher=Belcanto.ru|url=http://www.belcanto.ru/karaev.html|author=А. Бретаницкая}}&lt;/ref&gt;. Ҡара Ҡараев «Ләйлә менән Мәжнүн» тигән симфоник поэманы, «Ете гүзәл» симфоник сюитаһын һәм ошо уҡ исемле операны ижад итә, был әҫәре ижадының сағыу үре тип һанала&lt;ref&gt;Karl H. Wörner, Igor Boelza, Richard F. Goldman, Israel Citkowitz and Henry Cowell. Current Chronicle. The Musical Quarterly. Jul. 1954. Vol. 40, No. 3. Pp. 391—418.&lt;/ref&gt;.

Фикрәт Әмировҡа жанрлы-лирик симфонизм, романтик патетика (халыҡ музыка ҡоралдары оркестры менән фортепиано өсөн концерт, авторҙашы А. Бабаев, 1946; «Низами» ҡыллы симфонияһы, 1947; «Әзербайжан» сюитаһы, 1950) хас. 

=== Джаз ===
[[Файл:Amina_Figarova.jpg|мини|200x200пкс|Әминә Фигарова рояль артында ]]
Әзербайжан джазы 1930-сы йылдарҙа тыуа. Шул осорҙа композитор [[Күлиев Тәүфиҡ Алекпер улы|Тәүфиҡ Күлиев]] дирижёр Ниязи менән берлектә Баҡыла тәүге джаз оркестрын ойоштора&lt;ref&gt;{{cite news|title=Восточные удовольствия в Монтрё|publisher=Наша Газета|url=http://www.nashagazeta.ch/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B8%D1%8F-%D0%B2-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D1%80%D1%91|author=Ольга Юркина|date=10.07.2009}}&lt;/ref&gt;. Әммә әзербайжан джазына нигеҙ һалыусы тип Вәғиф Мостафазаде иҫәпләнә, ул джаз-муғам тигән яңы музыка жанрын сығара, джаз элементтарын әзербайжан халыҡ музыкаһы менән ҡуша. 1957 йылда йырсы [[Бәһбудов Рәшид Мәжид улы|Рәшид Бейбутов]] Әзербайжан филармонияһында джаз стилистикаһын әзербайжан халыҡ музыа ҡоралдары менән берләштергән концерт ансамблен ойоштора&lt;ref&gt;{{cite news|title=Бейбутов Рашид Маджид оглы|publisher=[[Герои страны (интернет-сайт)|Герои страны]]|url=http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=11123}}&lt;/ref&gt;.

== Популяр музыка ==
Йырсылар Шәфҡәт Мамедова менән Бүл-Бүл хәҙерге заман милли вокаль оҫталыҡ мәктәбенә нигеҙ һала&lt;ref&gt;{{cite news|title=Азербайджанская Советская Социалистическая Республика|publisher=[[БСЭ]]|url=http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/002/932.htm}}&lt;/ref&gt;.

=== Әзербайжан поп-музыкаһы ===
Әзербайжан 2008 йылғы Евровидениела сығыш яһағандан һуң, илдең поп-музыкаһы яңы кимәлгә күтәрелә. 2009 йылда Әзербайжан был конкурста өсөнсө, киләһе йылына бишенсе урынды ала. Эл менән Никки 2011 йылғы Евровидениела «Running Scared» тигән йыр менән беренсе урынды яулай&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Победителем Евровидения стал Азербайджан|author=|url=http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-13387886|work=NewsBBC|date=15 May 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/eurovision/8514539/Azerbaijan-wins-Eurovision-Song-Contest.html|title=Азербайджан стал победителем Евровидения|author=|website=telegraph.co.uk|date=15 May 2011|publisher=}}&lt;/ref&gt;.

=== Мәйхана ===
Мәйхана — халыҡ музыкаль-прэтик ижад йүнәлеше — һығылмалы шиғри-ритмик музыкаль жанр.

=== Симфо-рок-муғам ===
Композитор Эльдар Мансуров «Баһрамнамә» тигән музыкаль проектты ҡуя, унда яңы музыкаль синтез — симфо-рок-муғам — ғәмәлләшә&lt;ref&gt;{{cite news|title=&quot;Бахрамнамэ&quot; Эльдара Мансурова|author=Л.АББАС|publisher=echo-az.com|url=http://echo-az.com/archive/2005_12/1220/kultura02.shtml|date=3 Декабря 2005}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Эльдар Мансуров Әзербайжанда — «Ете гүзәл» рок-операһын яҙған тәүге композитор&lt;ref&gt;{{cite news|title=Эльдар Мансуров: «Я благодарен судьбе и чувствую себя счастливым человеком»|author=И.Рагимова|publisher=AZE.az|url=http://www.aze.az/news_eldar_mansurov_ya_73896.html|date=29 февраля 2012|accessdate=2018-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120530095102/http://www.aze.az/news_eldar_mansurov_ya_73896.html|archivedate=2012-05-30}}&lt;/ref&gt;.

== Йырҙар ==

=== Әзербайжан халыҡ йыры ===
Халыҡ йырының жанрҙары төрлө (йола, көнкүреш, лирик, тарихи, хеҙмәт, шаян һ.б.). Ул 6/8, 3/4, 2/4 такт үлсәмдәренә буйһонған бай метроритмика менән айырылып тора. Синкопалар киң ҡулланыла; вокаль көйҙәрҙе үҫтереүҙең типик алымы — таяныс тондарҙы уратып көйләү ҡулланыла; шулай уҡ яңғыҙ башҡарыу өҫтөнлөк ала, һирәгерәк хор (унисонлы) башҡарыуы осрай. Йырҙарҙың мелодикаһына һәр ваҡыт тиерлек түбәнәйеүсән хәрәкәт, төп көйҙөң вариантлы үҫтерелеүе хас. 

[[1927 йыл]]да композитор һәм дирижер М. Магомаев редакцияһында Үзәйер Ғаджибәков яҙған һәм эшкәрткән тәүге «Әзербайжан төрки халыҡ йырҙары» йыйынтығы сыға&lt;ref name=&quot;Портал&quot;&gt;{{Cite news|title=ВЫДАЮЩИЕСЯ МУЗЫКАЛЬНЫЕ ДЕЯТЕЛИ|url=http://super-mp3.narod.ru/popular_people.html|publisher=Азербайджанский Музыкальный Портал|accessdate=2018-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110322080243/http://super-mp3.narod.ru/popular_people.html|archivedate=2011-03-22}}&lt;/ref&gt;. Был йыйынтыҡ Әзербайжанда музыкаль фольклористикаға башланғыс һала&lt;ref&gt;{{Cite news|title=«Азербайджанские тюркские народные песни»|url=http://uzeyirbook.musigi-dunya.az/ru/data.pl?id=54&amp;lang=RU|publisher=Электронная энциклопедия Узеира Гаджибекова}}&lt;/ref&gt;.

=== Йырҙар һәм романстар ===
Тәүге әзербайжан масса йырҙары Ғаджибәков һәм Магомаев тарафынан 1920—1930-сы йылдарҙа яҙыла, ә 1950-се йылдарҙан был жанр башҡа авторҙарҙың ижадында ла ныҡлы урын ала. Фортепиано өсөн үҙенең «Балалар сюитаһы» менән композитор Асаф Зәйналла әзербайжан балалар музыкаһына нигеҙ һала&lt;ref name=&quot;Зейналлы&quot;&gt;''Джейла ИБРАГИМОВА''.&amp;#x20;[http://kaspiy.az/articles.php?item_id=20090912092844380&amp;sec_id=36 Жизнь, отданная музыке]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, «Xəzər-Kaspiy».&lt;div class=&quot;cx-overlay&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-spinner&quot;&gt;&lt;div class=&quot;bounce1&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;bounce2&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;bounce3&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;. Ул шулай уҡ тәүге милли романстар авторы була, ә Үзәйер Ғаджибәков, көнсығыш шиғриәт формаларына таянып, романс-ғәзәл тигән яңы жанр сығара. Тәүфиҡ Күлиевтың йыр ижадында халыҡ музыкаһының һәм совет лирик йырының лад-интонация үҙенсәлектәре ҡушыла.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Озан]]
* [[Саз (музыка ҡоралы)]]

== Һылтанмалар ==

* [http://super-mp3.narod.ru/popular_people.html Выдающиеся музыкальные деятели Азербайджана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322080243/http://super-mp3.narod.ru/popular_people.html |date=2011-03-22 }}
* [http://100oper.nm.ru/119.html Краткое содержание (синопсис) оперы Гаджибекова «Кёр-оглы» на сайте «100 опер»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016190138/http://100oper.nm.ru/119.html |date=2007-10-16 }}

[[Категория:Әзербайжан музыкаһы| ]]
[[Категория:Халыҡ музыкаһы]]</text>
      <sha1>e943vb01znuzcp7jf4srp944nhn74gn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арктика</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135651</id>
    <revision>
      <id>1306330</id>
      <parentid>1301366</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T05:58:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42999" sha1="oi6kog6bbr8qcx0hd34eqgqth21qihe" xml:space="preserve">{{Ук}}

[[Файл:карта Арктики.png|thumb|250px]]
'''Арктика''' ({{lang-el|[[wikt:ἄρκτος|ἄρκτος]]}} — «инә айыу», {{Lang-el2|[[wikt:ἀρκτικός|ἀρκτικός]]}} — «[[Оло Етегән (йондоҙлоҡ)|Оло Етегән]] йондоҙлоғо аҫтында», «төньяҡтағы») — [[Ер]]ҙең [[Төньяҡ полюс]]ҡа тоташҡан берҙәм физик-географик районы, үҙ эсенә [[Евразия]] менән [[ Төньяҡ Америка]] ҡитғалары ситтәрен, тотош тиерлек [[Төньяҡ Боҙло океан]]ды һәм уның утрауҙарын ([[Норвегия]]ның яр буйы утрауҙарынан тыш), шулай уҡ [[Атлантик океан|Атлантик]] һәм [[Тымыҡ океан|Тымыҡ]] океандарҙың терәлеп ятҡан өлөштәрен алып тора. Арктиканың көньяҡ сиге тундра зонаһының көньяҡ сигенә тап килә&lt;ref&gt;[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%AD%D0%A1 БЭС], статья «Арктика»&lt;/ref&gt;. Майҙаны — 27 млн км² самаһы; ҡайһы берҙә Арктиканы көньяҡтан Төньяҡ поляр түңәрәк (так как 66° 33′) менән сиктәш итәләр, был осраҡта уның майҙаны 21 млн км²&lt;ref name=&quot;GSE&quot;&gt;{{статья|заглавие=Арктика|издание=[[Большая Советская Энциклопедия]]. 3-е изд.|ответственный=Гл. ред. [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохоров]]|том=2. Ангола — Барзас|издательство=Советская Энциклопедия|место=М.|год=1970|страницы=203—205|ссылка=}}&lt;/ref&gt; була.

== Тәбиғәте ==

=== Флораһы. Фаунаһы ===
Арктикала кәрлә ҡыуаҡтар, бөртөклөләр, үләндәр, лишайлыҡтар һәм мүк үҫә. Йәйге түбән температуралар төрҙәрҙең әҙлегенә һәм үҫемлектәрҙең бәләкәй булыуына сәбәпсе. Арктикала [[ағас]]тар юҡ, әммә уның йылы өлөшөндә ике метр бейеклеккә еткән ҡыуаҡтар осрай, ә күрән, мүк һәм лишай ҡалын түшәмә хасил итә. Арктика сүллеге — тәбиғәт зоналарының иң төньяҡтағыһы — ғәмәлдә үҫемлектәрһеҙ; мүк һәм лишай кеүек күҙәнәкле үҫемлектәр өҫтөнлөк итә, һирәк-мирәк поляр мәк кеүек үләндәр осрай. 

Арктика — һарыҡ-үгеҙ, ҡырағай төньяҡ боланы, ҡар бәрәне, аҡ айыу кеүек уникаль хайуандар йәшәгән төбәк. Тундраның үлән ашаусы хайуандары: арктика аҡҡуяны, лемминг, һарыҡ-үгеҙ һәм ҡырағай төньяҡ боланы. Улар [[аҡ төлкө]] менән [[бүре]] өсөн аҙыҡ булып хеҙмәт итә. Поляр айыу ҙа ҡырағай йыртҡыстарға инә, ул боҙҙан тороп диңгеҙ хайуандарына һунар итеүгә өҫтөнлөк бирә. Һалҡын төбәктәр өсөн ҡоштарҙың һәм диңгеҙҙәге йән эйәләренең күп төрҙәре эндемик булып тора. Бынан тыш Арктикала ҡоно, [[аҫ]] һәм оҙон ҡойроҡло йомран йәшәй. 

Поляр йәйҙә тундрала миллиондарса күсмә ҡош оя ҡора. Арктика диңгеҙҙәрендә тюлендәр, морждар, кит һымаҡтарҙың бер нисә төрө (мыйыҡлы кит, нарвал, косатка, белуха) йәшәй.


=== Рельефы ===
Рельеф үҙенсәлектәре йәһәтенән Арктикала түбәндәгеләрҙе айыралар: [[ҡитға]] сығышлы утрауҙар һәм ҡитғаларҙың терәлеп ятҡан ситке һыҙаттары менән шельф һәм Арктик бассейн. Шельф өлкәһенә [[Баренц диңгеҙе|Баренц]], [[Кара диңгеҙе|Кара]], [[Лаптевтар диңгеҙе|Лаптевтар]], [[Көнсығыш Себер диңгеҙе|Көнсығыш Себер]] һәм [[Чукот диңгеҙе|Чукот]] диңгеҙҙәре инә. Рәсәй Арктикаһының ҡоро ер шельфы башлыса тиҙелектән тора; урыны-урыны менән, айырыуса утрауҙарҙа, таулы. Үҙәк өлөшө — Арктик бассейн, тәрән соҡорҙар (5527 метрғаса) һәм һыу аҫты тауҙары өлкәһе.

Арктиканың иң юғары нөктәһе — Гунбьёрн тауы (Гренландия).

=== Үҙенсәлектәре ===
Тәбиғәтенең үҙенсәлектәре: түбән радиация балансы, йәйге айҙарҙа һауаның уртаса температураһы 0 °C самаһы, кире уртаса йыллыҡ температура, боҙлоҡтар һәм күп йылдар буйы туң тоҡомдар, тундра үҫемлектәре һәм арктик сүллектәр хас. 

Иң һыуыҡ ҡышҡы ай булған ғинуарҙың уртаса температуралары Арктика районының көньяғында Цельсий буйынса −2…−4 градустан Баренц диңгеҙенең төньяғында [[Гренланд диңгеҙе]]нең көнбайышында, [[Баффин диңгеҙе|Баффин]] һәм [[Чукот диңгеҙе|Чукот]] диңгеҙҙәрендә −25 градусҡаса, Себер районында, Канада һәм уның буйындағы Арктика бассейнында −32…−36 градустан Гренландия уртаһында −45…−50 градусҡаса тирбәлә. Был райондарҙа минималь температуралар ҡайһы берҙә −55…−60 градусҡа тиклем түбәнәйә, тик Арктика бассейнында ғына −45…−50 градустан да түбән төшмәй. Тәрән циклондар үтеп ингәндә температура −2…−10 °C тиклем күтәрелеп китә. Арктика бассейнында июлдең уртаса температуралары — 0…−1 °C.

Диңгеҙ акваторияларының боҙлолоғо — ҡыш 11 млн км² һәм йәй 8 млн км² самаһы.

=== Тәбиғәт ресурстары ===
Арктикала [[нефть]] һәм газдың иҫ киткес күп запастары бар. АҠШ-тың Геология хеҙмәте баһалауы буйынса, Арктикала нефть запасы (шельфта ла, ҡоро ерҙә лә) 90 млрд баррель тәшкил итә&lt;ref&gt;[http://pubs.usgs.gov/fs/2008/3049/fs2008-3049.pdf Circum-Arctic Resource Appraisal: Estimates of Undiscovered Oil and Gas North of the Arctic Circle] Публикация USGS. — 2008.&lt;/ref&gt;. «Бритиш Петролеум» мәғлүмәттәре буйынса, донъяла йыл һайын яҡынса 584 миллион баррель нефть тотонола (көнөнә 1,6 миллион баррель күләмендәге уртаса көнлөк күрһәткестән сығып иҫәпләгәндә)&lt;ref&gt;[http://bp.com/statisticalreview Statistical Reviewof World Energy] Публикация BP. — 2012.&lt;/ref&gt;. Шулай итеп, нефткә әлеге ихтыяж күләменән сығып иҫәпләгәндә, Арктика нефте 154 йылға етәсәк.

Әммә Арктикала тәбиғәт ресурстарын сығарыу ҡатмарлы һәм экология йәһәтенән хәүефле. Арктиканың ҡырыҫ климаты шарттарында авариялар ихтималлығы күп тапҡырҙарға арта. Нефть түгелеү эҙемтәләрен бөтөрөү эштәрен бейек тулҡынлы штормдар, ҡуйы томан, күп метрлы ҡалынлыҡтағы боҙҙар ҡатмарлаштыра. Авария айҙарға һуҙыла торған поляр төн ваҡытында булһа, эҙемтәләрен бөтөрөү өсөн ҡараңғыла тоҫмаллап ҡына эшләргә тура киләсәк. Тағы бер хәүефте айсбергтар тыуҙыра, улар менән бәрелешеү нефть сығарыусы платформаларҙы ҡыйратырға һәләтле буласаҡ. Айсбергтар менән көрәшеү өсөн брандерҙар — яныусан матдәләр тейәлгән караптар (бындай караптар диңгеҙҙәге һуғыштарҙа дошман судноларын яндырыу һәм юҡ итеү өсөн ҡулланылған) — файҙаланыу планлаштырыла. 

Арктиканың шельфында беренсе булып «Газпром нефть» нефть сығара башлай: нефть 2013 йылдың декабрендә Печора диңгеҙендә Приразломный ятҡылығында алына. Нефть сығарыу «Приразломная» платформаһынан алып барыла — ул Арктикала эшләүгә махсуслашҡан. Платформа «нулле ҡалдыҡтар» системаһы менән йыһазландырылған — бөтә ҡалдыҡтар, шул иҫәптән быраулау ҡалдыҡтары ла, ярға сығарыла йә йотҡос махсус скважинаға һурҙырыла. Платформа диңгеҙ төбөндә тора (ятҡылыҡ урынында тәрәнлек — ни бары 20 метр), скважиналар платформаның нигеҙендә урынлашҡан һәм тирә-яҡ мөхиттән үтә юғары ныҡлыҡтағы плакирланған ҡорос менән көпләнгән 3 метрлы бетон диуарҙар менән уратып айырылған. Тәүге арктик нефть Arctic oil (ARCO) тигән атама ала һәм Приразломныйҙан 2014 йылдың апрелендә тейәп оҙатыла&lt;ref&gt;[http://www.gazprom-neft.ru/press-center/news/1101279/?sphrase_id=91260 Пресс-релиз «Отгружена первая нефть арктического шельфа России»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422064645/http://www.gazprom-neft.ru/press-center/news/1101279/?sphrase_id=91260 |date=2016-04-22 }}&lt;/ref&gt;.

Экологик ойошмалар, мәҫәлән, «[[Гринпис]]» һәм Бөтә донъя ҡырағай тәбиғәт фонды, Арктикала нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеүгә ҡаршы сыға. 

«Арктика шельфын …үҙләштермәй тороп, Рәсәйҙең 2020 йылға тиклемге Энергетика стратегияһы бурыстарын хәл итеп булмаясаҡ»&lt;ref&gt;В. Каминский, директор [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%9D%D0%98%D0%98%D0%9E%D0%BA%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F ВНИИОкеангеология]. — Цит. по: {{cite web|url=http://www.interfax.ru/business/txt/3846|title=Арктика раздора|author=З. Данаева|date=2008-03-11|work=|publisher=[[Interfax]]|accessdate=2014-01-30|lang=}}&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙең иң ҙур газ ятҡылыҡтары — көнбайыш Арктикала урынлашҡан Штокмановское, Русановское һәм Ленинградское ятҡылыҡтары.

=== Арктика климатының үҙгәреүе ===
Арктика климаты һуңғы 600  йыл эсендә һиҙелерлек тирбәлеүҙәр кисерә. Ошо осор эсендә өс-дүрт йылыныу була. Ғалимдар Рәсәй Арктикаһының ғәҙәттән тыш йылыныуы XXI быуаттың 30-сы йылдарында булыр тип фараз итә&lt;ref&gt;{{статья|автор=Клименко В. В., Астрина Н. А.|заглавие=Документальные свидетельства сильных колебаний климата российской Арктики в XV—XX вв.|ссылка=http://www.socionauki.ru/journal/articles/129557/|издание=[[История и современность (журнал)|История и современность]]|тип=Журнал|год=2006|номер=1|страницы=179—217}}&lt;/ref&gt;.

==== Температура ====
[[Файл:Arctic_big_rus.svg|мини|314x314пкс|Ҡыҙыл һыҙыҡ июлдәге 10 °C изотермаһын күрһәтә]]
Тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, Арктикала температура ҡалған донъялағыға ҡарағанда ике тапҡырға шәберәк күтәрелә. Ошо арҡала төбәктәге үҫемлектәр һәм хайуандарҙың күп төрҙәре юҡҡа сығыуы ихтимал. Йылыныу Арктиканың ерле халыҡтары өсөн дә хәүефле — уларҙың туҡланыуы һәм тормош рәүеше үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһына туранан-тура бәйле. 

Арктика һәм Арктик илдәр халыҡтарының мәнфәғәттәрен яҡлауға [[Арктика кәңәшмәһе]] ойошмаһы вәкәләтле.


==== Арктика боҙҙары ====
Арктика боҙҙары Ерҙең климатик системаһы өсөн ғәйәт ҙур әһәмиәткә эйә. Боҙ бүрек ҡояш нурҙарын сағылдырып кире ҡайтара һәм планетаға артыҡ йылынырға ирек бирмәй. Бынан тыш, арктик боҙҙар океандарҙағы һыу циркуляцияһы системаларында мөһим урын биләй. 

Арктика боҙҙарының дөйөм массаһы, 1980-се йылдар менән сағыштырғанда, 70 процентҡа ҡалған&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/science/2012/08/120827_arctic_ice_record_low.shtml Площадь льдов в Арктике достигла рекордно низкого уровня]&lt;/ref&gt;. 2012 йылдың сентябрендә, Гидрометүҙәк мәғлүмәттәре буйынса, боҙ бүректең майҙаны бөтә күҙәтеү осоронда иң бәләкәй күләмгә еткән һәм 3346,2 мең км² тәшкил иткән. Айырыуса [[Лаптевтар диңгеҙе]]ндә, [[Көнсығыш Себер диңгеҙе]]ндә, [[Чукот диңгеҙе]]ндә күрһәткестәр түбән — норманың 65 проценты. Боҙҙоң тығыҙлығы ла кәмей&lt;ref&gt;[http://www.meteoinfo.ru/news/1-2009-10-01-09-03-06/6488-15012013- 15.01.2013: Итоги 2012 года и прогноз на вторую половину января. Пресс-конференция директора Гидрометцентра России Романа Вильфанда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130119102736/http://www.meteoinfo.ru/news/1-2009-10-01-09-03-06/6488-15012013- |date=2013-01-19 }}&lt;/ref&gt;. 2013—2014 йылдарҙа боҙ яйыраҡ ирей&lt;ref&gt;[http://www.gismeteo.ru/news/klimat/ploschad-ledyanogo-arkticheskogo-pokrova-dostigla-godovogo-minimuma/ GISMETEO.RU: Площадь ледяного арктического покрова достигла годового минимума | Климат | Новости погоды]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ijis.iarc.uaf.edu/en/home/seaice_extent.htm Arctic Sea-Ice Monitor] {{webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20091223040005/http://www.ijis.iarc.uaf.edu/en/home/seaice_extent.htm|date=2009-12-23}}&lt;/ref&gt;. 

Америка ғалимдары билдәләүенсә, һуңғы йылдарҙа боҙ япма майҙаны йылдам кәмей. 2015 йылдың 25 февраленә был күрһәткес 14,54 млн  км² тәшкил итә. Ә 1981—2010 йылдарҙа Арктикалағы боҙҙар майҙаны уртаса 15,64 млн  км² була.

== Арктиканы үҙләштереү ==

Оҙаҡ ваҡыттар Арктика кеше йәшәү өсөн ҡулайһыҙ (''«үле ер»''), һыу менән дә, ҡоро ер буйлап та йөрөп булмай торған территория тип иҫәпләнә. 

[[XI быуат]]та рус диңгеҙселәре [[Төньяҡ Боҙло океан]] диңгеҙҙәренә сыға. [[XII быуат|XII]]—[[XIII быуат]]тарҙа — Вайгач, Яңы Ер, [[XV быуат]] аҙағында Шпицберген архипелагы утрауҙары, Айыу утрауы асыла. [[XVI быуат]]тың беренсе яртыһында Боҙло океан бассейнының тәүге картаһы барлыҡҡа килә, ул Д. Герасимов һыҙымы буйынса төшөрөлә. Төньяҡ диңгеҙ юлының көнбайышындағы [[Төньяҡ Двина]]нан [[Обь]] тамағында Таз ҡултығына тиклемге өлөшө («Мангазея диңгеҙ юлы» тип йөрөтөлә) үҙләштерелә.

[[XVII быуат]]тың 30-40-сы йылдарында рус сәйәхәтселәре Иван Ребров, Илья Перфильев, Михаил Стадухин Төньяҡ диңгеҙ юлының [[Лена]] тамағынан [[Колыма]] тамағына тиклемге көнсығыш өлөшөн үҙләштерә. Семён Дежнёв Колыма тамағынан ҡитғаның иң көнсығыш нөктәһенә тиклемге аралыҡты диңгеҙ менән үтә һәм 1648 йылда [[Беринг боғаҙы|Азия менән Америка араһындағы боғаҙҙы]] аса&lt;ref&gt;Всемирная история. Т.IV.— М., 1958.— С. 100.&lt;/ref&gt;.

Бөйөк төньяҡ экспедицияһында (1733—1743) Төньяҡ Боҙло океандың бөтә Себер яры Оло Баранов моронона тиклем тикшерелә, тасуирлана һәм картаға төшөрөлә. 

1874 йылдан парҙа йөрөгән судноларҙа [[Кара диңгеҙе]] аша Обь һәм [[Йәнәсәй]] тамаҡтарына йөҙә башлайҙар, был сәфәрҙәр Кара экспедициялары тигән атама ала.

[[Норвегия]] поляр тикшеренеүсеһе Фритьоф Нансен Арктиканы «Боҙло дәһшәт иле» тип атай.

Арктиканы үҙләштереүҙә Төньяҡ диңгеҙ юлы ҙур әһәмиәткә эйә була. 

=== Дрейфлаусы поляр станциялар ===
[[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] — дрейфлаусы поляр станцияларҙы файҙалана башлаған тәүге ил. Ошондай һәр станция күсеп йөрөгән арктик боҙ киҫәгенә урынлаштырылған ҡорамалдарҙан һәм станция йорттарынан тора, уларҙа экспедицияларҙа ҡатнашыусылар йәшәй. Арктиканы өйрәнеүҙең был арзан һәм һөҙөмтәле ысулын 1929 йылда Арктика һәм Антарктика ғилми-тикшеренеү институтында эшләгән белгес Владимир Визе тәҡдим итә. 

«Төньяҡ полюс» тип аталған беренсе дрейфлаусы экспедиция полюс эргәһенә 1937 йылдың 21 майында төшөрөлә. 

2005 йылдың сентябрендә Арктиканы үҙләштерергә «Северный полюс-34» экспедицияһы китә.

2007 йылдың 24 июлендә [[Мурманск]]иҙан «Арктика-2007» поляр экспедицияһы юлға сыға. Уға Рәсәй Федерацияһы [[Дәүләт думаһы]] депутаты, Рәсәй президентының халыҡ-ара поляр йыл мәсьәләләре буйынса махсус вәкиле, [[Советтар  Союзы Геройы]] билдәле полярник [[Чилингаров Артур Николаевич|Артур Чилингаров]] етәкселек итә. Экспедицияла ҡатнашыусылар алдына полюс эргәһендә океан төбө төҙөлөшөн ентекле тикшереү һәм уникаль ғилми тикшеренеүҙәр үткәреү бурысы ҡуйыла. 

== Арктиканың хоҡуҡи режимы ==
Арктиканың халыҡ-ара статусы Арктика буйынса халыҡ-ара килешеүҙәрҙә нығытылған. Арктика үҙе [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Норвегия]], [[Канада]] һәм [[Дания]] араһында биш яуаплылыҡ секторына бүленгән. Шуға ҡарамаҫтан, Арктиканың аныҡ сиктәре билдәләнмәгән. [[1982 йыл]]да Диңгеҙ хоҡуҡиәте тураһында конвенция ҡабул ителә. Уға ярашлы, дәүләттең акваторияһы тик арктик шельфҡа ғына ҡағыла, ә шельфтан тыш зона халыҡ-ара зона тип иғлан ителә. Рәсәй был килешеүгә [[1997 йыл]]да ҡушыла&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120111065907/http://www.rgo.ru/2010/04/pravovoj-rezhim-arktiki/ Правовой режим Арктики]&lt;/ref&gt;. Яңы конвенция буйынса, 12 миль киңлегендәге яр буйы һыуҙары — территориаль, яр буйына яҡындағы 200 миль киңлегендәге зона иҡтисади территория тип иғлан ителә&lt;ref&gt;[http://www.observer.materik.ru/observer/N12_00/12_15.htm Российский арктический сектор: правовой статус] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180507233838/http://observer.materik.ru/observer/N12_00/12_15.htm |date=2018-05-07 }}&lt;/ref&gt;.

=== Рәсәйҙең поляр биләмәләре ===
[[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙың төньяҡ поляр биләмәләре сиктәре СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумының 1926 йыл 15 апрель ҡарары менән билдәләнә.

Ул саҡта һыуҙағы сик Кола ярымутрауынан [[Төньяҡ полюс]] аша [[Беринг боғаҙы]]на тиклем үтә.

1997 йылда Рәсәй 1982 йылғы Диңгеҙ хоҡуҡиәте буйынса конвенцияны ратификациялай&lt;ref&gt;[http://www.portalus.ru/modules/internationallaw/print.php?subaction=showfull&amp;id=1095958984&amp;archive=&amp;start_from=&amp;ucat=1&amp; О правовом статусе российского арктического сектора] журнал «Право и политика» № 12, 2000&lt;/ref&gt;. Конвенция һәр ҡатнашыусы өсөн 12 миль киңлегендәге яр буйы һыуҙарын — территориаль, унан арғы 200 миль киңлегендәге зонаны иҡтисади территория тип иғлан итә. Был зонала суднолар йөрөшө ирекле, ләкин минераль һәм биоресурстарға айырым хоҡуҡтар билдәләнә. Дөрөҫ, һәр бер ил, үҙ ярынан һуҙылған шельфтың уға беркетелгәндән арыраҡ дауам иткәнен иҫбатлай алһа, диңгеҙ төбөнә һәм диңгеҙ төбөндәге ер аҫтына ҡарата үҙ дәүләтенең юрисдикцияһын 200 милдән арттырыуға ла дәғүәләшә ала (Конвенцияның {{Nbsp}}VI өлөшө).

Поляр биләмәләргә хоҡуҡ алыу өсөн, Рәсәйгә һыу аҫтындағы Ломоносов һәм Менделеев һырттарының Рәсәй территорияһына бәйле континенталь сығышлы булыуын иҫбат итергә кәрәк. Ломоносов һыртына ҡарата [[Дания]] дәғүә белдерә, ул, был һырт — Гренландияның батҡан өлөшө, тип раҫлай&lt;ref name=&quot;danmark&quot;&gt;[http://www.rpmonitor.ru/ru/detail_m.php?ID=5237 Арктическая жемчужина датской короны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071023185824/http://www.rpmonitor.ru/ru/detail_m.php?ID=5237 |date=2007-10-23 }}&lt;/ref&gt;. Ломоносов һырты Рәсәй биләмәләренең дауамы икәнлеген иҫбатлар өсөн Рәсәй 2007 йылдың июль-авгусында «Арктика-2007» экспедицияһын үткәрҙе. 

==== Ҡоро ерле территориялар ====
Рәсәй Федерацияһы Арктик зонаһының ҡоро ерле территориялары РФ Президентының «Рәсәй Федерацияһы Арктик зонаһының ҡоро ерле территориялары тураһында» 2014 йыл 2 майҙағы 296-сы указы менән билдәләнә&lt;ref&gt;Указ Президента Российской Федерации от 2 мая 2014 года № 296 [http://news.kremlin.ru/media/events/files/41d4d8e8206d56fc949d.pdf «О сухопутных территориях Арктической зоны Российской Федерации»].&lt;/ref&gt;. Улар түбәндә һанала:

* [[Мурманск өлкәһе]] (тулыһынса).
* [[Ненец автономиялы округы]] (тулыһынса).
* [[Чукот  автономиялы округы]] (тулыһынса).
* [[Ямал-Ненец автономиялы округы]] (тулыһынса).
* [[Коми Республикаһы]]ның төньяғындағы ҡайһы бер территориялар:
** Воркута (ҡала округы).
* [[Саха Республикаһы|Саха — Якутия Республикаһының]] төньяғындағы ҡайһы бер территориялар:
** Аллаиха улусы;
** Анабар улусы;
** Булун улусы;
** Түбәнге Колыма районы;
** Усть-Яна улусы.
* [[Красноярск крайы]]ның төньяғындағы ҡайһы бер территориялар:
** Норильск (ҡала округы);
** Таймыр районы;
** Турухан районы.
* [[Архангельск өлкәһе]]нең төньяғындағы ҡайһы бер территориялар:
** Архангельск (ҡала округы);
** Мезен районы;
** Яңы Ер;
** Новодвинск (ҡала округы);
** Онега районы;
** Приморье районы;
** Северодвинск (ҡала округы).
* Үҙәк Башҡарма Комитет Президиумының «Төньяҡ Боҙло океанда урынлашҡан ерҙәрҙе һәм утрауҙарҙы ССР Союзы территорияһы тип иғлан итеү тураһында»ғы 1926 йыл 15 апрель ҡарарында һәм СССР-ҙың башҡа акттарында һаналған ерҙәр һәм утрауҙар.

== Транспорт юлдары ==
Арктику аша кроссполяр авиакүпер ([[Төньяҡ Америка]] менән [[Азия]] араһындағы иң ҡыҫҡа юл) һәм Көнсығыш Азия менән [[Европа]] араһындағы иң ҡыҫҡа юл булған Төньяҡ диңгеҙ юлы үтә. 

== Хәрби маҡсаттарҙа ҡулланыу ==
Арктикаға терәлеп ятҡан территорияларҙа Рәсәйҙең һәм [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-тың ракета һөжүме тураһында иҫкәртеү системаларының компоненттары, шулай уҡ АҠШ-тың ([[Аляска]]) һәм Рәсәйҙең ([[Төньяҡ Боҙло океан]] яр буйы) аулағыс ракеталары урынлашҡан. Гренландияла Туле авиабазаһы бар. 

Яңы Ер [[архипелаг]]ының көньяғында Рәсәй ядро полигоны урынлашҡан. Рәсәй Хәрби-Диңгеҙ флоты Төньяҡ флотының база урыны — [[Мурманск өлкәһе]]нең Североморск ябыҡ административ-территориаль биләмәһе. 2013 йылда Рәсәй [[Яңы Себер утрауҙары]]нда хәрби базаһын тергеҙә башланы, төньяҡ аэродромдары төҙөү планлаштырыла&lt;ref&gt;[http://www.golos-ameriki.ru/content/russia-arctic/1751157.html Россия приступила к восстановлению военной базы в Арктике] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208140130/http://www.golos-ameriki.ru/content/russia-arctic/1751157.html |date=2015-12-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dni.ru/society/2013/9/16/260120.html Россия воссоздаёт военную базу в Арктике]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2013/12/10/arctic/ Шойгу создаст арктическую группировку войск]&lt;/ref&gt;. 2007 йылдан Александра Ерендә «Арктический трилистник» хәрби базаһы төҙөлә. 

2007 йылда [[Канада]] Арктикала урынын нығытыуы тураһында белдерә (Резольют)&lt;ref&gt;[http://www.inosmi.ru/world/20070813/235988.html Военные базы в Арктике — сигнал к новой «холодной войне»]&lt;/ref&gt;.

Арктик державалар төбәктә даими хәрби учениелар үткәрә. 

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==

* [http://www.sk-russia.ru/pdfs/Artcic_Russia.pdf «Арктическая Россия». Под редакцией А. И. Бедрицкого. Издательство «СК-Россия», 2007 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119115150/http://www.sk-russia.ru/pdfs/Artcic_Russia.pdf |date=2012-01-19 }}
* Додин Д. А. Устойчивое развитие Арктики (проблемы и перспективы). — СПб.: Наука, 2005. 283 с. ISBN 5-02-025086-4
* {{Китап|заглавие=Воздействие изменения климата на российскую Арктику: анализ и пути решения проблемы|ссылка=http://www.wwf.ru/resources/publ/book/308|место={{М.}}|издательство=[[Всемирный фонд дикой природы|WWF России]]|год=2008|страниц=28}}
* [http://www.terrahumana.ru/arhiv/10_03/10_03_42.pdf ''Лагутина М. Л., Харлампьева Н. К.'' Международное сотрудничество в Арктике: эколого-политический аспект. // Общество. Среда. Развитие (Terra Humana). Выпуск № 3. 2010.]
* [http://www.regnum.ru/news/1452421.html ''Лагутина М. Л., Харлампьева Н. К.'' Транснациональная модель арктического управления в XXI веке//Арктика и Север, 2011. № 3. С. 64—83.]
* [http://elibrary.ru/item.asp?id=16909804 ''Маркушина Н. Ю., Харлампьева Н. К., Церпицкая О. Л.'' «Арктическое окно» Северного измерения//Каспийский регион: политика, экономика, культура, 2011. № 3.]
* [http://elibrary.ru/item.asp?id=16816206 ''Харлампьева Н. К.'' Арктика — новый регион мира // Известия Саратовского университета, 2011. Том 11, Вып. 1.]
* [http://www.worldscientific.com/worldscibooks/10.1142/8448 ''Kharlampieva, N.'' «The Transnational Arctic and Russia.» In Energy Security and Geopolitics in the Arctic: Challenges and Opportunities in the 21st Century, edited by Hooman Peimani. Singapore: World Scientific, 2012.]
* [http://en.siis.org.cn/index.php?m=content&amp;c=index&amp;a=show&amp;catid=66&amp;id=124 ''Lagutina M.'' Russian Arctic Policy in the 21st Century:From International to Transnational Cooperation?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714160926/http://en.siis.org.cn/index.php?m=content&amp;c=index&amp;a=show&amp;catid=66&amp;id=124 |date=2014-07-14 }} [http://en.siis.org.cn/index.php?m=content&amp;c=index&amp;a=show&amp;catid=66&amp;id=124 // Global Review. Winter 2013.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714160926/http://en.siis.org.cn/index.php?m=content&amp;c=index&amp;a=show&amp;catid=66&amp;id=124 |date=2014-07-14 }}
* [http://olgasmirnova.ru/full/2011-arktika-territoriya-partnerstva-budushchego/ ''Смирнова О. О.'' Арктика — территория партнёрства будущего. // Экономические стратегии. — 2011. — № 10. — с. 32—39]

=== Арктикала хәүефһеҙлек проблемалары ===

* ''Добромыслова В. Ю., Смирнова О. О.'' Некоторые вопросы государственной политики Российской Федерации в Арктической зоне. // ЭКО. Всероссийский экономический журнал. — 2010. — № 12. — с. 76—92.
* ''Конышев В. Н., Сергунин А. А.'' Арктика на перекрёстке геополитических интересов // Мировая экономика и международные отношения. 2010, № 9
* Арктика: зона мира и сотрудничества / Отв. ред. А. В. Загорский. — М.: ИМЭМО РАН, 2011. ISBN 978-5-9535-0284-9
* [http://www.dilib.ru/journal/articles/34664.php ''Конышев В. Н., Сергунин А. А.'' Национальные интересы России в Арктике: мифы и реальность // Национальные интересы: приоритеты и безопасность. 2011, № 29] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131010085544/http://www.dilib.ru/journal/articles/34664.php |date=2013-10-10 }}
* ''Конышев В. Н., Сергунин А. А.'' Арктический вызов России // Мир и политика. 2011, № 4.
* [http://www.observer.materik.ru/observer/N3_2011/ ''Конышев В. Н., Сергунин А. А.'' Арктическое направление внешней политики России // Обозреватель-Observer. 2011, № 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304104804/http://www.observer.materik.ru/observer/N3_2011/ |date=2016-03-04 }}
* [http://www.nbpublish.com/cart.php?add_to_cart=15133&amp;price=1.99&amp;return_to=/nbmag/mag_contents_3_2011_15149.html ''Конышев В. Н., Сергунин А. А.'' Ремилитаризация Арктики и безопасность России // Национальная безопасность. 2011, № 3—4]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://iorj.hse.ru/2011--3/34811567.html/ ''Конышев В. Н., Сергунин А. А.'' Международные организации и сотрудничество в Арктике // Вестник международных организаций. 2011, № 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191117090434/https://iorj.hse.ru/2011--3/34811567.html/ |date=2019-11-17 }}
* ''Конышев В. Н., Сергунин А. А.'' Северная Европа: общий арктический вектор // Европейская безопасность. 2011. Вып. 24(40).
* [http://www.rusus.ru/?act=read&amp;id=270/ ''Конышев В. Н., Сергунин А. А.'' Арктические стратегии стран Северной Америки и Россия // Россия и Америка в XXI веке. 2011, № 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180712210351/http://www.rusus.ru/?act=read&amp;id=270/ |date=2018-07-12 }}
* ''Конышев В. Н., Сергунин А. А.'' Арктика в международной политике: сотрудничество или соперничество? — М.: Российский институт стратегических исследований, 2011. ISBN 978-5-7893-0135-7
* ''Фёдоров П. В.'' [http://kolanord.ru/html_public/col_avtory/Fedorov_PV_Severniy_vektor_2009/index.html Северный вектор в российской истории: центр и Кольское Заполярье в XVI—XX вв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024091250/http://kolanord.ru/html_public/col_avtory/Fedorov_PV_Severniy_vektor_2009/index.html |date=2016-10-24 }} — Мурманск, 2009. — 388 с.
* ''Фёдоров П.'' [http://kolanord.ru/html_public/col_avtory/Fedorov_PV_Severniy_vektor_2009/index.html Почему Север?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024091250/http://kolanord.ru/html_public/col_avtory/Fedorov_PV_Severniy_vektor_2009/index.html |date=2016-10-24 }} // Литературная газета. 2011. № 46-47.
* {{Мәҡәлә|автор=Мазур И. И.|заглавие=Арктика — точка бифуркации в развитии глобального мира|ссылка=http://www.socionauki.ru/journal/articles/130860/|издание=Век глобализации|год=2010|номер=2|страницы=93—104}}

== Һылтанмалар ==

* {{БРЭ|Арктика|2|227—231|id=1828822|автор=[[Котляков, Владимир Михайлович|В. М. Котляков]], В. Н. Гуцуляк}}
* [http://maps.yandex.ru/-/CVf~U-ZX Арктика] на сервисе Яндекс. Панорамы.
* [http://www.arctic-info.ru Агентство новостей арктического региона России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210421044536/http://www.arctic-info.ru/ |date=2021-04-21 }}.
* [http://www.portalus.ru/modules/internationallaw/print.php?subaction=showfull&amp;id=1095958984&amp;archive=&amp;start_from=&amp;ucat=1&amp; О правовом статусе российского арктического сектора].
* [http://rgo.msk.ru/commissions/polar/ Отделение географии полярных стран] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070513155926/http://rgo.msk.ru/commissions/polar/ |date=2007-05-13 }} // Московский центр Русского географического общества.
* ''Котляков В. М., Саруханян Э. И.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/NATURE/03_07/POLAR.HTM Международный полярный год. 2007—2008.]
* ''Ашик И. М., Зеньков А. Ф., Костенич А. В.'' [https://web.archive.org/web/20160313105917/http://ice.tsu.ru/index.php?id=484&amp;option=com_content&amp;task=view Основные итоги экспедиции по определению и обоснованию внешней границы континентального шельфа Российской Федерации в Северном Ледовитом океане в 2010 г.]
* ''John E. Walsh, James E. Overland, Pavel Y. Groisman, Bruno Rudolf.'' [http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=548&amp;Itemid=138 Ongoing Climate Change in the Arctic.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721231043/http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=548&amp;Itemid=138 |date=2012-07-21 }} Royal Swedish Academy of Sciences, 2012.{{Ref-en}}(инг.)
* [http://www.library.narfu.ru/sites/arctic/rus/Pages/default.aspx «Арктик-Фонд»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160516002620/http://www.library.narfu.ru/sites/arctic/rus/Pages/default.aspx |date=2016-05-16 }} // Информационно-аналитический портал САФУ имени М. В. Ломоносова.
* [http://prometeus.nsc.ru/biblio/spravka/arcexp.ssi Проблемы освоения Арктики] // Библиографическая справка Отделения ГПНТБ СО РАН.
* [http://cultmemory.ru/ Культурная память современной России: Евро-Арктический Север] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180514212833/http://cultmemory.ru/ |date=2018-05-14 }}
[[Категория:Арктика]]
[[Категория:Климат зоналары]]</text>
      <sha1>oi6kog6bbr8qcx0hd34eqgqth21qihe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡудайбергенов Динмөхәммәт Ҡанат улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136270</id>
    <revision>
      <id>1306118</id>
      <parentid>1275714</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T14:34:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23529" sha1="c8xvwugi1wmjer2yxqiovs5nmqu8w4c" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡудайбергенов Динмөхәммәт Ҡанат улы''' ('''Димаш Ҡудайберген''', {{Lang-kk|Құдайберген Дінмұхаммед Қанатұлы}}, [[24 май]] [[1994 йыл]], [[Аҡтүбә (Ҡаҙағстан)|Аҡтүбә]], [[Ҡаҙағстан]]) — [[Ҡаҙағстан]] йырсыһы. Витебскиҙағы «Славянский базар 2015» конкурсының Гран-при эйәһе&lt;ref&gt;{{Cite news|title=«В Витебске завершился „Славянский базар“»|author=Татьяна Хорошилова|url=http://www.rg.ru/2015/07/14/bazar-site.html|work=«Российская газета»|date=2015-07-14|accessdate=2016-02-24}}&lt;/ref&gt;, «Халыҡтың һөйөклөһө» ({{Lang-kk|«Халықтың сүйіктісі»}}) Милли премияһы лауреаты&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.inform.kz/rus/article/2865435|author=|title=«Геннадий Головкин, Нуртас Адамбай и Димаш Кудайберген стали „Народными любимцами“»|work=МИА «Казинформ»|date=2016-01-30|accessdate=2016-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180207085810/http://www.inform.kz/rus/article/2865435|archivedate=2018-02-07}}&lt;/ref&gt;, «Ҡаҙағстан халҡының берҙәмлеген нығытыуға индергән лайыҡлы өлөшө өсөн» Ҡаҙағстан Республикаһы Президентының Почёт грамотаһы менән наградланған, «ABU TV song»&lt;ref name=&quot;ABU&quot;&gt;{{Cite news|title=«Димаш Кудайберген представил Казахстан на международном фестивале»|author=Ержан Жүнис, Седат Денли|url=http://24.kz/ru/news/culture/item/89722-dimash|work=www.24.kz|date=2015-10-29|accessdate=2016-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303205400/http://24.kz/ru/news/culture/item/89722-dimash|archivedate=2016-03-03}}&lt;/ref&gt; халыҡ-ара фестивале ҡатнашыусыһы. Ҡытайҙағы «Singer 2017» конкурсында икенсе урынды ала.

== Биографияһы ==
Йырсының ата-әсәһе — Ҡаҙағстан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре Ҡанат Ҡудайберген улы Айтбаев менән уның ҡатыны Светлана (ҡыҙ фамилияһы — Туләмисова&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.aktobegazeti.kz/?p=51310|title=Димаштың анасы {{!}} Ақтөбе газеті|publisher=www.aktobegazeti.kz|lang=kk-KK|accessdate=2017-07-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180708133922/http://www.aktobegazeti.kz/?p=51310 |date=2018-07-08 }}&lt;/ref&gt;). Димаш сәхнәгә беренсе тапҡыр спектаклдәге эпизодик ролдә сыға. Балалар музыка студияһында [[фортепиано]] класында һәм вокал буйынса уҡый. Ошонда уҡығанда йырсы булараҡ тәүләп биш йәшендә музыка колледжы сәхнәһендә сығыш яһай. Алты йәшендә «Айналайын» республика конкурсының «Фортепиано» номинацияһында лауреат була, 10 йәшендә өлкә сараларында алып барыусы булараҡ ҡатнаша.

[[2010 йыл]]да «Байҡынурҙың сағыу тауыштары» халыҡ-ара фестиваленең І премияһын яулай. [[2012 йыл]]да «Жас қанат» республика йәш башҡарыусылар конкурсының гран-приһын ала&lt;ref&gt;{{Cite news|title=''«Символическая награда „Жас каната“»''|author=Светлана Глушкова|url=http://rus.azattyq.org/content/zhas-kanat-konkurs-music-murat-irgaliev/24589084.html|work=Радио Азаттык|date=2012-05-21|accessdate=2016-02-24}}&lt;/ref&gt;, «Восточный базар»&lt;ref&gt;{{Cite news|title=''«„Восточный базар-2012“ в Ялте»''|url=http://www.ctv.by/novosti-ukrainy/vostochnyy-bazar-2012-v-yalte-belorus-sasha-nemo-i-kazah-dimash-kudaybergenov|work=«Столичное телевидение»|date=2012-09-12|accessdate=2016-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120915123903/http://www.ctv.by/novosti-ukrainy/vostochnyy-bazar-2012-v-yalte-belorus-sasha-nemo-i-kazah-dimash-kudaybergenov|archivedate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt; халыҡ-ара эстрада башҡарыусылары телеконкурсының І премияһын яулай, бер йылдан «Мейкин Азия» беренсе халыҡ-ара йәш башҡарыусылар фестивалендә еңеүсе була&lt;ref&gt;{{Cite news|title=''«Обладателем гран-при международного фестиваля „Мейкин Азия“ стал казахстанец Димаш Кудайберген»''|author=Иван Донис|url=http://tengrinews.kz/music/kazahstanets-pobedil-na-konkurse-slavyanskiy-bazar-2015-277657/|work=News-Asia|date=2013-07-22|accessdate=2016-02-24}}&lt;/ref&gt;.

[[2014 йыл]]да «академик йыр» специальносы буйынса А. Жубанов исемендәге Аҡтүбә музыка колледжын тамамлай һәм Ҡаҙаҡ милли сәнғәт университетының «Эстрада сәнғәте» факультетына инә.

Витебскиҙа «Славянский базар-2015» XXIV халыҡ-ара эстрада йыры башҡарыусылар конкурсының гран-прийын яулағас, киң билдәлелек ала. Өс көн йомғаҡтары буйынса йәш йырсы бөтәһе 175 балл йыя. Беренсе көндө ул «Дайдидау» тигән ҡаҙаҡ халыҡ йырын йырлай, ярымфиналда — Константин Меладзеның «Опять метель» композицияһын, өсөнсө көнөнә «[[:fr:SOS d'un terrien en détresse|S.O.S. d’un terrien en détresse]]» тигән йырҙы башҡара, уны [[1978 йыл]]да «Starmania» рок-операһы өсөн [[Франция|француз]] йырсыһы һәм композиторы Даниэль Балавуан яҙған. Димаш Ҡудайберген Гран-приға лайыҡ була, шулай уҡ 20 мең долларлыҡ премия менән бүләкләнә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=«Казахстанец победил на конкурсе „Славянский базар-2015“»|url=http://tengrinews.kz/music/kazahstanets-pobedil-na-konkurse-slavyanskiy-bazar-2015-277657/|work=Тенгриньюс|date=2015-07-13|accessdate=2016-02-24}}&lt;/ref&gt;.

[[2015 йыл]]дың 28 октябрендә [[Истанбул]]да Димаш «ABU Song Festivals» халыҡ-ара Азия-Тымыҡ океан телефестивалендә Ҡаҙағстан вәкиле була. Уға CNBLUE, Scandal һәм Murat Dalkılıç кеүек башҡарыусылар менән бер сәхнәлә сығыш яһарға насип була.

[[2016 йыл]]да Димашҡа Ҡаҙағстан Республикаһының Беренсе Президенты — Милләт Лидерының мәҙәниәт өлкәһендәге дәүләт стипендияһы тапшырыла&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ПРИЛОЖЕНИЕ к распоряжению Президента Республики Казахстан от 30 декабря 2016 года №139|url=http://www.akorda.kz/upload/media/files/40698cec68b7f8d2926e300924a1909f.doc}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Президент присудил стипендии Бибигуль Тулегеновой и Олжасу Сулейменову - новости Казахстана {{!}} Tengrinews|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-prisudil-stipendii-bibigul-tulegenovoy-oljasu-309423/|lang=ru|publisher=Tengrinews.kz|accessdate=2017-02-01}}(рус.)&lt;span id=&quot;cxmwwA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwwA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; Tengrinews.kz.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwwA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;1 февраль 2017 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың 22 ғинуарында Димаш Ҡудайберген Ҡытайҙың «[[:en:Singer 2017|Singer 2017]]» программаһында ҡатнаша, Көньяҡ Кореяның «[[:en:I Am a Singer|I Am a Singer]]» реалити-шоуының адаптацияһы булып торған был ярышта тик профессиональ йырсылар ҡатнаша. Димаш Ҡытай тамашасыһын киң диапазоны, уникаль стиле менән әсир итә һәм «S.O.S. d’un terrien en détresse» йыры менән беренсе турҙа еңә. Йырсы ҡыҫҡа ваҡыт эсендә Ҡытайҙың «Weibo» популяр микроблогтар селтәренең хитына әүерелә. Бер аҙнанан, программаның икенсе этабында, Димаш Витастың «Опера № 2» йыры менән беренсе урынды яулай.

2017 йылдың 27 мартында Димаш Ҡудайберген Top Chinese Music Award’тың «Азияның иң популяр йырсыһы» номинацияһында еңеүсе премияһын ота. Был премия Ҡытайҙа «Грэмми» премияһының аналогы булып тора&lt;ref&gt;[http://sazalem.com/ru/news/dimash-kudaibergenov-china-grammy «Димаш Кудайберген выиграл „Китайский Грэмми“»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180703021911/http://sazalem.com/ru/news/dimash-kudaibergenov-china-grammy |date=2018-07-03 }}, ''Sazalem.com'' (28 марта 2017).&lt;div class=&quot;cx-overlay&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-spinner&quot;&gt;&lt;div class=&quot;bounce1&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;bounce2&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;bounce3&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың 15 апрелендә Димаш Ҡудайберген Ҡытайҙа «I am a Singer» конкурсында икенсе урын ала. Димаш үҙенең финалдағы сығышында Ҡытайҙың популяр йырсыһы Шан Венже менән бергә йырлай. Конкурста беренсе урынды Ҡытай йырсыһы Sandy Lam ала&lt;ref&gt;{{Cite news|title=«Димаш Кудайберген занял второе место на конкурсе &quot;I am a Singer&quot;»|url=http://sazalem.com/ru/news/dimash-vtoroe-mesto-i-am-a-singer|work=Sazalem.com|date=2017-04-16|accessdate=2018-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180523161052/http://sazalem.com/ru/news/dimash-vtoroe-mesto-i-am-a-singer|archivedate=2018-05-23}}&lt;/ref&gt;.

2017 йылда &quot;Hollywood Music in Media Awards&quot;тың «The Best Original Song of Video Game» номинацияһында композитор Томас Париштың «Moonlight over the sea» тигән йыры менән еңеү яулай.

2017 йылдың 3 декабрендә Ҡаҙағстан йырсыһы Димаш Ҡудайберген Ҡытайҙа «IQIYI awards» версияһы буйынса йыл йырсыһы тип таныла&lt;ref&gt;[https://tengrinews.kz/music/dimash-kudaybergen-priznan-pevtsom-goda-v-kitae-332384/ Димаш Кудайберген признан певцом года в Китае]&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==
Хатта иң тәжрибәле музыкаль тәнҡитселәрҙе һәм белгестәрҙе лә Димаштың 6 октавалы ғәжәп киң тауыш диапазоны һоҡландыра, диапазоны бастан алып һыҙғырыу регистрына тиклемге аралыҡты биләй. Ҡудайбергендың уҡытыусыһы Марат Айтимов раҫлауынса, уның тауышы контратенор түгел, сөнки ул түбән ноталарҙы ла ала, уның тауышы лирик тенор, ул фальцет менән дә бик оҫта йырлай&lt;ref&gt;[https://informburo.kz/stati/chyo-ispolnenie-opery-2-zvonche-rossiyskogo-vitasa-ili-kazahstanskogo-dimasha.html Чьё исполнение «Оперы № 2» звонче — российского Витаса или казахстанского Димаша]&lt;/ref&gt;.

Димаш төрлө жанрҙарҙағы вокаль әҫәрҙәрҙе төрлө телдәрҙә ([[Ҡаҙаҡ теле|ҡаҙаҡ]], украин, [[Урыҫ теле|рус]], [[Инглиз теле|инглиз]], [[Француз теле|француз]], [[Ҡытай теле|ҡытай]] һ. б.) башҡара.

[[2017 йыл]]дың 27 июнендә «[[Астана Арена]]» спорткомплексы стадионында '''#BASTAU live Show '''тигән тәүге ҙур концертын бирә. Йырсы әле думбырасылар менән көй йырлай, әле Майкл Джексон йырҙарын башҡара. Димаш башҡарыуында поп-музыка короленең легендар «ай» аҙымы менән «Billie Jean» йыры алҡыштарға күмелә. Ҡаҙағстан йырсыһы менән бер сәхнәлә Рәсәй йырсыһы Кристина Орбакайте, швед артисткаһы Лорин, инглиз йырсыһы Софи Элис-Бекстор, Ҡытайҙан Терри Лин сығыш яһай. Ошонда уҡ «Бастау» дуэтының йәш думбырасылары, КешYou, VOX ACAPELLA һәм «Алло» төркөмдәре оҫалығын күрһәтә. Димаштың концерты 30 меңләп кешене йыя&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Первый сольный концерт Димаша Кудайбергена прошел в Астане|url=https://www.caravan.kz/gazeta/pervyjj-solnyjj-koncert-dimasha-kudajjbergena-proshel-v-astane-397278/|lang=ru|publisher=www.caravan.kz|accessdate=2017-07-02}}(рус.)&lt;span id=&quot;cxmw1A&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmw1A&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; www.caravan.kz.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmw1A&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;2 июль 2017 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың 28 декабренән Димаш Ҡудайберген Майкл Джексондың һәм [[Леди Гага]]ның дизайнеры Гоко Залди менән хеҙмәттәшлек итә башлай. Йырсы ирҙәр араһында «2017 йылдың иң матур 100 йөҙө» исемлеген инә. Рейтингты «TC Candler» [[YouTube]]'тағы каналында баҫтырып сығара, унда Димаш — 76-сы урында.

2018 йылдың 28 ғинуарында Ҡытайҙа Global golden chart awards тантанаһында «Иң яҡшы артист» номинацияһында еңә&lt;ref&gt;[https://forbes.kz/news/2018/01/28/newsid_164779 Димаш Кудайберген победил в Китае на Global golden chart awards]&lt;/ref&gt;.

== Хәйриәлек ==
Димаш Ҡаҙағстандың төрлө ҡалаларында хәйриә концерттарында һәм сараларында ла сығыш яһай.

Димаш ҡатнашлығындағы бындай саралар сит илдәрҙә лә үтә.

== Ғаиләһе ==
Димаштың тормошонда өләсәһе менән олатаһы ҙур роль уйнай, улар уны өс айлыҡ сағынан ҡарап үҫтерә. Димаш — ейәндәренең иң өлкәне. Димаштың Раушан исемле һеңлеһе (29.08.2001) һәм Абелмансур исемле ҡустыһы (05.01.2007) бар. Улар [[Аҡтүбә (Ҡаҙағстан)|Аҡтүбәлә]] йәшәй&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Девушку Димаша Кудайбергена вычислили китайские СМИ - новости на Informburo.kz|url=https://informburo.kz/novosti/devushku-dimasha-kudaybergenova-vychislili-kitayskie-smi.html|author=Мария Гареева|publisher=informburo.kz|accessdate=2017-02-09}}&lt;/ref&gt;.

== Телешоу ==

* «Саз әлемі» («Ел арна») — ҡатнашыусы
* «7 ән» («Хабар») — ҡатнашыусы&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Димаш Кудайбергенов — Киналама (7 ан)|url=https://www.youtube.com/watch?v=3lnqnF6jkpk|lang=kk|date=2015-04-24|accessdate=2016-02-24}}(ҡаҙ.)&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmw4w&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(2015-04-24).&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmw4w&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;24 февраль 2016 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;
* Орталық хабар («Хабар», 15.05.2015) — ата-әсәһе менән ҡунаҡ
* «Из первых рук» («Рика ТВ», 21.07.2015) — атаһы менән ҡунаҡ&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Из первых рук (Рика ТВ) от 20 июля 2015 года|url=https://www.youtube.com/watch?v=VU5_LCB34TI|author=РИКА ТВ|date=2015-07-21|accessdate=2017-02-02}}&lt;/ref&gt;
* «Таңшолпан» (РТРК «Қазақстан») — ҡунаҡ&lt;ref&gt;{{Cite web|title=«Таңшолпан» ақпаратты-сазды бағдарламасы — Димаш Құдайберген|url=https://www.youtube.com/watch?v=0zyBy3L8SqQ|lang=kk|publisher=«Қазақстан» Ұлттық арнасының|date=2015-07-14|accessdate=2016-02-24}}(ҡаҙ.)&lt;span id=&quot;cxmw8w&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmw8w&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; «Қазақстан» Ұлттық арнасының&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmw8w&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(2015-07-14).&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmw8w&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;24 февраль 2016 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;
* Орталық хабар («Хабар») — ҡунаҡ&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Димаш Кудайбергенов — Орталык Хабар 14.08.2015|url=https://www.youtube.com/watch?v=emiq_SlTg8Q|lang=kk|date=2015-08-14|accessdate=2016-02-24}}(ҡаҙ.)&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmw_A&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(2015-08-14).&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmw_A&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;24 февраль 2016 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;
* «Түнгі студияда Нұрлан Қоянбаевпен» (РТРК «Қазақстан») — ҡунаҡ&lt;ref&gt;{{Cite web|title=&quot;ТҮНГІ СТУДИЯ&quot; Нұрлан Қоянбаев&quot; Қонақта: Димаш Құдайбергенов (2015)|url=https://www.youtube.com/watch?v=WQLS7MYp1MY|lang=kk|date=2015-09-09|accessdate=2016-02-24}}(ҡаҙ.)&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwAQQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(2015-09-09).&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwAQQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;24 февраль 2016 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;
* «ҚызықTimes» («Хабар») — йырсы Адеми менән ҡунаҡ&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Димаш Құдайбергенов және Адэми (Жаңа times) (2016)|url=https://www.youtube.com/watch?v=YRrlLVO-6Vw|lang=kk|publisher=Project X Kazakhstan|date=2015-12-31|accessdate=2016-02-24}}(ҡаҙ.)&lt;span id=&quot;cxmwAQw&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwAQw&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; Project X Kazakhstan&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwAQw&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(2015-12-31).&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwAQw&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;24 февраль 2016 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;
* «Бенефис шоу» Майра Мухамедкызы («Хабар») — ҡунаҡ
* «Аналар» («Astana TV») — әсәһе менән ҡунаҡ&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Димаш Құдайбергеновтың анасы [Аналар] 2016|url=https://www.youtube.com/watch?v=_myKtwhpHFo|author=Jan di hoo|date=2016-09-03|accessdate=2017-02-02 (казах.)}}&lt;/ref&gt;
* «Жан сырым» («Седьмой канал») — ҡунаҡ&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Димаш Құдайбергенов осы жексенбіде &quot;Жан сырым&quot; бағдарламасында 20:30!|url=https://www.youtube.com/watch?v=d5RFbmaL41k|author=Седьмой канал - 7 канал Казахстан|date=2016-05-17|accessdate=2017-02-02 (казах.)}}&lt;/ref&gt;
* «Бенефис шоу» («Хабар») — ата-әсәһе менән ҡунаҡ&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Димаш Құдайбергенов «Бенефис шоу»|url=https://www.youtube.com/watch?v=TvLYY4Lpgm8|author=Farida Yesbenbetova|date=2016-04-17|accessdate=2017-02-02 (казах.)}}&lt;/ref&gt;
* «[[:en:Singer 2017|Singer 2017]]&lt;nowiki/&gt;» («[[:en:Hunan TV|Hunan TV]]&lt;nowiki/&gt;») — ҡатнашыусы&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Майра Мұхамедқызы &amp; Димаш Кудайбергенов — Аккуым|url=https://www.youtube.com/watch?v=S_x4brNcaPg|lang=kk|date=2016-01-23|accessdate=2016-02-24}}(ҡаҙ.)&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwAS0&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(2016-01-23).&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwAS0&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;24 февраль 2016 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==

* [https://tengrinews.kz/show/dimash-kudaybergenov-vyiigral-pervyiy-etap-konkursa-I-Am-a-310570/ Димаш Кудайберген выиграл первый этап конкурса I Am a Singer в Китае]
* [https://tengrinews.kz/music/ispolnenie-operyi-2-kudaybergenovyim-vitasom-sravnil-pevets-311377/ Исполнение «Оперы № 2» Кудайбергеновым и Витасом сравнил певец Лаки Кесоглу]
* [https://tengrinews.kz/music/vitas-sdelal-ofitsialnoe-zayavlenie-povodu-ispolzovaniya-311446/ Витас сделал официальное заявление по поводу использования его песни]
* [https://tengrinews.kz/strange_news/opublikovanyi-redkie-kadryi-vstrechi-dimasha-kudaybergena-311815/ Опубликованы редкие кадры встречи Димаша Кудайбергена и Джеки Чана]
* [https://tengrinews.kz/music/dimashu-stoya-aplodirovali-zriteli-tsentralnogo-telekanala-317269/ Димашу стоя аплодировали зрители центрального телеканала Франции]
* [https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/novyiy-klip-dimasha-kudaybergena-poyavilsya-v-seti-315602/ Новый клип Димаша Кудайбергена появился в Сети]
* [https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/vash-dimash-kontsert-kudaybergena-astane-sobral-30-tyisyach-321189/ «Ваш Димаш»: Концерт Кудайбергена в Астане собрал почти 30 тысяч зрителей]
[[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]]
[[Категория:XXI быуат йырсылары]]
[[Категория:Ҡаҙағстан йырсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:24 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:1994 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Ҡаҙағстан сәнғәте]]</text>
      <sha1>c8xvwugi1wmjer2yxqiovs5nmqu8w4c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Байраҡлы мәсете (Белград)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136314</id>
    <revision>
      <id>1306380</id>
      <parentid>1295364</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T09:28:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17458" sha1="0r8zxf7302d2y4bhhkb94rjuy3lz5et" xml:space="preserve">{{Мәсет|lat_dir=N|lat_deg=44.8221|lon_dir=E|lon_deg=20.4574|Изображение=Bajrakli džamija.jpg|region=RS_type:landmark|CoordScale=20000}}

'''Байраҡлы мәсете''' ([[Серб теле|сер]]. ''Бајракли џамија / džamija Bajrakli'', [[Төрөк теле|төр.]] ''Bayraklı Camii'') — [[Белград]] ҡалаһындағы ғәмәлдәге берҙән-бер мәсет (Сербия).

Ҡасандыр Белградта 100-ҙән ашыу мәсет һәм башҡа намаҙ уҡыу өсөн урындар күп була. Әммә тик бер генә ислам дини архитектура ҡомартҡыһы, ғәмәлдәге Байраҡлы мәсете беҙҙең көндәргә тиклем килеп етә&lt;ref&gt;[http://beogradskonasledje.rs/wp-content/uploads/2012/06/k4/bajrakli_dzamija.pdf Завод за заштиту споменика културе града Београда, каталози 2011,Бајракли џамија, аутор Хајна Туцић — Бајракли џамија (1-4)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925121757/http://beogradskonasledje.rs/wp-content/uploads/2012/06/k4/bajrakli_dzamija.pdf |date=2015-09-25 }}&lt;/ref&gt;, ул Евремов Господар урамының 11-се йортонда урынлашҡан. Ҡасандыр Байраҡлы мәсете ҡаланың Зейрека тип аталған сауҙа өлөшөндә йәшәгән сауҙагәрҙәрҙең һәм һөнәрселәрҙең тәбәнәк бәләкәй өйҙәренән өҫтөнлөк иткән була.

== Тарихы ==
Яҡынса 1575 йылда төҙөлә, һәм Ғосман империяһы идара иткән Сербияла 273 мәсеттән серб башҡалаһында берҙән-бер мәсет була.

Мәсеттең исеме төрөк теленән ''Bayrak '' — «флаг», ''Bayraklı'' — «флаглы» килеп сыҡҡан.

Сербияны австралиялылар оккупациялаған ваҡытта (1717—1739), мәсет рим-католик сиркәүе итеп үҙгәртелә; ләкин төрөктәр Белградты яңынан яулап алғандан һуң, йәнә мәсеткә әйләнә.

2004 йылдың 18 мартында Косовалағы ыҙғыштар ваҡытында, албанлылар серб сиркәүҙәрен яндырғанға яуап итеп, яндырыла. Һуңынан тергеҙелә.

Төрөктәр хакимлығы аҫтында ҡалған XVII быуаттағы Белградтың ентекле тасуирламаһы һаҡланған, уны ғосман сәйәхәтсеһе-һүрәтләүсеһе Эвлия Челеби яҙған, ул үҙенең китабында ҡалала ислам архитектураһы объекттарының күп булыуын билдәләй. XIX быуаттың икенсе яртыһында Байраҡлы мәсетен тарихсылар Константин Иречек һәм Джузеппе Барбанти-Бродано, шулай уҡ географ һәм этнограф Феликс Каниц һүрәтләй. Фараз ителеүенсә, Байраҡлы мәсете XVII быуатта төрөк солтаны Сөләймән II (1687—1691) ҡарары буйынса иҫке намаҙ уҡыу урынында төҙөлә. Замандаштары әйтеүенсә, уны тәүҙә Чохажи-хажи Алия, ә һуңынан Хөсәйен-чохажи тип атайҙар. Хәҙерге исемен мәсет XVIII быуат аҙағында XIX быуат башында ала. Ҡаланың төп мәсете булараҡ, унда мөвәҡәт, [[һижрәт]] буйынса изге көндәрҙе билдәләүсе кеше хеҙмәт итә. Уға сәғәт механизмын хеҙмәтләндереү, манараға флаг элеү йөкмәтелә, был ҡаланың бөтә намаҙ уҡый торған урындарында намаҙ башланыуын аңлата.

XIX быуатта серб [[Обреновичтар|Обреновичтар династияһы]] — кенәз Михаил һәм король Александр идара иткән осорҙа — мәсеттә әленән-әле тергеҙеү эштәре бара.

[[1868 йыл]]да реставрацияларҙың береһе башлана, кенәз Михаил мәғариф һәм сиркәү эштәре министрына ҡалала булған мәсеттәрҙең иң ҡулайлыһын табырға һәм уны мосолмандар намаҙының ғәмәлдәге урыны булһын өсөн тейешле саралар күрергә ҡуша. Мәсет бинаһын ғына түгел, ә уның эске ихатаһындағы ҡаралтыларҙы ла ремонтлау планлаштырыла. Мәғариф һәм сиркәү эштәре министры 1868 йылдың 10 майында Сербия Кенәзлегенең Дәүләт советына түбәндәге йөкмәткеле акт ебәрә:&lt;blockquote style=&quot;&quot;&gt;Белградта йәшәгән һәм үҙҙәренең эштәре менән шөғөлләнгән мосолмандар дини йыуанысһыҙ ҡалмаһын өсөн, Уның Ғали йәнәптәре бындағы мәсеттәрҙең береһен ғибәҙәт йолаларын башҡарыу өсөн тәртипкә килтерергә рәхим итеп бойороҡ бирҙе. Был юғары бойороғона ярашлы иң маҡсатлыһы тип «Байраҡлы» мәсете һайланды, һәм төҙөлөш министры, минең үтенес менән, уны һәм уның эргәһендәге хужа йәшәйәсәк йортто ҡарарға белгестәр ебәрҙе….&lt;div&gt;&lt;br /&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;div&gt;Кенәз Михаилдың 1868 йылдың май айында сығарылған күрһәтмәһенә ярашлы, мәғариф һәм сиркәү эштәре министры хужаға йылына 240 талер, ә мәзингә 120 талер түләргә бурыслы, ә мәсетте хеҙмәтләндергән башҡалар мәсеткә ҡараған күсемһеҙ килемдәр (ваҡыфтар) менән файҙалана ала. Байраҡлы мәсетенә беренсе имам һәм беренсе мәзин шул уҡ 1868 йылда тәғәйенләнә. &lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/blockquote&gt;

Ике донъя һуғышы осоронда мәсеттә реставрация эштәре ҡала мэрияһы тарафынан да үткәрелә, ә [[1935 йыл]]да ул тәүге тапҡыр Белградтың боронғо биналарын һаҡлау тураһындағы дәүләттең Указы менән һаҡ аҫтына алына. [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң да мәсетте Белград ҡалаһының халыҡ комитеты һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларын ғилми өйрәнеү һәм һаҡлау Институты бер нисә тапҡыр реставрациялай, ә 1960 йылдарҙан башлап Белград ҡалаһының мәҙәниәт ҡомартҡыларын һаҡлау институты яҡлай. [[2004 йыл]]дағы боҙолған урындарҙан һуң таш фасадты һәм тәҙрәләрҙе төҙөкләндерәләр. Хәҙер мәсет тулыһынса тергеҙелгән һәм эшләп тора.

== Архитектураһы ==
Үҙенең архитектураһы яғынан мәсет кәмбәҙе, манараһы, ҙур стеналары һәм күп булмаған тәҙрә,ишектәре менән берҙәм куб формаһындағы бина. Төҙөлөш материалдары сифатында башлыса таш ҡулланылған, ә фасадтың ҡайһы бер сегменттары таш һәм [[балсыҡ]]тан эшләнгән. Мәсеттең нигеҙе квадрат, ә көмбәҙ менән һигеҙмөйөшлө яҡтылыҡ ҡыуышлығын киреһенсә көнсығыш стилендәге аркалар һәм ябай биҙәкле терәткесле нишалар тотоп тора. Фасадта тәҙрәләр ассимметрик урынлашҡан, ләкин яҡтылыҡ ҡыуышлығының һәр һигеҙ яғында берәр тәҙрә бар. Көмбәҙҙең элементтары һәм тәҙрә уйымдары бинала һыныҡ аркалар менән тамамлана. Мәсеттең тышҡы төньяҡ-көнбайыш стенаһына конус башлы тар түңәрәк манара төкәтеп төҙөлгән. Өҫтә, манара әйләнәһендә балкон үтә. Унан мәзин диндарҙарҙы намаҙға саҡыра. Мәсеттең залында, ишек ҡаршыһында ислам диненең намаҙ өсөн изге урыны (михраб) урынлашҡан, бинаның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, изге Мәккә ҡалаһы юнәлешендә бай биҙәкле көмбәҙ менән ҙур булмаған ниша тора. Михрабтан уң яҡта, көньяҡ-көнбайыш йүнәлештә, ағас кафедра урынлашҡан ([[мөнбәр]]). Инеү урынының өҫ яғында ағас галерея урынлашҡан (мәхфил), унан балконға сығырға мөмкин&lt;ref&gt;М.Ђ. Милићевић, Топографске белешке, у: Стари Београд — путописи из XIX века, Београд 2005.&lt;/ref&gt;.

Мәсеттең эске биҙәлеше бик ябай. Стеналар һыланмаған, шуның өсөн ҡайһы материалдан төҙөлгәнлеге күренеп тора. Уларҙы геометрик орнаменттар менән биҙәлгән айырым паннолар, шулай уҡ [[Ҡөрьән]]дән шиғыр юлдары менән изге яҙмалар төшөрөлгән матур таҡталар, тәүге хәлифтәрҙең исемдәре һәм Аллаһтың бөйөк эштәре һаналған семәрле ғәрәп каллиграфиялы сәхифәләр биҙәй. Элек мәсеткә һәр аркала берәр көмбәҙ булған, өс аркалы портал аша ингәндәр. Мәсет ихатаһында доға ҡылырға килгән диндарҙарға тәһәрәт алыу өсөн фонтан урынлашҡан. Байраҡлы мәсете Белградта ислам мәҙәниәтенең төп усағы булып тора. Хәҙерге ваҡытта уны Господар Евремов урамында күп ҡатлы йорттар араһынан еңел генә күреп булмай.

Байраҡлы мәсете [[1946 йыл]]да дәүләт тарафынан һаҡ аҫтына алынған мәҙәниәт ҡомартҡыһы исемлегенә инә, ә [[1979 йыл]]да ул айырым әһәмиәтле мәҙәниәт ҡомартҡыһы булып иғлан ителә («Службенигласник» СРС ҡарары, 14/79).&lt;ref&gt;Одлука, «Сл. гласник СРС» бр. 14/79&lt;/ref&gt;.

== Фотоһүрәттәр галереяһы ==
&lt;gallery&gt;
Spolja%C5%A1nost_Bajrakli_d%C5%BEamije_02.JPG|Байраҡлы мәсетенең тышҡы күренеше
Spolja%C5%A1nost_Bajrakli_d%C5%BEamije_03.JPG|Мәсеттең тышҡы күренеше
Bajraklidzamija.jpg|Мәсеттең тышҡы күренеше
Bajrakli_džamija_u_Beogradu_009.JPG|Мәсеттең тышҡы күренеше
Bajrakli_džamija_u_Beogradu_008.JPG|Мәсеттең тышҡы күренеше
Bajrakli_džamija_u_Beogradu_004.JPG|Мәсеттең тышҡы күренеше
Bajrakli_d%C5%BEamija_u_Beogradu_0014.JPG|Мәсеттең тышҡы күренеше
Bajrakli_džamija_u_Beogradu_0015.JPG|Мәсеттең тышҡы күренеше
Bajrakli_džamija_u_Beogradu_003.JPG|Мәсеттең тышҡы күренеше
Bajrakli_džamija_u_Beogradu_005.JPG|Мәсеттең тышҡы күренеше
Bajrakli_džamija_u_Beogradu_0013.JPG|Мәсеттең тышҡы күренеше
Bajrakli_džamija_u_Beogradu_0030.JPG|Мәсеттең интерьеры
Bajrakli_džamija_u_Beogradu_0033.JPG|Мәсеттең интерьеры
&lt;/gallery&gt;

== Әҙәбиәт ==

* Е. Челебија, Путопис: одломци о југословенским земљама I, Сарајево 1979. (17. век; Истанбул 1896)
* Ф. Каниц, Србија — земља и становништво, књ.1, Београд 1986. (Лајпциг 1909)
* А. И. Хаџић, Бајракли џамија у Београду, Годишњак Музеја града Београда бр.4, Београд 1957.
* Ж. П.Јовановић, Из старог Београда, Београд 1964.
* Р. Самарџић, Нови век: доба турске власти 1521—1804, у: Историја Београда 1, Београд 1974.
* Д.Ђурић Замоло, Београд као оријентална варош под Турцима 1521—1867, Београд 1977.
* А. Талунџић, Бајракли џамија у Београду, Мост — часопис за образовање, науку и културу бр.183, 94-нова серија, Мостар 2005.
* С. Богуновић, Архитектонска енциклопедија Београда XIX и XX века, Београд 2005.
* М.Ђ. Милићевић, Топографске белешке, у: Стари Београд — путописи из XIX века, Београд 2005.
* С.и Д. Вицић, Поздрав из Београда 1895—1941, књ. 1, Београд 2008.
* Бајракли џамија, досије споменика културе, Документација Завода за заштиту споменика културе града Београда.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Һылтанмалар ==

* [http://www.most.ba/094/082.aspx Abdulah Talundžić, Bajrakli džamija u Beogradu]
* [http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1404 Бајракли џамија на званичном сајту Београда.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151003184341/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1404 |date=2015-10-03 }}
* [http://wikimapia.org/#lat=44.822045&amp;lon=20.45738&amp;z=16&amp;l=0&amp;m=a&amp;v=2 Локација на ВикиКарти]
* [http://www.politika.rs/rubrike/Hronika/Zashto-nismo-odbranili-Bajrakli-dzamiju.sr.html Зашто нисмо одбранили Бајракли џамију («Политика», 18. мај 2010)]
* [http://www.politika.rs/rubrike/Drustvo/Oziljci-nasilja-i-dalje-na-Bajrakli-dzamiji.sr.html Ожиљци насиља и дање на Бајракли џамији («Политика», 29. март 2011)]
* [https://web.archive.org/web/20150925121757/http://beogradskonasledje.rs/wp-content/uploads/2012/06/k4/bajrakli_dzamija.pdf ''Завод за заштиту споменика културе града Београда, каталози 2011, Бајракли џамија, аутор Хајна Туцић''](недоступная ссылка) [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]]
* [https://web.archive.org/web/20120508175349/http://beogradskonasledje.rs/kd/zavod/stari_grad/bajrakli_dzamija.html ''Завод за заштиту споменика културе града Београда, каталог културних добара''](недоступная ссылка) [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]]
* [http://www.rijaset.rs/news.php, ''Ријасет исламске заједнице Србије, 10.10.2013'']{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}(недоступная ссылка) [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]]
* [http://www.collegeart.org/pdf/BalkanHeritageDestruct.pdf, ''Cultural Heritage Without Borders, András Riedlmayer, Harvard University, 15 April 2004. page 12, (10.10.2013)'']{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}(недоступная ссылка) 
[[Категория:Алфавит буйынса мәсеттәр]]
[[Категория:Сербия мәҙәниәте]]
[[Категория:Сербияның иҫтәлекле урындары]]</text>
      <sha1>0r8zxf7302d2y4bhhkb94rjuy3lz5et</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Альберт Сент-Дьёрдьи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136345</id>
    <revision>
      <id>1306304</id>
      <parentid>1303076</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T04:56:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28646" sha1="5089wkcu6u2zgjt25ertdjbhrapcg7z" xml:space="preserve">{{Учёный
| Имя                  = Альберт Сент-Дьёрдьи
| Оригинал имени       = {{lang-hu|Szent-Györgyi Albert }}
| Изображение = Albert Szent-Györgyi.jpg
| Ширина = 200px
| Описание изображения =
| Дата рождения = 16.9.1893
| Место рождения = {{МР|Будапешт}}
| Дата смерти = 22.10.1986
| Место смерти = {{МС|Вудс-Хол}}
| Гражданство =   {{Флагификация|Венгрия|1893}} {{Флагификация|США|1986}}
| Научная сфера = [[биохимия]]
| Место работы =
| Альма-матер =
| Научный руководитель = {{нп5|Hartog Jacob Hamburger}}
| Знаменитые ученики =
| Известен как =
| Награды и премии = {{Нобелевская медаль}} [[Нобелевская премия по физиологии или медицине]] ([[1937 год в науке|1937]]) &lt;br&gt; [[Премия Альберта Ласкера за фундаментальные медицинские исследования]] (1954)
| Сайт =
}}

'''Альберт Сент-Дьёрдьи''' ({{lang-hu|Szent-Györgyi Albert}}, [[16 сентябрь]] [[1893 йыл]], [[Будапешт]] — [[22 октябрь]] [[1986 йыл]], [[Вудс-Хол]]) — [[Венгрия]]ла тыуған [[биохимия|биохимик]], [[С]] витаминын беренсе булып таба һәм биологик окисләнеү һәм мышцалар эшмәкәрлеге өлкәһендә тикшеренеүҙәр үткәрә, АҠШ ғалимы. [[1937 йыл]]да Сент-Дьёрдьиға биологик окисләнеү (яныу) буйынса эштәре өсөн Нобель премияһы бирелә, [[1954]] — йөрәк һәм ҡан тамыры сирҙәрен тикшеренеүгә индергән ҙур өлөшө өсөн «фундаменталь медицина тикшеренеүҙәре өсөн Альберт Ласкер премияһы» бирелә.

== Биографияһы ==

=== Бала сағы ===
Альберт Сент-Дьёрдьи [[Будапешт]]та 1893 йылдың 16 сентябрендә тыуған . Атаһы- эшҡыуар Миклош Сент-Дьёрдьи, әсәһе- талантлы музыкант Йозефина Сент-Дьёрдьи. Әсәһенең ағаһы, физиолог, Будапешт университеты профессоры Михай Ленхошшек (Lenhossék) йоғонтоһонда малай фән менән ҡыҙыҡһына башлай.

Альберттың фән менән ҡыҙыҡһыныуын башта Михай Ленхошшек хупламай, сөнки ул бик насар уҡый. Альберт Сент-Дьёрдьи ун алты йәштә генә уҡыу менән ысынлап мауығып китә, һәм ул мәктәпте тик яҡшы билдәләр менән генә тамамлағас ҡына, Михай Ленхошшек ризалығын бирә.

=== Уҡыу һәм [[Беренсе донъя һуғышы]] ===
1911 йылда Сент-Дьёрдьи Будапешттағы медицина мәктәбенә (юғары мәктәп) уҡырға инә. Оҙаҡламай ул был курстарҙы ташлап, бабаһының анатомия лабораторияһына күсә. [[Беренсе донъя һуғышы]] башланғас, 1914 йылда ул табип булараҡ хәрби хеҙмәткә саҡырыла. Сент-Дьёрдьи һуғышта яраланғас, Будапештҡа ҡайтарыла, медицина мәктәбен тамамлап, 1917 йылда [[магистр]] исемен ала. Шул уҡ йылда Венгрияның почтаһы министры ҡыҙы Корнелия («Нелли») Демениға өйләнә. Ҡатыны Сент-Дьёрдьи менән бергә Төньяҡ Италияға, яңы хеҙмәт итеү урынына китә. Уларҙың ҡыҙҙары Корнелия 1918 йылда тыуа.

=== Фәнни эшмәкәрлегенең башы ===
Һуғыштан һуңғы Венгриялағы хаостан ҡотолор өсөн Сент-Дьёрдьи Пожонь ҡалаһында фармакология менән шөғөлләнә башлай. 1919 йылдың сентябрендә Пожонь яңынан булдырылған [[Чехословакия]] дәүләтенә бирелә, венгрҙарға ҡаланы ҡалдырып китергә ҡушыла. Бер нисә ай Будапештта, һуңыраҡ [[Берлин]]да, Гамбургта һәм Лейденда йә [[биохимия]], йә медицина менән шөғөлләнә. 1922 йылда уны Нидерландтағы Гронинген университетына саҡыралар. Дүрт йыл Сент-Дьёрдьи көндөҙ физиология лабораторияһында, кисен биохимия буйынса тикшеренеүҙәр үткәрә. Егермеләп мәҡәлә баҫтыра. Сент-Дьёрдьи бигерәк тә [[күҙәнәктең тын алыуы]] менән ҡыҙыҡһына, күҙәнәктең аҙыҡты нисек энергияға әйләндереүен өйрәнә&lt;ref name=&quot;test&quot;&gt;[http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/ResourceMetadata/WGBBGP Zellatmung IV. Mitteilung: Uber den Oxydationsmechanismus der Kartoffeln &amp;#91;Cell respiration IV: On the oxidation mechanism of potatoes&amp;#93;]&lt;/ref&gt;.

Сент-Дьёрдьи үҫемлектәрҙең тын алыуын тикшерә, уны бигерәк тә йәрәхәтләнгән үҫемлектәр ҡыҙыҡһындыра. Ул [[пероксидаза]]лы үҫемлектәрҙең (мәҫәлән, кәбеҫтә йәки цитрустар) ҡараймағанын билдәләй, улар менән тәжрибәләр үткәрә&lt;ref name=&quot;pfl&quot;&gt; [http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/ResourceMetadata/WGBBGQ Zellatmung V. Mitteilung: Uber den Oxydationsmechanismus einiger Pflanzen &amp;#91;Cell respiration V: On the oxidation mechanism of some plants&amp;#93;]&lt;/ref&gt;.

1924 йыл аҙағында уны инглиз физиологы Генри Дейл үҙ лабраторияһында эшләп алырға саҡыра. Бында А. Сент-Дьёрдьи файҙалы кешеләр менән таныша. Гронингенда уның кураторы Гамбургер вафат була, 1926 йыл урталарында А. Сент-Дьёрдьи инде фәндән баш тартырға уйлай. Ләкин ошо ваҡтта Стоккгольмға Халыҡ -ара физиологтар йәмғиәтенең конференцияһына бара. Билдәле инглиз биохимигы сэр Фредерик Голанд Хопкинс үҙ сығышында Сент-Дьёрдьи эштәрен бер нисә тапҡыр маҡтап иҫкә ала. Конференциянан һуң Сент-Дьёрдьи Хопкинс менән таныша, һәм Хопкинс уны Кембридж университетына эшкә саҡыра.

=== Кембридж университетында ===
[[Кембридж]]да Сент-Дьёрдьи бөйөр өҫтө биҙенән, кәбеҫтәнән һәм цитрустарҙан бер аҙ күҙәнәкте яңынан тергеҙеүсе матдәне айырып алыға ирешә. Ул был матдә шәкәр кислотаһы булырға тейеш тип уйлай (химик соcтавы С&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;Н&lt;sub&gt;8&lt;/sub&gt;О&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;&lt;ref name=&quot;a&quot;&gt; [http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/ResourceMetadata/WGBBGK Observations on the Function of Peroxidase Systems and the Chemistry of the Adrenal Cortex: Description of a New Carbohydrate Derivative]&lt;/ref&gt;). Уны ғалим гексурон кислотаһы тип атай. Гексурон кислотаһын алған өсөн Сент-Дьёрдьиға 1927 йыл аҙағында биохимия фәндәре кандидаты дәрәжәһе бирелә.

Кембридж осоро Сент-Дьёрдьи өсөн иң бәхетле һәм уңышлы осор була. Был осорҙа ул донъя кимәлендә билдәле ғалим булып китә. 1929 йылда ул тәүге тапҡыр АҠШ-та була, Бостон ҡалаһында Халыҡ-ара физиологтар конгрессында ҡатнаша. Америкала Рочестер ҡалаһының Майо клиникаһында гексурон кислотаһы менән тәжрибәләрен ары дауам итергә тәҡдим ала. Ул лабораторияла айырып алған матдәне Хоуорс тигән ғалимгә тикшерергә ебәрә, ләкин Хоуорс, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, уның составын билдәләй алмай.

=== Сегед университеты, С витаминын асыу ===
Сент-Дьёрдьи 1928 йылда Венгрияның Сегед университетына медицина факультетының деканы вазифаһына саҡырыла, һәм ғалим 1931 йылда Венгрияға ҡайта. Ул бында уҡытыу һәм административ эштәр менән шөғөлләнә.

1931 йылда Сент-Дьёрдьи төркөмөнә Американан ғалим Джозеф Свирбел (Питтсбург университетынан) килә. Сент-Дьёрдьи уға Майо клиникаһында тәжрибәләр аша алған «гексурон кислотһын» бирә, зәңге (цинга) йоҡторолған диңгеҙ сусҡаһы менән эксперименттар үткәрергә ҡуша. Бер нисә эксперимент был матдәнең С витамины икәнен дәлилләй&lt;ref name=&quot;b&quot;&gt;[http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/ResourceMetadata/WGBBGW The Chemical Nature of Vitamin C]&lt;/ref&gt; (Сент-Дьёрдьи был турала алдан белеп, уйлап йөрөй, тик хайуандар менән тәжрибә ҡиммәткә төшкәнгә был тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнмәй тора). Свирбели был эштәр тураһында үҙенең етәксеһе Кингҡа яҙа, 1932 йылдың 1 апрелендә [[Science]] журналында Кингтың С витаминын асыуы тураһында мәҡәлә баҫылып сыға. Сент-Дьёрдьи менән Свирбели үҙҙәренең докладын [[Nature]] журналына ебәрә, шулай итеп С витаминын Кинг асмауын фашлайҙар&lt;ref name=&quot;c2&quot;&gt;[http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/ResourceMetadata/WGBBGX The Chemical Nature of Vitamin C]&lt;/ref&gt;. Ғалимдар араһында ауыр көрәш башлана.

Был көрәштән тыш Сент-Дьёрдьи алдында тағы бер ауыр мәсьәлә тора — «гексурон кислотһын» нисек итеп табырға? 1932 йылдың көҙөндә ул бороста С витамины бик күп икәнен асыҡлай&lt;ref name=&quot;c&quot;&gt;[http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/ResourceMetadata/WGBBGY The Large Scale Preparation of Ascorbic Acid from Hungarian Pepper (Capsicum annuum)]&lt;/ref&gt;. Сегед— Венгрияның борос үҫтереү үҙәге, Сент-Дьёрдьи хеҙмәткәрҙәренә паприканан С витамины алырға ҡуша, өс фунттан артыҡ (бер килограмм ярым тирәһе) таҙа кристалл матдә алына. Патент алыу урынына Сент-Дьёрдьи был матдәне ғалимдарға ебәрә, шул иҫәптән Норман Хоуорсҡа ла, ул был матдәнең структураһын асыҡлай, шунан Сент-Дьёрдьи менән берлектә уны аскорбин кислотаһы тип атай, сөнки ул зәңге (scorbutus) аурыуынан ҡотҡара.

Бер нисә йыл Сент-Дьёрдьи Европа буйлап «С витамины культын таратып» (үҙе әйткәнсә) йөрөй. Ләкин С витамины бөтә сирҙәрҙән дә дауа була алмай, ә Сент-Дьёрдьи башҡа фәнни эштәренә кире ҡайта.

=== Нобель премияһы, 1937 йыл ===
1930 йыл башында Сент-Дьёрдьи үҙенең элекке үҫемлектәрҙең тын алыу биохимияһы буйынса тикшеренеүҙәренә кире әйләнеп ҡайта&lt;ref name=&quot;pfl&quot; /&gt;, мускул күҙәнәктәрендә барған окисләнеүҙе өйрәнә. Фумар, алма һәм гәрәбә кислотаһының үҫемлектәр тын алыуында мөһим роль уйнағаны билдәле була. Сент-Дьёрдьи ваҡланған мускулдарға ошо кислоталарҙы бер аҙ өҫтәһәң, окисләнеүгә кәрәк булғандан артығыраҡ кислород йотолғанын асыҡлай&lt;ref name=&quot;mu&quot;&gt; [http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/ResourceMetadata/WGBBGZ Zellatmung V. Mitteilung: Uber den Mechanismus der Hauptatmung des Taubenbrustmuskels &amp;#91;On the mechanism of primary respiration in pigeon breast muscle&amp;#93;]&lt;/ref&gt;. Ғалим кислоталар был осраҡта энергия сығанағы итеп түгел, ә катализатор булараҡ, яныу реакцияһына һис бер үҙгәрешһеҙ тотонола икәнен аңлай. Һәр бер кислота күҙәнәктә булған углеводтың окисләнеүенә булышлыҡ итә. Был бөтөнләй яңы идея була.&lt;ref name=&quot;t&quot;&gt;[http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/ResourceMetadata/WGBBGR Uber die Bedeutung der Fumarsaure fur die Tierische Gewebsatmung: Einleitung, Ubersicht, Methoden &amp;#91;On the significance of fumaric acid for animal tissue respiration: Introduction, summary, methods&amp;#93;]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tr&quot;&gt;[http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/ResourceMetadata/WGBBGS Uber die Bedeutung der Fumarsaure fur die Tierische Gewebsatmung. III. Mitteilung: Einleitung, Ubersicht, Methoden &amp;#91;On the significance of fumaric acid for animal tissue respiration, Part III: Introduction, summary, methods&amp;#93;]&lt;/ref&gt;.

1937 йылда Сент-Дьёрдьиға физиология һәм медицина өлкәһендәге &quot;биологик окисләнеүҙе, айырыуса С витаминын һәм фумар кислотаһын асҡан өсөн&quot; Нобель премияһы биреләсәген хәбәр итәләр. Нобель премияһын алыу Сент-Дьёрдьиҙы милли геройға әйләндерә: ул был премия лауреаты исеме бирелгән дүртенсе венгр ғалимы була.

== Бүләктәре, йәмғиәт тарафынан танылыуы ==
* 1916 — {{нп5|Медаль за храбрость (Австро-Венгрия)|Серебряная медаль за храбрость||Medal for Bravery (Austria-Hungary)}}
* 1937 — {{нп5|Корона Корвина||hu|Corvin-koszorú}}
* 1937 — {{нп5|Magyar Corvin-lánc||hu|}}
* 1937 — [[Нобелевская премия по физиологии или медицине]], ''{{cm|«За открытия в области процессов биологического окисления, связанные в особенности с изучением [[Витамин С|витамина С]] и [[Катализ|катализа]] [[Фумаровая кислота|фумаровой кислоты]].»|«For his discoveries in connection with the biological combustion processes, with special reference to vitamin C and the catalysis of fumaric acid.»}}''
* 1939 — [[Орден Святого Саввы]]
* 1939 — Командор [[Орден Леопольда I|Ордена Леопольда I]]
* 1941 — {{нп5|Magyar Érdemrend középkeresztje||hu|}}
* 1946 — [[Орден Венгерской свободы]]
* 1948 — [[Премия имени Кошута]]
* 1954 — [[Премия Альберта Ласкера за фундаментальные медицинские исследования]], ''«For the discovery of actomyosin, the essential contractible element of muscle.»''
* 1983 — [[Орден Знамени (ВНР)|Орден знамени Венгерской Народной Республики]] II степени
В его честь названа {{нп5|Премия Сент-Дьёрдьи за прогресс в исследовании рака|||Szent-Györgyi Prize for Progress in Cancer Research}} вручаемая с 2006 года.
{{Закончить перевод|en}}{{Закончить перевод|hu}}
{{викицитатник}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin}}
* [http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/Narrative/WG/p-nid/147 The Albert Szent-Gyorgyi Papers, Profiles in science, National Library of Medicine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180727135657/https://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/Narrative/WG/p-nid/147 |date=2018-07-27 }}
* Вюрмер Р. Альберт Сент-Дьёрдьи и современная биохимия. — В кн.: Горизонты биохимии. М., 1964
* US National Library of Medicine. The Albert Szent-Györgyi Papers.[http://profiles.nlm.nih.gov/WG/ NIH Profiles in Science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171114073843/https://profiles.nlm.nih.gov/WG/ |date=2017-11-14 }}
* {{cite book | author = Ralph Moss | title = Free Radical Albert Szent-Györgyi and the Battle over Vitamin C | url = https://archive.org/details/freeradicalalber0000moss | edition =  | publisher = Paragon House Publishers | year = 1988 | isbn = 0-913729-78-7  }}
* {{cite journal
|last=Szolcsányi
|first=János
|authorlink=
|year=2007
|month=October
|title=[Memories of Albert Szent-Györgyi in 1943 about the beginning of his research and about his mentor, Géza Mansfeld]
|journal=Orvosi hetilap
|volume=148
|issue=42
|pages=2007–11
| publisher = | location = 
| pmid = 17932008
|doi = 10.1556/OH.2007.H2142
| bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote =
 }}
* {{cite journal
|last=Juhász-Nagy
|first=Sándor
|authorlink=
|year=2002
|month=March
|title=[Albert Szent-Györgyi—biography of a free genius]
|journal=Orvosi hetilap
|volume=143
|issue=12
|pages=611–4
| publisher = | location = | issn =
| pmid = 11963399
| bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote =
 }}
* {{cite journal
|last=Vértes
|first=L
|authorlink=
|year=2000
|month=December
|title=[László Németh and Albert Szent-Györgyi. Honoring anniversaries]
|journal=Orvosi hetilap
|volume=141
|issue=52
|pages=2831–3
| publisher = | location = | issn =
| pmid = 11202120
| bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote =
 }}
* {{cite journal
|last=Manchester
|first=K L
|authorlink=
|year=1998
|month=January
|title=Albert Szent-Györgyi and the unravelling of biological oxidation
|journal=Trends Biochem. Sci.
|volume=23
|issue=1
|pages=37–40
| publisher = | location = 
| pmid = 9478135
| bibcode = | oclc =| id = | url =https://archive.org/details/sim_trends-in-biochemical-sciences_1998-01_23_1/page/37| language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote =
|doi=10.1016/S0968-0004(97)01167-5
 }}
* {{cite journal
|last=Gábor
|first=M
|authorlink=
|year=1996
|month=January
|title=[Albert Szent-Györgyi and flavonoid research]
|journal=Orvosi hetilap
|volume=137
|issue=2
|pages=83–4
| publisher = | location = | issn =
| pmid = 8721874
| bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote =
 }}
* {{cite journal
|last=Nagy
|first=I Z
|authorlink=
|year=1995
|month=
|title=Semiconduction of proteins as an attribute of the living state: the ideas of Albert Szent-Györgyi revisited in light of the recent knowledge regarding oxygen free radicals
|journal=Exp. Gerontol.
|volume=30
|issue=3–4
|pages=327–35
| publisher = | location = 
| pmid = 7556511
| bibcode = | oclc =| id = | url =https://archive.org/details/sim_experimental-gerontology_may-august-1995_30_3-4/page/n146| language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote =
|doi=10.1016/0531-5565(94)00043-3
 }}
* {{cite journal
|last=Zallár
|first=A
|authorlink=
|coauthors=Szabó T
|year=1989
|month=April
|title=Habent sua fata libelli: the adventurous story of Albert Szent-Györgyi's book entitled Studies on Muscle (1945)
|journal=Acta Physiol. Scand.
|volume=135
|issue=4
|pages=423–4
| publisher = | location = 
| pmid = 2660487
| bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote =
| doi = 10.1111/j.1748-1716.1989.tb08599.x
 }}
* {{cite journal
|last=Szilárd
|first=J
|authorlink=
|year=1988
|month=May
|title=[The Nobel prize. (Pro memoria Albert Szent-Györgyi). The University of Szeged Medical School named after Albert Szent-Györgyi]
|journal=Orvosi hetilap
|volume=129
|issue=18
|pages=949–50
| publisher = | location = | issn =
| pmid = 3290769
| bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote =
 }}
* {{cite journal
|last=Szabó
|first=T
|authorlink=
|coauthors=Zallár A, Zallár I
|year=1988
|month=
|title=Albert Szent-Györgyi in Szeged
|journal=Geographia medica
|volume=18
|issue=
|pages=153–6
| publisher = | location = | issn =
| pmid = 3049243
| bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote =
 }}
* {{cite journal
|last=Banga
|first=I
|authorlink=
|year=1987
|month=January
|title=[In memory of Albert Szent-Györgyi]
|journal=Orvosi hetilap
|volume=128
|issue=2
|pages=97–8
| publisher = | location = | issn =
| pmid = 3547244
| bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote =
 }}
* {{cite journal
|last=Cohen
|first=S S
|authorlink=
|year=1987
|month=
|title=Thoughts on the later career of Albert Szent-Gyorgyi
|journal=Acta Biochim. Biophys. Hung.
|volume=22
|issue=2–3
|pages=141–8
| publisher = | location = | issn =
| pmid = 3118622
| bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote =
 }}
* {{cite journal
|last=Straub
|first=F B
|authorlink=
|year=1987
|month=
|title=The charismatic teacher at Szeged: Albert Szent-Györgyi
|journal=Acta Biochim. Biophys. Hung.
|volume=22
|issue=2–3
|pages=135–9
| publisher = | location = | issn =
| pmid = 3118621
| bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote =
 }}
* {{cite journal
|year=1983
|month=October
|title=[Salute to the 90-year old Albert Szent-Györgyi]
|journal=Orvosi hetilap
|volume=124
|issue=40
|pages=2435–6
| publisher = | location = | issn =
| pmid = 6369221
| bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote =
 }}
* {{cite journal
|last=Bendiner
|first=E
|authorlink=
|year=1982
|month=May
|title=Albert Szent-Györgyi: the art in being wrong
|journal=Hospital practice (Hospital ed.)
|volume=17
|issue=5
|pages=179–84, 185–6, 192
| publisher = | location = | issn =
| pmid = 7044943
| bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote =
 }}
* {{cite journal
|last=Szállási
|first=A
|authorlink=
|year=1980
|month=February
|title=[Albert Szent-Györgyi in the journal Nyugat]
|journal=Orvosi hetilap
|volume=121
|issue=8
|page=468
| publisher = | location = | issn =
| pmid = 6992048
| bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote =
 }}
* {{cite journal
|last=Holden
|first=C
|authorlink=
|year=1979
|month=February
|title=Albert-Szent-Györgyi, electrons, and cancer
|journal=[[Science (journal)|Science]]
|volume=203
|issue=4380
|pages=522–4
| publisher = | location = 
| pmid = 366748
| bibcode = | oclc =| id = | url =https://archive.org/details/sim_science_1979-02-09_203_4380/page/522| language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote =
|doi=10.1126/science.366748
 }}
* {{cite journal
|last=Süle
|first=T
|authorlink=
|year=1977
|month=December
|title=[Albert Szent-Györgyi in Hungarian numismatics]
|journal=Orvosi hetilap
|volume=118
|issue=52
|pages=3170–1
| publisher = | location = | issn =
| pmid = 341025
| bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote =
 }}
* {{cite journal
|last=Szállási
|first=A
|authorlink=
|year=1977
|month=November
|title=[Albert Szent-Györgyi was awarded the Nobel Prize 40 years ago]
|journal=Orvosi hetilap
|volume=118
|issue=46
|pages=2782–3
| publisher = | location = | issn =
| pmid = 335333
| bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote =
 }}
* {{cite journal
|last=Kardos
|first=I
|authorlink=
|year=1975
|month=
|title=A talk with Albert Szent-Györgyi
|journal=The New Hungarian quarterly
|volume=16
|issue=57
|pages=136–50
| publisher = | location = | issn =
| pmid = 11635455
| bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote =
 }}
* {{cite journal
|last=Szállási
|first=A
|authorlink=
|year=1974
|month=December
|title=[2 interesting early articles by Albert Szent-Györgyi]
|journal=Orvosi hetilap
|volume=115
|issue=52
|pages=3118–9
| publisher = | location = | issn =
| pmid = 4612454
| bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote =
 }}
* {{cite journal
|last=Kenéz
|first=J
|authorlink=
|year=1973
|month=December
|title=[Eventful life of a scientist. 80th birthday of Nobel prize winner Albert Szent-Györgyi]
|journal=Münchener medizinische Wochenschrift (1950)
|volume=115
|issue=51
|pages=2324–6
| publisher = | location = | issn =
| pmid = 4589872
| bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote =
 }}
* {{cite journal
|last=Miura
|first=Y
|authorlink=
|year=1969
|month=December
|title=[Doctor Albert von Szent-Gyoergyi]
|journal=Nippon Ishikai zasshi. Journal of the Japan Medical Association
|volume=62
|issue=11
|pages=1164–8
| publisher = | location = | issn =
| pmid = 4903813
| bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote =
 }}
* {{cite journal
|last=Kenéz
|first=J
|authorlink=
|year=1968
|month=December
|title=[Albert Szent-Györgyi is 75 years old]
|journal=Orvosi hetilap
|volume=109
|issue=50
|pages=2777–81
| publisher = | location = | issn =
| pmid = 4887815
| bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote =
 }}
* {{cite journal
|last=Sulek
|first=K
|authorlink=
|year=1968
|month=May
|title=[Nobel prize for Albert Szant-Györgyi in 1937 for studies on the metabolic processes, particularly of vitamin C and catalysis of fumaric acid]
|journal=Wiad. Lek.
|volume=21
|issue=10
|page=911
| publisher = | location = | issn =
| pmid = 4875831
| bibcode = | oclc =| id = | url = | language = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote =
 }}
{{refend}}
[[Категория:Венгрияла фән]]</text>
      <sha1>5089wkcu6u2zgjt25ertdjbhrapcg7z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡаҙағстанда үлем язаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136565</id>
    <revision>
      <id>1306110</id>
      <parentid>1296496</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T13:11:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11061" sha1="avqzw0uckiz71a8je4tglr978nxn7uq" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''[[Ҡаҙағстан]]да [[үлем язаһы]] ''' — Ҡаҙағстан Енәйәт кодексында һәм Ҡаҙағстан Конституцияһында ҡаралған яза, ул кеше үлемдәре менән бәйле хөкөм ителгән террорсыларға, хәрби ваҡыттарҙа айырыусы ауыр енәйәт ҡылған һәм ил президентының ғүмеренә ҡул һуҙған заттарға ҡарата ҡулланылыуы мөмкин&lt;ref name=&quot;handsoffcain1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.handsoffcain.info/bancadati/schedastato.php?idcontinente=23&amp;nome=kazakhstan|title=HANDS OFF CAIN against death penalty in the world|publisher=Handsoffcain.info|date=|accessdate=2014-02-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;amnesty1&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/death-penalty/abolitionist-and-retentionist-countries|title=Abolitionist and retentionist countries &amp;#124; Amnesty International|publisher=Amnesty.org|date=|accessdate=2014-02-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140209075925/http://www.amnesty.org/en/death-penalty/abolitionist-and-retentionist-countries |date=2014-02-09 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://rus.azattyq.org/a/proekt-uk-smertnaya-kazn-pokusheniye-na-prezidenta/25242879.html Смертную казнь за покушение на президента хотят оставить]&lt;/ref&gt;. Үлем язаһы атыу аша башҡарыла. Ҡаҙағстандың бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгәндән алып 536 үлемгә хөкөм ҡарары башҡарыла, һуңғыһы [[2003 йыл]]да башҡарыла (мөһләт башланға тиклем 12 кеше үлем язаһына хөкөм ителә). Хәҙерге ваҡытта илдә үлем язаһына мөһләт эшләй.

== Енәйәт кодексы ==
Ҡаҙағстандың енәйәт кодексы үлем язаһын ғәҙәттән тыш яза сараһы тип ҡарай, ул кеше үлеме менән бәйле террорсыларға, йәки хәрби ваҡытта айырыуса ауыр енәйәт ҡылғандарға ҡарата ҡулланыла. Шундай яза ҡаралған 17 енәйәт иҫәбендә «Һуғыш алып барыуҙа тыйылған саралар һәм алымдарҙы ҡулланыу», «Геноцид», «Ялланыу», «Хәрби ваҡытта дәүләткә хыянат итеү», «Ҡаҙағстан Республикаһының беренсе президенты — милләт лидерының ғүмеренә ҡул һуҙыу» (ул тере ҡалһа ла), «Диверсия», «Террорлыҡ акты», «Һуғыш ваҡытында хәрби хеҙмәтте үтәүҙән ситләшеү йәки баш тартыу», «Хәрби ваҡытта дезертирлыҡ» һәм башҡалар телгә алына. Үлем язаһы кәм тигәндә бер йылдан һуң көсөнә инеү менән башҡарыла. Үлем хөкөмөн ҡатын-ҡыҙҙар, бәлиғ булмағандар һәм оло йәштәге кешеләр өсөн ҡулланыу тыйыла&lt;ref&gt;[https://www.zakon.kz/4826763-15-interesnykh-faktov-o-smertnojj-kazni.html 15 интересных фактов о смертной казни в РК] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929152839/https://www.zakon.kz/4826763-15-interesnykh-faktov-o-smertnojj-kazni.html |date=2020-09-29 }} {{ref-ru}}(рус.)&lt;/ref&gt;.

== Үлем язаһын ғүмерлеккә иректән мәхрүм итеү менән алмаштырыу ==
2003 йылдың 17 декабрендә Ҡаҙағстан президенты [[Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы|Нурсолтан Назарбаев]] үлем язаһы хөкөмөн башҡарыуҙы бөтөрөлөүе тураһында мәсьәләне ҡарағанға тиклем срокһыҙ мөһләт индереүе тураһында иғлан итә, ҡарар 2004 йылдың 1 ғинуарынан көсөнә инә&lt;ref&gt;[http://forbes.kz/process/kak_smertnyiy_prigovor_kulekbaevu_soglasuetsya_s_moratoriem_na_kazn Как смертный приговор Кулекбаеву согласуется с мораторием на казнь в РК] {{ref-ru}}(рус.)&lt;/ref&gt;. 2007 йылдан Ҡаҙағстан Конституцияһында үлем язаһы яза сараһы булараҡ террорлыҡта һәм хәрби ваҡыттарҙа айырыуса ауыр енәйәттәрҙә хөкөм ителеүселәргә ҡарата ҡулланыла, быны шулай уҡ Amnesty International ҡеүәтләйl.

2016 йылда Ҡаҙағстан Енәйәт кодексының яңы редакцияһы буйынса һәм үлем язаһын яза сараһы булараҡ телгә алыу кәрәклеге тураһында фекер алышыуҙар башлана. Ҡаҙағстан Генераль прокуроры урынбаҫары Иоганн Меркель үлем язаһын бөтөнләй юҡҡа сығарыуҙы хупламай. Фекер алышыуҙар барышында үлем язаһына тарттырылған кешеләр исмелеген киңәйтеү тәҡдим ителә, ул исемелеккә коорпуцияға хөкөм ителгәндәрҙе, педофилдарҙы һәм наркотик һатыусыларҙы индереү ҡарала. Әммә Ҡаҙағстан Сенаты депутаты Дәриғә Назарбаева педофилдарға ҡарата үлем язаһы индерелеүен кире ҡаға, уларға химик бестереү ҡулланыла, тип белдерә&lt;ref&gt;[https://ria.ru/world/20160916/1477130833.html Назарбаева выступила против казни педофилов] {{Ref-ru}}(рус.)&lt;/ref&gt;.

== Хөкөм ҡарарын көтөүселәр ==
Хәҙер үлем язаһы ғүмерлеккә иркенән мәхрүм итеү менән алмаштырыла: элек үлем язаһына хөкөм ителгән 100-ҙән ашыу кеше хәҙер ғүмерлеккә иркенән мәхрүм ителеп, «Ҡара Бөркөт» (Кустанай өлкәһе) колонияһында ултыра. Мөһләт индерелеү менән үлем язаһы кәм тигәндә 5 кешегә ҡарата ҡулланыла. 2006 йылда Ҡаҙағстандың элекке илсеһе һәм Ҡаҙағстан Республикаһының Хөкүмәт ағзаһы Сәрсенбайулы Алтынбекты үлтергәне өсөн үлем язаһына полиция офицеры Ибраһимов Рөстәм хөкөм ителә, әммә 2014 йылда Ибраһимовҡа үлем язаһын ғүмерлеккә иркенән мәхрүм итеү язаһы менән алмаштыралар&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/5302474.stm Ten convicted over Kazakh murder] {{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt;. 10 йылдан һуң, 2016 йылдың 10 ноябрендә ислам эсктремистары менән хеҙмәттәшлектә ғәйепләнеүсе Кулекбаев Руслан Алматылағы террорлыҡ акты барышында 10 кешене үлтергәндән һуң үлемгә хөкөм ителә&lt;ref&gt;[http://www.foxnews.com/world/2016/11/02/kazakh-man-sentenced-to-death-in-islamic-extremist-attack.html Kazakh man sentenced to death in Islamic extremist attack] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210102210646/https://www.foxnews.com/world/kazakh-man-sentenced-to-death-in-islamic-extremist-attack |date=2021-01-02 }} {{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt;.

== Фекерҙәр ==
2008 йылда Ҡаҙағстан [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ның үлем язаһына мөһләтен хуплаһа ла, Ҡаҙағстанда үлем язаһына мөһләтте индергәндән алып уны бөтөрөү буйынса бәхәстәр бара. 

=== Мөһләт яҡлылар ===
Ҡаҙағстан Парламентының түбәнге палатаһының бер рәт депутаттары, Руслан Кулекбаевтың эшен тикшереп, мөһләтте һаҡлау өсөн сығыш яһай. Мәҫәлән, Азат Перуашев үлем язаһына мөһләтте хуплай, бер кем өсөн дә ташлама яһалырға тейеш түгел һәм кешегә йәшәү өсөн хоҡуҡ тыумыштан бирелә, тип белдерә. Халыҡ-ара эштәр, оборона һәм хәеүфһеҙлек буйынса комитет рәйесе Мәүлин Әшимбаев үлем язаһы мөһләт ғәмәлдән сыҡҡан осраҡта ғына башҡарыла ала, тип хәбәр итә. Тағы бер депутат, Айҡын Конуров, Ҡаҙағстандың [[Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы]]на инеүе өсөн үлем язаһынан баш тартыр кәрәк, тип белдерә&lt;ref&gt;[https://ria.ru/world/20161102/1480540820.html Первая за 10 лет смертная казнь в Казахстане: возможна ли отмена моратория?] {{Ref-ru}}(рус.)&lt;/ref&gt;.

=== Үлем язаһы яҡлылар ===
Ҡайһы бер сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре үлем язаһын кәм тигәндә илдә террорсыларға ҡарата тергеҙергә кәрәк тип иҫәпләй: был идеяны [[Аҡтүбә]]ләге теракт серияларынан һуң [[Астана]] ҡала суды судьяһы Әлимбаев Сайран да хуплай&lt;ref&gt;[https://ria.ru/world/20160614/1447118999.html Судья горсуда Астаны выступил за отмену моратория на казнь для террористов] {{ref-ru}}(рус.)&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/spravka-smertnaya-kazn-v-kazahstane-304986/ Справка: Смертная казнь в Казахстане] {{Ref-ru}}(рус.)
* [https://tengrinews.kz/zakon/prezident_respubliki_kazahstan/sudoppoizvodstvo/id-T030001251_/ Указ «О введении в Республике Казахстан моратория на смертную казнь»] {{Ref-ru}}(рус.)


[[Категория:Ҡаҙағстанда хоҡуҡ]]
[[Категория:Илдәр буйынса үлем язаһы]]</text>
      <sha1>avqzw0uckiz71a8je4tglr978nxn7uq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡыҙрас (Медногорск)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136932</id>
    <revision>
      <id>1306137</id>
      <parentid>1276697</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T16:03:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6900" sha1="jkv3ztxizmsf8zzujf8kf11k9u5tes9" xml:space="preserve">{{НП-Россия
 |статус                   = ауыл
 |русское название         =Ҡыҙрас
 |оригинальное название    = 
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 |lat_deg = 
 |lon_deg = 
 |CoordAddon = 
 |CoordScale = 
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Ырымбур өлкәһе
 |регион в таблице         = 
 |вид района               = Ҡала округы
 |район                    = Медногорск ҡалаһы ҡала округы
 |район в таблице          = Медногорск ҡалаһы ҡала округы{{!}}Медногорск
 |вид поселения            =
 |поселение                = 
 |поселение в таблице      = 
 |внутреннее деление       =
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 1774
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         =  
 | население                = {{ Население | Кидрясово (Медногорск) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Кидрясово (Медногорск) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
  |национальный состав     = [[башҡорттар]]
  |конфессиональный состав = [[мосолмандар]]
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 462292
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 35379
 | цифровой идентификатор   = 
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
{{БМ|Ҡыҙрас}}
'''Ҡыҙрас''' ({{lang-ru|Кидрясово}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Ырымбур өлкәһе]] [[Медногорск ҡалаһы ҡала округы]]ндағы ауыл.

== Географик урынлашыуы ==
[[Бесмән]] йылғаһы ([[Яйыҡ]] ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.

== Тарихы ==
Ҡыҙрас (Бесмəн) ауылы [[Ырымбур губернаһы]] [[Үҫәргән]] улусы составында була. Документтарҙа тәүге тапҡыр 1774 йылда&lt;ref name=&quot;БЭ&quot; &gt;[http://fb.bashenc.ru/TABLES/ORENB_BASHKIRY.jpg Населенные пункты оренбургских башкир, входившие в Оренбургскую губернию] // Башкирская энциклопедия.&lt;/ref&gt; (йәки 1795 йылда&lt;ref name=&quot;Абсалямова Ю. А.&quot; &gt;{{книга|автор= Абсалямова Ю. А.| заглавие= Оренбургские башкиры: историко-этнографическое исследование| место= Уфа| издательство = | год= 2016 | страниц=184| страницы= 28, 62| isbn =978-5-9613-0424-4}}&lt;/ref&gt;) телгә алына.

1917 йылдан [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Үҫәргән кантоны]] составында була. 1922 йылдың 5 октябренән [[Йылайыр кантоны]] составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының [[Ейәнсура районы]] составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған [[Ырымбур өлкәһе]]нең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе&lt;ref&gt;1938—1957 йылдарҙа — Чкалов өлкәһе тип атала.&lt;/ref&gt; Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең [[Ҡыуандыҡ районы]] составына индерелә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.okuvandyk.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=7527:2015-02-22-15-37-19&amp;catid=17:2011-03-23-05-44-44&amp;Itemid=56|title=Кувандыкский район в административно-территориальном устройстве государства|date=22-02-2015|publisher=|accessdate=2015-09-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925214249/http://www.okuvandyk.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=7527:2015-02-22-15-37-19&amp;catid=17:2011-03-23-05-44-44&amp;Itemid=56 |date=2020-09-25 }}&lt;/ref&gt;

== Халҡы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Ауыл башҡорттарының иҫәбе&lt;ref name=&quot;Абсалямова Ю. А.&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;БЭ&quot; /&gt;
|-
! 1834 !! 1859 !! 1866 !! 1889 !! 1892 !! 1900 !! 1917 !! 1920 
|-
| 162 || 188 || 210 || 352 || 391 || 367 || 488 || 432
|}
{{ Население | Кидрясово (Медногорск) }}
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда [[башҡорттар]] 84 % тәшкил итә&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|17051|Оренбургские башкиры|автор=Абсалямова Ю. А., [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}&lt;/ref&gt;.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Мозафар Мөхәмәтәминев]] (1788—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://orenburg-map.ru/map1168004_0_1.htm Карта Кувандыкского района Оренбургской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180724055226/http://orenburg-map.ru/map1168004_0_1.htm |date=2018-07-24 }}
* [https://web.archive.org/web/20160412164048/http://mednogorsk.org.ru/fliles/docs/svodgenplan.jpg Официальный сайт администрации МО г. Медногорск]
* [http://mednogorsk.org.ru/fliles/docs/svodgenplan.jpg Сводная схема генерального плана МО г. Медногорск] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160412164048/http://mednogorsk.org.ru/fliles/docs/svodgenplan.jpg |date=2016-04-12 }}

{{Медногорск ҡалаһы ҡала округы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Медногорск ҡалаһы ҡала округы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Ырымбур өлкәһенең башҡорт ауылдары]]</text>
      <sha1>jkv3ztxizmsf8zzujf8kf11k9u5tes9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арарат (футбол клубы, Ереван)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137353</id>
    <revision>
      <id>1306324</id>
      <parentid>1298596</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T05:49:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29814" sha1="pte9ibfsob91n2k12pl61lyhbzfobek" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Арарат» футбол клубы''' (әрм.{{lang-hy|Ֆուտբոլային Ակումբ „Արարատ“ Երևան}}) — постсовет киңлегендә иң билдәле әрмән футбол клубтарының береһе. 1935 йылда [[Ереван]]да ойошторола. СССР чемпионы, ике тапҡыр СССР Кубогын яулай, Әрмәнстан чемпионы, биш тапҡыр Әрмәнстан Кубогын ала, Әрмәнстан Суперкубогы эйәһе. Футбол буйынса беренселектә ҡатнаша (2003, 2010 йыл миҙгелдәренән башҡа).

Клуб хужаһы — [[Швейцария]] эшҡыуары әрмән сығышлы Грач Каприелян.

Командаһының генераль бағыусыһы булып Грач Каприелян етәкләгән «Арцахбанк» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте тора.

== Элекке атамалары ==

* 1935—1936: «Спартак» Эривань
* 1954—1962 һәм 1936—1937 йылдар: «Спартак» Ереван
* 1938—1953: «Динамо» Ереван
* 1963—2004 һәм 2004 йылдан: «Арарат» Ереван
* 2004 — «Лернагорц-Арарат» Капан
* 2004 — «Арарат» Капан

== Уйынсылары ==
«Арарат» уйынсылары Аркадий Андриасян, Оганес Заназанян (1972 й.) һәм Хорен Оганесян (1980 й.) Мәскәү һәм Мюнхен Олимпиадаларның бронза призерһары була. Хорен Оганесян СССР йыйылма командаһында 35 уйын үткәрә һәм 6 туп индерә.

== Клуб төҫтәре, формаһы һәм эмблемаһы ==
[[Файл:600px Vertical Red HEX-FB090B Black.svg|мини|200x200пкс| Клуб төҫтәре]]
{| style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
|
{{Футбольная форма|pattern_la=_whiteborder|pattern_b=_redcollar|pattern_ra=_whiteborder|leftarm=12186E|body=12186E|rightarm=12186E|shorts=FFffff|socks=FF0000|title=СССР кубогы финалы 1973}}
|
{{Футбольная форма|pattern_la=|pattern_b=|pattern_ra=|pattern_sh=_white_stripes|leftarm=|body=|rightarm=|shorts=12186E|socks=|title=СССР кубогы финалы 1975}}
|}
{| class=&quot;&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
|
{{Футбольная форма|pattern_la=_whiteshoulders|pattern_b=_thinredsides|pattern_ra=_whiteshoulders|leftarm=000080|body=000080|rightarm=000080|shorts=000080|socks=000080|title=2007}}
|
{{Футбольная форма|pattern_la=|pattern_b=_thinwhitesides|pattern_ra=|leftarm=ff4646|body=ff4646|rightarm=ff4646|shorts=000000|socks=000000|title=2007/08}}
|
{{Футбольная форма|pattern_la=|pattern_b=_stripesonblack2|pattern_ra=|leftarm=000000|body=FF0000|rightarm=000000|shorts=000000|socks=FF0000|title=2008}}
|
{{Футбольная форма|pattern_la=_redborder|pattern_b=_thinblacksides|pattern_ra=_blackborder|leftarm=000000|body=FF0000|rightarm=FF0000|shorts=000000|socks=FF0000|pattern_so1=_blacktop|title=с 2009}}
|}

== Стадион ==
«Раздан» 1970—1971 йылдарҙа 11 ай эсендә, стадионға исем биргән [[Раздан (йылға)|Раздан]] йылғаһы яры битләүендә төҙөлә. 1971 йылдың 19 майында асыла&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.armenianow.com/features/10700/football_diplomacy_armeniaturkey|title=Football diplomacy, Armenia-Turkey: From Ararat’s victory to Jorkaeff’s goal|author=Aris Ghazinyan|date=2009-10-23|work=Analysis|publisher=[[ArmeniaNow.com]]|accessdate=2013-06-13|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HNRT4zkh?url=http://www.armenianow.com/features/10700/football_diplomacy_armeniaturkey|archivedate=2013-06-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131230234601/http://www.armenianow.com/features/10700/football_diplomacy_armeniaturkey |date=2013-12-30 }}&lt;/ref&gt;. Совет заманында [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙың иң ҙур стадиондарының һәм ике яруслыларҙың береһе була. Нәҡ ошо стадионда &quot;Арарат&quot;тың футбол көйәрмәндәре клубтың 1973 йылда алтын миҙал яулауын һәм 1973, 1975 йылдарҙа Кубок яулауын күрә. СССР йыйылма командаһы стадионда ике генә уйын үткәрә һәм был саралар 1978 йылда була: апрелдә Фин йыйылма командаһына ҡаршы иптәштәрсә уйын (СССР файҙаһына 10:2), ә ярты йыл үткәс, грек командаһына ҡаршы Европа чемпионатының һайлап алыу матчы (совет йыйылма командаһы 2:0 иҫәбе менән еңә). [[Финляндия]] менән матчта тамашасылар һаны — 12 000, [[Греция]] менән уйнағанда 40 меңгә етә.

Союз тарҡалғандан һуң стадионда Әрмәнстан йыйылма командаһы, башҡа футбол клубтары үҙ уйындарын үткәрә. 1990 йылдарҙа футбол буйынса Әрмәнстан кубогына финал уйындары ойошторола. 2002 йылда ул реставрациялана, 2006—2008 яңыртыу эштәре дауам итә. Башта 75 000 тамашасыны һыйҙырған стадионда өлөшләтә реконструкциянан һуң урындар кәмей һәм 69000 ҡала. Тулыһынса реконструкция үткәрелеп, шәхси креслолар урынлаштырылыу тамашасылар күләмен 55 000 ҡалдыра. Әлеге ваҡытта стадион, рационаллек арҡаһында, милли йыйылма команда тарафынан ҡулланылмай. &quot;Раздан&quot;да йыйылма команданың һуңғы уйыны 2008 йылда 2010 йылғы Донъя чемпионатына һайлап алыу циклында төрөк йыйылма командаһына ҡаршы үтә. Нигеҙҙә стадион [[футбол]] һәм ҡайһы бер атлетика ярыштары өсөн файҙаланыла.

== Сығыштар статистикаһы ==

=== Еврокубоктар ===
{| align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;border: 1px solid rgb(170, 170, 170); font-size: 90%; margin-bottom: 10px;&quot; class=&quot;&quot;
! style=&quot;border-bottom:1px solid #AAAAAA&quot; |Миҙгел
! style=&quot;border-bottom:1px solid #AAAAAA&quot; |Турнир
! style=&quot;border-bottom:1px solid #AAAAAA&quot; |Раунд
! style=&quot;border-bottom:1px solid #AAAAAA&quot; |Дәғүәсе
! align=&quot;center&quot; style=&quot;border-bottom:1px solid #AAAAAA&quot; |1 матч
! align=&quot;center&quot; style=&quot;border-bottom:1px solid #AAAAAA&quot; |2 матч
|- style=&quot;background:#FFFFFF;&quot;
|1972/73
|УЕФА кубогы
|1R
|{{Кипр (1960—2006) флагы|20px}} ЕПА Ларнака
| align=&quot;center&quot; |1 — 0
| align=&quot;center&quot; |'''1:0'''
|- style=&quot;background:#F5F5F5;&quot;
|2R
|{{Флаг Швейцарии|20px}} «Грассхопперс» Цюрих
| align=&quot;center&quot; |3 — 1
| align=&quot;center&quot; |'''4:2'''
|- style=&quot;background:#FFFFFF;&quot;
|3R
|{{Флаг ФРГ|20px}} «Кайзерслаутерн»
| align=&quot;center&quot; |'''2:0'''
| align=&quot;center&quot; |0:2 (4:5 пен.)
|- style=&quot;background:#F5F5F5;&quot;
|1974/75
|Европа чемпиондары кубогы
|1R
|{{Флаг Норвегии|20px}} «Викинг» Ставангер
| align=&quot;center&quot; |2:0
| align=&quot;center&quot; |'''4:2'''
|- style=&quot;background:#FFFFFF;&quot;
|2R
|{{Флаг Ирландии|20px}} «Корк Селтик»
| align=&quot;center&quot; |2 — 1
| align=&quot;center&quot; |'''5:0'''
|- style=&quot;background:#F5F5F5;&quot;
|QF
|{{Флаг ФРГ|20px}} «Бавария» Мюнхен
| align=&quot;center&quot; |0:2
| align=&quot;center&quot; |'''1:0'''
|- style=&quot;background:#FFFFFF;&quot;
|1975/76
|Кубок эйәләре кубогы
|1R
|{{Кипр (1960—2006) флагы|20px}} «Анортосис» Фамагуста
| align=&quot;center&quot; |'''9:0'''
| align=&quot;center&quot; |1:1
|- style=&quot;background:#F5F5F5;&quot;
|2R
|{{Флаг Англии|20px}} «Вест Хэм Юнайтед» Лондон
| align=&quot;center&quot; |'''1 — 1'''
| align=&quot;center&quot; |1:3
|- style=&quot;background:#FFFFFF;&quot;
|1994/95
|УЕФА кубогы
|PR
|{{Флаг Болгарии|20px}} ЦСКА София
| align=&quot;center&quot; |0:3
| align=&quot;center&quot; |'''0:0'''
|- style=&quot;background:#F5F5F5;&quot;
|1995/96
|Кубок эйәләре кубогы
|Q
|{{Флаг Польши|20px}} «Катовице»
| align=&quot;center&quot; |0:2
| align=&quot;center&quot; |'''2:0 (5:4 пен.)'''
|- style=&quot;background:#FFFFFF;&quot;
|1R
|{{Флаг России|20px}} «Динамо» Москва
| align=&quot;center&quot; |1 — 3
| align=&quot;center&quot; |'''0 — 1'''
|- style=&quot;background:#F5F5F5;&quot;
|1997/98
|Кубок эйәләре кубогы
|Q
|{{Флаг Грузии (1990-2004)|20px}} «Динамо» Батуми
| align=&quot;center&quot; |3 — 0
| align=&quot;center&quot; |'''0:2'''
|- style=&quot;background:#FFFFFF;&quot;
|1R
|{{Дания флагы|20px}} «Копенгаген»
| align=&quot;center&quot; |0:3
| align=&quot;center&quot; |'''0:2'''
|- style=&quot;background:#F5F5F5;&quot;
|1999
|Интертото кубогы
|1R
|{{Флаг Румынии|20px}} «Бакэу»
| align=&quot;center&quot; |1:0
| align=&quot;center&quot; |'''1:0'''
|- style=&quot;background:#FFFFFF;&quot;
|2R
|{{Флаг Бельгии|20px}} «Сент-Трюйден» Синт-Трёйден
| align=&quot;center&quot; |'''0:2'''
| align=&quot;center&quot; |1:3
|- style=&quot;background:#F5F5F5;&quot;
|2000/01
|УЕФА кубогы
|Q
|{{Флаг Словакии|20px}} «Кошице»
| align=&quot;center&quot; |'''2:3'''
| align=&quot;center&quot; |1:1
|- style=&quot;background:#FFFFFF;&quot;
|2001/02
|УЕФА кубогы
|Q
|{{Флаг Израиля|20px}} «Хапоэль» Тель-Авив
| align=&quot;center&quot; |'''0:2'''
| align=&quot;center&quot; |0:3
|- style=&quot;background:#FFFFFF;&quot;
|2005
|Интертото кубогы
|1R
|{{Флаг Швейцарии|20px}} «Ксамакс» Нёвшатель
| align=&quot;center&quot; |'''1:3'''
| align=&quot;center&quot; |0:6
|- style=&quot;background:#F5F5F5;&quot;
|2007
|Интертото кубогы
|1R
|{{Флаг Белоруссии (1995-2012)|20px}} «Шахтёр» Солигорск
| align=&quot;center&quot; |1:4
| align=&quot;center&quot; |'''2:0'''
|- style=&quot;background:#FFFFFF;&quot;
|2008/09
|УЕФА кубогы
|1Q
|{{Флаг Швейцарии|20px}} «Беллинцона»
| align=&quot;center&quot; |'''0:1'''
| align=&quot;center&quot; |1:3
|}

* Өйҙәге уйындар '''ҡалын шрифт менән бирелә'''

{| align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;border: 1px solid rgb(170, 170, 170); font-size: 90%; margin-bottom: 10px;&quot; class=&quot;&quot;
! style=&quot;border-bottom:1px solid #AAAAAA&quot; |Турнир
! align=&quot;center&quot; style=&quot;border-bottom:1px solid #AAAAAA&quot; |Уйын
! align=&quot;center&quot; style=&quot;border-bottom:1px solid #AAAAAA&quot; |Еңеү
! align=&quot;center&quot; style=&quot;border-bottom:1px solid #AAAAAA&quot; |Бер яҡтың да еңмәүе
! align=&quot;center&quot; style=&quot;border-bottom:1px solid #AAAAAA&quot; |Еңелеү
! align=&quot;center&quot; style=&quot;border-bottom:1px solid #AAAAAA&quot; |Гол индерелгән
! align=&quot;center&quot; style=&quot;border-bottom:1px solid #AAAAAA&quot; |Гол кергән
|-
|Европа чемпиондары кубогы
| align=&quot;center&quot; |6
| align=&quot;center&quot; |5
| align=&quot;center&quot; |0
| align=&quot;center&quot; |1
| align=&quot;center&quot; |14
| align=&quot;center&quot; |5
|-
|УЕФА кубогы
| align=&quot;center&quot; |14
| align=&quot;center&quot; |5
| align=&quot;center&quot; |2
| align=&quot;center&quot; |7
| align=&quot;center&quot; |15
| align=&quot;center&quot; |21
|-
|Кубок эйәләре кубогы
| align=&quot;center&quot; |12
| align=&quot;center&quot; |3
| align=&quot;center&quot; |2
| align=&quot;center&quot; |7
| align=&quot;center&quot; |18
| align=&quot;center&quot; |18
|-
|Интертото кубогы
| align=&quot;center&quot; |8
| align=&quot;center&quot; |3
| align=&quot;center&quot; |0
| align=&quot;center&quot; |5
| align=&quot;center&quot; |7
| align=&quot;center&quot; |18
|- style=&quot;background:#E4E4E4;&quot;
! align=&quot;centre&quot; colspan=&quot;1&quot; |Йәмғеһе
!38
!16
!4
!18
!53
!53
|}

=== Иң ҙур еңеүҙәре һәм еңелеүҙәре ===
'''Иң ҙур еңеүҙәре:'''

''СССР чемпионатында:''

* '''«Арарат»''' — «Торпедо» Мәскәү — '''5:0''' (1967 йыл)
* '''«Арарат»''' — «Торпедо» Мәскәү — '''5:0''' (1972 йыл)
* '''«Арарат»''' — «Нефтчи» Баҡы — '''6:1''' (1981 йыл)
* '''«Арарат»''' — «Черноморец» Одесса — '''6:1''' (1982 йыл)

''Әрмәнстан чемпионатында:''

* '''«Арарат»''' — «Ахтамар» Севан — '''18:0''' (1992 йыл)

''Әрмәнстан кубогында:''

* «Ачин» Нора-Ачина — '''«Арарат»''' — '''1:12''' (1992 йыл)

''Европа кубоктарында:''

* '''«Арарат»''' — «Анортосис» Фамагуста (Кипр) — '''9:0''' (1975/76 йыл)

'''Иң ҙур еңелеүҙәре:'''

''СССР чемпионатында:''

* «Динамо» Киев — '''«Арарат»''' — '''7:0''' (1984 йыл)
* «Динамо» Киев — '''«Арарат»''' — '''7:0''' (1987 йыл)

''Әрмәнстан чемпионатында:''

* '''«Арарат»''' — [[Пюник (футбол клубы)|«Пюник» Ереван]] — '''0:6''' (2007 йыл)
* '''«Арарат»''' — «Бананца» Ереван — '''0:6''' (2007 йыл)
* [[Пюник (футбол клубы)|«Пюник» Ереван]] — '''«Арарат»''' — '''6:0''' (2009 йыл)

''Әрмәнстан кубогында:''

* «Ширак» Гюмри — '''«Арарат»''' — '''3:0''' (2004 йыл)

''Европа кубогында:''

* «Ксамакс» (Швейцария) — '''«Арарат»''' — '''6:0''' (2005/06 йыл)

== Ҡаҙаныштары ==

=== Милли чемпионаттар ===

* '''СССР'''

; [[Файл:Gold_medal_icon.svg|15x15пкс]] СССР чемпионы (1)
: 1973
; [[Файл:Silver_medal_icon.svg|15x15пкс]] СССР чемпионатының көмөш призеры (2)
: 1971, 1976 (яҙ)
; [[Файл:Cup_Winner.png]] СССР кубогы (2)
: 1973, 1975
; [[Файл:Cup_Finalist.png]] СССР кубогы финалисы (2)
: 1954, 1976
; «Ғәҙел уйын өсөн»
: 1960
; «Агрессив ҡунаҡҡа»
: 1972, 1973
; «Григорий Федотов исемендәге»
: 1973
; «Ҙур иҫәп призы»
: 1973
; «Туптар айырмаһы өсөн»
: 1973, 1976 (яҙ); «Еңеүгә ихтыяр өсөн»
: 1974
; «Ғәҙел уйын»
: 1989
; «Гроза авторитетов»
: 1990

* '''Әрмәнстан'''

; [[Файл:Gold_medal_icon.svg|15x15пкс]] Әрмәнстан чемпионы (1)
: 1993
; [[Файл:Silver_medal_icon.svg|15x15пкс]] Әрмәнстан чемпионатының көмөш призеры (4)
: 1996/97, 1999, 2000, 2008
; [[Файл:Bronze_medal_icon.svg|15x15пкс]] Әрмәнстан чемпионатының бронза призеры (1)
: 1994
; [[Файл:Cup_Winner.png]] Әрмәнстан кубогы (5)
: 1993, 1994, 1995, 1996/97, 2008
; [[Файл:Cup_Finalist.png]] Әрмәнстан кубогы финалисы (2)
: 2001, 2007
; [[Файл:Cup_Winner.png]] Әрмәнстан суперкубогы (1)
: 2009
; [[Файл:Cup_Finalist.png]] Әрмәнстан суперкубогы финалисы (1)
: 1997
; [[Файл:Cup_Winner.png]] Һиндостан футбол ассоциацияһы кубогы (IFA Shield)
: 1978

=== Халыҡ-ара ===

* Европа чемпиондары кубогының 1/4 : 1974/75
* УЕФА кубогының 1/8 финалы: 1972/73
* Кубоктар кубогының 1/8 финалы: 1975/76

=== Уйынсыларҙың ҡаҙаныштары ===

* ''СССР-ҙа миҙгелдең иң яҡшы 33 футболсыһы исемлегендә:''
** Хорен Оганесян — ''№ 1'' — 1980, 1982, 1983; ''№ 2'' — 1979; ''№ 3'' — 1981
** Левон Иштоян — ''№ 1'' — 1971, 1973; ''№ 3'' — 1974
** Аркадий Андриасян — ''№ 1'' — 1973, 1974; ''№ 2'' — 1971, 1975
** Оганес Заназанян — ''№ 2'' — 1971, 1973; ''№ 3'' — 1974
** Эдуард Маркаров — ''№ 2'' — 1973; ''№ 3'' — 1971, 1975
** Григорий Амбарцумян — ''№ 2'' — 1961
** Алёша Абрамян — ''№ 2'' — 1973
** Сурен Мартиросян — ''№ 2'' — 1973
** Ашот Хачатрян — ''№ 2'' — 1979
** Александр Коваленко — ''№ 3'' — 1971, 1973
** Норайр Месропян — ''№ 3'' — 1971, 1973
** Назар Петросян — ''№ 3'' — 1975, 1976
** Александр Мирзоян — ''№ 3'' — 1975
** Альберт Саркисян — ''№ 3'' — 1991
* ''Григорий Федотов клубы ағзалары:''
** Эдуард Маркаров — 159 гол
** Хорен Оганесян — 118 гол
* ''Миҙгелдең иң яҡшы бомбардирҙары:''
** Европа чемпиондары кубогының иң яҡшы бомбардиры, 1974/75 — Эдуард Маркаров
** 1976 (в) — Аркадий Андриасян (8)
** 1992 — Ваге Ягмурян (38)
** 2007 — Маркос Пиццелли (22)
** 2008 — Маркос Пиццелли (17)
* ''Миҙгелдең иң яҡшы дебютанттары:''
** 1965 — Давид Паис
** 1966 — Алёша Абрамян
** 1966 — Александр Сёмин
** 1967 — Норик Демирчян
** 1973 — Арменак Саркисян
** 1975 — Хорен Оганесян
* ''«Миҙгелдең иң матур голы» призы:''
** 1982 — Хорен Оганесян
* ''«Һөжүм рыцаре» призы:''
** 1984 — Гамлет Мхитарян
* ''Йылдың иң яҡшы уйынсыһы:''
** 1993 — Армен Шахгельдян
** 1999 — Арутюн Абраамян

== Етәксе состав ==

* Президент — {{Флаг Швейцарии|20px}} Грач Каприелян
* Вице-президент / Башҡарма директор — {{Әрмәнстан флагы|20px}} Аркадий Андриасян&lt;ref name=&quot;trener&quot;&gt;[http://www.armfootball.com/1944/ru/news/3/2/2010/Albert_Safaryan_Tigran_Gspeyan_Arkadi_Andreasyan Альберт Сафарян покинул «Арарат»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (рус.)&lt;/ref&gt;
* Администратор — {{Әрмәнстан флагы|20px}} Араик Егян&lt;ref&gt;[http://fcararat.do.am/index/komanda/0-4 Информация клуба на фан-сайте] (рус.)&lt;/ref&gt;
* Матбуғат-секретаре — {{Әрмәнстан флагы|20px}} Самвел Сукиасян

== Клуб хеҙмәткәрҙәре ==

* Баш тренер — {{Әрмәнстан флагы|20px}} Варужан Сукиасян
* Тренер — {{Әрмәнстан флагы|20px}} Эдгар Сафарян&lt;ref name=&quot;Albert_Safaryan&quot;&gt;[http://www.armfootball.com/8840/ru/news/2/5/2011/Albert_Safaryan Альберт Сафарян временно заменит Аркадия Андреасяна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304210909/http://armfootball.com/rus/news/8840/ |date=2016-03-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304210909/http://armfootball.com/rus/news/8840/ |date=2016-03-04 }} (рус.)&lt;/ref&gt;
* Ҡапҡасылар тренеры — {{Әрмәнстан флагы|20px}} Феликс Акопян
* Балалар-үҫмерҙәр командалары тренеры — {{Әрмәнстан флагы|20px}} Тигран Гспеян

== Клубтың баш тренерҙарыы ==
{| class=&quot;&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
| valign=&quot;top&quot; |
{| class=&quot;toccolours&quot;
! bgcolor=&quot;silver&quot; |Баш тренер
! bgcolor=&quot;silver&quot; |{{comment|С|Тренерҙың статусы}}
! bgcolor=&quot;silver&quot; |Осор
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Флаг СССР|20px}} Врамшапух Мерангулян
|1935—1938
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Флаг СССР|20px}} Сурен Атанесян
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1939
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Флаг СССР|20px}} Юрий Есенин
|1940—1944
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Флаг СССР|20px}} Виктор Андреев
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1945
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Флаг СССР|20px}} Михаил Сушков&lt;ref&gt;[http://ararathuptur.sitecity.ru/album_2512004152.phtml?pix=16 1946 год.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304125719/http://ararathuptur.sitecity.ru/album_2512004152.phtml?pix=16 |date=2016-03-04 }}{{ref-ru}}(рус.)&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1946
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Флаг СССР|20px}} Виктор Гречишников
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1947
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Флаг СССР|20px}} Гайк Андриасян
|1948—1949
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Флаг СССР|20px}} Борис Апухтин
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1949
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Флаг СССР|20px}} Виктор Филиппов
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1949
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Флаг СССР|20px}} Глеб Рябиков
|1950—1951
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Флаг СССР|20px}} Илья Евранов
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1952
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Флаг СССР|20px}} Гайк Андриасян
|1953—1954
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Флаг СССР|20px}} Абрам Дангулов
|1955—1957
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Флаг СССР|20px}} Гайк Андриасян
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1957
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Флаг СССР|20px}} Борис Смыслов
|1958—1960
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Флаг СССР|20px}} Гайк Андриасян
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1961
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Флаг СССР|20px}} Анатолий Акимов
|1961—1962
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Флаг СССР|20px}} Арутюн Кегеян
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1962
|}
| valign=&quot;top&quot; |
{| class=&quot;toccolours&quot;
! bgcolor=&quot;silver&quot; |Баш тренер
! bgcolor=&quot;silver&quot; |{{comment|С|Тренерҙың статусы}}
! bgcolor=&quot;silver&quot; |Осор
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Флаг СССР|20px}} Александр Абрамов
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1963
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Флаг СССР|20px}} Георгий Жарков
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1964
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Флаг СССР|20px}} Артём Фальян
|1965—1967
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Флаг СССР|20px}} Эдуард Григорян
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1968
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Флаг Украинской ССР|20px}} Александр Пономарёв
|1969—1970
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Флаг СССР|20px}} Николай Глебов
|1971—1972
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Флаг СССР|20px}} Никита Симонян
|1973—1974
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Флаг СССР|20px}} Виктор Маслов
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1975
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Флаг СССР|20px}} Эдуард Маркаров
|1976—1977
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Флаг СССР|20px}} Николай Гуляев
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1978
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Флаг СССР|20px}} Леонид Захаров
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1978
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Флаг СССР|20px}} Йожеф Беца
|1979—1981
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Флаг СССР|20px}} Аркадий Андриасян
|1982—1983
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Флаг СССР|20px}} Никита Симонян
|1984—1985
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Флаг СССР|20px}} Леонид Захаров
|1985—1986
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Флаг СССР|20px}} Аркадий Андриасян
|1986—1989
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Флаг СССР|20px}} Николай Казарян
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1989
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Арменак Саркисян
|1990—1994
|}
| valign=&quot;top&quot; |
{| class=&quot;toccolours&quot;
! bgcolor=&quot;silver&quot; |Баш тренер
! bgcolor=&quot;silver&quot; |{{comment|С|Тренерҙың статусы}}
! bgcolor=&quot;silver&quot; |Осор
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Самвел Дарбинян
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1995
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Аркадий Андриасян
|1996—2001
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Рафаэл Галустян
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2001
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Феликс Веранян
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2001
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Аркадий Андриасян
|2001—2002
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Феликс Веранян
|2002—2003
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Севада Арзуманян
|2003—2004
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Сурен Барсегян
|2005—2006
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Абраам Хашманян
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2006
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Варужан Сукиасян
|2006—2007
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Флаг Боснии и Герцеговины|20px}} Душан Мийич
|2007—2008
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Варужан Сукиасян
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2008
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Ашот Киракосян
|2008—2009
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Аркадий Андриасян
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{comment|и.о.|Исполняющий обязанности главного тренера}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2009
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Альберт Сафарян
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{comment|и.о.|Исполняющий обязанности главного тренера}}
|2009—2010
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Тигран Есаян
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2010
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Аркадий Андриасян
|2011—2012
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Альберт Сафарян
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2012
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Абраам Хашманян
|2012—2014
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Флаг Боснии и Герцеговины|20px}} Душан Мийич
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2014
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Самвел Дарбинян
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2014
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Сурен Чахалян
|2014—2015
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Әрмәнстан флагы|20px}} Варужан Сукиасян
|2015—н.в.
|}
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.fcararat.am/ru/ www.fcararat.am] (амх.) (рус.) (англ.)
* [http://int.soccerway.com/teams/armenia/fc-ararat-yerevan/ Профиль на int.soccerway.com] (англ.)

== Әҙәбиәт ==

* Арсен Какосян. «В ночь после футбола», Ереван, 1974
* Александр Григорян. «МАРКАРОВЫ „Бразильцы“ армянского футбола», Ереван, 2002
* Александр Григорян. «От Босфора до Каспия», Ереван, 2003
* Александр Григорян. «Арарат» — любовь моя&quot;, Ереван, 2006
* Александр Григорян. «Братья Андриасяны. Генералы футбольных полей», Ереван, 2011

[[Категория:Алфавит буйынса футбол клубтары]]</text>
      <sha1>pte9ibfsob91n2k12pl61lyhbzfobek</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Асатрян Гегам Магносович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137583</id>
    <revision>
      <id>1306337</id>
      <parentid>1283050</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T06:35:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6271" sha1="iec96q11hrjsng0k1e0imo4wksbenx5" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Асатрян}}
'''Асатрян Гегам Магносович''' ({{Lang-hy|Գեղամ Մագնոսի Ասատրյան}}; [[27 ноябрь]] [[1920 йыл]] — [[16 декабрь]] [[1995 йыл]]) — СССР-ҙың  [[театр]] һәм кино рәссамы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1953 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Әрмән ССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1967).

== Биографияһы ==
1920 йылдың 27 ноябрендә [[Ереван]]да тыуған.

[[1939 йыл]]да отличие менән Ереван художество-сәнәғәт училищеһын тамамлай.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә.&lt;ref&gt;[http://www.podvignaroda.mil.ru/?#id=11505107&amp;tab=navDetailDocument Подвиг народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120725124648/http://podvignaroda.mil.ru/#id=11505107&amp;tab=navDetailDocument |date=2012-07-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120725124648/http://podvignaroda.mil.ru/#id=11505107&amp;tab=navDetailDocument |date=2012-07-25 }}webarchive|url=&lt;/ref&gt;

[[1946]]—[[1951 йыл]]дарҙа Ереван художество-театр институтында уҡый. Вуздан һуң институтта педагог итеп ҡалдырыла, бында [[1959 йыл]]ға тиклем эшләй. Гегам Асатряндың остаздары — әрмән оҫталары: Гюрджян Габриэль, Мартирос Сарьян, Ваграм Гайфеджян, Степан Агаджанян, Седрак Аракелян.

[[1951 йыл]]да төрлө күргәҙмәләрҙә ҡатнаша, 200-ҙән ашыу фильм һәм спектаклдәрҙе биҙәй.

[[1953 йыл]]дан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы.

[[1967 йыл]]да уға «Әрмәнстандың атҡаҙанған рәссамы» исеме бирелә.

Үҙенә ҡарата үтә талапсанлығы һөҙөмтәһендә бер ваҡытта ла эштәрен күрһәтергә йөрьәт итмәй. Бары тик үҙе вафат булғас ҡына [[1996]], [[2004]], [[2011 йыл]]дарҙа Әрмәнстан рәссамдарының Үҙәк йортонда уның шәхси күргәҙмәләре ойошторола. Рәссамдың эштәре Әрмәнстан Республикaһының тетар йәмғиәте, Мәҙәниәт министрлығының художество фондтарында, шулай уҡ шәхси тупланмаларҙа һаҡлана&lt;ref&gt;[http://www.panorama.am/am/miscellaneous/2014/07/12/g-asatryan/ Գեղանկարչություն և բեմանկարչություն…Գեղամ Ասատրյան] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140715154454/http://www.panorama.am/am/miscellaneous/2014/07/12/g-asatryan/ |date=2014-07-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Һүрәттәре ===
* {{comment|«Һары баҫыу»|«Желтое поле»}}
* {{comment|«Арабкирҙа яҙ»|«Весна в Арабкире»}}
* {{comment|«Севан күле»|«Озеро Севан»}}
* «Арарат»
* {{comment|«Тауҙар бейеүе»|«Танец гор»}}
* {{comment|«Бейеклек»|«Высота»}}
* {{comment|«Беҙҙең тауҙар»|«Наши горы»}}
* {{comment|«Көтөүсе»|«Пастух»}}
* {{comment|«Ҡарт Ереван»|«Старый Ереван»}}
* {{comment|«Зәңгәр вазалағы сәскәләр»|«Цветы в синей вазе»}}
* {{comment|«Ауырыу күҙле ҡарт»|«Старик с больным глазом»}}
* {{comment|«Рндамалға юл»|«Дорога в Рндамал»}}
* {{comment|«Көҙгө кис»|«Осенний вечер»}}

=== Постановкалары ===
* «Скала» В.Папазян, реж. А.Кочарян, 1952 й.
* «Медведь» [[Чехов Антон Павлович|А.Чехов]], реж. В.Ачемьян, 1952 й.
* «Иван Рибаков» Гусев, реж. Субинин, 1954 й.
* «Ради чести» Ширванзаде, реж. А.Гулакян, 1956 й.
* «Встреча в поезде», реж. Л.Калантар, 1957 й.
* «Обыкновенное письмо», реж. К.Арзуманян, 1959 й.
* «Невидимый Димка» Носов, реж. О.Мелик-Вртанесян, 1960 й.
* «Родник Эгнар» М.Армен, реж. М.Мариносян, 1962 й.
* О.Генри мотивтары буйынса, реж. Х.Хахвердян, 1962 й.
* «У колодца» Ст. Зорьян, реж. Ж.Аветисян (телефильм) , 1970 й.
* «Льстец» А.Паронян, 1984 й.
* «Царь Мампре» М.Галшоян, 1986 й.

== Альбомдары ==
Гегам Асатряндың 90 йәшенә бағышланған альбом; [[Ереван]], 2010 й.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
*[http://ru.hayazg.info/%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8F%D0%BD_%D0%93%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BC_%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Биография на сайте Энциклопедии фонда «Хайазг»]
* [http://artru.info/il/ar/1195/ Иллюстрации Гегам Асатрян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140709082957/http://artru.info/il/ar/1195/ |date=2014-07-09 }}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:27 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1920 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Ереванда тыуғандар]]
[[Категория:16 декабрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1995 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Ереванда вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]]</text>
      <sha1>iec96q11hrjsng0k1e0imo4wksbenx5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Антропология</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137802</id>
    <revision>
      <id>1306321</id>
      <parentid>1287654</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T05:40:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19022" sha1="ozk1pu1rc378iq4h4sk62yg99v26l9r" xml:space="preserve">'''Антропология''' (от {{Lang-grc|ἄνθρωπος}} — [[кеше]]; &lt;span style=&quot;font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;&quot;&gt;λόγος&lt;/span&gt;{{lang-grc2|λόγος}} — фән) — [[Фән|кешене, уның сығышын, үҫешен, тәбиғи һәм мәҙәни (яһалма)  мөхиттә үҫешен, йәшәйешен барыһын бергә йыйып өйрәнеүсе фәнни дисциплина]]&lt;ref&gt;[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AF%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2,_%D0%92%D1%81%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B4_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Якимов В.] [http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_philosophy/1759/АНТРОПОЛОГИЯ Антропология] // [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F Философская энциклопедия]. В 5-х т. — М.: Советская энциклопедия. Под редакцией Ф. В. Константинова. 1960—1970.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Воронцова Л. П., [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA,_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Белик А. А.] [http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_culture/210/АНТРОПОЛОГИЯ Антропология] //«Культурология. XX век. Энциклопедия», Университетская книга, Санкт-Петербург, 1998&lt;/ref&gt;. Антропология төрлө тәбиғи-географик мөхиттә тарихи үҫеш барышында барлыҡҡа килгән кешеләр араһындағы физик айырмалыҡтарҙы өйрәнә&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Хомутов А. Б.|заглавие=Антропология|ответственный=|издание=|место=Ростов|издательство=Феникс», изд. 3-е|год=2004|страницы=|страниц=|isbn=}}&lt;/ref&gt;. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзында]] антропологияны кеше һәм уның расаларының сығышы һәм кеше эволюцияһы тураһындағы фән, йәғни [[физик антропология]] фәне тип ҡарағандар&lt;ref&gt;{{Из БСЭ|заглавие=Антропология|автор=[[Рогинский, Яков Яковлевич|Рогинский Я. Я.]]}}&lt;/ref&gt;.

''Расалар тураһындағы белем'' — антропологияның кеше расаларын  тикшереүсе төп  бүлеге (хәҙерге расаларҙың классификацияһы, уларҙың географик таралышы, тарихи формалашыуы һәм башҡа проблемаларҙы өйрәнеүсе бүлек)&lt;ref&gt;Физическая антропология. Иллюстрированный толковый словарь.
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Большой Энциклопедический словарь
&lt;/ref&gt;.

== Төшөнсә тарихы ==
«Антропология» терминының барлыҡҡа килеүе [[Антик фәлсәфә|антик философияға]] барып тоташа. Боронғо грек философы [[Аристотель]] (б.э. тиклемге 384-322 йылдар) антропология терминын кеше тәбиғәтен рухи яҡтан өйрәнеүсе белем өлкәһен билдәләү өсөн ҡуллана. Күп классик һәм классик булмаған аҡыл эйәләренең (Кант, Фейербах һ. б.) был терминды шул мәғәнәлә ҡулланыуына ҡарамаҫтан, махсус философик дисциплина һәм мәктәп булараҡ,  антропология бары тик ХХ быуат башында ғына «фәлсәфәүи антропология» исеме аҫтында атап йөрөтөлә  башлай. &quot;Антропология&quot; термины үҙенең үҙенсәлекле мәғәнәһендә шулай уҡ байтаҡ гуманитар фәндәрҙә ([[Сәнғәт фәне|с]]&lt;nowiki/&gt;әнғәт фәне, [[психология]] һ. б.) һәм дин фәнендә (теологияла), дини фәлсәфәлә әлегә тиклем ҡулланыла. Мәҫәлән, педагогика фәнендә тәрбиәләүҙәге антропологик ҡараш өйрәнелә. Һуңыраҡ антропологияның мәғәнәһе дифференциялана һәм ҡатмарлаша.

[[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] антропологияны башлыса [[физик антропология]] тип йөрөтәләр, әммә [[1990 йыл]]да [[Рәсәй]] юғары уҡыу йорттарында  социаль, мәҙәни, сәйәси һәм фәлсәфәүи антропология кафедралары барлыҡҡа килә башлай.

== Йүнәлештәр ==
Традиция буйынса антропологияны бер-береһе менән үҙ-ара бәйле һәм шул уҡ ваҡытта бер-береһенән айырым торған дисциплиналарға бүлеп йөрөтәләр.

* [[Физик антропология]] — кеше һәм уның расаларының физик ойошторолоу сығышын һәм эволюцияһын өйрәнә. Ул шул иҫәптән палеоантропология һәм суд антропология ғәмәли дисциплиналарын үҙ эсенә ала. Ул хәҙерге кеше һәм кеше һымаҡ приматтар  менән кешене биологик [[Төр (биология)|төр]] сифатында уның эволюция барышында үҙгәреүен яҡын туғандары менән сағыштырып өйрәнә. 
* Философик антропология — кеше тәбиғәтенең һәм уның асылын кеше йәшәйешенең айырым бер төрө итеп ҡараусы  фәлсәфәүи тәғлимәт. Антропология кешене айырым аңлау һәм өйрәнеү предметы итеп иң беренсе булып күрһәтеүсе фәлсәфәүи тәғлимәт булып тора.
* Дини антропология — теология һәм дини тәғлимәт  контексында ҡаралған кеше асылы тураһындағы дини йәки фәлсәфәүи тәғлимәт. Дини тәғлимәттә антропология предметының үҙбилдәләнеше — кеше тураһындағы сиркәү тәғлимәтен асып биреү.
* Социаль һәм мәҙәни антропология — этнологияға бик яҡын торған дисциплина, ул кешелек йәмғиәтен сағыштырмаса өйрәнеү менән шөғөлләнә. Социаль-мәҙәни антропология методологияһы мәсьәләләре сиктәрендә был фән шулай уҡ үҙенсәлекле итеп лингвистик, когнитив, сәйәси, иҡтисади, тарихи антропология һәм хоҡуҡ антропологияларына бүленә.
* Визуаль антропология — кешене [[Фотография|фото]]-видеоматериалдар нигеҙендә  [[кинематограф]], фото сәнғәте, [[телевидение]] һәм башҡалар аша тасуирлау ысулы менән өйрәнеү.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Этнология
* Этнография
* Классификация рас
* Антропогенез

== Иҫкәрмә ==
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==

=== Фәлсәфәүи антропология ===

* Шелер М. [http://anthropology.ru/ru/texts/scheler/stellung_1.html Положение человека в Космосе] / Пер. А. Ф. Филиппова // Проблема человека в западной философии: Переводы/ Сост. и послесл. П. С. Гуревича; общ. ред. Ю. Н. Попова. — М.: Прогресс, 1988.
* Гелен А. [https://web.archive.org/web/20090107051458/http://images.humanities.edu.ru/pubs/2003/11/01/0000041833/gel1.pdf О систематике антропологии] // Проблема человека в западной философии. М, 1988.
* [[Иммануил Кант|Кант И.]] [http://filosof.historic.ru/books/item/f00/s00/z0000507/st000.shtml Антропология с прагматической точки зрения].
* Смирнов И. П. [http://ec-dejavu.ru/a/Anthropology.html Два варианта человековедения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180627164616/http://ec-dejavu.ru/a/Anthropology.html |date=2018-06-27 }} // Смирнов И. П. Человек человеку — философ. СПб., 1999, с. 5-36

=== Физик антропология ===

* Харитонов В. М., Ожигова А. П., Година Е. З.   Антропология . Владос, 2004. 272 c. ISBN 5-691-01068-9
* Петри Э. Ю. Антропология. Основы антропологии. Т. 1. — С.-Пб.: Картогр. заведение А. Ильина, 1890.
* Петри Э. Ю. Антропология. Соматическая антропология. Т. 2. — С.-Пб.: Картогр. заведение А. Ильина, 1895.
* Рогинский Я. Я., Левин М. Г. Основы антропологии. М.: Изд-во Московского университета, 1955. 502 с.
* Дерягина М. А. Эволюционная антропология: Биологические и культурные аспекты. Учебное пособие. 2-е издание, исправленное. М.: Изд-во УРАО, 2003. 208 с.
* Ископаемые гоминиды и происхождение человека. Труды ин-та Этнографии им. Н. И. Миклухо-Маклая. Нов. сер. Т. 82. М.: «Наука». 1966. 555 с.
* Джохансон Д., Иди М. Люси: Истоки рода человеческого. М., 1984.

=== Социаль һәм мәҙәни антропология ===

; Дәреслектәр

* Токарев С. А. История зарубежной этнографии: Учеб. пособие. М.: Высш. школа, 1978. 352 с.
* Итс Р. Ф. Введение в этнографию: Учебное пособие. Л.: Издательство Ленинградского университета, 1991.

; Антропология классиктары

* Клакхон К. Зеркало для человека. Введение в антропологию. СПб., 1998.
* Леви-Стросс К. [http://yanko.lib.ru/books/cultur/stross_struktur_antrop.htm Структурная антропология] // Пер. с фр. Вяч. Вс. Иванова. — М., 2001. — 512 с.
* Лич Э. Культура и Коммуникация: Логика взаимосвязи символов.
* Максимов А. Н. Теория родового быта // Максимов А. Н. Избранные труды. М., 1997.
* Малиновский Б. К. Научная теория культуры. М., 1999.
* Мёрдок Дж. П. Социальная структура. М.: О. Г. И., 2003. 606 с.
* Мосс М. Общество. Обмен. Личность. М., 1994.
* Ольдерогге Д. А. Малайская система родства, 1951
* Плосс Г. Женщина в естествоведении и народоведении. Антропологические исследования. Сыктывкар-Киров, «Вятка». 1995.
* Рэдклифф-Браун А. Р. Структура и функция в примитивном обществе. М., 2001.
* Тэйлор Э. Б. Антропология: Введение к изучению человека и цивилизации.
* Ли, Ричард Боршей

; Тәнҡит һәм күҙәтеү эштәре

* Брескин, Владимир. [https://web.archive.org/web/20120118161251/http://journal.iph.ras.ru/2-08.doc Метод Триады как инструмент изучения антропологии языка и искусства] ИФ РАН ''Эпистемология &amp; философия науки'' 2, т.16, 2008, с. 119—132.
* Коротаев А. В. [https://www.academia.edu/29692803/%D0%94%D0%B6%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B6_%D0%9F%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%BE%D0%BA_%D0%B8_%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%91%D1%8E%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%8C_%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D1%88%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%BC%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC_3_2003_19_74 Джордж Питер Мердок и школа кросс-культурных исследований // Бюллетень: Антропология, меньшинства, мультикультурализм 3 (2003): 19-74] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240728011409/https://www.academia.edu/29692803/%D0%94%D0%B6%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B6_%D0%9F%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%BE%D0%BA_%D0%B8_%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%91%D1%8E%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%8C_%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D1%88%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%BC%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC_3_2003_19_74 |date=2024-07-28 }} (статья включает в себя краткий очерк истории западной культурной антропологии).
* Бейтсон Грегори «Экология разума» М.: Смысл, 2000.
* Бейтсон Грегори Шаги в направлении экологии разума: Избранные статьи по АНТРОПОЛОГИИ. Пер. с англ. Изд.3, 2010 — подходы к решению поставленной автором широкомасштабной задачи по ревизии и модификации фундаментальных основ гуманитарного знания в свете современных положений кибернетики, теории информации и теории систем, а также созданию новой синтетической науки о живом, которую он назвал «экология разума».
* Воеводин А. П. Эстетическая антропология ([http://dl.dropbox.com/u/20801456/Estet%20antrop/Эстетическая_антропология.html Текст]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}(недоступная ссылка) [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]] ) : Монография/МВД Украины, Луган. гос. ун-т внутр. дел им. Э. А. Дидоренко, Восточноукр. нац. ун-т им. В. Даля. — Луганск: РИО ЛГУВД им. Э. А. Дидоренко, 2010. — 368 с. ISBN 978-966-2905-79-3
* Диденко Б. А. [http://russkniga.ramsen.ru/product_info.php?products_id=98 Этическая антропология. Видизм.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309145553/http://russkniga.ramsen.ru/product_info.php?products_id=98 |date=2016-03-09 }} Изд. ФЭРИ-В, 2003, ISBN 5-94138-019-4
* Диденко Б. А. [http://bookap.info/okolopsy/sumantrop/oglav.shtm Сумма антропологии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100728093430/http://bookap.info/okolopsy/sumantrop/oglav.shtm |date=2010-07-28 }} М., 1992.
* Поршнев Б. Ф. [http://lib.ru/HISTORY/PORSHNEW/paleopsy.txt О начале человеческой истории (проблемы палеопсихологии)]. М., Изд. Мысль, 1974.

=== Христиан антропологияһы ===

* Протоиерей Вадим Леонов. [https://www.rop.ru/d/3000/d/210-78792.pdf Основы православной антропологии] М., 2013.
* [http://www.pravenc.ru/text/114070.html Антропология] // {{Православная энциклопедия|3=2|6=1}}

&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source-container&quot; lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;display: none;&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-title&quot;&gt;Православная энциклопедия&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;3&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;3&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;3&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;2&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;6&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;6&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;6&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;1&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
* [http://lib.pravmir.ru/library/cat/7800 Православная антропология] в библиотеке Pravmir.Ru.
* [http://azbyka.ru/antropologiya Православная антропология] на сайте azbyka.ru.

== Һылтанмалар ==

* {{ВТ-ЭСБЕ|Антропология}}(рус.)
* [https://web.archive.org/web/20090216191125/http://rchgi.spb.ru/ Антропология буйынса китапхана РХГА].
[[Категория:Антропология]]</text>
      <sha1>ozk1pu1rc378iq4h4sk62yg99v26l9r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Тумо» ижади технологиялар үҙәге</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138000</id>
    <revision>
      <id>1306248</id>
      <parentid>1194040</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T01:12:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6948" sha1="cudkg5qtz3eamilmitzoj0m7gy5ctjn" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Тумо» ижади технологиялар үҙәге ''' ({{Lang-hy|Թումո ստեղծարար տեխնոլոգիաների կենտրոն}}) — [[Әрмәнстан]]дың [[Ереван]] ҡалаһындағы уҡытыу үҙәге. [[2011 йыл]]да нигеҙләнә. 12 −18 йәшлектәрҙе заманса технологиялар ҡулланып, IT өлкәһендә эшләргә өйрәтә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Tumo Center for Creative Technologies to Open in Yerevan, Armenia|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/tumo-center-for-creative-technologies-to-open-in-yerevan-armenia-124703298.html|publisher=PR Newswire|date=2011-06-29}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
[[Файл:Sam_Simonian.jpg|мини|Сэм Симонянин AGBU панель дискуссияһында. Ереван (апрель, 2015)]]
«Тумо» тәүҙә үҫмерҙәр өсөн мәктәпте тамамлағандан һуң белем биреү үҙәге булараҡ уйланыла. Уға әрмән сығышлы Америка эшҡыуары Сэм Симонянин нигеҙ һала. Төҙөлөш 2003 йылда башлана һәм [[2009]]—[[2010 йыл]]дарҙа тамамлана&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Tumo Center: Closing the Cycle, Keeping Armenia’s Youth Engaged|url=http://www.the-american-times.com/tumo-center-closing-cycle-keeping-armenias-youth-engaged/2013/04/24|publisher=The American Times|date=2013-04-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200814030033/http://www.the-american-times.com/tumo-center-closing-cycle-keeping-armenias-youth-engaged/2013/04/24 |date=2020-08-14 }}&lt;/ref&gt;. «Тумо» үҙәге 2011 йылдың 14 авгусында асыла һәм унда рок-музыканттар Серж Танкян, Dorians концерт менән сығыш яһай&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Tumo's Grand Opening in Yerevan|url=http://www.tumo.org/en/event/179-tumo-grand-opening-in-yerevan|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202222115/http://www.tumo.org/en/event/179-tumo-grand-opening-in-yerevan|archivedate=2013-12-02|publisher=Tumo|date=2011-08-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202222115/http://www.tumo.org/en/event/179-tumo-grand-opening-in-yerevan |date=2013-12-02 }}&lt;/ref&gt;.

Тәүге 5 йыл эсендә үҙәктә 10 меңдән ашыу кеше белем ала. [[2016 йыл]]да «Тумо» ижади технологиялар үҙәге француз журналы «[[:fr:We demain|We demain]]» төҙөгән донъяның инновацион мәктәптәре рейтингында беренсе урынға сыға&lt;ref name=&quot;newsarmenia&quot;&gt;[http://newsarmenia.am/news/armenia/armyanskiy-tsentr-tumo-vozglavil-reyting-samykh-innovatsionnykh-shkol-mira-po-versii-zhurnala-we-dem/ Армянский центр «Тумо» возглавил рейтинг самых инновационных школ мира по версии журнала We Demain] // newsarmenia.am&lt;/ref&gt;.

== Белем биреү ==
[[Файл:Tumo_Center_for_Creative_Technologies_(learning_environment).jpg|мини]]
[[Файл:Tumo_Center_for_Creative_Technologies_(standard_zoom).jpg|мини|«Тумо» үҙәге Туманян исемендәге прак эргәһендә, [[Раздан (йылға)|Раздан]] йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан]]
Үҙәктә белем алыу дүрт йүнәлеш буйынса ойошторолған: анимация, уйындар эшләү, веб-әҙерләмәләр һәм һанлы киң мәғлүмәт саралары. Шулай уҡ бейеү, спорт һәм музыка дәрестәренә иғтибар бүленә. Мотлаҡ дисциплиналар буйынса дәрестәр аҙнаһына ике тапҡыр үтә. Белем алыу циклы ике йыл дауам итә&lt;ref name=&quot;careerpath&quot;&gt;{{Cite web|title=Students Create Own Career Path in Armenia|url=http://www.armenianweekly.com/2013/10/04/students-create-own-career-path-in-armenia/|last=Barsoumian|first=Nanore|publisher=The Armenian Weekly|date=2013-10-04}}&lt;/ref&gt;.

«Тумо» үҙәге Ливан архитекторы Бернар Хури проекты буйынса төҙөлгән заманса бинаның тәүге ике ҡатында 6000 квадрат метр майҙанды биләй&lt;ref name=&quot;express&quot;&gt;[http://www.express.am/article/33_1077/view/v-tumo-rebjata-nachinayut-ponimat.html «В „Тумо“ ребята начинают понимать, что в мире намного больше возможностей, чем им казалось ранее»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170418082031/http://www.express.am/article/33_1077/view/v-tumo-rebjata-nachinayut-ponimat.html |date=2017-04-18 }} // express.am&lt;/ref&gt;. Ҡалған ҡаттар ҡуртымға бирелә, ошо килемдәр үҙәктең бюджетын булдыра.

== Киңәйеүе ==
[[2013 йыл]]дың ғинуарында, Әрмәнстан үҙәк банкы ярҙамы менән «Тумо» Дилижанда белем алыу программаһын аса. [[2015 йыл]]дың майында Бөтә Әрмәнтан хәйриә фонды менән партнерлыҡта Гюмриҙа филиал аса&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Gyumri Tumo Center to Open in Spring 2015|url=http://asbarez.com/128765/gyumri-tumo-center-to-open-spring-2015/.html|publisher=Asbarez|date=2014-11-14}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}(недоступная ссылка)
[[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]]&lt;/ref&gt;. 2015 йылдың сентябрендә [[Таулы-Карабах Республикаһы|Таулы Ҡарабах]]&lt;nowiki/&gt;тың Степанакерт ҡалаһында филиал асыла&lt;ref name=&quot;asbarez&quot;&gt;{{Cite news|title=Tumo Center Opens in Stepanakert|url=http://asbarez.com/139378/tumo-center-opens-in-stepanakert/|date=1 September 2015|accessdate=9 July 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171006210905/http://asbarez.com/139378/tumo-center-opens-in-stepanakert/|archivedate=6 October 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Stepanakert &quot;Tumo&quot; Center is planned to be launched in September|url=http://armenpress.am/eng/news/815236/stepanakert-tumo-center-is-planned-to-be-launched-in-september.html|publisher=Armenpress|date=2015-08-13}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.tumo.org Официальный сайт]{{Ref-en}}(инг.)

[[Категория:2011 йылда нигеҙләнгән мәктәптәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса мәктәптәр]]</text>
      <sha1>cudkg5qtz3eamilmitzoj0m7gy5ctjn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өфө фән һәм технологиялар университетының Сибай институты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139601</id>
    <revision>
      <id>1306222</id>
      <parentid>1239521</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T22:38:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6440" sha1="te655hbuyz7wvvamzoknqyz4bipzw1w" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''[[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт университетының]] Сибай институты '''— Башҡортостан Урал аръяғының ҙур белем биреү һәм фәнни үҙәге. Рәсәй Федерацияһы мәғариф министрлығы бойороғо менән ҡалала  1990 йылдан һәм 1993 йылдан эшләп килгән БДУ һәм БДПИ филиалдарын берләштереү юлы менән төҙөлгән. Бөгөнгө көндә институтта 4 факультет эшләй.
[[Файл:Сибайский_институт_(филиал)_БашГУ._Сибай.jpg|мини|Төп корпус күренеше]]

== Тарихы ==
Сибай институтына 1998 йылда нигеҙ һалынған.

Институт биләмәһендә хәтер аллеяһы бар, унда унда [[Бабич Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы|Ш. Бабич]]ҡа, [[Биишева Зәйнәб Абдулла ҡыҙы|З. А. Биишева]]ға, [[Буранғолов Мөхәмәтша Абдрахман улы|М. А. Буранғоловҡа]], [[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Й. Ғарипов]]ҡа, [[Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы|Һ. Л. Дәүләтшина]]ға, [[Сибаев Шаһиәхмәт Утарбай улы|Ш. У. Сибаев]]ҡа бюстар ҡуйылған. Төп корпус бинаһына [[Аҡмулла]]ға, [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Ә. Ә. Вәлидов]]ҡа, [[Исмәғил Тасимов]]ҡа, [[Йосопов Харис Монасип улы|Х. М. Йосопов]]ҡа, [[Кинйә Арыҫланов]]ҡа, [[Мортазин Муса Лот улы|М. Л. Мортазин]]ға, [[Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы|М. И. Өмөтбаев]]ҡа, [[Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы|З. Х. Рәсүлев]]кә, [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Х. Ф. Әхмәтов]]ҡа — барельефтар, фойела 28 башҡорт полкының [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыуына арналған монументаль‑декоратив композиция урынлаштырылған. Уҡыу корпусы бинаһына 2012 йылда [[Илешев Ғөбәйҙулла Шәрип улы|Ғ. Ш. Илешев]]кә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

== Кафедралар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Атамаһы
!Шифр
|-
!Тәбиғи-математик
|-
|Ғәмәли математика һәм мәғлүмәт технологиялары
|ҒММТ
|-
|Экология
|ЭК
|-
|Ботаника
|Б.
|-
|Кеше һәм хайуандар физиологияһы
|КХФ
|-
|Спорт дисциплиналары
|СП
|-
|Физик тәрбиә
|ФТ
|-
!Технологиялар
|-
|Технологияға өйрәтеү теорияһы һәм методикаһы 
|ТӨТМ
|-
|Дөйөм техник дисциплиналар &lt;br /&gt;
|ДТД&lt;br /&gt;
|-
!Иҡтисад
|-
|Иҡтисад теорияһы һәм менеджмент
|МиЭТ
|-
|Иҡтисад һәм финанс
|ЭиФ
|-
|-
!Юридик
|-
|Дәүләт һәм хоҡуҡ теорияһы һәм тарихы
|ТиИГиП
|-
|Енәйәт хоҡуғы һәм процесс
|УПиП
|-
|Граждандар хоҡуғы һәм процесс
|ГПиП
|-
|Ватан тарихы
|ОИ
|-
|Яңы һәм өр яңы тарих
|НиНИ
|-
!Педагогия
|-
|Психология
|Пси&lt;br /&gt;
|-
|Педагогика
|Пед
|-
|Башланғыс белем биреү педагогикаһы һәм методикаһы
|ПиМНО
|-
!Филология
|-
|Инглиз филологияһы
|Ингл
|-
|Немец филологияһы
|Нем&lt;br /&gt;
|-
|Сит телдәр
|Ин
|-
|Башҡорт теле һәм телмәр мәҙәниәте
|БЯЛ
|-
|Башҡорт филологияһы
|БФ
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==

* Сибай: энциклопедия. — Өфө: Башҡорт энциклопедияһы, 2015. — ISBN 978-5-88185-246-7.

== Һылтанмалар ==

* [http://www.sibsu.ru Сайт СИ БашГУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180904005238/http://www.sibsu.ru/ |date=2018-09-04 }}
* [http://www.bashedu.ru/node/427 О Сибайском институте]
* &lt;span data-wikidata-qualifier-id=&quot;P248&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20160407103434/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/4971-sibajskij-institut-bgu Сибайский институт БГУ]&lt;/span&gt;&amp;#x20;&amp;#x2F;&amp;#x2F;&amp;#x20;[[Башҡорт энциклопедияһы|Башкирская энциклопедия]].&amp;nbsp;— Уфа: ГАУН «[[Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы)|Башкирская энциклопедия]]&lt;nowiki/&gt;», 2013.&amp;nbsp;— ISBN 978-5-88185-306-8.&lt;div class=&quot;cx-overlay&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-spinner&quot;&gt;&lt;div class=&quot;bounce1&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;bounce2&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;bounce3&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source-container&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;display: none;&quot; lang=&quot;ru&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-title&quot;&gt;ЭБЭ2013&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;1&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;1&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;1&quot; style=&quot;position: relative;&quot; id=&quot;CITEREFБЭ2013-1-&quot;&gt;index.php/component/content/article/2-statya/4971-sibajskij-institut-bgu&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;2&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;2&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;2&quot; style=&quot;position: relative;&quot; id=&quot;CITEREFБЭ2013-2-&quot;&gt;Сибайский институт БГУ&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
[[Категория:Башҡорт дәүләт университеты]]
[[Категория:Башҡортостандың юғары уҡыу йорттары]]</text>
      <sha1>te655hbuyz7wvvamzoknqyz4bipzw1w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үрге Ҡаҙмаш ауыл Советы (Ҡариҙел районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142481</id>
    <revision>
      <id>1306148</id>
      <parentid>842681</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T17:02:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3258" sha1="55pz95lirh9fe3xkh2dmm8cdnt5svkr" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Үрге Ҡаҙмаш ауыл Советы '''— Ҡариҙел районы составындағы [[1998 йыл]]да бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек. [[Кирҙә ауыл Советы (Ҡариҙел районы)|Кирҙә ауыл Советы]]  менән берләштерелгән.  ОКАТО коды (бөтөрөлгән)— 80 234 820 9&lt;ref&gt;[http://www.vcom.ru/cgi-bin/db/zakdoc?zak_start=8&amp;_reg_number=%C29503880 ИПС &quot;Закон&quot; - просмотр документа] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 24 января 2013.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small&gt;[https://www.webcitation.org/6EBNc59Sj?url=http://www.vcom.ru/cgi-bin/db/zakdoc?zak_start=8 Архивировано] 4&amp;nbsp;февраля 2013&amp;nbsp;года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ауыл Советы составы ==
Ауыл советы составы: [[Александровка (Ҡариҙел районы)|Александровка]] ауылы— административ үҙәк,  [[Тат-Ҡоҙаш|Тат-Коҙаш]], [[Ҡайынсыҡ]] ауылдары.  1986 йылда тиклем ауыл составына  Николаевка ауылы ингән (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге    6-2/396  һанлы «Иҫәп мәғлүмәттәренән ҡайһы бер тораҡ пункттарҙы алып ташлау тураһында» указы&lt;ref&gt;[http://bashkortostan.news-city.info/docs/sistemai/dok_keqapi.htm ОБ ИСКЛЮЧЕНИИ ИЗ УЧЕТНЫХ ДАННЫХ НЕКОТОРЫХ НАСЕЛЕННЫХ ПУНКТОВ]&lt;/ref&gt;)

== Тарихы ==
Үрге Ҡаҙмаш ауылы буйынса аталған. 

Башҡортостан Республикаһының 1998 йылдың   29 майындағы «Башҡортостан Республикаһы Ҡариҙел районындағы Үрге Ҡаҙмаш ауыл Советын бөтөрөү тураһындағы» Законы хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://www.gsrb.ru/upload/iblock/c3e/163-1998.doc Страница 404]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://bashkortostan.news-city.info/docs/sistemaq/dok_lersfi.htm ОБ УПРАЗДНЕНИИ ВЕРХНЕКАЗМАШЕВСКОГО СЕЛЬСОВЕТА КАРАИДЕЛЬСКОГО РАЙОНА РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН]&lt;/ref&gt; :&lt;blockquote class=&quot;&quot;&gt;
Статья 1. Башҡортостан Республикаһы Ҡариҙел районының Үрге Ҡаҙмаш ауыл Советын бөтөрөргә. 


Статья 2. Үрге Ҡаҙмаш ауыл Советының биләмәһен Башҡортостан Республикаһының Ҡариҙел районы Кирҙә ауыл Советы составына тапшырырға. &lt;/blockquote&gt;


== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}
[[Категория:Башҡортостандың юҡҡа сыҡҡан ауыл биләмәләре]]
[[Категория:Ҡариҙел районы муниципаль берәмектәре]]</text>
      <sha1>55pz95lirh9fe3xkh2dmm8cdnt5svkr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башфармация</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142851</id>
    <revision>
      <id>1306403</id>
      <parentid>1050778</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T11:17:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4117" sha1="hc72l3z2t7jg4gfemz72bvcqv960k3z" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''«Башфармация»''' дәүләт унитар предприятиеһы — [[Башҡортостан]]дың ([[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]) дарыуханалар һәм оптикалар селтәре.

== Тарихы ==
[[1926 йыл]]да [[Башҡорт АССР-ы]] һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариатының Башҡорт аптека идаралығы — «Башаптекоуправление» ойошторола. [[1935 йыл]] аҙағында «Башаптекоуправление» РСФСР-ҙың һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариаты Баш Аптека идаралығының хужалыҡ иҫәбе бүлеге ҡарамағына күсә.

[[1969 йыл]]да [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы|БАССР-ҙың Министрҙар Советы]] янында Дарыухана идаралығы төҙөлә. Уның составында, ауыл дарыуханалары менән ойоштороу методик һәм хужалыҡ-финанс етәкселеген тормошҡа ашырыу өсөн, үҙәк район дарыуханалары ойошторола (ЦРА).

[[1989 йыл]]да, хужалыҡ итеүҙең яңы принцибына күсеү менән бәйле, республиканың дарыухана идаралығы «Фармация» Башҡортостан производство берекмәһе тип үҙгәртелә.

[[1993 йыл]]да предприятие «Башфармация» махсуслаштырылған дәүләт производство предприятиеһы (СГПП «Башфармация») итеп үҙгәртелә.

[[2003 йыл]]дан дәүләт унитар предприятиеһы статусына эйә (ГУП «Башфармация»).

== Милекселәре һәм етәкселеге ==
Берҙән-бер акционеры булып Башҡортостан Республикаһының ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре Министрлығы йөҙөндә, [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] тора (дәүләт өлөшө 100 %).

Генераль директоры Салауат Ибраһим улы Рәхмәтуллин.

== Предприятие структураһы ==
Предприятие составында 173 дарыухана, 200-ҙән ашыу киоск һәм дарыухана пункты, 7 «Оптика» магазины, 4 күмәртә склады һәм 1 автохужалыҡ бар&lt;ref name=&quot;Галеева М. Р.&quot;&gt;{{ЭБЭ2013|2-statya/9266-bashfarmatsiya-predpriyatie.html|автор=Галеева М. Р.}}&lt;/ref&gt;.

== Эшмәкәрлеге ==
Предприятие эшмәкәрлегенең төп төрҙәре — дарыу препараттарын, медицина тәғәйенләнешендәге әйберҙәр һәм дарыухана ассортиментындағы башҡа медицина тауарҙарын күмәртәләп һәм ваҡлап һатыу.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.bashpharmacy.ru// Официальный сайт компании]
* ''Галеева М. Р.'' &lt;span data-wikidata-qualifier-id=&quot;P248&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20191224142022/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/2-statya/9266-bashfarmatsiya-predpriyatie.html Башфармация]&lt;/span&gt; // [[Башҡорт энциклопедияһы|Башкирская энциклопедия]]. — Уфа: ГАУН «[[Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы)|Башкирская энциклопедия]]&lt;nowiki/&gt;», 2015—2018. — ISBN 978-5-88185-306-8.

[[Категория:Алфавит буйынса компаниялар]]
[[Категория:Башҡортостан предприятиелары]]</text>
      <sha1>hc72l3z2t7jg4gfemz72bvcqv960k3z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Авксентьева Сардана Владимировна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142903</id>
    <revision>
      <id>1306262</id>
      <parentid>1286371</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T02:22:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6584" sha1="cw3ala3qbv3k0p4377n15wcbke3dy7h" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Авксентьева Сардана Владимировна''' ([[2 июль]] [[1970 йыл]]) — [[Рәсәй]] дәүләт эшмәкәре. 2018 йылдың 17 сентябренән [[Яҡутск]] ҡалаһы ҡала округы башлығы.

== Биографияһы ==
Сардана Владимировна Авксентьевна 1970 йылдың 2 июлендә [[Яҡут АССР-ы]]ның Чурапчы районы Чурапчы ауылында тыуған.

1993 йылда Яҡут дәүләт университетының тарих-юридик факультетын «Тарих уҡытыусыһы», 1998 йылда Алыҫ Көнсығыш дәүләт хеҙмәте академияһын «Дәүләт һәм муниципаль идара итеү» һөнәре буйынса тамамлаған&lt;ref&gt;[http://www.yakut.vybory.izbirkom.ru/region/region/yakut?action=show&amp;root=1&amp;tvd=4144035369625&amp;vrn=4144035369625&amp;region=14&amp;global=&amp;sub_region=0&amp;prver=0&amp;pronetvd=null&amp;type=341&amp;vibid=4144035387217 Сведения о проводящихся выборах и референдумах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180912170044/http://www.yakut.vybory.izbirkom.ru/region/region/yakut?action=show&amp;root=1&amp;tvd=4144035369625&amp;vrn=4144035369625&amp;region=14&amp;global=&amp;sub_region=0&amp;prver=0&amp;pronetvd=null&amp;type=341&amp;vibid=4144035387217 |date=2018-09-12 }}.  www.yakut.vybory.izbirkom.ru. &lt;small&gt;Проверено 12 сентября 2018.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Хеҙмәт юлын ВЛКСМ-дың Яҡутск ҡалаһы Октябрь район комитетында башлай&lt;ref&gt;[http://sakhalife.ru/vyiboryi-glavyi-yakutska-vyiigrala-sardana-avksenteva-biografiya-novogo-mera/ Выборы главы Якутска выиграла Сардана Авксентьева — биография нового мэра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180912165954/http://sakhalife.ru/vyiboryi-glavyi-yakutska-vyiigrala-sardana-avksenteva-biografiya-novogo-mera/ |date=2018-09-12 }}&lt;/ref&gt;.

1993—1996 йылдарҙа [[Яҡутск]] ҡала хакимиәтенең йәштәр эштәре, физик культура һәм спорт буйынса бүлеге белгесе булып эшләй.

1996 йылда Саха (Яҡут) Республикаһының Йәштәр эштәре, туризм, физик культура һәм спорт буйынса министрлығына эшкә үрләтелә, баш белгес, бүлек етәксеһе вазифаһын башҡара.

1998 йылдан 2000 йылға тиклем «Саха» милли тапшырыуҙар компанияһында ойоштороу һәм кадрҙар эше бүлеге етәксеһә була.

Рәсәй Федерацияһы Дәүләт думаһы депутаты Виталий Николаевич Басыгысовтың ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә. 2004 йылдан 2007 йылға тиклем «Туймаада Даймонд» акционерҙар йәмғиәте генераль директоры урынбаҫары, 2007—2012 йылдарҙа Яҡутск ҡалаһы ҡала округы башлығы урынбаҫары — ҡала округы хакимиәте аппараты етәксеһе, 2012 йылдан — «Яҡутск аэропорты» акционерҙар йәмғиәтенең «Аэроторгсервис» етештереү-коммерция комплексы директоры булып эшләй&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Выборы главы Якутска выиграла Сардана Авксентьева — биография нового мэра|url=http://sakhalife.ru/vyiboryi-glavyi-yakutska-vyiigrala-sardana-avksenteva-biografiya-novogo-mera/|work=SakhaLife|accessdate=2018-09-12|language=ru-RU|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180912165954/http://sakhalife.ru/vyiboryi-glavyi-yakutska-vyiigrala-sardana-avksenteva-biografiya-novogo-mera/|archivedate=2018-09-12}}&lt;/ref&gt;.

2018 йылдың 9 сентябрендә үткән һайлауҙа Яҡутск ҡалаһы ҡала округы башлығы итеп һайлана. Сардана Владимировна ниндәй ҙә булһа йәмәғәт берекмәһенә тормай, әммә һайлауға «Рәсәйҙе тергеҙеү партияһы»-ның Яҡут төбәк бүлексәһе кандидаты булып сыға&lt;ref&gt;[http://yatik.ykt.ru/vybory-glavy-go-gorod-yakutsk/ Список выдвинутых и зарегистрированных кандидатов на выборах главы городского округа «город Яҡутск»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180912204710/http://yatik.ykt.ru/vybory-glavy-go-gorod-yakutsk/ |date=2018-09-12 }}&lt;/ref&gt;. Һайлаусыларҙың 39,98 % тауышын йыйып, 31,70 % һөҙөмтәгә өлгәшкән «[[Берҙәм Рәсәй]]&lt;nowiki/&gt;» партияның вәкилен уҙып китә һәм еңеүгә өлгөшә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Якутск выбрал женщину|ссылка=https://www.kommersant.ru/doc/3737525|издание=Коммерсантъ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.yakut.vybory.izbirkom.ru/region/region/yakut?action=show&amp;root=1&amp;tvd=4144035369629&amp;vrn=4144035369625&amp;region=14&amp;global=&amp;sub_region=0&amp;prver=0&amp;pronetvd=null&amp;vibid=4144035369629&amp;type=222 Сведения о проводящихся выборах и референдумах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180912165906/http://www.yakut.vybory.izbirkom.ru/region/region/yakut?action=show&amp;root=1&amp;tvd=4144035369629&amp;vrn=4144035369625&amp;region=14&amp;global=&amp;sub_region=0&amp;prver=0&amp;pronetvd=null&amp;vibid=4144035369629&amp;type=222 |date=2018-09-12 }}.  www.yakut.vybory.izbirkom.ru. &lt;small&gt;Проверено 12 сентября 2018.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. 17 сентябрҙә Яҡутск ҡалаһы ҡала округы башлығы вазифаһын үтәй башлай&lt;ref&gt;{{cite news|title=Сардана Авксентьева официально вступит в должность мэра Якутска 17 сентября|url=https://www.yakutia.kp.ru/daily/26880/3923553/|accessdate=2018-09-12|publisher=Комсомольская правда|date=2018-09-11}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]</text>
      <sha1>cw3ala3qbv3k0p4377n15wcbke3dy7h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>23-сө балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе (Өфө)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143333</id>
    <revision>
      <id>1306229</id>
      <parentid>1279882</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T23:59:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6773" sha1="ozb6984vjhgacw1kvohulbnfsgooj4b" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''23-сө спорт мәктәбе''' ([[Башҡортостан Республикаһы]] [[Өфө]] ҡалаһы ҡала округының муниципаль бюджет учреждениеһы «Спорт мәктәбе № 23») — [[Өфө]] ҡалаһының балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе, шахмат һәм шашка менән шөғөлләнә.

[[Мостай Кәрим]] исемендәге 158-се башҡорт гимназияһында уҡыған 23-сө балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тәрбиәләнеүселәре, [[2013 йыл]]дағы рус шашкалары буйынса «Чудо-шашки» клубы призына Рәсәй команда беренселегендә беренсе тапҡыр еңеү яулай&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/557430/ В черноморском Лоо блеснули юные башкирские шашисты | новости башинформ.рф]&lt;/ref&gt;. 23-сө спорт мәктәбенең спортсы-инструкторы Айгөл Иҙрисова (тренеры А. П. Мельников) йөҙ шаҡмаҡлы шашка буйынса Европа чемпионатында бронза яуланы (блиц; 23 — 24 март 2013йыл, Будапешт ҡалаһы (Венгрия))&lt;ref&gt;[http://ufacity-sport.ru/school/23.php Комитет по физической культуре и спорту г. Уфа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109183231/http://ufacity-sport.ru/school/23.php |date=2018-11-09 }}&lt;/ref&gt;.

== Спортсылар ==

=== Рәсәй Гроссмейстеры ===
[[Танһыҡҡужина Тамара Михаил ҡыҙы]] — шашка буйынса 5 тапҡыр донъя чемпионы

=== Рәсәйҙең спорт мастерҙары ===
1. [[Шәйбәков Айнур Рәүил улы]] — кадеттар араһында шашка буйынса донъя чемпионы

2. [[Вәлиева Юлиә Фирҙәүес ҡыҙы]] — ҡатын-ҡыҙҙар араһында шашка буйынса Рәсәй чемпионы, тиҙ программа

3. [[Әминева Әлиә Мансур ҡыҙы]] — шашка буйынса Европа чемпионатында II урын

4. [[Иҙрисова Айгөл Илдус ҡыҙы]] — ҡатын-ҡыҙҙар араһында шашка буйынса донъя чемпионы&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/486510/ Уфимка Айгуль Идрисова завоевала мировую шашечную корону | новости башинформ.рф]&lt;/ref&gt;

5. Ишмәтов Рим Рафиҡ улы— үҫмер спортсылар араһында экс-донъя чемпионы

=== Спорт мастерына кандидаттар. ===
1. Александров Владимир (шашка буйынса Рәсәй Федерацияһы беренселегендә IV урын, үҫмер спортсылар)

2. Батманов Игорь (VI урын, шашкалар буйынса Башҡортостан Республикаһы чемпионаты, үҫмер спортсылар)

3. [[Осипова Кристина Константиновна|Осипова Кристина]] (II урын, шашка буйынса Рәсәй Федерацияһы беренселеге, үҫмер спортсылар)

4. Рыжов Илья (II урын, шашка буйынса Рәсәй Федерацияһы беренселеге, үҫмер спортсылар)

5. [[Сәғитова Азалия Наил ҡыҙы|Сәғитова Азалия]] (IV урын, шашка буйынса Рәсәй Федерацияһы беренселеге, ҡыҙҙар)

6. Сәхиуллин Данил (II урын, шашкалар буйынса Башҡортостан Республикаһы чемпионаты, үҫмер спортсылар)

7. Мөхәммәтов Азат (V урын, шашка буйынса Рәсәй Федерацияһы беренселеге, үҫмер спортсылар)

8. [[Әйүпова Регина Рифат ҡыҙы|Әйүпова Регина]] (IV урын, шашка буйынса Рәсәй Федерацияһы беренселеге, ҡыҙҙар)

9. [[Шәрәфетдинов Марсель Ирек улы|Шәрәфетдинов Марсель]] (I урын, шашка буйынса Рәсәй Федерацияһы беренселеге, үҫмер спортсылар)

10. Сафин Ридан (I урын, шашка буйынса Башҡортостан Республикаһы чемпионаты, команда)

11. Ахунова Сөмбөл (шахмат буйынса Рәсәй чемпионатында 1-се урын, Башҡортостан Республикаһы чемпионатында 1-се урын)

== Тренерҙар ==
Ишмәтов Рим Рафиҡ улы,

[[Вәлиева Юлиә Фирҙәүес ҡыҙы]]

Мельников Александр Павлович,

Ғәлләмов Наиль Ғәлимйән улы,

Пекерский Михаил Викторович.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* ''Хасанова Н. В.'' &lt;span data-wikidata-qualifier-id=&quot;P248&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20160407092750/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/2681-sportivnaya-shkola-po-shakhmatam Спортивная школ по шахматам]&lt;/span&gt; &amp;#x2F;&amp;#x2F; [[Башҡорт энциклопедияһы|Башкирская энциклопедия]]. — Уфа: ГАУН «[[Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы)|Башкирская энциклопедия]]&lt;nowiki/&gt;», 2015—2018. — ISBN 978-5-88185-306-8.

http://ufacity-sport.ru/news/detail.php?ID=953 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304132339/http://ufacity-sport.ru/news/detail.php?ID=953 |date=2016-03-04 }}  Звания и разряды спортсменов МБОУДОД ДЮСШ № 23

http://www.ufatime.ru/blogs/andrey-yurtaev/chess/{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

http://www.bashinform.ru/news/557430/

https://www.youtube.com/watch?v=HhDzS2WSsNs Youtube сюжет о ДЮСШ, сделанный телекомпанией UTV
[[Категория:Өфө мәғарифы]]
[[Категория:Өфөлә спорт]]
[[Категория:Алфавит буйынса мәктәптәр]]</text>
      <sha1>ozb6984vjhgacw1kvohulbnfsgooj4b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡортостан (телерадиокомпания, БРДТРК филиалы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144492</id>
    <revision>
      <id>1306415</id>
      <parentid>1182110</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T11:50:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9689" sha1="8sei027mj5prs9ag7q77mkj0zcudrx0" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{Бутамаҫҡа|Башкортостан (телерадиокомпания)}}
'''«Башҡортостан» дәүләт телевизион һәм радио компанияһы ''' — Бөтә Рәсәй дәүләт телевизион һәм радио тапшырыуҙар компанияһының [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһындағы]] филиалы. [[Өфө|Өфөлә]] урынлашҡан.

== Радио тарихы ==
Радио [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ында]] 1928 йылдың 1 авгусында барлыҡҡа килә. 1934 йылдың мартында Өфөлә БАССР-ҙың 15 йыллығы исемендәге ҡеүәтле радио тапшырыуҙар станцияһы асыла.

== Телевидение тарихы ==
Башҡорт телевидениеһы 1959 йылдың 1 мартында эшләй башлай. 1960 йылдың 1 октябрендә беренсе күсмә телевизион станция (ПТС) файҙаланыуға тапшырыла. Башҡорт дәүләт филармонияһында барған концерт беренсе тапҡыр туранан -тура бар республикаға трансляциялана. Тәүҙә телетапшырыуҙар аҡлы-ҡаралы төҫтә генә була, 1985 йылдың 1 февраленән Башҡорт телевидениеһы тапшырыуҙарын төҫлө форматта алып бара. 1986 йылдың 5 июнендә беренсе «Төмән — Өфө — Ҡаҙан» телекүпере үткәрелә. 1991 йылда БАССР Телевидение һәм Радио тапшырыуҙар Комитетының атамаһы [http://gtrk.tv «Башҡортостан» Дәүләт телевидение һәм радио тапшырыуҙар компанияһы&quot; (ДТРК) тип үҙгәртелә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181027183444/https://gtrk.tv/ |date=2018-10-27 }}. 2002 йылда[http://gtrk.tv  «Башҡортостан» ДТРК-һы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181027183444/https://gtrk.tv/ |date=2018-10-27 }} [http://gtrk.tv «Башҡортостан» ДТРК-һы Федераль Дәүләт унитар предприятиеһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181027183444/https://gtrk.tv/ |date=2018-10-27 }} (Бөтә Рәсәй дәүләт телевидение һәм радио тапшырыуҙар компанияһының кесе предприятиеһы) тип үҙгәртеп ҡорола. 2015 йылдың 20 апреленән Башҡортостан Республикаһы президенты Рөстәм Хәмитов һәм Бөтә Рәсәй дәүләт телевидение һәм радио тапшырыуҙар компанияһының генераль директоры Олег Добродеев һанлы ҡорамалды эшләтеүгә рөхсәт бирә.

== Программалар ==
* «Вести — Башҡортостан» («Вести. Утро» сығарылыштары сиктәрендә сығарыла, иртәнге тапшырыуҙар 11:25 сәғәттә, кискеләре — 17:00 һәм 20:45 сәғәттәрҙә)
* «Вести — Башҡортостан. Аҙна ваҡиғалары» (һәр йәкшәмбе 08:40 сәғәттә эфирға сыға).
* «Вести-Уфа» (Внутри программы «Вести-Башкортостан», н. в. закрыта)
* «Эштәр һәм кешеләр»
* «Тормош сифаты»
* «Доброе утро, республика!» башҡорт телендә («Хәйерле иртә, республика!») (элегерәк «Ауаз»)
* «Специальный корреспондент» (09.2011 — н.в)
* «От всей души» («Ихлас Куңелдән»)
* «Вести — Башкортостан на башкирском языке» («Хәбәрҙәр — Башҡортостан») (выходит в 14:25)
* «Трэнды»
* «Говорит и показывает Уфа»
* «Специальный репортаж»
* «Моя Уфа»
* «Мне есть, что Вам сказать»
* «Гәлсәр һандуғас»
* «Куңел нуры»
* «Лидия Русланова»
* «Вести — Башкортостан. Утро»

«[http://gtrk.tv/rossiya-kultura-bashkortostan Россия — Культура.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181205211718/https://gtrk.tv/rossiya-kultura-bashkortostan |date=2018-12-05 }} [http://gtrk.tv/rossiya-kultura-bashkortostan Башкортостан]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}»:

* «Новости Культуры — Башкортостан»
* «Культурное обозрение» (с марта 2011 г.)
* «Утро на канале Культура — Башкортостан»
* Воскресная программа
* «Счастливый номер»
* «Культурный сезон»

«[http://gtrk.tv/rossiya-24-bashkortostan Россия-24.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181205063645/https://gtrk.tv/rossiya-24-bashkortostan |date=2018-12-05 }} [http://gtrk.tv/rossiya-24-bashkortostan Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181205063645/https://gtrk.tv/rossiya-24-bashkortostan |date=2018-12-05 }}»:

* «Вести. Дежурная часть — Башкортостан»
* «Вести-24. Башкортостан»
* «Вести. Бизнес»
* «Вести. Здоровье»
* «Вести. Интервью»
* «Вести. Спорт»
* «Реплика»
* «Хоккей 24»
* «24 клапана».
* «Свободный микрофон с Азаматом Саитовым»

== «Башҡортостан» ДТРК-һының структураһы ==
* [http://gtrk.tv/rossiya-1-bashkortostan Россия-1. Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181206002114/https://gtrk.tv/rossiya-1-bashkortostan |date=2018-12-06 }}
* [http://gtrk.tv/rossiya-24-bashkortostan Россия-24. Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181205063645/https://gtrk.tv/rossiya-24-bashkortostan |date=2018-12-05 }}
* [http://gtrk.tv/rossiya-kultura-bashkortostan Россия — Культура. Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181205211718/https://gtrk.tv/rossiya-kultura-bashkortostan |date=2018-12-05 }}
* [http://gtrk.tv/bashkortostan-24 Башкортостан 24] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170509003637/http://gtrk.tv/bashkortostan-24 |date=2017-05-09 }}

* [http://gtrk.tv/radio-rossii-bashkortostan Радио России-Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181205221808/https://gtrk.tv/radio-rossii-bashkortostan |date=2018-12-05 }}
* [http://gtrk.tv/vesti-fm-ufa Вести FM Уфа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181204202528/https://gtrk.tv/vesti-fm-ufa |date=2018-12-04 }}
* [http://gtrk.tv/mayak Радио Маяк Уфа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181205231921/https://gtrk.tv/mayak |date=2018-12-05 }}

== Һылтанмалар ==
* [http://gtrk.tv Официальный сайт ГТРК «Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181027183444/https://gtrk.tv/ |date=2018-10-27 }}
* [http://gtrk.tv/online Прямой эфир ТВ и Радио (ONLINE)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181204225839/https://gtrk.tv/online |date=2018-12-04 }}
* &lt;span data-wikidata-qualifier-id=&quot;P248&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20191224070249/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/189-bashkortostan-trk.html Башкортостан (телерадиокомпания, филиал ВГТРК)]&lt;/span&gt; &amp;#x2F;&amp;#x2F; [[Башҡорт энциклопедияһы|Башкирская энциклопедия]]. — Уфа: ГАУН «[[Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы)|Башкирская энциклопедия]]&lt;nowiki/&gt;», 2015—2018. — ISBN 978-5-88185-306-8.
* [https://vk.com/gtrkrb Вступайте в группу ГТРК «Башкортостан» в ВКонтакте]
* [https://facebook.com/ufagtrk Вступайте в группу ГТРК «Башкортостан» в Facebook]
* [https://www.youtube.com/user/GTRKBashkortostan Подписывайтесь на Youtube-канал ГТРК «Башкортостан»]
* [https://twitter.com/gtrkrb Подписывайтесь на микроблог ГТРК «Башкортостан» в Twitter]
* [http://instagram.com/gtrk_bashkortostan Подписывайтесь на Instagram ГТРК «Башкортостан»]
* [https://plus.google.com/+GtrkTvRB Добавляйтесь в круги ГТРК «Башкортостан»]
* [http://gtrk.tv/news.rss.xml Подписывайтесь на RSS-ленту ГТРК «Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181118102033/http://gtrk.tv/news.rss.xml |date=2018-11-18 }}
[[Категория:Рәсәйҙең төбәк дәүләт телекомпаниялары]]</text>
      <sha1>8sei027mj5prs9ag7q77mkj0zcudrx0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әхмәтов Арыҫлан Фәрит улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144561</id>
    <revision>
      <id>1306207</id>
      <parentid>1214940</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T21:07:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7641" sha1="js4p6g2rp2ztcrowhej1kpptdi50t87" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Әхмәтов Арыҫлан Фәрит улы''' ([[11 декабрь]] [[1948 йыл]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] инженер-технологы, [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (1998), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы нефть һәм газ бүлексәһенең академик-секретары (1997), техник фәндәр докторы (1986), профессор (1989), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2015)

== Биографияһы ==
Арыҫлан Фәрит улы Әхмәтов&lt;ref&gt;[http://www.anrb.ru/blog/alias/ahmetov &lt;span lang=&quot;mis&quot;&gt;Академия Наук Республики Башкортостан — Ахметов Арслан Фаритович]. Проверено 2 февраля 2013. 13 февраля 2013 года.&lt;/ref&gt; 1948 йылдың 11 декабрендә [[Львов]] ҡалаһында тыуа. Атаһы Әхмәтов Фәрит Ғәли улы (1926 йылғы) — Өфө нефть эшкәртеү заводында («Өфөнефтехим» асыҡ акционерҙар йәмғиәте) инженер, һуңынан директор урынбаҫары, КПСС-тың Өфө ҡала комитетының сәнәғәт буйынса секретары була, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971), «Почёт Билдәһе» (1976) ордендары кавалеры&lt;ref&gt;[http://энциклопедия-урала.рф/index.php/Ахметов_Фарит_Галеевич &lt;span lang=&quot;mis&quot;&gt;Ахметов Фарит Галеевич — Свободная Энциклопедия Урала&lt;/span&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220315023434/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%82_%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2022-03-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220315023434/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%82_%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2022-03-15 }}. ''[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%A3%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0 Свободная энциклопедия Урала]'' (16 мая 2012).&lt;/ref&gt;. Әсәһе — [[Әхмәтова  Роза Сәмиғулла ҡыҙы]].

[[1971 йыл]]да [[Өфө дәүләт нефть техник университеты|Өфө нефть институтын]] тамамлай.

Эш урындары: 1971 йылдан — Өфө нефть институтында инженер, ассистент, уҡытыусы, доцент, каталитик процестар тармаҡ лабораторияһы мөдире. 1987—1991 йылдарҙа — технология факультеты деканы, 1991 йылдан — кафедра мөдире. Бер үк ваҡытта 1997—2001 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы нефть һәм газ бүлексәһенең академик-секретары.

Әхмәтовтың ғилми эшмәкәрлек даирәһе: яҡшыртылған экологик үҙенсәлектәргә эйә яғыулыҡ, махсус тәғәйенләнешле нефть продукттары етештереү; уның тарафынан нефть эшкәртеүсе заводтарҙың нефть шламдарын үтилләштереү; әҙ бензоллы (1 проценттан кәм), ароматик углеводородтарҙың дөйөм күләме кәметелгән автомобиль бензиндарын эшләү технологияһы, бер нисә төрлө антисептик һәм профилактикалау сараһы эшләнгән.

Әхмәтов Арыҫлан Фәрит улы 3 фән докторы һәм 30-ҙан ашыу фән кандидаты әҙерләгән.

== Хеҙмәттәре ==
Әхмәтов Арыҫлан Фәрит улы — 350-нән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 50-ләгән уйлап табыу авторы.

Топливно-химическая переработка бензиновых фракций. Тематический обзор. М.: ЦНИИТЭнефтехим, 1990 (авторҙаш).

Ароматизация углеводородов на пентасилсодержащих катализаторах. М.: Химия, 2000 (авторҙаш).

Судовые топлива. Уфа: Гилем, 2001 (авторҙаш).

== Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре ==
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998)&lt;ref&gt;[http://kremlin.ru/acts/bank/13028/print &lt;span lang=&quot;ru&quot;&gt;Указ Президента Российской Федерации от 14.10.1998 г. № 1250&lt;/span&gt;] (рус.). kremlin.ru. Проверено 17 февраля 2018.&lt;/ref&gt;
* Фән һәм техника өлкәһендә Башҡортостан Республикаһының дәүләт премияһы лауреаты (2013)&lt;ref&gt;[https://pravitelstvorb.ru/ru/press-office/news.php?ELEMENT_ID=7351 &lt;span lang=&quot;mis&quot;&gt;Присуждены Государственные премии Республики Башкортостан 2013 года в области науки и техники — Правительство Республики Башкортостан&lt;/span&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180217202931/https://pravitelstvorb.ru/ru/press-office/news.php?ELEMENT_ID=7351 |date=2018-02-17 }}. pravitelstvorb.ru. Проверено 17 февраля 2018.&lt;/ref&gt;
* Фән һәм техника өлкәһендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы лауреаты (2015)&lt;ref&gt;[http://government.ru/docs/20388/ &lt;span lang=&quot;ru&quot;&gt;О присуждении премий Правительства России в области науки и техники за 2015 год&lt;/span&gt;] (рус.). government.ru. Проверено 17 февраля 2018.&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/17681-khm-tov-ary-lan-f-rit-uly}}{{V|8|12|2019}}   

[[Категория:Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академиктары]]
[[Категория:Техник фәндәр докторҙары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Фән һәм техника өлкәһендәге РФ Хөкүмәте премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:11 декабрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1948 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]</text>
      <sha1>js4p6g2rp2ztcrowhej1kpptdi50t87</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әһлиуллина Клара Ишбулды ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144769</id>
    <revision>
      <id>1306212</id>
      <parentid>1267297</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T21:38:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6222" sha1="ma7n6ne4ttgqb3jt8wjn9sk9sw0wc88" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Әһлиуллина Клара Ишбулды ҡыҙы''' ([[5 декабрь]] [[1968 йыл]]) — географ, энциклопедист, журналист, шағир. 2009 йылдан [[Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы)|«Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәт комплексының]] директор урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2022). Журналистар союзы ағзаһы (2014). Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2015). 

== Биографияһы ==
Клара Ишбулды ҡыҙы Әһлиуллина [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Архангел районы]] [[Максим Горький]] ауылында 1968 йылдың 5 декабрендә тыуған.

[[1996 йыл]]да [[Башҡорт дәүләт университеты]]н тамамлаған. 

[[2002 йыл]]дан [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]нда башҡорт әҙәбиәте һәм тыуған яҡты өйрәнеү бүлеге мөдире булып эшләй.

[[2004 йыл]]дан «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәт комплексында хеҙмәтен дауам итә, 2009 йылдан нәшриәттең генераль директоры урынбаҫары вазифаһын үтәй.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
[[Файл:Public organization Tabyn 02.jpg|мини|слева|«Табын» ырыуҙары төбәк-ара йәмәғәт ойошмаһы йыйылышы. Клара Әһлиуллина һулдан беренсе]]
* «Табын ырыуҙары берләшмәһе» төбәк-ара йәмәғәт ойошмаһы советы рәйесе&lt;ref&gt;[https://inzerpressa.rbsmi.ru/articles/konkurstar/tyu-an-ilem-il-am-ile-shi-yr-b-yge-ene-yom-a-tary/ «Тыуған илем — илһам иле» шиғыр бәйгеһенең йомғаҡтары. «Инйәр» гәзите сайты. 2018 йыл, 2 февраль]{{Недоступная ссылка|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;{{V|18|12|2018}}

== Хеҙмәттәре ==
;Әҙәби хеҙмәттәре
* Моё время : стихи, переводы. Уфа : Башкирская энциклопедия, 2018. 136 с. {{ref-ru}}
* Мне надо, чтоб меня любили… : стихи / Клара Аглиуллина. — Уфа : Башкирская энциклопедия, 2013. — 143 с. : портр.; 21 см; ISBN 978-5-88185-127-9 {{ref-ru}}
* Письмо в пространство. (2010) {{ref-ru}}
;Ғилми хеҙмәттәре
* Аглиуллина, Клара Ишбулдиновна. Основные результаты и направления деятельности НИК «Башкирская энциклопедия» / К. И. Аглиуллина // Региональные энциклопедии в современной научной инфокоммуникационной системе России : материалы Всероссийской научно-практической конференции с международным участием (Уфа, 29-30 сентября 2016 г.). — Уфа, 2016. — С. 37-40. {{ref-ru}}
* Аглиуллина, Клара Ишбулдиновна. Организация научных исследований по региональной энциклопедике: из опыта Научно-издательского комплекса «Башкирская энциклопедия» / К. И. Аглиуллина // Книга в информационном обществе = A book in the information society : материалы тринадцатой Международной научной конференции по проблемам книговедения, Москва, 28-30 апреля 2014 года : в 4 ч. Ч. 2. — Москва : Федеральное гос. бюджетное учреждение науки Науч. изд. центр «Наука» Российской акад. наук, 2014. — С. 20-21. {{ref-ru}}

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2022). 
* Башҡортостан Республикаһының фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2015)&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/obshestvo/19943-terens-dzhordzh-lengdon-bee-laureat.html Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитовтың Указы менән фән һәм техника өлкәһендәге республика дәүләт премиялары тапшырылды. «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 17 октябрь]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;{{V|18|12|2018}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20191224054729/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/18758-agliullina-klara-ishbuldinovna.html Башкирская энциклопедия — Аглиуллина Клара Ишбулдиновна]{{ref-ru}} {{V|18|12|2018}}
* Культурный мир Башкортостана: [https://kulturarb.ru/ru/news/v-ufe-otkrylas-vystavka-zhivopisi-klary-agliullinoj В Уфе открылась выставка живописи Клары Аглиуллиной. 28.11.2019] {{ref-ru}}

[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]</text>
      <sha1>ma7n6ne4ttgqb3jt8wjn9sk9sw0wc88</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Адриан ҡапҡаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144926</id>
    <revision>
      <id>1306268</id>
      <parentid>1284494</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T02:51:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7908" sha1="q2m8sbr7g06chj6iko4944y9zq8ody5" xml:space="preserve">[[Файл:Hadrian_Kapısı_(4).JPG|мини|Адриан ҡапҡаһы]]
'''Адриан ҡапҡаһыа''' ({{lang-tr|Hadrian Kapısı}}, {{lang-tr|Üçkapılar}}, ''Учкапылар'') — [[Төркиә|Төркиәнең]] Анталья ҡалаһындағы триумфаль арка, 130 йылда Атталияға килгән [[Рим империяһы|Рим императоры]] Адриан хөрмәтенә төҙөлгән&lt;ref&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt;. Ҡаланы һәм гаванды элек уратып торған стеналарҙан һаҡланып ҡалған берҙән-бер ҡапҡа.Тәүге тапҡыр ирланд-[[Британия империяһы|британия]] гидрографы контр-адмирал сэр Бофорт Фрэнсис тарафынан 1817 йылда һүрәтләнгән&lt;ref&gt;{{Cite news|title=All You Need to Know About Hadrian’s Gate, the Famous Arch in Antalya|first=Feride Yalav|last=Heckeroth|url=https://theculturetrip.com/europe/turkey/articles/all-you-need-to-know-about-hadrians-gate-the-famous-arch-in-antalya/|work=Culture Trip|accessdate=1 ноября 2018|language=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210818094539/https://theculturetrip.com/europe/turkey/articles/all-you-need-to-know-about-hadrians-gate-the-famous-arch-in-antalya/|archivedate=2021-08-18}}&lt;/ref&gt;.

Адриан ҡапҡаһы ике колоннадалы фасадтан , өс ҡалаға инә торған дүрт пилот өҫтөндә күтәрелгән арканан, һәм арканың ике яғында торған манаранан тора. Ҡапҡаның бейеклеге 8 метр самаһы тәшкил итә &lt;ref&gt;{{Cite news|title=All You Need to Know About Hadrian’s Gate, the Famous Arch in Antalya|first=Feride Yalav|last=Heckeroth|url=https://theculturetrip.com/europe/turkey/articles/all-you-need-to-know-about-hadrians-gate-the-famous-arch-in-antalya/|work=Culture Trip|accessdate=1 ноября 2018|language=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210818094539/https://theculturetrip.com/europe/turkey/articles/all-you-need-to-know-about-hadrians-gate-the-famous-arch-in-antalya/|archivedate=2021-08-18}}&lt;/ref&gt;.  Юлий Санкт булараҡ билдәле Көньяҡ манараһы рим дәүеренә  ҡарай, тик был манара ҡапҡанан бойондороҡһоҙ рәүештә төҙөлгән&lt;ref&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt;. Төньяҡ манараның аҫҡы өлөшө рим дәүеренә ҡарай, әммә XIII быуаттың беренсе яртыһында сәлжүк солтаны Кейкубад Алаадин  иткән саҡта үҙгәртеп ҡоролаI &lt;ref&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt; , манара стенаһында ғәрәп яҙыуы бар&lt;ref&gt;{{Cite news|title=All You Need to Know About Hadrian’s Gate, the Famous Arch in Antalya|first=Feride Yalav|last=Heckeroth|url=https://theculturetrip.com/europe/turkey/articles/all-you-need-to-know-about-hadrians-gate-the-famous-arch-in-antalya/|work=Culture Trip|accessdate=1 ноября 2018|language=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210818094539/https://theculturetrip.com/europe/turkey/articles/all-you-need-to-know-about-hadrians-gate-the-famous-arch-in-antalya/|archivedate=2021-08-18}}&lt;/ref&gt;.

Һигеҙ гранит (арканың һәр яғынан дүртәр) колоннанан башҡа ҡапҡа тулыһынса аҡ мәрмәрҙән эшләнгән ҡоролма. Арканың көмбәҙе рельефлы сәскәләр йыйылмаһы менән биҙәлгән&lt;ref&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt;. Башта ҡапҡа ике кимәлдән торған, үргеһендә император һәм уның ғаиләһе һындары (статуялары) урынлашҡан&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Hadrian's Gate {{!}} Hadrian's Arch {{!}} What to See in Antalya|url=http://www.travelsignposts.com/Turkey/sightseeing/hadrians-gate-antalya|work=Turkey Travel|date=2012-02-10|accessdate=1 ноября 2018|language=en-US}}&lt;/ref&gt; тип иҫәпләнә. Антаблемент бейеклеге 1,28  метр тәшкил итә. Ул үҙ эсенә сәскәләр менән декорланған фриз һәм арыҫлан башы менән бай биҙәлгән кәрнизде индерә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=All You Need to Know About Hadrian’s Gate, the Famous Arch in Antalya|first=Feride Yalav|last=Heckeroth|url=https://theculturetrip.com/europe/turkey/articles/all-you-need-to-know-about-hadrians-gate-the-famous-arch-in-antalya/|work=Culture Trip|accessdate=1 ноября 2018|language=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210818094539/https://theculturetrip.com/europe/turkey/articles/all-you-need-to-know-about-hadrians-gate-the-famous-arch-in-antalya/|archivedate=2021-08-18}}&lt;/ref&gt;.

Күп йылдар дауамында Адриан ҡапҡаһы ҡала стеналары рәүешендә ҡалған була, шунлыҡтан ул әлеге ваҡытҡа  тиклем һаҡланып ҡалған.  1950 йылда стеналар емерелә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Hadrian's Gate {{!}} Hadrian's Arch {{!}} What to See in Antalya|url=http://www.travelsignposts.com/Turkey/sightseeing/hadrians-gate-antalya|work=Turkey Travel|date=2012-02-10|accessdate=2017-07-06|language=en-US}}&lt;/ref&gt;, ә ҡапҡа 1959 йылда реконструкциялана. Рим дәүере өсөн оригиналь юлды күрһәтеү маҡсатында тротуар бөтөрөлә, хәҙер юлды органик быяла япма аша ҡарарға мөмкин.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Hadrian's Gate {{!}} Hadrian's Arch {{!}} What to See in Antalya|url=http://www.travelsignposts.com/Turkey/sightseeing/hadrians-gate-antalya|work=Turkey Travel|date=2012-02-10|accessdate=1 ноября 2018|language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Ҡала ҡапҡаһы аша элек үткән күп һанлы ат арбаларының тәрән бураҙна кеүек һаҡланған эҙҙәрен әле лә күрергә мөмкин. 

Реконструкция барышында ҡапҡа төбөндә бронза хәрефтәр табыла, улар Адриан хөрмәтенә яҙылған яҙманың бер өлөшө булып сыға. 2017 йылда был хәрефтәр бөтә донъя музейҙары һәм шәхси коллекциялар араһында бүленә. Туғыҙ хәреф [[Вена]], ике хәреф [[Берлин]], ә ҡайһы берҙәре Англияның Лондон ҡалаһындағы  Британия музейында һәм Оксфордтағы Ашмол музейында һаҡлана&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://followinghadrian.com/2013/04/20/hadrian-goes-to-attaleia-images-from-hadrians-gate-at-antalya/|title=Hadrian goes to Attaleia – images from Hadrian’s Gate at Antalya|last=followinghadrian|date=2013-04-20|accessdate=1 ноября 2018}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмә ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==

* [http://www.turkishclass.com/turkey_pictures_gallery_211 Фотографии ворот Адриана.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927220307/http://www.turkishclass.com/turkey_pictures_gallery_211 |date=2007-09-27 }}
* [http://www.tourantalya.com/how-to-go/?place=hadrians-gate-uckapilar/ How to go to Hadrian' s Gate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160424142407/http://www.tourantalya.com/how-to-go/?place=hadrians-gate-uckapilar%2F |date=2016-04-24 }}
[[Категория:Анталья биналары һәм ҡоролмалары]]
[[Категория:Антальяның иҫтәлекле урындары]]</text>
      <sha1>q2m8sbr7g06chj6iko4944y9zq8ody5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арвайхээр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145034</id>
    <revision>
      <id>1306327</id>
      <parentid>1282316</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T05:52:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8557" sha1="nvzyawwarnafqq9v6d5qbv69sa0pnmc" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Арвайхэ́эр'''&lt;ref&gt;[http://loadmap.net/ru?qq=46.2576%20102.7956&amp;z=13&amp;s=-1&amp;c=41&amp;g=1 Топокарты Генштаба] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170116170231/http://loadmap.net/ru?qq=46.2576%20102.7956&amp;z=13&amp;s=-1&amp;c=41&amp;g=1 |date=2017-01-16 }}&lt;/ref&gt; (''Арвайхэрэ''&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?redir_esc=y&amp;hl=ru&amp;id=bocmAAAAMAAJ&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=%D0%90%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D1%85%D1%8D%D1%8D%D1%80 Арвайхээр] // [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85_%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD Словарь географических названий зарубежных стран] / отв. ред. [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BA%D0%BE%D0%B2,_%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 А. М. Комков]. — 3-е изд., перераб. и доп. — &lt;abbr title=&quot;Москва&quot;&gt;М.&lt;/abbr&gt; : [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0_(%D0%B8%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE) Недра], 1986. — С. 24.&lt;/ref&gt;, ''Арбай-Хэрэ''&lt;ref&gt;Географический энциклопедический словарь: географические названия &amp;#x2F; Под ред. [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D1%80%D1%91%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2,_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%A4%D1%91%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 А. Ф. Трёшникова]. — 2-е изд., доп. — &lt;abbr title=&quot;Москва&quot;&gt;М.&lt;/abbr&gt;: [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_(%D0%B8%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE) Советская энциклопедия], 1989. — С. 37. — &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;210 000 экз.&lt;/span&gt; — [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5852700576 ISBN 5-85270-057-6].&lt;/ref&gt;; {{lang-mn|Арвайхээр|ᠠᠷᠪᠠᠶᠢᠬᠡᠭᠡᠷ}}Арвайхээр&lt;sup&gt;?&lt;/sup&gt;{{lang-mn|Арвайхээр|ᠠᠷᠪᠠᠶᠢᠬᠡᠭᠡᠷ}}ᠠᠷᠪᠠᠶᠢᠬᠡᠭᠡᠷ&lt;sup&gt;?&lt;/sup&gt;) — ҡала, [[Монголия|Монголияла Уверхангай]] аймағының административ үҙәге. Халҡы — 21 705 кеше (2010 йылға), 2000 гойылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса — 19 058 кеше&lt;ref&gt;[http://loadmap.net/ru?qq=46.2576%20102.7956&amp;z=13&amp;s=-1&amp;c=41&amp;g=1 Топокарты Генштаба] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170116170231/http://loadmap.net/ru?qq=46.2576%20102.7956&amp;z=13&amp;s=-1&amp;c=41&amp;g=1 |date=2017-01-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?redir_esc=y&amp;hl=ru&amp;id=bocmAAAAMAAJ&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=%D0%90%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D1%85%D1%8D%D1%8D%D1%80 Арвайхээр] // [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85_%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD Словарь географических названий зарубежных стран] / отв. ред. [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BA%D0%BE%D0%B2,_%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 А. М. Комков]. — 3-е изд., перераб. и доп. — &lt;abbr title=&quot;Москва&quot;&gt;М.&lt;/abbr&gt; : [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0_(%D0%B8%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE) Недра], 1986. — С. 24.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Географический энциклопедический словарь: географические названия &amp;#x2F; Под ред. [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D1%80%D1%91%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2,_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%A4%D1%91%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 А. Ф. Трёшникова]. — 2-е изд., доп. — &lt;abbr title=&quot;Москва&quot;&gt;М.&lt;/abbr&gt;: [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_(%D0%B8%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE) Советская энциклопедия], 1989. — С. 37. — &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;210 000 экз.&lt;/span&gt; — [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5852700576 ISBN 5-85270-057-6].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;des=gamelan&amp;srt=npan&amp;col=adfhimoq&amp;msz=1500&amp;geo=-142 Mongolia: largest cities and towns and statistics of their population] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110622020159/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=|date=2011-06-22}} // World Gazetteer{{Ref-en}}(инг.){{Ref-de}}(нем.){{Fr icon}}(фр.){{Ref-es}}(исп.)&lt;/ref&gt;. Ҡалала аҙыҡ-түлек ризыҡтарын етештереүсе производстволар, теген, аяҡ кейеме фабрикалары эшләй&lt;ref name=&quot;арвайхэр&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;und&quot;&gt;[http://baikal.irkutsk.ru/index.php?rubr=5&amp;doc=111 Улаанбаатар — Хархорин — Арвайхээр]&lt;/span&gt;''' (неопр.)'''.  // Байкальская земля. &lt;small&gt;Проверено 20 октября 2010.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; 2 июля 2012 года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Арвайхээре банк, ҡунаҡханалар бар. Ааэропорт&lt;ref&gt;&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://www.flightstats.com/go/Airport/airportDetails.do?airportCode=AVK AVK Airport Information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913064224/http://www.flightstats.com/go/Airport/airportDetails.do?airportCode=AVK |date=2011-09-13 }}&lt;/span&gt; (англ.).  FlightStats. &lt;small&gt;Проверено 20 октября 2010.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; 2 июля 2012 года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; эшләй, уның халыҡ*ара коды — AVK.

Арвайхээр — аймаҡтың төп мәҙәни үҙәге. Ҡалала милли драма театры&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Кетченеровский самородок|url=http://www.spektr.info/articles/ludi/72/|publisher=Спектр.инфо|accessdate=2010-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110103094333/http://www.spektr.info/articles/ludi/72/|archivedate=2011-01-03}}&lt;/ref&gt; бар, йыл һайын ат спорты буйынса ярыштар, төрлө фестивалдәр үткәрелә. Арвайхээрҙа бер нисә йыл рәттән төрлө ярыштарҙа еңеү яулаған Арвайхээр ҡушаматлы айғырға һәйкәл ҡуйылған. Арвайхээр атамаһы ла ҡалаға шул ат ҡушаматы буйынса бирелгән&lt;ref&gt;&lt;span lang=&quot;und&quot;&gt;[http://www.cbs3-uao.ru/pamgiv_16.html Лошадиные памятники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220114844/http://www.cbs3-uao.ru/pamgiv_16.html |date=2016-12-20 }}&lt;/span&gt;''' (неопр.)'''.  Централизованная библиотечная система № 3 [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AE%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3 ЮАО г. Москвы]. &lt;small&gt;Проверено 20 октября 2010.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; 2 июля 2012 года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.&lt;gallery perrow=&quot;3&quot; widths=&quot;190px&quot; heights=&quot;160px&quot;&gt;
File:ArwaicheerZentralplatz.jpg|Здание администрации
File:ArwaicheerTheater.jpg|Театр
File:ArwaicheerSportpalast.jpg|Спортивный центр
&lt;/gallery&gt;
[[Файл:ArwaicheerPark.jpg|справа|мини|315x315пкс|Яңы парк]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}
[[Категория:Монголия ҡалалары]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>nvzyawwarnafqq9v6d5qbv69sa0pnmc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бар (Украина)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145111</id>
    <revision>
      <id>1306389</id>
      <parentid>1050674</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T10:24:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="595" sha1="l9z0ae7jiigy8kkil68ktu61p7bqb7b" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Бар''' ({{lang-uk|Бар}}) — [[Украина]]ның [[Винница өлкәһе]]ндәге ҡала, [[Бар районы]]ның административ үҙәге.

2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 16 136 кеше йәшәй.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20160416075925/http://www.bar-city.com.ua/ Бар ҡалаһының рәсми сайты]{{ref-uk}}

[[Категория:Украина ҡалалары]]
[[Категория:Винница өлкәһе]]</text>
      <sha1>l9z0ae7jiigy8kkil68ktu61p7bqb7b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алмере</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145491</id>
    <revision>
      <id>1306298</id>
      <parentid>1279605</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T04:39:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14530" sha1="oo634p09znodvczwqek8op78oynugca" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Алмере''' (нидер. &lt;span lang=&quot;nl&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Almere&lt;/span&gt;) — [[Нидерланд]]тың үҙәк өлөшөндә Флеволанд провинцияһында община һәм ҡала. Лелистад һәм Зеволде общиналары менән сиктәш. Алмере общинаһы  Алмере Стад, Алмере Хавен, Алмере Бёйтен, Алмере Хаут, Алмере Порт (төҙөлә) һәм Алмере Пампус (проектлау стадияһында) райондарынан тора.

Алмере Нидерландта иң йәш ҡалаларҙың береһе. Уның беренсе йорто  [[1976 йыл]]да төҙөлөп бөткән. Алмере [[1984 йыл]]да ғына айырым община була. Ул  Флеволанд провинцияһында 183 270 ( [[2008 йыл]]дың [[1 ғинуар]]ына) халҡы менән иң ҙур община булып тора&lt;ref name=&quot;statline.cbs.nl&quot;&gt;&lt;div&gt;[http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNL&amp;PA=70072ned&amp;D1=0&amp;D2=3,13,46,71,93,115,245&amp;D3=a&amp;HDR=T&amp;STB=G1,G2&amp;G2=13&amp;VW=T Статистика буйынса муниципалитеттар нидерланд халҡы]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

== Географияһы ==
Алмере Флеволанд провинцияһының көньяғында урынлашҡан. Ул провинцияла иң көнбайыш община. Алмере көнбайышта һәм төньяҡта  Маркермер күле,  төньяҡ-көнсығышта Лелистад общинаһы, көнсығышта  Зеволде общинаһы менән, шулай уҡ көньяҡта Гоймер күле менән сиктәш. Алмере алты райондан тора, шуларҙың өсәүһе реконструкциялана. 
[[Файл:LocatieAlmere.png|мини|270x270пкс|Флеволанд һәм Нидерланд провинцияһының картаһында  Алмереның  урынлашыуы]]
[[Файл:Map_NL_Almere.PNG|мини|300x300пкс|Алмере картаһы]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;&quot; |Район
! style=&quot;&quot; |Барлыҡҡа килеү йылы
! style=&quot;&quot; |Хәле
|-
|Алмере Хавен
|[[1976 йыл|1976]]
|[[Файл:Map_NL_Almere_Haven.PNG|75x75пкс]]
|-
| Алмере
Стад
|[[1980 йыл|1980]]
|[[Файл:Map_NL_Almere_Stad.PNG|75x75пкс]]
|-
|Алмере Бейтен
|[[1984 йыл|1984]]
|[[Файл:Map_NL_Almere_Buiten.PNG|75x75пкс]]
|-
|Алмере Хаут
|[[1991 йыл|1991]]
|[[Файл:Map_NL_Almere_Hout.PNG|75x75пкс]]
|-
|Алмере Поорт
|[[2000 йыл|2000]]
|[[Файл:Map_NL_Almere_Poort.PNG|75x75пкс]]
|-
|Алмере Пампус
|
|[[Файл:Map_NL_Almere_Pampus.PNG|75x75пкс]]
|}

== Тарихы ==
XII—XX быуаттарҙа буласаҡ Алмере общинаһы биләмәһендә Төньяҡ диңгеҙҙең Зёйдерзее ҡултығының көньяҡ өлөшө ятҡан, ул 5000 км²  Нидерланд биләмәһе эсенә инеп торған. Һуңынан был биләмәләрҙә   - сөсө һыулы Эйсселмер күле булған&lt;ref name=&quot;www.britannica.com IJsselmeer&quot;&gt;&lt;div&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/282539/IJsselmeer IJsselmeer элекке күлдәр]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.  [[1975 йыл]]да  [[:ru:Зёйдерзее (проект)|«Зёйдерзее»]] проекты сиктәрендә бер өлөшө киптерелгән һәм буласаҡ Алмере общинаһының үҫеше башланған.  Уның беренсе йорто  [[1976 йыл]]да тамамланған  [[1984 йыл]]да Алмере айырым община була. Общинаны бургомистр етәкләй.

Ҡала [[1970 йыл]]да проектлана,  шуға күрә тәүге йорттар функционализм рухында һәм социаль айырманы бөтөрөүҙе иҫәпкә алып төҙөлгән. Ҡалала «Алмере Сити» (элекке «Омниворлд»)  [[футбол]] клубы бар.

== Административ-территориаль бүленеше ==
[[Файл:Almere_muziekwijk.jpg|справа|мини|260x260пкс|Алмере станцияһы.]]
Община 6 районға бүленгән, дөйөм алғанда Алмерела 183 270 кеше йәшәй (2008 йылдың 1 ғинуарына).
{| class=&quot;standard&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
 !Район
!Халҡы ([[2007 йыл|2007]])
 |-
 | class=&quot;bright&quot; |Алмере Хавен
|507 22
 |-
 | class=&quot;bright&quot; |Алмере Стад
|261 105
 |-
 | class=&quot;bright&quot; |Алмере Бёйтен
|751 51
 |-
 | class=&quot;bright&quot; |Алмере Хаут
|1345
 |-
 | class=&quot;bright&quot; |Алмере Порт
|134
 |-
 | class=&quot;bright&quot; |Алмере Пампус
|
 |}
[[Файл:Bevolkingspiramide_-_Gemeente_Almere_(2007).png|справа|мини|275x275пкс|Демографияһы]]

== Демографияһы ==
{| class=&quot;standard&quot;
! 
! align=&quot;center&quot; |Алмере Хавен
! align=&quot;center&quot; |Алмере Стад
! align=&quot;center&quot; |Алмере Бёйтен
! align=&quot;center&quot; |Алмере Хаут
! align=&quot;center&quot; |Алмере Порт
! align=&quot;center&quot; |Дөйөм алғанда
|-
|1970
| 
| 
| 
| 
| 
| align=&quot;right&quot; |52
|-
|1975
| 
| 
| 
| 
| 
| align=&quot;right&quot; |47
|-
|1980
| align=&quot;right&quot; |6596
| 
| 
| 
| 
| align=&quot;right&quot; |6632
|-
|1985
| align=&quot;right&quot; |410 21
| align=&quot;right&quot; |240 17
| align=&quot;right&quot; |1559
| 
| 
| align=&quot;right&quot; |40 297
|-
|1990
| align=&quot;right&quot; |355 22
| align=&quot;right&quot; |024 37
| align=&quot;right&quot; |499 11
| 
| 
| align=&quot;right&quot; |71 087
|-
|1995
| align=&quot;right&quot; |376 22
| align=&quot;right&quot; |816 58
| align=&quot;right&quot; |740 22
| align=&quot;right&quot; |564
| 
| align=&quot;right&quot; |496 104
|-
|2000
| align=&quot;right&quot; |237 22
| align=&quot;right&quot; |934 83
| align=&quot;right&quot; |290 35
| align=&quot;right&quot; |336 1
| 
| align=&quot;right&quot; |797 142
|-
|2005
| align=&quot;right&quot; |590 22
| align=&quot;right&quot; |560 103
| align=&quot;right&quot; |358 47
| align=&quot;right&quot; |1366
| align=&quot;right&quot; |
| align=&quot;right&quot; |175 008
|-
|2009&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://www.almere.nl/mmbase/attachments/403630/Bevolkingscijfersjan09.pdf Aantal Almere inwoners gemeente]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Almere Gemeente, 2009 januari 1 {{недоступная ссылка|url=http://www.almere.nl/mmbase/attachments/403630/Bevolkingscijfersjan09.pdf}}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;
| align=&quot;right&quot; |382 22
| align=&quot;right&quot; |115 107
| align=&quot;right&quot; |54 228
| align=&quot;right&quot; |1 097
| align=&quot;right&quot; |370
| align=&quot;right&quot; |827 185
|}

== Урындағы үҙидара органдары ==
[[Файл:Schouwburg Almere.jpg|справа|мини|260x260пкс|«Almere Schouwburg» театры]]
Алмере муниципаль берәмек булып тора. Ҡала үҙидараһының вәкәләтле органы булып муниципаль совет тора. Советтың 39 ағзаһы дүрт йылға бер һайлана. Һайлауҙарҙа бөтә өлкән халыҡ ҡатнаша ала (теләһә ҡайһы гражданлыҡ менән), тауыш биреүҙә ҡатнашыу өсөн Алемерела  5 йыл   йәшәү цензы ҡуйылған.  Урындағы үҙидараның башҡарма органы булып башҡарма совет тора, ул бургомистр һәм Администраторҙар советы тарафынан ойошторола. Һуңғыһы муниципаль советҡа һайлауҙарҙа еңеү яулаған партиялар коалицияһы тарафынан формалаша. Алмереның Администраторҙар советында — 4 кеше&lt;ref name=&quot;english.almere.nl&quot;&gt;&lt;div&gt;[http://english.almere.nl/english_content/_pid/kolom1-1/_rp_kolom1-1_elementId/1_16463 Алмер урындағы үҙидара] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090411095445/http://english.almere.nl/english_content/_pid/kolom1-1/_rp_kolom1-1_elementId/1_16463 |date=2009-04-11 }} {{недоступная ссылка|url=http://english.almere.nl/english_content/_pid/kolom1-1/_rp_kolom1-1_elementId/1_16463}}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

== Транспорты ==
[[Файл:Station_Almere_Poort.JPG|справа|мини|260x260пкс|Төҙөлөп ятҡан «Порт Алмере» станцияһы күренеше]]
Алмере ҙур автотранспорт һәм  тимер юл үҙәге. Ҡала аша   {{Табличка дороги|Дорога A6 (Нидерланды)|A6|red|white|-}} һәм {{Табличка дороги|Дорога A27 (Нидерланды)|A27|red|white|-}} автострадалары үтә. [[1987 йыл]]да  Алмере  тимер юлдарҙың  милли селтәренә тоташтырылған  ([[:nl:Nederlandse Spoorwegen]]), [[1988 йыл]]да тулыһынса Флеволейн тимер юл тармағын төҙөү  тамамлаған ([[:nl:Flevolijn]]), ул Лелистад һәм Алмерены Весп станцияһы ([[:nl:Station Weesp|nl:Weesp Station]]) менән тоташтыра.

Алмере муниципалитетында — биш тимер юл станцияһы:

* Almere Muziekwijk (1987 йылда асылған)
* Алмере Сентрум (1987 йылда асылған)
* Almere Parkwijk (1996 йылда асылған)
* Алмере Бейтен (1987 йылда асылған)
* Almere Oostvaarders (2004 йылда асылды).

Алтынсы станция  — Алмере Портты өс йылдан асыу  планлаштырыла.

Бынан тыш, Алмеренан Хилверсюм, Зеволде, Хардервейк ҡалаларына, Амстердам аэропорты Схипхол һәм Амстердамдың Амстел тимер юлы станцияһына ҡала-ара автобус юлдары йөрөй.

=== Ҡала транспорты ===
[[Файл:Almerebusbanen.png|справа|мини|260x260пкс|Алмере транспорты.]]
Алмереның транспорт  инфраструктураһы уның велосипедсылар (айырым велосипед юлдарын индереп), автомобиль йөрөтөүселәр һәм автобус (автобус хәрәкәте өсөн айырым һыҙыҡтар) пассажирҙары  өсөн инфраструктураға бүленеүе менән иғтибарға лайыҡ.

10. Алмерела ҡала райондарын хеҙмәтләндереүсе 10 автобус линияһы бар:

* 1 Алмере Бёйтен Stripheldenbuurt - Almere Haven de Marken
* 2 CS Almere - Gooisekant
* 3 Almere de Vaart - Almere Haven Centrum
* 4 CS Almere - Almere Poort Columbuskwartier
* 5 Almere Oostvaarders - Almere Busstation 't Oor
* 6 CS Almere - Almere Parkwijk
* 7 Almere Noorderplassen - Almere Sallandsekant
* 8 CS Almere - Kemphaan
* 9 Алмере Бёйтен - Алмере de Vaart
* 10 Алмере Бёйтен- Алмере Стад Gooisekant

== Туғандаш ҡалалар ==
[[Файл:Kasteel_Almere_2a.jpg|справа|мини|260x260пкс|Алмерела төҙөлөп ятҡан  замок]]
Алмере түбәндәге ҡалалар өсөн туғандаш:

* {{Флаг Дании|20px}} Ольборг, [[Дания]]
* {{Флаг Чехии|20px}} Ческе-Будеёвице, [[Чехия]]
* {{Флаг Эстонии|20px}} Хаапсалу, [[Эстония]]
* {{Флаг Ганы|20px}} Кумаси, [[Гана]]
* {{Флаг Великобритании|20px}} Ланкастер, [[Бөйөк Британия]]
* {{Флаг Великобритании|20px}} Милтон-Кинс, [[Бөйөк Британия]]
* {{Флаг Германии|20px}} Рендсбург, [[Германия]]
* {{Флаг Швеции|20px}} [[:ru:Векшё|Векшё]], [[:ru:Швеция|Швеция]]
* {{Флаг России|20px}} Дмитров, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.almere.nl/bestuur/internationalisering/|title=Internationalisering|author=|work=De gemeente Almere|date=|publisher=almere.nl}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160807150449/http://www.almere.nl/bestuur/internationalisering/ |date=2016-08-07 }}&lt;/ref&gt;

== Билдәле кешеләре ==

* Angerfist (Дэниел Мэсслинг; 1981 йылдың 20 июнендә тыуған) габбер- музыкант булараҡ билдәле 
* Буве Петер ([[1957 йыл]]да Ставерденда тыуған) — [[нидерланд]] [[футбол]]сыһы һәм тренеры. [[2007 йыл]]дың  [[1 июль|1 июленән]] Алмер ҡалаһынан «Омниворлд» клубының баш тренеры 
* Мадуро Хедвигес ([[1985 йыл]]да Алмерҙа тыуған) — профессиональ [[нидерланд]] [[футбол]]сыһы,   «Валенсия» һәм  Нидерланд йыйылма командаһының ярым һаҡсыһы.

[[Файл:Vogelhorst_Almere.jpg|справа|мини|260x260пкс|Алмерела типик йорт]]

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==

* [http://www.almere.nl Официальный сайт общины и города Алмере]
* [https://web.archive.org/web/20160304123246/http://gradplan.ru/index.php?id=18%2F Статья о строительстве Алмере]
* [http://www.archi.ru/foreign/guide/object_current.html?oid=6107&amp;&amp;fl=2&amp;sl=3 План развития Алмере]
* [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6172468.stm Статья ББС о молодых экологах из Алмере]

[[Категория:1984 йылда нигеҙләнгән тораҡ пункттар]]
[[Категория:Нидерланд ҡалалары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>oo634p09znodvczwqek8op78oynugca</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алитус</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145785</id>
    <revision>
      <id>1306293</id>
      <parentid>1064078</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T04:26:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9640" sha1="dqnpt3bx57qh6au1k3p5npoyjekcp94" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Алитус'''{{Нет АИ|5|2|2015}} или '''Алиту́с'''&lt;ref name=&quot;ударение&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{книга
 | заглавие      = Географический энциклопедический словарь: географические названия
 | ответственный = Под ред. [[Трёшников, Алексей Фёдорович|А. Ф. Трёшникова]]
 | издание       = 2-е изд., доп.
 | место         = М.
 | издательство  = [[Советская энциклопедия]]
 | год           = 1989
 | страницы      = 20
 | страниц       = 592
 | isbn          = 5-85270-057-6
}}&lt;/ref&gt; ({{lang-lt|Alytus}}, {{lang-pl|Olita}}, {{lang-ru|Олита}}&lt;ref name=&quot;карта1820&quot;/&gt;) —[[Литва]]ның  көньяғында, Дзукиялағы ҡала,  Алитус  өйәҙенең һәм Алитус районының административ үҙәге; Литвала халҡы һаны буйынса алтынсы урында тора.

== Урыны һәм тасуирламаһы ==
[[Файл:Alytus.png|слева|мини|200x200пкс|Самолеттан ҡала күренеше]]
Ҡала Неман йылғаһының ике яҡ ярында [[Вильнюс]]тан 105 км, [[Каунас]]тан 69 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Көньяҡ Литваның сәнәғәт һәм мәҙәниәт үҙәге.

== Халҡы ==
[[2013 йыл]]дың 1 ғинуарына халҡы һаны 281 57 кеше иҫәпләнгән. Хәҙер Алитуста  94,7 % литвалар, 2,8 % урыҫтар йәшәй.  [[2017 йыл]]дың 1 июленә ҡарата ҡала халҡы 51 947 кеше тәшкил иткән.

== Атамаһы ==
Ҡала үҙенең атамаһы менән йылғаға — Неман ҡушылдығына бурыслы тип фараз ителә.  Хәҙер йылға  Алитупис тип атала (лит. &lt;span lang=&quot;lt&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Alytupis&lt;/span&gt;), әммә элек  ''Алитус'' исеме менән аталыуы мөмкин (лит. &lt;span lang=&quot;lt&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Alytus&lt;/span&gt;).

== Гербы ==
Гербты ҡалаға 1581 йылдың 15 июнендә магдебург хоҡуҡтары менән бергә король Стефан Батория бүләк итә. Тарихи герб [[1995 йыл]]дың 11 декабрендә Литва президенты декреты менән раҫлана.

== Тарихы ==
1377 йылда тәүге яҙма сығанаҡтарҙа телгә алына. 1581 йылда  ҡала хоҡуғы бирелә.

[[XIX быуат]]  аҙағында көнбайыш  Рәсәй империяһы сиктәрен нығытыу менән бергә  мөһим стратегик урындағы Олитуны (Алитус) фортификациялау буйынса ҡарар ҡабул ителә. [[1890 йыл]]да Олита [[Рәсәй империяһы]]ның өсөнсө класлы ҡәлғәһе була

[[Бөйөк Ватан һуғышы]]ның  тәүге көндәрендә үк —[[1941 йыл]]дың 22—23 июнендә Алитус районында ҙур танкылар алышы була.  [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында Алитуста 10—20 меңгә яҡын йәһүд атып үлтерелә  (теүәл һаны билдәле түгел)&lt;ref&gt;[http://www.holokaustosvietimas.smm.lt/zemelapiai.php?lang=_e&amp;r=2&amp;p=163 Holocaust Education] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071205234928/http://www.holokaustosvietimas.smm.lt/zemelapiai.php?lang=_e |date=2007-12-05 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071205234928/http://www.holokaustosvietimas.smm.lt/zemelapiai.php?lang=_e|date=2007-12-05}}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;; бер ҡасан да ентекле тикшереү булмаған, ә төрлө сығанаҡтарҙа телгә алыныу һаны  — 60 мең&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://www.travel.lt/turizmas/selectPage.do?docLocator=0144369960DC11DA87B0746164617373&amp;inlanguage=ru Алитус]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;. 1941 йылдың июленән алып [[1943 йыл]]дың апреленә тиклем казармалар биләмәһендә хәрби әсирҙәрҙең «Шталаг-343» концентрацион лагеры булған.  1943 йылдың майынан  [[1944 йыл]]дың июленә тиклем  ошонда уҡ көсләп күсерелгән кешеләрҙең лагеры  урынлашҡан, улар башлыса Рәсәйҙең көнбайыш өлкәләренән булған.  Әсирҙәрҙең бер өлөшө литва крәҫтиәндәренең усадьбаларында ауыл хужалығы эштәрендә файҙаланылған.  Архив мәғлүмәттәре буйынса, лагерҙа яҡынса 2 мең  хәрби әсир  һәм совет гражданы һәләк булған.Туғандар ҡәберендә  аҡ обелиск менән үҙәгендә мемориаль комплекс төҙөлгән (хәҙер Алитус ҡала паркы биләмәһендә)&lt;ref&gt;&lt;div&gt;Atminimo knyga. Lietuvoje karių albumas karo Antrojo pasaulinio kapinių. Хәтер китабы. Gedenkbuch. Берлектәге баҫма Литва Республикаһы, рәсәй федерацияһы, Германия Федератив Республикаһы, 60 йыллығына арналған икенсе донъя һуғышы тамамлана. Stančikas Sudarytojas Vaigutis. — Vilnius: Gairės, 2006. — 34 с. — ISBN 9986-625-59-9.&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

1944 йылдың июлендә ҡаланы штурмлағанда һәм йылғаны һуғышып аша сыҡҡанда  11-се гвардия армияһының  күп һалдат һәм офицерҙары һәләк була. Һуғыштан һуң Улону урамындағы скверҙа 2891 совет яугиренең ҡәбере менән зыярат төҙөкләндерелә, улар араһында  6   [[Советтар Союзы Геройы|Советтар Союзы Геройҙары]]&lt;ref&gt;&lt;div&gt;Atminimo knyga. Lietuvoje karių albumas karo Antrojo pasaulinio kapinių. Хәтер китабы. Gedenkbuch. Берлектәге баҫма Литва Республикаһы, рәсәй федерацияһы, Германия Федератив Республикаһы, 60 йыллығына арналған икенсе донъя һуғышы тамамлана. Stančikas Sudarytojas Vaigutis. — Vilnius: Gairės, 2006. — С. 32-33. — ISBN 9986-625-59-9.&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;: гвардия полковнигы Г. Емельянов, гвардия өлкән лейтенанты В. Калинин, кесе сержант Н. Никонов, рядовой А. Тихоненко, өлкән сержант И. Тонконог, кесе сержант Т. Әхмәтов була.

== Предприятиелары ==
«[[:ru:Alytaus tekstilė|Alytaus tekstilė]]» туҡыу компанияһы, «Snaige»  һыуытҡыстарын етештереү буйынса завод, «Alita» алкоголле эсемлектәр етештереүсе билдәле предприятие

== Билдәле кешеләре ==

* Миколас Бурокявичюс
* Вальдемарас Мартинкенас
* Гинтарас Стауче

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;
&lt;ref name=&quot;ударение&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation no-wikidata&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P1343&quot;&gt;''Ф. Л. Агеенко.''&amp;#x20;[http://gramota.ru/slovari/dic/?ag=x&amp;word=Алитус Русское словесное ударение. Словарь имён собственных].&amp;nbsp;— &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;карта1820&quot;&gt;[[:Файл:1821 Виленская Губерния.jpg|Генеральная карта Виленской губернии (1820 год)]]&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;8. Statistics Lithuania. Administrative at the beginning of the year M3010214 territory by Population, 1996-2013 of place residence

== Әҙәбиәт ==

* {{ВТ-ЭСБЕ|Олита}}
* Raida Alytaus istorinė: XX nepriklausomybės iki užuomazgos nuo a atgavimo miesto. pabaigoje (sud. Regina Žepkaitė). — Vilnius: Eugrimas, 2004. — P 187.: iliustr. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9955-501-66-9&lt;/nowiki&gt;
* Alytaus sportas (sud. Marytė Marcinkevičiūtė). — Vilnius: Homo liber, 2005. — P 380.: iliustr. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9955-449-86-1&lt;/nowiki&gt;

== Һылтанмалар ==

* [http://www.ams.lt/index.php?Lang=5&amp;ItemId=27350 Рәсми бите] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080217015706/http://www.ams.lt/index.php?Lang=5&amp;ItemId=27350 |date=2008-02-17 }}
* [http://www2.omnitel.net/alytur/en/intro.htm Center Alytus information tourism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050308130220/http://www2.omnitel.net/alytur/en/intro.htm |date=2005-03-08 }}
* [http://www.alytus.org/ Portalas Alytaus miesto]
* [http://olitaorany.puslapiai.lt/RUS/olita_ru.htm Олит ҡәлғә интерактив картаһы]

[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Литва ҡалалары]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>dqnpt3bx57qh6au1k3p5npoyjekcp94</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ашвилл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146381</id>
    <revision>
      <id>1306360</id>
      <parentid>1299570</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T07:41:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18747" sha1="4mk1lo410bkhe2ivg8mbzt2gayyaaev" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ашвилл'''&lt;ref&gt;{{Атлас мира|2002|230—231|Юго-восток США}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Словарь географических названий зарубежных стран|30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга:Географический энциклопедический словарь}}&lt;/ref&gt; ([[Английский язык|ингл.]] &amp;nbsp;&lt;span lang=&quot;en&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Asheville&lt;/span&gt;) —  [[Төньяҡ Каролина]] штатындағы ҡала, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]].

== Дөйөм мәғлүмәттәр ==
Ашвилл ҡалаһының майҙаны 107,0 км² тәшкил итә, ә уның 106,0 км² ҡала биҫтәләренә тура килә. Халҡының һаны 72.789 кеше тәшкил итә ([[2006 йыл]]да). Халыҡ тығыҙлығы — 686,7 кеше/км². Диңгеҙ кимәленән ҡала 650 метр бейеклектә урынлашҡан.

== Тарихы һәм географияһы ==
Ашвилл Банкомб округында урынлашҡан (''Bunkombe County''), [[Төньяҡ Каролина]] штатының иң көнбайышында,  [[Теннесси]] штаты менән сикләш. Ҡала Френч-Брод-Ривер йылғыһына Суоннаноа йылғаһы төшкән ерҙә, Күк һыртының уртаһында урынлашҡан.

[[1798 йыл]]даың  ғинуарында Ашвилла АҠШ составына инә. [[1880 йыл]]да ҡалаға тимер юл линияһы үткәрелә. Был [[1929 йыл]]да Т. Вулфтың «Үҙ йортоноңа ҡара, фәрештә» сыҡҡан романы Ашвиллде  (романда — Алтамонт)  һәм уның халҡын, яҡташтарын һүрәтләп данлай.

=== Климат ===

* Үртаса йыллыҡ [[температура]] — +13,2 C°
* Үртаса йыллыҡ ел тиҙлеге — 2,8 м/с
* Үртаса йыллыҡ һауа дымлылығы — 74 %

&lt;div style=&quot;width:30%;&quot;&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; id=&quot;134&quot; style=&quot;width:70%;float:none; margin:auto;&quot;
! colspan=&quot;14&quot; id=&quot;137&quot; style=&quot;background: #F2F2F2; color:#000000; text-align:center; font-size:90%;&quot; |'''Климат Ашвилл'''
|- style=&quot;text-align:center; background:#F2F2F2; color:#000000; font-size:90%&quot;
! id=&quot;140&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium; width:25%&quot; |Күрһәткестәре
! id=&quot;142&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Дек.
! id=&quot;144&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Два.
! id=&quot;146&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Март
! id=&quot;148&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Апра.
! id=&quot;150&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Май
! id=&quot;152&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Июнь
! id=&quot;154&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Июль
! id=&quot;156&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Авг.
! id=&quot;158&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Сена.
! id=&quot;160&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Окт.
! id=&quot;162&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Нояб.
! id=&quot;164&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Тирәсте.
! id=&quot;166&quot; style=&quot;border-left-width:medium; border-bottom-width:medium; background:#F2F2F2;&quot; |Йыл
|-
! id=&quot;169&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Абсолют&amp;nbsp;максимум,&amp;nbsp;[[Градус Цельсия|°C]]
! id=&quot;172&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFB000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |26,7
! id=&quot;174&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFB000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |26,7
! id=&quot;176&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFA000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |30,6
! id=&quot;178&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF9000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |32,2
! id=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF9000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |33,9
! id=&quot;182&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF8000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |36,7
! id=&quot;184&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF8000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |37,2
! id=&quot;186&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF7820; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |37,8
! id=&quot;188&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF8000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |35,6
! id=&quot;190&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF9000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |32,2
! id=&quot;192&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFB000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |28,3
! id=&quot;194&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFB000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |27,2
! id=&quot;196&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF7820; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium&quot; |37,8
! id=&quot;199&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Һауа температураһы, °C
! id=&quot;201&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |8,6
! id=&quot;203&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |10,6
! id=&quot;205&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |14,8
! id=&quot;207&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFD020; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |19,8
! id=&quot;209&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFC000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |23,8
! id=&quot;211&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFB000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |27,4
! id=&quot;213&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFA000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |28,9
! id=&quot;215&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFB000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |28,3
! id=&quot;217&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFC000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |24,9
! id=&quot;219&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFD020; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |20,1
! id=&quot;221&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |14,9
! id=&quot;223&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |9,7
! id=&quot;225&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFE040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;&quot; |19,3
|- style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;00C0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot;
! id=&quot;228&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Уртаса температура, °C
! id=&quot;230&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |2,8
! id=&quot;232&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |4,6
! id=&quot;234&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |8,4
! id=&quot;236&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |12,9
! id=&quot;238&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFE040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |17,3
! id=&quot;240&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFD020; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |21,4
! id=&quot;242&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFC000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |23,2
! id=&quot;244&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFC000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |22,7
! id=&quot;246&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFE040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |19,1
! id=&quot;248&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |13,6
! id=&quot;250&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |8,5
! id=&quot;252&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |4,1
! id=&quot;254&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;&quot; |13,2
|-
! id=&quot;257&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Ул кәм тигәндә, °C
! id=&quot;259&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFA0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-2,9
! id=&quot;261&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-1,3
! id=&quot;263&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |1,9
! id=&quot;265&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |6,0
! id=&quot;267&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |10,8
! id=&quot;269&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |15,3
! id=&quot;271&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFE040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |17,6
! id=&quot;273&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFE040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |17,2
! id=&quot;275&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |13,2
! id=&quot;277&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |7,0
! id=&quot;279&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |2,1
! id=&quot;281&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-1,5
! id=&quot;283&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;&quot; |7,1
|- style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;4080FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot;
! id=&quot;286&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Абсолют минимум, °C
! id=&quot;288&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;00B0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-26,7
! id=&quot;290&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;00C0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-22,8
! id=&quot;292&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;40E0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-16,7
! id=&quot;294&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFC0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-6,7
! id=&quot;296&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFA0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-2,2
! id=&quot;298&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |1,7
! id=&quot;300&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |6,7
! id=&quot;302&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |5,6
! id=&quot;304&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-1,1
! id=&quot;306&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFC0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-6,7
! id=&quot;308&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;40E0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-17,2
! id=&quot;310&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;20D0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-21,7
! id=&quot;312&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;00B0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;&quot; |-26,7
|-
! id=&quot;315&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%; border-top-width:medium;&quot; |Яуым-төшөм нормаһы, мм
! id=&quot;318&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;60A0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |93
! id=&quot;320&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;60A0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |96
! id=&quot;322&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;60A0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |97
! id=&quot;324&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;70B0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |85
! id=&quot;326&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;60A0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |93
! id=&quot;328&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;4080FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |118
! id=&quot;330&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;4080FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |110
! id=&quot;332&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;4080FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |112
! id=&quot;334&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;60A0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |97
! id=&quot;336&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80C0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |74
! id=&quot;338&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;60A0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |93
! id=&quot;340&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;60A0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |91
! id=&quot;342&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;3C50FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium; border-top-width:medium;&quot; |1159
|- 
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:88%; background: #F2F2F2; color:#000000; border-top-width:medium;&quot; |''Сығанаҡ: [http://www.pogoda.ru.net/usclimate/KAVL.htm һауа торошо һәм климат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120904094545/http://pogoda.ru.net/usclimate/KAVL.htm |date=2012-09-04 }}''
|}
&lt;/div&gt;

== Ашвиллдың билдәле шәхестәре ==

* Вулф Томас — яҙыусы
* Роберт Флэк — [[джаз]] - йырсы, музыкант һәм композитор
* Уоррен Хейнз — [[Рок|рок-музыкант]], билдәле гитарасы, композитор һәм йырсы.
* Ноланд Кеннет — рәссам - [[Абстракционизм|абстракционист]].

== Туғанлашҡан ҡалалар &lt;ref name=&quot;sisters&quot;&gt;&quot;[http://www.ashevillesistercities.org/val2.html Asheville Sister Cities] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070824113931/http://www.ashevillesistercities.org/val2.html|date=2007-08-24}}.&quot; ''Asheville Sister Cities Inc.'' Retrieved on July 8, 2008.&lt;/ref&gt; ==

* {{Флаг Греции|20px}} Карпенисион ([[Греция]])
* {{Флаг Киргизии|20px}} Каракол ([[Ҡырғыҙстан]])
* {{Флаг Мексики|20px}} С-Кристобаль-лос-Касас ([[Мексика]])
* {{Флаг Франции|20px}} Сомюр ([[Франция]])
* {{Флаг Мексики|20px}} Вальядолид (Юк) ([[Мексика]])
* {{Флаг России|20px}} [[Владикавказ]]да ([[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]])
* {{Флаг Нигерии|20px}} Ошогбо ([[Нигерия]])

== Әҙәбиәт ==

* {{БСЭ2|Эшвилл (Ашвилл)|том=49|страницы=293}}

== Иҫкәрмә ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==

* [https://web.archive.org/web/20040924081609/http://www.ci.asheville.nc.us/ Asheville Official, NC website]
* [http://www.buncombecounty.org/ County Buncombe Official, NC website]
* [https://web.archive.org/web/20070712205148/http://www.nps.gov/history/NR/travel/asheville/ Asheville, North Carolina, National Park Service a ''Shared Discover Heritage Our'' Travel Itinerary]
* [http://thomaslegion.net/battleofasheville.html Battle of The Asheville] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150401042252/http://thomaslegion.net/battleofasheville.html |date=2015-04-01 }}
* [https://web.archive.org/web/20081201094301/http://gis.ashevillenc.gov/mapAsheville/ mapAsheville, Asheville City of web-mapping and tools search]

[[Категория:Төньяҡ Королина ҡалалары]]</text>
      <sha1>4mk1lo410bkhe2ivg8mbzt2gayyaaev</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әзербайжан шарлауыҡтары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146688</id>
    <revision>
      <id>1306186</id>
      <parentid>1269662</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T19:36:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11744" sha1="8xkpkh11y8pvexpaz46sni4cjxk722l" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Әзербайжан шарлауыҡтары''' — [[Әзербайжан Республикаһы]] территорияһында урылашҡан шарлауыҡтар. Төп шарлауыҡтарға   «7 һылыуҡай», Афурджа, Катехчай, Такдам, Пазмари, Мамырлы, Галабин, Каскад Абдал, Рам-Рама  инә.

== Әзербайжан шарлауыҡтары ==
[[Файл:Водопад_&quot;7_Красавиц&quot;.jpg|мини|226x226пкс|  &quot;7 һылыуҡай&quot; шарлауығы]]
[[Файл:Qələbin_kəndinin_aşağı_şəlaləsi.jpg|мини|331x331пкс|Галабин шарлауығы.]]

=== 7 һылыуҡай ===
[[Файл:Afurja_village_in_Azerbaijan_14.jpg|слева|мини|329x329пкс|Афурджа шарлауығы]]
[[Файл:Laza_Falls.png|слева|мини|245x245пкс|Лаз шарлауығы]]
[[Файл:Cəlaləddin_şəlalələsi_Tovuz_rayonu.jpg|мини|306x306пкс|Джалаладин шарлауығы.Абдал шарлауығының  8  каскадының береһе  ]]
«7 һылыуҡай» шарлауығы Габала ҡалаһы янында, Вандам ауылынан  3 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Шарлауыҡ төрлө бейеклектәге 7 каскадтан тора, шунан «7 һылыуҡай» атамаһы барлыҡҡа килгән. Шарлауыҡтың дүртенсе  каскадына тиклем баҫҡыс һуҙылған&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Philine von Oppeln, Frank Schüttig|заглавие=Aserbaidschan: Mit Baku, Kaukasus und Kaspischem Meer|ссылка=https://books.google.az/books?id=h4cZDAAAQBAJ&amp;pg=PA190&amp;dq=q%C9%99b%C9%99l%C9%99+yeddi+g%C3%B6z%C9%99l+%C5%9F%C9%99lal%C9%99si&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjMm77WhrXcAhWjB5oKHdruApYQ6AEIJjAA#v=onepage&amp;q=q%C9%99b%C9%99l%C9%99%20yeddi%20g%C3%B6z%C9%99l%20%C5%9F%C9%99lal%C9%99si&amp;f=false|издательство=Trescher Verlag|год=2016-04-29|страниц=330|isbn=9783897943452}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ru.sputnik.az/photo/20170809/411407027/vodopad-7krasavic-qebele.html|title=Сказочная красота водопада &quot;7 красавиц&quot;|author=Sputnik|publisher=ru.sputnik.az|lang=ru|accessdate=2018-07-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Самые красивые водопады Азербайджана|url=http://ann.az/ru/samye-krasivye-vodopady-azerbaydzhana/|accessdate=2018-07-23|language=az|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180803204440/http://ann.az/ru/samye-krasivye-vodopady-azerbaydzhana|archivedate=2018-08-03}}&lt;/ref&gt;.

=== Рам- Рама ===
Рам-Рама шарлауығы Гах районының Илису ауылында урынлашҡан. Рам-Рама Әзербайжан территорияһында иң бейек шарлауыҡ булып тора, уның бейеклеге 75  метрға етә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Водопад Рам-Рама в Илису ВИДЕО|first=Кавказский|last=Узел|url=http://www.kavkaz-uzel.eu/blogs/83772/posts/25510|work=Кавказский Узел|accessdate=2018-07-23}}&lt;/ref&gt;.

=== Мамырлы ===
Мамырлы шарлауығы Гах районының Лекит ауылында  урынлашҡан.  Тәржемәлә шарлауыҡтың исеме «Мүкле» тигәнде аңлата һәм шарлауыҡтың  йәшел мүк менән күп йыллыҡ ҡапланыуына бәйле.   Шарлауыҡ диңгеҙ кимәленән  550 метр бейеклектә   урынлашҡан. Шарлауыҡтың 30 метрлыҡ киңлеге менән бейеклеге  15 метрға етә. Әзербайжан Республикаһы  Министрҙар Кабинетының [[2006 йыл]]дың 5 авгусындағы ҡарары менән, Мамырла  шарлауығы -Гах  [[Тәбиғәт ҡомартҡыһы|тәбиғәт ҡомартҡыһы]] тип иғлан ителә һәм дәүләт һаҡлауы аҫтына алына&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Красоты Азербайджана: водопад Мамырлы в селе Лекит - ФОТО|url=http://ann.az/ru/krasoty-azerbaydzhana-vodopad-mamyrly-v-sele-lekit-foto/|accessdate=2018-07-23|language=az|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170728161521/http://ann.az/ru/krasoty-azerbaydzhana-vodopad-mamyrly-v-sele-lekit-foto|archivedate=2017-07-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Путешествуем по Азербайджану: знаменитый водопад «Мамырлы» – РЕПОРТАЖ+ВИДЕО|url=https://yenicag.ru/puteshestvuem-po-azerbajdzhanu-znamenityj-vodopad-mamyrly-reportazh-video/|work=Yenicag.Ru|accessdate=2018-07-23|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170901031253/http://yenicag.ru/puteshestvuem-po-azerbajdzhanu-znamenityj-vodopad-mamyrly-reportazh-video|archivedate=2017-09-01}}&lt;/ref&gt;.

=== Пазмар ===
Пазмари шарлауығы Айичинлыг йылғаһында урынлашҡан,  диңгеҙ кимәленән 3707 метр бейеклектә, Нахичеван Автономиялы Республикаһының  Ордубад районында ята. Шарлауыҡ һыуы составында   гидрокарбонаттар, [[кальций]] һәм [[Минерал|минералдар]] бар.  Шарлауыҡтың бейеклеге 16 метрға етә. Пазмари шарлауығы Нахичеванила иң ҙур шарлауыҡтарҙың береһе булып тора һәм ҙур кинетик энергияға эйә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ebooks.az/book_SBgGEMDL.html|title=Naxçıvan abidələri ensiklopediyası :: Prezident Kitabxanası|author=Tuncay Hüseynzadə|publisher=Elektron kitablar :: Prezident Kitabxanası|accessdate=2018-07-23}}&lt;/ref&gt;.

=== Катехчай ===
Катехчай шарлауығы Балакен районында урынлашҡан. Был шарлауыҡ Закаталы ҡурсаулығында урынлашҡан 10 шарлауыҡ эсенә инә. Шарлауыҡтың бейеклеге 20  метрға етә.

Эксперт баһалары буйынса, шарлауыҡ энергетик ресурстарға эйә, ул энергия  сығарыу буйынса станцияны яйға һалғанда бөтөн районды  [[электр]] менән  тәьмин итергә һәләтле&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Alazan/Qanıx çayı hövzəsi üçün Pilot Çay Hövzəsinin
İdarəçiliyi Planı, Azərbaycan|заглавие=Jesper Ansbaek, Anatoli Pichugin, Peter Roncak,
Vəfadar İsmayılov, Fərda İmanov, Rafiq Verdiyev|ссылка=http://kura-aras.iwlearn.org/EU-Azeri_Language_files/Ganikh_pilot_RBMP_Azeri.pdf|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

=== Афурджа ===
Афурджа Губин районы территорияһында Афурджа ауылы янында,  Вельвеличай йылғаһында урынлашҡан. Шарлауыҡтың  бейеклеге 70 метрға етә.   Афурджа шарлауығы Әзербайжан [[Тәбиғәт ҡомартҡыһы|тәбиғәт ҡомартҡыһы]]  исемлегенә инә һәм властар һаҡлауы аҫтында&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Qubanın təbiət gözəli - Afurca şəlaləsi - VİDEO - FOTO|url=http://matbuat.az/news/737289/qubanin-tebiet-gozeli---afurca-selalesi---video---foto.html|work=Matbuat.az|accessdate=2018-07-23|language=az|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181020140731/http://matbuat.az/news/737289/qubanin-tebiet-gozeli---afurca-selalesi---video---foto.html|archivedate=2018-10-20}}&lt;/ref&gt;.

=== Лаза ===
Шарлауыҡтың исеме Гусар районындағы Лаза ауылы  исеменән килеп сыҡҡан. Ауыл диңгеҙ кимәленән  1700 метр самаһы бейеклектә, Ҙур Кавказдың  төньяҡ-көнсығышҡа табан тауҙар теҙмәһендә ята. Лаза ауылында, «Яйлаг Шаһ» тау итәгендә 10-ға  яҡын шарлауыҡ урынлашҡан&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Azärbaycan Respublikasının qanunvericilik toplusu|ссылка=https://books.google.az/books?id=5Ntkg27BITkC&amp;q=%C5%9F%C9%99lal%C9%99l%C9%99r&amp;dq=%C5%9F%C9%99lal%C9%99l%C9%99r&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjfq_y3hbXcAhUJJ5oKHQI4ALcQ6AEIJjAA|издательство=Azärbaycan Respublikası Prezidentinin näşri|год=1998|страниц=1408}}&lt;/ref&gt;.

=== Такдам ===
Такдам шарлауығы Ярдымлин районы биләмәһендә урынлашҡан.  Шарлауыҡтың бейеклеге 34 метрға етә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Гейбуллаев, Гиясаддин Аскер оглы|заглавие=Топонимия Азербайджана|ссылка=https://books.google.az/books?id=_3rcDQAAQBAJ&amp;pg=PA99&amp;dq=водопады+азербайджана&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiVgL7thbXcAhXkHJoKHUsZCeoQ6AEIJjAA#v=onepage&amp;q=водопады%20азербайджана&amp;f=false|издательство=Баку, Элм|год=1986-08-28|страниц=198}}&lt;/ref&gt;.

=== Галабин ===
Галабин шарлауығы Лерик районының шул  уҡ исемле ауылында Талиш тауының иң үрендә урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән  1000 метр бейеклектә ята һәм бейеклеге 65-70 метр&lt;ref&gt;{{Cite news|title=UZUNÖMÜRLÜLƏR  DİYARI  LERİKDƏ YERLƏŞƏN  MÖHTƏŞƏM|url=http://emtv.az/index.php?newsid=3698|work=EMTV.az|accessdate=2018-07-23}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

=== Абдал каскады ===
Товуз районы аша аҡҡан Абдал  йылғаһында Абдал шарлауыҡтарының каскады урынлашҡан. Абдал шарлауыҡтары каскады төрлө бейеклектәге һигеҙ шарлауыҡты эсенә ала. Төп ике шарлауыҡтың бейеклеге 15 һәм 20 метр. Рәсми һәр айырым шарлауыҡтың  исеме юҡ, әммә шарлауыҡтарҙы беренсе асыусы  каскадтағы һуңғы шарлауыҡты Джалаладин тип, ә һуңғыһы Солтан тип атаған.   Әзербайжан Тәбиғәт Ресурстары һәм Экологияһы Министрлығы шарлауыҡты Тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ит[[Тәбиғәт ҡомартҡыһы|ә]]&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Археологические и этнографические изыскания в Азербайджане|ссылка=https://books.google.az/books?id=o__uPj7eVEIC&amp;q=водопады+азербайджана&amp;dq=водопады+азербайджана&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiVgL7thbXcAhXkHJoKHUsZCeoQ6AEINTAD|издательство=Изд-во &quot;Ėлм,&quot;|год=1986|страниц=166}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==

* Министерство Экологии и Природных ресурсов Азербайджана
[[Категория:Һыу ресурстары]]
[[Категория:Шарлауыҡтар]]</text>
      <sha1>8xkpkh11y8pvexpaz46sni4cjxk722l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Афина Акрополе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146751</id>
    <revision>
      <id>1306356</id>
      <parentid>1227829</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T07:20:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9090" sha1="6pybinmq5cq9kxcveqcjwj8xwouyqz6" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Афина Акрополе''' (грек. Ακρόπολη Αθηνών) — [[Афина]] ҡалаһындағы, 156 метрлыҡ ҡаялы, һөҙәк башлы (оҙонлоғо — 170, киңлеге 300 метр тирәһе) убанан ғибәрәт акрополь. Был батшаның төп урыны була. Шулай уҡ күп эсендә грек алладары хөрмәтенә доға ҡылына һәм уларға ҡорбан бирелгән ғибәҙәтханалар бар. Бөгөн ул — сәнғәттең боронғо архитектура һәйкәле.

== Тарихы ==
Ҡаялы армытта 300-гә 130 метр дәүмәлендәге, Афина ситенән күтәрелеп торған тәүге нығытмалар классик дәүер башланғанға тиклем барлыҡҡа килә. Архаика ваҡытында уҡ бында мөһабәт ғибәҙәтханалар, скульптуралар, төрлө табыныу әйберҙәре урынлаша. Шулай уҡ Акрополде легенда буйынса Афинаның беренсе батшаһы һәм Акрополгә нигеҙ һалыусы Кекропс хөрмәтенә «Кекропия» (Cecropia) йәки «Кекропс» (Kekrops) тип атайҙар&lt;ref name=&quot;test&quot;&gt;[http://beway.ru/a/gryeciia-akropol-171 Афинский Акрополь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423123320/http://beway.ru/a/gryeciia-akropl-171 |date=2012-04-23 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423123320/http://beway.ru/a/gryeciia-akropl-171|date=2012-04-23}}, архитектура и ансамбль Афинского Акрополя. &lt;sup class=&quot;noprint&quot; style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&amp;#x5B;''[[Википедия:Авторитетные источники|&lt;span style=&quot;&quot; title=&quot;утверждение основано на неавторитетном источнике&quot;&gt;неавторитетный источник?&lt;/span&gt;]]''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;&lt;/ref&gt;.

Микән дәүерендә (беҙҙең эраға тиклем XV—XIII быуат.) нығытылған батша резиденцияһы булып тора. Беҙҙең эраға тиклем VII—VI быуатта Акрополдә ҙур төҙөлөш алып барыла. Рәхимһеҙ Писистрат (беҙҙең эраға тиклем 560—527 йылдар) батша һарайы урынында Афина алиһәһе Гекатомпедон (оҙонлоғо йөҙ аҙымлыҡ ғибәҙәтхана; фронтон скульптуралары фрагменттары һаҡланып ҡалған, нигеҙе асыҡланған). Беҙҙең эраға тиклем 480 йылда, грек-фарсы һуғышы ваҡытында Акрополь ҡорамдары фарсылар тарафынан емертелә. Афина халҡы [[Греция|Эллада]]нан дошмандарҙы ҡыуып бөткәндән һуң ғибәҙәтхананы тергеҙергә ант бирә.

Беҙҙең эраға тиклем 447 йылда Перикл инициативаһы буйынса Акрополдә яңы төҙөлөш башлана; бөтә етәкселек билдәле скульптор [[Фидий]]ға йөкмәтелә, күрәһең ул тотош комплекстың, уның архитектура һәм скульптура йөҙөнөң нигеҙенә ятҡан проект авторы булғандыр. Шулай уҡ Акрополь ансамблен булдырыуҙа төҙөүселәр Калликрат, Иктин, Мнесикл, Архилох һәм башҡалар була&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Бартенев И. А., Батажкова В. Н.|заглавие=Очерки истории архитектурных стилей|место=М.|издательство=Изобразительное искусство|год=1983|страниц=264|страницы=31}}&lt;/ref&gt;.

V быуатта [[Парфенон]] Ғайса бәйғәмбәрҙең әсәһе сиркәүе була, Афина Парфенос һыны Константинополгә килтерелә. Грецияны төрөктәр баҫып алғандан һуң ([[XV быуат]]) ҡорам [[мәсет]]кә әйләндерелә, уға манара төҙөлә, шунан — арсенал ҡушыла; Эрехтейон төрөк пашаһының һәрәме була, Ника Аптерос ғибәҙәтханаһы һүтелеп, уның блоктарынан бастион диуары һалына. 1687 йылда Венеция карабы атҡан йәҙрә эләккәндән һуң, шартлау Афина ҡорамының бөтә үҙәк өлөшөн тиерлек юҡ итә, венициандарҙың Парфенондың скульптураһын алырға маташыуы һөҙөмтәһендә бер нисә статуя ватыла. [[XIX быуат]] башында лорд Элджин метоп рәтен, фриздың тиҫтәләрсә метрын, Парфенон скульптураһы фронтондарын, Эрехтейон портигынан кариатиданы емерә.

[[1827 йыл]]да Акрополде грек баш күтәреүселәренән обороналаған ваҡытта пушка йәҙрәһенән Эрехтейон ҡорамы зыян күрә. Төрөктәрҙең элек тә быны эшләргә тырышыуына үҙәк урамдарҙың береһенә исеме бирелгән грек саперы Костас Хормовитис юл ҡуймай.

Греция бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткәндән һуң реставрация эштәре барышында (башлыса XIX быуат аҙағында) Акрополдең боронғо йөҙө мөмкин тиклем тергеҙелә: һуңғы бөтөрөлә, уның территорияһындағы һуңғы төҙөлөштәр юҡҡа сығарыла, Ника Аптерос ҡорамы ҡабаттан һалына һ.б. Акрополдең рельефтары һәм скульптуралары Британия музейында ([[Лондон]]), Луврҙа ([[Париж]]) һәм Акрополь музейында һаҡлана. Асыҡ һауала ҡалған скульптуралар күсермәләр менән алмаштырылған.{{Панорама|Acropoli banner.jpg|1000px|&lt;center&gt;Афина Акрополе панорамаһы}}

== Урын планы ==
# [[Парфенон]].
# Гекатомпедон.
# Эрехтейон.
# Афина Промахос статуяһы.
# Пропилеи.
# Ника Аптерос ҡорамы.
# Элевсинион.
# Бравронейон.
# Халькотека.
# Пандросейон.
# Аррефорион.
# Афина алтаре.
# Зевс Полиея ғибәҙәтханаһы.
# Пандион ғибәҙәтханаһы.
# Аттик Герод Одеоны.
# Эвмен стояһы.
# Асклепион.
# Дионис театры.
# Перикл одеоны.
# Дионис теменосы.
# Аглавра ғибәҙәтханаһы.

== Галерея ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:The entrance to the Acropolis.jpg|Акрополгә инеү.
Файл:Restored Ionic column at the entrance to the Acropolis of Athens.jpg|Афина Акрополендә ингән урында реставрацияланған ион колоннаһы.
Файл:Attica 06-13 Athens 35 Parthenon.jpg|Парфенон
Файл:Athen Erechtheum BW 2017-10-09 13-47-38.jpg|[[Эрехтейон]], көньяҡ-көнбайыш яҡ.
Файл:Atenas.jpg|Афина Акрополендә [[Парфенон]] өҫтөнлөк итә. 
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20080317185405/http://www.parthenon.ru/content/chron.shtml Хронология Акрополя] {{недоступная ссылка}}
* [http://www.tomovl.ru/painting/Acropolis.html  Шедевр древней архитектуры Афинский Акрополь]
* [https://bestosee.com/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B0%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F/ Посещение Акрополя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403231552/https://bestosee.com/%d0%bf%d0%be%d1%81%d0%b5%d1%89%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b5-%d0%b0%d0%ba%d1%80%d0%be%d0%bf%d0%be%d0%bb%d1%8f/ |date=2019-04-03 }}
[[Категория:Грецияла бөтә донъя мираҫы]]
[[Категория:Акрополь]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>6pybinmq5cq9kxcveqcjwj8xwouyqz6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Һилейә (ҡасаба)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147130</id>
    <revision>
      <id>1306171</id>
      <parentid>1068123</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T18:18:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6834" sha1="ql75qv4s7k08ehspd8g90hndx6oa41v" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Һилейә''' ({{lang-ru|Сулея}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Силәбе өлкәһе]] [[Һатҡы районы]]нда урынлашҡан ҡала тибындағы ҡасаба, Һилейә ҡала биләмәһенең административ үҙәге. [[Һилейә (һырт)|Һилейә һырты]] атамаһынан алған.

Халҡы 3183 кеше (2010 йылғы халыҡ иҫәбе)&lt;ref&gt;{{Итоги переписи 2010|МО}}&lt;/ref&gt;.

Өлкәнең көнбайышында [[Һатҡы]]нан 19 км йыраҡлыҡта. [[Өфө]] — [[Силәбе]] тимер юлы һыҙатында шул исемле станцияһы бар.

== Этимологияһы ==
Атама буйынса бер нисә фараз бар. [[Паллас Петер Симон|П. С. Паллас]] һыртты ''Силиас'' тип яҙып алған. Геолог '''Г. Розе'''ла — Силия һырты, икенсе варианттар — Сулия, Сулея. Был атамаларҙың тамыры башҡорт теленән: «hилейә», «hил» — тымыҡ, «уя, уяҙ» — үҙән. Тын үҙән&lt;ref&gt;Матвеев А. К. Географические названия Урала.: Топономический словарь. — Екатеринбург: ИД «Сократ», 2008, −352 с., — 27-28 биттәр&lt;/ref&gt;. Һилейә [[Башҡортостан]] яғынан килеп сығып [[Әй]]гә ҡойған Һилеяҙ тигән йылға атамаһынан алынған булыуы ихтимал тип фараз итә [[Фонотов Михаил Саввич]] — Көньяҡ Уралдың танылған журналисы, яҙыусы&lt;ref&gt;[http://toposural.ru/index.php/kraevedgora/kraevedsuliy Под именем Сулея надо иметь в виду, прежде всего, хребет]&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
[[Файл:ВЛ10К-950, Россия, Челябинская область, перегон Сулея - Кукшик (Trainpix 176770).jpg|thumb|350 px|Тимер юлдың Һилейә — Күкшик араһы]]
Ҡасаба [[1889]]—[[1890 йыл]]дарҙа [[Өфө]]-[[Златоуст]] тимер юлы һалына башлау сәбәпле барлыҡҡа килә.

Ҡала тибындағы ҡасаба статусы — [[1950 йыл]]дан.

Һилейә, Үрге Ҡыйғы ауылдарында сәйәси золом ҡорбаны — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы]] һөргөндә йәшәй. Ул был төбәктең ауыҙ-тел ижадын өйрәнә, ат ҡараҡтарының төрлө мажаралары тураһындағы хикәйәттәр ишетә. Һәм «Мораҙым» повесын яҙа.

Салауат районы Сүрәкәй ауылында, мәҫәлән, Сәйфелмөлөк исемле, Урмансыла ла, мажараларын әкиәт итеп һөйләрлек ат ҡараҡтары булған, тип һөйләп ҡалдырған ата-бабалар.

== Тарихи урындар ==
Һилейә ҡасабаһының Киров урамы ситендә, тимер юл вокзалынан төньяҡ-көнсығыышҡараҡ бик ныҡ итеп һалынған мөһабәт стена ҡалҡып күренә. Стенала аҡланған ярымтүңәрәк арҡа формаһындағы уйым ҡалдыҡтары күренә. Хәҙерге көндә уға терәп һарай һалынған. Урындағы халыҡ был Һилейә күсереү төрмәһенән ҡалған бер фрагмент тип һөйләй. Революцияға тиклем унда этап буйлап оҙатылыусы каторжандарҙы ябып тотҡандар. Бәғзеләре төрмә Беренсе Май урамында торған һәм уның эҙе лә ҡалмаған тип һөйләй, ә стена – ул боронғо икмәк бешереү бинаһы ҡомартҡыһы ти.

Һилейәнең тағы бер иҫтәлекле урыны — революцияға тиклем төҙөлгән тоҙ келәте бинаһы. Келәт тимер юл вокзалы ҡаршыһында Ленин урамында урынлашҡан&lt;ref&gt;http://satrab74.ru/news/sport-turizm/3809-putevoditel-starinnyj-most-i-berjozovaya-gora&lt;/ref&gt;.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Арыҫланов Исмәғил Ғәни улы]] (11.04.1959), ғалим-инженер‑технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2001 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның Октябрьский филиалында кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (2000)&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/1331-ary-lanov-ism-il-ni-uly Башҡорт энциклопедияһы — Арыҫланов Исмәғил Ғәни улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406011652/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1331-ary-lanov-ism-il-ni-uly |date=2016-04-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406011652/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1331-ary-lanov-ism-il-ni-uly |date=2016-04-06 }}{{V|8|04|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
{{ Население | Сулея (рабочий посёлок) }}

== Иҡтисады ==
Элеваторы булған, ҡатнаш мал аҙығы заводы бар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* {{Из БСЭ}}
* [https://www.komandirovka.ru/cities/suleya_chel._obl./ Поселок городского типа Сулея, Челябинская область. Сайт «Командировка.ру»]{{ref-ru}} {{V|8|04|2019}}
* [http://satrab74.ru/news/sport-turizm/3809-putevoditel-starinnyj-most-i-berjozovaya-gora Боронғо күпер һәм Ҡайынлытау]
* [https://vk.com/wall-64386308_31883 Ноғман Мусин. “Мораҙым” повесының авторы кем? Һәҙиә Дәүләтшинамы, Ғәйнан Әмириме?.. 2011 йыл]

[[Категория:Һатҡы районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>ql75qv4s7k08ehspd8g90hndx6oa41v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аплербектың Ҙур сиркәүе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147236</id>
    <revision>
      <id>1306323</id>
      <parentid>1178619</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T05:41:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5997" sha1="dibp6w6s7eqnitfmzfw1tciqhi2txxa" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Аплербектың  Ҙур сиркәүе''' (нем. &lt;span lang=&quot;de&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Kirche Große Aplerbeck&lt;/span&gt;) — Аплербекта, хәҙер Дортмунд өлөшөндә ([[Германия]])  протестант сиркәүе. [[1867 йыл]]дан [[1869 йыл]]ға тиклем  неоготик стилдә немец архитекторы Кристиан Хайден проекты буйынса  төҙөлгән. Архитектура ҡомартҡыһы тип танылған. Башлыса концерт сиркәүе сифатында хеҙмәт итеп,   Изге Георг мәхәлләһе тарафынан ҡулланыла.

== Тарихы ==
[[Файл:Große_Kirche_Aplerbeck_Anfang_der_1960ger_Jahre..jpg|мини|Сиркәүҙең шпиле 1960 йылда.]]
[[Файл:Innenansicht_der_Großen_Kirche_in_Aplerbeck_um_1967..jpg|мини|Сиркәү интерьеры, 1967 йыл тирәһе.]]
[[XIX быуат]]та халыҡ һаны  индустриялаштырыу процесы арҡаһында арта. Урта быуат  Изге Георг сиркәүе күп һанлы килеүселәр өсөн  бик бәләкәй була&lt;ref name=&quot;Denkmal&quot;&gt;{{cite web
| url = https://www.dortmund.de/media/p/denkmalbehoerde_1/downloads_4/Programmheft_Denkmaltag_2015.pdf
| title = Große Kirche Aplerbeck
| publisher = Denkmalbehörde
| language = German
| page = 6
| accessdate = 19 февраля 2019
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180411174454/https://www.dortmund.de/media/p/denkmalbehoerde_1/downloads_4/Programmheft_Denkmaltag_2015.pdf |date=2018-04-11 }}&lt;/ref&gt;. Яңы сиркәү  [[1867 йыл]]да  неоготик стилдә арихитектор Кристиан Хайдер  проект  буйынса төҙөлә, ул Гютерсло ҡалаһында шундай уҡ сиркәүҙең авторы булған&lt;ref name=&quot;Bauerfeld&quot;&gt;{{cite news
| last = Bauerfeld
| first = Jörg
| url = https://www.ruhrnachrichten.de/Staedte/Dortmund/Grosse-Kirche-Aplerbeck-ist-140-Jahre-alt-915456.html
| title = &quot;Geburtstag&quot; / Große Kirche Aplerbeck ist 140 Jahre alt
| newspaper = Ruhr Nachrichten
| date = 10 января 2010
| language = German
| accessdate = 19 февраля 2019
| archiveurl = https://web.archive.org/web/20180310074553/https://www.ruhrnachrichten.de/Staedte/Dortmund/Grosse-Kirche-Aplerbeck-ist-140-Jahre-alt-915456.html
| archivedate = 2018-03-10
}}&lt;/ref&gt;.  Майҙанды ҙурайтыу өсөн  1200 кешелек галереялар  проекты тормошҡа ашырылмай&lt;ref name=&quot;Industriekultur&quot;&gt;{{cite web
| url = http://www.route-industriekultur.ruhr/themenrouten/26-sakralbauten/grosse-kirche-do-aplerbeck.html
| title = Große Kirche Dortmund-Aplerbeck
| publisher = Route der Iindustriekultur
| language = German
| accessdate = 19 февраля 2019
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160502044854/http://www.route-industriekultur.ruhr/themenrouten/26-sakralbauten/grosse-kirche-do-aplerbeck.html |date=2016-05-02 }}&lt;/ref&gt;
Сиркәү [[1869 йыл]]дың 15 декабрендә асыла. Урындағы халыҡ исемһеҙ сиркәүҙе Инжил кирхаһы  (нем.&lt;span lang=&quot;de&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Kirche Evangelische&lt;/span&gt;) тип атай. Уны шулай уҡ ҡарайған түбә таҡтаһы өсөн  Ҡара  сиркәү тип тә атайҙар  (нем. &lt;span lang=&quot;de&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Kirche Schwarze&lt;/span&gt;)&lt;ref name=&quot;Bauerfeld&quot; /&gt;. [[1929 йыл]]да Аплербек Дортмундтың өлөшө булғанға тиклем Сиркәү урамында урынлашҡан (нем. &lt;span lang=&quot;de&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Kirchstraße&lt;/span&gt;), һөҙөмтәлә урам   Мертманштрас   (нем.&lt;span lang=&quot;de&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Märtmannstraße&lt;/span&gt;) тип атала башлай&lt;ref name=&quot;Straßen&quot;&gt;{{cite web
| url = https://www.aplerbeck.de/strassennamen/62-maigloeckchenweg-moellenhoffstrasse
| title = Straßennamen im Stadtbezirk Aplerbeck M
| publisher = Aplerbeck
| language = German
| accessdate = 19 февраля 2019
}}&lt;/ref&gt;.
[[1945 йыл]]дың 12 апрелендә америка ғәскәрҙәре Аплербекҡа инергә  әҙерләнә&lt;ref name=&quot;Stein&quot; /&gt;. Сиркәүҙә һәм ратушала капитуляция билдәһе тип  аҡ флаг ҡаҙайҙар,  американлыларҙың тыныс инеүе  мөмкин була&lt;ref name=&quot;Bauerfeld&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Stein&quot;&gt;{{cite news
| last = Stein
| first = Christian
| url = http://www.ruhrnachrichten.de/lokales/dortmund/sueden/Der-Tag-des-Friedens-erinnert-an-Befreiung;art2575,1615088
| title = Aplerbecker Gedenken / Der &quot;Tag des Friedens&quot; erinnert an Befreiung
| newspaper = Ruhr Nachrichten
| date = 13 апреля 2012
| language = German
| accessdate = 19 февраля 2019
}}&lt;/ref&gt;

[[1999 йыл]]дан ҡорам  башлыса концерттар үткәреү өсөн ҡулланыла,  яйлап уның Ҙур сиркәү  (нем&lt;span lang=&quot;de&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Kirche Große&lt;/span&gt;) исеме нығына&lt;ref name=&quot;Bauerfeld&quot; /&gt;

== Әҙәбиәт ==

* Ursula Quednau (ed.): ''Dehio-Handbuch der deutschen Kunstdenkmäler, Nordrhein-Westfalen II: Westfalen.'' Deutscher Kunstverlag, Berlin / München 2011, &lt;nowiki&gt;ISBN 978-3-422-03114-2&lt;/nowiki&gt;, p. 269.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==

* {{Official|http://www.georgsgemeinde.de/}}
* [https://www.light11.de/referenzen/grosse-kirche-aplerbeck/ Большая церковь Аплербека на light11.de] light11.de

[[Категория:Сиркәүҙәр (ҡорамдар)]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғибәҙәт ҡоролмалары]]</text>
      <sha1>dibp6w6s7eqnitfmzfw1tciqhi2txxa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аврора (Краснодарҙағы кинотеатр)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147481</id>
    <revision>
      <id>1306265</id>
      <parentid>1296670</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T02:37:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9571" sha1="nduurluq123tb8c5fyicaw7kiiaolxr" xml:space="preserve">'''«Аврора» кинотеатры''' — [[Краснодар]] ҡалаһындағы киң форматлы кинотеатр, ҡаланың архитектура ҡомартҡыһы тип танылған ҡоролма&lt;ref name=&quot;kk&quot;&gt;[http://kultura.kubangov.ru/html/nato-6jye8r.html Профиль на сайте краевого департамента культуры] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080610051339/http://kultura.kubangov.ru/html/nato-6jye8r.html|date=2008-06-10}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Кинотеатр бинаһы [[1967 йыл|1967 йылдың]] 13 майында файҙаланыуға тапшырыла. Проекттың авторы [[Сочи]] «Гипрокоммунстрой» проект институты, ә баш архитекторы — Евгений Александрович Сердюков.
[[1967 йыл]]дың 14 майында кинотеатрҙа беренсе сеанс үткәрелә, «Аврора уттары» исеме аҫтында фильм күрһәтелә.

[[1981 йыл]]да край башҡарма комитетының 540-сы һанлы ҡарары менән «Аврора» кинотеатры архитектура ҡомартҡыһы булып таныла&lt;ref name=&quot;kk&quot;/&gt;.

2000-се йылдарҙа кинотеатр реконструкциялана, проекцион һәм тауыш аппаратуралары алмаштырыла, интерьерҙарға ремонт үткәрелә һәм тамаша залында креслолар алмаштырыла.

[[2009 йыл]]дың ноябрендә кинотеатрҙың ҙур залында цифрлы проектор ҡуйыла, был ''2D'' һәм ''3D форматында фильм демонстрациялау мөмкинлеге бирә.

[[2010 йыл]]дың сентябрендә кинотеатрҙың кесе залы тулыһынса үҙгәртеп ҡорола. Залдың уңайлылығын арттырыу маҡсатында креслолар һаны кәметелә. Ҡоролмалар тулыһынса алмаштырыла: ''2D'' һәм ''3D'' форматта фильм күрһәтеү мөмкинлеге биргән цифрлы проектор ҡуйыла, яңы анатомик креслолар урынлаштырыла, алмаштырғандан һуң экрандың үлсәме байтаҡҡа ҙурыраҡ була.

2015 йылдың 29 ғинуарында кинотеатр реконструкцияға ябыла, ул 2016 йылдың уртаһына тиклем дауам итергә тейеш була, әммә әлегә тиклем кинотеатр ябыҡ һәм финанс булмау сәбәпле реконструкция туҡтатылған. Ремонт барышында кинотеатрҙың фасады һәм Аврора скульптураһы тергеҙелгән, улар икеһе бергә берҙәм архитектура комплексын тәшкил итә&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2015/01/26/reg-ufo/avrora-anons.html Краснодарҙа кинотеатрында «аврора» ның реконструкцияға ябыла]&lt;/ref&gt;, әммә кинотеатрҙың эске биҙәлешенә тотонмағандар әле.

Үҙ ваҡыты өсөн кинотеатрҙың архитектура төҙөлөшө уникаль була. Проект буйынса бинаның аҫҡы ҡатының бөтә бүлмәләре лә үтә күренеп торорға тейеш була. Көньяҡ (фасад) һәм эргә ҡабырғалары төрлө ҙурлыҡтағы витрина быялаларынан эшләнгән, ә төньяҡтан юғары вольтлы подстанция монтажлап ҡуйылған. Бинаның фасады яғында фонтандар һәм «Аврора» скульптураһы урынлашҡан, ул [[1975 йыл|1975 йылда]] край башҡарма комитетының 63-сө һанлы ҡарары менән сәнғәт ҡомартҡыһы булып танылған.

Кинотеатр ике кино аппараты һәм машина бүлексәһе менән йыһазландырылған, ярҙамсы бүлмәләр 2-се һәм 3-сө ҡатта урынлашҡан.

Кинотеатрҙың ҡыйығында 16 метр бейеклектә һауаны кондициялау һәм елләтеү системаһы урынлашҡан. Тамаша залының ауышлығы икенсенән башлап дүртенсегә тиклем ҡаттарҙы солғап ала

Кинотеатрҙың ике кино залы бар:

* ҙур — 780 урынлыҡ
* кесе — 80 урынлыҡ

== Кинотеатрҙа үҙгәртеп ҡороу пландары ==
2007 йылда матбуғатта кинотеатр урынында [[Эйфель башняһы]] күренешендәге күп маҡсатлы сауҙа-административ комплексы төҙөү планлаштырыла тигән хәбәрҙәр күренә. Архитектура өлкәһендәге ҡайһы бер белгестәр фекеренсә, яңы бина (планлаштырылған бейеклеге яҡынса 190 м) бер нисек тә ҡалаһының тарихи йөҙөнә тап килмәй. [[2008 йыл]]да төҙөлөш эштәре үткәреүгә конкурс иғлан ителә, әммә [[2009 йыл]]да ҡала һәм край етәкселеге кинотеатрҙы үҙгәртеп ҡороу пландарынан баш тарта һәм, бинаны ремонтлау ғына башҡарыла тип иғлан итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://biz.webkrasnodar.ru/news/biz/3857860|title=«Конти» не пустили в кино // Власти Краснодарского края отказались от инвестиционного проекта в $160 млн — новости на сайте biz.webkrasnodar.ru|accessdate=2009-05-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090619080708/http://biz.webkrasnodar.ru/news/biz/3857860|archivedate=2009-06-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090619080708/http://biz.webkrasnodar.ru/news/biz/3857860 |date=2009-06-19 }}&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың йәйендә [[Краснодар крайы]] губернаторы Кондратьев Вениамин пленар ултырышта, Аврора кинотеатрын реконструкциялау эшенә «Краснодар» футбол клубы башлығы Сергей Галицкий тотона тип белдерә. 2018 йылдың майында Галицкийҙың командаһы кинотеатрҙы реконструкциялау буйынса проект эшенә тотона&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Сергей Галицкий приступает к предпроектным работам по реставрации кинотеатра «Аврора»|url=https://newkuban.ru/novosti/sergey-galitskiy-pristupaet-k-predproektnym-rabota/|accessdate=2018-09-10|language=ru-RU|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180910131816/https://newkuban.ru/novosti/sergey-galitskiy-pristupaet-k-predproektnym-rabota/|archivedate=2018-09-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Евгений Первышов объяснил,  почему «Аврору» еще не передали на реконструкцию Галицкому|url=https://newkuban.ru/novosti/evgeniy-pervyshov-obyasnil-pochemu-avroru-eshche-n16082018/|accessdate=2018-09-10|language=ru-RU|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180910131944/https://newkuban.ru/novosti/evgeniy-pervyshov-obyasnil-pochemu-avroru-eshche-n16082018/|archivedate=2018-09-10}}&lt;/ref&gt;. 2019 йылдың аҙағында эш тамамланыр тип көтөлә.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Avrora kino 2.jpg|«Аврора» кинотеатры реконструкцияға тиклем.
2015. Краснодар 030.jpg|2015 йылда кинотеатр алдында асылған Яңы Александр бульвары һәм фонтан.
2015. Краснодар 031.jpg|Фонтандар.
2015. Краснодар 032.jpg|[[Краснодар крайы]] ойошторолоуының 78-йыллығына арналған концертҡа әҙерлек.
2015. Краснодар 034.jpg|«Аврора» монументы реконструкция алдынан.
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://myekaterinodar.ru/ekaterinodar/search/?ss=%E0%E2%F0%EE%F0%E0 Аврора фотоһүрәттәрҙә һәм асылмаларҙа]
[[Категория:Рәсәй кинотеатрҙары]]
[[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]</text>
      <sha1>nduurluq123tb8c5fyicaw7kiiaolxr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Һамар Арена</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147613</id>
    <revision>
      <id>1306160</id>
      <parentid>1187435</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T17:40:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14297" sha1="t1q9x3uhxlavmj1pz1k1vs68wktrd2i" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''«Һамар Арена»''' ('''«Йыһан Арена»''') — [[Стадион|футбол стадионы]], [[Һамар|Һамарҙа]] ([[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]) 2018 йылғы футбол буйынса донъя чемпионаты өсөн махсус төҙөлгән. Футбол чемпионатынан һуң стадион Һамарҙың «Крылья Советов» клубына тапшырыла. Стадиондың архитектура үҙенсәлектәре булып уның «[[Космонавтика|космос]]&lt;nowiki/&gt;» мотивында төҙөлөүе тора — металл конструкциялы [[көмбәҙ]]е тышҡы күренеше менән йыһан тематикаһын хәтерләтә (Һамар — Рәсәй космос индустрияһы үҙәктәренең береһе). Шулай тотош ҡоролманы ябып, ул көтмәгәндә түбәнгә таралып төшөүсе йондоҙ нурҙарын хәтерләтә. Шул уҡ ваҡытта көмбәҙ тулыһынса түңәрәкләнмәйенсә, ғәмәлдә юғарыға табан төбәлә.

«Һамар Арена» 2018 йылдағы донъя чемпионатында 6 матчты ҡабул итә: 4 төркөм этабы уйындарын (шул иҫәптән Рәсәй йыйылма командаһның матчын), шулай уҡ 1/8 һәм финалдың 1/4 уйынын.

== Тасуирлама ==
Стадион [[Һамар]]ҙың иң бейек нөктәһендә — Радиоүҙәк ҡасабаһы районында урынлашҡан.
Стадион — ике яруслы типтағы тәбиғи газон менән ҡапланған. Футбол яланы яһалма йылытыу һәмавтоматик дымландырыу системаһы менән йыһазландырылған.

Стадион 4 ярустан тора: өҫкө һәм аҫҡы ярустарҙың трибуналары асыҡ һәм ике ярусы ябыҡ тамашасы ложаларынан (скайбокстарҙан) ғибәрәт. Уларҙың аҫтында 5 яруслы трибуналар урынлашҡан.

Эллипс формаһындағы нигеҙендә ике яруслы тамашасылар өсөн урындар ҡуйылған. Улар тулыһынса аренаның ҡыйығы аҫтында урынлашҡан. Трибуналарҙы йылытыу ҡаралған.

Стадион көмбәҙе — йыйылма конструкциялы, улар 32 консолдән тора, 21,4 метр бейеклегендәге пирамида формалы таяу-бағаналарҙа ҡуйылған. Ҡыйыҡтың дөйөм ауырлығы 13 мең тонна тәшкил итә. Ҡыйыҡтың дөйөм майҙаны 76 мең м² тәшкил итә. Стадиондың бейеклеге — 60 метр.

Стадиондың диаметры Мәскәүҙең «Лужники» стадионынан артыҡ һәм 330 метр самаһы тәшкил итә.

Футбол яланынан 44 метр бейеклектә стадион комбәҙенең металл конструкцияларында мәғлүмәт экрандары эленгән. Һәр таблоның майҙаны 172 квадрат метр тәшкил итә, үлсәме — 18-гә 9,6 метр.

Стадион территорияһы 27 гектар.

Дөйөм тамашасылар һыйҙырышлығы: 44 918 урын.

Стадионында артыҡ ауыр тәнле кешеләр өсөн махсус креслолар урынлаштырылған
[[Зәғифлек|Инвалидтар]] өсөн 38 лифт (ашығыс ярҙам саҡырыу төймәһе менән) йыһазландырылған, махсус пандустар ҡуйылған, иҙәндәр таймай торған махсус йәймәләр менән ҡапланған, ишек уйымдар киң итеп эшләнгән, уларҙың тупһалары иҙән менән бер тиң, трибуналарҙа улар өсөн махсус киң урындар һәм уларҙы оҙатып йөрөүселәр өсөн урындар ҡаралған&lt;ref&gt;{{Cite news|title=«Самара Арена» будет готова к 1 апреля. — А первый матч здесь пройдёт 28 апреля|author=Светлана Роот|url=http://samara.mk.ru/articles/2018/02/26/samara-arena-budet-gotova-k-1-aprelya.html|date=26 февраля 2018 года|publisher=samara.mk.ru - «Московский комсомолец» в Самаре|accessdate=2018-05-29|language=}}&lt;/ref&gt;.

[[2014 йыл]]дың ноябрендә «Һамар Арена» стадионы проекты энергияны һаҡлау һәм [[экология]] өлкәһендә халыҡ-ара «JLL» компанияһы тарафынан юғары баһа ала һәм «Good» рейтингында «BREEAM» экологик стандартының сертификатын ала&lt;ref&gt;''Михаил Тыныс''. [https://mplast.by/novosti/2014-11-10-breeam/ Һамарҙа футбол стадионының төҙөлөүе BREEAM сертификат аласаҡ.] // mplast.by, 10 ноябрь 2014 &lt;/ref&gt;.

=== Көйәрмәндәр өсөн сервис ===
Стадионда көйәрмәндәр өсөн түбәндәге сервис ҡаралған:

* Мәғлүмәт ярҙамы һәм навигация.
* Балаларҙы теркәү пункты, балалар коляскаларын һаҡлау, табылдыҡтар бюроһы.
* Һаҡлау камераһы.
* Аудио-тома һуҡыр һәм насар күреүселәр өсөн аудио-тасуирлама яһаусы комментарийҙар.&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;


=== Урынлашыуы ===
[[Файл:Samara_arena.png|мини|Стадиондан [[Волга]] күренеше]]
«Һамар Арена» стадионы [[Һамар]] ҡалаһының төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Мәскәү шоссеһы , Ракитовский, Волжский шосселары, Ташкент һәм Демократик урамдары сиктәрендә урынлашҡан. Арена ҡаланың иң юғары нөктәһе булып ҡала.

Тимер юл вокзалына тиклем стадион араһы — 15 саҡрым, «Курумочи» аэропортына тиклем— 32 саҡрым.

== Төҙөү ==
«Һамар Арена» стадионын төҙөү [[2014 йыл]]дың 21 июлендә башлана. Уға капсуланы [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]] В. В. Путин һала. Стадион [[2018 йыл]]дың 21 апрелендә төҙөлөп бөтә.
{| align=&quot;left&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; id=&quot;136&quot; style=&quot;border-style:solid; border-width:3px; border-color:#BBDD99; font-size:90%; line-height:120%; margin-top:6px; margin-bottom:6px;  margin-right:12px; clear:left;&quot;
|[[Файл:Vladimir_Putin_in_Samara_Oblast,_2014_15.jpeg|центр|180x180пкс]]
|[[Файл:Vladimir_Putin_in_Samara_Oblast,_2014_11.jpeg|центр|180x180пкс]]
|[[Файл:Vladimir_Putin_in_Samara_Oblast,_2014_17.jpeg.jpg|центр|180x180пкс]]
|[[Файл:Vladimir_Putin_in_Samara_Oblast,_2014_16.jpeg.jpg|центр|180x180пкс]]
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BBDD99&quot; valign=&quot;top&quot;
| colspan=&quot;11&quot; |&lt;div id=&quot;153&quot; style=&quot;padding-bottom:3px; width:720px&quot;&gt;Рәсәй президенты В. В. Путин төҙөлөшкә старт бирә&lt;/div&gt;
|}
== Инфраструктураһы ==
Стадионға табан ике урам төҙөлгән: Алыҫ урамы һәм Арена 2018 урамы. Был урамда ер аҫты үткәүеле ҡаралған. Радиоүҙәк районында 9 квартал эсетәрендәге үткәүелдәр төҙөлгән&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Успеют в срок. — Стадион «Самара Арена» и сопутствующая инфраструктура строятся днём и ночью|author=Ольга Новикова|url=http://www.vkonline.ru/content/view/181548/uspeyut-v-srok|publisher=Газета «Волжская коммуна» (Самара) // vkonline.ru|date=2017-04-12|accessdate=2017-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170414191040/http://www.vkonline.ru/content/view/181548/uspeyut-v-srok|archivedate=2017-04-14}}&lt;/ref&gt;.

Шулай уҡ, стадион янында автовокзал төҙөү планлаштырыла&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Новый автовокзал около «Самара Арены» сможет принимать более 20 тыс. пассажиров в сутки|author=Ольга Новикова|url=http://volga.news/article/429542.html|publisher=Сайт «Волга Ньюс» (Самара) // volga.news|date=12 января 2017 года|accessdate=2017-04-28}}&lt;/ref&gt;.

Радиоүҙәк территорияһында вертолет үҙәге&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.samara.aif.ru/sport/vozle_stadiona_samara-arena_budet_vertoletnaya_ploshchadka|title=Возле стадиона «Самара-Арена» будет вертолётная площадка|publisher=Газета «[[Аргументы и факты]]» в [[Самара|Самаре]] // samara.aif.ru|date=24 апреля 2017 года|accessdate=2017-04-28}}&lt;/ref&gt; һәм трамвай тармағы төҙөлгән&lt;ref&gt;{{Статья|заглавие=«ВТС Метро» успел на трамвай. — Компания выиграла торги на строительство новой ветки к играм ЧМ‑2018.|автор=Екатерина Кособокова.|ссылка=https://www.kommersant.ru/doc/3270154|издание=Газета «[[Коммерсантъ]]» (kommersant.ru)|год=14 апреля 2017 года|выпуск=65}}&lt;/ref&gt;.

== Хәүефһеҙлек ==
[[2018 йыл]]ғы футбол буйынса донъя чемпионатында хәүефһеҙлек һаҡлау өсөн стадионда тәүлек әйләнәһенә эшләүсе 30-ҙан ашыу һаҡлау постары ойоштороу планлаштырыла, һаҡлау системалары һәм хәүеф сигнализацияһы, хәбәр итеү саралары, радиацион контроль, хәүефле тоҡаныусан шыйыҡса, шартлатҡыс матдә эҙҙәрен экспресс анализлау комплекттары, радио менән идара ителеүсе шартлатыу ҡоролмаларын блоклаусы приборҙар, бәйләнеш саралары ҡуйыу ҡаралған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rsport.ria.ru/football/20180219/1132896678.html|title=Объявлены конкурсы на охрану семи стадионов ЧМ-2018 на 385 млн руб|publisher=Агентство спортивных новостей «[[Р-Спорт]]» // rsport.ria.ru|date=19 февраля 2018 года|accessdate=2018-05-22}}&lt;/ref&gt;.

== 2018 йылғы донъя чемпионатынан һуң ==
Стадион ФГУП «Спорт-Инжиниринг» идаралығы аҫтында тора. [[2018 йыл]]дың сентябрендә спорт объектының бурысы барлыҡҡа килә. Финанслау проблемалары арҡаһында стадиондың яҡтыртыу системалары һүндерелә, шуға күрә янғын һүндереү системаларында проблемалар килеп тыуа.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Сборная России в провинции: где она играла, кроме Москвы и Питера?|author=Роман Мун|url=https://www.sports.ru/tribuna/blogs/fotoblog/2159894.html|publisher=[[sports.ru]]|date=2018-09-10|accessdate=2017-09-10}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
* [https://www.skyscrapercity.com/showthread.php?t=1680611 Страница стадиона на форуме SkyscraperCity] // SkyscraperCity
* [https://ru2018.org/stadiony/3-stadion-v-samare.html Стадионы ЧМ-2018 по футболу в России. «Самара Арена». Информация о стадионе.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180628044247/https://ru2018.org/stadiony/3-stadion-v-samare.html |date=2018-06-28 }} // ru2018.org — Независимый новостной сайт, посвящённый ЧМ-2018 по футболу
* [https://www.kp.ru/putevoditel/chm-2018/samara/stadion-samara-arena/ Путеводитель по городам Чемпионата мира по футболу 2018 года в России. — Стадион «Самара Арена»: где находится, как добраться, фотографии, расписание матчей ЧМ-2018, фан-зона] // «Комсомольская правда»
* [http://www.niasam.ru/CHM_2018/CHasha-samarskogo-stadiona-k-CHM------budet-pohozha-na-kosmicheskij-obekt--FOTO12592.html Чаша самарского стадиона к ЧМ-2018 будет похожа на космический объект] // СМИ «Независимое информационное агентство Самара», 21 мая 2013
* ''Ольга Арянина''. [http://www.samru.ru/auto/news/53721.html Дороги Самары реконструируют к ЧМ 2018] // samru.ru, 29 декабря 2010
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Стадиондар]]
[[Категория:Спорт]]</text>
      <sha1>t1q9x3uhxlavmj1pz1k1vs68wktrd2i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айманов Шәкен Кенжетай улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148328</id>
    <revision>
      <id>1306273</id>
      <parentid>1275348</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T03:11:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22484" sha1="obsq4j8gnyzq13w9egtbgvrppu7v9z8" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шәкен Кенжетай улы Айманов''' (ысын исеме — ''Шаһкәрим (Шаһкерім''&lt;ref&gt;{{Cite web|publisher=«Voxpopuli.kz»|url=http://nlrk.kz/page.php?page_id=1447&amp;lang=1|title=Рекомендательный библиографический указатель/Национальная библиотека РК|accessdate=3 февраля 2017|archiveurl=https://archive.is/20170203165958/http://nlrk.kz/page.php?page_id=1447&amp;lang=1|archivedate=2017-02-03}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20170203165958/http://nlrk.kz/page.php?page_id=1447&amp;lang=1 |date=2017-02-03 }}&lt;/ref&gt;{{Lang-kk|Шәкен Кенжетайұлы Айманов}}; [[1914 йыл|1914]]—[[1970 йыл|1970]]) — совет һәм ҡаҙаҡ актёры һәм театр һәм кино режиссёры. СССР-ҙың халыҡ артисы ([[1959 йыл|1959]]).

== Биографияһы ==
1914 йылдың 2 (15) февралендә Баян-Ауылда (башҡа сығанаҡтар буйынса — Баянауыл районында&lt;ref&gt;[http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Culture/Teatr/_09.php Театр Энциклопедия. драматург опера балет режиссёры эстрада, цирк драма оперетта]&lt;/ref&gt;) (хәҙер —(хәҙер [[Ҡаҙағстан]]дың Павлодар өлкәһе) малсы-крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Сығышы менән Арғын Урта ҡәбиләһенең Һөйөндөк ырыу составындағы Айҙабол ырыу араһынан.

[[1928 йыл]]да урта мәктәпте тамамлай&lt;ref&gt;{{книга|часть=Айманов Шәкен|заглавие=Елтұтқа. Ел тарихының әйгілі тұлғалары|автор=Жолдасбекұлы М., Салғараұлы Қ., Сейдімбек А.|страницы=335-336|страниц=358|место=Астана|издательство=KÜL TEGIN|год=2001|isbn=9965-441-26-X}}&lt;/ref&gt;.[[1931 йыл|1931]]—[[1933 йыл]]дарҙа Семипалатинскиҙа Ҡаҙаҡ педагогия техникумында уҡый.

[[1933 йыл]]да яҙыусы Г. М. Мусрепов саҡырыуы буйынса [[Алматы]]ға килә һәм Ҡаҙаҡ драма театрының труппаһына ҡабул ителә (хәҙер [[М. О. Әуәзов исемендәге Ҡаҙаҡ дәүләт академия драма театры|М. О. Ауэзов исемендәге Ҡаҙаҡ дәүләт академия драма театры]]), [[1947 йыл|1947]]—[[1951 йыл]]дарҙа — ошо театрҙың баш режиссёры һәм художество етәксеһе, унда [[1953 йыл]]ға тиклем эшләй.

Театрҙа эшләгән осорҙа психологик характеристика сағыулығы хас булған актёрлыҡ оҫталығын күрһәтә&lt;ref&gt;
{{книга
|автор         = М. К. Козыбаев и др.
|заглавие      = Алма-Ата. Энциклопедия
|место         = Алма-Ата
|издательство  = Гл. ред. Казахской Советской энциклопедии
|год           = 1983
|страниц       = 608
|тираж         = 60000
}}&lt;/ref&gt;.

[[1938 йыл]]дан кинола төшә, [[1954 йыл]]да — «[[Ҡаҙаҡфильм|Каҙаҡфильм]]&lt;nowiki/&gt;» киностудияһы режиссёры.

Үҙенең ҡаҙаҡ драма театрында карьераһын башлай һәм уғ 20 йыл ғүмерен арнай. Йәш актёрҙан алып баш режиссёр һәм художество етәксеһенә тиклем юлды үтә&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|title=20 фактов о Шакене Айманове, которые вы не знали|url=http://kazakh-tv.kz/ru/view/blog/page_178315_20-faktov-o-shakene-aimanove-kotorye-vy-ne-znali|work=Kazakh-tv.kz|accessdate=2018-02-07|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180323070831/http://kazakh-tv.kz/ru/view/blog/page_178315_20-faktov-o-shakene-aimanove-kotorye-vy-ne-znali|archivedate=2018-03-23}}&lt;/ref&gt;

1953 йылда театрҙан киноға күсә. «Мин театрҙы яратам, әммә кино кеүек театр тамашасаны шул тиклем солғап ала алмай. Спектакль бер генә теартҙа, иң яҡшы осраҡта — бер нисә театрҙа, бара. Ә фильмды тиҫтәләрсә мең кеше ҡарай»&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Отелло образы — Аймановтың йондоҙло роле. Шекспирҙың 400 йыллығын байрам иткәндә ул сәхнәнән Отелло монологын уҡый, һәм был һәм был иҫ киткес ваҡиға була. Ул саҡта бөйөк [[Уильям Шекспир|Шекспир]] сәхнәнән тәүге тапҡыр [[ҡаҙаҡ теле]]ндә яңғырай&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

«Һаҡалһыҙ алдаҡсы» фильмында ул сценарийҙың авторҙашы, режиссёр-ҡуйыусыһы һәм төп ролде башҡарыусыһы булараҡ сығыш яһай&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; «Беҙҙең һөйкөмлө табип» картинаһы уға бөтә Союз данын алып килә&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Был фильмда Айманов тәүге тапҡыр «камео» элементын ҡуллана&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. «Теүәтәйле фәрештә» картинаһының сценарийы тормоштан алынған. Аймановтың туған тейешле Айнагөл апаһы үҙенең кесе улын өйләндерергә уйлап, кәләш эҙләй&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. [[1963 йыл]]да Халыҡ-ара Мәскәү кинофестивалендә йәшерен директива буйынса совет фильмы еңергә тейеш була. Жюри икегә бүленә. Хәл иткес тауыш итальян [[Федерико Феллини]] файҙаһына була. Был тауышты кинорежиссёр Айманов бирә&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Мәскәүҙәге Беренсе Бөтә донъя кинофестивалендә бейеү буйынса ярыш ойошторола. Ул саҡта тәүге тапҡыр «Буги-вуги» бейеүен башҡаралар. Айманов американ кино йондоҙо [[Элизабет Тейлор]] менән бейей һәм һәм беренсе урынға лайыҡ була&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

[[1963 йыл]]дан — [[Ҡаҙаҡ Совет Социалистик Республикаһы|Ҡаҙаҡ ССР-ының]] композиторҙар союзы идаралығының беренсе секретары.

Ҡаҙаҡ ССР-ының 4-се һәм 7-се саҡырылыш Юғары советына депутат итеп һайлана.

[[1940 йыл]]дан — ВКП(б) ағзаһы.

Шәкен Айманов 56-сы йәше менән барғанда ДТП-ла һәләк була: 1970 йылдың 23 декабрендә Мәскәүҙә Горький урамында бер машина бәреп китә&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=«Voxpopuli.kz»|url=http://www.voxpopuli.kz/history/1285-kinoistorii-shakena-aymanova.html|title=Киноистории Шакена Айманова|accessdate=3 февраля 2017|archiveurl=https://archive.is/20170203163341/http://www.voxpopuli.kz/history/1285-kinoistorii-shakena-aymanova.html|archivedate=2017-02-03}}&lt;/ref&gt;. [[Алматы]]лағы Үҙәк зыяратта ерләнгән.

== Ғаиләһе ==
* ағаһы — Абдүкәрим Айманов (хәҙер мәрхүм) — финансист
* ҡустыһы — Каукен Кенжетаев (1916—2008), йырсы, Ҡаҙаҡ опера һәм балет театры режиссёры, Ҡаҙаҡ ССР-ының халыҡ артисы (1959)
* улы — Морат Айманов (1939—1993) оператор, атаһы менән берлектә «Атайҙар ере» фильмын төшөрә&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* ейәнсәре — Динә Айманова, Морат Аймановтың ҡыҙы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.inform.kz/ru/vnuchka-shakena-aymanova-posetila-rodinu-svoego-znamenitogo-deda_a2828007|title=Внучка  Шакена Айманова посетила родину своего знаменитого деда|author=INFORM.KZ|publisher=www.inform.kz|lang=ru|accessdate=2018-02-07}}&lt;/ref&gt;. Режиссерҙың берҙән-бер хәҙерге ваҡытта иҫән&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; вариҫы. Йырсы.
* бүләһе — Айманов Далер, рәссам-дизайнер (1995)
* ҡыҙы — Майра Айманова (1938—1993), опера йырсыһы.
* кейәүе — Асанали Ашимов (1937 йылғы), актёр, театр һәм кино режиссёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1980).

== Театраль ижады ==

=== Актёр ===
* «Минең дуҫым» (Н. Ф. Погодин — ''Граммофонов)''
* «Ахан-Сере һәм Аҡтоҡты»(Г.М.Мусрепов — ''Ахан-Сере''
* «[[Ҡуҙый Күрпәс һәм Баян Һылыу]]» (Г. М. Мусрепов — ''Кодар)''
* «Ҡара Ҡыпсаҡ Ҡобланды» (М.О.Ауэзов — ''Ҡобланды)''
* «Төнгө күкрәү» (М. О. Ауэзов — ''Казанцев)''
* «Абай» (М. О. Ауэзов һәм Л.С.Соболев — ''Кәрим)''
* «Гроза» (А. Н.Островский — ''Тихон)''
* «Мылтыҡлы кеше»(Н.Ф.Погодин — ''Иван Шадрин)''
* «Кирене ҡулға өйрәтеү» ([[Уильям Шекспир|У. Шекспир]] — ''Петруччио)''
* «Отелло» (У. Шекспир — ''Кассио'', ''Отелло)''
* «Исатай һәм Мөхәббәт» (И. Джансугуров — ''Исатай)''
* «Америка тауышы»(Б.А.Лавренёв — ''Кидд)''
* «Еңеүселәр» (Б.Ф.Чирсков — ''Кривенко)''
* «Тәрән тамырҙар» (Дж. Гоу һәм А. д’Юссо — ''Бретт)''
* «Төптә» ([[Максим Горький|М.Горький]] — ''Сатин)''
* «Ревизор» ([[Гоголь Николай Васильевич|Н.]] [[Гоголь Николай Васильевич|В. Гоголь]] — ''Хлестаков)''
* «Алдар-Косе»(Ш. Х. Хөсәйенов — ''Алдар-Косе)''
* «Намыҫ гвардияһы» (А. Абишев һәм М. О. Ауэзов — ''Фогель)''
* «Пётр Крылов» (К.Я.Финн һәм М. О. Ауэзов — ''Крылов)''
* «Профессор Мамлок» (Ф. Вольф — ''доктор Гельпак''
* «Талантттар һәм табыныусылар» (А. Н. Островский — ''Великатов)''

=== Режиссер ===
* [[1945 йыл|1945]] — «Амангельды» (Ш. Х. Хусаинов)
* [[1947 йыл|1947]] — «Дружба и любовь» (А. Абишев)
* [[1948 йыл|1948]] — «Поединок» (Х. Жумалиев һәм А. Сарсенбаев)
* [[1949 йыл|1949]] — «Талантттар һәм табыныусылар» (А. Н. Островский)
* [[1949 йыл|1949]] — «Абай» (М. О. Ауэзов һәм Л. С. Соболев)
* [[1951 йыл|1951]] — «Балан сауҡалығы» (А. Е.Корнейчук)
* [[1958 йыл|1958]] — «Ахан-Сере һәм Аҡтоҡты» («Шағир фәжиғәһе»)(Г. Мусрепов)
* «Мылтыҡлы кеше» (Н. Ф. Погодин)
* «Намыҫ законы» (А.П. Штейн)

== Фильмографияһы ==

=== Актёр ===
# [[1940 йыл|1940]] — Райхан — ''Сарсен''
# [[1943 йыл|1943]] — Аҡ роза — ''Джакпан''
# [[1945 йыл|1945]] — Абай йыры — ''Шарип''
# [[1948 йыл|1948]] — Алтын мөгөҙ — ''Жакен Досанов''
# [[1952 йыл|1952]] — Джамбул — ''Джамбул''
# [[1956 йыл|1956]] — Беҙ бында йәшәйбеҙ — ''Беисов''
# [[1957 йыл|1957]] —Беҙҙең һөйкөмлө табибыбыҙ — ''драматик актёр''
# [[1960 йыл|1960]] — Бер районда — ''Сабир Баянов''
# [[1964 йыл|1964]] — Һаҡалһыҙ алдаҡсы — ''Алдар Косе''
# [[1969 йыл|1969]] — Найзатас итәгендә — ''Бейсембай''

=== Режиссер ===
# [[1954 йыл|1954]] — Дала ҡыҙы ''(К. Гаккель менән берлектә)''
# [[1954 йыл|1954]] — Мөхәббәт тураһындағы поэма ''(К. ''&lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mw8w&quot;&gt;Гаккель менән берлектә&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt;'')''
# [[1956 йыл|1956]] — Беҙ бында йәшәйбеҙ.
# [[1957 йыл|1957]] — Беҙҙең һөйкөмлө табибыбыҙ
# [[1960 йыл|1960]] — Бер районда
# [[1961 йыл|1961]] — Йыр саҡыра
# [[1962 йыл|1962]] — Урам саты
# [[1964 йыл|1964]] — Һаҡалһыҙ алдаҡсыҺаҡалһыҙ алдаҡсы
# [[1966 йыл|1966]] — Атайҙар ере
# [[1968 йыл|1968]] — Түбәтәйле фәрештә
# [[1970 йыл|1970]] — Атамандың аҙағы

=== Сценарист ===
# [[1960 йыл|1960]] — Бер районда ''(И. Саввин менән берлектә)''
# [[1961 йыл|1961]] — Йыр саҡыра ''И. Саввин һәм М. Ерзинкян менән берлектә)''
# [[1964 йыл|1964]] — Һаҡалһыҙ алдаҡсы ''(Л. Варшавский менән берлектә)''
# [[1968 йыл|1968]] — Түбәтәйле фәрештә ''(Я. Зискинд менән берлектә)''
# [[1969 йыл|1969]] — Найзатас итәгендә ''(Т. Маткаримов менән берлектә)''

=== Художество етәксеһе ===
# [[1959 йыл|1959]] — Тормош юлы
# [[1966 йыл|1966]] — Йыр ҡанаттары

=== Тауышландырыу ===
# [[1968 йыл|1968]] — Аҡсаҡ ҡулан (анимация)

== Наградалары һәм бүләктәре ==
# Ҡаҙаҡ ССР-ының халыҡ артисы ([[1947 йыл|1947]])&lt;ref&gt;[http://arhiv.pavlodar.gov.kz/index.php?show=33&amp;lang=1&amp;artID=39 Архивная служба Павлодарской области :: Календарь памятных дат&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# СССРр-ҙың халыҡ артисы ([[1959 йыл|1959]])
# Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы ([[1952 йыл|1952]], «Абай» спектаклен (М. О. Ауэзов) ҡуйған өсөн)
# К. Байсәйетова исемендәге Ҡаҙаҡ ССР-ының дәүләт премияһы (художество етәксеһе, [[1967 йыл|1967]], «Йыр ҡанаттары» фильмы)
# К. Байсәйетова исемендәге Ҡаҙаҡ ССР-ының дәүләт премияһы (''үлгәндән һуң'') ([[1972 йыл|1972]], «Атаман аҙағы»)
# [[Ленин ордены|Ленин Ордены]] ([[1967 йыл|1967]])
# [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ Ордены]] ([[1946 йыл|1946]])
# Ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]]
# «Хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы (1940)
# «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәте өсөн»
# Бөтә Союз кинофестивале (Өсөнсө премия, [[1958 йыл|1958]], «Беҙ бында йәшәйбеҙ» фильмы)
# Халыҡ-ара Азия һәм Африка илдәре кинофестивале. [[Ташкент]] (иҫтәлекле диплом, [[1958 йыл|1958]], «Беҙҙең һөйкөмлө табибыбыҙ» фильмы)
# Бөтә Союз кинофестивале (дәртләндереү дипломы, [[1959 йыл|1959]], «Беҙҙең һөйкөмлө табибыбыҙ» фильмы)
# Урта Азия һәм Ҡаҙағстан республикаһы кинематографистары смотр-конкурсы (иң яҡшы режиссёрлыҡ эше өсөн, [[1963 йыл|1963]], «Урам саты» фильмы)
# Урта Азия һәм Ҡаҙағстан республикаһы кинематографистары смотр-конкурсы («Тау хрустале» юғары приз һәм беренсе дәрәжә дипломы иң яҡшы уйын фильмы өсөн («Беҙҙең баласаҡ күктәре» фильм менән бүлешә), 1967, «Атайҙар ере»).
# Урта Азия һәм Ҡаҙағстан республикаһы кинематографистары смотр-конкурсы(Диплом, [[1969 йыл|1969]], «Түбәтәйле фәрештә» фильмы).

== Хәтер ==
* Ш. Айманов ижадына арналған документаль фильмдар: «Айманов Шәкен» (1974), «Айманов Шәкен: кеше һәм легенда» (2014, реж. Нусипбеков), «Иң юғары дәрәжәләге оҫта» (2016, реж. Майя Бекбаева).
* [[Алматы]]ла Шәкен Айманов исеме урамға бирелгән һәм уның исемен «[[Ҡаҙаҡфильм|Ҡыҙыҡфильм]]&lt;nowiki/&gt;» киностудияһы йөрөтә(1984), режиссёр йәшәгән йортта мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
* «[[Ҡаҙаҡфильм]]» киностудияһы территорияһында мрамор бюст ҡуйылған. Киностудия янында Айманов музей-кабинеты булдырылған.
* Әлеге ваҡытта Павлодар ҡалаһында уның исемендәге кинотеатр бар.
* [[Алматы]]ла 2003—2014 йылдарҙа йыл һайын «Шакен йондоҙҙары» уйын һәм анимацион фильмдары фестивале үткәрелде.

== Ҡыҙыҡлы факттар ==
* Киносъемкалар араһында [[шахмат]]. уйнаған&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;
* [[Ҡаһирә]]гә сәфәр барышында Айманов совет кинематографистар делегацияһын етәкләй&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* Төрөпкәләр, ҡабыҙғыстар, брелоктар йыйған&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.inform.kz/ru/k-100-letiyu-shakena-aymanova-bylo-u-otca-tri-syna_a2683381|title=К 100-летию Шакена Айманова: было у отца три сына|language=ru|accessdate=2018-02-07}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://kazakhfilmstudios.kz/company/our_history/shaken_aimanov/ Шакен Кенжетаевич Айманов на официальном сайте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190507070255/http://www.kazakhfilmstudios.kz/company/our_history/shaken_aimanov/ |date=2019-05-07 }} [[Ҡаҙаҡфильм|Казахфильм]]
* [http://istoriya-teatra.ru/theatre/item/f00/s00/e0000181/index.shtml АЙМАНОВ Шакен Кенжетаевич] на странице Театр и его история

[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Социалистик реализм]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:СССР-ҙың халыҡ артистары]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:XX быуат сценаристары]]
[[Категория:СССР сценаристары]]
[[Категория:Алфавит буйынса сценаристар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:XX быуат кинорежиссёрҙары]]
[[Категория:СССР кинорежиссёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса кинорежиссёрҙар]]
[[Категория:XX быуат театр режиссёрҙары]]
[[Категория:СССР театр режиссёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса театр режиссёрҙары]]
[[Категория:XX быуат актёрҙары]]
[[Категория:Ҡаҙағстан актёрҙары]]
[[Категория:СССР актёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1970 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:23 декабрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1914 йылда тыуғандар]]
[[Категория:15 февралдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>obsq4j8gnyzq13w9egtbgvrppu7v9z8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аңбаш (күл)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148539</id>
    <revision>
      <id>1306371</id>
      <parentid>1050525</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T08:41:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4610" sha1="nc5otuatz9smqyc0kg1s35g54w20yh2" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Аңбаш''' — {{lang-ru|Анба́ш}} -  [[Рәсәй]]ҙең [[Силәбе өлкәһе]]ндәге күл.

== Географияһы ==
Аңбаш күле [[Ҡыштым ҡала округы]] территорияһында урынлашҡан (ҡаланан көньяҡҡа табан яҡынса 1 км тирәһе аралыҡта). Иң яҡын тораҡ пункттар - Ҡыштым ҡалаһы ( 2 км-ға төньяҡтараҡ) һәм Озерск (төньяҡ-көнсығышҡа табан 11 км). Өлкә үҙәге Силәбенән алыҫлығы - 90 км,  Екатеринбургтан - 160 км тирәһе тәшкил итә. 

Төньяҡта ҡылымыҡ аша  Ҡыштым ҡала  күле, көньяҡта — [[Кесе Аҡкүл (Силәбе өлкәһе)|Кесе Аҡкүл ]] менән тоташа. Күлдең төньяҡ ярында  — ҙур Каолиновый ҡасабаһы (Ҡыштым биҫтәһе), көньяҡтан — баҡса участкалары. Күлдең  төньяҡ-көнсығышы буйлап [[Арғаяш]] — [[Ҡыштым]] юлы үтә , көнбайышы буйлап —  Кузнецкое — [[Ҡыштым]] автомобиль юлы һәм [[Ҡарабаш]] — [[Ҡыштым]] тимер юлы һалынған.

== Тасуирлама ==
Майҙаны — яҡынса 250 га,  һыу көҙгөһө —  249,7 м.

Күлдең уртаса тәрәнлеге  3 метр тәшкил, максималь тәрәнлеге - 4 метр тәшкил итә. Күлдең майҙаны яҡынса 1,5 квадрат километр  - (250 гектар). Күлдең төбө башлыса ләмле, әммә урыны менән ҡомлоҡтар ҙа осрай.

Аңбашта [[суртан]], [[опто]], [[алабуға]], [[сабаҡ]], [[ҡорман]], [[табан (балыҡ)| табан]] тереклек итә.

Төньяҡ һәм көнбайыш ярҙары һаҙмырт һәм  [[ҡамыш]]лы.

== Этимологияһы ==
Күлдең атамаһы килеп сығыуын легендалар ''аҡ'' (төҫ) + ''баш'', йәки ''аң'' + ''баш'' һүҙҙәре менән бәйләй. Аҡбаш тигән атама ваҡыт уҙыу менән Анбаш йәки Амбаш булып яңғырай башлаған тип һанаусылар бар.  Шул уҡ ваҡытта боронғо башҡорт телендәге ''Аң'' һүҙе - ҡырағай йәнлек, кейек &lt;ref&gt;Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 64-се бит&lt;/ref&gt; тигәнде аңлатҡан һәм атама үҙгәрмәйенсә тап Аңбаш тип һаҡланып килеүе бик ихтимал &lt;ref&gt;Анбаш [http://www.cruer.com/max7612/%D0%90%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D1%88_(%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190326151503/http://www.cruer.com/max7612/%25D0%2590%25D0%25BD%25D0%25B1%25D0%25B0%25D1%2588_(%25D0%25BE%25D0%25B7%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25BE) |date=2019-03-26 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190326151503/http://www.cruer.com/max7612/%25D0%2590%25D0%25BD%25D0%25B1%25D0%25B0%25D1%2588_(%25D0%25BE%25D0%25B7%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25BE) |date=2019-03-26 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Һылтанмалар ==
* Озеро Анбаш [https://wikimapia.org/15503841/ru/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%90%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D1%88]
* Озеро Анбаш [https://greenexp.ru/places/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE_%D0%90%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D1%88]

== Әҙәбиәт ==
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 64-се бит
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с.
* Обзорно-географический Атлас России. — Картография, АСТ, Астрель, 2010. — С. 60—61.

{{Силәбе өлкәһе күлдәре}}
[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]
[[Категория:Ҡыштым ҡала округы]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>nc5otuatz9smqyc0kg1s35g54w20yh2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡомкүл (Силәбе өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148889</id>
    <revision>
      <id>1306112</id>
      <parentid>1296500</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T13:47:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7636" sha1="ekox9hlt7b5tyx742rupyoot6wq077w" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡомкүл''' ({{lang-ru|Кумкуль}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы күл..

== Географияһы ==

Координаттары:55°25’36.99″С һәм 61° 7’0.29″В

Көҙгөһөнөң майҙаны 5,90 км², уртаса тәрәнлеге м 8,2, оҙонлоғо — 2 километр самаһы, киңлеге — 3 километрҙай бар. Иң тәрән урыны — 8 метр, уртаса тәрәнлеге — 6 метр&lt;ref name=&quot;Озеро Кумкуль ozero-kumkul.html&quot;&gt;Озеро Кумкуль [ozero-kumkul.html]&lt;/ref&gt;.

[[Силәбе]]нән төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан иң яҡын күлдәрҙең береһе - (в 30 км), [[Екатеринбург]]тан - 210 км, Дербиш ауылынан - 2 км көньяҡҡараҡ &lt;ref&gt;[http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/1718-%D0%BA%D1%83%D0%BC-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE Кум-Куль (озеро)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331185953/http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%25D0%25BE%25D0%25B7%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B0-%25D0%25B8-%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25BA%25D0%25B8/%25D0%25BE%25D0%25B7%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B0/1718-%25D0%25BA%25D1%2583%25D0%25BC-%25D0%25BA%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258C-%25D0%25BE%25D0%25B7%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25BE |date=2019-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331185953/http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%25D0%25BE%25D0%25B7%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B0-%25D0%25B8-%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25BA%25D0%25B8/%25D0%25BE%25D0%25B7%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B0/1718-%25D0%25BA%25D1%2583%25D0%25BC-%25D0%25BA%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258C-%25D0%25BE%25D0%25B7%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25BE |date=2019-03-31 }}&lt;/ref&gt;.

== Тасуирламаһы ==

Яры башлыса ҡомло, үләнле, күп булмаған ҡамышлыҡтар ҡаплаған. Һыуына иркен сығып була.

Төбө тигеҙ, башлыса ҡомло. Урыны менән ләмле. Берег озера зарос камышом, но есть множество прогалов. Тигеҙ генә тәрәнәйә бара &lt;ref name=&quot;Озеро Кумкуль ozero-kumkul.html&quot;/&gt;

Йылдың-йылы һыу кимәле күтәрелә бара, ярҙарынан сығып, ағаслыҡтарҙы баҫа.

Күлде уратып бик күп ял йорттары, шәхси торлаҡтар төҙөлә, төҙөлөш материалдары тулып ята.

== Флораһы һәм фаунаһы ==
Күлдә үҫкән һыу үҫемлектәре — [[ҡамыш]], [[екән]].Яр буйҙарында ҡайынлыҡтар үҫә.

Ҡомкүлдә бер нисә төр балыҡ тереклек итә — [[алабуға]], [[табан (балыҡ)|табан]], [[сабаҡ]],аҡ сабаҡ.

== Атамаһы ==
Атама башҡорт теленән алынған: «Ҡомло күл» тигәнде аңлата&lt;ref&gt;
{{книга
 | автор     = Шувалов Н. И.
 | заглавие   = От Парижа до Берлина по карте Челябинской области
 | место     = Челябинск
 | издательство = Южно-Уральское книжное издательство
 | год      = 1989
 | страниц    = 160
}}&lt;/ref&gt;. Тәүге өлөшө «[[Ҡом]]», икенсеһе - һыу ятҡылығы төрөн билдәләй — «күл»&lt;ref&gt;{{cite web
 |url     = http://www.kraeved74.ru/index.php?name=UniCatalog&amp;pa=showunicatalog&amp;pid=924&amp;cid=6
 |title    = Кумкуль, озеро
 |format   = html
 |publisher  = [http://www.kraeved74.ru Краеведческий портал Челябинской области]
 |accessdate = 
 |archiveurl = https://www.webcitation.org/6AhHg1DFh?url=http://www.kraeved74.ru/index.php?name=UniCatalog
 |archivedate = 2012-09-15
 |deadlink  = yes
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022000742/http://www.kraeved74.ru/index.php?name=UniCatalog |date=2012-10-22 }}&lt;/ref&gt;.

Силәбе өлкәһенең географы, топонимисы [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең &quot;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь&quot; тигән һүҙлегендә Ҡоншаҡ районында Ҡомкүл тигән атамалы күл һәм ҡасаба; [[Арғаяш]] һәм Октябрьский районында ике күл булыуын яҙа &lt;ref&gt;Шувалов Н. И.Кум-Куль // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. Кум-Куль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.

== Һылтанмалар==
* {{cite web
 |url     = http://www.kraeved74.ru/index.php?name=UniCatalog&amp;pa=showunicatalog&amp;pid=924&amp;cid=6
 |title    = Озеро Кумкуль
 |format   = html
 |publisher  = [http://chelindustry.ru Сайт Челябинской области]
 |accessdate = 
 |archiveurl = http://www.webcitation.org/6AhHg1DFh
 |archivedate = 2012-09-15
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022000742/http://www.kraeved74.ru/index.php?name=UniCatalog |date=2012-10-22 }}
*Озеро Кумкуль [ozero-kumkul.html]
*Кум-Куль (озеро) [https://web.archive.org/web/20190331185953/http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%25D0%25BE%25D0%25B7%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B0-%25D0%25B8-%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25BA%25D0%25B8/%25D0%25BE%25D0%25B7%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B0/1718-%25D0%25BA%25D1%2583%25D0%25BC-%25D0%25BA%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258C-%25D0%25BE%25D0%25B7%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25BE]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
*Шувалов Н. И. Ҡомкүл// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7. 
* Обзорно-географический Атлас России. — Картография, АСТ, Астрель, 2010. — С. 60—61.
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с.

{{Силәбе өлкәһе күлдәре}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]
[[Категория:Арғаяш районы]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>ekox9hlt7b5tyx742rupyoot6wq077w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Һыуығаяҡ (күл)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148893</id>
    <revision>
      <id>1306179</id>
      <parentid>1246240</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T18:45:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5455" sha1="e3ee6ne06buet50jee9au7adi9ou9br" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Һыуығаяҡ''' ({{lang-ru|Сугоя́к}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Лазурный районы]]ндағы күл.

== Этимологияһы ==

Күл атамаһының аныҡ ҡына этимологияһы билдәле түгел. [[Башҡорт теле]]ндәге «Һыу» йәки «һыуыҡ» һәм «аяҡ» тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан тигән фараз йәшәй. Йәғни, был аяҡ һыуланыу йәки аяҡ өшөү менән бәйле булыуы ихтимал &lt;ref&gt;[http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/1739-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D1%81%D1%83%D0%B3%D0%BE%D1%8F%D0%BA-%D1%87%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C Озеро Сугояк (Челябинская область)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331210651/http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/1739-%25D0%25BE%25D0%25B7%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25BE-%25D1%2581%25D1%2583%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%258F%25D0%25BA-%25D1%2587%25D0%25B5%25D0%25BB%25D1%258F%25D0%25B1%25D0%25B8%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%258F-%25D0%25BE%25D0%25B1%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2581%25D1%2582%25D1%258C |date=2019-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331210651/http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/1739-%25D0%25BE%25D0%25B7%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25BE-%25D1%2581%25D1%2583%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%258F%25D0%25BA-%25D1%2587%25D0%25B5%25D0%25BB%25D1%258F%25D0%25B1%25D0%25B8%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%258F-%25D0%25BE%25D0%25B1%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2581%25D1%2582%25D1%258C |date=2019-03-31 }}&lt;/ref&gt;

== Географияһы ==
[[File:Сугояк - panoramio.jpg|thumb|слева|Һыуығаяҡтың аръяҡҡа күренеше]]
Һыуығаяҡтан өлкә үҙәге [[Силәбе]]гә тиклем – 30 км, [[Екатеринбург]]ҡа – 200 км.

Географик координаттары - оҙонлоғо: 61°43′40.78″E (61.727995), киңлеге: 55°22′35.74″N (55.376595) &lt;ref&gt;[http://reki-ozera.ru/otcheti_o_rybalke/109270-sugoyak.html СУГОЯК]&lt;/ref&gt;.

== Тасуирламаһы ==

Түңәрәк рәүешле, күлдең һыу көҙгөһө һуҙымы 4.8/ 3.2 км, уртаса тәрәнлеге 3 – 5 м, максималь (соҡорло урындар) - 7.5 метрға тиклем. Майҙаны — 13,4 кв. км. максималь тәрәнлеге — 7 метр, уртаса — 4 метр, күлдәге һыу күләме 53,6 миллион куб. м.

Сөсө һыулы, шишмәләр күп ҡоя. Һыуҙың үтәҙеклеге - 1,5 метр.Һыуы ярайһы саф.

Төбө [[ҡом]]ло-[[ләм]]ле. Башҡа һыу ятҡылыҡтары менән тоташмаған. Эвтроф сифатлы.

Күл буйында ял базалары, шулай уҡ тораҡ пункттар күп&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://fishingchel.ru/vodoemi/219?id=36|title=Рыбалка в Челябинской области - Озеро Сугояк|publisher=fishingchel.ru|accessdate=2016-08-16}}&lt;/ref&gt;.

== Флораһы һәм фаунаһы ==

Күлдең көнсығыш яры һаҙлыҡлы, дөйөм алғанда, [[ҡамыш]] менән [[екән]] күп үҫмәй.

Күлдә [[сабаҡ]], [[алабуға]], [[Балыҡтар|табан, ҡорман, һаҙан, һыла, этеш, алабалыҡ]] карп, [[рипус]] тереклек итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109270-sugoyak.html|title=Озеро Сугояк Челябинской области|publisher=reki-ozera.ru|accessdate=2016-08-16}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
* Обзорно-географический Атлас России. — Картография, АСТ, Астрель, 2010. — С. 60—61.
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с.

== Һылтанмалар==
*Озеро Сугояк (Челябинская область)[https://web.archive.org/web/20190331210651/http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/1739-%25D0%25BE%25D0%25B7%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25BE-%25D1%2581%25D1%2583%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%258F%25D0%25BA-%25D1%2587%25D0%25B5%25D0%25BB%25D1%258F%25D0%25B1%25D0%25B8%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%258F-%25D0%25BE%25D0%25B1%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2581%25D1%2582%25D1%258C]
* СУГОЯК [http://reki-ozera.ru/otcheti_o_rybalke/109270-sugoyak.html]
*Озеро Сугояк [http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/sugoyak_ozero/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190328111159/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/sugoyak_ozero |date=2019-03-28 }}

{{Силәбе өлкәһе күлдәре}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]
[[Категория:Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>e3ee6ne06buet50jee9au7adi9ou9br</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Хәрби дан ҡалаһы» (Хабаровск)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149090</id>
    <revision>
      <id>1306249</id>
      <parentid>1249551</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T01:15:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12265" sha1="qbh8s1dyqlaukgvz641ykrdau5wq5r9" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''«Хәрби дан ҡалаһы» стелаһы''' — [[Хабаровск|Хабаровскиға]] [[Рәсәй Федерацияһы]]ның «Хәрби дан ҡалаһы» маҡтаулы исеме бирелеүенә арналған һәйкәл.

[[Рәсәй Федерацияһы Президенты]] № 1468 Указына ярашлы [[3 ноябрь|3 ноябрь,]] [[2012 йыл]] '''[[Хабаровск|Хабаровскиға]]''' [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй Федерацияһының]] '''«Хәрби дан ҡалаһы»'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.kremlin.ru/media/events/files/41d425437e0d88ca1264.pdf|title=3 ноября 2012 года № 1468|description=«О присвоении г. Хабаровску почётного звания Российской Федерации „Город воинской славы“»|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Bz9ChxDy|archivedate=2012-11-07}}&lt;/ref&gt; маҡтаулы исеме бирелә.{{цитата|&lt;center&gt;
'''УКАЗ'''&lt;br&gt;
'''Президента Российской Федерации'''

'''О присвоении г. Хабаровску почётного звания'''&lt;br&gt;
'''Российской Федерации «Город воинской славы»'''

За мужество, стойкость и массовый героизм, проявленные&lt;br&gt;
защитниками города в борьбе за свободу и независимость Отечества,&lt;br&gt;
присвоить г. Хабаровску почётное звание Российской Федерации &lt;br&gt;
«Город воинской славы»

Президент Российской Федерации&lt;br&gt;
[[Путин, Владимир Владимирович|В. Путин]]

Москва, Кремль&lt;br&gt;
3 ноября 2012 года}}
Указға ярашлы [[2006 йыл]]д&lt;nowiki/&gt;ың 1 декабрендә Хабаровскиҙа ҡала гербы һәм Рәсәй Федерацияһы Президенты указдары тексы ҡуйылған стела төҙөлә.

Һәйкәл асыу тантанаһы [[2015 йыл]]дың [[29 август|29 авгусы]]нда, [[Икенсе донъя һуғышы]] тамамланыуҙың 70 йыллығына үткәрелә.

Стела Тургенев урамында Хабаровскиҙың төп Муравьев-Амурский урамы менән йәнәш, [[Амур]] йылғаһынан бер нисә йөҙ метр алыҫлыҡта урынлаша

== Төҙөү урынын һайлау ==
[[1886 йыл]]да был урында Успенский соборы тора. [[1930 йыл]]да ул һүтелә. Уның урынында 1956 йылда Алыҫ Көнсығыш Граждандар һуғышы геройҙарына һәйкәл ҡуйыла. 1992 йылда һәйкәл торған урамға элекке исеме — Көнсығыш Себер генерал-губернаторы граф Н, Н. Муравьев- Амурскийҙың исемекире ҡайтарыла. 2001 йылда шул уҡ урында Успенский соборы тергеҙелә, уға тиклем бында булған Совет Армияһының округ офицерҙар йорто паркы бөтөрөлә. Парк территорияһының бер өлөшөн автоторош биләй, парктың икенсе өлөшө ташландыҡҡа әйләнә. Элекке паркы территорияһындағы ошо урында төҙөлөш эштәре [[2014 йыл]]да башлана.

== 2015 йылдың 29 авгусында һәйкәл асыу тантанаһы ==
2015 йылдың 29 авгусында иртән сәғәт 11:00 стела асыу тантанаһы үтә. Тантанала ҡатнаша: Хабаровск ҡала мэры Александр Николаевич Соколов, [[Хабаровск крайы]] губернаторы Шпорт Вячеслав Иванович, Көнсығыш хәрби округы ғәскәре командующийы генерал-полковник Суровикин Сергей Владимирович, Хабаровск һәм Приамурье митрополиты Игнатий, [[Икенсе донъя һуғышы]] ветерандары, шулай уҡ кадеттар һәм мәктәп уҡыусылары һәм башҡалар).

== Һәйкәл тасуирламаһы ==
[[Файл:Стела_«Город_воинской_славы»_(Хабаровск)_вид_из_парка.jpg|мини|200x200пкс|Дан паркынан ҡарағанда стела һәм Успенский соборы.]]
Бейек булмаған квадрат постамент уртаһына 10 метр самаһы бейеклектәге стела ҡуйылған. Ул ослайып бөтә, башында ике башлы [[Рәсәй Федерацияһы]] гербы.

Стеланың алғы яғына Рәсәй Федерацияһы Президенты Указы тексы яҙылған бронза картуш, артҡы яғында — Хабаровскиҙың гербы төшөрөлгән картуш ҡуйылған. Стеланың дүрт ҡабырға яғында дүрт бронза барельеф беркетеп ҡуйылған.

Постаментың дүрт мөйөшөнә пилондар, уларҙың һәр бреһендә икешәр бронза барельеф беркетелгән.

Хабаровск ҡалаһы халҡының батырлыҡ һәм хеҙмәт ҡаһарманлығы тарихы барельефтарҙа кәүҙәләндерелгән. Шулай уҡ уларҙа Хабаровскиҙың билдәле һәйкәлдәре лә һүрәтләнгән.

Икенсе бөтә донъя һуғышы тамамланыу көнөндә, бер йылдан һуң (2016 йылдың сентябрендә) һәйкәлдең цоколь бинаһында патриотик тәрбиә үҙәге асыла.

Һәйкәл тирә-яҡ территорияһы менән капитан Дьяченко урамы араһында Дан скверы булдырыла.

== Иҫтәлекле тәңкә ==
[[Файл:RR5714-0047R.jpg|справа|мини|151x151пкс|&lt;center&gt;10 һум&lt;/center&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;center&gt;Хабаровскиҙан&lt;/center&gt;]]
[[2015 йыл]]да әйләнешкә ҡалаға маҡтаулы исмем биреү хөрмәтенә Рәсәй иҫтәлекле 10 һумлыҡ тәңкә инә.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Хәрби дан ҡалалары исемлеге

== Иҫкәрмә ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://www.rg.ru/2013/06/20/reg-dfo/stela-anons.html В Хабаровске выбрали место для стелы «Город воинской славы».]
* [https://web.archive.org/web/20190404134535/http://khabnews.net/%25D0%25BE%25D0%25B1%25D1%2589%25D0%25B5%25D1%2581%25D1%2582%25D0%25B2%25D0%25BE/%25D0%25A5%25D0%25B0%25D0%25B1%25D0%25B0%25D1%2580%25D0%25BE%25D0%25B2%25D1%2587%25D0%25B0%25D0%25BD%25D0%25B5%2B%25D0%25BE%25D1%2582%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25B7%25D0%25B4%25D0%25BD%25D1%2583%25D1%258E%25D1%2582%2B%25D0%2594%25D0%25B5%25D0%25BD%25D1%258C%2B%25D0%259F%25D0%25BE%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25B4%25D1%258B%2B%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%25D0%25BD%25D0%25BE%25D0%25B2%25D0%25BE%25D0%25B9%2B%25D0%25BF%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%2589%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B8%2B%2B%25D0%2593%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25BE%25D0%25B4%25D0%25B0%2B%25D0%25B2%25D0%25BE%25D0%25B8%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B9%2B%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25B0%25D0%25B2%25D1%258B-27853 Хабаровчане отпразднуют День Победы на новой площади.]
* [https://www.youtube.com/watch?v=_9KF1RRdjpc Телерепортаж о ходе строительства. Вести — Хабаровск.]
* [http://www.vostokmedia.com/n224111.html Мемориальная стела приедет в Хабаровск 15 марта 2015 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306013212/http://www.vostokmedia.com/n224111.html |date=2016-03-06 }}
* [http://www.dvnovosti.ru/khab/2015/01/30/30021/ Хабаровчане смогут отметить День Победы на Площади воинской славы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190404134543/https://www.dvnovosti.ru/khab/2015/01/30/30021/ |date=2019-04-04 }}
* [http://www.gubernia.com/news/culture/devyatimetrovaya-stela-ukrasit-tsentr-khabarovska-ko-dnyu-pobedy/ Стела «Город воинской славы» украсит Хабаровск ко Дню Победы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190404134535/http://www.gubernia.com/news/culture/devyatimetrovaya-stela-ukrasit-tsentr-khabarovska-ko-dnyu-pobedy/ |date=2019-04-04 }}
* [http://skatr.ru/projects/eskiznyi-proekt-po-razmeshcheniyu-stely-gorod-voinskoi-slavy-na-sobornoi-ploshchadi-s-prorabotkoi-skvera-voinskoi-slavy-park-odora-v-g-khabarovske Проект стелы «Город воинской славы» в Хабаровске.]
* [https://news.mail.ru/society/23130236/ В Хабаровске состоялось открытие стелы «Город воинской славы»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
* [https://www.khabkrai.ru/events/news/145288 В Хабаровске состоялось открытие стелы «Город воинской славы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190404134546/https://www.khabkrai.ru/events/news/145288 |date=2019-04-04 }}.
* [http://rusplt.ru/region-news/khabarovsk/v-habarovske-otkryilas-ploschad-gorod-voinskoy-slavyi-422227/ В Хабаровске состоялось открытие стелы «Город воинской славы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306013923/http://rusplt.ru/region-news/khabarovsk/v-habarovske-otkryilas-ploschad-gorod-voinskoy-slavyi-422227/ |date=2016-03-06 }}
* [http://amurmedia.ru/news/society/29.08.2015/458226/sostoyalos-torzhestvennoe-otkritie-novoy-habarovskoy-ploschadi-gorod-voinskoy.html В Хабаровске состоялось открытие стелы «Город воинской славы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304185906/http://amurmedia.ru/news/society/29.08.2015/458226/sostoyalos-torzhestvennoe-otkritie-novoy-habarovskoy-ploschadi-gorod-voinskoy.html |date=2016-03-04 }}.
* [http://www.vostokmedia.com/n252236.html В Хабаровске состоялось открытие стелы «Город воинской славы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150831031226/http://www.vostokmedia.com/n252236.html |date=2015-08-31 }}.
* [http://ordenrf.ru/geroi-rossii/goroda-voinskoy-slavy/khabarovsk.php В Хабаровске состоялось открытие стелы «Город воинской славы»].
* [http://www.khabarovskadm.ru/gorod-voinskoy-slavy/ В Хабаровске состоялось открытие стелы «Город воинской славы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190404140047/https://www.khabarovskadm.ru/gorod-voinskoy-slavy/ |date=2019-04-04 }}.
* [http://pobeda.poklonnayagora.ru/city/40.htm В Хабаровске состоялось открытие стелы «Город воинской славы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190404134536/http://pobeda.poklonnayagora.ru/city/40.htm |date=2019-04-04 }}.
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]
[[Категория:Һәйкәлдәр]]</text>
      <sha1>qbh8s1dyqlaukgvz641ykrdau5wq5r9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡартабыҙ (күл)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149151</id>
    <revision>
      <id>1306103</id>
      <parentid>1296488</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:41:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6689" sha1="oo67zkhlawnb1xm9fej1w162p8whqyt" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡартабыҙ''' - {{lang-ru|Картабыз}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Октябрьский районы (Силәбе өлкәһе)|Октябрьский районындағы]] күл.
 	
== Географияһы ==
Ҡартабыҙ күле [[Силәбе өлкәһе]] [[Октябрьский районы (Силәбе өлкәһе)|Октябрьский районының]] көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Күлдән көнбайыштараҡ Ҡартабыҙ аймағы урынлашҡан.

Яр буйындағы тораҡ пункттар: [[Болан (ауыл, Силәбе өлкәһе)|Болан ауылы]], [[Бурһыҡ (ҡасаба, Силәбе өлкәһе)|Бурһыҡ]], Октябрьский ҡасабалары, Сладкое.
 
Яҡындағы күлдәр: Үләнле, Тоҙло, Аҡҡош, Оло Ҡолтай, Кесе Ҡолтай.
 
Октябрьскийға тиклем ара – 20 км, Силәбегә - 120 км, Екатеринбургҡа – 330 км

Координаттар: 54°29′42″N 62°33′4″E &lt;ref&gt;[http://челсити.рф/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/2005-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%B7-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE Картабыз (озеро)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181023073945/http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/2005-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%B7-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE |date=2018-10-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181023073945/http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/2005-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%B7-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE |date=2018-10-23 }}&lt;/ref&gt;

== Һыу реестры мәғлүмәттәре ==
[[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501011111200014994
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 211201499
* Бассейн округы — Иртыш һыу бассейны округы (14)
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2 &lt;ref name='Рәсәй МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=196172&amp;bo=0&amp;rb=0&amp;subb=0&amp;hep=0&amp;wot=0&amp;name=%EA%E0%F0%F2%E0%E1%FB%E7&amp;loc=195803|title=РФ һыу реестры: Ҡартабыҙ}}&lt;/ref&gt;

== Тасуирламаһы ==
Ҡартабыҙ - түңәрәк күл. Һыу көҙгөһө майҙаны - 1250 га. Уртаса тәрәнлеге: 4-5 м. Диаметры яҡынса 6,5 км. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге - 176 м. Майҙаны - 20,9 км²

Төбө ләмле һәм ҡомло. Һыуы ҡырҡыу тоҙло. Көнсығыш яры буйында утрау бар.

Далаға хас күл, ярҙары һөҙәк. Көньяҡ ярында бик ныҡ һаҙлыҡлы, ул яҡҡа үтеүҙе был ҡатмарлаштыра. Ике ҡултығы бар &lt;ref&gt;[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl Картабыз]&lt;/ref&gt;.

== Флораһы һәм фаунаһы ==

Ярҙары ҡамышлы, екәнле.
 
Күлдә [[сабаҡ]], [[алабуға]], [[табан (балыҡ)|табан]], [[ҡорман]] тереклек итә.

Ҡартабыҙҙа күп төрлө һыу ҡоштары оя ҡора, үрсей.

== Этимологияһы ==

Силәбе өлкәһе географы, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең &quot;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь&quot; тигән һүҙлегендә күлдең русса Картабыз атамаһының килеп сығыуы былай аңлата: ''От древних тюркских мужских имен Картабыз и Картак, где карт — «старый», «старец», абыз — «ученый», «просвещенный», или просто «грамотный» человек (из арабского хафиз — «защитник»)''.&lt;ref&gt;Шувалов Курга// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
*Шувалов Н. И. Караси // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/kar.htm]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

{{Силәбе өлкәһе күлдәре}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]
[[Категория:Октябрьский районы (Силәбе өлкәһе)]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>oo67zkhlawnb1xm9fej1w162p8whqyt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Һарыҡташ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149178</id>
    <revision>
      <id>1306169</id>
      <parentid>1296549</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T18:03:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7102" sha1="niskrq41ueq7rlu5qw408waqlge7n3r" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Һарыҡташ''' — ҡала тибындағы ҡасаба, [[Ырымбур өлкәһе]] [[Һарыҡташ районы|һарыҡташ район]]ының административ үҙәге. Һарыҡташ ҡасаба советындағы берҙән — бер тораҡ пункты.

Халыҡ — {{Население|Саракташ|ч}} кеше ({{Население|Саракташ|г}} йыл).

== Географияһы ==
[[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар]] йылғаһының һул ярында, уға Чиркәс йылғаһы ҡушылған урында, [[Ырымбур]] ҡалаһынан көнсығышҡа табан 85 км алыҫлыҡта һәм [[Ҡыуандыҡ|Ҡыуандык]] ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 75 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

Төньяҡ-көнбайышта ҡасаба янында Черкассы һәм Александровка ауылдары бар.

Ҡасабала Ырымбур — [[Орск]] тимер юлы линияһы тармағының Һарыҡташ станцияһы бар. Ҡасаба аша [[Ырымбур]] — [[Ҡыуандыҡ]] (Беляевка, [[Орск]]) автомобиль юлы, төньяҡҡа табан [[Иҫәнғол]] ауылына ([[Мәләүез]], [[Сибай]]) юл үтә.

== Тарих ==
Тимер юл станцияһы булараҡ [[Воздвиженск (Ырымбур губернаһы)|Воздвиженский]] станицаһы янында нигеҙ һалынған, тимер юлын төҙөү [[1913 йыл]]да башланған. Черкасск һәм [[Воздвиженск (Ырымбур губернаһы)|Воздвиженский]] станицаларының пай ерҙәрен тимер юл төҙөр өсөн тартып алғас, тимер юлды изгеләндерергә Татар Һарыҡташы ауылынан мулла саҡырғандар.

[[1918 йыл|1918 йылдың майында]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] барышында, Воздвиженский станицаһы Һарыҡташ ҡасабаһы менән бергә Ҡыҙыл гвардияның каратель отрядтары тарафынан яндырылған&lt;ref&gt;[http://www.dk1868.ru/statii/pavel/Dutov1.htm Ырымбур казак көрәш большевиктарҙың апрель — июнь, 1918 йыл.]&lt;/ref&gt;.

Һарыҡташ [[1931 йыл|1931йылдың 4 ғинуарынан]] алып райондың административ үҙәге.

== Иҡтисад ==
һарыҡташта «Коммунар» заводы (гидроагрегаттар, насостар, клапанлы аппаратура сығара)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://saraktash.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=102:2009-07-18-12-51-45&amp;catid=29:saraktash&amp;Itemid=54|title=О Саракташском районе|publisher=Saraktash.ru|author=Б. Н. Жанбаев|archiveurl=https://www.webcitation.org/686bs1NaD|archivedate=2012-06-02}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, һөт консервалары заводы (ООО «Анаир»), Тимер -бетон заводының икмәк комбинаты, «ЭКСПО» (йөк күтәреүсе, инвалидтарҙы күтәреүсе машиналар етештереү, лифттарҙы хеҙмәтләндереү һәм һатыу) компанияһы бар

== Иҫтәлекле урындар ==
* Изге Троица мәрхәмәтлек монастыры.
* Мәсет.
* «Красная Гора» туристик комплекс.
* А, Г. Васильевтың тыуған тирмәһе

== Этимология ==
Исеменең бер нисә аңлатмаһы бар: «таш менән һарыҡ» ({{Lang-tt|сарык}}, {{Lang-ba|һарыҡ}} — һарыҡ)&lt;ref name=&quot;saraktashhist&quot;&gt;[http://saraktash.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=100:2009-07-17-21-51-59&amp;catid=29:saraktash&amp;Itemid=54 Ҡасаба тарихына сайтында саракташ]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, «һары таш» ({{Lang-tt|сары}}, {{Lang-ba|һары}}, төрөк сарыга — һары, {{Lang2|tt|ba|таш}} &lt;span lang=&quot;ba&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;таш&lt;/span&gt; — таш), «һарыҡташ» ({{Lang-ba|һарыҡташ}} — «һарыҡташ»)&lt;ref&gt;{{Китап|автор=С.М.Стрельников|заглавие=Географические название Оренбургской области. Топонимический словарь|место=Кувандык|издательство=Изд-во С.М.Стрельникова|год=2002|страницы=127}}&lt;/ref&gt;.

== Билдәле шәхестәр ==
* Середавин, Владимир Диамидович (1936—2003) — табип, хирург, йәмәғәт эшмәкәре. Һамар ҡалаһының почетлы гражданы.

== Фотоһүрәттәр ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Свято-Троицкая обитель милосердия.jpg|Изге Троица мәрхәмәтлек монастыры Файл:Spiritual School of Holy Trinity Monastery, Saraktash.jpg|Монастырҙың дини училищеһы
Файл:Ворота в Свято-Троицкую обитель милосердия с. Саракташ.jpg|Үҙәк ҡапҡа
Файл:Часовня в Свято-Троицкой обители милосердия с. Саракташ.jpg|Сиркәү
Файл:Saraktash Trinity Cathedral construction.jpg|Изге Троица соборы төҙөлөшө
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
* [Http://saraktash56.ru/ Saraktash56.ru — сайт посёлка]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://orenobl.ru/town/saraktash.php п. Саракташ на сайте Оренбургской области]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://world.lib.ru/h/habib_s/blagoslowlennyjgorodoksaraktash.shtml Благословлённый городок Саракташ] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Ырымбур өлкәһе район үҙәктәре]]
[[Категория:Һарыҡташ районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]</text>
      <sha1>niskrq41ueq7rlu5qw408waqlge7n3r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әзербайжандың банк системаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149443</id>
    <revision>
      <id>1306190</id>
      <parentid>1270807</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T19:40:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17537" sha1="e141aox0lm1wba3vc5ex04rxq2056hw" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Әзербайжандың банк системаһы''' —  [[Әзербайжан|Әзербайжан Республикаһының]]  «Банктар тураһында»ғы Законы менән көйләнеүсе ике баҫҡыслы банк системаһы. Ике баҫҡыслы (беренсе баҫҡысы: [[Әзербайжан Республикаһының Үҙәк банкы|Әзербайжан Республикаһының Милли банкы]]; икенсе баҫҡысы – коммерция һәм башҡа кредит учреждениелары) банк  системаһы баҙар мөнәсәбәттәренә нигеҙләнә&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Economy/_BankSystem/_bankSystem_r.html|title=Azerbaijan - Банковская Система|publisher=www.azerbaijan.az|accessdate=2018-10-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181013155558/http://www.azerbaijan.az/_Economy/_BankSystem/_bankSystem_r.html |date=2018-10-13 }}&lt;/ref&gt;.

Илдең банк  системаһы ҡоролошона әҙме-күпме йоғонто яһаған ике фактор бар: 

# юридик фактор;
# иҡтисади фактор&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|url=http://unec.edu.az/application/uploads/2016/07/ki-iyev-cavid.pdf|title=Банковская система Азербайджана|author=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;.

== Үҙәк банк ==
[[Әзербайжан]]дың  [[Банк|банк  эшендә]] (банкингта) төп урынды [[Әзербайжан Республикаһының Үҙәк банкы]]  биләй, ул  илдәге әйләнештә йөрөгән аҡса массаһын тәьмин итә,  илдең коммерция банктарының эшмәкәрлеген көйләй.  Әзербайжан Үҙәк банкына банк Идараһы етәкселек итә, ул ете ағзанан тора. Идара ағзалары  {{S|5 йыл}} мөҙҙәткә тәғәйенләнә. Үҙәк банк тик Әзербайжан Республикаһы Президентына ғына отчетлы&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Профессор МГИМО Владимир Сухой: Банковская система Азербайджана - путь оздоровления|url=http://moscow-baku.ru/news/biznes/professor_mgimo_vladimir_sukhoy_bankovskaya_sistema_azerbaydzhana_put_ozdorovleniya/|accessdate=2018-10-12|language=ru}}&lt;/ref&gt;.

Үҙәк банктың эшмәкәрлеге  Конституция,   «Әзербайжан Республикаһының Үҙәк банкы тураһында» Закон, Гражданлыҡ  Кодексы һәм башҡа закон  акттары менән көйләнә&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt;.

== Банк булмаған  кредит ойошмалары ==
Банк булмаған кредит ойошмалары эшмәкәрлеге Конституция,  «Банктар тураһында» Закон, Граждан Кодексы, «Әзербайжан Республикаһының Үҙәк банкы тураһында», «Банк булмаған кредит ойошмалары тураһында», «Кредит Союздары тураһында» закондар һәм башҡа  закон акттары менән көйләнә&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt;.

== Саралар ==
Әзербайжанда 70-ләп сит ил һәм урындағы банк бар.  Дүрт дәүләт банкы араһында иң ҙуры — Әзербайжан Халыҡ-ара банкы, ул  [[1992 йыл]]да асылған. Сит ил банктарынан Standard Bank, Unibank, DemirBank, AG Bank һәм башҡалар бар.

Банк  системаһын камиллаштырыу программаһы сиктәрендә, [[2000 йыл]]да дәүләт банктарын яңыртып ҡороу, һауыҡтырыу маҡсатында реформалар үткәрелә. Хосусилаштырылған  банктар һаны йылдам арта&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;.

Баҡы фонд  биржаһы [[2001 йыл]]да   ҡыҫҡа мөҙҙәте ҡаҙнасылыҡ облигацияларын һәм хосуслаштырылған дәүләт предприятиеларының ябай акцияларын һатыу өсөн асыла. Биржаның 30 эш урыны булған сауҙа залы бар, ул ҡиммәтле ҡағыҙҙарҙың бөтә төрҙәре менән дә сауҙа итеү мөмкинлеген бирә,  үҙ депозитарийы ла бар. Әзербайжандың  16 иң эре банкы, ике финанс компанияһы һәм Истанбул фонд биржаһы Баҡы биржаһын ойоштороусылар  булып сығыш яһай. 

Яңы үҫеш программаһына ярашлы, [[2002 йыл]]да банк системаһын яңыртып ҡороу башлана&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;.

Банк бизнесын камиллаштырыу барышында  банк  системаһына  Интернет-банк, мобиль банк, автоматлаштырылған банк пункттары индерелә, улар финанс хеҙмәттәрен ситтән тороп ҡулланыу мөмкинлеген бирә&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;.

XXI быуат башында  «Валюта көйләүе тураһында» Закон ҡабул ителә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/v/bankovskaya-sistema-azerbaydzhana-vyzovy-i-perspektivy-globalizatsii|title=Банковская система Азербайджана: вызовы и перспективы глобализации|publisher=cyberleninka.ru|accessdate=2018-10-12}}&lt;/ref&gt;.

[[2008 йыл]]да  Вкладтарҙы страховкалау фонды ойошторола&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;.

2014 йылдың мртында Fitch агентлығы Әзербайжандың банк секторын «дөйөм алғанда тотороҡло» тип баһалай&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Fitch: Azerbaijan banking sector “broadly stable”|first=Ryan|last=Barnett|url=http://cistranfinance.com/featured/fitch-azerbaijan-banking-sector-broadly-stable/1916/|location=Chicago, IL, USA; Moscow, Russia|date=12 March 2014|accessdate=20 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150105220249/http://cistranfinance.com/featured/fitch-azerbaijan-banking-sector-broadly-stable/1916/|archivedate=5 January 2015}}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=RPT-Fitch Affirms Five Azerbaijan Privately-Owned Banks|url=http://www.reuters.com/article/2014/03/11/fitch-affirms-five-azerbaijan-privately-idUSFit69297220140311|date=11 March 2014|accessdate=20 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140319173010/http://www.reuters.com/article/2014/03/11/fitch-affirms-five-azerbaijan-privately-idUSFit69297220140311|archivedate=19 March 2014}}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

[[2016 йыл]]дың  мартында  «Вкладтарҙы тулыһынса страховкалау тураһында» Закон көсөнә инә&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news|title=Изменения нужны сейчас, иначе банковская система Азербайджана окончательно рухнет|url=http://ru.echo.az/?p=51979|work=ЭХО|date=2016-11-26|accessdate=2018-10-12|language=ru-RU}}&lt;/ref&gt;.

Әлеге ваҡытта Әзербайжан Республикаһы территорияһында  45-ләп банк, 530 банк филиалы,  банк булмаған 96 кредит учреждениеһы эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;.

Әзербайжан  ECOBANK акционеры булып тора&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news|title=В 2013 году банковскую систему Азербайджана ожидают позитивные хлопоты|url=https://www.trend.az/other/analysis/2103090.html|work=Trend.Az|date=2012-12-26|accessdate=2018-10-12|language=ru-RU}}&lt;/ref&gt;.

== Статистика ==
2008 йылда халыҡтың вкладтары —  1,468 миллиард манат, ә депозиттар 2 миллиард манат тәшкил итә&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;.

2010 йылда банк активтарының күләме яҡынса 13290,81 миллион манатҡа етә&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.azerbaijans.com/content_738_ru.html|title=Центральный банк|author=|date=|publisher=www.azerbaijans.com|lang=az|accessdate=2018-10-12}}&lt;/ref&gt;.

2015 йылда ил территорияһында   POS-терминалдар ҡуйыла&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;.

Әзербайжанда  банк системаһына халыҡтың 60,7  проценты йәлеп ителгән&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;.

2016 йылда  республикалағы 11 банк  эшмәкәрлеген туҡтата&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;.

Әзербайжандың Финанс баҙарҙарын күҙәтеү палатаһының статистик бирелмәләре буйынса, 2017 йылда банктарҙың саф табышы 479,7 миллион манаттан ашыу тәшкил итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.1news.az/news/bankovskaya-sistema-azerbaydzhana-vyshla-na-chistuyu-pribyl|title=Статистические данные|author=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;.

2018 йылда  банк активтарынң күләме  27 907,4 миллион манат тәшкил итә&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite news|title=Активы банковской системы Азербайджана за 1 квартал сократились|url=http://abc.az/ru/news/9222|work=Abc.az|accessdate=2018-10-12|language=ru}}&lt;/ref&gt;.

Әлеге ваҡытта республиканың банк секторына 16,389 мең кеше йәлеп ителгән&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;.

=== Әзербайжандың банк секторы  2005-2013 йылдарҙа ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|Күрһәткестәр&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Мамедов, Фамиль Назим|заглавие=Банковская система Азербайджана на современном этапе: проблемы конкурентоспособности|ссылка=https://novainfo.ru/article/4427|язык=ru-RU|издание=Научный журнал NovaInfo.Ru|год=2016}}&lt;/ref&gt;
|2005
|2006
|2007
|2008
|2009
|2010
|2011
|2012
|2013
|-
|Банк операцияларын башҡарыуға лицензияһы булған финанс ойошмалары һаны 
|114
|129
|138
|142
|140
|142
|146
|169
|176
|-
|Банктар һаны — бөтәһе:
|44
|44
|44
|46
|46
|46
|45
|44
|43
|-
|Шул иҫәптән: дәүләттеке
|2
|2
|2
|2
|1
|1
|1
|1
|1
|-
|шәхси
|42
|42
|42
|44
|45
|45
|44
|43
|42
|-
|Сит ил капиталы булған банктар һаны:
|15
|18
|20
|21
|23
|23
|22
|23
|22
|-
|шул иҫәптән устав капиталы 50% — 100% булғандары
|5
|5
|5
|6
|7
|7
|7
|7
|6
|}

=== 2006-2013 йылдарҙа Әзербайжан банк системаһының тасуирламаһы\ ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|Күрһәткестәр&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;
|2006
|2007
|2008
|2009
|2010
|2011
|2012
|2013
|2006—2013 йылдарҙа үҫеш
|-
|Кредиттар
|1268,9
|2128,6
|4393,9
|6816,9
|7963,6
|8574,3
|9118,4
|10681,3
|8,4  тапҡыр
|-
|Активтар
|2252,0
|3778,0
|6725,7
|10273,5
|11665,2
|13290,8
|14205,01
|17643,45
|7,8  раз
|-
|Йөкләмәләр
|1863,7
|3174,7
|5627,6
|8568,8
|9660,2
|11121,7
|11748,17
|15088,13
|8,1  тапҡыр
|-
|Депозиттар
|1380,9
|2233,1
|3437,9
|4055,8
|4293,4
|5165,3
|6606,1
|7710,9
|5,6  тапҡыр
|-
|Капитал
|388,9
|603,3
|1098,1
|1704,7
|2005,0
|2169,1
|2456,8
|2555,3
|6,6  тапҡыр
|}

=== Әзербайжан Республикаһы коммерция банктарының сит илдәрҙәге вәкиллектәре ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|Банк&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;
|Бүлендек банк
|Филиал
|-
|ӘР-ҙең Халыҡ-ара банкы
|Рәсәй  (Мәскәү, Санкт-Петербургтағы, Екатеринбургтағы филиалдары менән), Грузия (Тбилиси)
|&lt;nowiki&gt;-&lt;/nowiki&gt;
|-
|Кавказ Үҫеш Банкы
|&lt;nowiki&gt;-&lt;/nowiki&gt;
|Грузия (Тбилиси)
|}

=== Әзербайжан Республикаһы коммерция банктарының сит илдәрҙә эшләүе ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|Эш итеү төрө&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;
|Бөтәһе
|Элекке совет биләмәләрендә
|Европала
|Америкала
|Азияла
|-
|Бүлендек  банк
|2
|2
|&lt;nowiki&gt;-&lt;/nowiki&gt;
|&lt;nowiki&gt;-&lt;/nowiki&gt;
|&lt;nowiki&gt;-&lt;/nowiki&gt;
|-
|Филиал
|1
|1
|&lt;nowiki&gt;-&lt;/nowiki&gt;
|&lt;nowiki&gt;-&lt;/nowiki&gt;
|&lt;nowiki&gt;-&lt;/nowiki&gt;
|-
|Вәкиллек
|5
|&lt;nowiki&gt;-&lt;/nowiki&gt;
|3
|1
|1
|-
|Төп илдәр
|&lt;nowiki&gt;-&lt;/nowiki&gt;
|Рәсәй,  Грузия
|Бөйөк Британия,  Германия, Люксембург
|АҠШ
|БҒӘ, Төркиә
|}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* [[Әзербайжан Республикаһының Үҙәк банкы]]

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==

# Гаджиев Д.Ф. Денежно-кредитная система и Международный банк Азербайджана. Москва: Финансы и статистика, 2008, 240 с.
# Исмаилов Э.М. Валюты стран Центральной Евразии в условиях финансовой глобализации. Стокгольм: СА&amp;СС Press, 2009,132 с.
# Керимов А.Э. Рынок банковских услуг: теория и практика (на примере коммерческих банков Азербайджанской Республики). Баку: iqtisad Universiteti, 2010, 400 с.
# Мамедов З.Ф. Банковский кризис и реформирование банковского сектора в контексте глобализации. Баку: Азернешр, 2007, 392 с.
# Мамедов З.Ф. Банковский сектор Азербайджана: анализ и оценка// Научные труды. Академии управления при Президенте Республики Беларусь. 2014. - Часть I. C.
# Муршудли Ф.Ф. Банковское обслуживание внешнеэкономической деятельности Азербайджана в условиях финансовой глобализации. Баку: Sharq-Qarb, 2013, 416 с.
# Рустамов Э.С. Экономическая модернизация Азербайджана: вызовы и решения. Москва: Эконом-Информ, 2010, 367 с.
# Статистический бюллетень ЦБ Азербайджанской Республики. 2009, № 1 (107).
# Статистический бюллетень ЦБ Азербайджанской Республики. 2013, № 1 (155).
# Годовой отчет ЦБ Азербайджанской Республики (за соответствующие годы).
# Обзор финансовой устойчивости. Баку: ЦБ Азербайджанской Республики, 2013.
# Рыбин E.B. Пути повышения конкурентоспособности российских банков. Москва: Финансы и статистика, 2008.
# Основы банковской деятельности (Банковское дело). Под ред. К.Р. Тагирбекова. М.: Инфра-М, Весь Мир, 2003, с. 26.
# Концепция развития «Азербайджан – 2020: взгляд в будущее». Баку, 2012.

== Һылтанмалар ==

* [http://www.azerbaijans.com/content_737_ru.html Банковская система Азербайджана]
* [http://www.plusworld.ru/journal/online/art140753/ Банковский сектор Азербайджана: ставка на рост капитализации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160609185753/http://www.plusworld.ru/journal/online/art140753/ |date=2016-06-09 }}
* [https://web.archive.org/web/20160609165950/http://www.radioazadlyg.org/archive/rus_news_in_brief/20160428/3356/3356.html?id=27674767 Fitch о банковском секторе Азербайджана]
* [http://www.maliyye.gov.az/ Официальный сайт Министерства финансов Азербайджана]
* [https://www.cbar.az/ Официальный сайт Центрального банка Азербайджана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180605111904/https://www.cbar.az/ |date=2018-06-05 }}
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]
[[Категория:Банк эше]]
[[Категория:Әзербайжан иҡтисады]]
[[Категория:Әзербайжанда уңайлыҡтар сфераһы]]</text>
      <sha1>e141aox0lm1wba3vc5ex04rxq2056hw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әзербайжандың административ-территориаль бүленеше</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149623</id>
    <revision>
      <id>1306189</id>
      <parentid>1297234</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T19:40:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29007" sha1="aiuf9scqkzdd4rj9j116932ivvw5zvz" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Azerbaijan, administrative divisions 2024 - en - colored.svg|мини|600x600пкс|'''Әзербайжандың административ-территориаль бүленеше'''&lt;br/&gt; Йәшел төҫ менән — танылмаған [[Таулы-Карабах Республикаһы|Таулы Ҡарабах Республикаһы]] территориялары; &lt;br/&gt;көрән менән — танылмаған Таулы Ҡарабах Республикаһы дәғүә иткән территориялар; &lt;br/&gt; ҡыҙыл менән — Әрмәнстан дәғүә иткән территориялар (Әрмән ССР-ына ҡараған  Арцвашен анклавы); &lt;br/&gt;зәңгәр менән — Әзербайжан дәғүә иткән территориялар ([[Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы]]на ҡараған анклавтар);&lt;br/&gt;алһыу, ҡыҙыл, көрән менән Әзербайжандың территориялары билдәләнгән.]]
'''Әзербайжандың  административ  территорияһы'''   66 районға ({{lang-az|rayon}}) һәм республика буйһоноуындағы 12 ҡалаға ({{lang-az|şəhər}}) бүленә,  шуларҙан 7 район һәм  республика буйһоноуындағы 1 ҡала  автономиялы республика ({{lang-az|muxtar respublika}}) статусында эксклав — [[Нахичеван Автономиялы Республикаһы]]н  хасил итә. Райондарға бүленеш совет заманынан килә.

Райондар муниципалитеттарға бүленә.  Әзербайжанда бөтәһе  2698 муниципалитет бар&lt;ref&gt;[http://www.municipality.az/?category=11 Azərbaycan bələdiyyələri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100218074300/http://www.municipality.az/?category=11 |date=2010-02-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.azerbaijan.az/_Districts/_districts_r.html Административно-территориальные единицы Азербайджана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225203302/http://www.azerbaijan.az/_Districts/_districts_r.html%0A |date=2018-12-25 }}&lt;/ref&gt; (азерб. bələdiyyə&lt;ref&gt;В названиях конкретных районов используется форма с [[изафет]]ом — ''bələdiyyə'''si'''''.&lt;/ref&gt;).  Республика буйһоноуындағы Баҡы һәм Гәнжә ҡалалары үҙ сиратында   райондарға бүленә.

== Әзербайжандың республика буйһоноуындағы ҡалалары ==

* [[Баҡы]] ({{lang-az|Bakı}})
* [[Гәнжә]] ({{lang-az|Gəncə}})
* Евлах ({{lang-az|Yevlax}})
* [[Ләнкәран]] ({{lang-az|Lənkəran}})
* Мингәчаур ({{lang-az|Mingəçevir}})
* Нафталан ({{lang-az|Naftalan}})
* [[Нахчиван|Нахичеван]] ({{lang-az|Naxçıvan}})
* Ханкәнди&lt;ref name=&quot;gorodnkr&quot;&gt;Город контролируется [[Непризнанные и частично признанные государства|непризнанной]] [[Нагорно-Карабахская Республика|Нагорно-Карабахской Республикой]]&lt;/ref&gt; ({{lang-az|Xankəndi}})
* [[Сумҡайыт]] ({{lang-az|Sumqayıt}})
* [[Шәки]] ({{lang-az|Şəki}})
* Ширван ({{lang-az|Şirvan}})
* Шуша&lt;ref name=&quot;gorodnkr&quot; /&gt; ({{lang-az|Şuşa}}).

== Әзербайжандың райондары һәм ҡалалары ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
 !&lt;small&gt;Карта-

лағы

№&lt;/small&gt;
 !Район атамаһы
 !&lt;small&gt;[[Әзербайжан теле|әзербайжанса]]&lt;/small&gt;
 !Административ

үҙәге
 !&lt;small&gt;Майҙаны

км²&lt;/small&gt;
 !&lt;small&gt;Халҡы

мең кеше

(2015)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;стат2015&quot;&gt;[http://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/en/001_15en.xls 1.15 Territories, number and density of population by economic and administrative regions of the Republic of Azerbaijan] // [http://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/indexen.php Population] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161227211052/http://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/indexen.php |date=2016-12-27 }} The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan&lt;/ref&gt;
 !Эске

бүленеше
 |-	  
 !1
 !&lt;center&gt;Апшерон районы	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Abşeron rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Хырдалан	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;1 546	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	202,8&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;15 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	  
 !3
 | style=&quot;background:#8FBC8F&quot; |&lt;center&gt;Ағдам районы&lt;ref name=&quot;districtpartnkr&quot; /&gt;	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Ağdam rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Ағдам	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt; 1 093,9	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	{{abbr|191,7|Статистика численности населения района, приводимая Азербайджаном, является оценочной и включает беженцев-перемещённых лиц, проживающих в Азербайджане за пределами данного района|0}} &lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;14 ауыл муниципалитеты&lt;ref name=&quot;districtpartnkr&quot;&gt;Райондың бер өлөшө танылмаған [[Таулы-Ҡарабах Республикаһы|Таулы Ҡарабах Республикаһы]] тарафынан контролләнә&lt;/ref&gt;	&lt;/center&gt;
 |-	  
 !4
 !&lt;center&gt;Ағдаш районы	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Ağdaş rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Ағдаш	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;1 023	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	105,5&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;51 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !2
 !&lt;center&gt;Ағжабәди районы	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Ağcabədi rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Ағжабәди	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;1 760	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	130,3&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;46 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !23
 !&lt;center&gt;Һажиғабул  районы   	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Hacıqabul rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Һажиғабул	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;1 641,4	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	71,2&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;23 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !5
 !&lt;center&gt;Ағстафа районы 	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Ağstafa rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Ағстафа  	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;1 504	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	84,6&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;24 муниципалитет 	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !8
 !&lt;center&gt;Астара районы	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Astara rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Астара	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;616	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	103,9&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;15 вәкиллек

һәм 49 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !6
 !&lt;center&gt;Ағсу  районы 	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Ağsu rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Ағсу	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;1 020	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	76,3&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;59 муниципалитет 	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !9
 !&lt;center&gt;'''[[Баҡы]]'''	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;'''Bakı'''	&lt;/center&gt;
 |
 |&lt;center&gt;2 130	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	2204,2&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;11 район	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !10
 !&lt;center&gt;Балакән районы 	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Balakən rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Балакән 	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;923	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	94,9&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;24 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !11
 !&lt;center&gt;Бәрдә районы	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Bərdə rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;[[Бәрдә]]	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;957	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	151,2&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;110 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !12
 !&lt;center&gt;Бейлаҡан районы	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Beyləqan rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Бейлаҡан	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;1 131	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	93,7&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;40 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !13
 !&lt;center&gt;Биләсувар районы  	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Biləsuvar rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Биләсувар	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;1 358	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;		97,4&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;26 муниципалитет 	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !37
 !&lt;center&gt;Ҡәбәлә районы   	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Qəbələ rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;[[Ҡәбәлә]]	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;1 548	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	101,5&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;55 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !39
 !&lt;center&gt;Ҡазахи районы	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Qazaxı rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Ҡазах	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;698	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	93,7&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;22 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !38
 !&lt;center&gt;Ҡах район	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Qax rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Ҡах  	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt; 1 494	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	55,2&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;53 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !22
 !&lt;center&gt;Гөкчай районы   	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Göyçay rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Гөкчай	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;736	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	115,8&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;41 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !21
 !&lt;center&gt;Геранбой  районы   	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Goranboy rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Геранбой	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;1 731	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	100,2&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;60 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !61
 !&lt;center&gt;Гөйгөл районы   	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Göygöl rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Гөйгөл	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;1 380	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	61,5&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;30 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !40
 !&lt;center&gt;Ҡобустан районы   	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Qobustan rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Ҡобустан	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;1 369,4	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	44,0&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;26 муниципалитет&lt;/center&gt;
 |-	 
 !42
 | style=&quot;background:#8FBC8F&quot; |&lt;center&gt; Ҡубадлы районы&lt;ref name=&quot;districtnkr&quot; /&gt;  	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Qubadlı rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Ҡубадлы	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;802	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	{{abbr|38,9|Статистика численности населения района, приводимая Азербайджаном, является оценочной и включает беженцев-перемещённых лиц, проживающих в Азербайджане за пределами данного района|0}}&lt;/center&gt;
 |
 |-	 
 !41
 !&lt;center&gt;Ҡуба районы  	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Quba rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;[[Ҡуба (ҡала)|Ҡуба]]	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;2 610	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	163,9&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;101 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !43
 !&lt;center&gt;Ҡусар районы	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Qusar rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Ҡусар 	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;1 542	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	93,8&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;68 муниципалитет 		&lt;/center&gt;
 |-	 
 !20
 !&lt;center&gt;'''[[Гәнжә]]'''	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;'''Gəncə'''	&lt;/center&gt;
 |
 |&lt;center&gt;129	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	328,4&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;2 район һәм 1 ҡасаба	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !16
 !&lt;center&gt;Дашкәсән районы    	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Daşkəsən rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Дашкәсән	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;1 046,97	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	34,1&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;32 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !15
 !&lt;center&gt;Жәлилабад  районы     	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Cəlilabad rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Жәлилабад	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;1 441	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	209,3&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;119 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !14
 | style=&quot;background:#8FBC8F&quot; |&lt;center&gt;Жәбраил  районы&lt;ref name=&quot;districtnkr&quot;&gt;Район танылмаған   [[Таулы-Карабах Республикаһы|Таулы Ҡарабах Республикаһы]] тарафынан контролләнә&lt;/ref&gt;&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Cəbrayıl rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;centerЖәбраил	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;1 050	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	{{abbr|76,6|Статистика численности населения района, приводимая Азербайджаном, является оценочной и включает беженцев-перемещённых лиц, проживающих в Азербайджане за пределами данного района|0}}&lt;/center&gt;
 |
 |-	 
 !66
 !&lt;center&gt;Евлах  районы 	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Yevlax rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Евлах	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;1 555	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	124,6&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;32 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !67
 !&lt;center&gt;Евлах 	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Yevlax	&lt;/center&gt;
 |
 |
 |&lt;center&gt;	60,0&lt;/center&gt;
 |
 |-	 
 !69
 !&lt;center&gt;Закатала районы 	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Zaqatala rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;[[Закатала]] 	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt; 1 348	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	124,7&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;31 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !68
 | style=&quot;background:#8FBC8F&quot; |&lt;center&gt;Зәнгилан  районы&lt;ref name=&quot;districtnkr&quot; /&gt;	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Zəngilan rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Зәнгилан	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;707	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	{{abbr|42,7|Статистика численности населения района, приводимая Азербайджаном, является оценочной и включает беженцев-перемещённых лиц, проживающих в Азербайджане за пределами данного района|0}}&lt;/center&gt;
 |
 |-	 
 !70
 !&lt;center&gt;Зәрдаб районы  	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Zərdab rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Зәрдаб	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;856	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	56,5&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;41 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !24
 !&lt;center&gt;Имишли  районы   	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;İmişli rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Имишли	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;1 826	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	123,6&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;49 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !25
 !&lt;center&gt;Исмаиллы районы	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;İsmayıllı rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Исмаиллы	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;2 074	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	84,0&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;67 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !19
 !&lt;center&gt;Кәдәбәк районы  	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Gədəbəy rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Кәдәбәк	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;1 229	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	97,6&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;44 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !26
 | style=&quot;background:#8FBC8F&quot; |&lt;center&gt;Кәлбәжәр  районы&lt;ref name=&quot;districtnkr&quot; /&gt;  	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Kəlbəcər rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Кәлбәжәр	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;3 050&lt;ref name=&quot;Статистика&quot;&gt;{{Cite news|title=Kəlbəcər rayonu|url=http://www.azstat.org/region/az/010_1.shtml|publisher=Государственный комитет по статистике Азербайджанской Республики|accessdate=2019-04-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091114060212/http://www.azstat.org/region/az/010_1.shtml|archivedate=2009-11-14}}&lt;/ref&gt;	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	{{abbr|88,3|Статистика численности населения района, приводимая Азербайджаном, является оценочной и включает беженцев-перемещённых лиц, проживающих в Азербайджане за пределами данного района|0}}&lt;/center&gt;
 |
 |-	 
 !27
 !&lt;center&gt;Күрдәмир  районы	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Kürdəmir rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Күрдәмир	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;1 631,5	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	111,6&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;60 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !28
 | style=&quot;background:#8FBC8F&quot; |&lt;center&gt;Лачин районы&lt;ref name=&quot;districtnkr&quot; /&gt;&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Laçın rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Лачин	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;1 883&lt;ref name=&quot;Уход&quot;&gt;{{Cite news|title=Краткая история Лачинского района|url=http://azconsulate.spb.ru/index.php?type=page&amp;id=195|publisher=Генеральное консульство Азербайджана в Санкт-Петербурге|accessdate=2019-04-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130701002512/http://azconsulate.spb.ru/index.php?type=page&amp;id=195|archivedate=2013-07-01}}&lt;/ref&gt;	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	{{abbr|74,1|Статистика численности населения района, приводимая Азербайджаном, является оценочной и включает беженцев-перемещённых лиц, проживающих в Азербайджане за пределами данного района|0}}&lt;/center&gt;
 |
 |-	 
 !29
 !&lt;center&gt;Ләнкәран районы 	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Lənkəran rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;[[Ләнкәран]]	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;1 539	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	220,8&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;65 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !30
 !&lt;center&gt;[[Ләнкәран]] 	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Lənkəran	&lt;/center&gt;
 |
 |
 |&lt;center&gt; 51,6&lt;/center&gt;
 |
 |-	 
 !31
 !&lt;center&gt;Лерик районы  	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Lerik rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Лерик	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;1 084	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	80,8&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;99 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !32
 !&lt;center&gt;Масаллы районы   	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Masallı rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Масаллы	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;721	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	215,2&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;106 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !33
 !&lt;center&gt;'''Мингәчевир''' 	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;'''Mingəçevir'''	&lt;/center&gt;
 |
 |
 |&lt;center&gt;	101,6&lt;/center&gt;
 |
 |-	  	
 !34
 !&lt;center&gt;'''Нафталан''' 	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;'''Naftalan'''	&lt;/center&gt;
 |
 |
 |&lt;center&gt;	9,7&lt;/center&gt;
 |
 |-	 
 !35
 !&lt;center&gt;Нефтечала районы 	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Neftçala rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Нефтечала	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;1 451,7	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	84,9&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;27 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !36
 !&lt;center&gt;Оғуз  районы 	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Oğuz rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Оғуз	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;1 216	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	42,6&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;31 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !44
 !&lt;center&gt;Саатлы районы 	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Saatlı rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Саатлы	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;1 180,4	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	101,8&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;44 муниципалитет 	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !45
 !&lt;center&gt;Сабирабад  районы 	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Sabirabad rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Сабирабад	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;1 469,35	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	167,5&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;75 муниципалитет 	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !48
 !&lt;center&gt;Салян  районы 	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Salyan rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt; Салян 	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;1 799	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	131,8&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;45 муниципалитет 	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !51
 !&lt;center&gt;Самух  районы	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Samux rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Самух	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;1 455	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	55,6&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;35 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !52
 !&lt;center&gt;Сиәзән районы 	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Siyəzən rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Сиәзән	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;759	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	40,5&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;14 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !53
 !&lt;center&gt;'''[[Сумҡайыт]]''' 	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;'''Sumqayıt'''	&lt;/center&gt;
 |
 |&lt;center&gt;143	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	332,9&lt;/center&gt;
 |
 |-	 
 !57
 !&lt;center&gt;Товуз районы 	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Tovuz rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Товуз	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;1 942	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	168,4&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;62 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !56
 !&lt;center&gt;Тәртәр  районы	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Tərtər rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Тәртәр	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;412&lt;ref&gt;[http://www.spr.az/pogoda/terter-i-terterskiy-rayon/ Погода в Тертере, прогноз погоды на завтра в Тертере и Тертерском районе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121215235426/http://www.spr.az/pogoda/terter-i-terterskiy-rayon/ |date=2012-12-15 }}&lt;/ref&gt;	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	101,8&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;43 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !58
 !&lt;center&gt;Ужар районы	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Ucar rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Ужар	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;867	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	84,1&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;29 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !18
 | style=&quot;background:#8FBC8F&quot; |&lt;center&gt;Фүзүли районы&lt;ref name=&quot;districtpartnkr&quot; /&gt;	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Füzuli rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Фүзүли	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;1 386	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	{{abbr|125,4|Статистика численности населения района, приводимая Азербайджаном, является оценочной и включает беженцев-перемещённых лиц, проживающих в Азербайджане за пределами данного района|0}}&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;18 ауыл муниципалитеты&lt;ref name=&quot;districtpartnkr&quot; /&gt;	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !60
 | style=&quot;background:#8FBC8F&quot; |&lt;center&gt; Ханкәнди&lt;ref&gt;Ханкәнди ҡалаһы танылмаған [[Таулы-Карабах Республикаһы|Таулы Ҡарабах Республикаһы]] тарафынан контролләнә һәм ТҠР-ҙа [[Степанакерт]] тип атала, ТҠР-ҙың баш ҡалаһы булып йөрөй&lt;/ref&gt;	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;'''Xankəndi'''	&lt;/center&gt;
 |
 |
 |&lt;center&gt;	{{abbr|55,5|Статистика численности населения города, приводимая Азербайджаном, является оценочной и включает беженцев-перемещённых лиц, проживающих в Азербайджане за пределами данного города|0}}&lt;/center&gt;
 |
 |-	 
 !59
 !&lt;center&gt;Хачмас районы 	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Xaçmaz rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Хачмас	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;1 063	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	171,2&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;70 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !64
 | style=&quot;background:#8FBC8F&quot; |&lt;center&gt;Хожавәнд  районы&lt;ref name=&quot;districtnkr&quot; /&gt;	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Xocavənd rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Хожавәнд	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;1 458	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	{{abbr|42,9|Статистика численности населения района, приводимая Азербайджаном, является оценочной и включает беженцев-перемещённых лиц, проживающих в Азербайджане за пределами данного района|0}}&lt;/center&gt;
 |
 |-	 
 !63
 | style=&quot;background:#8FBC8F&quot; |&lt;center&gt;Хожалы районы&lt;ref name=&quot;districtnkr&quot; /&gt;	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Xocalı rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Хожалы	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;970	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	{{abbr|27,5|Статистика численности населения района, приводимая Азербайджаном, является оценочной и включает беженцев-перемещённых лиц, проживающих в Азербайджане за пределами данного района|0}}&lt;/center&gt;
 |
 |-	 
 !62
 !&lt;center&gt;Хызы районы 	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Xızı rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Хызы	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;1 850	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	16,1&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;13 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !17
 !&lt;center&gt;Шабран районы 	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Şabran rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Шабран	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;1 739	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	56,3&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;33 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !50
 !&lt;center&gt;Шәмкир  районы	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Şəmkir rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Шәмкир	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;1 956,7	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	207,0&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;57 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !46
 !&lt;center&gt;Шәки  районы	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Şəki rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;[[Шәки]]	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;2 432,75	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	181,0&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;66 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !47
 !&lt;center&gt;[[Шәки]]	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Şəki	&lt;/center&gt;
 |
 |
 |&lt;center&gt;	64,5&lt;/center&gt;
 |
 |-	 
 !49
 !&lt;center&gt;Шәмәхә районы	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Şamaxı rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;[[Шәмәхә (Әзербайжан)|Шәмәхә]]  	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;1 611	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	99,7&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;50 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !7
 !&lt;center&gt;'''Ширван''' 	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;'''Şirvan'''	&lt;/center&gt;
 |
 |&lt;center&gt;30	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	82,9&lt;/center&gt;
 |
 |-	 
 !54
 | style=&quot;background:#8FBC8F&quot; |&lt;center&gt;Шуша районы&lt;ref name=&quot;districtnkr&quot; /&gt;&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Şuşa rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Шуша	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;289	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	{{abbr|32,1|Статистика численности населения города, приводимая Азербайджаном, является оценочной и включает беженцев-перемещённых лиц, проживающих в Азербайджане за пределами данного района|0}}&lt;/center&gt;
 |
 |-	 
 !55
 | style=&quot;background:#8FBC8F&quot; |&lt;center&gt;Шуша&lt;ref&gt;Шуша ҡалаһы танылмаған [[Таулы-Карабах Республикаһы|Таулы Ҡарабах Республикаһы]] тарафынан контролләнә һәм  ТҠР-ҙа Шуши тип атала&lt;/ref&gt;&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Şuşa	&lt;/center&gt;
 |
 |
 |&lt;center&gt; {{abbr|22,3|Статистика численности населения города, приводимая Азербайджаном, является оценочной и включает беженцев-перемещённых лиц, проживающих в Азербайджане за пределами данного города|0}}&lt;/center&gt;
 |
 |-	 
 !65
 !&lt;center&gt;Ярдымлы районы 	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Yardımlı rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Ярдымлы	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;667	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	63,3&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;62 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |}

==== Нахичеван  Автономиялы Республикаһы ====
[[Нахичеван Автономиялы Республикаһы]]на  республика  әһәмиәтендәге 7 район һәм 1 ҡала инә:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;	
 !&lt;small&gt;Карта

лағы

№&lt;/small&gt;
 !Райондың атамаһы
 !&lt;small&gt;на [[Әзербайжан теле|әзербайжанса]]&lt;/small&gt;
 !Административ

үҙәге
 !&lt;small&gt;Майҙаны

км²&lt;/small&gt;
 !&lt;small&gt;Халҡы

мең кеше

(2015)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;стат2015&quot;/&gt;
 !Эске

бүленеше
 |-	 
 !1
 !&lt;center&gt;Бабәк районы	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Babək rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Бабәк	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;901,68	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	72,3&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;40 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !2
 !&lt;center&gt;Жүлфә районы	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Culfa rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;[[Жүлфә (Әзербайжан)|Жүлфә]]	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;1 000	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	45,1&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;25 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !3
 !&lt;center&gt;Кәнгәрле районы 	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Kəngərli rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Гывраг	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;682	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	31,0&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;11 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !4
 !&lt;center&gt;'''[[Нахчиван]]'''  	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Naxçıvan	&lt;/center&gt;
 |
 |
 |&lt;center&gt;	90,3&lt;/center&gt;
 |
 |-	 
 !5
 !&lt;center&gt;Ордубад районы 	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Ordubad rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Ордубад	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;972	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	48,8&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;45 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !6
 !&lt;center&gt;Сәдәрәк районы  	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Sədərək rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Сәдәрәк	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;151, 34	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	15,4&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;3 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !7
 !&lt;center&gt;Шаһбуз  районы  	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Şahbuz rayonu	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Шаһбуз	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;815	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	24,6&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;25 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |-	 
 !8
 !&lt;center&gt;Шәрүр  районы  	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt; Şərur rayonu 	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;Шәрүр	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;811,14	&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;	112,3&lt;/center&gt;
 |&lt;center&gt;64 муниципалитет	&lt;/center&gt;
 |}

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==

* [http://education.gender-az.org/index.shtml?id_doc=54 На сайте AGIC]

[[Категория:Әзербайжандың административ бүленеше]]
[[Категория:Әзербайжан]]</text>
      <sha1>aiuf9scqkzdd4rj9j116932ivvw5zvz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡыҙыл майҙан (Чернигов)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150133</id>
    <revision>
      <id>1306141</id>
      <parentid>1187357</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T16:08:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5569" sha1="3uhh92ghijkycraslbhabmc3wf2wu0h" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Ҡыҙыл майҙан (төшөнсә)}}
{{Ук}}
'''Ҡыҙыл майҙан''' ({{Lang-uk|Красна площа}}; элекке '''Куйбышев майҙаны''') — [[Чернигов|Черниговтың]] Тыныслыҡ проспекты, Шевченко, Магистрат һәм Гетман Полуботко урамдары киҫелешендәге үҙәк майҙаны, унда ҡаланың административ һәм мәҙәни учреждениелары тупланған.

Майҙандың хәҙерге урынлашҡан урыны Киев Русы ваҡытында ҡаланың төп сауҙа урыны булып хеҙмәт итә. Ваҡыт үтеү менән, татар-монголдар тарафынан емертелгәндән һуң Черниговтың халҡы һәм территорияһы байаҡҡа кәмегәндән һуң, сауҙа ҡәлғә биләмәһендә алып барыла, ә ул бөтөрөлгәндән һуң яңынан Пятницкий яланына күсә. Ваҡыт үтеү менән ялан Баҙар тип, ә һуңынан Ҡыҙыл Майҙан тип атала башлай. 19 быуат башында майҙанда колонна-галерея булып сауҙа рәттәре төҙөлә, унда урындағы сауҙагәрҙәр үҙ магазиндарын асалар.

Сауҙа рәттәре [[1930 йыл]]дар башында һүтеп алына, майҙанға һары һәм ҡыҙыл клинкер түшәлә, Пятницкий сиркәүе эргәһендә сквер эшләнә. [[1959 йыл]]да майҙанда театр асыла.

'''Майҙан элементтары:''' Чернигов өлкә музыкаль-драма театры; Щорс исемендәге кинотеатр; Пятницкий сиркәүе; Десна ҡунаҡханаһы (Магистрат урамы, 1); дәүләт өлкә хакимиәте (Шевченка урамы, 7); ҡала халыҡ депутаттары советы (Магистрат урамы, 7); туғандар ҡәберлегендә ҡаланы азат иткәндә һәләк булған яугирҙарға һәйкәл; М. Попудренко ҡәберендә һәйкәл; М. Попудренко исемендәге скверҙа яҡтылыҡ-музыкаль фонтан.

'''Транспорт:'''

* троллейбус маршруты № 1, 2 туҡталыш ''Өлкә музыка драма театры'' һәм ''Пятницкий урамы'', ''Кирпонос урамы''; 5 минутлыҡ юлда ''Украина ҡунаҡханаһы туҡталышы'' маршруттар № 2, 3, 5, 6.
* автобус/марш. маршрут такси № 10, 27, 33, 38, 39 ''Геройҙар Аллеяһы'' һәм ''Өлкә музыка драма театры туҡталышы''.

== Сығанаҡтар ==
* ''Куйбишева площа'' // Чернігівщина: Енциклопедичний довідник, К.: УРЕ і м. М. П. Бажана, 1990. — с. 379—380
* [http://www.gorod.cn.ua/city_1096.html Історія Чернігівщини на ''www.gorod.cn.ua'']
* ''Черняков Сергій'' [http://naiz1.pp.net.ua/news/taemnici_starodavnogo_chernigova_krasna_ploshha/2010-11-05-769 Таємниці стародавнього Чернігова.] [http://naiz1.pp.net.ua/news/taemnici_starodavnogo_chernigova_krasna_ploshha/2010-11-05-769 Красна площа] на [http://naiz1.pp.net.ua/ Веб-сторінка Чернігівського державного архітектурно-історичного заповідника «Чернігів стародавній»]
* [http://cult.gov.ua/blog/2008-01-06-92 КРАСНА ПЛОЩА (м. Чернігів)] на [http://cult.gov.ua/ Головне управління культури, туризму і охорони культурної спадщини Чернігівської обласної державної адміністрації]
* [http://www.ukrain.travel/dr-uk/1279-chernigivska-krasna-ploscha.html Чернігівська Красна Площа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114141559/http://ukrain.travel/dr-uk/1279-chernigivska-krasna-ploscha.html |date=2012-11-14 }} на [http://www.ukrain.travel/ ''www.ukrain.travel'' (Український туристичний портал)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820092228/http://lviv-lychakiv@ukrain.travel/ |date=2011-08-20 }}
* [https://web.archive.org/web/20110819110637/http://chernihivtourist.com.ua/ Красна площа] на [http://chernihivtourist.com.ua/ Чернігівський туристично-інформаційний центр (Управління інвестицій і туризму Чернігівської міської ради)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110819110637/http://chernihivtourist.com.ua/ |date=2011-08-19 }}
* [http://wikimapia.org/122489/uk/%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D1%89%D0%B0 Красна площа (Чернігів) на ''wikimapia.org'']
{{Черниговтың иҫтәлекле урындары}}
[[Категория:Украина майҙандары]]
[[Категория:Чернигов ҡалаһының иҫтәлекле урындары]]</text>
      <sha1>3uhh92ghijkycraslbhabmc3wf2wu0h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Албанияла ислам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150169</id>
    <revision>
      <id>1306284</id>
      <parentid>1209405</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T03:49:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14941" sha1="aw78ahhbszx8rl820calyy7x5mb9mvz" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Kavajë, Albania – Mosque 2017 03.jpg|thumb|280 px|Кавая мәсете, 2017 ]]
'''[[Ислам]]''' — [[Албания|Албаниялағы]] һәм ғөмүмән [[албандар]] өсөн иң йәш дин булып тора. Албанияны ҡәҙимге мосолман иле тип атап булмаһа ла, бында йәшәгән халыҡтың яҡынса 82.1 проценты Ислам дине тота тип әйтеп була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.theguardian.com/news/datablog/2011/jan/28/muslim-population-country-projection-2030|title=Muslim populations by country: how big will each Muslim population be by 2030?|author=Simon Rogers|date=2011-01-28|publisher=the Guardian|lang=en|accessdate=2018-03-21}}&lt;/ref&gt;. [[Косово Республикаһы]]нан айырмалы, дөйөм Европа даирәһенә инә бара Албанияла ислам йоғонтоһо кәмей. Шуға ҡарамаҫтан, оҙаҡ ваҡыт Албания тулыһынса Европала урынлашҡан, халҡының күпселеге мосолман булған берҙән-бер ил булып һаналып килә&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://www.idmedina.ru/medina/?998 ИД «Медина» — Медина аль-Ислам № 91 — Албания: национально-мусульманский парадокс&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

== Һаны ==
Албанияның күпселек халҡы хәҙергә тиклем [[Ислам]] дине тотоуын дауам итә. Шуныһы иғтибарға лайыҡ — 2002—2007 йылдарҙа ил президенты булып торған Альфред Моисиу Албанияны нәсрани ил тип атағас, бер мосолман ойошмаһы хатта протест белдерә. Дәүләт башлығына бынан һуң үҙенең сығышынан баш тартырға тура килә&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

[[1942 йыл]]ғы итальян йәниҫәбенә ярашлы, Албанияла йәшәгән 1,128,143 кешенән мосолмандар 69 % (779,417 кеше) тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{книга
|автор        = Robert Elsie	
|заглавие     = Historical dictionary of Albania
|место =
|издательство = The Scarecrow Press, Inc.
|издание =2-е изд.
|год          =2003
|страницы     = 202
|isbn         = 978-0-8108-6188-6, 978-0-8108-7380-3
}}&lt;/ref&gt;. Хәҙерге ваҡытта, CIA World Factbook мәғлүмәттәренә ярашлы, халыҡтың 70 % — мосолман&lt;ref&gt;{{cite news| title=CIA. The World Factbook| 2=| url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html| lang=en| accessdate=2019-04-28| archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211117/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html| archivedate=2018-12-24}}&lt;/ref&gt;. Мәгәр Pew Research Center мәғлүм итеүенсә, 2009 йылда Албания мосолмандары һаны процент нисбәтендә 79,9 % булыуы ихтимал&lt;ref&gt;{{cite web|editor-last=Miller|editor-first=Tracy|month=October|year=2009|publisher=[[:en:Pew Research Center|Пью Рисёрч Сентер]]|title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World’s Muslim Population|format=PDF|url=http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf|accessdate=16 February 2011|archiveurl=https://www.webcitation.org/65De68fVA?url=http://www.pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf|archivedate=2012-02-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130725120239/http://www.pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |date=2013-07-25 }}&lt;/ref&gt;.

Албанияның 2011 йылғы йәниҫәбенән ярашлы, илдә 1,587,608 мосолман (дөйөм халыҡтың 56,70 %) йәшәгән һәм 58,628 бекташ (2,09 %) иҫәпкә алынған&lt;ref&gt;{{cite news| title=CENSUSI I POPULLSISË DHE BANESAVE 2011 / POPULATION AND HOUSING CENSUS 2011. — С.  71| 2=| url=http://www.instat.gov.al/media/177354/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf| lang=en| deadlink=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20141114073838/http://www.instat.gov.al/media/177354/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf| archivedate=2014-11-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630084756/http://www.instat.gov.al/media/177354/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf |date=2017-06-30 }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==

=== Исламдың инә башлауы ===
Хәҙерге Албания территорияһына Ислам дине [[XIV быуат]]тан, [[Ғосман империяһы]] [[Балҡан ярымутрауы]]н яулап алған ваҡыттан үтеп инә башлай. Албан феодалдарының күпселеге баштан уҡ ислам диненә күскән, сөнки үҙ мөлкәтен, өҫтөнлөктәрен һаҡлау һәм нығытыу өсөн кәрәк булған. Хатта Ғосман хакимиәте урынлаштырғандан һуң да әле халыҡ [[Христианлыҡ|христиан динендә]] ҡала бирә. Төрөк тарихсыһы О. Барк мәғлүмәте буйынса, 1530—1535 йылдарҙа Эльбасан санжағында 8916 христиан (94,5 процент) һәм 526 (5,5 %) мосолман хужалығы булған. Һәм яҡынса шундай уҡ хәл күҙәтелә. Шкодра санжағында ла хәл яҡынса шулай булып ҡала.

Мосолманлаштырыу XVI быуатта башланып, XVII быуатта киң ҡолас ала, быға ғосманлыларҙың һалым сәйәсәте сәбәпсе була. Нәсраниҙарҙан йән башынан йыллыҡ һалым — [[жизйә]] бер нисә тапҡырға арта (Мәҫәлән, Влёр санджағында XVI быуатта хужалыҡтан 40-50 [[аҡса]] (иҫәпләшеү берәмеге) алынһа, XVII быуат башында 305 ааҡсаға барып баҫа). Ислам ҡабул иткән ғаиләләр бындай һалымдан азат ителгән, шуға күрә һалым ауырлығынан ҡотолор өсөн мосолманлыҡҡа күсә бара&lt;ref&gt;{{книга
|автор        = Арш Г. Л.
|часть      = Первые века османского господства (XVI — середина XVIII в.)
|заглавие     = Краткая история Албании с древнейших времён до наших дней
|место =М.
|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]
|год          =1992
|страницы     = 70—71
|isbn         = 5-02-010084-6
}}&lt;/ref&gt;. Төньяҡ Албанияла күпләп Ислам ҡабул итеү XVII быуатҡа тура килә, XVIII быуаттың тәүге яртыһында был процесс Көньяҡ Албанияла ныҡ ҡеүәтләнә&lt;ref&gt;{{книга
|автор        = Арш Г. Л.
|заглавие     = Албания и Эпир в конце XVIII - начале XIX в: (западнобалканские пашалыки Османской империи)
|место =М.
|издательство = 
|год          =1963
|страницы     = 75
|isbn         =
}}&lt;/ref&gt;. XVII быуаттың тәүге тиҫтә йылдарында Төньяҡ Албания халҡының яҡынса 30 — 50 % өлөшө ислам ҡабул итә&lt;ref&gt;{{книга
|автор        = Robert Elsie	
|заглавие     = Historical dictionary of Albania
|место =
|издательство = The Scarecrow Press, Inc.
|издание =2-е изд.
|год          =2003
|страницы     = 201
|isbn         = 978-0-8108-6188-6, 978-0-8108-7380-3
}}&lt;/ref&gt;. Исламды тәү сиратта ир-ат ҡабул итә, ә ҡатын-ҡыҙ йыш ҡына ғүмере буйы нәсрани булып ҡала. Әммә киләһе быуын мосолманлыҡҡа күсә&lt;ref&gt;{{книга
|автор        = 
|часть      = Албанцы
|заглавие     = Народы Зарубежной Европы
|том =1
|место =М.
|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]
|год          =1964
|страницы     = 551—552
|isbn         = 
}}&lt;/ref&gt;.

XV—XIX быуаттарҙа [[албандар]] тарихтаында беренсе тапҡыр сәйәси, иҡтисади һәм территориаль йәһәттән [[Ислам]] байрағы аҫтына йыйыла. Әммә мосолман албандар 80 % тәшкил иткән тип һаналһа ла, йәшерен генә православие һәм католик инанысын тотоусылар ҡала бирә. Ғосманлылар грек ерҙәренә күсергән албан-арануттар православиела ҡала һәм яйлап гректар составына инә ([[1830 йыл]]да гректар бойондороҡһоҙлоҡ алыуға өлгәшкәс). Нәсрани албандарҙың бер өлөшө (арберештар), төрөк хакимиәтенә килешмәй, [[Италия|Көньяҡ Италияға]] күсенә. Улар оҙаҡ ҡына православиела ҡала, әммә тоҡомдары яйлап [[католичклыҡ]]ҡа күсә. Албанией [[1912 йыл]]да бойондороҡһоҙлоҡҡа өлгәшкәндән һуң Италияның йоғонтоһо көсәйә һәм католиклыҡҡа күсеүсе мосолмандар арта. Социалистик Албанияла 1964—1989 йылдарҙа дин тыйылыуы [[атеизм]]дың һәм агностиклыҡтың артыуына килтерә.

== Дини үҙенсәлектәр ==
Албанияның төпкөлдә урынлашыуы, шулай уҡ даими рәүештә төрлө телле, төрлө динле халыҡтарҙың һөжүм итеп тороуы албан халҡының дин тотоуында, шул иҫәптән албан-мосолмандарҙа үҙенсәлекле сағылыш таба. Көнсығыш мосолмандары албандарҙың ҡайһы бер йолаларын абсурд тип күрә. Православие, католиклыҡ, мосолман һәм хатта йыш ҡына боронғо иллирия культы бер ғаилә эсендә һаҡлана, хатта исемдәр бер үк ваҡытта христиан һәм мосолман исемдәре ҡушыу күҙәтелә. Шуға күрә, көньяҡ славян халыҡтарынан айырмалы рәүештә, албандар араһында бер ҡасан да дин-ара ыҙғыш күҙәтелмәй. Төрлө дини йүнәлештәр буталыу һөҙөмтәһендә бекташ тигән йүнәлеш барлыҡҡа килгән. Тап улар Албания бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәш үҙәгенә әйләнә. Нисек кенә булмаһын, этник [[албандар]] һәр саҡ дингә ҡарағанда милләт-тел берлеген юғарыраҡ ҡуя.

== Хәҙерге заманда ==
Бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң илдә исламдың йоғонтоһо бик тиҙ кәмей башлай. Күп ҡатынлылыҡ юҡҡа сығарыла, [[намаҙ]] албанса, аяғөҫтө уҡыла. 1967—1991 йылдарҙа ил рәсми рәүештә атеистик йүнәлешле булған. Улай ғына ла түгел, илдең элекке президенты Альфред Моисиу Албанияны христиан иле тип әйтеп ебәреп, тәнҡиткә дусар була. Мәгәр йоғонтоло мосолман ойошмаһы йәшәп килә әле, һәм уның ағзалары президентты был һүҙҙәренән баш тартырға мәжбүр итә&lt;ref&gt;Медина аль-Ислам № 91 — Албания: национально-мусульманский парадокс[http://www.idmedina.ru/medina/?998]&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;File:Tirana Purger 13955.jpg|Тираналағы мәсет
File:Kartolina Tirana Xhamia e vjetër 1939.jpg|Иҫке открыткала Тирана мәсете
File:Xhamia Kubelie.jpg|Күбелиҙағы мәсет. 1939
File:Ethem Bey mosque in Tirana.jpg|Тираналағы Әҙәм-бей мәсете
File:Peshkopi.jpg|Пешкопиҙағы биҫтәлә мәсет
File:Skadar, mešita Istiklal.jpg|Скадар, Истиҡлал мәсете
File:Albania church mosque.jpg|Албанияла правослау сиркәүе менән йәнәш мәсет
File:Inscription on the Halveti-Tekke in Berat.jpg|Бераттағы Һалвети-Текке мәсетендәге яҙма
File:Berat Albania 13.jpg|Албания, Берат. Боронғо мәсет
File:Kruja Mosque Varoshit.jpg|Круелағы Варошит мәсете
File:Shkodër. Xhamia ë Plumbit 2.JPG|Скодер. Плубит мәсете
File:Xhamia e Madhe, Gjilan.png|Джиландағы Бөйөк мәсет
File:Xhamia e Verbjanit.JPEG|Ҡаялағы мәсет
File:Xhamia2. By Zubeir Aziri - panoramio.jpg|Зөбәйер Әзири мәсете
File:Tirana mosque (6879300915).jpg|Тираналағы мәсет
File:2011 Berat, Meczet Kawalerów.JPG|Берат, Кавалерия мәсете
File:2011 Wlora, Meczet Murada 01.JPG|Влора, Морат мәсете
File:Durrës - Great Mosque.JPG|Дуррес. Бөйөк мәсет
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Һылтанмалар ==
* Медина аль-Ислам № 91 — Албания: национально-мусульманский парадокс[http://www.idmedina.ru/medina/?998]

{{Европа по темам 2|ислам|Ислам|цвет=Ислам|Ватикан=1}}

[[Категория:Албанияла ислам]]
[[Категория:Европала ислам]]</text>
      <sha1>aw78ahhbszx8rl820calyy7x5mb9mvz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анатолия юлбарыҫтары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150212</id>
    <revision>
      <id>1306311</id>
      <parentid>1303245</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T05:11:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10097" sha1="1g6jstd9k5gmy5tw9vwmoswmpfnkr1q" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Анатолия юлбарыҫтары»''' ({{lang-tr|}}Anadolu Kaplanları) — [[Төркиә]]нең ҡайһы бер ҡалаларындағы иҡтисади үҫеш феноменын һүрәтләү һәм аңлатыу өсөн ҡулланылған халыҡ-ара  термин. «Юлбарыҫтар» 1980-се йылдарҙан бирле әүҙем үҫештә; уларҙа хатта был ҡалаларҙа айырым абруй яулаған эшҡыуарҙарҙың яңы төрө барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Ömer Demir, Mustafa Acar, Metin Toprak|заглавие=Anatolian Tigers or Islamic Capital: Prospects and Challenges|ссылка=http://dx.doi.org/10.1080/0026320042000282937|издание=Middle Eastern Studies|год=2004-11-01|выпуск=6|том=40|страницы=166–188|issn=0026-3206|doi=10.1080/0026320042000282937}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Evren Hosgör|заглавие=Islamic Capital/Anatolian Tigers: Past and Present|ссылка=http://dx.doi.org/10.1080/00263206.2011.534336|издание=Middle Eastern Studies|год=2011-03-01|выпуск=2|том=47|страницы=343–360|issn=0026-3206|doi=10.1080/00263206.2011.534336}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Sorman|2009|с=250}}.

== Анатолия юлбарыҫтарының күтәрелеүе ==

2015 йылда фараз ителеүенсә,  2030 йылға донъяла  үҫештәге илдәрҙең ҡала халҡының һаны 4 миллиардҡа етергә, йәғни XXI башындағынан ике тапҡырға артырға тейеш. [[Бөтә донъя банкы]] етәкселеге фекеренсә, Төркиә урбанизацияны «һөҙөмтәле ҡулланған», иҡтисади  үҙгәртеп ҡороуҙар юлы менән «динамикалы үҫеүсе, сәнәғәтле, конкуренцияға һәләтле иҡтисадлы» илгә әйләнгән. «Төркиәлә урбанизация барышы: Анатолия юлбарыҫтарының күтәрелеүе» тигән күҙәтеүендә  Бөтә донъя банкы  Төркиәләге [[урбанизация]]  барышының һыҙаттарын асып һала һәм уларҙың Төркиә уңышын ҡабатларға теләгән башҡа дәүләттәр өсөн  «фәһемле дәрес» булырын билдәләй. Дөйөм алғанда,  «йылдам урбанизация барышына» идара итеү үҫештәге илдәрҙең бөтәһендә лә тиерлек дәүләт сәйәсәтенең беренсе сираттағы бурысы булып  тора&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Подъем анатолийских тигров: эффективное использование и управление процессом урбанизации в Турции|author=Эде Хорхе Ихас Васкес|url=http://www.vsemirnyjbank.org/ru/news/feature/2015/10/14/rise-of-the-anatolian-tigers|work=World Bank|date=2015-10-14|accessdate=2017-05-14|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170504054034/http://www.vsemirnyjbank.org/ru/news/feature/2015/10/14/rise-of-the-anatolian-tigers|archivedate=2017-05-04}}&lt;/ref&gt;.

Айырым алғанда, урбанизацияның ыңғай эҙемтәләргә лә, кире эҙемтәләргә лә алып килеүе ихтимал, йәғни ул етештереүсәнлекте арттырыу, яңы  [[Ҡала агломерацияһы|ҡала агломерацияларында]]  йәшәүселәрҙең тормош шарттарын яҡшыртыу өсөн ҙур мөмкинлектәр асырға ла, хөкүмәттәре урбанизацияға идара итә алмаған илдәрҙәге кеүек,  «ҡалаларҙа фәҡирлеккә, халыҡ һанының үтә ныҡ күбәйеүенә&quot; һәм башҡа кире эҙемтәләргә килтерергә лә һәләтле.

Бөтә донъя банкының социаль, ҡала һәм ауыл үҫеше һәм тотороҡлолоғо мәсьәләләре буйынса өлкән директоры Эде Хорхе Ихас Васкес 2015 йылда  былай ти:  «был докладта күрһәтелеүенсә,  баҙар мөнәсәбәттәре формалашып килгән  үҫештәге иҡтисадтар өсөн ҙур тиҙлекле урбанизацияға идара итеү  әлеге ваҡытта дәүләт сәйәсәте өсөн иң мөһим мәсьәлә булып торалыр, моғайын. Төркиә тәжрибәһе иҡтисади отош алыу маҡсатында урбанизацияны нисек файҙаланыу оҫталығын күрһәтә. Шул уҡ ваҡытта ул һөҙөмтәле ҡала сәйәсәтен үҫтереү өсөн тағы ла сифатлыраҡ институциональ мөхит булдырыуҙы талап иткән ҡала идаралығы проблемаларын да асыҡлай.»

== Төрөксә үҫеш нигеҙҙәре ==
Әлеге ваҡытҡа Төркиә  урбанизация мөмкинлектәрен файҙалана алған иң уңышлы илдәр өлгөһө булып тора. 1960—2013 йылдарҙа сәнәғәттең ил [[Эске тулайым продукт|эске тулайым продуктына]] (ЭТП) индергән өлөшө 17 проценттан 27 процентҡа етеп үҫә, ә хеҙмәтләндереү тармағы 26 проценттан 64 процентҡа етә; инфляцияны иҫәпкә алмай һанағанда, йән башына тап килгән өлөш 1567 АҠШ долларынан  (1980 йылда)  10 666 АҠШ долларына (2012 йылда) етә.

«Төркиәлә урбанизация барышы: Анатолия юлбарыҫтарының күтәрелеүе» күҙәтеүендә төрөксә урбанизацияға хас  һыҙаттар билдәләнә: атап әйткәндә,  1980-се йылдар уртаһында сығарылған һәм урындағы [[муниципалитет]]тар эшмәкәрлеге нигеҙенә әйләнгән закон акттары ҡала хужалығын планлаштырыу һәм уға идара итеү процедураһын ябайлаштыра һәм  административ  кәртәләрҙе емерә.

Бөтә донъя банкы билдәләүенсә,  «берләштереү инфраструктураһына» һалынған инвестициялар илдең иң төпкөл өлкәләрендә лә хужалыҡ эшмәкәрлеген үҫтереүгә булышлыҡ итә.  Торлаҡлы булыу еңелләшә, был да Төркиә уңышын билдәләгән бер шартҡа әйләнә. Шәхси секторҙы йәлеп  итеп  торлаҡ төҙөлөшөн әүҙемләштереү, йәнә «санкцияһыҙ тораҡ пункттарҙа» йәшәгән мигранттарға амнистия яһау илдә торлаҡ фондын күбәйтеү һәм фәҡир ғаиләләлрҙе лә торлаҡлы итеү мөмкинлеген бирә. Был саралар  «Анатолия юлбарыҫтары»ның күтәрелеүенә килтерә, улар элек Төркиә иҡтисадында икенсел урындарҙы биләһә, хәҙер   [[Истанбул]], [[Анкара]] һәм [[Измир]]  мегаполистарына ҡарарғанда күберәк һандағы ҡала халҡы һәм яңы асылған компаниялар һаны  улар иҫәбенә тура килә. 

=== Составы һәм тасуирламаһы ===
«Анатолия юлбарыҫтары» термины йышыраҡ Денизли, Газиантеп, Кайсери, Бурса, Конья, [[Коджаәли]] һәм Каһраманмараш ҡалаларына ҡарата ҡулланыла. Үҙҙәрен-үҙҙәре аяҡҡа баҫтырған ҡалалар араһында (уларҙың иҡтисади үҫеше федераль бюджет субсидияларынан тыш бара) Чорум, Денизли, Газиантеп һәм Каһраманташ телгә алына. 

Халыҡ-ара ваҡытлы матбуғат баҫмаларында, иҡтисади тасуирламаларҙан тыш,   «сәйәси коннотация» термины ла телгә алына: һүҙ яңы төрөк капиталының традицион  ислам ҡиммәттәре менән бәйлелеге («ислам капиталы») тураһында бара. Европа тотороҡлолоҡ инициативаһының  2005 йылда үткәрелгән тикшеренеүендә яңы эшҡыуарҙарҙы һәм уларҙың ҡиммәттәрен билдәләү өсөн «ислам кальвинсылары» термины ҡулланыла. 


== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==

* {{Книга|автор=Guy Sorman|часть=The Tigers of Anatolia|ссылка часть=|заглавие=Economics Does Not Lie. A Defense of the Free Market in a Time of Crisis|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=New York|издательство=Encounter Books|год=2009|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=978-1-59403-254-7|тираж=|ref=Sorman}}
[[Категория:Төркиә иҡтисады]]</text>
      <sha1>1g6jstd9k5gmy5tw9vwmoswmpfnkr1q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әзербайжандағы телдәр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150757</id>
    <revision>
      <id>1306188</id>
      <parentid>1276738</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T19:39:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10398" sha1="4px3emkykb85tqyziq52hyp7h8yl5zv" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Azerbaijan ethnic map 2024.png|300px|thumb|Әзербайжандың этнолингвистик картаһы (2024 йыл, 2023 йылда сепаратист [[Таулы Ҡарабах Республикаһы]] тарҡалғандан һуң һәм [[Таулы Ҡарабах (регион)|Таулы Ҡарабахтан]] бөтә [[Әрмәндәр|әрмәндәрҙең]] тиерлек киткәс).]]
[[Файл:Azerbaijan ethnic map 1994-2020.png|300px|thumb|Әзербайжандың этнолингвистик картаһы (1994-2020 йылдар, [[Беренсе Таулы Ҡарабах һуғышы]]нан һуң һәм [[Икенсе Таулы Ҡарабах һуғышы]]на тиклем).]]
[[Файл:First language in Azerbaijani.JPG|300px|thumb|Әзербайжандағы Әсә теленә һәйкәл.]]
'''Әзербайжандағы телдәр''' дүрт тел ғаиләһенә  — һинд-европа, алтай, картвел, нах-дағстан ғаиләләренә ҡарай. [[Әзербайжан]]да иң таралған тел - [[Әзербайжан теле|әзербайжан теле]] (2009 йылда халыҡтың 98,6 % телде белгән&lt;ref name=&quot;аз.стат&quot;&gt;[http://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/ap/indexen.php The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151206141211/http://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/ap/indexen.php |date=2015-12-06 }}: [http://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/ap/en/1_5en.xls Population by ethnic groups] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161113215059/http://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/ap/en/1_5en.xls |date=2016-11-13 }}&lt;/ref&gt;). Уҡыу һәм аралашыу теле сифатында [[урыҫ теле|урыҫ]] һәм [[инглиз теле|инглиз]] телдәре мөһим роль уйнай һәм (2009 йылдағы йәниҫәп буйынса илдәге халыҡтың ярашлы рәүештә 7,6 %-ы һәм 0,8 % -ы был телдәрҙе туған тел кимәлендә белгән&lt;ref name=&quot;аз.стат&quot;/&gt;). Бынан тыш, төп халыҡтар  лезгин, талыш, [[авар теле|авар]], [[грузин теле|грузин]], цахур, курд, тат, удин телдәрендә һөйләшә. Тау йәһүдтәре шулай уҡ джуһури һөйләшен ҡуллана , әммә иммиграция һәм модернизацияға бәйле уны ҡулланыу кәмей.

== Әзербайжандағы телдәр == 
Ғәмәлдәге [[ Әзербайжан|Әзербайжан Конституцияһына]] ярашлы әзербайжан теле республиканың рәсми теле булып тора. Конституцияла әйтелгәнсә, тип әйтә ҡуллана һәм ирекле үҫеш тәьмин Әзербайжан Республикаһы башҡа халыҡтар һөйләшкән  телдәрҙе ҡулланыуҙы һәм үҫтереүҙе лә тәьмин итә&lt;ref name=&quot;Конституция&quot;&gt;{{cite news | title=Конституция Әзербайжанской Республики | publisher=Система Гарант | url=http://www.constitution.garant.ru/DOC_3864863.htm | accessdate=2019-05-09 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080302030851/http://constitution.garant.ru/DOC_3864863.htm#sub_para_N_200 | archivedate=2008-03-02 }}&lt;/ref&gt;.

=== Рәсми тел ===
{{main| Әзербайжан теле}}
[[Әзербайжан теле]] төрки телдәрҙең алтай ғаиләһе  төркөмөнә ингән уғыҙ төркөмсәһенә ҡараған тел.  «Әзербайжан Республикаһының дәүләт теле тураһында» Законы буйынса әзербайжан телен белеү мотлаҡ булып тора. Ул илдең  сәйәси, ижтимағи, иҡтисади, мәҙәни һәм фәнни тормоштоң бөтә өлкәләрендә лә ҡулланыла. Законда дәүләт телен файҙаланыу, яҡлау һәм  үҫтереүҙе дәүләт тәьмин итеүе билдәләнгән &lt;ref name=&quot;Язык&quot;&gt;{{cite news| title=Закон Азербайджанской республики «О государственном языке в Азербайджанской Республике»| publisher=Medialaw.ru| url=http://www.medialaw.ru/exussrlaw/l/az/lang.htm| accessdate=2019-05-09| archiveurl=https://web.archive.org/web/20110226223847/http://www.medialaw.ru/exussrlaw/l/az/lang.htm| archivedate=2011-02-26}}&lt;/ref&gt;.

=== Урыҫ теле ===
{{main|Әзербайжанда урыҫ теле}}
150 меңдән ашыу Әзербайжан граждандары  өсөн [[урыҫ теле]] туған тел булып тора, уларҙың күпселеге — этник урыҫ, шулай уҡ урыҫлашҡан [[әзербайжандар]], [[лезгиндар]], [[аварҙар]], [[украиндар]], [[йәһүдтәр]] һәм башҡалар ошо телде туған теле һанай. 1994 йылда икенсе тел сифатында урыҫ телендә Әзербайжан халҡының  38 %-ы ирекле һөйләшә алған&lt;ref&gt;Сюни, Рональд и др. «Армения, Азербайджан и Грузия». DIANE Publishing, 1996; с. 103.&lt;/ref&gt;

=== Әрмән теле ===

[[Әзербайжан]]дың рәсми сиктәрендә [[әрмән теле|әрмән телендә]] бөгөн, нигеҙҙә,  ғәмәлдә танылмаған дәүләт Таулы Ҡарабах республикаһы ҡарамағындағы төбәктәрҙә этник әрмәндәр генә һөйләшә. Шулай уҡ уны Әрмәнстандан ҡасып килгән күп кенә әзербайжандар белә&lt;ref&gt;[http://www.sakharov-center.ru/publications/azrus/az_011.htm Әзербайжан и Россия. Общества и государства&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110325011948/http://www.sakharov-center.ru/publications/azrus/az_011.htm |date=2011-03-25 }}&lt;/ref&gt;.

=== Дағстан телдәре ===
Әзербайжанда түбәндәге нах-дағстан телдәрендә һөйләшеүселәр бар:

'''Будух теле'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://tapemark.narod.ru/les/077a.html|title=Будухский язык|publisher=tapemark.narod.ru|lang=ru|accessdate=2018-05-07}}&lt;/ref&gt;.

'''Хиналуг теле''' &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bigenc.ru/linguistics/text/4666335|title=ХИНАЛУГСКИЙ ЯЗЫК • Большая российская энциклопедия - электронная версия|publisher=bigenc.ru|accessdate=2018-05-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220408053823/https://bigenc.ru/linguistics/text/4666335 |date=2022-04-08 }}&lt;/ref&gt;.

'''Рутул теле''' &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bigenc.ru/linguistics/text/3522939|title=РУТУЛЬСКИЙ ЯЗЫК • Большая российская энциклопедия - электронная версия|publisher=bigenc.ru|accessdate=2018-05-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180507221529/https://bigenc.ru/linguistics/text/3522939 |date=2018-05-07 }}&lt;/ref&gt;.

'''Цахур теле''' – &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://chai-khana.org/ru/tsakhurskii-iazyk-pod-ughrozoi-ischieznovieniia|title=Цахурский язык под угрозой исчезновения {{!}} Лала Алиева {{!}} Чайхана|publisher=Чайхана|lang=ru|accessdate=2018-05-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180507153620/https://chai-khana.org/ru/tsakhurskii-iazyk-pod-ughrozoi-ischieznovieniia |date=2018-05-07 }}&lt;/ref&gt;.

* [[Авар теле]]
* [[Ахвах теле]]
* [[Крыз теле]]
* [[Лезгин теле]]
* [[Удин теле]]

=== Иран (фарсы) телдәре ===
* Джухури— шулай уҡ йәһүд-иран теле.
* [[Курд теле]]
* [[Тат теле]]
* [[Талыш теле]]

=== Картвел телдәре ===

==== Грузин теле ====
[[Грузин теле|Грузин телендә]] [[Әзербайжан]]дың төньяғындағы  [[Балакән]], [[Закатала]] һәм [[Гах]]  райондарында һөйләшәләр. Был яҡтарҙа грузиндар ойошоп йәшәй . 2007 йылдағы йәниҫәп буйынса уларҙың һаны 15 мең кеше тәшкил иткән. Шул райондарҙа йәшәгән грузиндар грузин теленең ингилой диалектында һөйләшә, кахетин диалектына  оҡшай. Грузин телле мәктәп эшләп килә, театр һәм башҡа йәмәғәт ойошмалары бар. Әзербайжандың баш ҡалаһы Баҡыла түләүһеҙ грузин теле мәктәбе эшләй, ул һәр йыл уҡыусылар ҡабул итә. Әзербайжанда грузин теле менән ҡыҙыҡһыныусылар арта, был ике ил араһындағы иҡтисади-сауҙа мөнәсәбәттәре менән бәйле&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sputnik-georgia.ru/society/20100226/151320970.html|title=Школа грузинского языка в Баку начинает прием учащихся|author=Sputnik|publisher=sputnik-georgia.ru|lang=ru|accessdate=2018-05-07}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡара ==

*[[Әрмәнстан телдәре]]
* [[Грузия телдәре ]]
* [[Иран телдәре ]]
* [[Рәсәй телдәре]]
*[[Закатала]]
*[[Ингилойҙар]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}


{{Азия по темам |Языки|цвет=Әзербайжан}}
{{Европа по темам |Языки|цвет=Әзербайжан}}


[[Категория: Әзербайжан халҡы]]
[[Категория:Әзербайжан]]</text>
      <sha1>4px3emkykb85tqyziq52hyp7h8yl5zv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡумыҡ теле</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150904</id>
    <revision>
      <id>1306121</id>
      <parentid>1267531</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T14:49:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8365" sha1="i3555lg8b3w8cmbtnr9o94px0eq23gu" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Кумыки в Дагестане.svg|thumb|Дағстан райондарында ҡумыҡ теллеләр өлөшө]]

'''Ҡумыҡ теле''' (үҙатамалары — ''къумукъ тил, qumuq til'', {{lang-ru|кумы́кский язы́к}}) — [[Дағстан]]да, [[Чечня]]ның төньяҡ-көнбайышында һәм Төньяҡ Осетияның Моздок районында йәшәгән [[ҡумыҡтар]]ҙың теле.

[[Төрки телдәр]]ҙең ҡыпсаҡ төркөмөнә ҡараған тел. Был телдә һөйләшеүселәр һаны — яҡынса 450—500 мең кеше.

Ҡумыҡ теле — [[Дағстан|Дағстан телдәре]] араһында алты «әҙәби телдең» береһе. Ҡумыҡ телендә «''Ёлдаш''» гәзите нәшер ителә.

== Тарихы ==
Ҡумыҡ теленең барлыҡҡа килеү ваҡыты әлегә тиклем асыҡланмаған. Ул [[Алтын Урҙа|монгол-татар осоро]]на тиклем нигеҙләнгән булған тигән фараз йәшәй ([[XIII быуат]]ҡа тиклем).

Ҡумыҡ теле Дағстандың боронғо әҙәби яҙма телдәренең береһе булып тора. XX быуат дауамында ҡумыҡ теле [[яҙма]]һы дүрт тапҡыр үҙгәртелә: [[ғәрәп алфавиты|традицион ғәрәп графикаһы]] 1920-се йылдар башында үҙгәртелә; 1929 йылда башта уны [[латин алфавиты]] алмаштыра , ә артабан, 1938 йылда — [[кириллица]]ға күсәләр. Кириллица алфавиты ла 1940—1950 йылдарҙа үҙгәртелә.

Ҡумыҡ теленә иң яҡыны — ҡарасай-балҡар, [[Ҡырымтатар теле|ҡырымтатар]] һәм [[Ҡараим теле|ҡараим]] телдәре&lt;ref&gt;Кумыкский энциклопедический словарь. Махачкала. 2012. С. 218.&lt;/ref&gt;.
 
Ҡумыҡтар араһында шулай уҡ [[урыҫ теле|урыҫ]] һәм [[Төрөк теле|төрөк]] телдәре таралған (төрөксә XIX -ХХ быуаттың беренсе яртыһында күсеп килгәндәр тоҡомо һөйләшә).

Ҡумыҡ теле төньяҡ-көнсығыш Кавказ менән рус хакимиәте мөнәсәбәттәрендә [[рәсми тел]] булып торған&lt;ref&gt;Ярцева В. Н. и др. (ред.) Языки Российской Федерации и соседних государств. Том 2. К-Р, стр. 183&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ бары ҡумыҡ теленә ҡарата «мосолман теле» тигән [[лингвоним]] (''бусурман тил'') ҡулланылған&lt;ref&gt;Ярцева В. Н. и др. (ред.) Языки Российской Федерации и соседних государств. Том 2. К-Р, стр. 182&lt;/ref&gt;.

==== Таулылар эмиграцияһы ====
1935 йылда Кавказ Бойондороҡһоҙ комитетының телдәр комиссияһы һәм Варшава Көнсығыш телдәр институты съезының тикшернеү һөҙөмтәләре буйынса ҡумыҡ теле «бөтә Төньяҡ Кавказ ҡәбиләләре өсөн уртаҡ ҡәбилә теле» тип һайлап алынған&lt;ref&gt;Казбекова З. Г. Дагестан в европейской литературе. Махачкала. 1987&lt;/ref&gt;.

== Яҙмаһы ==
Хәҙерге заман ҡумыҡ алфавиты: '''А а, Б б, В в, Г г, Гъ гъ, Гь гь, Д д, Е е, Ё ё, Ж ж, З з, И и, Й й, К к, Къ къ, Л л, М м, Н н, Нг нг, О о, Оь оь, П п, Р р, С с, Т т, У у, Уь уь, Ф ф, Х х, Ц ц, Ч ч, Ш ш, Щ щ, Ъ ъ, Ы ы, Ь ь, Э э, Ю ю, Я я'''.

{| class=&quot;wikitable&quot;
| А а||''а''||П п||''пe''
|-
| Б б||''бe''||Р р||''эр''
|-
| В в||''вe''||С с||''эс''
|-
| Г г||''гe''||Т т||''тe''
|-
| Гъ гъ||''гъa''||У у||''у''
|-
| Гь гь||''гьe''||Уь уь||''уь''
|-
| Д д||''дe''||Ф ф||''эф''
|-
| Е е||''e''||Х х||''хa''
|-
| Ё ё||''ё''||Ц ц||''цe''
|-
| Ж ж||''жe''||Ч ч||''чe''
|-
| З з||''зe''||Ш ш||''шa''
|-
| И и||''и''||Щ щ||''щa''
|-
| Й й||''къысгъа и''||Ъ ъ||''къатты белги''
|-
| К к||''кe''||Ы ы||''ы''
|-
| Къ къ||''къa''||Ь ь||''йымышакъ белги''
|-
| Л л||''эл''||Э э||''э''
|-
| М м||''эм''||Ю ю||''ю''
|-
| Н н||''эн''||Я я||''я''
|-
| Нг нг||''энг''||
|-
| О о||''o''||
|-
| Оь оь||''оь''||
|-
|}

=== Хәҙерге заман латиницаһы ===
1991 йылда ҡумыҡ вәкилдәре Дөйөм төрки алфавит ҡабул итеүҙә ҡатнаша&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Milletlerarası Çağdaş Türk Alfabeleri Sempozyumu, 18-20 Kasım 1991 (Istanbul, Turkey, 1992), страница 67&lt;/ref&gt;, ул хәҙерге мәлдә популярлаша бара&lt;ref&gt;https://www.ethnologue.com/language/kum&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
| colspan=&quot;3&quot; |Латиница нигеҙендә ҡумыҡ алфавиты&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|'''Латиница'''
|'''Кириллица'''
|'''[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|МФА]]'''
|-
|A a
|А а
|⟨a⟩
|-
|B b
|Б б
|⟨b⟩
|-
|C c
|Ж ж
|⟨d͡ʒ⟩
|-
|Ç ç
|Ч ч
|⟨t͡ʃ⟩
|-
|D d
|Д д
|⟨d⟩
|-
|E e
|Э э
|⟨e⟩, ⟨æ⟩
|-
|G g
|Г г
|⟨ɡ⟩
|-
|Ğ ğ
|Гъ гъ
|⟨ʁ⟩
|-
|H h
|Гь гь
|⟨h⟩
|-
|İ i
|И и
|⟨i⟩
|-
|I ı
|Ы ы
|⟨ɯ⟩
|-
|Y y
|Й й
|⟨j⟩
|-
|J j
|Ж ж
|⟨ʒ⟩
|-
|K k
|К к
|⟨k⟩
|-
|Q q
|Къ къ
|⟨q⟩
|-
|L l
|Л л
|⟨l⟩
|-
|M m
|М м
|⟨m⟩
|-
|N n
|Н н
|⟨n⟩
|-
|Ñ ñ
|Нг нг
|⟨ŋ⟩
|-
|O o
|О о
|⟨o⟩
|-
|Ö ö
|Оь оь
|⟨ø⟩
|-
|P p
|П п
|⟨p⟩
|-
|F f
|Ф ф
|⟨f⟩
|-
|R r
|Р р
|⟨r⟩
|-
|S s
|С с
|⟨s⟩
|-
|Ş ş
|Ш ш
|⟨ʃ⟩
|-
|T t
|Т т
|⟨t⟩
|-
|U u
|У у
|⟨u⟩
|-
|Ü ü
|Уь уь
|⟨y⟩
|-
|V v
|В в
|⟨v⟩
|-
|W w
|В в
|⟨w⟩
|-
|X x
|х х
|⟨x⟩
|-
|Z z
|З з
|⟨z⟩
|-
|Ä ä
|я либо а
|⟨æ⟩
|-
|ʼ
|Ъ ъ
|⟨ʔ⟩, ⟨ʕ⟩
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Библиография ==
* Н. К. Дмитриев. Грамматика кумыкского языка. — М., 1940.
* Русско-кумыкский словарь. Бамматов З. З. — Махачкала. 1960.
* Русско-кумыкский словарь. ред. Бамматов Б. Г. — Махачкала. 1997.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200224092031/http://www.xn----ntbbedaael5ct1hh8c.xn--p1ai/ кумыкский-язык.рф] Обучающая литература, электронный словарь с поиском, интересные книги и форум
* [https://web.archive.org/web/20090923224719/http://yoldash.etnosmi.ru/ Выходящая в Дагестане на кумыкском языке газета «Ёлдаш»] (архив последних номеров)
* [http://peoples.org.ru/kumyk.html Кумыкский язык на сайте «Языки народов России»]
* [http://k1urh.ru/dokuwiki/doku.php?id=k1urhrulab:dicts:russko-kumikskiy_slovar Русско-кумыкский словарь (1960)]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (DjVu, tiff)
* [http://www.ibt.org.ru/russian/bible/kum/kum.htm Священные Писания на кумыкском языке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201213541/http://ibt.org.ru/russian/bible/kum/kum.htm |date=2014-02-01 }}

{{Рәсәйҙең дәүләт телдәре}}
{{Төрки телдәр}}
{{ВС}}

[[Категория:Рәсәй телдәре]]
[[Категория:Төрки телдәр]]
[[Категория:Дағстан телдәре]]</text>
      <sha1>i3555lg8b3w8cmbtnr9o94px0eq23gu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әрмәнстан бойондороҡһоҙлоғо көнө</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151574</id>
    <revision>
      <id>1306198</id>
      <parentid>1061102</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T20:31:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13868" sha1="kdnj751qhgbrotwxbjija5rdmpapdig" xml:space="preserve">{{ук}}
'''Әрмәнстан бойондороҡһоҙлоғо көнө''' ({{lang-hy|Հայաստանի Անկախության օրը}}) — йыл һайын [[21 сентябрь|21 сентябрҙә]] билдәләнгән [[Әрмәнстан]]дың төп дәүләт байрамы.

== Тарихы ==
1990 йылдың 23 авгусында Әрмән ССР-ының Юғары Советы Әрмәнстандың бойондороҡһоҙлоғо тураһында декларация ҡабул итә, уға ярашлы Әрмән ССР-ы бөтөрөлә һәм [[Әрмәнстан Республикаһы]] ойошторола&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.prazdnik.by/content/detail/8/143/51630/|title=21 сентября - День независимости Армении|website=Prazdnik.by|language=ru|access-date=2017-08-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110929061321/http://www.prazdnik.by/content/detail/8/143/51630/|archivedate=2011-09-29|accessdate=2019-03-26|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170912143254/http://www.prazdnik.by/content/detail/8/143/51630/ |date=2017-09-12 }}&lt;/ref&gt;. 1991 йылдың 21 сентябрендә референдумда халыҡтың күпселек өлөшө Әрмәнстандың СССР составынан сығыу өсөн тауыш биргән ([[СССР-ҙы һаҡлап ҡалыу тураһында Бөтә Союз референдумы]]нда бер кемдә ҡатнашмаған), 1991 йылдың ноябрендә Левон Тер-Петросян Әрмәнстандың тәүге президенты итеп һайлана. 1991 йылдың 21 декабрендә Әрмәнстан [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]]нә ингән, ә СССР тарҡалғандан һуң 26 декабрҙә формаль рәүештә үҙенең бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.calend.ru/holidays/9-21/0/489/|title=День независимости Армении|website=Calend.ru|access-date=2017-08-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://m.ru.armeniasputnik.am/trend/Armenia_independence_16092016/?mobile_return=no|title=День независимости Армении|website=M.ru.armeniasputnik.am|language=|accessdate=2017-08-30}}&lt;/ref&gt;.

Бынан алда 1918 йылдың 28 майында Беренсе Әрмәнстан Республикаһының бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгән&lt;ref&gt;''Armenia: A Historical Atlas'', by Robert H. Hewsen and Christoper C. Salvatico, 2001&lt;/ref&gt;.

== Байрам программаһының төп ваҡиғалары  ==
[[Файл:Independence day decorations (1).jpg|thumb|Бойондороҡһоҙлоҡ көнөнә биҙәлештәр]]
* Әрмәнстан президенты дәүләт бүләктәрен тапшыра һәм хәрби хәрәкәт ветерандарын һәм почётлы граждандарҙы данлай
* Әрмәнстан мәктәптәрендә асыҡ дәрестәр һәм синыф сәғәттәре
* [[Әрмәнстан тарихы]]на арналған байрам программалары
* Әрмәнстан Ҡораллы көстәренең парады 
* [[Ереван]] майҙандарында концерттар

=== Хәрби парад ===
[[Файл:Станция управления БПЛА.jpg|thumb|2016 йылғы хәрби парадтан күренеш]]
1992, 1996, 1999, 2006, 2011 һәм 2016 йылдарҙа Еревандың Республика майҙанында хәрби парадтар уҙғарылған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.aravot-ru.am/2006/09/25/165219/|title=ПЛОДЫ НЕЗАВИСИМОСТИ НА ПЛОЩАДИ РЕСПУБЛИКИ|website=Aravot-ru.am|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=}}&lt;/ref&gt;. Парад командующийы (генерал-полковник йәки генерал-лейтенант менән бергә Ҡораллы көстәрҙең Генераль штабы начальнигы) ғәскәрҙәрҙең парадға әҙерлеге тураһында Вазген Саркисян исемендәге хәрби институт комендатының докладын тыңлар өсөн Республика майҙанына килгәс байрамдар башлана. Сәғәт 10:00 Президент һәм Премьер-министр майҙанға килә, парад командующийы Әрмәнстан Оборона министрын сәләмләр өсөн теҙелергә бойора һәм автомашинала майҙан уртаһына үтеп Оборона министрлығына парадҡа әҙерлек тураһында хәбәр итә. Оборона министрлығы автомашинала майҙан буйлап йөрөп хәрбиҙәрҙе Әрмәнстандың бойондороҡһоҙлоҡ көнө менән ҡотлап сыға. Тикшереүҙе тамамлағандан һуң министр Президентҡа ғәскәрҙәрҙең әҙерлеге тураһында доклад яһай.

Президент тәбрикләү телмәре менән сығыш яһай һәм хәрбиҙәр өс ҡат «Ура» тип ҡысҡырғандан һуң, Әрмәнстан Ҡораллы көстәре Генераль штабының оркестры башҡарыуында Әрмәнстан гимны яңғыратыла. Артабан парад башлана: хәүефһеҙлекте тәьмин итеү өсөн үҙәк трибуна янындағы постҡа Әрмәнстан Оборона министрлығы Почётлы караул батальоны һалдаттары йүнәлә. Тәүгеләрҙән булып ритм урынлаштырыусы Монте Мелконян исемендәге хәрби училищеһы барабансылары үтә, артабан байраҡ тотоуслар һәм һалдаттар үтәләр.

==== 1996 ====
1996 йылда Әрмәнстан бойондороҡһоҙлоғоноң биш йыллығына арналған парад булған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pandukht.livejournal.com/163832.html|title=Военный парад 1996 года в Ереване|last=pandukht|date=2011-09-22|website=Pandukht.livejournal.com|accessdate=2017-11-11}}&lt;/ref&gt;.

==== 1999 ====
1999 йылда парад менән генерал-майор Манвел Секторович Григорян командалыҡ иткән, ә оборона министры Вагаршак Варназович Арутюнян булған.

==== 2006 ====
2006 йылда Әрмәнстан бойондороҡһоҙлоғоноң ун биш йыллығына арналған парад булған: һалдаттарҙы президент Серж Азатович Сагрсян һәм оборона министры Микаел Арутюнович Арутюнян тәбрикләгән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://noev-kovcheg.ru/mag/2006-14/344.html|title=15 лет Независимости Армении|first=Noev Kovcheg|last=Media|website=Noev-kovcheg.ru|accessdate=4 December 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.hra.am/en/events/2006/09/21/armenia_marks_independence_day_with_military_parade|title=Armenia Marks Independence Day With Military Parade|work=Human Rights Armenia|accessdate=2017-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190326103113/http://www.hra.am/en/events/2006/09/21/armenia_marks_independence_day_with_military_parade|archivedate=2019-03-26}}&lt;/ref&gt;.

==== 2011 ====
2011 йылда Әрмәнстан бойондороҡһоҙлоғоноң егерме йыллығына арналған парад булған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azatutyun.am/a/24335604.html|title=Armenia Parades Military Might On Independence Day|website=Azatutyun.am|access-date=2017-06-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.president.am/ru/press-release/item/2011/09/21/news-1792/|title=Президент Серж Саргсян присутствовал на военном параде Вооруженных сил РА, посвященном 20-ой годовщине Независимости Республики Армения|website=President.am|language=|accessdate=2019-04-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://asbarez.com/98290/army-displays-military-might-on-independence-day/|title=Army Displays Military Might on Independence Day |website=Asbarez.com|language=en-US|access-date=2017-06-14}}&lt;/ref&gt;. Парадҡа оборона министры Сейран Мушегович Оганян һәм Генераль штаб начальнигы Юрий Григорьевич Хачатуров килгән&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Парадта тәүге тапҡыр [[Рәсәй Федерацияһы]] Ҡораллы көстәренең 102-се хәрби базаһының хәрби хеҙмәткәрҙәре ҡатнашҡан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;; уларҙан тыш парадта [[Таулы-Карабах Республикаһы]] Ҡораллы көстәренең ветерандары, хәрби полиция менән тынысландырыусы бригада хеҙмәткәрҙәре, Милли хәүефһеҙлек хеҙмәтенең алдынғы частары ҡатнашҡан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

==== 2016 ====
2016 йылда Әрмәнстан бойондороҡһоҙлоғоноң егерме биш йыллығына арналған ҙур парад булған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://asbarez.com/155085/armenia-marks-25th-anniversary-of-independence-with-military-parade/|title=Military Parade Highlights Independence Day Celebrations in Armenia|website=Asbarez.com|language=en-US|accessdate=2017-04-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://armenpress.am/eng/news/860914/live-parade-dedicated-to-25th-anniversary-of-armenia%E2%80%99s-independence-kicks-off-in-yerevan.html|title=LIVE: Parade dedicated to 25th anniversary of Armenia’s Independence kicks off in Yerevan|work=armenpress.am|accessdate=2017-04-29|language=en}}&lt;/ref&gt;. Парад менән 4-се армия корпусы командующийы генерал-майор Андраник Магарян командалыҡ иткән. Парадта 350 мең ҡатнашҡан: бында [[АҠШ]], [[Германия]], [[Италия]], [[Польша]] һәм [[Греция]] хәрбиҙәренең халыҡ-ара тынысландырыусы бригадаһы ҡатнашҡан&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://massispost.com/2016/09/armenia-showcases-new-missiles-in-independence-day-parade/|title=Armenia Showcases New Missiles in Independence Day Parade {{!}} Armenian News By MassisPost|date=2016-09-21|work=Armenian News By MassisPost|accessdate=2017-04-29|language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

==== Сит ил хәрби хеҙмәткәрҙәре ====
[[Файл:Russian troops in Armenian parade.jpg|thumb|Парадта Рәсәйҙең хәрби хеҙмәткәрҙәре]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Йыл !! Контингент !! Ил
|-
| 2011&lt;br&gt;2016|| 102-се Рәсәй хәрби базаһы || {{флагификация|Россия}}
|-
| 2016|| Халыҡ-ара тынысландырыусы бригада || {{Флагификация|Польша}}&lt;br&gt;{{Флагификация|США}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Германия}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Италия}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Греция}}
|}

=== Диаспора ===
Бойондороҡһоҙлоҡ көнө [[Рәсәй]]ҙә, [[Ливан]]да һәм [[АҠШ]]-та әрмән диаспораһы вәкилдәре тарафынан киң билдәләнә. АҠШ-та йәштәрҙең ойошмалары мәҙәни программалар һәм осрашыуҙар уҙғара&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://anca.org/republic-of-armenias-24th-independence-day-celebration-in-las-vegas/|title=Republic of Armenia’s 24th Independence Day Celebration in Las Vegas - Armenian National Committee of America|date=29 September 2015|website=Anca.org|accessdate=4 December 2018}}&lt;/ref&gt;.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
File:Independence Day Celebrations in Armenia (2014).jpg|
File:Independence Day Celebrations in Armenia (2014) 2.jpg|
File:Independence day decorations (2).jpg|
File:Republic Square of Armenia's Independence Day Parade during the experiments (29).JPG|
File:Republic Square of Armenia's Independence Day Parade during the experiments (30).JPG|
File:Republic Square of Armenia's Independence Day Parade during the experiments (4).JPG|
File:Republic Square, Yerevan, Armenian Army parade at Independence day (21 Sept. 2006).jpg|
File:Baze (UAV) in the Military parade 2016.jpg|
File:Bm21armenia.jpg|
File:Krunk 25-1 (Military parade 2016, Yerevan).jpg|
File:Independence Day Celebrations in Armenia (2014) 1.jpg|
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Commons|Independence Day (Armenia)}}
* {{Youtube|SEKX0BADxaQ|Празднование Дня независимости Армении в 2011 году}}
* {{Youtube|Jy5AxffJc5Q|Празднование Дня независимости Армении в 2016 году}}
* {{Youtube|xBOy9094GrM|Обращение Никола Пашиняна в День независимости Армении, 2017 год}}

[[Категория:21 сентябрь]]
[[Категория:Әрмәнстан байрамдары]]</text>
      <sha1>kdnj751qhgbrotwxbjija5rdmpapdig</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баксан нейтрино обсерваторияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151959</id>
    <revision>
      <id>1306384</id>
      <parentid>1291764</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T09:52:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10122" sha1="sxsyivj9irzp3he4ohc4gxqhzg2m10q" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Баксан нейтрино обсерваторияһы''' ('''БНО''') — нейтриноны өйрәнеү буйынса физика [[обсерватория]]һы,  [[Кавказ]]тау һыртының Баксан тарлауығында, Эльбрус эргәһендә  [[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы]] Эльбрус районы  Тырныауз ҡалаһынан 38 километрҙа урынлашҡан;  ''Главная''  штольняһы — {{Coord|43|16|32|N|42|41|25|E}}).  Обсерваторияның ер аҫтындағы ҡоролмалары Андырчи тауы аҫтында  3670 метр оҙонлоғондағы ике туннелдә урынлашҡан (туннелдәр Андыртау (3937 м) һәм Курмутау [Курму(н)чи(баши), Курмычи] (4045 м) яғына бара), уларҙың  эквивалент тәрәнлеге һыу эквивалентында 100-ҙән  4800 метрға тиклем тәшкил итә. Рәсәй Фәндәр академияһы Ядро тикшеренеүҙәре институтына  ҡарай. Хеҙмәткәрҙәренең һаны, хеҙмәтләндереүсе персоналды ла ҡушып, 250-ләп кеше, күбеһе Эльбрус менән Үрге Баксай араһындағы Нейтрино ауылында йәшәй.   

Ғилми тикшеренеүҙәренең йүнәлештәре:

* [[Ҡояш]]тың, йондоҙҙарҙың,  [[Ҡош Юлы|Галактика]] ядроһының, Ғаләмдәге башҡа объекттарҙың эске төҙөлөшөн һәм эволюцияһын уларҙың нейтрино нурланышы аша өйрәнеү (нейтрино астрономияһы);
* яңы киҫәксәләрҙе һәм үтә һирәк осраусан процестарҙы,  хәҙерге заман теориялары тарафынан алдан әйтелгән [[элементар киҫәксә]]ләрҙе башҡа ысулдарҙа булмаған һиңгерлек кимәлендә эҙләү;
* юғары энергиялы космос нурҙарын тикшереү, гамма-астрономия.

== Телескоптары һәм  ҡоролмалары ==
Обсерваторияның түбәндәге ҡоролмалары бар:

* Баксан  ер аҫты сцинтилляторлы [[телескоп|телескобы]] (БПСТ), күләме 3000 м³, ер өҫтөнән 300 м тәрәнлектә;
* галлий-германийлы нейтрино телескобы (ГГНТ) — ҡояш нейтринолары өсөн металлик галлий сәпле 60 т массалы  радиохимик детектор;
* киң атмосфера ҡойондарын теркәү өсөн «Андырчи» ҡоролмаһы, тауҙа (диңгеҙ кимәленән 2060 м юғарылыҡта) БПСТ өҫтәндә 5{{E|4}} м² майҙанда урынлашҡан һәм 37 сцинтилляторлы детекторҙан тора;
* ''КОВЁР''  ер өҫтө ҡоролмалары комплексы (уға мюонлы ҙур детектор, сцинтилляторлы телескоп һәм нейтроно мониторы инә), космос нурҙарының  һәм киң атмосфера  ҡойондарының ҡаты компонентын тикшереү өсөн тәғәйенләнгән, — ''Вспомогательная'' параллель штольняһы алдында урынлашҡан  ({{Coord|43|16|23|N|42|41|07.5|E|}}).

== Тарихы ==
[[1958 йыл]] — СССР Фәндәр академияһы академигы  Моисей Александрович Марков элементар киҫәксәләр физикаһындағы  [[көсһөҙ үҙ-ара тәьҫир итешеү]]ҙәр проблемаларын һәм Ғаләм астрофизикаһы проблемаларын өйрәнеү өсөн тәбиғи нейтриноларҙы файҙаланыу фекерен әйтә.

[[1962 йыл]] — М. А. Марков, Г. Т. Зацепин, И. М. Железных, В. А. Кузьминдан торған физиктар төркөмө Марков фекерен тормошҡа ашырыуҙың  принципиаль  теоретик һәм эксперименталь  мөмкинлектәрен, атап әйткәндә   нейтрино-нуклон үҙ-ара тәьҫир итешеүенең киҫелештәге тәртибен нейтрино энергияһы функцияһы рәүешендә тикшереүҙе, аралыҡтағы бозон массаһын  һ.б. анализлаған мәҡәләләр баҫтыра. 

[[1963 йыл]] — Г. Т. Зацепин принципиаль  яңы ҡоролма (нейтрино телескобы) һыҙмаһын тәҡдим итә. Уны ҡуйыу урыны итеп Баксандағы Андырчи тауы һайлана.

70-се йылдар аҙағы — 80-се йылдар башында   Андырчи тауы аҫтындағы тоннелдә  атмосфера нейтринолары һәм Ҡояш нейтринолары менән эксперименттар үткәреү өсөн ике  камера  ҡаҙыла, ул ҡоролмалар әле лә эшләй.

[[1998 йыл]]да БНО фәнни комплексын булдырған өсөн Институт һәм Обсерватория хеҙмәткәрҙәре коллективы Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһына лайыҡ була, 2001 йылда Ҡояш нейтриноһы ағымын тикшереү өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн Б. М. Понтекорво исемендәге халыҡ-ара премия тапшырыла.

[[2008 йыл]]дың декабренән Баксан  нейтрино обсерваторияһында Андырчи тауы эсендә (Төньяҡ Кавказ) ер аҫты лабораторияһы эшләй&lt;ref&gt;[http://ран.рф/news/shownews.aspx?id=0f56d821-865c-4e55-873d-aeb2cbe7049a Отчет РАН 26 мая 2009 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170611195553/http://xn--80a0ah.xn--p1ai/news/shownews.aspx?id=0f56d821-865c-4e55-873d-aeb2cbe7049a |date=2017-06-11 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170611195553/http://xn--80a0ah.xn--p1ai/news/shownews.aspx?id=0f56d821-865c-4e55-873d-aeb2cbe7049a |date=2017-06-11 }}&lt;/ref&gt;.

[[2011 йыл]]да — Обсерватория штатында фәнни эш менән әүҙем шөғөлләнеүсе 29 ғилми хеҙмәткәр (2 физика-математика фәндәре докторы һәм 14 кандидаты) була. Обсерватория мөдире — ф.-м.ф.д. В. В. Кузьминов.

== Сәнғәттә ==
2015 йылда обсерватория тураһында «Нейтрино һәм Андыртау» тигән документаль фильм төшөрөлә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://piligrim.fund/film/neytrino-i-andyrtau|title=Нейтрино и Андыртау — Онлайн-премьера на Пилигриме|publisher=Пилигрим|lang=ru|accessdate=2018-12-08}}&lt;/ref&gt;.


2018 йылда «Настоящее время» телеканалында Баксан обсерваторияһы тураһында документаль фильм күрһәтелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=o8n88D2fA0w|title=Баксанская обсерватория: &quot;заживо похороненные&quot; ловцы нейтрино {{!}} НЕИЗВЕСТНАЯ РОССИЯ|author=Настоящее Время|date=2018-02-12|accessdate=2018-02-17}}&lt;/ref&gt;.


== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.inr.troitsk.ru/rus/structura/obno.html Баксан нейтрино обсерваторияһы бүлеге], официаль сайт // ИЯИ РАН
** [http://www.inr.troitsk.ru/rus/bno/hist-bno.html КРАТКАЯ ИСТОРИЯ БАКСАНСКОЙ НЕЙТРИННОЙ ОБСЕРВАТОРИИ ИЯИ РАН] // ИЯИ РАН
* [http://www.inr.ru/bno.html Баксан нейтрино обсерваторияһы (БНО) ИЯИ РАН] // ИЯИ РАН
* [http://danila85.livejournal.com/122125.html Баксан  Нейтрино Обсерваторияһы] — фотографиялар // danila85, 2008-02-04
* [http://www.scientific.ru/journal/news/2007/0807/n280807.html Искусственный источник нейтрино Ar-37 и калибровка галлий-германиевого нейтринного телескопа ИЯИ РАН.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220523140323/http://www.scientific.ru/journal/news/2007/0807/n280807.html |date=2022-05-23 }} 2007.
* [http://tvroscosmos.ru/frm/vestidata/2011/vesti12_03_11_1.php Охотники за «призраками»].    Роскосмос телестудияһы репортажы
* [http://tvroscosmos.ru/frm/films/neitrino.php По следам космических призраков.]  Роскосмос телестудияһының документаль фильмы.
* [http://tvroscosmos.ru/frm/Galaxy/2012/rk26.php Нейтрино, частица-призрак.]  «Русский космос» программаһы, 2012.
* {{Карта|K-38-26}}
* Неизвестная Россия https://www.youtube.com/watch?v=o8n88D2fA0w 2018 
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]
[[Категория:Рәсәй:Фән]]</text>
      <sha1>sxsyivj9irzp3he4ohc4gxqhzg2m10q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Асылдытамаҡ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152623</id>
    <revision>
      <id>1306338</id>
      <parentid>1296712</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T06:41:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3723" sha1="7mnd3ctqpzpbmd0pdxr0mi1auf5cayr" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Асылдытамаҡ''' - {{lang-ru|Асельдитамак}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы күл.

== Этимологияһы ==
Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович |Н. И. Шувалов]] гидронимды былай тип аңлата: &lt;blockquote&gt;Асельдитамак - в переводе с башкирского означает «озеро, имеющее открытое горло (протоку)», где асылды — «открыть», тамак — «горло», «протока» -ды — словообразовательный аффикс. Название указывает на то, что прежде озеро имело протоку, по которой вода стекала из озера. Теперь в связи с усыханием протока исчезла. О ее существовании напоминают очертания берегов озера с участками заболоченности.  &lt;ref&gt;Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области[http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;.

Төбәк топонимикаһын оҙаҡ йылдар төптән өйрәнгән топонимист күлдең ҡылымығы булыуын тасирлай һәм уның инде һаҙамыҡҡа әйләнеүен яҙған. Хәҙерге ваҡытта күл үҙе лә иғтибар үҙәгенән юғалған, уның тураһында Силәбе өлкәһе күлдәре исемлегендә атамаһынан башҡа мәғлүмәт юҡ. 

== Шулай уҡ ҡара ==
*[[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
*Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

== Һылтанмалар ==
*[https://web.archive.org/web/20190621164937/https://www.csu.ru/scientific-departments/Documents/%25D0%2594%25D0%25B8%25D1%2581%25D1%2581%25D0%25B5%25D1%2580%25D1%2582%25D0%25B0%25D1%2586%25D0%25B8%25D1%258F_%25D0%2594%25D0%25B0%25D0%25B2%25D0%25BB%25D0%25B5%25D1%2582%25D0%25BA%25D1%2583%25D0%25BB%25D0%25BE%25D0%25B2%25D0%25B0_%25D0%259B_%25D0%259D.pdf ТОПОНИМЫ В ЛИНГВОКУЛЬТУРОЛОГИЧЕСКОМ АСПЕКТЕ (на примере географических названий графства Оксфордшир и Челябинской области)]
{{hydro-stub}}
{{Силәбе өлкәһе күлдәре}}
[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]
[[Категория:Арғаяш районы]]
[[Категория:Алфавит буйынса күлдәр]]</text>
      <sha1>7mnd3ctqpzpbmd0pdxr0mi1auf5cayr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алаат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152625</id>
    <revision>
      <id>1306283</id>
      <parentid>1296688</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T03:42:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3694" sha1="5vdjro0jsfm8sg3iu17hqfbdoc60ox7" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Алаат''' ({{lang-ru|Алаат}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы күл.

== Этимологияһы ==

Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович |Н. И. Шувалов]] гидронимды былай тип аңлата:&lt;blockquote&gt;'''Алаат''', озеро, Аргаяшский район.В переводе с башкирского — «пегая лошадь», где ала — «пегий», «пестрый», ат — «лошадь». В прошлом Алаат — распространенное тюркское мужское имя, связанное с древним скотоводческим культом лошади. Кстати, «лошадиных» имен у тюрков раньше бытовало множество, они различались «мастью» и другими приметами коня (кола, ала, тура, чубар и т. д).&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области[http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;

Төбәкте оҙаҡ йылдар өйрәнгән топонимист топонимдарҙың килеп сығышын башҡорт теленә бәйләп, төплө аңлатмалар биргән. Һүҙҙәрҙең тәржемәһен генә түгел, башҡорт ғәҙәт-йолаларын да тәфсирләп яҙған. Был осраҡта ул башҡорттарҙың йылҡысылыҡ менән бәйле терминологияһына ла аңлатма биреп киткән.  

== Шулай уҡ ҡара ==
*[[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
*Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

== Һылтанмалар ==
*[https://web.archive.org/web/20190621164937/https://www.csu.ru/scientific-departments/Documents/%25D0%2594%25D0%25B8%25D1%2581%25D1%2581%25D0%25B5%25D1%2580%25D1%2582%25D0%25B0%25D1%2586%25D0%25B8%25D1%258F_%25D0%2594%25D0%25B0%25D0%25B2%25D0%25BB%25D0%25B5%25D1%2582%25D0%25BA%25D1%2583%25D0%25BB%25D0%25BE%25D0%25B2%25D0%25B0_%25D0%259B_%25D0%259D.pdf ТОПОНИМЫ В ЛИНГВОКУЛЬТУРОЛОГИЧЕСКОМ АСПЕКТЕ (на примере географических названий графства Оксфордшир и Челябинской области)]
{{hydro-stub}}
{{Силәбе өлкәһе күлдәре}}
[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]
[[Категория:Арғаяш районы]]
[[Категория:Алфавит буйынса күлдәр]]</text>
      <sha1>5vdjro0jsfm8sg3iu17hqfbdoc60ox7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Icecast</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153410</id>
    <revision>
      <id>1306236</id>
      <parentid>1065824</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T00:18:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2202" sha1="1lfvypnb4bao768maomhs5yvxs8ze59" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Icecast''' —  цифрлы аудио һәм видеотапшырыуҙарҙы ағымлы ойоштороуға тәғәйенләнгән ирекле программа тәьминәте. Уның эшләүен  Xiph.Org Foundation тәьмин итә.

== Техник деталдәре ==
Icecast сервер программаһы булып тора, ул    Ogg Vorbis, Opus, MP3, Theora, AAC, AAC Plus һәм NSV кеүек төрлө форматлы цифрлы ағымдарҙы таратырға һәләтле. 

Бирелмәләр   HTTP стандарт протоколы   йә SHOUTcast протоколы буйынса тапшырыла.

Icecast   Nullsoft  компанияһының SHOUTcast программаһына оҡшаған, ләкин мөмкинлектәре киңерәк һәм күберәк төрлө форматтағы ағымдарҙы эшләтә ала.
Бирелмәләрҙе тапшырғанда  Icecast UTF-8-ҙәге тегтар менән эшләй, был русса аннотациялы  трансляция ойоштороу мөмкинлеген бирә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.icecast.org/ Официальный сайт Icecast’а]{{ref-en}}
* [http://www.opennet.ru/base/sys/icecast_setup.txt.html Настройка icecast сервера. (сетевое радио)]{{ref-ru}}
* [http://siava.ru/forum/faq37.html Установка и настройка IceCast сервера в Linux]{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20120315012100/http://opennix.tula.su/forum/index.php?%2Ftopic%2F794-%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%BC-%D1%81%D0%B2%D0%BE%D1%91-%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE-icecast-ices%2F Делаем своё радио (Icecast + ices)]{{ref-ru}}
* [http://radiotalk.ru/viewtopic.php?pid=24794#p24794/ Установка сервера Icecast на компьютер с ОС Windows (для новичков)]{{ref-ru}}
[[Категория:Радио тапшырыу]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]</text>
      <sha1>1lfvypnb4bao768maomhs5yvxs8ze59</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Airbus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153919</id>
    <revision>
      <id>1306231</id>
      <parentid>1287244</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T00:04:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12166" sha1="e5uno8xoa5k7p3blsk7fakvqseumh8f" xml:space="preserve">{{Карточка компании
|название             = Airbus SE
|логотип              = Airbus 2010–2017 logo.svg
|изображение = Airbus Lagardère - Aéroconstellation.jpg
|подпись               = [[Тулуза]]ла етештереү ҡеүәттәре, Франция
|ширина                = 200px
|тип                  = [[Societas Europaea]]
|основана             = [[1970]]
|расположение         = {{флагификация|Франция}}: [[Тулуза]]
|ключевые фигуры = Фабрис Брежье ([[главный управляющий]])
|отрасль = [[Авиастроение]]
|продукция = Пассажирһар, йөк ташыу һәм хәрби-транспорт [[самолёт]]тары
|оборот = {{рост}} €66,767 млрд (2017 год)&lt;ref name=&quot;FS 2017&quot;&gt;{{cite av media|url=http://www.airbus.com/newsroom/press-releases/en/2018/02/full-year-2017-results--airbus-overachieved-on-all-key-performan.html|title=Airbus Group SE Financial Statements 2017|format=PDF|publisher=Airbus|accessdate=18 February 2018}}&lt;/ref&gt;
|операционная прибыль  = {{рост}} €4,253 млрд (2017 год)&lt;ref name=&quot;FS 2017&quot;/&gt;
|чистая прибыль = {{рост}} €2,873 млрд (2017 год)&lt;ref name=&quot;FS 2017&quot;/&gt;
|активы                = {{рост}} €111,13 млрд (2016 год)&lt;ref name=&quot;FS 2016&quot;&gt;{{cite av media|url=http://company.airbus.com/dam/assets/airbusgroup/int/en/investor-relations/documents/2017/AGM/Financial-Statements-2016-FINAL0/Airbus%20Financial%20Statements%202016.pdf|title=Airbus Group SE Financial Statements 2016|format=PDF|publisher=Airbus|accessdate=28 February 2017}} &lt;/ref&gt;
|собственные средства = {{Падение}} €3,65 млрд (2016 год)&lt;ref name=&quot;FS 2016&quot;/&gt;
|число сотрудников = 129,442 (2017 год)
|дочерние компании = [[Airbus Military]] &lt;br&gt; [[Airbus Executive and Private Aviation]]
|сайт = [http://www.airbus.com www.airbus.com]
}}

'''Airbus [[Societas Europaea|SE]]''' (''Э́ирбас'' тип уҡыла&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.oxfordlearnersdictionaries.com/us/definition/american_english/airbus |title=airbus™ noun — Definition, pictures, pronunciation and usage notes {{!}} Oxford Advanced American Dictionary at OxfordLearnersDictionaries.com |accessdate=2015-03-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402155456/http://www.oxfordlearnersdictionaries.com/us/definition/american_english/airbus |archivedate=2015-04-02 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402155456/http://www.oxfordlearnersdictionaries.com/us/definition/american_english/airbus |date=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt;, ''шулай уҡ'' — ''Э́бас''&lt;ref&gt;https://ru.forvo.com/word/airbus/#en&lt;/ref&gt;; французсса ''Эрбю́с''&lt;ref&gt;https://ru.forvo.com/word/airbus/#fr&lt;/ref&gt;) — 1960-сы йылдарҙа Европаның бер нисә авиатөҙөүсе компаниялары берләшеү нәтижәһендә барлыҡҡа килгән донъялағы иң ҙур авиатөҙөүсе компанияларҙың береһе. Airbus исемле пассажир, йөк ташыусы һәм хәрби-транспорт самолёттарын төҙөй.
Комапния «европа авиатөҙөүсеһе» тип һаналһа ла, юридик яҡтан ул Францияның Бланьяк ([[Тулуза]] ҡалаһы янындағы) юридик шәхестең милке һанала. 2001 йылда Франция закондары нигҙендә 
«S.A.S.» ({{lang-fr|Société par Actions Simplifiée}} — ябайлаштырылған акционер йәмғиәт) тип үҙгәртелә.

== Эшмәкәрлеге ==
Airbus компанияһында 50 меңгә яғын кеше эшләй. Етештереү ҡеүәте башлысы [[Франция]]ла, [[Германия]]ла, [[Бөйөк Британия]]ла һәм [[Испания]]ла урынлашҡан. Продукцияны һуңғы йыйыу процессы
компанияның  [[Тулуза]] (Франция) һәм [[Гамбург]] (Германия) заводтарында башҡарыла.

2006 йылда завод 824 яңы лайнер эшләргә заказ ала. Заказдың дөйөм суммаһы  $75,1 млрд. 

Airbus-дың  2006  йылдағы төшөмө 26 млрд евро (2005 йылда — 23,5 млрд евро)&lt;ref name=&quot;wer&quot;&gt;Интервью: Том Эндерс, гендиректор Airbus // Ведомости, № 166 (1940), 5 сентября 2007&lt;/ref&gt;. До октября [[2006 год]]а 20 % акций принадлежало британской [[BAE Systems]]; этот пакет был выкуплен EADS за 2,75 млрд евро&lt;ref&gt;{{cite news|title=Airbus обрел единоличного владельца|url=http://izvestia.ru/news/386178|accessdate=2015-12-22|publisher=Известия|date=2006-10-13}}&lt;/ref&gt; тәшкил итә.

2007 йылда заказсыларға 453 самолёт эшләп бирә.

[[Файл:Airbus Toulouse plant entrance DSC02696.jpg|thumb|550px|center|[[Тулуза]]ла Airbus фабрикаһы]]

=== [[Boeing]] менән конкуренция ===

Boeing һәм Airbus донъялағы иң ҙур самолёт төҙөүсе компаниялар һәм үҙ-ара ярышыусы конкуренттар булып торалар.
Airbus етештергән 
* '''Boeing  B-737 һәм Airbus A320'''. Уртаса һыйҙырылышлы һәм уртаса оҙонлоҡҡа осоусы самолёттар. Һәр береһенең үҙ модификацияһы бар. Һуңғы йылдарҙа А320 Boeing продукцияһына ҡарағанда күберәк һатыла&lt;ref name=&quot;Boe_O_D&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm?content=userdefinedselection.cfm&amp;pageid=m15527 Orders and Deliveries search page], Boeing. Retrieved 22 April, [[2008]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.airbus.com/en/corporate/orders_and_deliveries/ Orders &amp; deliveries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090907084244/http://www.airbus.com/en/corporate/orders_and_deliveries/ |date=2009-09-07 }}&lt;/ref&gt;.

{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; border: 1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:95%;&quot;
|- style=&quot;color:#fff;font-weight:bold;background:#069;padding:0.3em&quot;
| ||2011||2010||2009||2008||2007||2006||2005||2004||2003||2002||2001||2000
|-
| style=&quot;text-align:left;color:#fff;font-weight:bold;background-color:#069;padding:0.3em&quot; |'''A320'''
|421||401||402||386||367||339||289||233||232||236||257||241
|-
| style=&quot;text-align:left;color:#fff;font-weight:bold;background-color:#069;padding:0.3em&quot; |'''B-737'''
|372||376||372||290||330||302||212||202||173||223||299||281
|}
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; border: 1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:95%;&quot;
|- style=&quot;color:#fff;font-weight:bold;background:#069;padding:0.3em&quot;
| ||1999||1998||1997||1996||1995||1994||1993||1992||1991||1990||1989||1988
|-
| style=&quot;text-align:left;color:#fff;font-weight:bold;background-color:#069;padding:0.3em&quot; |'''A320'''
|222||168||127||72||56||64||71||111||119||58||58||16
|-
| style=&quot;text-align:left;color:#fff;font-weight:bold;background-color:#069;padding:0.3em&quot; |'''B-737'''
|320||281||135||76||89||121||152||218||215||174||146||165
|}

* '''Boeing B-747 һәм Airbus A380'''. Һур һыйһырылышлы уртаса һәм йыраҡ оҙонлоҡҡа осоусы самолёттар. Ғәҙәттәгесә Boeing[[B-747]] самолётын һатып алаусы Азия компаниялары Airbus A380 һатып алырға күсте. Хәҙерге көндә B-747 йылына 10 дана һатылһа, Airbus A380 йылына 60 дана пассажир лайнеры һата &lt;ref name=&quot;Airbus_Orders&quot;&gt;{{cite news|title=Airbus - Orders and Deliveries|publisher=[[Airbus S.A.S.]]|date=31 May [[2008]]|url=http://www.airbus.com/en/corporate/orders_and_deliveries/|accessdate=2019-08-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090907084244/http://www.airbus.com/en/corporate/orders_and_deliveries/|archivedate=2009-09-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Boe_O_D_2008&quot;&gt;[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm?content=userdefinedselection.cfm&amp;pageid=m15527 Orders and Deliveries search page], Boeing. Retrieved 8 May, [[2008]].&lt;/ref&gt;.
[[Файл:13-08-07-hongkong-airport-04.jpg|thumb|Airbus A330-200]]

== Продукция ==

=== Граждандар авиацияһы лайнерҙары ===
1970-се йылдарҙы  төҙөлгән ике двигателле Airbus A300 самолётынан моделдәр рәте башланып китә. Airbus A300 ҡыҫҡартылған варианты А310 исеме менән билдәле. Был самолет 90-сы йылдар башында Рәсәйҙәге беренсе иномарка була. А300 самолётының етешҙеһлеген иҫәпкә алып комания электродистанцион идара ителә торған А320 самолётын етештерә башлай. 1987 йылда беренсе осошон башҡарған А320 самолёты компанияға уңыш килтерә.

А320 уңышы менән ҡанатланған компания етәкселәре виалайнерҙар рәтен дауам итергә ҡарар итә. Шулай итеп ике двигателле А330 һәм дүрт двигателле А340 самолёттары барлыҡҡа килә. Сағыштырмаса ҡалыныраҡ, конструкция эффектлығын һәм эске яғыулыҡ күләмен арттырыусы ҡанаттар яңы самолёттарҙың айырмалы ү:енсәлеге була. Airbus A340-500 самолёттарының осош алыҫлығы 16 700 км була. Был ара 17 446 км-ға осҡан Boeing 777 самолётынан ҡалышып икенсе урында. Компания был уңышҡа маҡтанып өлгөрмәй. 2005 йылда А340 самолётына 11 генә заказ була, ә конкурент Boeing 777 самолётын 150дана һорайҙар. Нәтижәлә 2011 йылда компания был моделде етештереүҙе туҡтатыу тураһында иғлан итә.

=== CityAirbus ===
2019 йылдың 11 мартында Airbus  Ингольштадт (Германия) ҡалаһында CityAirbus тип аталған беренсе аэротаксиҙы һанай башлай&lt;ref&gt;[https://tass.ru/ekonomika/6205374 Airbus начал испытания аэротакси]&lt;/ref&gt;.

''Аэротакси – [[пилотһыҙ осоу аппараты]]на оҡшаған дүрт урынлы осоусы аппарат. Электр тартыу көсөндә эшләй. Киләсәктә, аэротакси ғәҙәттәге автомобиль таксиһенә алтернатива буласаҡ тип күҙаллана. Ҡалалағы тығында ваҡытында медиктарҙы һәләкәт урынына алып барырға уңыйлы буласаҡ''

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://www.airbus.com Официальный сайт компании]
* [http://www.dw-world.de/dw/article/0,,2984052,00.html Пока Airbus не имеет права участвовать во многих тендерах, поскольку не является американским предприятием.]
{{ВС}}


[[Категория:Airbus| Airbus]]
[[Категория:Францияның авиатөҙөүсе компаниялары]]</text>
      <sha1>e5uno8xoa5k7p3blsk7fakvqseumh8f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡарағас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154638</id>
    <revision>
      <id>1306099</id>
      <parentid>1301732</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:28:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19668" sha1="tsuimt58f26xp533rzlc0hjhr30e9n7" xml:space="preserve">{{БМ|Ҡарағас (төшөнсәләр)}}
{{Ук}}
'''Ҡарағас''' ({{lang-la|Lárix}}) — [[ҡарағай|ҡарағайҙар ғаиләһе]]нә ҡараған ағас үҫемлектәр төрө, ылыҫлы ағастарҙың иң таралған тоҡомдарының береһе. Йыл һайын ҡышҡылыҡҡа ылыҫын ҡоя.
 

== Аталышы ==
Боронғо латин телендә Larix һүҙе тигән һүҙ Европа ҡарағасын, шул иҫәптән Өлкән Плиний, Витрувий һәм Лукан ҡулланған&lt;ref&gt;{{Книга|автор=И.Х.Дворецкий|заглавие=Латинско-русский словарь}}&lt;/ref&gt;. Фәнни атама булараҡ әҙәбиәткә [[Карл Линней|Карл Линнейға]] тиклем күпкә алдараҡ, [[XVI быуат]] башында индерелә&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Килеп сығышы бөтөнләй асыҡ түгел. Ҡайһы бер авторҙар фекеренсә, был ыҫмаланың ''галдарҙағы'' атамаһы, йәки ''кельттарҙағы'' '''lar''' һүҙенән — мул, бай (ыҫмалаһы күп). Башҡалар фекеренсә, был һүҙ латин телендәге laridum, lardum һүҙенән — майлы, сөнки ағастар ныҡ сыҙамлы&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Архитектура тураһында хеҙмәтендә [[Витрувий]] Ларигнум ҡалаһы тураһында легенданы телгә ала. Уның ҡарағастан эшләнгән стеналарын ҡамаусылар яндыра алмаған, шунан һуң ағасҡа был ҡала исеменән атама бирелгән&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=http://worldcat.org/oclc/236189668|автор=Витрувиус, Поллио|заглавие=Десять книг об архитектуре Витрувия|год=1938|издательство=Всесоюзная академия архитектуры}}&lt;/ref&gt;. Карл Линней төр атамаһы сифатында файҙаланылған был һүҙҙе ҡарағасты ҡарағайҙан айырыу өсөн ҡулланған&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://www.packagile.ru/conifer/larix.html Лиственница (Larix). Сем. Сосновые. Энциклопедия декоративных садовых растений.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190816132635/http://www.packagile.ru/conifer/larix.html |date=2019-08-16 }}&lt;/ref&gt;.

[[Урыҫтар]] «лиственница» тигән исем ошо ылыҫлы ағастың ҡылығына ҡарап бирә: йыл һайын ҡышҡа япраҡлы ағастар кеүек энәһен ҡоя&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lexicography.online/etymology/shansky/%D0%BB/%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0|title=Этимологический онлайн-словарь русского языка Шанского Н.М.}}&lt;/ref&gt;

== Таралышы һәм үҫеү мөхите ==
[[Евразия|Евраазияның]] һәм [[Төньяҡ Америка|Төньяҡ Американың]] [[урта климат|урта]], һыуыҡ ([[субарктик климат|субарктик]]) һәм альп аралығы (субальпик) бүлкәттәре өлкәләрендә үҫә. Донъяла һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] һан буйынса иң күп таралған ағас&lt;ref name=&quot;Леса мира и России&quot;&gt;{{статья
 | автор    = Страхов В.В., Писаренко А.И., Борисов В.А.
 | заглавие = Леса мира и России
 | ссылка   = https://polit.ru/article/2006/03/14/lesamir/
 | место    = М.
 | издание  = Бюллетень Министерства природных ресурсов РФ «Использование и охрана природных ресурсов России»
 | год      = 2001
 | номер    = 9
 | страницы = 49—63
 | doi      = 
 | issn     = 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://nonews.co/directory/lists/countries/forest-area Список стран по площади лесов. Сайт «NoNews.co».]&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙән тыш тәбиғи ареалы Европа менән Азияның ҡайһы бер илдәренең таулы өлкәләрен солғап алған. Шулай уҡ тәбиғи хәлдә [[Канада]] биләмәләрендә лә киң таралған. [[АҠШ]]-тың төньяҡ биләмәләрендә һәм [[Аляска]]ла һирәгерәк. Ул таҙа ҡарағас урмандары булып та, шул уҡ ваҡытта башҡа ағастар менән ҡатнашып та үҫә. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] биләмәһендә ҡарағас урмандары (бар төрҙәрен дә иҫәпкә алып) 258 млн гектар майҙанды тәшкил иткән (яҡынса илдең барлыҡ урмандарының 40 % тирәһе). Ә сеймал ағас запасы 26 млрд м³-ҙан күберәк булған&lt;ref&gt;[http://dendrology.ru/forest/item/f00/s00/e0000019/index.shtml ЛИСТВЕННИЧНЫЕ ЛЕСА. Лесная энциклопедия: В 2-х т., т.2/Гл.ред. Воробьев Г. И.; Ред.кол.: Анучин Н. А., Атрохин В. Г., Виноградов В. Н. и др. — М.: Сов. энциклопедия, 1986.-631 с., ил.]&lt;/ref&gt;. Яңыртылған мәғлүмәттәр буйынса, Рәсәйҙә ҡарағас урмандарының майҙаны яҡынса 264 миллион гектарға баһалана, дөйөм урман ҡаплаған майҙандарҙа уларҙың өлөшө шул уҡ кимәлдә тиерлек ҡалған, ә уларҙа дөйөм ағас запасы — 23,1 миллиард м3&lt;ref&gt;[https://национальныйатлас.рф/cd3/354-355/354-355.html Географические сведения о России. Национальный атлас России. Том 3. Лесное хозяйство.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190616131127/http://xn--80aaaa1bhnclcci1cl5c4ep.xn--p1ai/cd3/354-355/354-355.html |date=2019-06-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190616131127/http://xn--80aaaa1bhnclcci1cl5c4ep.xn--p1ai/cd3/354-355/354-355.html |date=2019-06-16 }}&lt;/ref&gt;.

== Ботаник мәғлүмәт ==
Уңайлы шарттарҙа 50 метрға тиклем үҫә. Был осраҡта олононоң диаметры 1 метрғаса етә. 300—400 йыл йәшәй, 800 йылғаса йәшәгән ҡарағастар ҙа теркәлгән.

Ағастың сатыры йомшаҡ, кәүшәк. Йәш ағастар ҡояшта ялтырап тора, һәм улар конус формаһында. Ағас ҡартайған һайын төрлө ҡиәфәткә инә. Улар түңәрәк, йомортҡа формаһында була. Өҫ яғы тупаҡҡа әйләнә. Бер туҡтауһыҙ ел иҫкән урындарҙа бер яҡҡа ғына ҡараған флаг рәүешендә була.

Ылыҫы бер йыллыҡ, йомшаҡ. Асыҡ йәшел. Үрентеләр әйләнмә рәүешендә, шулай уҡ берәрләп урынлашҡан, ә ҡыҫҡа үрентеләрҙә һәр береһендә 20 — 40 (50) данала булған шәлкемдәрҙә&lt;ref&gt;Дендрология: учеб. пособие для студ. высш. учеб. заведений / В. Ф. Абаимов. — 3-е изд., перераб. — М. : Издательский центр «Академия», 2009. — 368 с.&lt;/ref&gt;.

Көҙөн ҡарағас ылыҫтарын ҡоя.[[Файл:Larix-oliv-e.jpg|thumb|left|Сатыр рәүешеге Себер ҡарағасы ҡыш көнө]]
[[Файл:Лиственница - шишки и колоски.jpg|thumb|Тубырсыҡтары һәм башаҡтары. Яҙ]]
[[Файл:Шишки лиственницы летом.jpg|thumb|Тубырсыҡтары йәйгеһен]]
[[Файл:Larix decidua0.jpg|thumb|Көҙгө тубырсыҡтар]]

Ҡарағас — бер өйлө ағас. Ата башаҡтар йомро — йомортҡа һымаҡ, төҫө һары, оҙонлоғо 5-тән — 10 мм-ғаса. Һеркәһе ике һеркәлекле. Һеркәләрендә һауа моҡсалары юҡ. Инә тубырсыҡтар ҡыҙғылт-алһыу йәки йәшел төҫтә. Һеркәләнеү осоро ылыҫын ярған ваҡытта йәки ярып бөткәс башлана. Көньяҡта апрель — майҙарға тура килһә, төньяҡта — июндә. Тубырсыҡтары сәскә атҡан йылдың көҙөнә өлгөрә. Ул йомортҡа формаһында йәки оҙонса түңәрәк рәүешендә булырға мөмкин. Оҙонлоғо 5-тән 10 мм-ғаса. Орлоҡ ҡабырсыҡтары ҡаты, ҡаплағыстарынан оҙонораҡ. Тубырсыҡтар өлгөрөп етеү менән йәки яҙғыһын асыла. Орлоҡтары ваҡ, йомортҡа формаһында, ян-яҡта тығыҙ йәбешкән япраҡтары була. Ағас 15 йылдан һуң ғына емешләнә башлай. Иң емешле йылдары 6 — 7 йыл аша ҡабатланып тора. Орлоҡтарының шытымы түбән.

Ағастың тамыры ғәҙәти шарттарҙа бик көслө, тармаҡлы. Үҙәк тамыры бик үҫешмәгән, әммә ян тамырҙары тәрәнгә китә, улар көслө елдәргә ҡаршы тороуға ярҙам итә. Үтә еүеш тупраҡта, шулай уҡ мәңгелек туң ерҙәрҙә тамырҙары өҫтә. Ундай ағастар елгә бирешеп бара, көслө ел ваҡытында ауып барыусан.

Ҡарағас — яҡты яратыусы ағас. [[Яҡтылыҡ]] етерлек булған урындарҙа ул тиҙ үҫә, яңыра. Яҡшы шарттар булғанда ла, улар етеҙ үҫә. 20 йәшлек ағастар йылына 50 — 100 см-ғаса үҫергә мөмкин. Яҙғы ҡырауҙарға бирешмәй. Ҡышҡы түбән температуралы һыуыҡтарға тотороҡло. Йылыға талымһыҙ, шуға ла [[Поляр түңәрәк]] аръяғында ла, бейек тауҙарҙа ла киң таралған.

[[Файл:Put'.JPG|thumb|Царское Селола ҡарағас аллеяһы]]

Тупраҡҡа ла бик талымһыҙ. Мүк баҫҡан һаҙлыҡта ла, үтә дымлы ерҙәрҙә лә, мәңгелек туңлыҡта ла, ҡоро ҡаялы тау итәктәрендә лә берҙәй үҫә. Әлбиттә, ундай уңайһыҙ ерҙәрҙә зәғиф һәм кәрлә булалар. Яҡшы тупраҡтар ҡарағасҡа матур булып үҫеүгә уңайлы шарттар тыуҙыра. Бындай урындар — һөҙәк тау итәктәре һәм йылға үҙәнлектәре. Йәш үҫентеләр кимереүселәргә бирешеп бармай&lt;ref&gt;[https://www.booksite.ru/fulltext/rusles/xvporody/text.pdf Каппер О. Г. Хвойные породы. Лесоводственная характеристика. Гослесбумиздат, Москва-Ленинград, 1954.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://dendrology.ru/forest/item/f00/s00/e0000012/index.shtml ЛИСТВЕННИЦА. Лесная энциклопедия: В 2-х т., т.2/Гл.ред. Воробьев Г. И.; Ред.кол.: Анучин Н. А., Атрохин В. Г., Виноградов В. Н. и др. — М.: Сов. энциклопедия, 1986.-631 с., ил.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://industrial-wood.ru/listvennichnye-lesa/5536-listvennica-na-territorii-rossii.html Лиственница на территории России. Ремонт. Строительство. Интерьер. Лесное дело и деревообработка.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://givoyles.ru/articles/poroda-nomera/listvennica/ Лиственница — Интернет-журнал «Живой лес»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.booksite.ru/fulltext/rusles/dylislistv/text.pdf Дылис Н. В. Лиственница. — М.: Лесная пром-сть, 1981. — 96 с. ил.— (Б-чка «Древесные породы»).]&lt;/ref&gt;.

== Ҡулланыу ==
[[Файл:Осенний лес в горах Восточных Саян, Бурятия, Россия.jpg|thumb|Көнсығыш Саян тауҙарында көҙгө ҡарағас урманы, [[Бүрәт Республикаһы]], Рәсәй]]

{{main|Ҡарағас (ағас материалдар)}}

Ағастың үҙәге ([[үҙағас]]) тар сөсөклө һәм ҡыҙыл бурҙат йәҙрәле, һығылмалы, ҡаты, ныҡлы, [[ыҫмала]]лы, сереүгә ҡаршылығы ныҡ тотороҡло. Яңы ғына киҫелгән сағында ауырлыҡ күләме массаһы — 0,9—1,1, асыҡ һауала ятып кипкәс, 0,7—0,8. Ныҡлығы һәм оҙаҡ ваҡыт бер нимәгә бирешмәй һаҡланыуы сәбәпле, ул һәр ерҙә киң ҡулланыла. Төҙөлөш эштәренән башлап химия сәнәғәтенә тиклем ҡулланылыш тапҡан. Ҡатылығы буйынса ул тик имәндән генә бер аҙға ғына, 1 пунктҡа ҡалыша.
Бринелль шкалаһы буйынса имән 110 берәмек булһа, ҡарағас 109 берәмек тәшкил итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://lesok.by/poleznoe/46-listvennitsa-svojstva-drevesiny|title = Лиственница: свойства древесины|author = Крук Н.К., Пальченко А.К., Шараг Е.И., Янушко А.Д.|work = Научно-техническая информация в лесном хозяйстве|date = 2006 г.|publisher = Министерство лесного хозяйства Республики Беларусь}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402150300/http://lesok.by/poleznoe/46-listvennitsa-svojstva-drevesiny |date=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt;.

Ағас материалы булараҡ, үҙенсәлеге буйынса сағыштырмаса тотороҡло булыу сәбәпле, уны башҡа төрҙәргә ҡарағанда йышыраҡ сей килеш файҙаланалар. Әлбиттә, ыҫмалалығы юғары булғанға, төҙөлөш материалы булараҡ файҙаланыу мәшәҡәттәр тыуҙыра. Ҡарағас тулыһынса кибеп етеп, ыҫмалаһы тығыҙланһа, ҡағылған ҡаҙауҙы кире һурып сығарып булмай. Мәғдән (металл) [[ҡаҙау]] өҙөлөп ҡала. Шулай уҡ унан ярылған таҡта бик ауыр һәм ыҫмалалы. Берәй конструкция төҙөргә булһа, мотлаҡ өҫтәлмә технологик операциялар уйлап табыу талап ителә. Саморездар йәки резьбалы тоташтырғыстар һәм өҫтәлмә ҡорамалдар кәрәк буласаҡ.

Ҡарағастың ҡайыры 18 % [[Таннин|таннидтар]]ҙан тора. Ул бурҙат-алһыу төҫтә, һәм туҡымалар, күн материалдар буяуҙа файҙаланыла.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* Анненков|Pinus Larix
* {{ВТ-ЭСБЕ|Лиственница}}
* Книга:Биологический энциклопедический словарь|с=324
* {{книга|автор=Бобров Е. Г.|заглавие=История и систематика лиственниц|ссылка=http://ashipunov.info/shipunov/school/books/bobrov1972_istor_sist_listvennits.djvu|место=Л.|год=1972}}
* ''Авров Ф. Д.'' Экология и селекция лиственницы. — Томск: Спектр, 1996
* {{статья|автор=Андриянова Е., Мочалова О., Фирсов Г.|заглавие=Глухариные сады : Видоизменение кроны лиственницы под воздействием экстремальных факторов|ссылка=|издание=Цветоводство|тип=журнал|год=2008|номер=5|страницы=28—29}}
* ''Воробьёв Д. П.'' Дикорастущие деревья и кустарники Дальнего Востока. — М.: Наука, 1968.
* ''Дылис Н. В.'' Сибирская лиственница. (Материалы к систематике, географии и истории). — М.: изд-во МОИП, 1948. — Нов. сер., бот., вып. 2. — 139 с.
* ''Дылис Н. В.'' Лиственница Восточной Сибири и Дальнего Востока. Изменчивость и природное разнообразие. — М., 1961. — 210 с.
* {{книга|автор=Дылис Н. В.|заглавие=Лиственница|ссылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/dylis1981_listvennitsa.djvu|место=М.|издательство=Лесн. пром-сть|год=1981|серия=Б-течка «Древесные породы»|страниц=96}} — УДК 630* 174.753
* ''Кабанов Н. Е.'' Хвойные деревья и кустарники Дальнего Востока. — М.: Наука, 1977.
* {{статья|автор=Орлова Л. В.|заглавие=Конспект дикорастущих и некоторых интродуцированных видов рода Larix Mill. (Pinaceae) флоры Восточной Европы|ссылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/novosti_sistematiki_visshih_rasteniy_2011_43.pdf|издание=Новости систематики высших растений|год=2011|том=43|страницы=5—18}}
* ''Солодухин Е. Д.'' Деревья, кустарники и лианы советского Дальнего Востока. — Уссурийск, 1962.
* ''Усенко Н. В.'' Деревья, кустарники и лианы Дальнего Востока. — Хабаровск: Кн. изд-во, 1984.
* Цветоводство: журнал. — 2007. — № 5. — С. 38—41.

[[Категория:Алфавит буйынса үҫемлектәр]]
[[Категория:Евразия флораһы]]
[[Категория:Төньяҡ Америка флораһы]]
[[Категория:Ҡарағай һымаҡтар]]</text>
      <sha1>tsuimt58f26xp533rzlc0hjhr30e9n7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Һабын</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154662</id>
    <revision>
      <id>1306158</id>
      <parentid>1296538</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T17:34:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19488" sha1="89topseffou9zocexlbmhgxtuiqfnqw" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{значения}}
[[Файл:FranzKernseife.jpg|thumb|228px|&lt;center&gt;Мыло&lt;/center&gt;]]
'''Һабын''' — өҫлөк тартылыш көсөн емергес матдәле (ПАВ) ҡаты йәки шыйыҡ әйбер.  Һыуҙа иреткәндә тән тиреһен таҙартыу  өсөн, йәки   [[көнкүреш химия]]һы сараһы — әйберҙәрҙе  йыуыу өсөн ҡулланылған сара (кер һабыны).

Һабындың төп  өлөшө - туйынған майлы кислоталарҙың (предельно насыщенные) иреүсе тоҙҙары, мәҫәлән, натрий стеараты.  Ҡай саҡ һабынға   сифатын яҡшыртыр өсөн (ҡуйылыҡ, тәмле еҫ, матур төҫ)  төрлө хуш еҫле  [[май]]ҙар һәми [[глицерин]]  өҫтәйҙәр.

Һабынды һабын продукттары һәм синтетик йыйыу саралары менән бутарға ярамай.  Улар синтетик өҫлөк тартылыш көсөн емергес матдәләр ҡулланып эшләнә, ә улар (ПАВ)  үҫемлек майҙары ( натрийҙың лаурилсульфаты), йәки  нефтте химик эшкәртеп алынған продукттар (алкилбензосульфонат нигеҙендә) һәм башҡалар нигеҙендә эшләнә .
== Тарихы==
[[Файл:Frederick Morgan02.jpg|мини|Реклама мыла «''Он следующий»'' (до 1915) кисти [[Морган, Фредерик (художник)|Фредерика Моргана]].]]
Һабынды бик боронғо [[Шумер]] һәм [[Вавилон]] (б.э.т.2800 йылдар тирәһе) кеүек цивилизацияларҙа эшләй башлағандар. Һабын эшләү технологияһы [[Месопотамия]]ла  б.э.т 2200 йылдар тирәһендә яҙылған балсыҡ табличкаларҙа табылған.

Боронғо Мысыр халҡы йыуыныр, кер йыуыу өсөн сода ҡулланған. Эберс  папирусы ( б.э.т.1550 й.) мал (ҡаҙ) һәм үҫемлек майына  ҡурғаш ҡушып эшләнгән  һабынға оҡшаш  иҙмәне (галенит экстракты), йәки  натрий карбонатын (Нилда табылған) ҡулланған &lt;ref&gt;{{Книга|автор=Falbe, J.|заглавие=Surfactants in Consumer Products : Theory, Technology and Application|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/840294778|ответственный=|издание=|место=Berlin, Heidelberg|издательство=Springer|год=1987|страницы=|страниц=|isbn=9783642715457|isbn2=}}&lt;/ref&gt;.

Бындай йыуыу сараларын [[Боронғо Рим]] халҡы ла ҡулланған, улар  һабынды ({{lang-lat|sapo}} тип йөрөтә.  Был һүҙ башҡа  [[роман телдәре]]нә лә күсә) (Өлкән Плиний, «Тәбиғәт тарихы». Рус әҙәбиәтендә һабын  [[Домострой]]ҙа телгә алына  ([[XVI быуат]]).

Үҫемлек  һәм  йәнлек-хайуан  майҙары  тиреләге бысраҡты яҡшы таҙарта. Был асыҡ усаҡта ҡыҙҙырылған итте ашағанда күренә.  Йылы яҡтарҙа  ғәҙәттә үҫемлек майы  ҡулланалар, ә һыуыҡ яҡтарҙа был  ҡыйбатҡа төшә.  Төнъяҡта иретелгән  йәнлек- хайуан  майын табыу ауыр түгел.  Хайуандарҙың майы асыҡ утта иретелгән саҡта төшөп, көл, йәки ҡомға буталып киткеләгәндер.  Кәрәкле ҡатышма килтереп  сығарыр  өсөн тик бер аҙ ваҡыт ҡына кәрәк була.

1808  йылда  француз химигы Мишель Эжен Шеврёль(1786−1889)  туҡыу фабрикаһы хужалары үтенесе буйынса һабын составын өйрәнә. Анализ шуны күрһәтә: һабын -  юғары май (карбон) кислоталарының натрий тоҙҙары ҡатнашмаһы ул.

[[Европа|Европа]] һәм [[АҠШ]]-та 1930 йылдар аҙағында һабын эшләү ҡоролмаларында (башня) һыу һәм юғары баҫымлы пар менән майҙы туҡтауһыҙ  гидролизлау (тарҡатыу)  процесы  аша  һабын эшләүҙе  яйға һалалар.

== Составы ==
Ҡаты һабындың  химик яҡтан  төп өлөшө- юғары май кислоталарының иреүсе тоҙҙары   ҡатышмаһы.  Ғәҙәттә стеарин,  пальмитин, миристин, лаурин  һәм  олеин  кислоталары    кеүек  кислоталарҙың [[натрий]],  йәки һирәгерәк осраҡта  [[калий]]  һәм  [[аммоний]]   тоҙҙары ҡатышмаһы була &lt;ref name=&quot;bse&quot;&gt;{{Из БСЭ|title=Мыла (химич.)}}&lt;/ref&gt;.

Ҡаты һабындың химик составының бер варианты— C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;COONa (шыйыҡ һабындыҡы — C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;COOK).
Бынан тыш һабын составына башҡа  йыуыусы  матдәләр ,  тағы ла  [[ароматизатор]]ҙар, [[буяуҙар]] һәм  онтаҡтар (порошок) өҫтәүҙәре мөмкин.
== Ҡаты һабын төрҙәре==
=== Кер һабыны===
Натрийлы һабынды һыуытҡанда  [[кер һабыны килеп сыға]]. Ҡаты һабын 40−72 % төп матдә, 0,1−0,2 % ирекле һелте, 1−2 %   ирекле  Na  карбонаттары ,  К, 0,5−1,5 % һыуҙа иремәй торған ҡалдыҡтарҙан  тора.

=== Ҡуйыртыусы матдәләр===
Техникала   майҙарҙы ҡуйырып ебәреү өсөн кальцийлы һәм  литийлы һабын  ҡулланыла. Мәҫәлән, [[солидол]]-  кальцийлы май менән ҡуйыртылған нефть майы ,  [[литол]] — литийлы май менән ҡуйыртылған  май ( стеарин кислотаһының литий тоҙо).
=== Ҡулдан эшләнгән һабын===
[[Файл:Soap-Decorative.jpg|thumb|Мыло выпускается разных цветов]]
Һабынды ҡулдан бер нисә ысул менән эшләп була. Уға эфир майҙары, ваҡланған сәтләүектәр, тарттырылған кофе, кокос май һәм башҡалар,  үҙенсәлекле хуш еҫ биреүсе матдәләр  ҡушырға була.

Беренсе ысул— әҙер һабынды (мәҫәлән, балалар өсөн һабын)  ваҡлап, иретеү. Һабын киҫәген ҡырғыс аша үткәреп, йә иһә бысаҡ менән ваҡларға, таҙа һыу, йәки үҫемлек ҡайнатып,  һабын  менән бутайҙар,  шунан һуң  һабын иҙмәһен һауыты менән  ҡайнап торған һыулы һауытҡа ултыртырға (мунса кеүек була).  Был иҙмә бер ишкә әйләнгәнсе иретергә, шунан  уттан алып, эфир майҙары һәм башҡа  төрлө теләгән  матдәләр ҡушырға.  Был ауыр ысул-  әҙер һабын  ауыр ирей  һәм һабынды эшкәртеү процессы оҙаҡҡа һуҙыла. Был ысулды  яңыраҡ ҡына һабын ҡайнатыуға тотонғондар һайлай, сөнки бының өсөн әллә ни күп сығымдар талап ителмәй.

Ҡулдан һабынды махсус һабын әҙерләмәһенән эшләргә  була.  Был әҙерләмәне шулай уҡ һыулы һаутыҡа  һабынлы һауытты ултыртып, йәки микротулҡынлы мейестә иретәргә кәрәк. Сәнәғәт ысулы менән эшләнгән һабынға ҡарағанда ҡулдан эшләнгән һабын насарыраҡ һабынлана,  сөнки уның составындағы әйберҙәр йомшағыраҡ һәм тәнгә һағыраҡ тәьҫир итә.

Һелте менән майҙарҙан ҡулдан  һабын эшләгәндә һелте менән бик һаҡ эш итергә кәрәк. Икенсе яҡтан ҡарағанда, һабын эшләү процесын контролдә тотҡан  һабын ҡайнатыусы үҙенә кәрәкле төр һабын эшләй ала. Ҡаты төр һабын эшләү өсөн NаOH ([[гидроксид натрия]])  һелтеһе,  ҡуйы (жирные) майҙар  һәм һыу кәрәк.  Һабын ҡаты булһын , яҡшы күбекләнһен һәм тирене  ҡоротмаһын өсөн, алған ингредиенттарҙы  ентекләп иҫәпләргә кәрәк.  Алған күләмдәге майҙар күбекләнһен (күперекләнһен) өсөн  күпме һелте менән һыу  кәрәк икәнен  иҫәпләгәндә  һабын калькуляторы  ҡулланалар &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Мыльный калькулятор для приготовления мыла с нуля|url=https://mylo-opt.ru/shkola-milovara-mylo-ruchnoy-raboty-svoimi-rukami/mylo-s-nulya-foto-master-klass/kalkulyator-schyolochi-dlya-prigotovleniya-myla-s-nulya-online/|work=МЫЛО-ОПТ|accessdate=2018-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180827210053/https://mylo-opt.ru/shkola-milovara-mylo-ruchnoy-raboty-svoimi-rukami/mylo-s-nulya-foto-master-klass/kalkulyator-schyolochi-dlya-prigotovleniya-myla-s-nulya-online/|archivedate=2018-08-27}}&lt;/ref&gt;. 

Һабынды ошо  матдәләр ҡушып эшләйҙәр:
* һабынды ҡатыра торған майҙар (мәҫәлән, [[пальма  майы]], какао, кокос, зәйтүн, ши, купуасу, мурумуру һәм башҡа) — 65 % тиклем;
* күбекләндереүсе һәм күбекте тотороҡландырыусы майҙар (кокос, бабассу, пальма үҙәге, кастор (кастор майы  бары тик күбекте тотороҡландырыу өсөн  өҫтәлә) — 35 % тиклем  ,
* тирене тәрбиәләп,йомшатыу, һабынды тейешле сифатҡа еткереү өсөн майҙар—  25 %  тиклем (мәҫәлән, авокадо, миндальное, манго, макадамия,  йөҙөм төштәре һәм башҡалар).
* 90-100%  кокос майынан эшләнгән һабын бик яҡшы йыуа, тоҙ һеңдермәй (не высаливается), тоҙло һыуҙа  яҡшы күбекләнә (күпрекләнә).

Боронғо ысул— һабынды ҡул аҫтындағы әйберҙәрҙән асыҡ утта ҡайнатыу (сайырһыҙ ағастарҙың көлө, хайуан майынан).

=== Һабын киҫәктәрен яңынан тотоноу===
[[Камбоджа|Камбоджа]] ла  иҫке һабын киҫәктәренән һабын ҡайнатыу таралған. Америка студенты Самир Лакхани (Samir Lakhani)  ҙур  ҡунаҡханаларҙа  тороп ҡалған һабын киҫәктәренән арзан һабын ҡайнатыуҙы ойошторған. Ул етәкләгән ''Eco-Soap Bank'' компанияһы  2016 йылда  170 ҡунаҡханала тороп ҡалған һабын киҫәктәрен йыйып, яңынан ҡайната, бығаса һабын һатып алырға хәленән килмәгән  600  мең ауыл кешеһен арзан һабын менән тәьмин итә.  &lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/news/magazine-37775173 «The American student who gave Cambodian children a chance to get clean»], BBC News, 2.10.2016&lt;/ref&gt;.

== Шыйыҡ һабын==
Консистенцияһы буйынса был  йәбешкәк [[шыйыҡса]]. Химик  составы буйынса  шыйыҡ һабындың күпселек сорттары  ҡаты һабындан айырылып тора һәм  шампундарға оҡшаш , мәҫәлән, улар сотавында  синтетик  ПАВ-дар  (өҫлөк тартылыш көсөн емергес матдәләр),  тирене йомшатҡыс һәм  хуш еҫле матдәләр  бар. Шыйыҡ һабын кер,  ҡул , тәнде йыуыу өсөн һәм бактерияларға ҡаршы  сара булараҡ ҡулланыла. Шыйыҡ һабынды эшләүе ауыр түгел &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://gyba.ru/telo/sredstva-gigieny/gotovym-zhidkoe-i-tverdoe-mylo/|title=Как сделать мыло своими руками в домашних условиях: рецепты и видео|publisher=gyba.ru|lang=ru|accessdate=2018-08-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180826005054/https://gyba.ru/telo/sredstva-gigieny/gotovym-zhidkoe-i-tverdoe-mylo/ |date=2018-08-26 }}&lt;/ref&gt;.
== Һабын ҡайнатыу ==
Һабын ҡайнатыуҙа башлыса хайуан һәм үҫемлек майы, майҙарҙы алыштырыусылар  (синтетик май кислоталары, канифол, натен кислоталары,талл майҙары)ҡулланыла.

Һабын эшләү һанбынланыу реакцияһына нигеҙләнгән. Һабынланыу- ҡатмарлы майҙарҙы һелте менән гидролизлау һөҙөмтәһендә һелте барлыҡҡа килтереүсе металдарҙың тоҙҙары һәм спирттар барлыҡҡа килеү. 

Махсус һабын ҡайнатыу  ҡоролмаһында (ҡаҙанда)  йылытылған майҙарҙы  һелте менән (ғәҙәттә, натрий гидроксиды менән)һабынландыралар.  
Реакция һөҙөмтәһендә ҡаҙанда йәбешкәк, һыуынғанда нығыраҡ ҡуйыра барған шыйыҡса барлыҡҡа килә. Был ''һабынлы елем'' тип йөрөтөлгән масса һабын менән глицериндан тора. Һабынлы елемдән алынған һабында  май кислоталары   ғәҙәттә 40−60 % була&lt;ref name=&quot;bse&quot;/&gt;.  Елем һабынын алыу ысулын «тура ысул» тип йөрөтәләр.

Һабын эшләүҙең  «туранан-тура  булмаған  ысул»ы  һабын елемен ары эшкәртеүҙән ғибәрәт.  Тоҙ менән ҡайнатыу- глицерин менән артыҡ һыуҙан ҡотолоу ысулы. ''Тоҙ менән ҡайнатҡан ваҡытта''  -  [[электролит]]тар ( зәһәр һелтеләр йәки [[хлористый натрий]] ) менән эшкәрткәндә  шыйыҡса ике өлөшкә бүленә: өҫкө, йәки ''һабынлы ядро'' (60 %  май  кислоталарынан торған);түбәнге бүлкәт— ''һабынлы һелте''(бик күп [[глицерин]]ы булған  электролит ҡатнашмаһы +  баштағы  сеймалда булған бысраҡ ). Өҫкө өлөшөн һаҡ ҡына һөҙып алалар.
Был һабын «ядро  һабыны» тип йөрөтөлә.

Һабыныдың юғары сортлыһы— ''пилирланған һабын'', уны  киптерелгән ядро һабынын  ''пилирлау'' машинаһында  валиктарҙа ышҡып, онтаҡлап алалар.   Шулай иткәндән һуң, май кислоталары һабында  72−74 %  етә,  уның  структураһы яҡшыра,  тиҙ кибеп , боҙолоп  бармай, һаҡлағанда юғары температураларға бирешмәй {{sfn|Молодчиков|1992}}.

Һелте урынына каустик сода ҡулланып, ҡаты натрийлы һабын эшләйҙәр.  Калий гидроскидын ҡулланғанда  йомшаҡ йәки шыйыҡ һабын килеп сыға.

Башҡорт халҡы күпләп мал аҫрағанлыҡтан, һабын ҡайнатҡанда хайуан майын ҡулланған. Ағас көлөнән һелте ҡайнатып, малдың туңмайын шул һелтегә һалып ҡайнатҡандар. Һабын өсөн ҡарағас йәки уҫаҡ көлөнән һелте яҡшыраҡ була тип иҫәпләнгән. Һабын ҡайнатыр өсөн ололар һөйәктәрҙе лә йыйып барған, шул һөйәктәрҙе ҙур ҡаҙанда ҡайнатып, майын алғандар (мәҫәлән, Ишембай районында). Майҙы һелтегә һалып ҡайнатҡас килеп сыҡҡан  йәбешкәк массаға бер аҙ тоҙло һыу ҡушып, һабынды ҡайнатҡандар,  өҫтөн һөҙөп алып, алдан әҙерләнгән һауыттарға (форма) һалып, ҡатырғандар. Был һабын бик матур төҫлө, хуш еҫле булмаһа ла, кер йыуырға, мунсала йыуынырға яраған. Үҙҙәренән артҡанын баҙарға алып барып һатыусылар ҙа булған.

Һабын иретмәһе бер аҙ һабын онтағын күп күләмдәге һыуҙа иреткәндә барлыҡҡа килә, ул кер, иҙән, тәнде йыуғанда ҡулланыла.

== Иҫкәрмә==
{{Примечания}}
== Әҙәбиәт==
{{Внешние ссылки нежелательны}}
{{Навигация
|Тема         = Мыло
|Викисловарь = мыло
}}
* {{ХЭ|автор=Молодчиков С. И., Малина Е. В. | заглавие = Мыла | том =3 | с=155—156|ref = Молодчиков}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Мыло|[[Хлопин, Григорий Витальевич|Хлопин Г. В.]]}}
{{Библиоинформация}} {{^v}}
{{Косметика}}

[[Категория:Көнкүреш кәрәк-яраҡтары]]
[[Категория:Кер йыйыу]]
[[Категория:Һабын|*]]
[[Категория:Анионные ПАВ]]</text>
      <sha1>89topseffou9zocexlbmhgxtuiqfnqw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Батуми</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154687</id>
    <revision>
      <id>1306397</id>
      <parentid>1294308</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T10:50:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64015" sha1="evxjt7lruvahdczp5clgklywxa5am1g" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Бату́ми''' ({{lang-ka|ბათუმი}} [батуми], [[1936 йыл]]ға тиклем — '''Бату́м'''&lt;ref name=&quot;eee&quot;/&gt;) — Грузияның [[Ҡара диңгеҙ]] ярында урынлашҡан [[ҡала]]һы һәм порты. Аджария автономлы республикаһының баш ҡалаһы. Батуми муниципалитетын барлыҡҡа килтерә һәм хәҙерге заман [[Грузия]]һының туристик үҙәге булып тора&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.president.gov.ge/index.php?lang_id=GEO&amp;sec_id=228&amp;info_id=2263 |title=საქართველოს პრეზიდენტმა მიხეილ სააკაშვილმა ბათუმში ოპერის შენობის მშენებლობას ჩაუყარა საფუძველი |accessdate=2010-10-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120119072949/http://www.president.gov.ge/index.php?lang_id=GEO&amp;sec_id=228&amp;info_id=2263 |archivedate=2012-01-19 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119072949/http://www.president.gov.ge/index.php?lang_id=GEO&amp;sec_id=228&amp;info_id=2263 |date=2012-01-19 }}&lt;/ref&gt;.

Бөгөнгө Батуми Грузияның мөһим мәҙәни, иҡтисади һәм туристик үҙәге булып тора. Ҡала тарихи үҙәге һәм {{comment|күккә олғашҡан бейек ҡатлы йорттары|небоскрёбы}} булған туристик үҙәге менән дан тота.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Гаррис Нина Александровна]] (22.04.1946), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1968 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2008 йылдан гидравлика һәм гидромашиналар кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2012). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2000)&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/83853/ Башҡорт энциклопедияһы — Гаррис Нина Александровна]{{V|19|04|2021}}&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
Муниципалитет булараҡ ҡала халҡы һаны 2018 йылдың 1 ғинуарына 160 801 кеше тәшкил итә&lt;ref name=&quot;оценка&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/01%20-%20population%20by%20self-governed%20units.xlsx|title=Численность населения краёв и муниципалитетов Грузии на начало года в 1994—2018 гг.|publisher=[http://www.geostat.ge/index.php?action=page&amp;p_id=473&amp;lang=eng Национальная статистическая служба Грузии]|accessdate=29 октября 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180723003627/http://geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/01%20-%20population%20by%20self-governed%20units.xlsx|archivedate=2018-07-23|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180723003627/http://geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/01%20-%20population%20by%20self-governed%20units.xlsx |date=2018-07-23 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;, Грузия халҡының 2014 йылғы йәниҫәбе буйнса — 152 839 кеше&lt;ref name=&quot;Перепись2014&quot;&gt;{{cite web|url=http://census.ge/files/results/Census_release_ENG.pdf|title=Итоги переписи населения Грузии 2014 года (2014 General Population Census Main Results General Information)|subtitle=[http://census.ge/en/results/census 2014 GENERAL POPULATION CENSUS RESULTS]|publisher=Национальная статистическая служба Грузии|accessdate=2016-04-28|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160808154843/http://census.ge/files/results/Census_release_ENG.pdf |date=2016-08-08 }}&lt;/ref&gt;, 2014 йылдың 1 ғинуарына — 161,2 мең кеше, 2012 йылдың 1 ғинуарына (ҡаланы киңәйткәнгә саҡлы) — 125,8 мең кеше&lt;ref name=&quot;Рост в 2012&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;оценка 1&quot;&gt;{{cite web|url=http://geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/01%20Population%20by%20municipalities%20for%20the%20beginning%20of%20the%20year.xls|title=Численность населения муниципалитетов и краёв Грузии на начало года в 2000—2016 гг.|publisher=[http://geostat.ge/index.php?action=page&amp;p_id=473&amp;lang=eng Национальная статистическая служба Грузии]|accessdate=29 апреля 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160625125249/http://www.geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/01%20Population%20by%20municipalities%20for%20the%20beginning%20of%20the%20year.xls|archivedate=2016-06-25|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160625125249/http://www.geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/01%20Population%20by%20municipalities%20for%20the%20beginning%20of%20the%20year.xls |date=2016-06-25 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;, 2004 йылдың 1 ғинуарына — 120,2 мең кеше&lt;ref name=&quot;оценка 1&quot; /&gt;. Грузияның 2002 йәниҫәбенә ярашлы — 121 806 кеше&lt;ref name=&quot;этн&quot;&gt;[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/92/Georgia_Census_2002-_Ethnic_group_by_major_administrative-territorial_units.pdf Этнический состав Грузии по переписи 2002 года]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Батумиҙағы 1989 йылғы Бөтә Союз йәниҫәбе буйынса 136 609 кеше&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей. ]&lt;/ref&gt;.

1926 йылғы йәниҫәп буйынса, ҡала халҡы һаны 45 меңгә, 1939 йылғы буйынса — 70 мең, ә 1970 йылғы йәниҫәп буйынса — 101 кеше&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;&gt;{{БСЭ3|заглавие=Батуми}}&lt;/ref&gt;.

=== Милли составы ===
{|			
|valign=&quot;top&quot;|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:left&quot;					
|+Этник составы&lt;br&gt; 2002 йылғы йәниҫәп буйынса&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/92/Georgia_Census_2002-_Ethnic_group_by_major_administrative-territorial_units.pdf|title=Georgia Census 2002: Ethnic group by major administrative-territorial units|publisher=State Departments of Statistics of Georgia|accessdate=October 11, 2007|archiveurl=https://www.webcitation.org/61D3mObfu|archivedate=2011-08-26}}&lt;/ref&gt;
    || Грузиндар (аджарҙар) ||align=&quot;right&quot; | 104 313 ||align=&quot;right&quot; | 85,6 %
|-
 || Әрмәндәр ||align=&quot;right&quot; | 7 517 ||align=&quot;right&quot; | 6,2 %
|-
 || Рустар ||align=&quot;right&quot; | 6 300 ||align=&quot;right&quot; | 5,2 %
|-
 || Абхаздар ||align=&quot;right&quot; | 800 ||align=&quot;right&quot; | 0,7 %
|-
 || Украиндар ||align=&quot;right&quot; | 770 ||align=&quot;right&quot; | 0,6 %
|-
 || Понтийлылар (Гректар) ||align=&quot;right&quot; | 587 ||align=&quot;right&quot; | 0,5 %
|-
 || Әзербайжандар ||align=&quot;right&quot; | 301 ||align=&quot;right&quot; | 0,2 %
|-
 || Осетиндар ||align=&quot;right&quot; | 142 ||align=&quot;right&quot; | 0,1 %
|-
 || Езидтар ||align=&quot;right&quot; | 69 ||align=&quot;right&quot; | 0,1 %
|-
 || башҡалар ||align=&quot;right&quot; | 1007 ||align=&quot;right&quot; | 0,8 %
|-
 || барлығы ||align=&quot;right&quot; | 121 806 ||align=&quot;right&quot; | 100,0 %
|}
| {{0|2}}
|valign=&quot;top&quot;|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:left&quot;				
|+Этник составы&lt;br&gt; 2014 йылғы йәниҫәп буйынса&lt;ref&gt;[http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic-loc2014.htm Национальный состав населения Грузии, его регионов и населённых пунктов по переписи населения 2014 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201220100552/http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic-loc2014.htm |date=2020-12-20 }}&lt;/ref&gt;
|-
| Грузиндар (аджарҙар) ||align=&quot;right&quot; | 142 691 ||align=&quot;right&quot; | 93,36 %
|-
| Әрмәндәр ||align=&quot;right&quot; | 4636 ||align=&quot;right&quot; | 3,03 %
|-
| Рустар ||align=&quot;right&quot; | 2889 ||align=&quot;right&quot; | 1,89 %
|-
| Украиндар ||align=&quot;right&quot; | 628 ||align=&quot;right&quot; | 0,41 %
|-
| Гректар ||align=&quot;right&quot; | 289 ||align=&quot;right&quot; | 0,19 %
|-
| Әзербайжандар ||align=&quot;right&quot; | 269 ||align=&quot;right&quot; | 0,18 %
|-
| Абхаздар ||align=&quot;right&quot; | 229 ||align=&quot;right&quot; | 0,15 %
|-
| Ассирийлылар ||align=&quot;right&quot; | 131 ||align=&quot;right&quot; | 0,09 %
|-
| Езидтар ||align=&quot;right&quot; | 76 ||align=&quot;right&quot; | 0,05 %
|-
| Осетиндар ||align=&quot;right&quot; | 71 ||align=&quot;right&quot; | 0,05 %
|-
| Йәһүдтәр ||align=&quot;right&quot; | 71 ||align=&quot;right&quot; | 0,05 %
|-
|&lt;small&gt;башҡалар&lt;/small&gt; ||align=&quot;right&quot; | 859 ||align=&quot;right&quot; | 0,56 %
|-
| всего ||align=&quot;right&quot; | 152 839 ||align=&quot;right&quot; | 100,00 %
|}
|}

[[Файл:Georgian militiamen in the 1877-78 Russo-Turkish war.jpg|thumb|1877-1878 йылдарҙағы Рус-төрөк һуғышы ваҡытында грузин ополченецтары]]
{{кол}}
Рәсәй империяһының 1897 йылғы Бөтә рәсәй йәниҫәбе мәғлүмәттәре буйынса, Батуми халҡы 28 508 кеше тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=66|title=Всесоюзная Первая Всеобщая перепись населения Российской империи 1897 года. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской Империи (без Финляндии)|publisher=«[[Демоскоп]]»}}&lt;/ref&gt;, шуларҙан:
* Әрмәндәр — 6 839 (24 %)
* Рустар — 6 224 (22 %)
* Грузиндар — 5 151 (18 %)
* Гректар — 2 764 (10 %)
* Төрөктәр — 1 654 (5,8 %)
* Йәһүдтәр — 1 064 (3,7 %)
* Украиндар — 851 (3 %)
* Поляктар — 722 (2,5 %)
* Фарсылар — 719 (2,5 %)
* Мингрелдәр — 590 (2 %)
* Имеретинлылар — 339 (1,2 %)
* Немецтар — 299 (1 %)
* Татарҙар — 298 (1 %)
* Һарттар — 156 (0,5 %)
* Литвалылар — 98 (0,3 %)
* Белорустар — 69 (0,2 %)
* Абхаздар — 58 (0,2 %)
* Инглиздәр — 37 (0,1 %)
* Аварҙар — 35 (0,1 %)
* Румындар — 23(0,08 %)
* Осетиндар — 20 (0,07 %)
* Лезгиндар — 20 (0,07 %)
* Эстондар — 9 (0,03 %)
* Курдтар — 2 (0,007 %)
{{конец кол}}
Үҙенең милләтен күрһәтмәгән кешеләр — 460

Брокгауз һәм Ефрон Энциклопедик һүҙлеге мәғлүмәттәре буйынса («Батум» мәҡәләһе):

{{Начало цитаты}}
1873 йылда, Мальмуз һүҙҙәре буйынса, Батумда 4970 кеше йәшәгән, әммә уны рустар яулап алған саҡта (1878 йылдың 25 авгусы), халыҡтың күсенеүе һәм үлеме һөҙөмтәһендә, Батумда халыҡ һаны 3000-дән дә артмаған. Ҡаланы рустар алғандан һуң, Берлин трактатына ярашлы, Батум порто-франко тип иғлан ителгән, сауҙа ҙур тиҙлек менән үҫешкән, һәм халыҡ бер нисә тапҡырға артҡан…

1882 й. 19 май халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Батумда 6921 ир-ат һәм 1740 ҡатын-ҡыҙ, барлығы ике енестән дә 8671 бала булған, 1889 й. Батумда кеше һаны 12 меңдән кәм булмаған. Батумда грузиндар, рустар, төрөктәр, гректар, әрмәндәр, абхаздар, фарсылар һәм башҡалар йәшәгән.''&lt;ref name=&quot;Брокгауз&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Батуми}}&lt;/ref&gt;.
{{Конец цитаты}}

; Йәһүдтәр
Аджария баш ҡалаһында йәһүд общинаһы 1878 йылда барлыҡҡа килгән. Рәсәй империяһының 1897 йылғы Бөтә рәсәй йәниҫәбе мәғлүмәттәре буйынса, Батумда 1179 йәһүд булған&lt;ref name=&quot;eee&quot;/&gt;; 1923 йылда — 3700 йәһүд (бөтә халыҡтың 6,1 %); 1926 йылда — 1778 йәһүд (йәки 1954 кеше (4,5 %), шул иҫәптән 1917 ашкеназ йәһүде&lt;ref name=&quot;eee&quot;/&gt;); 1959 йылда — 1139 йәһүд; 1970 йылда — 1334 йәһүд, шулар араһында 398 грузин йәһүде, 16 ҡырымчаҡ, ике тау йәһүде; 1979 йылда — 917 йәһүд, шулар араһында 77 грузин йәһүде.&lt;ref name=&quot;eee&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;je&quot;&gt;[https://eleven.co.il/article/10438 Электронная еврейская энциклопедия — интернет-версия Краткой еврейской энциклопедии на русском языке (КЕЭ) в 11 томах (Иерусалим, 1976—2005).]&lt;/ref&gt;

Грузия Демократик Республикаһы йәшәгән дәүерҙә, 1918 йылдан 1921 йылға тиклем Батумиҙа «Еврейский голос» исемле йәһүд гәзите баҫылған. После вхождения в Батумиға Совет Армияһы ингәндән һуң, Батум синагогаһы ябылған. Совет Социалистик Республикалар Союзының иртә осоронда (1921—1940) Батуми йәшерен рәүештә иешива булған. 1925 йылдан 1929 йылға саҡлы Аджария баш ҡалаһында йәһүд мәктәбе эшләгән. В конце 1980-се йылдар аҙағында Батумиҙа иврит телен өйрәнеү курстары, Грузин-израиль бәйләнештәре Ассоциацияһы бүлексәһе булған. 1991 йылда, СССР тарҡалғандан һуң, йәһүд йәкшәмбе мәктәбе асылған. Грузия Министрҙар кабинеты (Грузия хөкүмәте) Ҡарары менән 1993 йылдың яҙында Батуми йәһүд общинаһына 1900—1904 йылдарҙа төҙөлгән һәм совет властары тарафынан тартып алынған (1998 йылда яңыртылғандан реставрация һуң, бина асылған) синагога бинаһы кире ҡайтарып бирелгән. 1980—1990-сы йылдарҙа Батумиҙан йәһүдтәрҙең күпләп күсеп китеүенә ҡарамаҫтан, ҡалала һаманға саҡлы синагога, йәһүд общинаһы һәм «Хесед» ойошмаһының бүлексәһе эшләй.

; Әрмәндәр
[[Файл:Armenian church in Batumi, general view.jpg|thumb|Батумиҙа әрмән сиркәүе]]
1878 йылда ҡалала Аджариялағы тәүге әрмән общинаһына нигеҙ һалынған. Әрмәндәр Аджарияла XIX быуаттың 80-се йылдары аҙағында әүҙем йәшәй башлаған.

Тап ошо осорҙа Батумиҙа 1885 йылда «Сурб Пркич» әрмән сиркәүе төҙөлгән. Мәҙәни үҙәк эшләй башлаған, әрмән музыкаль училищеһы асылған, театраль труппа булдырылған.

1915 йылда Төркиәләге әрмәндәргә ҡаршы ойошторолған Геноцидтан һуң, Батумиҙағы әрмән общинаһы Төркиәнең төньяҡ-көнсығыш өлкәләренән (Карс, Артвин, Ардаган, Эрзурум) ҡасаҡтары менән байтаҡҡа тулыланған. 1915—1990 йылдар осоронда Төркиәнән күсеп килгән ғаиләләр Батумиҙа әрмән мәҙәниәте, мәғарифы һәм сәнғәтенә әһәмиәтле өлөш индергән. Танылған рәсәй-әрмән йырсыһы А. М. Зурабян ҡалала әрмән мәҙәниәтенең сағыу вәкиле булған.

1920-се йылдарҙың беренсе яртыһында Аджарияның баш ҡалаһында әрмән телендә гәзит баҫылған, әрмән мәктәбе уңышлы эшләгән. Совет власы йылдарында әрмән мәктәбе Батуми, Шота Руставели проспекты, 22 адресы буйынса эшмәкәрлек йәйелдергән.

1923 йылда Сәнғәт хеҙмәткәрҙәре Йорто эшләй башлаған, ә 1931 йылда театраль труппаһы нигеҙендә Әрмән дәүләт театры барлыҡҡа килгән.

1938 йылда ябылған һәм планетарийға әйләнгән «Сурб Пркич» әрмән сиркәүе, общинаның инициативаһы менән 1992 йылда Аджария хөкүмәте тарафынан Аджария әрмәндәренең «Верацнунд» Мәҙәни-мәрхәмәт ассоциацияһына тапшырылған. Хәҙерге ваҡытта ҡалала «''Сурб Пркич''» сиркәүе, бер нисә әрмән йәмәғәт ойошмалары, йәкшәмбе мәктәбе эшләй, «''Ахпюр''» гәзите баҫыла.

== Географияһы ==
Ҡала [[Ҡара диңгеҙ]] яр буйында, Кахабер уйһыулығында, диңгеҙ кимәленән 2-3 метр бейеклектә урынлашҡан. Уйһыулыҡ формаһы төньяҡтан көнбайышҡа 7 км оҙонлоғонда һуҙылған ярым айҙы хәтерләтә. Батумиҙың төп өлөшө Кахабер уйһыулығының төньяҡ өлөшөндә, Барцхана һәм Королисцкали йылғалары буйлап, Батум бухтаһы менән сиктәш ята.

Ҡаланың төп майҙаны 64,94 км² тәшкил итә&lt;ref name=&quot;Сайт о площади&quot;&gt;[http://www.batumi.ge/ge/?page=show&amp;sec=1 Официальный сайт Батуми. Информация о городе.] ''«ქალაქ ბათუმის ტერიტორია შეადგენს 6494,31 ჰექტარი»'' — Город занимает площадь 6494,31 га.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Рост в 2012&quot;&gt;2012 йылда часть Хелвачаур муниципалитетының өлөшө, шул иҫәптән Хелвачаури һәм Махинджаури ҡала тибындағы ҡасабалары, Батуми составына индерелде, һәм был ҡала халҡы һанының 30 мең кешегә еткерҙе, ә территория 19-ҙан алып 65 квадрат километрға тиклк ҙурайҙы&lt;/ref&gt; (до 2012 года — 19 км²&lt;ref name=&quot;batofgeo&quot;&gt;[http://www.batumi.ge/ge/?page=show&amp;sec=30 Официальный сайт города батуми — ზოგადი ინფორმაცია / გეოგრაფიული მდებარეობა]{{ref-ka}}&lt;/ref&gt;).

=== Климаты ===
Батумиҙа йыл дауамындағы яуым-төшөм кимәле — 2 435 мм. Ноябрь — иң еүеш ай (312 мм), май — иң ҡоро ай (108 мм). Батуми, яр буйы Аджарияһы кеүеку, урта диңгеҙ климатының еүеш төрө (Алисов классификацияһы)&lt;ref&gt;{{книга|автор=Хромов С.П., Петросянц М.А.|заглавие=Метеорология и климатология|ссылка=|место=Москва|издательство=Издательство МГУ, Наука|год=2006|страницы=582(513-518)|isbn=5-211-05207-2}}&lt;/ref&gt; һәм юғары термаль режим менән айырыла. Кёппен климаттар классификацияһы буйынса, Батуми климаты еүеш субтропик (Cfa). Ғәҙәттә Батумиҙа бөтөнләй ҡар булмай тиерлек (ҡар йылына 12 көндән дә артмай). Сағыштырмаса еүешлек тең уртаса кимәле — 70-80 %.&lt;ref name=&quot;batofgeo&quot;/&gt;

{{Ҡала климаты
|Город_род=Батуми
|Источник=[http://www.pogoda.ru.net/climate/37484.htm Погода и климат]
| Янв_ср=6.6           | Янв_ср_осад=238
| Фев_ср=6.7           | Фев_ср_осад=189
| Мар_ср=8.8           | Мар_ср_осад=153
| Апр_ср=12.3          | Апр_ср_осад=113
| Май_ср=16.0          | Май_ср_осад=108
| Июн_ср=20.2          | Июн_ср_осад=142
| Июл_ср=22.6          | Июл_ср_осад=168
| Авг_ср=23.1          | Авг_ср_осад=205
| Сен_ср=19.9          | Сен_ср_осад=262
| Окт_ср=16.4          | Окт_ср_осад=277
| Ноя_ср=11.9          | Ноя_ср_осад=312
| Дек_ср=9.0           | Дек_ср_осад=268
| Год_ср=14.5          | Год_ср_осад=2435
| Янв_ср_мин=4.1       | Янв_ср_макс=10.7 
| Фев_ср_мин=3.8       | Фев_ср_макс=11.2
| Мар_ср_мин=5.5       | Мар_ср_макс=12.5
| Апр_ср_мин=9.3       | Апр_ср_макс=16.2
| Май_ср_мин=13.1      | Май_ср_макс=20
| Июн_ср_мин=17.3      | Июн_ср_макс=24.2
| Июл_ср_мин=19.9      | Июл_ср_макс=26.2
| Авг_ср_мин=20.3      | Авг_ср_макс=26.5
| Сен_ср_мин=16.9      | Сен_ср_макс=24.2
| Окт_ср_мин=13.4      | Окт_ср_макс=20.1
| Ноя_ср_мин=9.1       | Ноя_ср_макс=16.5
| Дек_ср_мин=6.4       | Дек_ср_макс=13.0
| Год_ср_мин=11.6      | Год_ср_макс=18.4
| Янв_а_макс=25.2      | Янв_а_мин=-7.7
| Фев_а_макс=27.4      | Фев_а_мин=-8.2
| Мар_а_макс=32.2      | Мар_а_мин=-6.7
| Апр_а_макс=38.3      | Апр_а_мин=-2.5
| Май_а_макс=37.2      | Май_а_мин=3.4
| Июн_а_макс=39.9      | Июн_а_мин=8.1
| Июл_а_макс=40.6      | Июл_а_мин=12.9
| Авг_а_макс=39.5      | Авг_а_мин=12.6
| Сен_а_макс=38.1      | Сен_а_мин=7.5
| Окт_а_макс=35.4      | Окт_а_мин=2.0
| Ноя_а_макс=30.1      | Ноя_а_мин=-3.9
| Дек_а_макс=28.3      | Дек_а_мин=-4.2
| Год_а_макс=40.6      | Год_а_мин=-8.2
|}}

== Дин ==
Батумиҙа төрлө конфессиялар һыйышып йәшәй. Халыҡтың күп өлөшө православие динендә. Ҙур конфессиялар: [[ислам]], [[католицизм]], әрмән апостол сиркәүе, езидлыҡ һәм иудаизм. Ҡалала ҡорамдар күп.
* Православие ҡорамдары: Собор Рождества Пресвятой Богородицы — Кафедральный Собор Пресвятой Богородицы (1903 йыл), Изге Варвара Сиркәүе (1888 йыл), Изге Николай Сиркәүе (1865 йыл), Ихге Андрей Сиркәүе, Изге Георгий Сиркәүе, Изге Троица Сиркәүе, Батшабикә Тамара Сиркәүе һ. б. 1936 йылға саҡлы ҡалала Александр-Невский соборы булған.
* Изге Рух Католик сиркәүе.
* '''Орта-Джаме''' Батум мәсете (1866 йыл).
* '''Сурб Пркич''' Әрмән Апостол Сиркәүе (1885 йыл).
* Батум синагогаһы (1904 йыл)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://batumi.ge/en/?page=show&amp;sec=75|title=Batumi: sights|publisher=Official website of Batumi|accessdate=May 10, 2009|archiveurl=https://www.webcitation.org/61D3moeyw|archivedate=2011-08-26}}&lt;/ref&gt;.
* Батумиҙа Изге Троица Протестант Сиркәүе
* Инжил дине христиан сиркәүе

== Тарихы ==
{{main|История Батуми}}

=== Этимологияһы ===
Батуми атамаһы сван теленән. ''бат ''«таш''».'' Ҡала урынындағы тораҡ, моғайын, боронғо: Батуми (Батус) б. э. т. IV быуат грек фәйләсуфы Аристотель әҫәрҙәрендә телгә алына. Өлкән Плиний, б. э. I быуатында грек телендә «тәрән» тигәнде аңлатҡан Βαθύς ''Батус'' портын атай. Урта быуаттарҙа ҡала Батоми , 1878 йылдан — Батум, 1936 йылдан — Батуми тип аталған.&lt;ref name=&quot;nazv1998&quot;&gt;{{Книга:Географические названия мира 1998|страницы=58}}&lt;/ref&gt;

=== Тарихҡа ҡыҫҡаса экскурс ===

=== Тәүге мәғлүмәттәр ===
Б. э. т. IV быуатта грек фәйләсуфы Аристотель Батумиҙы Колхида ҡалаһы Батус тип атай. Рим яҙыусыһы Өлкән Плиний һәм грек географы Флавий Арриан да уны шулай тип белгән. ''Батус'' һүҙе грек телендә «тәрән» тигәнде аңлата&lt;ref name=&quot;batofhist&quot;&gt;[http://www.batumi.ge/ge/?page=show&amp;sec=31 Официальный сайт города Батуми] -
ზოგადი ინფორმაცია / ბათუმის ისტორია]{{ref-ka}}&lt;/ref&gt;.

Батуми урыныда халыҡ б. э. т. I—II меңйыллыҡта йәшәгән һәм күршеләре менән сауҙа иткән. Тамара ҡәлғәһе Батумиҙың йөрәге, мәҙәни һәм иҡтисади үҙәге булған (Королисцкали йылғаһы)&lt;ref name=&quot;batofhist&quot;/&gt;.

Б. э. т. II б. Батумиҙа рим гарнизоны торған, V б. Вахтанг I Горгасал батша ҡалала хидара иткән&lt;ref name=&quot;batofhist&quot;/&gt;.

VI, VII, VIII бб. Батуми ҡәлғәһе янында феодал осорҙа халыҡ йәшәгән&lt;ref name=&quot;batofhist&quot;/&gt;.
[[Файл:Zatta 1784.jpg|thumb|Антонио Затта картаһы фрагменты, 1784. Грузин кенәзлеге Гурия һәм уның төп ҡалаһы Батуми]]

=== Ғосман империяһы осоро ===
Бөтә Аджария кеүек, Батуми Тао-Кларджети составында һәм эриставтар хакимлығында булған&lt;ref name=&quot;batofhist&quot;/&gt;.

XV быуатта Гуриели династияһы вәкиле Кахабер Гуриели заманында Батумиҙы ғосмандар яулаған, әммә Ростом Гуриели уларҙы ҡыуған. 1564 й. Ростом Гуриели үлгәндән һуң, ғосман ғәскәрҙәре Батуми территорияһын яулай. Ҡала Ғосман империяһының административ берәмеге — санжак була. Батум санжагы Королисцкали йылғаһынан Чорохи һәм Аджарисцкали йылғаларын тиклем ерҙәрҙе биләгән. Был осорҙа Аджарияға [[ислам]] килгән&lt;ref name=&quot;batofhist&quot;/&gt;.

1873 йылда Батумиҙа Лаз губернаторлығы резиденцияһы урынлашҡан, санжак идарасыһы — мутесариф. Мутесариф Трабзон вәлиһенә буйһонған&lt;ref name=&quot;batofhist&quot;/&gt;.

=== Рәсәй империяһы составында ===
[[Файл:Batum.jpg|thumb|left|250 px|Батуми порты, Лев Феликсович Лагорио, картина 1881 йылғы картина]]
XIX быуатта Кавказ аръяғы Рәсәй Империяһына инеүен дауам иткән. 1877—1878 йй. рус-төрөк һуғышы осоронда Имерети, Картли, Самегрел — Земо-Сванети, Кахети һәм Гурия ҡораллы отрядтары барлыҡҡа килгән. Батумиҙы ҡабаттан ҡайтарыу өсөн 30 мең грузин көрәшкән. 1878 й. 3 мартында Сан-Стефанола Сан-Стефан тыныслыҡ килешеүе төҙөлә. Ғосман империяһы аҡсалата контрибуцияның бер өлөшөн грузин ерҙәре, шулар араһында Аджария ла булған, менән түләгән. Сан-Стефано тыныслыҡ Килешеүен ҡабаттан ҡарау маҡсатында йыйылған Берлин конгресында кенәз Александр Михайлович Горчаковҡа Батуми һәм Аджарияны һаҡлап ҡалыу мөмкин булған&lt;ref name=&quot;batofhist&quot;/&gt;.

1878 йылдың 25 авгусында Батумиға генерал Дмитрий Иванович Святополк-Мирский ингән, һәм Азатлыҡ майҙанында дәүриш-паша ҡала асҡысын тапшырған. Составына Батум, Артвин һәм Аджар округтары ингән Батум өйәҙен булдырыу ҡарар ителгән. Батуми ҡалаһы статусын, уға порто-франко статусы биреү тәҡдимен индереп, Британ империяһы хәл иткән&lt;ref name=&quot;batofhist&quot;/&gt;.

Порто-франко статусы арҡаһында Батуми ҡалаһы ҙурая барған, заманса европа ҡалаһы күренешен алған. Шул осорҙа Батумиҙа халыҡтың ижтимағи хәле насарайған, контрабанда барлыҡҡа килгән. 1883 йылда Кавказ аръяғы тимер юлы Батумиҙы нефть-газға бай Баҡы ҡалаһы менән бәйләгәнлектән, ҡала мөһим портҡа әйләнгән. «Батум нефть сәнәғәте һәм сауҙа йәмғиәте» (БНИТО), һәм 1886 йылда уның нигеҙендә «Каспий-Ҡара диңгеҙ нефть сәнәғәте һәм сауҙа йәмғиәте» ойошторолған. Нефть продукттары Баҡынан Бөйөк Британияға, Австрияға, Бельгияға, Һинд-Ҡытайға, Төркиәгә, Японияға, Грецияға, Ҡытайға, Германияға, Голландияға, Францияға, Мальтаға, Португалияға, Алжирға, Филиппин утрауҙарына, Дунай буйы кенәзлектәренә оҙатылған. Батум аша Баҡынан 27 млн. 600 мең бот кәрәсин сығарылған.&lt;ref&gt;[https://www.ourbaku.com/index.php/Каспийско-Черноморское_нефтепромышленное_и_торговое_общество_(Баку)_-_Ротшильды_и_Баку Каспийско-Черноморское нефтепромышленное и торговое общество (Баку) — Ротшильды и Баку]&lt;/ref&gt; 1896 й. Батуми-Хашури участкаһында 835 км оҙонлоғондағы Баҡы — Батуми кәрәсин үткәргесен төҙөү башлана, 1906 й. тамамлана&lt;ref&gt;[https://www.ourbaku.com/index.php/История_трубопроводного_транспорта_и_Баку История трубопроводного транспорта и Баку]&lt;/ref&gt;.

1886 й. порто-франко юҡҡа сығарыла. 1883 й. 12 июнендә Батум өйәҙе Кутаиси губернияһына ҡушылған. Ҡаланың үҙидараһы булмағанлыҡтан, уның үҫеше тотҡарланған. 1903 й. Батум округы Кутаиси губернияһынан бүленеп сыҡҡан&lt;ref name=&quot;batofhist&quot;/&gt;.

=== Батуми XX быуат башында ===
[[Файл:Batum demonstration 1917 (2).jpg|thumb|200px|Батумиҙа демонстрация, 1917 й.]]

1902 й. февралендә ленин-искра йүнәлешендәге Батум социал-демократик комитеты етәкселегендә батум эшселәренең стачкаһы башлана, 27 февралдә Ротшильд нефть таҙартыу заводының 400 эшсеһен революцион хәрәкәттә ҡатнашыуҙа ғәйепләп эштән сығарыу сәбәбе була. Стачка комитеты эш хаҡын арттырыуҙы, эш көнөн ҡыҫҡартыуҙы, эштән сығарылғандарҙы эшкә кире алыуҙы, эштән туҡтап торған көндәргә түләүҙе, эшселәр менән яғымлы мөрәжәғәт итеүҙе һ. б. талап иткән&lt;ref name=&quot;Стачка&quot;&gt;{{БСЭ3|заглавие=Батумская стачка и демонстрация 1902}}&lt;/ref&gt;.

8 мартҡа ҡаршы төндә 32 кеше ҡулға алына, шунан һуң Батум социал-демократик комитет баш күтәреүселәрҙең манифестацияһын ойоштора, бында ҡатнашҡан 348 кешене полиция ҡулға ала. 9 мартта протест билдәһе итеп, эшселәр, 6 мең кешене йәлеп итеп, яңы сәйәси демонстрация ойоштора. Полиция менән бәрелештәрҙә 15 кеше һәләк була, 54 кеше яралана һәм тағы ла 500 кеше ҡулға алына&lt;ref name=&quot;Стачка&quot;/&gt;.

=== Батуми өсөн көрәш ===
[[Файл:Ottoman troops in Batum (19th century engraving).jpg|thumb|200px|left|Батумиҙа Ғосман ғәскәрҙәре, XIX б. гравюраһы. ]]
Беренсе донъя һуғышы башланыу Кавказ аръяғындағы ситуацияны тулыһынса үҙгәртте. Октябрь революцияһынан һуң килгән анархия кавказ фронтын тулыһынса юҡҡа сығара, шул сәбәпле Ғосман империяһы Грузияны тағы баҫып ала&lt;ref name=&quot;batofhist&quot;/&gt;.

1918 йылдың 3 мартында большевиктар менән ғосман төрөктәр Брест-Литовский тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуя, Батум, Карс һәм Ардаган округтары Рәсәйгә күсә, ысынында был Рәсәй менән Ғосман империяһының 1877 йылдағы сиген тергеҙеү була. 1918 йылдың 14 март-5 апрелендә Трапезунд (Трабзон тыныслыҡ конференцияһы үтә. Кавказ аръяғы делегацияһы 1914 йылғы сиктәрҙе һаҡлау, ә төрөктәр — был делегацияның Брест-Литва килешеүе ҡарарын ҡабул итеүен маҡсат итеп ҡуя. 1918 йылдың 14 апрелендә төрөк ғәскәрҙәре Батумиҙы аннексиялай&lt;ref name=&quot;batofhist&quot;/&gt;.

[[Файл:Giorgi Mazniashvili.JPG|170px|thumb|Георгий Иванович Мазниашвили, Грузин Демократик Республикаһының күренекле хәрби начальнигы. 1921 йылда төрөктәрҙән Батумиҙы тартып алған.]]
1918 йылдың 11-26 майында һәм 31 май-4 июнендә барған Батуми һөйләшеүҙәре Трабзон конференцияһының дауамы була. 1-се этабы Ғосман империяһы менән Кавказ аръяғы Демократик Федератив Республикаһы, 2-се этабы Ғосман империяһы менән һәм бойондороҡһоҙ кавказ дәүләттәре араһында үткән. Батумиҙы төрөктәр аннексиялағандан һуң, Акакий Иванович Чхенкели етәкселегендәге кавказ делегацияһы Брест килешеүенә таянырға маташа, ләкин ғосмандар шундай талап ҡуя, хатта Герман һәм Австро-Венгрия империяларының да ризаһыҙлығын тыуҙыра&lt;ref name=&quot;batofhist&quot;/&gt;.

Батумиҙы оккупациялауҙың ахыры булып Германия һәм уның союздаштарының Беренсе донъя һуғышында еңелеүе торған. 1919 йылда Батуми һәм Батуми округы Британия оккупация зонаһына ҡарай. Генерал Кук Колисс губернатор итеп тәғәйенләнә. 1919 йылдың 31 авгусында Батумиҙа грузин мосолмандары съезында Аджарияны үҙ тыуған иле Грузияға ҡабаттан ҡушыу талабы ҡуйыла.&lt;ref name=&quot;Хроно&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.hrono.ru/land/kavkaz/1900gruz.php|title=Грузия в XX веке|publisher=hrono.ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/61D3jy5fb|archivedate=2011-08-26}}&lt;/ref&gt;.

1920 йылдың 7 майында Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы Грузин Демократик Республикаһының бойондороҡһоҙлоғон таный, әммә киләһе йылдың февралендә Ҡыҙыл Армия Грузия территорияһына баҫып инә, һәм хәрби бәрелештәр башлана. Жордания меньшевистик хөкүмәте Кутаисиға күсә, ә ул баҫып алынғас, Батумиға сигенә.

Ситуация менән файҙаланып, ғосман ғәскәрҙәре, Артаан һәм Артвинды алғас, ә 10 мартта Хуло һәм Кедаға инә. 11 мартта Ҡарабәкер-пашаның төрөк ғәскәрҙәре Батумиға инә. Төркиәнең рәсми позицияһына ярашлы, Грузияны Рәсәй баҫҡынсылығынан һаҡлау булһа ла, ысынында иһә Ғосман империяһы Армияһы төбәәкте аннексияларға тырышҡан&lt;ref name=&quot;batofhist&quot;/&gt;. 921 йылдың 16 мартында Мәскәүҙә совет-төрөк Килешеүе төҙөлә, һәм Төркиә порт менән файҙалана алыу һәм Батуми аша пошлинаһыҙ ирекле транзит шарты менән, ''«Порт һәм Батуми ҡалаһы һәм унан төньяҡта урынлашҡан территорияларына Грузия сюзеренитетына»'' риза булған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://militera.lib.ru/h/shtal/01.html|title=Малые войны 1920–1930-х годов.|author=Шталь Александр Викторович|publisher=Военная литература}}&lt;/ref&gt;.

=== Батуми СССР составында ===
Шул уҡ 1921 йылдың 17 мартында Батумиҙа большевиктарҙың Грузия меньшевик хөкүмәтенә ҡаршы ихтилалы башлана. Учредительный Собрание ҡарары менән Грузин Демократик Республикаһы хөкүмәте ағзалары ҡаланы һәм баш ҡаланы ҡалдырып китә. Грузияның көнсығышынан көнбайышына сигенгән грузин ғәскәрҙәре кисектергеһеҙ капитуляция алдында торған.&lt;ref name=&quot;batofhist&quot;/&gt;. Мәскәүҙә совет-төрөк консультациялары барған арала, Батуми ситендә грузин армияһының һәм халыҡ гвардияһының бер нисә мең һалдаты урынлашҡан. 18 мартта генерал Георгий Иванович Мазниашвили етәкселегендәге грузиндар менән төрөк гарнизоны араһында урам бәрелештәре башлана, һәм улар ҡаланың күп өлөшөн яулай. Һәләк булғандарҙы Батумиҙың Азатлыҡ майҙанында ерләгәндәр&lt;ref name=&quot;batofhist&quot;/&gt;. 20 мартта Сергей Иванович Кавтарадзе етәкселегендәге Батум өлкә ревкомы булдырылған&lt;ref name=&quot;Хроно&quot;/&gt;.

1936 йылда ҡала Батуми тип аталған&lt;ref name=&quot;eee&quot;/&gt;.

Батумиҙың артабанғы тарихында 1924 йылғы ихтилал килтереп тыуҙырған иң ҡайғылы ваҡиғалар булған. Батуми милли-азатлыҡ хәрәкәте ағзаларының барыһын да ҡулға алалар һәм судһыҙ һәм тикшереүһеҙ юҡ итәләр. Улар араһында Батумиҙы Ғосман империяһынан төп азат итеүселәрҙең береһе генерал-майор Георгий Михайлович Пурцеладзе ла булған&lt;ref name=&quot;batofhist&quot;/&gt;.
СССР-ҙың башҡа ҡалалары кеүек үк, Батуми 1937—1938 йылғы Сталин репрессияларынан зыян күргән. Батумиҙың бик күп ир-егеттәре армияға саҡырылған һәм
[[Икенсе донъя һуғышы]] фронттарында алышҡан. 12 258 һалдат араһынан 4 меңдән артыҡ кеше һәләк булған&lt;ref name=&quot;batofhist&quot;/&gt;.

1921 йылдың мартынан Батум ҡалаһының хәрби гарнизонының нигеҙен 1918 йылда Кавказда совет власын урынлаштырыу маҡсатында Кавказ аръяғына ебәрелгән Эшсе-Крәҫтиәндәр Ҡыҙыл Армияһының 9-сы уҡсылар дивизияһы тәшкил иткән. 11-се армия составында дивизия 17 мартта Батумға инә.
* 1921 йылдың 9 майында дивизияға 34-се уҡсылар дивизияһы ҡушыла.
* 1921 йылдың 16 октябрендә дивизия 1-се Кавказ уҡсылар бригадаһы һәм 2-се Кавказ уҡсылар бригадаһы тип үҙгәртелә, һәм Тбилиси һәм Батумда дислокациялана. 1922 йылдың 22 июлендә был ике бригаданан штабы Батумда булған '''1-се Кавказ уҡсылар дивизияһы''' формалаша.

1928 йылдың 29 февралендә, Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының 10 йыллығына дивизия Тыуған ил алдында ҡаҙаныштары һәм хәрби уҡыуҙаюғары күрһәткестәре өсөн Почётлы Революцион Ҡыҙыл Байраҡ менән бүләкләнә һәм уға «Грузия ССР-ы {{comment|Үҙәк Башҡарма комитеты|ЦИК}} исеме» бирелә.

1936 йылдың 22 мартында дивизия Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән наградлана.

1936 йылдың 21 майында '''СССР 9-сы тау-уҡсылар дивизияһы''' тигән яңы атама бирелә&lt;ref&gt;Приказ Командующего Кавказской Краснознамённой Армии № 261/39 1931 г.&lt;/ref&gt;

1942 йылдың декабренән СССР 9-сы тау-уҡсылар дивизияһы Краснодар һөжүм операцияһында ҡатнашыу маҡсатында Батумиҙан Туапсеға күсерелә.

'''Хәрби Байраҡтары'''
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot;&gt;
File:Боевое Знамя.1-я Стрелковая Кавказская дивизия.jpg|Боевое Знамя. 1-я Стрелковая Кавказская дивизия. Музей 9-й мсд. Майкоп.
File:Боевое Знамя.1-я Стрелковая Кавказская дивизия (реверс)..JPG|Боевое Знамя. 1-я Стрелковая Кавказская дивизия (реверс).
File:Боевое Знамя 1-й Кавказской гсд..JPG|Боевое Знамя 1-й Кавказской гсд. Музей 9-й мсд. Майкоп.
File:Боевое Знамя 1-й Кавказской гсд (реверс)..JPG|Боевое Знамя 1-й Кавказской гсд (реверс)
File:306-й стр. полк-ныне 1-й стр. Кавказский полк им. ЦИК Аджарской АССР.JPG|Боевое Знамя. 306-й стрелковый полк — ныне '''1-й стр. Кавказский полк им. ЦИК Аджарской АССР'''. Музей 9-й мсд. Майкоп.
File:306-й стр. полк-ныне 1-й стр. Кавказский полк им. ЦИК Аджарской АССР (реверс).JPG|Боевое Знамя. '''306-й стрелковый полк — ныне 1-й стр. Кавказский полк им. ЦИК Аджарской АССР '''(реверс).
File:4-й Стрелковый Грузинский полк 1-й Кавказской сд (гсд)..JPG|Боевое Знамя. 4-й Стрелковый Грузинский полк 1-й Кавказской сд (гсд). Музей 9-й мсд. Майкоп.
File:4-й Стрелковый Грузинский полк (реверс) 1-й Кавказской сд (гсд)..JPG|Боевое Знамя. 4-й Стрелковый Грузинский полк 1-й Кавказской сд (гсд) (реверс).
File:7-й ГРУЗИНСКИЙ ГОРНЫЙ СТРЕЛКОВЫЙ ПОЛК 1-й Кавказской гсд..JPG|Боевое Знамя. 7-й ГРУЗИНСКИЙ ГОРНЫЙ СТРЕЛКОВЫЙ ПОЛК 1-й Кавказской гсд. Музей 9-й мсд. Майкоп 2014.
File:7-й ГРУЗИНСКИЙ ГОРНЫЙ СТРЕЛКОВЫЙ ПОЛК (реверс) 1-й Кавказской гсд..JPG|Боевое Знамя (реверс) 7-й ГРУЗИНСКИЙ ГОРНЫЙ СТРЕЛКОВЫЙ ПОЛК (реверс) 1-й Кавказской гсд.
&lt;/gallery&gt;

=== Иң яңы тарихы ===
Грузиялағы 1989—1991 йылдарҙағы тәртипһеҙлектәрҙән һуң, Аджарияла Аслан Ибрагимович Абашидзе власы урынлашҡан.

2003 йылдың ноябрендә Грузияла ил власын парламент һайлауҙары һөҙөмтәһен фальсификациялауҙа ғәйепләүсе оппозиция митингтары башланған, һәм улар Розалар революцияһына әйләнгән. 2004 йылдың 5-нән 6-сы майы төнөнә ҡарата, Аджар көрсөгө менән бәйле, Аслан Абашидзе улы Георгий менән Аджариянан китә&lt;ref name=&quot;batofhist&quot;/&gt; (см. [[Аджарский кризис (2004)|Аджарский кризис 2004]]).

2015 йылдың июлендә ҡала үҙәгендә Батуми-Пассажирская тимер юл станцияһы асыла, Грузияның башҡа өлөшө менән транспорт бәйләнешен байтаҡҡа яҡшырта.

== Административ бүленеше ==
Батум муниципалитетының 2008 йылдың 31 март ҡарарына ярашлы, Батуми 7 округҡа бүленә:
* Иҫке Батуми (ძველი ბათუმის უბანი);
* Химшиашвили (ხიმშიაშვილის უბანი);
* Багратиони (ბაგრატიონის უბანი);
* Агмашенебели (აღმაშენებლის უბანი);
* Джавахишвили (ჯავახიშვილის უბანი);
* Тамар (თამარის უბანი);
* Бони-Ҡаласыҡ (ბონი-გოროდოკის უბანი)&lt;ref&gt;[http://batumicc.ge/index.php?a=content&amp;L=geo&amp;pid=172 დადგენილება N 3-1 ბათუმის უბნები] (Decision #3.1. Boroughs of Batumi). Batumi City Council. Accessed November 15, 2009&lt;/ref&gt;.

== Власть органдары ==
; Башлыҡтары
* Аслан Смирбу — 2000 йыл.
* Абашидзе Георгий Асланович — 2000 йылдан 2004 йылдың 5 майына.
* Чхаидзе Роберт — 2007 йылдан 2012 йылға саҡлы.
* Ермаков Георгий — 2014 йылдың 13 февраленән 2017 йылдың 13 ноябренә саҡлы.
* Комахидзе Лаша — 2017 йылдың 13 ноябрендә.

== Иҡтисады ==
[[Файл:Greifswald in Batumi.jpg|thumb|«Грейфсвальд» тимер юл паромы Батуми портына инә]]

XIX б. аҙағында — XX б.башында баҫылған Брокгауз һәм Ефрон Энциклопедик һүҙлеге мәғлүмәттәре буйынса, Батумдан:

{{Начало цитаты}}
Башлыса, нефть һәм нефть продукттары, бойҙай, кукуруз, марганец мәғдәне, сәтләүек һәм пальма ағасы сығарыла. 1888 й. Батумдан 23342134 һ. суммаға тауар, шул иҫәптән нефть продукттары — 27100000 бот, бойҙай — 989145 бот, кукуруз — 473181 бот, марганец мәғдәне — 434205 бот, сәтләүек ағасы — 237737 бот һ. б. сығарылған. Шул уҡ йылда Батумға 7127294 һумлыҡ, 5675949 һумлыҡ сеймал һәм 1131815 һумлыҡ эшкәртелгән тауар килтерелгән''&lt;ref name=&quot;Брокгауз&quot;/&gt;.
{{Конец цитаты}}

1883 й. Баҡы — Батум тимер юлын төҙөгәндән, портты яңыртып ҡорғандан, Батумды Баҡы менән торба үткәргес менән тоташтырғандан (1897—1907) һуң, ул Рәсәй нефть проодукттары менән тышҡы сауҙа алып барған ҙур портҡа әйләнгән&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;.

Совет йылдарында ҡалала ҙур сәнәғәт предприятиелары: нефть эшкәртеү, машина төҙөү (сәй сәнәғәте ҡорамалдары), судно төҙөү заводтары, сәй фабрикалары, цитрус комбинаты барлыҡҡа килгән; Батумиҙа сәй сәнәғәте ҡалдыҡтарына нигеҙләнгән Советтар Союзында берҙән-бер кофеин заводы эшләгән&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;.

Хәҙерге ваҡытта ҙур сәнәғәт объекттары булып: батум порты, батум нефть терминалы, батум контейнер терминалы тора. Еңел сәнәғәт (аяҡ кейеме, тегеү) үҫешкән; сәй һәм тәмәке фабрикалары, фармацевтик фабрика, кофе заводы һ. б. эшләй.

=== Сауҙа һәм хеҙмәтләндереү сфераһы ===
2008 йылдың авгусында Батумиҙа «''Populi''» милли селтәренең тәүге супермаркеты асылған. 2010 йылдың сентябрендә Батумиҙа ''Goodwill'' селтәренең Аджариялағы тәүге гипермаркеты асылған.

Батумиҙа «Парфуа» португал аксессуарҙар селтәренең магазины эшләй.

2012 йылда Батумиҙа ''McDonald’s'' бөтә донъя селтәре рестораны асылды.

== Транспорты ==
[[Файл:Batumi aerial tramway.jpg|thumb|Батумиҙа канат юлы]]

Батумиҙа аэропорт һәм Батуми-Пассажирская тимер юл станцияһы эшләй.

1977—2005 йй. троллейбус системаһы эшләгән. Хәҙер маршрут таксиһы һәм муниципаль автобусы («Автотранспорт» компанияһы хеҙмәтләндергән 15 маршруттары эшләй&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://en.batauto.ge/ |title=Batumi Avtotransporti LTD |website=www.batauto.ge |accessdate=2016-09-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130820064808/http://en.batauto.ge/ |archivedate=2013-08-20 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;). Подвижной состав автобуса представлен машинами «Богдан А092», Zonda YCK6850HC и полунизкопольными «FAW CA6100S2H2».

Шулай уҡ канат юлы эшләй.

== Мәҙәниәт һәм мәғариф ==
Ҡалала Шота Руставели исемендәге Батуми дәүләт университеты, Батуми дәүләт диңгеҙ академияһы һ. б. уҡыу йорттары бар. Хәҙерге ваҡытта ҡалала Аджария сәнғәт музейы, И. Чавчавадзе исемендәге Грузин батум театры, Батум циркы һ. б. мәҙәниәт учреждениелары эшләй.

Батумиҙа 20 мәктәп һәм 21 балалар баҡсаһы бар&lt;ref&gt;{{Cite news|title = 1800 детей остаются без детского сада и 651 без школы в Батуми|author = |url = http://www.apsny.ge/2015/soc/1433367341.php|work = |date = 03.06.2015|accessdate = 2019-10-16|archiveurl = https://web.archive.org/web/20150923174419/http://www.apsny.ge/2015/soc/1433367341.php|archivedate = 2015-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.batumionline.net/index.php?act=schools|title = Городской справочник Батуми »» Дошкольные и общеобразовательные учреждения|author = |work = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;.

== Архитектураһы һәм иҫтәлекле урындары ==
&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;
{|
|-
|valign=&quot;top&quot;|
[[Файл:Cathedral of the Blessed Virgin Mary at night, Batumi 2007.jpg|thumb|200px|Батуми архитектураһы]]
|valign=&quot;top&quot;|

|valign=&quot;top&quot;|
[[Файл:Batumi (view from the Radisson Blu hotel, 2012).jpg|thumb|210px|Батуми панорамаһы (Рэдиссон ҡунаҡханаһы тәҙрәһенән күренеш)]]
|}
&lt;/div&gt;

&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;
{|
|-
|valign=&quot;top&quot;|
[[Файл:Batumi at night (2013).jpg|thumb|430px|Төнгө Батуми]]
|valign=&quot;top&quot;|

|valign=&quot;top&quot;|

|valign=&quot;top&quot;|
|}
&lt;/div&gt;

Унан арыраҡ, материк эсенә табан, Иҫке Батуми районы урынлашҡан, һәм ундағы йорттарҙың күбеһе XIX быуатҡа ҡарай.

Тағы ла ҡалала «Тамара» ҡәлғәһе һәм католик сиркәүе бар. Совет осоро ҡоролмалары араһында: драма театры (1952), «Тбилиси» кинотеатры (1964).

&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;
{|
|-
|valign=&quot;top&quot;|
[[Файл:Building that looks like upside-down White House, Batumi.JPG|thumb|280px|Батуми. «Аҡ Ресторан»]]
|valign=&quot;top&quot;|
[[Файл:Batumi University Fontain.jpg|thumb|280px|Батуми фонтаны]]
|valign=&quot;top&quot;|
[[Файл:Batumi - Pisaturm bei Nacht.JPG|thumb|160px|Батуми архитектураһы]]
|valign=&quot;top&quot;|
|}
&lt;/div&gt;

Александр Сергеевич Пушкин, Важа Пшавела, Шота Руставели һәйкәлдәре. Күп һанлы фонтандар. Өс үлсәүле трёхмерной голографик ҡоролмалы үҙенсәлекле музыкаль фонтан. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булған яугирҙар Дан обелискыһы, Мәңгелек уты булған (2012 йылда емертелгән).

Батуми янында, Зелёный мыста, данлыҡлы Батуми ботаник баҡсаһы урынлашҡан.

== Батуми урамдары ==
Ҡаланың иҫке өлөшөндә Батумиҙың архитектур яҡтан ҡыҙыҡлы йорттары һалынған.

{{comment|Диңгеҙ буйы|Приморский}} паркы ҡаланың биҙәге — пляж (Ингороква, Игнатий Ниношвили һәм Руставели урамдары) буйлап 8 км-ға һуҙылған бульвар.

== Спорт ==
Ҡалала футбол буйынса Грузия Чемпионатында сығыш яһаусы «Динамо» футбол клубы бар.

== Туризм ==
Йылдан-йыл Батумиға туристар һаны арта бара. Кемделер йылы диңгеҙ, бәғзеһен — боронғо һәм хәҙерге архитектура, өсөнсөләрҙе — милли аш-һыу тарта. Батумиҙа грузиндар үҙҙәре лә, Рәсәй, Төркиә, Иран, {{comment|Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре|ОАЭ}} , Ҡаҙағстан, Украина, Германия һ. б. бик екүп илдәр туристары ла ял итә.

Туристар һыу күңел асыуҙарына, шулай уҡ туристик экскурсияларға (шарлауыҡтарға, урта быуат күперҙәренә, Шарап йортона, ҡәлғәләрҙең бороңғо емереклектәренә) йөрөй. Бынан тыш, Батумиҙа драмтеатр, кинотеатр, бик күп кафе һәм ресторан бар.

Ҡалала бюджет отелдәре лә, люкс ҡунаҡханалары ла бар. Һуңғыларынан {{comment|иң затлылары|элитный}} тип «''Radisson''», «Hilton» һәм «''Sheraton''» һанала. «Kempinski» ҡунаҡханаһы төҙөлөп бөтөп килә. Ғәҙәти номерға стандартный бер төн өсөн 8—10 мең һуң.

== Ҡаланың сәнғәттә һынланыуы ==
* [[Батум (пьеса)|Батум]] — Михаил Афанасьевич Булгаковтың [[Сталин]]дың йәшлек йылдары хаҡындағы пьесаһы ([[1938]]).
* Дин әһеле отец Фёдор, СССР буйлап бик ныҡ йөрөгәндән һуң, генерал ҡатыны Попованың гарнитурындағы инженерҙы һәм 12 ултырғысты Батумиҙа таба.
* «Любовь и голуби» фильмының ҡайһы бер эпизодтары Батумиҙа төшөрөлгән.
* Сергей Александрович Есениндың Батумиға бағышланған шиғыры бар.
* «Ун биш йәшлек капитан (фильм, 1945)» фильмының фрагменттары батум Диңгеҙ вокзалы янында төшөрөлгән.
* «Путешествие в страх» тигән  америка фильмының (1943 йыл) финал сәхнәләре совет Батумиһында бара, унда бер ролде Уэллс Орсон уйнай.

== Туғандаш ҡалалары ==
{{Wikidata/SisterCities}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Категория:Батумиҙа тыуғандар]]
* [[Британия оккупацияһы осорондағы Батум почта маркалары]]
* [[Баҡы — Батуми нефть үткәргесе]]
* [[Кавказдың Ҡара диңгеҙ яр буйы]]
* [[Батумиҙа Изге Христос Ҡотҡарыусы Әрмән сиркәүе]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://batumi.ge Мэр батуми]
* [http://goBatumi.com/ru/home Официальный гид для гостей Батуми] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180426134450/http://gobatumi.com/ru/home |date=2018-04-26 }}
* [http://www.hrono.ru/statii/2009/niger.php Батумские негры]
* [http://www.hrono.ru/statii/2009/margiev_ozero.php Батумская жемчужина]
* [http://memoirs.ru/texts/Spesh_IV89_38_11.pdf  Спешнев Н. Н. Батум. (Путевой очерк) // Исторический вестник, 1889. — Т. 38. — № 11. — С. 375—393.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160605114708/http://memoirs.ru/texts/Spesh_IV89_38_11.pdf |date=2016-06-05 }}

{{^}}
{{Внешние ссылки}}
{{Черноморские курорты|страна=Грузия}}
{{Порты Чёрного моря|страна=Грузия}}
{{Города Грузии}}
{{Муниципалитеты Грузии}}

[[Категория:Батуми|*]]
[[Категория:Ҡара диңгеҙ порттары]]
[[Категория:СССР курорттары]]
[[Категория:Грузияның диңгеҙ буйы курорттары]]
[[Категория:Хәрби порттар]]
[[Категория:Аджария]]
[[Категория:Аджария ҡалалары]]</text>
      <sha1>evxjt7lruvahdczp5clgklywxa5am1g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андреев Андрей Андреевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154711</id>
    <revision>
      <id>1306314</id>
      <parentid>1305572</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T05:17:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20579" sha1="j2hzuiviglec64bxfktglwvt4jb450q" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Андреев Андрей Андреевич ''' ([[30 октябрь]] [[1895 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1971 йыл]]) — урыҫ революционеры, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] дәүләт һәм [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] эшмәкәре.

1917 йылдан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|большевиктар партияһы]], Үҙәк Комитеты ағзаһы (1920—1921, 1922—1961); ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы (1932—1952&lt;ref&gt;Освобождение А. Андреева после XIX съезда КПСС от должности члена Политбюро И. В. Сталин объяснил болезнью («совсем оглох»), однако болезнь не помешала Андрееву в июле 1953 года выступать на Пленуме ЦК КПСС в череде осуждавших деятельность Л. П. Берия.&lt;br&gt;''Сталин И.'' [http://sovetia.at.ua/Stalin/Tom18.html Речь на Пленуме ЦК КПСС 16 октября 1952 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090612101622/http://sovetia.at.ua/Stalin/Tom18.html |date=2009-06-12 }}&lt;br&gt;«Сталин единолично отстранил также от участия в работе Политбюро и… Андрея Андреевича Андреева» .&lt;/ref&gt;; 1926—1930 — кандидат), ВКП(б) Үҙәк Комитеты Ойоштороу бүлеге ағзаһы (1922—1928, 1939—1946). ВКП(б) Үҙәк Комитеты секретары (1924—1925, 1935—1946). СССР-ҙың 1-7 саҡырылышы Үҙәк Башҡарма комитеты ағзаһы. [[СССР Юғары Советы|СССР Юғары Советының]] депутаты (1-5 саҡырылыш, 1937—1962).

== Биографияһы ==
Смоленщинала крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ауыл мәктәбендә ике йыл уҡыған. 1908 йылдан — Мәскәүҙә, унда трактир кәсебенә «малай» булып урынлаша — һауыт-һаба йыуа һәм самауырҙар таҙарта&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;[http://www.biografija.ru/biography/andreev-andrej-andreevich.htm Андреев Андрей Андреевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140606235309/http://www.biografija.ru/biography/andreev-andrej-andreevich.htm |date=2014-06-06 }} // Биография.Ru&lt;/ref&gt;. Башта эшселәр өсөн йәкшәмбе мәктәбендә уҡый, шунда [[марксизм|марксистик]] әҙәбиәт менән таныша, шунда уҡ большевиктар менән аралаша башлай һәм 1911—1912 йылдарҙа социал-демократик түңәрәктә ҡатнашыусы була&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;[http://lkrkrp.narod.ru/bolsheviki/andreev.htm Андрей Андреевич Андреев]&lt;/ref&gt;. 1911 йылда Мәскәүҙән Кавказға һәм Рәсәйҙең көньяғына китә, унда ҡаланан ҡалаға күсенеп йөрөп, төрлө эштәр башҡара.

914 йылда Санкт-Петербургка күсә, унда уҡырға инә артиллерия складындағы патрон- гильза оҫтаханаһына эшсе булып төшә. Артабан Путилов заводының Һәм «Скороход» фабрикаһының страховой кассаларында эшләй. 1916 йылда Петербург большевиктар комитетына инә (1915—1916). Легаль булмаған хәлдә йәшәй.

1917 йылдан [[Рәсәй социал-демократик эшселәр (большевиктар) партияһы|РСДРП(б)]]-ның Петроград комитеты ағзаһы.

1917 йылдың 3 апрелендә [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленинды]] Финляндия вокзалында ҡаршы алыусылар араһында була, тантаналы йыйылышта һәм большевиктарҙың 7-се (апрель) конференцияһы эшендә ҡатнаша, уның делегаты була.

3 апрелдән 4 апрелгә ҡараған төндә, тантаналы йыйылыш ваҡытында, тәүге тапҡыр Ленин менән осраша:
{{Цитата башы}}«Мин бер ҡасан да Ленинды күҙ алдына килтерә алмай инем. Һәм бына — унан бер өс-дүрт аҙымда ғына ултырам. Әллә ниндәй әйтеп бөтөргөһөҙ, иҫ киткес тойғо солғап алды: шундай яҡындан үҙебеҙҙең партияны төҙөүсе Ленинды күрәм! Нисә тапҡыр беҙ, большевик-подпольщиктар, Ленинды күрергә һәм ишетергә хыялланған инек һәм бына, ниһайәт, беҙҙең хыял тормошҡа ашты!»{{Цитата аҙағы}}

Бөйөк Октябрь социалистик революцияһында әүҙем ҡатнаша, делегат булып [[Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының II Бөтә Рәсәй съезы|Эшсе һәм һалдаттар депутаттары Советтарының II Бөтә Рәсәй съезында]] ҡатнаша&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;/&gt;.

1917—1919 йылдарҙа Украина һәм Уралда партия һәм профсоюз эшендә үткәрә. «Урал эшсеһе» гәзитенең редколлегия ағзаһы булып тора . 1919 йылдан ВЦСПС Президиумы ағзаһы (Украинала эшләй), 1920—1922 йылдарҙа — ВЦСПС секретары, Мәскәүҙә эшләй&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt;. [[1921 йыл]]да профсоюздар тураһындағы дикуссияларҙа Л.. Д. Троцкий һәм [[Бухарин Николай Иванович|Н.]] [[Бухарин Николай Иванович|И. Бухарин]] платформаһын яҡлай.

1922—1927 йылдарҙа — тимер юлсылар профсоюзы Үҙәк Комитетының рәйесе. 1924 йылдың февраленән 1925 йылдың декабренә тиклем — ВКП(б) Үҙәк Комитеты секртетары&lt;ref&gt;[http://www.knowbysight.info/2_KPSS/07175.asp Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991]&lt;/ref&gt;. 1928 йылдың ғинуарынан 1930 йылдың декабренә тиклем 1 -се секретарь Төньяҡ-Кавказ партия крайкомының 1-се секретары.

1930 йылдың декабренә 1931 йылдың октябренә тиклем — ВКП(б) Үҙәк башҡарма комитеты рәйесе, бер үк ваҡытта СССР Эшсе-крәҫтиән инспекцияһы наркомы һәм СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары Советы рәйесенең урынбаҫары. 1988 йылдың 16 сентябренә «Правда» гәзите яҙа: « 1931 йылдың февраленән октябргә тиклемкулак хужалыҡтарын бөтөрөү буйынса яңы, күпкә киңерәк тулҡыны үткәрелә. Дөйөм етәкслекте А. А. Андреев етәкселегендәге комиссия алып бара… кулактарҙы эәҙерлекләү артабан да алып барылды һәм үткәрелгән һайын репрессиялар төҫөн ала барҙы» (ошо номерҙағы «Коллективлаштырыу: Нисек үтте» мәҡәләһенән)&lt;ref&gt;''Литинский А.'' [http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=page&amp;num=8960 Жития не святых.] — [[Харьков]]: [[:uk:Фоліо|Фолио]], 2001. — ISBN 966-03-1388-8&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Politburo1934.jpg|слева|мини|260x260пкс|ВКП(б) Үҙәк комитеты Политбюроһы ]]
1931 йылдың 2 октябренән 1935 йылдың 28 февраленә тиклем — СССР Юлдар наркомы, уны был вазифала [[Каганович Лазарь Моисеевич|Л.]] [[Каганович Лазарь Моисеевич|М. Каганович]] алмаштыра.

1935 йылдың 28 февралендә [[Киров Сергей Миронович|С. М. Кировты]] үлтергәндән һуңғы ВКП(б) Үҙәк Комитетының беренсе Пленумы А. А. Андреевты Үҙәк Комитеты секретары итеп һайлай.
1935 йылдың 10 мартында ВКП(б) Үҙәк Комитетының ойоштороу бюроһы ағзаһы итеп һайлана, уға ултырыштар алып барыу һәм [[Ежов Николай Иванович|Н. И. Ежов]] менән берлектә повестка әҙерләү бурысы йөкмәтелә.

1935 йылдың 10 мартынан 1937 йылдың 13 майына тиклем — бер үк ваҡытта ВКП(б) Үҙәк Комитетының Сәнәғәт бүлеге мөдире ([[Ежов Николай Иванович|Н. И. Ежовты]] алмаштыра).

[[Хрущёв Никита Сергеевич|Н. С. Хрущев]] хәтерләй: «Андрей Андреевич [[Оло террор|1937 йылдарҙағы репрессияларҙа]], бәлки, үҙенең үткәне өсөн уны элекке троцкистарға йомшаҡлыҡта ғәйепләүҙән ҡурҡып, бик күп насарлыҡтар эшләне. Ҡайҙа ғына бармаһын, бөтә ерҙәрҙә лә бик күп кеше һәләк ителә ине»&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/biograf/andreev_aa.html Вопросы истории. 1990. № 4. — С. 78]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Хрущёв Н. С.'' [http://1russia.ru/hrushew/wospominaniya1.html Воспоминания. Кн. 1.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927002741/http://1russia.ru/hrushew/wospominaniya1.html |date=2013-09-27 }}&lt;/ref&gt;.

1938 йылдың 12 ғинуарында Юғары Советтың (1936 йылғы Сталин конституцияһы буйынса) ике палатаһы — Союз Советы Милләттәр Берлеге — беренсе тапҡыр айырым ултырыштарын үткәрә һәм рәйестәрен һайлай — А. А. Андреевты һәм Н. М. Шверникты.

1938 йылдың аҙғында, [[Ежов Николай Иванович|Н. И. Ежов]] нарком вазифаһынан бушатылғас, Андреев НКВД эшмәкәрлеген тикшереү буйынса Политбюро комиссияһының рәйесе була.

1935—1946 йылдарҙа — ВКП(б) Үҙәк Комитеты секретары, Үҙәк Комитеттың ауыл хужалығы бүлеге мөдире (1946 йылға тиклем), бер үк ваҡытта 1938—1946 йылдарҙа — СССР Юғары Советының Союз Советы рәйесе, ҡала 1939—1952 йылдарҙа — ВКП(б) Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы КПК Рәйесе һәм1943-1946 йылдарҙа — СССР-ҙың игенселек Халыҡ комиссариаты етәксеһе.

Өс тапҡыр (1937, 1946, 1950 йылдарҙа) [[Төркмәнстан|Төркмән ССР-ның]] [[Ашхабад]] һайлау участкаһында [[СССР Юғары Советы]]  һәм ике тапҡыр Новосибирск һайлау округы буйынса РСФСР Юғары Советы депутаты итеп һайлана.  1946 йылда Ашхабад ҡалаһында һайлаусылар митингыһында Андреев шулай тип әйтә:

{{Цитата башы}}«Миңә, һеҙҙең кандидатығыҙға, килгәндә инде, мин большевиктар партияһының тоғро улы булараҡ артабан да коммунизм төҙөүҙең бөйөк бурыстарын үтәүҙә иптәш Сталин артынан барасаҡмын».{{Цитата аҙағы}}

1946—1953 йылдарҙа — СССР-ҙың Министрҙар Советы рәйесе, 1946 йылдың 28 мартынан агросәнәғәт комплексына кураторлыҡ итә&lt;ref&gt;''[[Хлевнюк, Олег Витальевич|Хлевнюк О. В.]] и др.'' (сост.) Политбюро ЦК ВКП(б) и Совет Министров СССР, 1945—1953.&lt;/ref&gt;. 1946 йылдың сентябренән 1953 йылдың 19 мартына тиклем СССР Министрҙар Советы янындағы колхоз эштәре буйынса Советты етәкләй.

1953 йылдың мартынан 1962 йылдың июненә тиклем СССР Министрҙар Советы Президиумы ағзаһы.

Тарихсы Серго Микоян билдәләүенсә: «Политбюролағы эштән бары тик икенсе донъяға китеү мөмкин була. Быны эшләй алған һәм иҫән ҡалған берҙән-бер кеше — Андреев Андрей Андреевич. Был да уның ишетеү һәләтен юғалтыуҙан килә. Ул тыңлау аппаратын кейеп йөрөй. Ләкин ул бик аҙ ярҙам итә. Һәм 1950 йылда шикелле ул [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталинға]], бәхәстәрҙә ҡатнаша алмауы сәбәпле Политбюрола ҡалырға уңайһыҙ булыуы тураһында әйтә. Сталин уны ялға ебәрә — РСФСР-ҙың юғары Советына. Бындай башҡа осраҡты белмәйем»&lt;ref&gt;[http://www.vestnik.com/issues/97/0624/win/mikoyan.htm Михаил Гольденберг: Интервью с Серго Микояном &lt;small&gt;(окончание)&lt;/small&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130604005122/http://www.vestnik.com/issues/97/0624/win/mikoyan.htm |date=2013-06-04 }}&lt;/ref&gt;.

1957 йылда Ленинградьың 250-йыллығына арналған байрамда Мәскәү вәкиле булараҡ ҡатнаша&lt;ref&gt;''[[Хрущёв, Сергей Никитич|Хрущёв С. Н.]]'' Никита Хрущёв. Реформатор. Кн. 1.&lt;/ref&gt;. 1962 йылдан — Союз әһәмиәтендәге персональ пенсионер һәм [[СССР Юғары Советы]] Президиумы ҡарамағындағы кәңәшсе. 1957—1962 йылдарҙа — Совет-Ҡытай дуҫлығы йәмғиәте рәйесе.

Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән. Анастас Микоян хәтерләүенсә, Кремль диуарында ерләнергә теләмәгән&lt;ref&gt;''Микоян А. И.'' Так было.&lt;/ref&gt;. Ҡәберлеге беренсе участкала, уның ҡаршыһында — ҡатыны Дора Хазан-Андреева ҡәберлеге.

== Наградалары ==
* Дүрт [[Ленин ордены]] (10.09.1945; 29.10.1945; 29.10.1955; 29.10.1965)
* [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь революцияһы ордены]] (30.10.1970)
* миҙалдар

== Хәтер ==
* А. А. Андреев хөрмәтенә тепловоз, паровоз, заводтар, техникумдар, мәҙәниәт йорттары, ауылдар һәм урамдар ҡушылған; хәҙерге ваҡытта Таганрогта ''Андреев бухтаһы'' һаҡланып ҡалған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Народные избранники Карелии: Депутаты высших представительных органов власти СССР, РСФСР, РФ от Карелии и высших представительных органов власти Карелии, 1923—2006: справочник / Авт.-сост. А.&amp;amp;nbsp;И.&amp;amp;nbsp;Бутвило. — Петрозаводск, 2006. — 320 с. — ISBN 5-8430-0109-1

== Һылтанмалар ==
* [http://www.hrono.ru/biograf/bio_a/andreev_aa.php Хронос]
* [http://bse.sci-lib.com/article058166.html БСЭ]
* [http://necropol.org/andreev.html «Андрей Андреевич Андреев и его могила»]
* [https://web.archive.org/web/20200528145324/http://www.biografija.ru/biography/andreev-andrej-andreevich.htm Автобиография для словаря Гранат]
* http://www.knowbysight.info/AAA/01003.asp
* http://www.novodugino.ru/index.php?page=andreev.html&amp;Cheme=blue&amp;sel=0{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* https://web.archive.org/web/20131231023852/http://www.istprof.atlabs.ru/729.html
* http://libinfo.org/index/index.php?id=8295
[[Категория:КПСС-тың XXII съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XXI съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XX съезы делегаттары]]
[[Категория:ВКП(б)-ның XVIII съезы делегаттары]]
[[Категория:3-сө саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:2-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:1-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы ағзалары]]
[[Категория:5-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:4-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:3-сө саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:2-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Большевиктар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1971 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:5 декабрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1895 йылда тыуғандар]]
[[Категория:30 октябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>j2hzuiviglec64bxfktglwvt4jb450q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Һандуғас (йыр)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154783</id>
    <revision>
      <id>1306162</id>
      <parentid>1245375</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T17:46:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3001" sha1="emb7qwh8i5k7j604z3kwked3wxohp4x" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Һандуғас»''' — киң танылыу алған башҡорт халыҡ йыры, [[оҙон көй]].

== Тарихы ==
{{Врезка|Выравнивание=right|Ширина=280px|Заголовок=|Содержание=Йырла, егет, киреп киң күкрәгең,&lt;br&gt;
Яңғыратып Уралдың буйҙарын.&lt;br&gt;

Ҡушымта:&lt;br&gt;
Ҡайҙа ла ғына һайрай һандуғас,&lt;br&gt;
Һыу буйҡайҙарында туғайҙа.&lt;br&gt;

Йәш йөрәккәйеңдән сыҡҡан йырҙар&lt;br&gt;
Дәртләндерһен Уралдың улдарын.|Подпись=''«Һандуғас» йырының һүҙҙәре.}}

«Һандуғас» йыры беренсе тапҡыр XX быуаттың 30-сы йылдары аҙағында яҙып алына.
К. Ю. Рәхимов, Ғ.3.Сөләймәнов, Х. Ф. Әхмәтов, Лебединскийҙарҙың пленка яҙмаларында йырҙың варианттары теркәлгән. Тауыш һәм флейта өсөн йырҙы Рәхимов эшкәрткән.

== Йыр башҡарыусылар ==
«Һандуғас» йыры Лилиә Биктимерова, [[Мәғәфүр Хисмәтуллин|Мәғәфүр]] [[Мәғәфүр Хисмәтуллин|Хисматуллин]], Мәүлитбай Ғайнетдинов, Вәхит Хызырова һәм башҡа йырсыларҙың репертуарына инә.

== Көйҙө ҡулланыу ==
«Һандуғас» йырының көйө [[Пейко Николай Иванович|Н.Пейконың]] «Айһылыу» операһында ҡулланыла.
{{stub}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Башкирская энциклопедия. Уфа. 1996 г. с. 618.
* Башҡорт халыҡ йырҙары. Өфө, 1954;
* Башҡорт халыҡ ижады. 1 том. (Йырҙар) Өфө, 1954 ;
* Лебединский Л. Н. Башкирские народные песни и наигрыши М., 1965.
* Надршина Фануза «Башкирские народные песни, песни-предания», изд.: Китап, 1997. ISBN 5-295-02094-0

== Һылтанмалар ==
* [http://yir.atspace.com/handugas.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191030192905/http://yir.atspace.com/handugas.htm |date=2019-10-30 }}
* [https://web.archive.org/web/20191024172339/http://mp3tebe.com/audio/%25D0%25A5%25D0%25B0%25D0%25BD%25D0%25B4%25D1%2583%25D0%25B3%25D0%25B0%25D1%2581]
* [http://www.travellers.ru/youtube_video-liliya-biktime]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [Хандугас yir.atspace.com IIS7 mp3tebe.com]
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]]
[[Категория:Башҡорт телендә йырҙар]]</text>
      <sha1>emb7qwh8i5k7j604z3kwked3wxohp4x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Байыҡ (йыр)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154825</id>
    <revision>
      <id>1306382</id>
      <parentid>1301869</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T09:37:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16816" sha1="o1i2uztzwxqrse5krvsb6vobat4liqz" xml:space="preserve">{{Литературное произведение
| Название = Байыҡ
| Название-оригинал = урыҫса «Баик»
| Изображение = 
| Подпись изображения = 
| Жанр  = йыр
| Автор  = 
| Язык оригинала = башҡорт
| Написан =
| Публикация = 
| Отдельное издание = 
| Викитека-текст = 
}}

'''Байыҡ''' йыры — башҡорт халҡының ауыҙ-тел хазинаһы, был көйгә бейеү ҙә һалынған.

Халыҡ йырына әйләнһә лә, уның конкрет авторы ла бар. Ул Айҙар сәсән, ысын исеме Байыҡ Аблаев, башҡа мәғлүмәттәр буйынса, Баймөхәмәт Байназаров 1734 йылда, башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1710 йылда [[Себер даруғаһы]] Мырҙалар улусы Монай ауылында (хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Салауат районы]] [[Салауат районы|Арҡауыл]] ауылында), башҡа мәғлүмәттәр буйынса, шул уҡ улустың [[Салауат районы|Мәхмүт]] ауылында — яҡынса 1815 йылда вафат булған, [[сәсән]].
Сәсән исеменең 2‑се өлөшө «айҙар» (хөрмәтле, ихтирамлы) халыҡ тарафынан бирелә&lt;ref&gt;{{БЭ2013|}}/index.php/1792 Байыҡ Айҙар&lt;/ref&gt;.

== Тормош һәм көрәш юлы ==
«Байыҡ Айҙар сәсән» ҡобайырына ярашлы, Байыҡ Айҙарҙың атаһы Байназар тархан булған. Ихтилалдарҙа ҡатнашҡаны өсөн Байыҡ Айҙар, батша карателдәренең эҙәрлекләүҙәренән ҡасып, ҡаҙаҡ далаларында йәшеренеп йәшәй. Тыуған яҡтарына әйләнеп ҡайтҡас, [[Салауат Юлаев]] һәм [[Юлай Аҙналин]] менән осраша; «Байыҡ сәсәндең Салауат батырға әйткәне» ҡобайыры буйынса, башҡорттарҙы [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—1775)]] ҡатнашырға саҡыра.

«Байыҡ Айҙар сәсән» ҡобайыры «Байыҡ сәсәндең ҡаҙаҡ аҡыны Бохар менән әйтеше» һәм «Халыҡтың ир‑егеттәрҙе француздарға ҡаршы яуға оҙатҡаны» әйтеш текстарын үҙ эсенә ала&lt;ref&gt;{{БЭ2013|}}/index.php/1792 Байыҡ Айҙар&lt;/ref&gt;.

== Йырҙың яҙылыу тарихы ==
Байыҡ Айҙар [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]на тыуған илен һаҡларға киткән башҡорт яугирҙарын
'''«Байыҡ сәсәндең ҡайтанан килеп сыҡҡаны, халыҡҡа туғанлыҡты аңлатҡаны»''' ҡобайыры менән оҙата: Күп йылдар үткән, һыуҙар аҡҡан. Яуҙа ғәйепләнгәндәрҙең аҫылдары аҫылған. Һөргөнгә ебәрелгәндәрҙең ҡайһылары ҡайтышып, тыныс торам тигәндә, тағы ла бер ғауға ҡупҡан. «Француздар яу асҡан, Мәскәүҙе килеп баҫҡан. Батша ҡасҡан» тигән хәбәр таралған. Ил ҡарттары йыйылып, түрә- һәрә һөйләшеп, ат-хат еткән ерҙән саҡырып, илде йыйғандар. Батша фарманын уҡып, кәңәш-төңәш иткән саҡта, ҡәбер төбөнән сыҡҡан кешеләй, башын-күҙен йөн баҫҡан, аҡ һаҡалы биленән ашҡан Байыҡ та йыйынға килгән. Танығандар булғандыр. Берәү бер һүҙ әйтмәгәс, барыһы ла аптырап, Байыҡҡа ҡапланып ҡарағас, Байыҡ былай тигән, ти:
{{столбцы}}
{{столбец}}
&lt;blockquote&gt;
: Алыҫтан ҡарайып күренгән
: Тулҡын да тулҡын тигәнем, —
: Көтөүселәр өйөргән
: Йылҡы микән тигәнем —
: Тулҡын түгел, ил икән…
: Күп йәшәгән ни белгән,
: Күпте күргән шул белгән!
: Шулай ҙа йөҙгә еткәндә
: Белгәнем әйтеп үтмәһәм,
: Хатам күҙгә төрткәнде
: Тағы ла әйтеп үтмәһәм,
: Үле тәнем, йыуылып,
: Быу менән генә аҡланмаҫ!
: Яманаттан бүтәнем —
: Ил телендә һаҡланмаҫ!..
: «Хан, хан, — тигән күп ирҙәр, —
: Алып килә дан, — тигән, —
: Ҡаны башҡаға ҡан, — тигән, —
: Беҙ алырбыҙ дан», — тигән.
: Сыңғыҙ килгән: «Мин! — тигән,
: Мин ҡунаҡмын тимәгән.
 &lt;/blockquote&gt;
{{столбец}}
&lt;blockquote&gt;
: Ил өҫтөнә ҡул йәйгән,
: Мин китәмен, — тимәгән. —
: Улын, бейен үҫтергән,
: Ҡара ҡошон тотторған,
: Барынан ант иттергән, —

: Илдең ҡанын эс, — тигән, —
: Сергенән ҡанда кис, — тигән; —
: Ҡанын, динен һорама,
: Бары беҙгә ҡол, — тигән; —
: Эт һанындай хан үҫһен,
: Яуызлыҡта дан үҫһен,
: Беҙгә терәк шул», — тигән.
: Быуын-быуын үткәндә,
: Хандар килеп киткәндә,
: Хандан илгә ни ҡалды?
: Эркелеп ҡандан һаҙ ҡалды,
: Ил таланып таҙ ҡалды,
: Өҫтөндә бөтмәҫ зар ҡалды.
: Олатайҙар дихайға
: Мәскәүгә баш эймәгән,
: Яҡла тип, Аҡ батшаға
: Юҡҡа тик ант бирмәгән!
 &lt;/blockquote&gt;
{{столбец}}
&lt;blockquote&gt;
: Ай, ант, тигән, ант, тигән,
: Антың йотма, тот, тигән,
: Ярлыҡамаҫ ят, тигән,
: Ятҡа анттан ҡайт, тигән.
: Туғанға биргән аҡ антың
: Менер аттай көт, тигән…
: Китапҡа оҙон һүҙ яҡшы,
: Яуға менһәң, буҙ яҡшы;
: Башыңа бәлә килгәндә,

: Яман булһа ла күргәндә, —
: Үҙ туғаның, шул яҡшы:
: Ике туған талашыр,
: Атҡа менһә, ярашыр!..
: Бер йылғанан һыуҙаған,
: Бер тупраҡта аунаған,
: Әсәләй күреп шул ерҙе,
: Ырыҫын шуға төйнәгән*,
: Төйәкләнеп, туҡланып,
: Йәндәй күреп, һоҡланып,
: Йыр йырлаған, көйләгән,
: Моңон-зарын үҙ-ара
: Бер-беренә һөйләгән, —
: Ирме булһын, ҡыҙ булһын,
: Батшамы ул, кем булһын,
 &lt;/blockquote&gt;
{{столбец}}
&lt;blockquote&gt;
: Шул тупраҡта түлләһен,
: Илде ҡурсып үрләһен, —
: Бер туғаның шул булыр.

: Мәскәүҙә ҡупҡан шау, тиҙәр,
: Килеп баҫҡан яу, тиҙәр.
: Француз булһын, кем булһын,
: Ситтән килгән ят булыр.

: Унан илгә ҡот булмаҫ,
: Баҫҡан ере ут булыр,
: Үҙе Сыңғыҙҙай эт булыр.
: Ил сигенә ят баҫҡан,
: Ҡунаҡ түгел, яу асҡан.
: Мәскәү бит оран һалған :
: «Аҡ батшаға ант биргән
: Ирҙәр менһен ат!» — тигән.
: Батша бит һөрән һалған:
: «Илде баҫты ят!» — тигән.
: Минең дә һүҙем шул булыр:
: Ант боҙғанға ни булыр? —
: Таяныр терәге юҡ булыр,
: Ҡаңғырып йөрөр Байыҡтай,
: Тынлыҡ тапмай хур булыр.
{{столбцы/конец}}
&lt;/blockquote&gt;
Байыҡты танып, һүҙен дә ишеткәс, бөтә халыҡ умарта ҡортондай гөжләшеп күтәрелеп киткән&lt;ref&gt;https://nazir1965.com/tarix/bajyҡ-sәsәndeң-ҡajtanan-kilep-syҡҡanyxalyҡҡa-tuғanlyҡty-aңlatҡany.html «Әбйәлил» сайтынан&lt;/ref&gt;.

== «Байыҡ» йырының йөкмәткеһе ==
Ватан һуғышына үҙенең алмас ҡылысын [[Урал]] ташҡайына ҡайрап киткән башҡорт егете, Кутузов армияһында Рәсәйҙе дошмандан азат итеүгә тоғро хеҙмәт итеп, тыуған еренә еңеү менән ҡайта. Әлбиттә, һәләк булғандар ҙа күп була. Ә еңеүселәрҙе халыҡ ҙур шатлыҡ менән ҡаршы ала.

«Байыҡ» йыры француз яуында еңеп ҡайтҡан арыҫлан кеүек егеттәргә маҡтау итеп сығарылған. Авторҙың исеме менән халыҡ хәтерендә һаҡланған. Был көйгә шундуҡ бейеү ҙә һалғандар, шулай итеп еңеү ҡыуанысын тәбрикләгәндәр&lt;ref&gt;https://webkind.ru/text/979211610_9960524p565007463_text_pesni_bajyk-bashkirskaya-boevaya-pohodnaya-pesnya-vremen-otechestvennoj-vojny-1812-g.html «Байыҡ» йырының һүҙҙәре&lt;/ref&gt;.

{{Врезка   
 | Содержание     = 

:Француз, француз килә ти,

:Наполеоны түрә, ти.

:Француз, француз килә ти,

:Наполеоны түрә, ти.

:Яуы еткән Мәскәүгә лә

:Буҫағала тора, ти.

:Бөтәбеҙҙән көлә,ти ҙә,

:Буҫағанан керә, ти.

:Һай, азамат арыҫлан да

:Яуҙа дошман айҡаған. 

:Йөҙҙәрендә даны балҡый,

:Күп ерҙәрҙе байҡаған.

:Һай, һай, һай, һай,

:Түрҙән урын алығыҙ,

:Һары балды һалығыҙ,

:Арыҫландай батырҙарҙың

:Арҡаһынан ҡағығыҙ.
https://mixmuz.ru/mp3/этно-рок%20группа%20%22арғымаҡ

 | Подпись         = &quot;Байыҡ&quot; йырының һүҙҙәре
 | Выравнивание    = right
 | Ширина          = 220px
}}

== Хәтер ==
* «Халыҡтың ир‑егеттәрҙе француздарға ҡаршы яуға оҙатҡаны» әйтешенең өҙөгө йыр һәм риүәйәт рәүешендә «Икенсе әрме» исеме менән үҙ аллы әҫәр булараҡ йәшәй. Байыҡ Айҙар ижади мираҫына «Байыҡ», «Әхмәт Байыҡ», «Байыҡ сәсән йыры», «Егет булһаң…» һ.б. йырҙарҙы индерәләр;
* Уның исеме менән шулай уҡ «Байыҡ» бейеүенең барлыҡҡа килеүен дә бәйләйҙәр.
* «Байыҡ сәсән» риүәйәте буйынса, Байыҡ Айҙар ҡәбере Салауат районы 1‑се Иҙелбай ауылы янында урынлашҡан.
* Мәхмүт ауылында йәшәүсе крайҙы өйрәнеүсе Искәндәр ағай Миһранов Байыҡ сәсән Мәхмүт ауылында ерләнгән тип дәлилләй.
* Байыҡ Айҙар исеме Арҡауыл урта мәктәбенә бирелгән.
* 2010 йылда [[Салауат районы]]нда Байыҡ Айҙарҙың 300 йыллығына арналған «Байыҡ йыйыны» фольклор байрамы ойошторолдо.

== Видеоматериалдар ==
# {{YouTube|EXZUuc96baA|logo=1}} «Мираҫ» йыр һәм бейеү ансамбле

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Байыҡ сәсән]]

== Әҙәбиәт ==
* Буранғолов М. А. Сәсән аманаты: халыҡ ижады һәм ижадсылар тураһында, туй йолалары, боронғо йырҙар һәм легендалар, ҡобайырҙар. Өфө, 1995;
* Башҡорт халыҡ ижады. 5‑се т. Тарихи ҡобайырҙар, хикәйәттәр (иртәктәр). Өфө, 2000;
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана. Кн.9. Уфа, 2001

== Һылтанмалар ==
{{refbegin|2}}
* {{БЭ2013|index.php/1792|Байыҡ Айҙар}}
* [https://ba.wikipedia.org/wiki/Байыҡ_сәсән  Байыҡ Айҙар сәсән]
* [https://kitaptar.bashkort.org/files/ҮҘАЛЛЫЛЫҠ%20ЯУЛАУ%20ЮЛЫНДА.pdf «Үҙаллылыҡ яулау юлында», Өфө, 1998 «Аманат» студияһы]
* [https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/seseny/200-baik-ajdar Башҡорт музыкаһы йыйынтығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191027172955/https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/seseny/200-baik-ajdar |date=2019-10-27 }}
* [https://webkind.ru/text/979211610_9960524p565007463_text_pesni_bajyk-bashkirskaya-boevaya-pohodnaya-pesnya-vremen-otechestvennoj-vojny-1812-g.html «Байыҡ» йырының һүҙҙәре]
* [https://mixmuz.ru/mp3/этно-рок%20группа%20%22арғымаҡ  «Арғымаҡ» этнорок төркөмө «Байыҡ» йырын башҡара] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191027122408/https://mixmuz.ru/mp3/%25D1%258D%25D1%2582%25D0%25BD%25D0%25BE-%25D1%2580%25D0%25BE%25D0%25BA%2520%25D0%25B3%25D1%2580%25D1%2583%25D0%25BF%25D0%25BF%25D0%25B0%2520%2522%25D0%25B0%25D1%2580%25D2%2593%25D1%258B%25D0%25BC%25D0%25B0%25D2%25A1 |date=2019-10-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191027122408/https://mixmuz.ru/mp3/%25D1%258D%25D1%2582%25D0%25BD%25D0%25BE-%25D1%2580%25D0%25BE%25D0%25BA%2520%25D0%25B3%25D1%2580%25D1%2583%25D0%25BF%25D0%25BF%25D0%25B0%2520%2522%25D0%25B0%25D1%2580%25D2%2593%25D1%258B%25D0%25BC%25D0%25B0%25D2%25A1 |date=2019-10-27 }}
* [https://vk.com/sasandar_baigehe Айҙар Байыҡ исемендәге сәсәндәр бәйгеһе сайты]
* [https://nazir1965.com/tarix/bajyҡ-sәsәndeң-ҡajtanan-kilep-syҡҡanyxalyҡҡa-tuғanlyҡty-aңlatҡany.html «Әбйәлил» сайтынан]
* [https://bash.news/bst/bajyk-2019/ БСТ каналының «Байыҡ» бейеү конкурсы сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191027072258/https://bash.news/bst/bajyk-2019/ |date=2019-10-27 }}
* [https://vk.com/baik_bst ВК-ла «Байыҡ» бейеү конкурсы тураһында]
* [https://zaycev.net/pages/26743/2674395.shtml Роберт Юлдашев башҡарыуында «Байыҡ» көйө] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191027072255/https://zaycev.net/pages/26743/2674395.shtml |date=2019-10-27 }}
* [https://webkind.ru/text/54729461_53278604p941258808_text_pesni_bajyk.html Карауанһарай төркөмө йырҙары]
* [https://vk.com/wall-162654874_4 Байыҡ Айҙар сәсән]
* [https://culture.bashkortostan.ru/presscenter/news/15175/ БР Мәҙәниәт министрлығының Байыҡ Айҙар исемендәге сәсәндәр бәйгеһе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191027084450/https://culture.bashkortostan.ru/presscenter/news/15175/ |date=2019-10-27 }}
* [https://yeshlek.rbsmi.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/Uralim-A-Sh-ta-la-orur-ya-iray-26119/ «Уралым» АҠШ-та ла ғорур яңғырай! «Йәшлек» гәзите сайты, 2019, 3 декабрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191204055339/https://yeshlek.rbsmi.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/Uralim-A-Sh-ta-la-orur-ya-iray-26119/ |date=2019-12-04 }}{{V|4|12|2019}}
{{refend}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

[[Башҡорт халыҡ йырҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса йырҙар]]
[[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]]
[[Категория:1812 йылғы Ватан һуғышы]]


{{Bash-cult-stub}}</text>
      <sha1>o1i2uztzwxqrse5krvsb6vobat4liqz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абдуллина Гөльямал Кәлимулла ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154883</id>
    <revision>
      <id>1306255</id>
      <parentid>1265171</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T01:52:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2579" sha1="bmzz5gea398zn8oi9ewm4dioqpatlno" xml:space="preserve">{{Персона
|имя              = Абдуллина Гөльямал Кәлимулла ҡыҙы
|изображение          = 
|размер           = 
|описание         = 
|имя при рождении = 
|род деятельности = һауынсы
|дата рождения    = 9.12.1957
|место рождения   = [[Башҡорт АССР-ы]] {{МестоРождения|Көйөргәҙе районы}} [[Яҡшымбәт (Көйөргәҙе районы)|Яҡшымбәт]] ауылы
|гражданство      = {{USSR}} → {{RUS}}
|религия          =
|дата смерти      = 
|место смерти     = 
|отец             =
|мать             =
|супруга          = 
|дети             =
|награды и премии = 
{{{!}} Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
{{!}} } 
{{!}}}
{{{!}} &quot;
{{!}} 
{{!}}}
{{{!}} 
{{!}} 
{{!}}}
|сайт             =
}}

'''Абдуллина Гөльямал Кәлимулла ҡыҙы''' ([[9 декабрь]] [[1957 йыл]]) — малсы. [[Көйөргәҙе районы]] районы «Искра» хужалығының машина менән һыйыр һауыу операторы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.

== Биографияһы ==
Гөльямал Кәлимулла ҡыҙы Абдуллина Башҡорт АССР-ының Көйөргәҙе районы [[Яҡшымбәт (Көйөргәҙе районы)|Яҡшымбәт]] ауылында 1957 йылдың 9 декабрендә тыуған. «Искра» хужалығында машина менән һыйыр һауыу операторы булып эшләй.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Хеҙмәт ветераны
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре&lt;ref&gt;[https://якшимбетовский.рф/poselenie/istoriya/ История Якшимбетовского сельсовета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220520202147/https://xn--90acikdgbeow8aj7eye.xn--p1ai/poselenie/istoriya/ |date=2022-05-20 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220520202147/https://xn--90acikdgbeow8aj7eye.xn--p1ai/poselenie/istoriya/ |date=2022-05-20 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}</text>
      <sha1>bmzz5gea398zn8oi9ewm4dioqpatlno</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абдуллин Марат Ибраһим улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155008</id>
    <revision>
      <id>1306254</id>
      <parentid>1145538</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T01:44:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3727" sha1="g85jvye69kijqhj38yy9ituwiqthpmm" xml:space="preserve">{{Учёный
| Имя              = Абдуллин Марат Ибраһим улы
| Оригинал имени   = 		
| Изображение             = 
| Подпись          = 
| Имя при рождении = 
| Дата рождения    = 16.10.1948
| Место рождения   =  [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТУ|Шаран районы}} [[Шаран ауылы]] 
|Гражданство = {{USSR}}&lt;br&gt; {{RUS}}
|Место работы         = БДУ деканы
|Учёная степень  = химия фәндәре кандидаты
| Род деятельности =  ғалим-педагог
| Награды = 
| Викитека =
}}
{{фамилиялаш|Абдуллин}}

'''Абдуллин Марат Ибраһим улы''' — ([[16 октябрь]] [[ 1948 йыл]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Шаран районы]], [[Шаран]]) — химик, БДУ профессоры (1989), РФ Технология фәндәре Академияһы ағза-корреспонденты, химия фәндәре докторы (1988), Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001) һәм мәғариф отличнигы (2004), РФ Юғары һөнәри мәғарифының почетлы хеҙмәткәре (2001), СССР уйлап табыусыһы (1981).

== Биографияһы ==
Башҡорт АССР-ның Шаран районы үҙәге Шаран ауылында тыуған. 1971 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның химия факультетын тамамлай. 1974 йылдар алып ошо юғары уҡыу йортонда эшләй. 1986 1989 йылдарҙа химия факультеты деканы вазифаһын атҡара. 1996 йылдан башлап техник химия фәндәре кафедраһы мөдире була. 2000—2011 йылдарҙа химия-технология факультеты деканы.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы, драматург [[Абдуллин Ибраһим Әхмәт улы|Ибраһим Абдуллин]]дың улы.

== Ғилми хеҙмәттәре ==
300‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 50 уйлап табыу авторы. Фәнни хеҙмәттәре юғары молекуляр берләшмәләр химияһы һәм технологияһы өлкәһендәге тикшеренеүҙәргә, сәнәғәттең электротехника, автомобиль, төҙөлөш һәм башҡа тармаҡтары өсөн полимер материалдар эшләүгә арналған.

30‑ҙан ашыу полимер композициялы материал, шулай уҡ уларға химикат‑өҫтәмәләр эшләй, уларҙың 20‑һе «Авангард», [[«Каустик» берекмәһе|«Каустик»]], «Уфимкабель» предприятиеларында етештереүгә индерелгән.

== Һылтанмалар ==
* https://web.archive.org/web/20191224073225/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/239
* http://www.bashedu.ru/ba/khimika-tekhnologiya-fakultety-turakhynda {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191107172513/http://www.bashedu.ru/ba/khimika-tekhnologiya-fakultety-turakhynda |date=2019-11-07 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>g85jvye69kijqhj38yy9ituwiqthpmm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Авеста</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155820</id>
    <revision>
      <id>1306261</id>
      <parentid>1291723</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T02:20:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35547" sha1="06zgv971h4dlbxopcmcigsm370iagzv" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{другие значения}}
'''«Аве́ста»'''&lt;ref&gt;{{Словарь собственных имён русского языка|«Авеста»|58}}&lt;/ref&gt; (революцияға тиклемге баҫмаларҙа «''Зендавеста''»&lt;ref&gt;Зендавеста [зенд-авеста] — авестий телендәге төп нөсхәһе, хәҙер Һиндостандағы парстарҙың һәм Ирандағы гебрҙар дини йола атҡарыу ''зенда''һынан&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Зендавеста}}&lt;/ref&gt;) зороастрийлыларҙың изге текстары йыйынтығы. Иранистикала «авестий» теле тип аталған башҡа бер ерҙә лә беркетелмәгән үҙенсәлекле телдә төҙөлгән боронғо иран (фарсы) әҙәбиәте ҡомартҡыһы.

== Атамаһы ==
Ҡомартҡының «Аве́ста» тигән рус атамаһы, көнбайыш европалыларға эйәреп, зороастрийҙарҙа {{lang-fa|«اَوِستا»}} (хәҙерге әйтелеше [ævestá]) ҡабул ителгәнгә барып тоташа. Һуңғыһы үҙ сиратында үҙенә бер төрлө, һүҙ урта фарсы (пехлеви) теленең «пазенд» әйтелешендә «ʾpstʾk» [aβastāγ] &lt; [apastāk]&lt;ref&gt;уртаبستاه، البستاه، ابستا، الابستا، الابساق иртә ислам (мосолман) әҙәбиәтендә ҡанунға ярашлы яңы фарсы үҫеше менән (a)bestā(h)&lt;/ref&gt;, зороастрий китаптарының урта фарсы ҡанунын билдәләгән. Һаҡланып ҡалған авестий текстарында был һүҙ осрамай, боронғо иран телендәге «*upa-stā-ka-» «урынлаштырылған», «ҡанундар йыйылмаһы», «нигеҙ» (йәғни «ҡанун») йәки «*upa-stāva-ka-» — «маҡтау» мәғәнәһендә тип фаразларға ғына ҡала.

Пехлеви әҙәбиәтендә тағы ла Авестаның икенсе һәм ныҡ таралған — dyn' [dēn], ғәҙәттә «ышаныу», «дин», авестий текстарына ҡарата һүҙ йыш ҡына «(Заратуштраның асылына төшөнөүе)» билдәләмәһе булараҡ ҡулланыла.

Авестий текстарының үҙендә был атамалар билдәле түгел. Хом-яштта (Y 9.22) «naska-» — '''наск''', «авестий китабы», һүҙмә-һүҙ «бәйләм» һүҙе осрай.

== Традицион тарих ==
Пехлевий сығанаҡтарына ярашлы, Заратуштраның Аһура Мазданан алған асылына төшөнөүе уның батша кеүек ҡурсалаусыһы покровитель Кави Виштасп булған һәм 12 мең үгеҙ тиреһенә алтын ҡара менән яҙылған. Уның тоҡомо Дарий Дарян (йәғни [[Дарий]], Дарийҙың улы) Авестаның ике күсермәһен һәм уның тәфсирен комментарий Гандж-и Шапикан һәм Диз-и Нипишт («крепость писаний») һаҡлағыстарына урынлаштырған. [[Александр Македонский]], разрушая [[Ахеменидтар]] державаһын бөлгөнлөккә төшөргән осорҙа, китаптарҙы диңгеҙгә ташлап һәм утҡа яғып, Авестаны ла юҡҡа сығарған, ә бер өлөшөн грек теленә тәржемә итергә бойорған.

Аршакид башаһы Валахш (фараз буйынса, Вологез I күҙ уңында тотола, б. э. I б.) үҙ заманының дастурҙары ярҙамында, төрлө өҙөктәрҙә һаҡланған һәм телдән тапшырылған авестий текстарын йыйыу һәм кодификациялау буйынса тәүге ынтылыш эшләгән. Ул хакимлыҡ иткәндә Авеста экземплярҙары ҡалаларға ебәрелгән һәм өйрәнеү һәм һаҡлауға тапшырылған.

Изге риүәйәт текстарын йыйыу эше Сәсәниҙәр монархияһына (б. э.т. III) нигеҙ һалған Ардашир I дәүерендә дауам иткән, уның күрһәтмәһе буйынса юғары дастур Тансар булған текстарҙы һәм уларҙың {{comment|тәфсирен|комментарий}} тәржемә иткән. Ардаширҙың улы Шапур I Авестаны, үҙ осоронда грек, һинд һәм башҡа ғилми хеҙмәттәрҙең тәржемәләре менән, Гандж-һәм Шапиган һаҡлағысына ҡуйған.

Юғары дастур Адурбад Махраспандан, зороастрий диненең иң бөйөк апологеты һәм {{comment|остазы|наставник}}, Шапур II|Шапур дәүерендә (IV б.), авестий йыйынтығының һәм ҡанун урынлаштырыу ахырғы редакцияһын, 21-се китапта («наск») тәртипкә килтереп, Авестаны '''Зенд''' (Зенд) — от {{lang-ae|zainti-}} — «белем», «аңлатма» тип аталған урта фарсы теленә тулыһынса тәржемә иткән, шунан килеп сыға инде йыйынтыҡтың «Зенд-Авеста» (йәғни «Аңлатма һәм Ҡанун») тигән таралған атамаһы.

Зендтың ахырғы редакцияһы Хосров I Аноширван (б. э. т. VI б.) дәүерендә төҙөлгән&lt;ref&gt;Краткое изложение традиционной истории содержится в 4-й книге [[Денкард]]а.&lt;/ref&gt;.

== Хәҙерге Авеста ==
[[Файл:Bodleian J2 fol 175 Y 28 1.jpg|thumb|300px|Ясна 28.1]]
Хәҙерге заман зороастрий берләшмәһендә баҫмаһыҙ дәүерҙәрҙә (XIX б. саҡлы), кәм тигәндә һуңғы меңйыллыҡта дин әһелдәре күсереп яҙған Авестаның ҡулъяҙмаларына барып тоташа. Иң иртә һаҡланған манускрипт XIII б. (1288 год), ҡулъяҙмалар колофоны XI б. саҡлы тапшырыуҙы раҫлай. Бөтә булған манускриптар X б. ҡулъяҙмаға&lt;ref&gt;[http://www.fas.harvard.edu/~iranian/Zoroastrianism/index.html P.O. Skjærvø. Introduction to Zoroastrianism]&lt;/ref&gt;, &quot;Сәсәниҙәр архетибы&quot;на — Сәсниҙәр заманындағы үрнәк күсермәгә барып тоташҡаны билдәле.

Манускриптар традиция буйынса Зенд-Авестаға (тәржемәгә), Саде («таҙа», литургик маҡсатта тәржемәһеҙ ҡулланылған авестий текстары) бүленә.

Боронғо иран телдәренеъ береһендә төҙөлгән Авеста Европала «авестий алфавиты», Иран зороастрийҙары din-dabire, «дини хат» тип йөрөтөлгән үҙенә бер төрлө алфавит нигеҙендә яҙылған. Зороастрийҙар араһында шулай уҡ ысын латин әлифбаһына әллә ни тап килмәгән латиница транслитерацияһы һәм ғәрәп-фарсы яҙмаһы таралыу ала. Бынан тыш, Авестаның күп кенә текстары хәҙергәсә яттан, мобедтар аша, һөйләнелә.

=== Хәҙерге Авестаның составы ===
{{Врезка
 | Выравнивание = right
 | Заголовок = '''Гимн Ахура-Мазде'''
 | Содержание = &lt;poem&gt;
  1. Спросил Ахура-Мазду                                           
  Спитама-Заратуштра:
  &quot;Скажи мне Дух Святейший,
  Создатель жизни плотской,
  Что из Святого Слова
  И самое могучее,
  И самое победное,
  И наиблагодатное,
  Что действенней всего?&quot;
 
  2. И что победоноснее,
  И что всего целебнее,
  Что сокрушает больше
  Вражду людей и дэвов?
  Что в этом плотском мире
  Есть мысль проникновенная,
  Что в этом мире плотском -
  Отдохновенный дух?&quot;.
 
  3. Ахура-Мазда молвил:
  &quot;Моё то будет имя,
  Спитама-Заратуштра,
  Святых Бессмертных имя, -
  Из слов святой молитвы
  Оно всего мощнее,
  Оно всего победнее
  И наиблагодатнее,
  И действенней всего.
 
  4. Оно наипобедное
  И самое целебное,
  И сокрушает больше
  Вражду людей и дэвов.
  Оно в телесном мире
  И мысль проникновенная,
  Оно в телесном мире. -
  Отдохновенный дух!&quot;&lt;/poem&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;Отрывок из гимна Ахура-Мазде  (Яшт 1, «Ормазд-яшт»)&lt;ref&gt;[https://www.zoroastrian.ru/files/iran/Kh_Avesta.pdf Хорде Авеста - перевод М. В. Чистякова, 2005] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130908234325/http://www.zoroastrian.ru/files/iran/Kh_Avesta.pdf |date=2013-09-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
}}

Сохранившаяся Авеста&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://avesta.fandom.com/ru/wiki/%D0%90%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0|title=Авеста|publisher=Зороастрийская энциклопедия вики|lang=ru|accessdate=2019-07-11}}&lt;/ref&gt; традиционно делится на 5 «книг» и несколько не входящих в них других частей и фрагментов (рядом с названием указан сокращённый индекс книги):

* '''Ясна (Авеста), Y.''' ({{lang-pal|yasn, yazišn}}, {{lang-ae|yasna-}} «почитание» от глагола yaz- «почитать», «священнодействовать», ср. {{lang-sa|[[яджна|yajña]]}}) — наиболее значимая книга, представляющая собой текст, читаемый на основной зороастрийской литургии «[[Ясна (обряд)|Ясна]]». Объединяет 72 главы («[[хаити]]», {{lang-ae|haitī-}} букв. «связка») довольно разнородного содержания. Главы 28-34, 43-51, 53 занимают [[Гаты]], наиболее почитаемая часть всего авестийского собрания, метрические гимны, посвящённые [[Ахура Мазда|Ахура Мазде]], авторство которых традицией и большинством учёных приписывается самому пророку [[Заратуштра|Заратуштре]].
* '''Висперед, Vr.''' (Виспрад, от {{lang-ae|vīspe ratauuō}} «все главы») — дополнение к Ясне в виде молитв и обращений к «[[ратам]]», образцовым главам творений; состоит из 24-х глав (karde &lt; kardag).
* '''Видэвдад, V.''' (Вендидад, {{lang-pal|vidēvdād}}, {{lang-ae|vī-daēvō-dāta-}} «Закон отречения от [[дэвы (зороастризм)|дэвов]]» — сборник из 22-х глав (fragard), посвящённый прежде всего законам чистоты и борьбы с осквернениями.
* '''Яшты, Yt.''' ({{lang-pal|yašt}}, {{lang-ae|yešti-}} от того же глагола yaz- «почитать») — 22 гимна, посвящённых [[Ахура Мазда|Ахура Мазде]], [[Амешаспенты|Амешаспентам]] и различным [[язаты|язатам]].
* '''Хорде Авеста''' ({{lang-fa|xorde avestā}}) — букв. «Малая Авеста», сборник повседневных молитв, используемый как священниками, так и мирянами, содержание которого в значительной степени представляет собой извлечение из других частей Авесты. Некоторые оригинальные молитвы составлены на среднеперсидском языке, и их авторство традиционно приписывается [[Адурбад Махраспанд|Адурбаду Махраспанду]]. Авестийские части включают вступительные компилятивные молитвы, 5 '''[[Гахи|Гахов]]''' (G. {{lang-pal|gāh}}) — молитв 5 времени суток, 5 '''[[Нияишн]]ов''' (Ny., {{lang-pal|niyāyišn}} «молитва») 5 язатам, 4 '''[[Афринган]]а''' (A., {{lang-pal|Āfrinagān}} — «благословение»)
* '''Сироза, S.''' ({{lang-pal|sīrōza}} — «тридцатидневка») — молитвенные посвящения тридцати покровителям тридцати дней [[зороастрийский календарь|зороастрйиского календарного]] месяца в двух видах: с именем в родительном падеже (Малая Сироза) и в винительном (Большая Сироза); формулы Сирозы, в основном извлечённые из Ясны, активно используются в Яштах и Хорде Авесте.
* '''Авестий фрагменттары''' — разрозненные части несохранившихся целиком авестийских книг, а также авестийские цитаты в пехлевийских сочинениях. Наиболее крупные из них '''[[Нирангистан]]''' (N., {{lang-pal|Nīrangistān}}), '''[[Пурсишниха]]''' (P., {{lang-pal|Pursišnīhā}}), '''[[Аогемадаэча]]''' (Aog., {{lang-pal|Aogəmadāēčā}}), '''[[Хадохт-наск]]''' (H., {{lang-pal|Hādōxt Nask}}), '''[[Африн-и Зардушт]]''' (Az., {{lang-pal|Āfrīn ī Zarduš}}t), '''[[Виштасп-яшт]]''' (Vyt., {{lang-pal|Vištāsp Yašt}})

== Сәсәниҙәр Авестаһы ==
После разрушения Сасанидской державы,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000003/st09.shtml|title=История Древнего мира. Упадок древних обществ. /Сасанидская держава в III-V вв.|publisher=historic.ru|accessdate=2019-07-11}}&lt;/ref&gt; вторжения арабов в Иран и начала исламизации, зороастрийские общины оказались лишены государственной поддержки, их храмы и культурные центры часто разрушались или вместо них строились мечети. Дожившие до наших дней две [[зороастрийцы в Иране|иранские общины]] ([[Йезд]]а и [[Керман]]а) и [[парсы|парсийская]] уже в начале II тыс. н. э. столкнулись с недостатком религиозных источников, вызванным утратой рукописей Авесты и гибелью или обращением в [[ислам]] их хранителей-[[мобед]]ов.

Обращает на себя внимание, что сохранённая Авеста представляет собой тексты, так или иначе используемые в богослужении или частной молитве. Именно их в первую очередь старались сохранить деградирующие общины. От менее ходовых авестийских текстов сохранились лишь цитаты в пехлевийских книгах. О содержании утраченной Авесты можно также судить по ссылкам в пехлевийской литературе на «откровение».

Книга [[Денкард]] (X век), составленная в эпоху, когда Сасанидская Авеста была ещё доступна, содержит краткий обзор содержания 21-го наска Авесты, а три из них описываются особенно подробно, включая содержание каждой главы. Согласно Денкарду, Авеста состояла из 21-й книги («[[наск]]а»), объединявших 348 глав, каждая из этих книг соответствовала 21-му слову зороастрийской молитвы [[Ахуна Ваирья]]. Кодекс делился на три части (по числу строк в молитве):

* Гасаниг (Gāsānīg) или Гатиг — [[Гаты]] и комментарии к ним.
* Хадаг-мансриг (Hadag-mansrīg) или Хада-мантрик — священные [[мантра (зороастризм)|мантры]], связанные с ритуалами.
* Дадиг (Dādīg) или Датик — религиозный закон.

Наски Авесты за одним исключением (сохранившийся полностью наск Видевдад) не коррелируют с современными «книгами», последние представляют собой богослужебные извлечения из изначального авестийского кодекса.

=== Денкардҡа ярашлы Авеста Наскалары ===

==== Gāsānīg (Гатик) ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! |Название
! |Сохранившиеся части
! |Содержание
|-
| 1. Stōd-yasn
| Y. 14-16, 22-27, 28-54, 56, Vr. (полностью)
| [[Гаты]], части Ясны, Висперед
|-
| 2. Sūdgar
| Отдельные фрагменты? подробное описание в Денкарде 9.1.
| Комментарии к Гатам
|-
| 3. Warštmānsr
| Подробное описание в Денкарде 9.2
| Комментарии к Гатам
|-
| 4. Bag
| Y.19-22, подробное описание в Денкарде 9.3
| Комментарии к Гатам
|-
| 5. Waštag
| Утрачен
| Неизвестно
|-
| 6. Hādōxt
| Y. 58, Yt. 11, Az., H. 1-2
| Описание религиозного главенства, праздников, правил поведения и путей достижения праведности и др.
|-
| 7. Spand
| Отдельные фрагменты
| Жизнеописание Заратуштры
|}

==== Hadag-mansrīg (Религиозные правила, наука) ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! |Название
! |Сохранившиеся части
! |Содержание
|-
| 8. Dāmdād
| Отдельные фрагменты? предполагается переложение наска в [[Бундахишн]]е
| [[Космогония]] и [[космология]]
|-
| 9. Nāxtar
| Утрачен
| Неизвестно
|-
| 10. Pāzag
| Гахи и Сироза (G., S.)
| Части суток, календарь, праздники, правила богослужения
|-
| 11. Raθβištāiti
| Отдельные фрагменты
| Организация богослужения
|-
| 12. Bariš
| Отдельные фрагменты
| Этика
|-
| 13. Kaškaysraw
| Отдельные фрагменты
| Отмена почитания дэвов
|-
| 14. Vištāsp-yašt
| Az., Vyt.
| Обращение Виштаспы в веру Заратуштры
|}

==== Dādīg (Закон) ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! |Название
! |Сохранившиеся части
! |Содержание
|-
| 15. Nigādum
| Отдельные фрагменты
| Законы
|-
| 16. Duzd-sar-nizad
| Отдельные фрагменты
| Законы
|-
| 17. Huspārām
| Нирангистан
| Законы
|-
| 18. Sagādum
| Отдельные фрагменты
| Законы
|-
| 19. Vidēwdād (Juddēwdād)
| V. полностью
| Законы
|-
| 20. Čihrdād
| Отдельные фрагменты
| Эпическая история Ирана
|-
| 21. Bagān-yašt
| Y. 9-11, 57; Yt. 5-19
| Гимны [[язаты|язатам]]
|}

== Авестий текстарының килеп сығыуы һәм {{comment|тапшырылыуы|трансляция}} ==
{{main|География Авесты}}

Йөкмәткеһе һәм тел билдәләре буйынса авестий текстарын ике өлөшкә бүлергә була:
* '''Өлкән Авеста'''ның теле {{comment|иҫкерәк|более архаичный}}: Заратуштра Гаттары, Ясна Хаптангхаити һәм ҡайһы бер башҡа боронғораҡ өлөштәре: зороастризм Ясналары (Y 12, 54, 56, 58), шулай уҡ өс төп авестий доғалары текстары (Ахуна Ваирья, Ашем Воху, Йенгхе-хатам).
* '''Кесе Авеста''', {{comment|ныҡ иҫке булмаған|менее архаичный}} һәм бер ни тиклем диалект базалы: кесе авестий теле юғалған дәүерҙә төҙөлгәнлеген раҫлаусы һәм етди хаталары булған Авестаның бөтә ҡалған текстары.

Иҫке авестий һәм йәш авестий текстары яҙылыуы араһында бер нисә йөҙ йыл үткән тигән фараз бар. Шуның менән бергә Өлкән Авеста теле һәм күпмелер дәрәжәлә стиле һәм йөкмәткеһе буйынса ведий әҙәбиәтенең боронғо ҡомартҡыһы булған Ригведаға яҡын тора. Ситләтелгән мәғлүмәттәр буйынса Өлкән Авестаның йәшен (Заратуштра вәғәздәре осорона ярашлы) яҡынса б. э. т. 1000-се йылдарына тиклемге осор менән билдәләнә (б. э. т. 1200—800 йй.)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/avesta-holy-book|title=AVESTA i. Survey of the history and contents o – Encyclopaedia Iranica|publisher=www.iranicaonline.org|accessdate=2019-07-11}}&lt;/ref&gt;. Кесе Авестаның иң боронғо текстары (Ясна, Яштарҙың күпселеге) Әһәмәниҙәр осоро менән билдәләнә (б. э. т. VI быуат).

Баштараҡ текстар зороастрий руханиҙары коллегияһы тарафынан ауыҙ-тел ижады булараҡ быуындан быуынға тапшырылған. Авестаны Аршакиҙар дәүерендә яҙылған тигән һуңғы мәғлүмәт сығанаҡтары, дөрөҫ түгел, тип алып ташланырға тейеш түгел, әммә фаразланған &quot;Аршакиҙар Авестаһы&quot;на, әгәр ул булһа, Сәсәниҙәр ваҡытында яҙылған йоғонтоһон күҙәтеп булмай.

Авестий текстары тапшырылыуында түбәндәге этаптарҙы айырырға була&lt;ref&gt;[http://www.iranica.com/articles/avestan-language# K. Hoffmann. AVESTAN LANGUAGE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101208192556/http://www.iranica.com/articles/avestan-language |date=2010-12-08 }}&lt;/ref&gt;:

'''Өлкән Авеста'''

: 1. Гаттың башланғыс тексы, Ясна Хаптангхаити һәм башҡа доғалар.
: 2. Речитатив уҡыу тәьҫирендә әйтелештәге үҙгәрештәр.
: 3. Йәш авестий диалектын йөрөтөүселәр тапшырыуында барлыҡҡа килгән үҙгәрештәр.
: 4. Кесе Авеста менән бергә текстар тапшырылыуының дауам итеүе.

'''Кесе Авеста'''
: 1. Кесе авеста текстарының, фараз буйынса, боронғо Мерв ҡалаһында йә Гератта дөрөҫ телдә төҙөлөүе.
: 2. Традицияның үҙәге, фараз буйынса, Арахозияға күсеүе сәбәпле, Көньяҡ Ирандың диалекттары йоғонтоһо.
: 3. Традицияның үҙәге Ирандың көньяҡ-көнбайышына, Фарсҡа, күсеүе (яҡынса б. э. т. VII б.), текстарҙың Истахр руханиҙары тарафынан тапшырылыуы, үле телдә грамматик хаталар менән яңы текстар төҙөлөүе.
: 4. Авестий алфавиты саралары менән текстарҙың фонетик яҙылышы (б. э. VI б.), Авестаның «Сәсәниҙәр прототибын» төҙөү, телдән тапшырылыуҙың ахыры. Урта фарсы тәржемәһендә (Зенд) төҙөү.
: 5. Бөтә һаҡланған манускриптарҙың (IX—X бб.) нигеҙенә һалынған ҡулъяҙмаларҙың күсермәһе.

== Авестаның эстәлеге ==
{{Незавершённый раздел}}
Содержание Авесты весьма разнородно вследствие присутствия в памятнике пластов различных стилей, времени и места составления, а также, вероятно, отличающихся религиозных взглядов разных авторов этих пластов&lt;ref name=&quot;лел1&quot;&gt;[http://avesta.byethost10.com/zoroastr/Lelekov020301.htm Л. А. Лелеков Авеста в современной науке, М. 1992 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100104110407/http://avesta.isatr.org/zoroastr/Lelekov020301.htm |date=2010-01-04 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100104110407/http://avesta.isatr.org/zoroastr/Lelekov020301.htm |date=2010-01-04 }}&lt;/ref&gt;. Тем не менее несмотря на эклектичность, все тексты Авесты — одни изначально, другие вследствие последующей редактуры — в целом выдержаны в русле почитания [[Ахура Мазда|Ахура Мазды]] — центральной фигуры Авесты. Кроме того, в силу преимущественного богослужебного характера сохранившихся авестийских текстов в сборнике много повторений, повторяющиеся тексты доходят до 1/3 объёма всего памятника.
&lt;!--=== Гаты ===--&gt;
&lt;!--=== Мантры ===--&gt;
&lt;!--=== Богослужебные части ===--&gt;
&lt;!--=== Эпос ===--&gt;

== Авеста һәм Көнбайыш цивилизация ==
Хотя [[Древняя Греция|древние греки]] знали о гимнах и молитвах, читаемых [[мобед|магами]], а [[Гермипп]] утверждал, что ему известно о двух миллионах стихотворных строк, сочинённых [[Зороастр]]ом&lt;ref&gt;Плиний Старший. Естественная история XXX 2, 3&lt;/ref&gt;, реальные сведения о древнеиранской религиозной литературе на Западе были очень скудны, и до XVIII в. об Авесте в Европе ничего не было известно.

Впервые авестийский текст Видевдад-саде попал в [[Оксфорд]]скую библиотеку в 1723 г. от торговца из [[Сурат]]а, однако никто не мог прочесть этот текст. Лишь [[Франция|французскому]] учёному [[Анкетиль-Дюперрон|Анкетилю-Дюперрону]], отправившемуся в [[Индия|Индию]] в 1755 году простым солдатом, удалось войти в доверие к одним из [[парсы|парсийских]] священнослужителей и обучиться с их помощью читать и переводить авестийские тексты. Вернувшись в 1762 году во Францию, он преподнёс в дар Королевской библиотеке 180 авестийских, пехлевийских, персидских и санскритских зороастрийских рукописей, и в 1771 году им был издан первый в Европе перевод Авесты на [[французский язык]], а в 1776 году в [[Рига|Риге]] появились первые переводы на [[немецкий язык]].

Изначально новооткрытая Авеста встретила глубокий скептицизм у европейской публики и учёных, ориентированных на формировавшийся веками образ Зороастра, имеющий мало общего с реальным Заратуштрой. Анкетиля-Дюперрона часто обвиняли в подлоге, и умер он в нищете. Однако начавшиеся исследования Авесты специалистами-востоковедами, а также расшифровка в 1835 году [[Гротефенд, Георг Фридрих|Гротефендом]] [[древнеперсидская клинопись|древнеперсидской клинописи]] на родственном [[древнеперсидский язык|языке]] окончательно убедили Европу в подлинности Авесты и положили начало тесному знакомству с древнеиранской культурой и религией.

Авеста оказала большое влияние на философскую мысль Востока и Запада. Георг [[Гегель]] (1770—1831 годы) подчёркивал, что основой зороастрийской религиозной системы является признание борьбы двух противоположностей — Добра и Зла. Одно из самых знаменитых произведений Иоганн [[Гёте, Иоганн Вольфганг|Гёте]] (1749—1832 годы) «Западно-Восточный диван» содержит стихотворение «Завет древнеперсидской веры». В нём поэт даёт своё понимание Авесты как веры в торжество света над тьмой. Некоторыми идеями и образами гимнов Заратуштры был вдохновлён и основоположник теории психофизического параллелизма Теодор Фехнер (1801—1887). Однако Фридрих [[Ницше]] в известной книге «Так говорил Заратустра» приписал пророку идеи «сверхчеловека» и «вечного возвращения».

== Рус телендә ==
Первый перевод '''Авесты''' на [[русский язык]] выполнил [[Коссович, Каэтан Андреевич|Каэтан Коссович]] в 1861 году.

Поэту-символисту [[Бальмонт, Константин Дмитриевич|Константину Бальмонту]] принадлежат:
* стихотворный перевод гимна из текстов Авесты — «[[s:Из Зенд-Авесты. Гимн (Бальмонт)|Из Зенд-Авесты. Гимн]]» (1899 год);
* стих «[[s:На мотив из Зенд-Авесты (Бальмонт)|На мотив из Зенд-Авесты]]» (1899 год);
* «[[s:Скорбь Агурамазды (Бальмонт)|Скорбь Агурамазды]]» (из Зенд-Авесты; 1903 год);
* часть гимнов в книге «[[s:Гимны, песни и замыслы древних (Бальмонт)|Гимны, песни и замыслы древних]]» (1908 год).

== Иҫтәлектәр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
; Энциклопедические
* {{ВТ-ЭСБЕ|Зендавеста}}
** {{ВТ-ЭСБЕ|Висперед}}
** {{ВТ-ЭСБЕ|Гатха}}
** {{ВТ-ЭСБЕ|Камередха}}
** {{ВТ-ЭСБЕ|Пазенд}}
* [http://www.krugosvet.ru/articles/124/1012400/1012400a1.htm Авеста] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090303040138/http://www.krugosvet.ru/articles/124/1012400/1012400a1.htm |date=2009-03-03 }} //Энциклопедия «Кругосвет»

; Башҡалар
* [http://blagoverie.org/avesta/index.phtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115074552/http://blagoverie.org/avesta/index.phtml |date=2010-11-15 }} Авеста] // сайт «Благоверие»

{{Внешние ссылки}}

[[Категория:Алфавит буйынса китаптар]]
[[Категория:Авеста]]
[[Категория:Изге китаптар]]
[[Категория:Фарсы әҙәбиәте]]
[[Категория:Зороастрий текстары]]</text>
      <sha1>06zgv971h4dlbxopcmcigsm370iagzv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әхийәров Камил Шәйехмырҙа улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156419</id>
    <revision>
      <id>1306203</id>
      <parentid>1181722</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T20:53:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10010" sha1="araw6hlxfglczxz1mpzfcgvsmjh8h93" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Әхийәров Камил Шәйехмырҙа улы''' ([[19 февраль]] [[1930 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең ғалим-педагогы, юғары мәктәп эшмәкәре. [[Фән докторы|педагогия фәндәре докторы]] (1974), профессор (1976), Белем биреүҙе гуманлаштырыу халыҡ-ара академияһының ғәмәлдәге ағзаһы (1995), Рәсәй Мәғариф академияһының мөхбир ағзаһы.

600-ҙән ашыу ғилми һәм уҡытыу-методик эштәр авторы, уларҙың бер өлөшө сит илдәрҙә баҫылып сыҡҡан;&lt;ref name=&quot;kprf102&quot;&gt;[http://kprf102.ru/index.php/v-bashkirii/1267-%D0%B8%D0%B7-%D0%B6%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D0%B8-%D1%8E%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8F%D1%80%D0%B0-%D0%B0%D1%85%D0%B8%D1%8F%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8F-%D1%88%D0%B0%D0%B5%D1%85%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B0.html Из жизни юбиляра Ахиярова Камиля Шаехмурзиновича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191207081935/http://kprf102.ru/index.php/v-bashkirii/1267-%25D0%25B8%25D0%25B7-%25D0%25B6%25D0%25B8%25D0%25B7%25D0%25BD%25D0%25B8-%25D1%258E%25D0%25B1%25D0%25B8%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2580%25D0%25B0-%25D0%25B0%25D1%2585%25D0%25B8%25D1%258F%25D1%2580%25D0%25BE%25D0%25B2%25D0%25B0-%25D0%25BA%25D0%25B0%25D0%25BC%25D0%25B8%25D0%25BB%25D1%258F-%25D1%2588%25D0%25B0%25D0%25B5%25D1%2585%25D0%25BC%25D1%2583%25D1%2580%25D0%25B7%25D1%258F%25D0%25BD%25D0%25BE%25D0%25B2%25D0%25B8%25D1%2587%25D0%25B0.html |date=2019-12-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191207081935/http://kprf102.ru/index.php/v-bashkirii/1267-%25D0%25B8%25D0%25B7-%25D0%25B6%25D0%25B8%25D0%25B7%25D0%25BD%25D0%25B8-%25D1%258E%25D0%25B1%25D0%25B8%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2580%25D0%25B0-%25D0%25B0%25D1%2585%25D0%25B8%25D1%258F%25D1%2580%25D0%25BE%25D0%25B2%25D0%25B0-%25D0%25BA%25D0%25B0%25D0%25BC%25D0%25B8%25D0%25BB%25D1%258F-%25D1%2588%25D0%25B0%25D0%25B5%25D1%2585%25D0%25BC%25D1%2583%25D1%2580%25D0%25B7%25D1%258F%25D0%25BD%25D0%25BE%25D0%25B2%25D0%25B8%25D1%2587%25D0%25B0.html |date=2019-12-07 }}&lt;/ref&gt; Әхийәровтың ғилми тикшеренеүҙәре этнопедагогика, хеҙмәт, уҡытыу проблемаларына арналған.

== Биографияһы ==
Камил Шәйехмырҙа улы Әхийәров 1930 йылдың 19 февралендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Бөрө кантоны]] [[Үрге Маншыр]] ауылында (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Илеш районы]]) күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы — Шәйехмырҙа Әхийәров колхоз рәйесе, Йәркәй МТС-ында директор була; әсәһе Гөлзифа Шәкир ҡыҙы [[колхоз]]да эшләй.

1951 йылда [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]н отличие менән тамамлай һәм [[Борай районы]]ның [[Салҡаҡ]] урта мәктәбендә уҡытыусы һәм директор булып эшләй (1951—1963).

Кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлағандан һуң Камил Әхийәров [[Бөрө дәүләт педагогия институты]]ның фәнни һәм уҡытыу эштәре буйынса проректоры итеп раҫлана, артабан 1963 йылдан алып 1989 йылға тиклем был юғары уҡыу йортоноң ректоры була.

1974 йылда «Трудовое воспитание в сельской общеобразовательной школе на современном этапе» темаһына диссертация яҡлап, педагогия фәндәре докторы булып китә;&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01009585732 Диссертация доктора педагогических наук]&lt;/ref&gt; 1976 йылда профессор итеп һайлана. 1989 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының кафедра мөдире була, мәктәптәр менән идара итеүҙең фәнни нигеҙҙәрен эшләй, 2007 йылға тиклем был вазифаны биләй. Әлеге ваҡытта был юғары уҡыу йортонда педагогика кафедраһында эшләй.&lt;ref&gt;[https://ugppk.ru/node/6113.htm Ахияров Камиль Шаехмурзинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191207080543/https://ugppk.ru/node/6113.htm |date=2019-12-07 }}&lt;/ref&gt;

Камил Әхийәров башланғысы менән республикала педагогика буйынса кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса беренсе махсуслаштырылған совет асыла. Уның етәкселегендә 150-нән ашыу фән докторы һәм кандидаты әҙерләнә. Күп йылдар педагогик тикшеренеүҙәр методологияһы буйынса фәнни мәктәпте уңышлы етәкләй, Халыҡ мәғарифы хеҙмәткәрҙәренең Бөтә Союз съезында хупланған педагогик белемдең концепцияһын әҙерләүҙә ҡатнаша.

Фәнни-педагогик эшмәкәрлек менән бер рәттән ижтимағи эш менән дә шөғөлләнә — РФ Педагогия йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе президиумы рәйесе, Башҡорт АССР-ының 6-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты, халыҡ депуттарының Бөрө ҡала Советы депутаты (1963—1989), 1988 йылда СССР Халыҡ мәғарифы хеҙмәткәрҙәренең Бөтә Союз съезына делегат итеп һайлана.

== Ҡаҙаныштары ==
* Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1960), Башҡорт АССР-ының (1980) һәм РСФСР-ҙың (1982) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының юғары профессиональ белем биреүҙең почетлы хеҙмәткәре (2001).
* СССР-ҙың (1977), РСФСР-ҙың (1974) һәм Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2000), СССР юғары мәктәбе отличнигы.
* Башҡортостан комсомолы премияһы лауреаты (1985).
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары, «В. И. Лениндың тыуыуына 100- йыллыҡ айҡанлы маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы, ВДНХ [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]], шулай уҡ К. Д. Ушинский, Н. К. Крупская, А С. Макаренко, В. А. Сухомлинский, М. А. Шолохов һәм Т. С. Мальцев миҙалдары&lt;ref&gt;[https://ugppk.ru/node/9482.htm Ахияров Камиль Шаехмурзинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191207080419/https://ugppk.ru/node/9482.htm |date=2019-12-07 }}&lt;/ref&gt;
* Тыуыуына 80 йәш тулыуы уңайынан ғалимдың биографияһы «Рәсәйҙең күренекле ғалимдары» Интернет-энциклопедияһына индерелә.&lt;ref name=&quot;kprf102&quot;/&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|96232}} {{V|30|01|2021}}   
* [https://famous-scientists.ru/5508 Ахияров Камиль Шаехмурзинович]
* [https://cyberleninka.ru/article/n/pedagog-uchenyy-k-75-letiyu-chl-kor-rao-k-sh-ahiyarova Педагог-ученый (к 75-летию члена-корр. РАО К. Ш. Ахиярова)]
* [http://www.bashinform.ru/news/701734-svoyu-zhizn-on-posvyatil-pedagogike-k-85-letiyu-vidnogo-uchenogo-i-pedagoga-kamilya-akhiyarova/ Свою жизнь он посвятил педагогике (К 85-летию видного ученого и педагога Камиля Ахиярова)]

[[Категория:РСФСР халыҡ мәғарифы отличниктары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Педагогия фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Н. К. Крупская миҙалы менән наградланғандар]]
[[Категория:К. Д. Ушинский миҙалы менән наградланғандар]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1930 йылда тыуғандар]]
[[Категория:19 февралдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>araw6hlxfglczxz1mpzfcgvsmjh8h93</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бабаев Юрий Николаевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156451</id>
    <revision>
      <id>1306373</id>
      <parentid>1305593</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T08:50:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5932" sha1="5hq519u9nowkwkj7id0oxcykbexcycu" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Бабаев Юрий Николаевич''' ([[21 май]] [[1928 йыл]] — [[6 октябрь]] [[1986 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-физик. СССР Фәндәр акадамияһының ағза-корреспонденты, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]]. Ядро физикаһы өлкәһендә белгес. Сталин, [[Ленин премияһы|Ленин]] һәм СССР Дәүләт премиялары лауреаты.

== Биографияһы ==
Юрий Николаевич Бабаев [[1928 йыл]]дың [[21 май]]ында [[Мәскәү]] ҡалаһында тыуған.

[[1950 йыл]]да Мәскәү дәүләт университетының физика факультетын отличие менән тамамлай.
[[1951 йыл]]да Юрий Николаевич бүлеү буйынса 11-се конструкторлыҡ бюроһына (КБ-11) Сахаров А. Д. бүлегенә эшкә килә, унда беренсе водород бомбаһын эшләүҙә ҡатнаша.
[[1955 йыл]]да Бабаев [[:ru:Трутнев, Юрий Алексеевич|Ю. А. Трутнев]] менән берлектә водород зарядының ике фазалы конструкцияһының физик схемаһының яңы принциптарын тәҡдим итә.
[[1968 йыл]]дың [[26 ноябрь|26 ноябрендә]] СССР Фәндәр академияһы ядро физикаһы бүлексәһенең эксперименталь ядро физикаһы һөнәре буйынса ағза-корреспонденты итеп һайлана.
Ю. Н. Бабаев [[1986 йыл]]дың [[6 октябрь|6 октябрендә]] Мәскәүҙә вафат була. Кунцево зыяратында ерләнгән&lt;ref&gt;[http://moscow-tombs.ru/1986/babaev_un.htm Могила Ю. Н. Бабаева]&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
[[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] ([[1962 йыл|1962]]).
Ике [[Ленин ордены]] — [[1956 йыл|1956]] һәм [[1962 йыл|1962]],
[[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] — [[1975 йыл]],
«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы.
[[1953 йыл]]да Юрий Николаевич Сталин премияһы лауреаты була,
[[1959 йыл]]да — [[Ленин премияһы]] лауреаты.
[[2000 йыл]]да Юрий Николаевичҡа үлгәндән һуң Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы бирелә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Богуненко Н. Н., Пелипенко А. Д., Соснин Г. А.|год=2005|тираж=|isbn=5-9515-0005-2|серия=|страниц=|столбцы=|страницы=53—55|том=|издательство=Росатом|часть=Белов Анатолий Сергеевич|место=Саров|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Герои атомного проекта|ссылка часть=|ref=}}

== Һылтанмалар ==
* {{Warheroes|id=13824|star=Labor}}
* Храмов Ю. А. Бабаев Юрий Николаевич // Физики: Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и дополн. — М.: Наука, 1983. — С. 23. — 400 с. — 200 000 экз. &lt;span&gt;(в пер.)&lt;/span&gt;
* [https://web.archive.org/web/20100823221101/http://www.vniief.ru/vniief/peoples/ Ю. Н. Бабаев] на сайте [https://web.archive.org/web/20220323171431/http://www.vniief.ru/ Российского федерального ядерного центра]
* {{Сотрудник РАН|49597|Юрия Николаевича Бабаева}}
* [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=7092 Биография на сайте Биография. Ру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251007102240/https://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=7092 |date=2025-10-07 }}

[[Категория:Кунцево зыяратында ерләнгәндәр]]
[[Категория:XX быуат физиктары]]
[[Категория:«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:МДУ-ның физика факультетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса физиктар]]
[[Категория:СССР физиктары]]
[[Категория:Рәсәй физиктары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:РФ Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:СССР ФА мөхбир ағзалары]]
[[Категория:1986 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:6 октябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1928 йылда тыуғандар]]
[[Категория:21 майҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>5hq519u9nowkwkj7id0oxcykbexcycu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлемһеҙ полк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156712</id>
    <revision>
      <id>1306144</id>
      <parentid>1272889</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T16:31:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43196" sha1="07zv6mqydtvc0a9zulr69ipqczmlj5t" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Үлемһеҙ полк»''' — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] быуыны тураһында иҫтәлекте һаҡлау буйынса халыҡ-ара йәмәғәт граждан-патриотик хәрәкәте&lt;ref name=&quot;ustav&quot; /&gt;. Йыл һайын [[Еңеү көнө]]ндә ҡатнашыусылар колонналар менән ҡала урамдары буйлап үҙҙәренең туғандары — армия һәм флот ветерандары, партизандар, подпольщиктар, ҡаршылашыу яугирҙары, тыл хеҙмәтсәндәре, концлагерҙар тотҡондары, блокадниктар, һуғыш балаларының фотографиялары менән үтәләр, — һәм улар тураһындағы ғаилә тарихын хәрәкәт сайтындағы Халыҡ йылъяҙмаһына яҙалар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://moypolk.ru/videoinstrukciya|title=Как создавать Семейные Истории на сайте Бессмертного Полка (видеоинструкция)|accessdate=2017-04-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170508112802/http://www.moypolk.ru/videoinstrukciya|archivedate=2017-05-08}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170508112802/http://www.moypolk.ru/videoinstrukciya |date=2017-05-08 }}&lt;/ref&gt;.

Хәрәкәт 2012 йылда Томск ҡалаһында журналистар Сергей Колотовников һәм Игорь Дмитриев тарафынан башлана&lt;ref name=&quot;Nabatnikova&quot;&gt;''Набатникова, Марина.'' {{Мәҡәлә|заглавие=С портретом прадеда. Как встать в ряды «Бессмертного полка»?|издание=[[Аргументы и факты]]|год=2014|номер=17 (1746) за 23 апреля|страницы=58}}&lt;/ref&gt;. Шунда уҡ, Томскиҙа, хәрәкәт «Үлемһеҙ полк» исемен ала, полк Уставы булдырыла. Уставта хәрәкәттең коммерцияға ҡарамаған һәм сәйәси булмаған, дәүләттән азат граждандар башланғысы принциптары булараҡ билдәләнә&lt;ref name=&quot;ustav&quot; /&gt;. Быға тиклем башҡа ҡалаларҙа икенсе исемдәр аҫтында оҡшаш акциялар үткәрелә. Хәҙер халыҡ хәрәкәте үҙ эсенә 80-дән ашыу дәүләттте ала.

[[Беларусь|Беларусь Республикаһында]] ошондай уҡ акция — «Беларусь хәтерләй» исеме аҫтында, [[Украина]]ла — «Бер кем дә, бер нәмә лә онотолмай» үткәрелә.

«Үлемһеҙ полк» менән бер рәттән исеме һәм маҡсаттары буйынса яҡын — «Рәсәйҙең үлемһеҙ полкы» хәрәкәте — тағы ла хәрәкәт бар, был хәрәкәт сараларҙың дәүләт-идеологик йүнәлешен көсәйтергә тырыша.

== Тарих башы ==
«Үлемһеҙ полк» исеме барлыҡҡа килгәнгә тиклем үк СССР-ҙың башҡа ҡалаларында бындай акциялар үткәрелә. Улар араһында иң тәүгеләрҙән — 1965 йылда 121-се мәктәбе ([[Новосибирск]]) уҡыусылары ветерандарҙың фотолары менән ҡала урамдары буйлап үтә&lt;ref&gt;[http://academ.info/news/28151 Акция «Бессмертный полк» родилась 49 лет назад в Новосибирске, а не в Томске] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518073502/http://academ.info/news/28151 |date=2015-05-18 }} // «Академия новостей».&lt;/ref&gt;. 1981 йылда Ростов өлкәһендәге Тацинская станицаһында Революция Көрәшселәре майҙанында һәләк булған балалары фотолары менән әсәләр үтә (идея режиссеры Юлия Синельникова). 1985 йылда Пермь өлкәһендәге Соликамск ҡалаһында ла ҡатын-ҡыҙҙар үҙҙәренең һәләк булған туғандарының фотоларын тотоп урамдарға сыҡтылар. Липецк өлкәһендәге Конь-Колодезь ауылында 1985 йылдан алып йыл һайын ошо акция үткәрелә.

Советтарҙан һуңғы йылдарҙа бындай саралар Рәсәйҙә генә түгел, ҡайһы бер башҡа илдәрҙә лә үткәрелә. 1999 йылда Иерусалимда Еңеү көнөндә һәләк булған һалдаттарҙың портреттарын тотоп сығалар. 2006 йылда Ухтала үҫмерҙәр Мәңге утҡа һалдаттарҙың портреттарын алып киләләр. Бындай саралар Кузбасста, [[Төмән]]дә, [[Ҡаҙан]]да, [[Кемерово]]ла һәм тағы ла егермеләп төбәктә үткәрелә&lt;ref name=&quot;кп&quot;&gt;''Гришина, Виктория.'' {{Cite web|url=http://www.kp.ru/online/news/2051662/|title=«Бессмертный полк» придумал тюменский пенсионер|publisher=// [[Комсомольская правда]]|accessdate=2015-05-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Рыковцева, Елена.'' {{Cite web|url=http://www.svoboda.org/content/article/27014615.html|title=Сон Геннадия Иванова|publisher=// [[Радио «Свобода»]]|accessdate=}}&lt;/ref&gt;. 2009 йылда «Һеҙҙе сафта алмаштырырбыҙ!» исеме аҫтында Севастополдә вариҫтар маршы үткәрелә&lt;ref&gt;[http://sevastopol.su/news.php?id=74703 Идея акции «Бессмертный полк» зародилась в Севастополе ещё в 2009 году] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161224141547/http://sevastopol.su/news.php?id=74703 |date=2016-12-24 }} // ForPost, Севастопольский городской портал.&lt;/ref&gt;.

== Идеянан донъя масштабындағы сараға тиклем ==

=== «Үлемһеҙ полк» исеме аҫтында тәүге акция ===
2011 йылда [[Томск]]иҙа журналистар Сергей Лапенков Сергей Колотовкин һәм Игорь Дмитриев ветерандарҙың Еңеү көнө парадында йылдан-йыл әҙерәк ҡатнашыуын күреп, ғәҙеллекте тергеҙеү йәһәтенән фотографиялар аша булһа ла ошо байрамды күрергә тейеш тип ҡарар итәләр. Совет осорнда ла шундай йола булған: кешеләр үҙҙәренең туғандарының фоторәсемдәрен һәләк булыусы яугирҙар мемориалына алып килер булғандар. 2012 йылдың 9 майы әлеге рәүештәгә хәрәкәттең тыуған көнө тип һанала, нәҡ ошо көндө урындағы телерадиокомпанияһы ярҙамында) Томск ҡала халҡы урамдары буйлап колонна үтә. «Үлемһеҙ полк» тип аталған акцияла алты меңдән артыҡ кеше ҡатнашһа, уларҙың ике меңдән ашыуы һуғышта ҡатнашыусыларҙың портреттарын килтерә&lt;ref name=&quot;Nabatnikova&quot;/&gt;.

=== Акция географияһының киңәйеүе (2012—2014) ===
[[Файл:Бессмертный_Полк,_9_мая,_Ростов-на-Дону.jpg|мини|300x300пкс| &quot;Үлемһеҙ полк&quot;ы [[Дондағы Ростов]]та, 2013 йылдың 9 майы]]
Федераль һәм төбәк [[киң мәғлүмәт саралары]]нда , Томскиҙағы парад яҡтыртыла һәм ошо йылдан алып төрлө ҡалаларҙан һәм илдәрҙән координаторҙар берләшмәһе булдырыла башлай. 2012 йылдың декабрендә үҙҙәрендә акцияны ойошторорға Рәсәйҙең 15 ҡалаһы теләк белдерә. 2013 йылдың февраленә был һан 30-ға тиклем арта, бындай теләкте дүрт ил вәкилдәре белдерә ([[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Украина]], [[Ҡаҙағстан]], [[Израиль дәүләте|Израиль]]). 2013 йылда акция 120 ҡала һәм ауылда үткәрелә. Томск ҡалаһындағы ҡатнашыусыларҙың  полк һаны күпкә арта&lt;ref name=&quot;Nabatnikova&quot;/&gt;). 2014 йылда ҡалаларҙың һаны 500-гә тиклем арта — «Үлемһеҙ полк» ул йылда ете донъя илдәренең 500 ҡалаһында үтә.

2012 йылдан башлап &quot;Үлемһеҙ полк&quot;тың Халыҡ йылъяҙмаһы башлана. Рәсми сайтта ветерандарҙың вариҫтары үҙҙәренең ғаилә тарихы индерә.

2013 йылда Земцов николай СССР-ҙың халыҡ артисы Василий Лановой менән бергә &quot;Үлемһеҙ полк&quot;тың йөрөшөн Мәскәүҙә Поклонный тауҙа тәүге тапҡыр үткәрә, унда бер мең кеше тирәһе ҡатнаша&lt;ref name=&quot;prf&quot;&gt;{{Cite web|title=Бессмертный полк России|url=https://polkrf.ru/about/|accessdate=2019-05-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190509183841/http://polkrf.ru/about/|archivedate=2019-05-09}}&lt;/ref&gt;.

=== Йәмәғәт хәрәкәтен формалаштырыу, логотип ===
2014 йылдың ғинуарында Томск ҡалаһында «Үлемһеҙ полк» ойоштороусылары «Үлемһеҙ полк» йәмәғәт хәрәкәтен коммерцияға ҡарамаған ойошма булараҡ теркәйҙәр һәм танытма алалар&lt;ref&gt;[http://moypolk.ru/sites/default/files/user_uploaded/user5221/prilozhenie1.jpg Свидетельство о государственной регистрации некоммерческой организации МИПОД «Бессмертный полк»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161222223653/http://moypolk.ru/sites/default/files/user_uploaded/user5221/prilozhenie1.jpg |date=2016-12-22 }} // Официальный сайт движения «Бессмертный полк».&lt;/ref&gt;. Халыҡ хәрәкәте менән &quot;Үлемһеҙ полк&quot;ының Штабы етәкселек итә&lt;ref&gt;[http://www.moypolk.ru/ustav-polka Устав «Бессмертного полка»]// Сайт акции «Бессмертный полк».&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың майында &quot;Үлемһеҙ полк&quot;ы координаторҙары (Григорий Кунис (Санкт-Петербург), Сергей Лапенков (Томск), Елена Скорнякова (Силәбе)) төркөмө менән осрашыу үткәрәләр. Ойоштороу комитеты &quot;Үлемһеҙ полк&quot;ы акцияһын хуплап ҡарар сығара һәм Рәсәй федерацияһы субъекттарының башҡарма властарына урындағы үҙидара органдарына мөмкин тиклем «Үлемһеҙ полк» төбәк-ара тарихи-патриотик хәрәкәтенә ярҙам күрһәтергә тәҡдим итә&lt;ref&gt;[http://moypolk.ru/sites/default/files/user_uploaded/user5221/protokol_2014_05_14_04.pdf Протокол рабочей группы Российского организационного комитета «Победа»]{{Недоступная ссылка|date=Апрель 2019|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. Осрашыу һөҙөмтәләре буйынса «Үлемһеҙ полк» 2015 йылда Еңеүҙең 70-йыллығына арналған байрам программаһына индерелә.

2014 йылда биш осло йондоҙ фонында һауаға ынтылған Торна «Үлемһеҙ полкы» хәрәкәтенең рәсми символы булып китә. Торна эскизы авторы — рәссам Алексей Шелепов (Барнаул). Уның идеяһы — сәйәси һәм пропагандистик символдарҙан алыҫлайтылған, әммә шуға ҡарамаҫтан тарихи күсәгилешлелек сиктәрендәге эмблема.

Алтай фотоларын т башҡа ҡалаларҙа ла ҡуллана башлайҙар. Һуңғараҡ, «Үлемһеҙ полк» хәрәкәтенең йыйылышында (2014 йылдың октябрендә) уны рәсми рәүештә хәрәкәттең символы итеп һанарҡа ҡарар ҡабул ителә. 2016 йылдың декабрендә логотип рәсми рәүештә Сәнәғәт милке федераль институты тарафынан теркәлә.

=== Акцияның глобаль кимәлгә сығыуы (2015 йылдан) ===
2015 йылдан башлап «Үлемһеҙ полк» акцияһы Рәсәйҙә Еңеү Көнөн байрам итеү мөһим элементтарының береһенә әүерелә. Бер үк ваҡытта сараның интернационалләшеүе күпкә киңәйә (ҡара: «илдә, ҡалала үткән акция»). 2015 йылда «Үлемһеҙ полк» акцияһы ун ете донъя илдәрендәге 1150 тораҡ пункты&lt;ref name=&quot;тасс-страны&quot;&gt;{{Cite web|url=http://tass.ru/obschestvo/1944899|title=«Бессмертный полк» пройдёт в 15 странах и тысяче городов|publisher=// [[ТАСС]]|date=2013-04-09|accessdate=2015-05-01}}&lt;/ref&gt;, ә 2016 йылда — 42 илдә.
[[Файл:Шествие_региональной_патриотической_общественной_организации_«Бессмертный_полк»_-_3.jpg|мини|300x300пкс|[[Рәсәй Президенты]] [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] &quot;Үлемһеҙ полк&quot;ы акцияһында [[Мәскәү|Мәскәүҙә]], 9 май 2015 йыл. ]]
[[Файл:Бессмертный_полк_в_Рязани,9_мая_2016_года.jpg|мини|301x301пкс|«Үлемһеҙ полк» Рязань ҡалаһыда, 2016 йылдың 9 майы]]
[[Файл:Бессмертный_полк_в_Майкопе_9.5.2016.jpg|мини|300x300пкс|«Үлемһеҙ полк» Майкопта, 2016 йылдың 9 майы]]
[[Файл:Immortal_Regiment_in_Crimea_(26954468185).jpg|мини|300x300пкс|«Үлемһеҙ полк» [[Саки (ҡала)|Сакиҙа]], 2016 йылдың 9 майы]]
[[Файл:Victory_Day_in_Kaliningrad_2017-05-09_60.jpg|мини|300x300пкс|«Үлемһеҙ полк» Калининградта, 2017 йылдың 9 майы]]
[[Файл:Конец_шествия_Бессмертного_полка.jpg|мини|300x300пкс|«Үлемһеҙ полк» Санкт-Петербургта, 2018 йылдың 9 майында]]
2015 йылда Мәскәү ойоштороусылары «Үлемһеҙ полк» акцияһын Ҡыҙыл майҙан үткәрергә тәҡдим итә.

Рәсәй Президентының рөхсәте менән 2015 йылдың 9 майында тәүге тапҡыр Ҡыҙыл майҙанда «Үлемһеҙ полк» акцияһы үткәрелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://tass.ru/obschestvo/1937498|title=Около 150 тыс. человек примут участие в акции «Бессмертный полк — Москва»|publisher=// [[ТАСС]]|date=2015-04-28|accessdate=2015-05-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Проценко, Любовь.'' {{Cite web|url=http://www.rg.ru/2015/04/22/polk-site.html|title=Более 110 тысяч москвичей записалось на акцию «Бессмертный полк»|publisher=// [[Российская газета]]|date=2015-04-22|accessdate=2015-04-23}}&lt;/ref&gt;. Йөрөштә 150 мең кеше ҡатнашырға ниәт белдерә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tass.ru/obschestvo/1937498|title=Около 150 тыс. человек примут участие в акции «Бессмертный полк — Москва»|publisher=// [[ТАСС]]|date=2015-04-28|accessdate=2015-05-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Проценко, Любовь.'' {{cite web|url=http://www.rg.ru/2015/04/22/polk-site.html|title=Более 110 тысяч москвичей записалось на акцию «Бессмертный полк»|publisher=// [[Российская газета]]|date=2015-04-22|accessdate=2015-04-23}}&lt;/ref&gt;. Полиция мәғлүмәттәренә ярашлы йөрөштә 500 мең кеше ҡатнаша, шул иҫәптән Рәсәй Президенты Владимир Путин&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=2561787|title=9 Мая по столице пройдёт «Бессмертный полк»|publisher=// [[Вести.Ru]]|date=2015-05-07|accessdate=2015-05-07}}&lt;/ref&gt;. Йөрөштөң үткәрелеүе дәүләт бюджетында яҡынса 7 000 000 һум аҡса бүленә&lt;ref&gt;[http://www.zakupki.gov.ru/epz/order/notice/ok44/view/common-info.html?regNumber=0173200022915000008 Сайт Госзакупок] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170421004404/http://www.zakupki.gov.ru/epz/order/notice/ok44/view/common-info.html?regNumber=0173200022915000008 |date=2017-04-21 }}// http://www.zakupki.gov.ru {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120217165404/http://www.zakupki.gov.ru/ |date=2012-02-17 }}&lt;/ref&gt;

2015 йылдың 30 сентябрендә «Рәсәй үлемһеҙ полкы» дөйөм Рәсәй ижтимағи-патриотик хәрәкәте теркәлә. Уны булдырыу идеяһын 60 Рәсәй субъекты хуплап сыға (2015 йылдың 2 июнендә [[Смоленск өлкәһе]] Вязьма ҡалаһындағы йыйылыш вәкилдәре)&lt;ref name=&quot;prf&quot;/&gt;. Эмблемала — Георгий Победоносец («Үлемһеҙ полк» акцияһы логотибынан айырмалы рәүештә).

Һуңғараҡ ике оҡшаш исемле хәрәкәт үҙ-ара аңлашып «9 май йөрөшөн ойоштороу һәм үткәреүҙең берҙәм принциптары буйынса»(2019 йыл) билдәле бер консенсусҡа киләләр&lt;ref&gt;«Бессмертный полк» и «Бессмертный полк России» подписали соглашение о единых принципах организации и проведения шествия 9 мая (см. [https://www.moypolk.ru/saint-petersburg/news/bessmertnyy-polk-i-bessmertnyy-polk-rossii-podpisali-soglashenie текст соглашения])&lt;/ref&gt;.

2017 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, ҡала һәм ауылдарҙа хәрәкәт уставын тупаҫ боҙоуҙар күҙәтелмәне.

«Үлемһеҙ полк» патриотик акцияһының попечителлек советы рәйесе СССР-ҙың халыҡ артисы Лановой Василий Семенович тәғәйенләнә. Хәрәкәт гимнын композитор Максим Дунаевский һәм шағирә Мария Левашко ижад иттеләр.

2016 йылда Төбәк — ара эҙләнеү эштәре үҙәге ойоштора, уның бурысы — кешеләргә үҙаллы Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында туғандарының, хәбәрһеҙ юғалғандарҙың яҙсышын асыҡлауҙа ярҙам итеү. Үҙәктең эш барышында хәрби әсирәҙрҙең карточкалары табыла, ерләү урындары асыҡлана,[[Мемориал (электрон архив)|«Мемориал»]] йәмәғәт хәрәтендә һалдаттар тураһында мәғлүмәттәр табыла, хәрби ғәмәлдәр журналдарынан күсермәләр эшләнә.

Халыҡ йылъяҙмаһын тулыландырыу дауам итә. 2015 йылға ҡарата 250 000-дән ашыу тарих индерелә, 2016 йылға — 350 000. 2019 йылдың майына ҡарата сайтта 440 меңгә яҡын ғаилә тарихын һаҡлана. Йылъяҙмаға Бөйөк ватан һуғышы фронттарында һәм дошман тылында һуғышҡандарҙың, концлагерҙар тотҡондары, һуғыш балалары тарихтары индерелә. Был мәғлүмәт базаһын һуғышта ҡатнашыусыларҙың вариҫтары тултыра.

2019 йылдың акция 9 майҙа «Үлемһеҙ полк» акцияһында [[Санкт-Петербург]]та 1 миллиондан ашыу кеше ҡатнаша&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/obschestvo/6417297|title=Более 1 млн человек собрала акция &quot;Бессмертный полк&quot; в Санкт-Петербурге|publisher=ТАСС|accessdate=2019-05-11}}&lt;/ref&gt;.

== «Үлемһеҙ полк» акцияһының ҡағиҙәләре ==
«Үлемһеҙ полк» Төбәк-ара патриотик-тарих йәмәғәт хәрәкәте Уставына ярашлы, хәрәкәттең төп бурысы — һәр ғаиләлә Бөйөк Ватан һуғышы быуыны тураһында хәтер һаҡлау булып тора. Хәрәкәттә ҡатнашыу — ирекле, акцияла ҡатнашыусыға йөрөшкә ҡушылырға йәки портрет менән транстпарантты йәки фоторәсемде Мәңгелек утҡа, башҡа иҫтәлекле урынға алып килеү рөхсәт ителә&lt;ref name=ustav /&gt;. Теләгән кешеләр үҙенең туғанының исемен Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар исемлегенә индерә ала.

Бер үк ваҡытта уставта ҡайһы бер сикләүҙәр бар. Акцияла ҡатнашыусыларға «Үлемһеҙ полкы» акцияһын реклама майҙансығы булараҡ һәм транспаранттарҙа ниндәй ҙә булһа корпоратив, сәйәси йәки хәрәкәттең маҡсатына тура килмәгән символиканы ҡулланыу тыйыла.&lt;ref name=&quot;leto&quot;&gt;{{Cite web|url=http://moypolk.ru/letopis-polka|title=Летопись полка|publisher=// Сайт акции «Бессмертный полк»|accessdate=2015-04-21}}&lt;/ref&gt;. Уставҡа ярашлы, акция коммерцияға ҡарамаған, сәйәси һәм дәүләттеке булмаған булырға тейеш&lt;ref name=&quot;S&quot;&gt;{{Cite web|url=https://slon.ru/posts/51319|title=Путин возглавил шествие «Бессмертного полка» по Красной площади|publisher=// [[Slon.ru]]}}&lt;/ref&gt;.

Акцияны ойоштороусыларҙың ҡыҙыл флагтар һәм Сталин портреттары парадта тыйылыуы тураһында белдереүҙәре тәнҡиткә дусар ителде&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Саратовский депутат назвал «Бессмертный полк» политической акцией, созданной «для единения нищих рабочих и олигархов»|url=https://nversia.ru/news/deputat-oblastnoy-dumy-zayavil-chto-bessmertnyy-polk-pridumali-dlya-togo-chtoby-podretushirovat-padayuschiy-reyting-vlasti/|accessdate=2019-05-02|date=2019-05-01}}&lt;/ref&gt;. [[Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһы|КПРФ]] башлығы Геннадий Зюганов,, кем ҡаршы коммунистик символикаһына ҡаршы — «советтарға һәм урыҫтарға ҡаршы» тип белдерҙены&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Глава обкома КПРФ: «Без красного флага &quot;Бессмертный полк&quot; превращается в похоронную процессию»|url=https://ngs55.ru/news/more/66071434/|accessdate=2019-05-02|date=2019-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190502121332/https://ngs55.ru/news/more/66071434/|archivedate=2019-05-02}}&lt;/ref&gt; һәм акция ны #ЦветПобедыКрасный тип иғлан итте.

== Ойоштороусылар һәм финанслау ==
2015 йылдан баашлап «Үлемһеҙ полк» хәрәкәтенең ойоштороусыларының береһе &quot;Еңеү волонтерҙары &quot;Бөтә Рәсәй йәмәғәт хәрәкәте береһе булып тора (2018 йылда ул 76 Рәсәй төбәгендә була) уның соучредителдәре:&lt;ref name=&quot;golos&quot;&gt;
[https://www.golosinfo.org/ru/articles/142503 Дымовая завеса: Как псевдообщественники симулируют гражданское участие в выборах]&lt;/ref&gt;:

* Елена Цунаева, «Волгоградпатриотцентр» ФДУ-ның элекке етәксеһе;
* Сергей Першин, «Роскультцентр» ФДБУ-ның директоры;
* Алиса Крюкова, «Росдетцентр» ФДБУ-ның директоры;
* Владимир Менников, «Волонтер үҙәктәре ассоциацияһы» олимпиадаһы ойоштороу комитетының башҡарма директоры ;
* Ольга Амельченкова, «Еңеү волонтерҙары» хәрәкәте етәксеһе .

«Еңеү волонтерҙары» хәрәкәте түбәндәге дәүләт ярҙамы төрҙәрен ала:

* Федераль бюджеттан субсидия рәүешендә гранттар, улар башлыса ойошмаларға бүленә. 2016—2017 йылдарҙа ойошма 63,3 миллион һум алған;
* Төрлө дәүләт органдары бюджетынан гранттар. Мәҫәлән, [[Псков өлкәһе|Псков өлкәһендә]] «Еңеү волонтерҙары» Рәсәй Президент грантын 2017 йылда 2,9 миллион һум күләмендә алған;
* Рәсәй төбәктәрендә ойошмалар дәүләт юғары уҡыу йорттары -әм башҡа бюджет оәошмалар базаларында торалар. Юғары уҡыу йорртары төбәк бүлектәренә бушлай бүлмәләр бирәләр. Ошо уҡ ваҡытта ҡайһы бер вуздарҙа волонтерҙар штабтары ректор бойороҡтарына ярашлы булдырылған. Төбәктәрҙә вуз подразделениелары етәкселәре ошо уҡ вуздар хеҙмәткәрҙәре.

== Акциялар үткән илдәр ==
[[Файл:Immortal_Regiment_Shymkent_2015.jpg|мини|300x300пкс|«Үлемһеҙ полк» [[Шымкент]]та, 9 май 2015 йыл]]
[[Файл:2015-05-09._День_Победы_в_Донецке_058.jpg|мини|300x300пкс|«Үлемһеҙ полк» Донецк ҡалаһында, 9 май 2015 йыл]]
[[Файл:2016-05-09._День_Победы_в_Донецке_157.jpg|мини|300x300пкс|«Үлемһеҙ полк» Донецкиҙа, 2016 йылдың 9 майы]]
[[Файл:Immortal_Regiment_Sofia_2019_Monument.jpg|мини|300x300пкс|«Үлемһеҙ полк» [[София]] ҡалаһында, 2019 йылдың 9 майы]]
«Үлемһеҙ полк» акцияһы 80-дән ашыу дәүләт һәм территорияларҙы берләштерә:
{|
| valign=&quot;top&quot; |
* {{Флагификация|Абхазия}} (2014 йылдан)
* {{Флагификация|Австралия}} (2016 йылдан)
* {{Флагификация|Австрия}} (2016 йылдан)
* {{Флагификация|Азербайджан}} (2015 йылдан)
* {{Флагификация|Албания}} (2015 йылдан)
* {{Флагификация|Антарктида}} (с 2018)
* {{Флагификация|Аргентина}} (2016 йылдан)
* {{Флагификация|Армения}} (2016 йылдан)
* {{Флагификация|Беларусь}} (2012 йылдан)
* {{Флагификация|Бельгия}} (с 2017)&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Бельгия – Immortal Regiment of the World (Бессмертный полк мира)|url=https://iregiment.com/countries/belgium/|work=Immortal Regiment of the World (Бессмертный полк мира)|accessdate=2018-11-09|language=ru-RU|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180825164119/https://iregiment.com/countries/belgium/|archivedate=2018-08-25}}&lt;/ref&gt;
* {{Флагификация|Болгария}} (2015 йылдан)
* {{Флагификация|Босния и Герцеговина}} (2017 йылдан)
* {{Флагификация|Бразилия}} (2017 йылдан)
* {{Флагификация|Великобритания}} (2015 йылдан)
* {{Флагификация|Венгрия}} (2016 йылдан)
* {{Флагификация|Вьетнам}} (2017 йылдан)
* {{Флагификация|Германия}} (2015 йылдан)
* {{Флагификация|Гонконг}} (2019 йылдан)
* {{Флагификация|Греция}} (2015 йылдан)
* {{Флагификация|Грузия}} (2015 йылдан)
* {{Флагификация|Дания}} (2016 йылдан)
* {{Флагификация|ДНР}} (2015 йылдан)
* {{Флагификация|Египет}} (2017 йылдан)
* {{Флагификация|Замбия}} (2018 йылдан)
* {{Флагификация|Израиль}} (2014 йылдан)
* {{Флагификация|Индия}} (2015 йылдан)
* {{Флагификация|Индонезия}} (2016 йылдан)
* {{Флагификация|Ирландия}} (2015 йылдан)
* {{Флагификация|Исландия}} (2015 йылдан)
* {{Флагификация|Испания}} (2016 йылдан)
* {{Флагификация|Италия}} (2016 йылдан)
* {{Флагификация|Казахстан}} (2013 йылдан)
* {{Флагификация|Камбоджа}} (2018 йылдан)
* {{Флагификация|Канада}} (2015 йылдан)
* {{Флагификация|Катар}} (2016 йылдан)
* {{Флагификация|Кипр}} (2016 йылдан)
* {{Флагификация|Киргизия}} (2013 йылдан)
* {{Флагификация|Китай}} (2016 йылдан)
* {{Флагификация|КНДР}} (2017 йылдан)
* {{Флагификация|Колумбия}} (2019 йылдан)
* {{Флагификация|Республика Корея}} (2015 йылдан)
* {{Флагификация|Конго}} (2017 йылдан)
* {{Флагификация|Коста-Рика}} (2014 йылдан)
* {{Флагификация|Куба}} (2017 йылдан)
* {{Флагификация|Кувейт}} (2017 йылдан)
* {{Флагификация|Латвия}} (2015 йылдан)
* {{Флагификация|Ливан}} (2015 йылдан)
| valign=&quot;top&quot; |
* {{Флагификация|Ливия}} (2017 йылдан)
* {{Флагификация|Литва}} (2016 йылдан)
* {{Флагификация|ЛНР}} (2015 йылдан)
* {{Флагификация|Люксембург}} (2017 йылдан)
* {{Флагификация|Македония}} (2016 йылдан)
* {{Флагификация|Малайзия}} (2018 йылдан)
* {{Флагификация|Мальта}} (2016 йылдан)
* {{Флагификация|Марокко}} (2017 йылдан)
* {{Флагификация|Мексика}} (2015 йылдан)
* {{Флагификация|Республика Молдова}} (2016 йылдан)
* {{Флагификация|Монголия}} (2016 йылдан)
* {{Флагификация|Непал}} (2017 йылдан)
* {{Флагификация|Нигерия}} (2017 йылдан)
* {{Флагификация|Нидерланды}} (2016 йылдан)
* {{Флагификация|Новая Зеландия}} (2018 йылдан)
* {{Флагификация|Норвегия}} (2015 йылдан)
* {{Флагификация|Оман}} (2016 йылдан)
* {{Флагификация|Государство Палестина}} (2017 йылдан)
* {{Флагификация|Панама}} (2016 йылдан)
* {{Флагификация|Польша}} (2014 йылдан)
* {{Флагификация|Португалия}} (2017 йылдан)
* '''{{Флагификация|Российская Федерация}}''' (2011 йылдан)
* {{Флагификация|Румыния}} (2016 йылдан)
* {{Флагификация|Сербия}} (2016 йылдан)
* {{Флагификация|Сирия}} (с 2018)
* {{Флагификация|Словакия}} (2016 йылдан)
* {{Флагификация|Словения}} (2016 йылдан)
* {{Флагификация|Соединённые Штаты Америки}} (2016 йылдан)
* {{Флагификация|Таджикистан}} (2016 йылдан)
* {{Флагификация|Таиланд}} (2016 йылдан)
* {{Флагификация|Тунис}} (с 2017)
* {{Флагификация|Туркменистан}} (2016 йылдан)
* {{Флагификация|Турция}} (2016 йылдан)
* {{Флагификация|Узбекистан}} (2016 йылдан)
* {{Флагификация|Украина}} (2012 йылдан)
* {{Флагификация|Филиппины}} (2018 йылдан)
* {{Флагификация|Финляндия}} (2015 йылдан)
* {{Флагификация|Франция}} (2016 йылдан)
* {{Флагификация|Хорватия}} (2016 йылдан)
* {{Флагификация|Черногория}} (2016 йылдан)
* {{Флагификация|Чехия}} (2016 йылдан)
* {{Флагификация|Чили}} (2018 йылдан)
* {{Флагификация|Швейцария}} (2016 йылдан)
* {{Флагификация|Швеция}} (2016 йылдан)
* {{Флагификация|Эстония}} (2015 йылдан)
* {{Флагификация|ЮАР}} (2016 йылдан)
* {{Флагификация|Южная Осетия}} (2013 йылдан)
* {{Флагификация|Япония}} (2017 йылдан)
|}
Тажикстан һәм Үзбәкстан властары 2017 йылда төрлө сәбәптәр буйынса акцияны үткәреүҙән баш тарттылар&lt;ref&gt;{{Cite news|title=В Узбекистане отменили акцию &quot;Бессмертный полк&quot;: второй Питер не нужен|url=http://www.mk.ru/politics/2017/04/27/v-uzbekistane-otmenili-akciyu-bessmertnyy-polk-vtoroy-piter-ne-nuzhen.html|accessdate=2017-05-08|language=ru-RU}}&lt;/ref&gt;. Тажикстанда акциянан баш тартыуҙы ислам ҡанундары менән аңлаттылар: уларға ярашлы, мосолмандарға урамда һәләк булғандарҙың портреттары менән йөрөгә тыйыла&lt;ref&gt;{{Cite news|title=В Таджикистане объяснили отказ от акции «Бессмертный полк» традициями ислама|url=https://lenta.ru/news/2017/05/05/polk/|accessdate=2017-05-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=В Таджикистане назвали «Бессмертный полк» противоречащим ценностям ислама|url=http://www.rbc.ru/rbcfreenews/590c35e19a79474c74d63420|work=РБК|accessdate=2017-05-08}}&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, бер нисә йөҙ ирекмән ике илдә лә рөхсәт ителмәгән акцияларға сыҡтылар&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Узбекистан отмечает 9 мая акцией &quot;Бессмертного полка&quot; и концертом|url=https://ria.ru/world/20170509/1493924994.html|work=РИА Новости|accessdate=2017-05-10|language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=«Бессмертный полк» все же вышел на улицы Душанбе (обновлено) {{!}} Новости Таджикистана ASIA-Plus|url=https://news.tj/ru/news/tajikistan/society/20170509/bessmertnii-polk-vse-zhe-vishel-na-ulitsi-dushanbe|accessdate=2017-05-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170509092022/http://news.tj/ru/news/tajikistan/society/20170509/bessmertnii-polk-vse-zhe-vishel-na-ulitsi-dushanbe|archivedate=2017-05-09}}&lt;/ref&gt;.

[[Донецк халыҡ республикаһы|ДНР]]-ҙа Бөйөк ватан һуғышында Еңеүҙең 72-йыллығын билдәләйҙәр. Артем урамы буйлап элекке һәм хәҙерге хәрби техникаһы парады үтә, улар артынан 50 меңгә яҡын кеше&lt;ref&gt;{{Cite news|title=ДНР – Immortal Regiment of the World (Бессмертный полк мира)|url=http://iregiment.com/countries/dnr/|work=Immortal Regiment of the World (Бессмертный полк мира)|accessdate=2018-11-09|language=ru-RU|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181110023735/http://iregiment.com/countries/dnr/|archivedate=2018-11-10}}&lt;/ref&gt; «Үлемһеҙ полк» акцияһына сыға. Фоторәсемдә араһында Донбасста барған һуғышта һәләк булғандарҙың да фотолары була.

2019 йылдың 6 майында «Үлемһеҙ полк» акцияһы тәүге тапҡыр [[Аляска]]ла [[Анкоридж]] ҡалаһында үтә. Колоннала 100 тирәһе кеше ҡатнаша&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/obschestvo/6403606|title=&quot;Бессмертный полк&quot; впервые состоялся на Аляске|author=|website=ТАСС|date=06.05.2019|publisher=}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2|refs=
&lt;ref name=&quot;ustav&quot;&gt;{{cite web|url=http://moypolk.ru/ustav-polka|title=Устав полка|publisher=Официальный сайт движения «Бессмертный полк»|accessdate=2017-05-08|archiveurl=https://archive.li/20150421223258/http://moypolk.ru/ustav-polka|archivedate=2015-04-21}}&lt;/ref&gt;
}}

== Һылтанмалар ==
{{навигация}}
* [http://moypolk.ru/ Официальный сайт акции «Бессмертный полк»]
* [http://parad-msk.ru/ Официальный сайт «Бессмертный полк — Москва»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170516164148/http://parad-msk.ru/ |date=2017-05-16 }}
* [https://polkua.com/ Официальный сайт «Бессмертный полк — Украина»]
* [https://www.gazeta.ru/politics/2017/05/09_a_10665083.shtml «Бессмертный полк» шагает по планете]
* [https://www.realmusic.ru/songs/1542552 Песня «Бессмертный полк»]
* [https://lenta.ru/articles/2019/05/09/polk/ «Глубокий и простой посыл». Участники первого «Бессмертного полка» о его появлении и смысле Дня Победы]
* [http://www.reggimentoimmortale.com Официальный сайт «Бессмертный полк — Италия»]

=== Фото һәм видео ===
* {{YouTube|gMr3qL3UaBc|Видео марша «Бессмертный полк» в Москве 9 мая 2017 года|logo=1}}
* {{YouTube|c6IjfBWmdtI|Видео марша «Бессмертный полк» на Красной площади в Москве 9 мая 2015|logo=1}}
* {{YouTube|vQAGvfwLpjw|Гимн Бессмертного полка|logo=1}}
* {{YouTube|JOrzm5q8t8I|Видео марша «Бессмертный полк» в г. Силламяэ (Эстония) 9 мая 2016 года|logo=1}}
* {{YouTube|logo=1|id=|jt7ZDIaoYzA|Бессмертный полк России 2016}}
* {{YouTube|LvXP0HWDjIE| Как создавался Бессмертный Полк. Специальный репортаж|logo=1}}
* {{YouTube|1a1ZWiKbgpI| Первый Бессмертный Полк. Томск. 9 мая 2012 года|logo=1}}
* {{YouTube|y6zxcvT2W4Y| Бессмертный полк шагает по стране. Видеообзор 2014 года|logo=1}}
* {{YouTube|AH05FwoEoE8| Семейная летопись на сайте Бессмертного Полка|logo=1}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=pmAQDw_cVrw Парад Победы и шествие Бессмертного полка в Белгороде]
* {{cite web|url=http://delovoydonbass.ru/news/fotoreportazh/parad_pobedy_i_bessmertnyy_polk_v_donetske_fotoreportazh/|title=Парад Победы и Бессмертный Полк в Донецке (фоторепортаж)}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170515001833/http://delovoydonbass.ru/news/fotoreportazh/parad_pobedy_i_bessmertnyy_polk_v_donetske_fotoreportazh/ |date=2017-05-15 }}

{{Внешние ссылки}}

{{Еңеү парады}}

[[Категория:Еңеү Көнө]]
[[Категория:Рәсәйҙә 2012 йыл]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>07zv6mqydtvc0a9zulr69ipqczmlj5t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>WOWCube</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157066</id>
    <revision>
      <id>1306243</id>
      <parentid>1285070</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T00:39:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40720" sha1="7bx37bemp5j2xrf2q8c30pt41m4gkfc" xml:space="preserve">{{Ук|Эшләүсе=CubiOs Inc.}}
'''WOWCube''' йәки '''WowCube''' — 2x2x2 [[Рубик шаҡмағы]]&lt;ref name=Forbes&gt;{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/charliefink/2019/12/04/wowed-by-wowcube/#1aed41e41a10|title=Wowed by Wowcube|publisher=[[Forbes]]|date=2019-12-14|author=Charlie Fink|lang=en|accessdate=2019-12-21}}&lt;/ref&gt;формаһындағы идара ителеүсе портатив уйын&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://snob.ru/entry/168769/|title=Z значит успех: как юное поколение создает бум предпринимательства|publisher=Snob|date=2018-11-27|lang=ru|accessdate=2019-12-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Forbes/&gt;, шулай уҡ электрон башватҡыс булараҡ та классификациялана&lt;ref name=&quot;venturebeat&quot;&gt;{{Cite news|author=Dean Takahashi|title=Cubios’ WowCube is a handheld game console inspired by Rubik’s Cube|url=https://venturebeat.com/2018/05/30/cubios-wowcube-is-a-handheld-game-console-inspired-by-rubiks-cube/|work=[[VentureBeat]]|date=2018-05-30|accessdate=2018-06-28|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210602215342/https://venturebeat.com/2018/05/30/cubios-wowcube-is-a-handheld-game-console-inspired-by-rubiks-cube/|archivedate=2021-06-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PopMech&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;rbru&quot;/&gt;; ҡулланыусының мотлаҡ интерфейсы&lt;ref name=rbru/&gt;&lt;ref name=itm_conf&gt;{{публикация|статья|автор=Osipov|автор имя=I. V.|автор2=Nikulchev|автор2 имя=E.|заглавие=Review puzzles and construction sets falling under the category of augmented reality games|ссылка=https://www.itm-conferences.org/articles/itmconf/abs/2018/03/itmconf_ics2018_02003/itmconf_ics2018_02003.html|язык=en|издание=ITM Web Conf., Volume 18|год=2018|месяц=04|день=09|номер=02003|страницы=4}}&lt;/ref&gt; өлгөһө. Бер төрлө һәм бер бөтөндө тәшкил иткән һигеҙ элементтан тора, һәм Pawn телендә яҙылған махсус әҙерләнгән уйындарҙы башларға ярҙам итә. Лицензияһы — асыҡ аппарат тәьминәте (Open Source). Эшләүселәр — Савва һәм Илья Осиповтар&lt;ref name=SecretMag&gt;{{cite web|url=https://secretmag.ru/opinions/13-letnii-izobretatel-savva-osipov-chto-zhdyot-chelovechestvo-do-3000-goda.htm|title=13-летний изобретатель Савва Осипов: что ждёт человечество до конца XXI века|publisher=secretmag.ru|date=2017-11-14|accessdate=2019-12-21}}&lt;/ref&gt;.

== Проект авторы ==
[[Файл:Illustration_from_the_patent_US2017057296.png|мини|WO2018075714 патенты иллюстрацияһынан]]
Ҡоролма концепцияһын [[2016 йыл]]да сығышы менән [[Түбәнге Новгород]]тан&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nn.ru/news/articles/malchik_indigo_rodom_iz_nizhnego_novgoroda_predskazal_buduschee_chelovechestva/52798871/|title=Мальчик индиго родом из Нижнего Новгорода предсказал будущее человечества|date=2017-12-09|lang=ru|publisher=nn.ru|accessdate=2019-12-21}}&lt;/ref&gt; булған Савва Осипов тәҡдим итә. Уға 8 йәш булғанда, ғаилә Американың [[Сан-Франциско]] ҡалаһына күсенә (хәҙер Сан-Францисконан алыҫ булмаған Новато тигән урында йәшәйҙәр)&lt;ref name=&quot;rbru&quot;/&gt;. Савва 10 йәшенән электроника һәм программалау менән мауыға&lt;ref name=&quot;rtvi&quot;&gt;{{Cite news|author=RTVi|title=Кубик Рубика XXI века. Как работает новая электронная головоломка, основанная на принципе знаменитой игрушки|url=https://rtvi.com/broadcast/kak-rabotaet-novaya-elektronnaya-golovolomka-osnovannaya-na-printsipe-znamenitoy-igrushki/|work=[[RTVi]]|date=2018-12-08|accessdate=2018-18-09|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191221151024/https://rtvi.com/broadcast/kak-rabotaet-novaya-elektronnaya-golovolomka-osnovannaya-na-printsipe-znamenitoy-igrushki/|archivedate=2019-12-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RBC-L&quot;&gt;{{Cite news|author=РБК|title=Савва Осипов и игровая консоль WOWCube|url=http://thinkpad.rbc.ru/case-osipov/|work=[[РБК]]|date=2018|accessdate=2019-05-09|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190509234201/http://thinkpad.rbc.ru/case-osipov/|archivedate=2019-05-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;knowtechie&quot;&gt;{{Cite news|author=Josiah Motley|title=WOWCube is a digital, interactive gadget designed by a 13-year-old|url=https://knowtechie.com/wowcube-gadget/|work=KnowTechie|date=2018-05-31|accessdate=2018-07-19|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190825104453/https://knowtechie.com/wowcube-gadget/|archivedate=2019-08-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Mel&gt;{{cite web|url=https://mel.fm/novosti/3105479-mnogiye-partnery-do-sikh-por-ne-znayut-skolko-mne-let-podrostki-rasskazali-ob-uspeshnom-vedenii-bizn|title=«Многие партнёры до сих пор не знают, сколько мне лет»: подростки рассказали, как начали вести успешный бизнес|publisher=Мел|date=2017-12-02|accessdate=2019-12-21}}&lt;/ref&gt;, уның бер нисә проекты Hackster эшләнмәләр йәмғиәтендә баҫылып сыға&lt;ref name=rbru/&gt;. Әлеге ваҡытта Савва [[YouTube]]-ла үҙең каналында алып бара һәм хакатондарҙа даими ҡатнаша.

Савваның атаһы — IT-эшҡыуар Илья Осипов, Түбәнге Новгородтың Лобачевский исемендәге дәүләт университетын тамамлаған, күп төрлө стартаптарҙа ҡатнаша (шул иҫәптән, Түбәнге Новгородтың ''nn.ru'' мәғлүмәт сайтына нигеҙ һала)&lt;ref name=Wozniak&gt;{{cite web|url=https://nn.dk.ru/news/nizhegorodskiy-it-predprinimatel-predstavil-soosnovatelyu-apple-svoyu-razrabotku-237127654|title=Нижегородский IT-предприниматель представил сооснователю Apple свою разработку|date=2019-10-18|publisher=nn.dk.ru|accessdate=2019-12-21|lang=ru}}&lt;/ref&gt;, бер нисә патент эйәһе һәм [[Elsevier]] нәшриәтенең {{нп3|Computers in Human Behavior||en|}} фәнни журналы рецензенты. Илья программалау менән студент йылдарынан шөғөлләнә һәм [[1996 йыл]]да программалау буйынса Бөтә Рәсәй олимпиадаһында еңеүсе була. [[2012 йыл]]да ул үҙ бизнесын Hearst Shkulev Media компанияһына һатып, ғаиләһе менән Калифорнияға күсенә. Унда Raspberry Рі һәм Arduino кеүек ябай компьютерҙар нигеҙендә ҡатмарлы булмаған ҡоролмалар — мини-компьютерҙар, электрон фоторамкалар һәм уйын ҡушымталары (приставкалар) йыя башлай&lt;ref name=&quot;PopMech&quot;/&gt;. Савва атаһы менән [[Сан-Франциско]] һәм Кремний Үҙәнендә үткәрелгән хакатондар серияһында ҡатнаша, унда үҙенең проекттары араһында Раштыуа яҡтырҡысын, Angry Birds-консолен, «аҡыллы» фоторамды һәм 3D-принтерында баҫылған күп төрлө башҡа әйберҙәрен тәҡдим итә&lt;ref name=&quot;rbru&quot;&gt;{{Cite news|author=Влада Стеканова|title=Предприниматель, отец школьника-участника TechCrunch Disrupt 2018 Илья Осипов: &quot;В воспитании использую принцип первобытных людей&quot;|url=https://rb.ru/interview/osipov-tech-crunch-2018/|work=[[RusBase]]|date=2018-09-06|accessdate=2018-09-06|language=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Эшләнмәләре ==
Тиҙҙән Илья Осипов үҙ-ара бәйләнешле процессорлы арзан кубиктар эшләргә ҡарар итә. Башта ул Kickstarter өсөн бер-береһе менән бәйләнешле бик күп стандартлаштырылған элементтарҙан торған (һәр ҡайһыһы үҙенең экраны менән) өҫтәл уйындары проектын башлап ебәрергә теләй&lt;ref name=&quot;rbru&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PopMech&quot;&gt;{{Cite news|work=[[Популярная Механика]]|author=Александр Грек|title=Вау-кубик: больше, чем игрушка|url=https://www.popmech.ru/technologies/483201-vau-kubik-bolshe-chem-igrushka/|date=2019-06-01|accessdate=2019-06-02|language=ru}}&lt;/ref&gt;. Бер нисә эшләнмә әҙерләй, ләкин тиҙҙән быға оҡшаш уйындың кем тарафынандыр патентланыуын асыҡлай, ә авторҙары 20 миллион доллар күләмендә инвестициялар йәлеп итә. [[2016 йыл]]да 13 йәшлек Савва атаһына икенсе формалағы идеяны камиллаштырып — Рубиктың патентланған кубигын тышҡы барлыҡ ҡырҙарының экран булып, ҡоролманың тотош экранды хасил итеүен эшләргә тәҡдим итә. Ҡырҙарҙы бороп, яланы һәм уйын элементтарын үҙгәртергә мөмкин. Савваның идеяһы WOWCube проектының башы була. Киңлектә кубиктарҙы алмаштырып ҡуйыу бәләкәй балалар уйынының аналогы булһа ла, экран-ҡырҙарҙы бороп объекттарҙы бер яҡтан икенсеһенә күсереү барлыҡ аудиторияны йәлеп итеү мөмкинлегенә эйә була&lt;ref name=PopMech/&gt;.

[[2017 йыл]]дың йәйендә WOWCube прототиптарының өс вариантын эшләүгә 500 мең самаһы АҠШ доллары самаһы аҡса бүлеп, проектты Мәскәү технология институтының ректоры Григорий Бубнов, Moscow Business School президенты һәм amoCRM компанияның милектәше Денис Митрофанов һәм Fermosa шәхси фонды финанслай&lt;ref name=&quot;slavicsac&quot;&gt;{{Cite news|author=Ruslan Gurzhiy|title=Русскоязычная конференция помогает представить идеи в Кремниевой долине|url=https://www.slavicsac.com/2018/06/01/silicon-valley-open-doors/|work=SlavicSac|date=2018-06-01|accessdate=2018-07-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Mel/&gt;&lt;ref name=slavicsac/&gt;. Алдынғы инвестор булып BitFury-ҙың идарасы партнеры Марат Кичиков тора. Ул дөйөм сумманы 1,4 млн АҠШ долларына тиклем еткерә&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://rb.ru/news/wowcube-deal/|title=Игровой проект WOWCube Ильи Осипова привлек $1,4 млн|author=Анна Полякова|date=2019-10-04|publisher=Rusbase|lang=ru|accessdate=2019-12-21}}&lt;/ref&gt;. Проекттарҙы эшләүгә ярты йыл китә: Илья тема буйынса публикациялар һәм патенттарҙы өйрәнеү менән шөғөлләнә, шулай уҡ уйындарға сценарийҙар төҙөй; Савва идеяларҙы бергә туплай һәм уйынсыҡтың тышҡы йөҙө һәм уның мөмкинлектәре буйынса фекер алышыуҙарҙа ҡатнаша&lt;ref name=&quot;rbru&quot;/&gt;. 2017 йылда Савва менән Илья Arduino конструкторы һәм IIIP Monoprice өй 3D-принтеры ярҙамында (быға тиклем САвва унда уйынсыҡтар баҫтырып, һуңынан уларҙы осһоҙ хаҡҡа һатҡан була) беренсе прототипты эшләй&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.forumdaily.com/sverxintellekt-i-bessmertnye-lyudi-13-letnij-genij-ozvuchil-prognoz-do-konca-xxi-veka/|title=Сверхинтеллект и бессмертные люди: 13-летний гений озвучил прогноз до конца XXI века|date=2017-11-22|publisher=forumdaily.com|accessdate=2019-12-21|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=SecretMag/&gt;&lt;ref name=Mel/&gt;. Прототип дәүмәле башта 3-кә 3 итеп ҡаралһа, һуңынан итеп 2-гә 2 һайлана (Ларри Николстың 1970 йылда төҙөгән магнит башватҡысындағы кеүек)&lt;ref name=&quot;spA&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.google.com/patents/US3655201 |title=Patent US3655201 A: 'Pattern forming puzzle and method with pieces rotatable in groups' by Larry D. Nichols, 1970 |publisher=Google Patents |accessdate=2017-07-25 |lang=en|ref=spA}}&lt;/ref&gt;; проектты моделләштереү SketchUp программаһы ярҙамында башҡарыла. Прототипты йыйыу барышында Савва менән Илья компоненттар араһында бәйләнеш булдырыу радиоканалы идеяһынан, шулай уҡ ҡоролма геометрияһының ғәҙәти булмауына бәйле төп бәйләнеш сифатында Android йәки Linux ҡулланыу идеяһынан баш тарта&lt;ref name=&quot;PopMech&quot;/&gt;.
[[Файл:Wozniak with wowcube.png|250px|мини|Стив Возняк 2019 йылда DesTechAz-та WOWCube менән]]

== Презентацияһы ==
[[2017 йыл]]дың 8 июнендә прототип [[Беркли]] ҡалаһындағы Калифорния университетында үткән CALL фәнни-ғәмәли конференцияһына күрһәтелә&lt;ref name=Berkeley_conf&gt;{{публикация|статья|автор=Osipov|автор имя=I. V.|заглавие=Transreality puzzle as an object of Augmented reality, Cubios puzzle|ссылка=http://call2017.language.berkeley.edu/wp-content/uploads/2017/07/CALL2017_proceedings.pdf|язык=en|издание=CALL in CONTEXT 2017, Proceedings|примечание=Depotnummer: D/2017/12.293/19|год=2017|месяц=07|день=08|страницы=626—637|место=Berkeley, University of California|isbn=9789057285509|ответственный=под ред. Jozef Colpaert}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=rbru/&gt;. Ноябрҙә Осиповтар Рәсәй патенты ала&lt;ref name=SecretMag/&gt;&lt;ref name=&quot;spqr&quot;&gt;{{cite web|url=https://patents.google.com/patent/RU2644313C1/en|title=patent RU2644313C1: 'Electronic device with volumetric transformable display' 2017|publisher=Google Patents|accessdate=2018-06-28|lang=en}}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ [[АҠШ]]-та һәм [[Ҡытай]]ҙа патентҡа заявкаларҙы уңышлы тапшыра&lt;ref name=rbru/&gt;, иҡтисады үҫешкән алдынғы һигеҙ илгә лә заявка ебәрә&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nn.dk.ru/news/nizhegorodskiy-biznesmen-rasskazal-kak-prodat-svoyu-ideyu-v-ssha-i-zarabotat-na-etom-237123940|title=«Говорят: есть идея, но вам ее не покажут, вдруг украдете. Ответ: уходите, своих полно»|publisher=nn.dk.ru|date=2019-07-22|accessdate=2019-12-21|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. 2018 йылдың ғинуарында ҡоролма [[Лас-Вегас]]та — CES-та&lt;ref name=SecretMag/&gt;, ә майҙа Санта-Клара ҡалаһында ([[Калифорния]])&lt;ref&gt;[https://makerfaire.com/maker/entry/65105/ WOWCUBE at Maker Faire Bay Area 2018, Zone 8 in Sequoia: Mixed Reality] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190825104429/https://makerfaire.com/maker/entry/65105/ |date=2019-08-25 }}&lt;/ref&gt; күргәҙмәһендә киң күләм тамашасыға сығарыла. [[2019 йыл]]дың 16-17 октябрендә Аризонала үткән ''ARIZONA’S SIGNATURE TECH EVENT''А форумында WOWCube эшләнмәһе менән Apple компанияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе Стив Возняк таныша һәм бер дана уйынсыҡҡа ҡултамғаһын ҡуйып, бығаса бындай уйынсыҡты күргәне булмауын белдерә. Авторҙарға WOZUEducation менән мәғариф өлкәһендә хеҙмәттәшлек тәҡдим ителә&lt;ref name=Wozniak/&gt;.

Cubios Inc башҡарма директоры Макс Филин белдереүенсә, компанияның 200 дана WOWCube сығарырға һәм таратырға, шулай уҡ ул зарядкала торғанда экранда ғәмәлдәге датаны һәм ваҡытты, һауа торошон һәм һуңғы яңылыҡтарҙы күрһәткән ҡушымтаэшләргә ниәтләй. Әҙер уйынсыҡ хаҡы 249—149 АҠШ доллары торасаҡ тип күҙаллана. 2020 йылдың ғинуарында CES һәм яҙғыһын Toyfair күргәҙмәләре планлаштырыла&lt;ref name=Forbes/&gt;. 2021 йылда Лас-Вегаста CES күргәҙмәһендә көмөш миҙалға лайыҡ була, эшләүселәр әйтеүенсә, был уйынсыҡҡа һорау артыуына этәргес була&lt;ref name=Forbes2021/&gt;, ә 2022 йылдың 7 ғинуарында WOWCube тағы ла CES-та күрһәтелә&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.reviewjournal.com/business/5-booths-that-caught-eyes-at-ces-2022-2509722/|title=5 booths that caught eyes at CES 2022|publisher=Las Vegas Review Journal|date=2022-01-07|accessdate=2022-01-12|lang=en|author=McKenna Ross}}&lt;/ref&gt;.

== Артабанғы финансланыуы ==
2021 йылдың авгусына WOWCube менән 18 илдең дистрибюторҙары ҡыҙыҡһына, иң күп һорау Японияла була. Компания алдан яҡынса 39 миллион АҠШ доллары күләмендә (бер дана 250 доллар иҫәбенән) 155 мең ҡорамалға заказ бирә&lt;ref name=xsolla/&gt;. 30 августа Cubios компанияһының А раунында тағы ла 4,5 миллион доллар алыуы мәғлүм була, шул иҫәптән 1,5 миллион доллар башында Александр Агапитов торған Hand of Midas компанияһынан күсә, тағы ла 3 миллион доллар башҡа предприятие һәм бизнес-ойошмаларынан килә&lt;ref name=Forbes2021/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://venturebeat.com/2021/08/30/wowcube-raises-1-5m-from-xsolla-founder-aleksandr-agapitov/|title=WowCube raises $1.5M from Xsolla founder for its Rubik’s Cube-like game device|publisher=Venturebeat|date=2021-08-30|accessdate=2022-01-12}}&lt;/ref&gt;. Сентябрҙә заказдар процедураһы башланыуы тураһында иғталн ителә&lt;ref name=xsolla&gt;{{cite web|url=https://vc.ru/finance/287911-startap-razrabotchik-golovolomok-wowcube-privlek-4-5-mln-ot-glavy-xsolla-aleksandra-agapitova-i-drugih|title=Стартап-разработчик головоломок WowCube привлёк $4,5 млн от главы Xsolla Александра Агапитова и других|publisher=vc.ru|date=2021-08-30|author=Маша Цепелина|accessdate=2022-01-12}}&lt;/ref&gt;. Дөйөм алғанда стартап 25 миллион долларға баһалана&lt;ref name=Forbes2021/&gt;. 2021 йыл һуңында Ҡиммәтле ҡағыҙҙар һәм биржалар буйынса комиссияның эшләүселәргә инвестиция краудфаундингы сиктәрендә йылына 5 миллион доллар йәлеп итергә рөхсәт биреүе мәғлүм була: инвесторҙарға Cubios акцияларының 10 проценты тәҡдим ителә, ә ҡағыҙҙарҙы StartEngine майҙансығында алырға мөмкин була&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://vc.ru/finance/340227-startap-razrabotchik-golovolomok-wowcube-zaplaniroval-privlech-do-5-mln-pri-ocenke-v-49-mln|title=Стартап-разработчик головоломок WowCube запланировал привлечь до $5 млн при оценке в $49 млн|author=Богдан Музыченко|publisher=vc.ru|date=2021-12-27|accessdate=2022-01-12}}&lt;/ref&gt;.

Уйынсыҡты эшләүселәр әйтеүенсә, баҙарға сығыу 2022 йылдың беренсе яртыһына планлаштырыла. Бер дананың хаҡы (250 доллар) Илья Еремеев фекеренсә, Nintendo Switch консоле хаҡына йәки «уртаса хаҡлы смартфон» хаҡына тиң була, әммә платформаның спецификаһына бәйле, уйынсыҡтың сығымдарҙы ҡапламау ихтималлығына шик бар&lt;ref name=Forbes2021/&gt;.

== Тасуирламаһы ==

=== Физик ===
WOWCube һигеҙ автономиялы модулдән торған, бергә 24 дисплейға эйә булған һәм [[Рубик шаҡмағы]] кеүек үк боролоға һәләтле кубтан ғибәрәт&lt;ref name=&quot;sp11&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.google.com/patents/US4378117|title=Patent US4378117: 'Spatial logical toy' by Erno Rubik, 1974|publisher=Google Patents|accessdate=2017-07-25|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=slavicsac/&gt;. Магнит автономиялы бүлемдәрҙе туҡтауһыҙ мәғлүмәт менән тәьмин итеп, өҙлөкһөҙ уйын процесын тәьмин итә. Кубты ҡулда өйөртөргә йәки һелкергә мөмкин&lt;ref name=slavicsac/&gt;. WOWCube өсөн башватҡыстар, логик уйындар, пазлдар, Скрэббл, аркада һәм лабиринттар кеүек бер нисә жанрҙа уйын эшләнгән&lt;ref name=Forbes/&gt;{{Sfn|Osipov, Nikulichev|2018}}. WOWCube ҡатнаш ысынбарлыҡ тәжрибәһен тәьмин итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gqitalia.it/tech-auto/article/ces-2019-gadget-piu-sorprendenti-e-pazzi|title=CES 2019, i 15 gadget più sorprendenti (e pazzi) dell'anno|publisher=GQ Italia|lang=it|accessdate=2019-12-21}}&lt;/ref&gt;, йәғни ул матди донъяла бороу һәм һелкеүҙе кубтың 24 шаҡмаҡлы суб-дисплейы аша күҙалланған цифрлы ғәмәлдәр менән ҡатнаштырып алып барыу мөмкинлеген бирә&lt;ref name=&quot;CofSc&quot;&gt;{{публикация|статья|автор=Осипов|автор имя=И.В.|заглавие=Технические средства человеко-компьютерного взаимодействия TUI. Обзор и анализ возможностей использования в игрофикации|ссылка=http://cyberleninka.ru/article/n/tehnicheskie-sredstva-cheloveko-kompyuternogo-vzaimodeystviya-tui-obzor-i-analiz-vozmozhnostey-ispolzovaniya-v-igrofikatsii|язык=ru|издание=Cloud of science|год=2016|номер=4, Т.3}}&lt;/ref&gt;. WOWCube ҡулда әйләндерелгән (''спиннер кеүек'') хәрәкәтләнгән уйынсыҡтар кеүек физик гаджеттарҙың үҙенсәлектәрен дә берләштерә, шул уҡ ваҡытта бер ҡоролмаға цифрлы уйын консолдәре лә индерелгән&lt;ref name=&quot;venturebeat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;knowtechie&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;slavicsac&quot;/&gt;.

=== Техник ===
[[Файл:WOWCube Emulator GUI.gif|мини|Processing телендә WOWCubeның 3D-эмуляторы интерфайсы]]
Ҡоролмаһы бер төрлө, коммуникация функцияһын тыш, ҡоролманы тотороҡло конструкциялар менән тәьмин итә, эргәләге дүрт секция экраны аша дөйөм уйынды күҙәтеү мөмкинлеге биргән магнит бәйләнеше аша мәғлүмәт алышҡан һигеҙ секциянан тора&lt;ref name=&quot;PopMech&quot;/&gt;. Магнит бәйләнеше, шаҡмаҡтар эсендәге бушлыҡҡа үҙ -ҙәге тирәһендә әйләнгән нығытылмаған неодим шарҙар ҡуйылыу һөҙөмтәһендә теләһә ниндәй конфигурацияла ла бер-береһенә тартыла. Был конструкция UniSex атамалы боролоусы магнит бәйләнеше булараҡ патентлана&lt;ref name=PopMech/&gt;.

Һуңғы версияла ҡоролма дәүмәле 76х76х76 мм, ә ауырлығы — 400 грамм тәшкил итә. Корпусы ABS-пластиктан эшләнгән. Һигеҙ секцияның һәр береһендә:

* Glass Gorilla быялаһы менән һаҡланған 1.56&quot; диагоналле һәм 240х240 нөктәле 3 IPS TFT экран (65 мең төҫө, төҫ тәрәнлеге 18 бит)&lt;ref name=&quot;PopMech&quot;/&gt;{{Sfn|Osipov, Nikulichev|2018}};
* STM32F405 микроконтроллеры{{Sfn|Osipov, Nikulichev|2018b}} (168 мгц такт йышлығы такта, ОЗУ 192 кБ);
* 8 Мбайтлы Flash-хәтер;
* Кубик менән хәрәкәттәр эшләүгә ярҙам иткән 6 үҙәкле гироскоп һәм акселерометр&lt;ref name=Venturebeat&gt;{{cite web|url=https://venturebeat.com/2018/05/30/cubios-wowcube-is-a-handheld-game-console-inspired-by-rubiks-cube/|title=Cubios’ WowCube is a handheld game console inspired by Rubik’s Cube|publisher=venturebeat.com|date=2018-05-30|lang=en|accessdate=2019-12-21}}&lt;/ref&gt;;
* Һигеҙ 540 мА/сәғ күләмле батарея;
* Смартфон йәки планшет менән бәйләнешкә инер өсөн Bluetooth модуле&lt;ref name=Forbes/&gt;.

WOWCube-ның һуңғы версияһы үҙ составына 8 микропроцессорҙы һәм 24 экранды ала&lt;ref name=xsolla/&gt; (һәр ҡырҙа дүртәр экран), ә ҡоролманы зарядкалау USB-C аша база станцияһы ярҙамында башҡарыла. Ҡоролма зарядкаһы 3,5 сәғәткә етә&lt;ref name=Forbes2021&gt;{{cite web|url=https://www.forbes.ru/svoi-biznes/440239-kak-otec-i-syn-pridumali-igrovuu-konsol-v-vide-kuba-i-sobrali-predzakazy-na-39-mln|title=Как отец и сын придумали игровую консоль в виде куба и собрали предзаказы на $39 млн|publisher=[[Forbes]]|date=2021-09-20|accessdate=2022-01-12|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

=== Ҡулланыу платформаһы ===
WOWCube консоле операцион системалар сифатында FreeRTOS , шулай уҡ P-кодты интерпретациялау өсөн Pawn телендә абстракт машина ҡуллана. Был уға алдан тупланған уйын логикаһын консолдә лә, уның программа эмуляторында ла башҡарыум мөмкинлеге бирә. WOWCube SDK-һы ''программа эмуляторына һәм'' аныҡ консоль булмағанда эшләнгән уйындарҙы шәхси компьютерға ла ҡуйырға мөмкин. WOWCubeның программа тәьминәтенең барлыҡ компонеттары MIT, BSD һәм Apache License кеүек асыҡ лицензиялар буйынса бирелә.

=== Программа эмуляторы ===
[[Файл:Wowcube_anim_pipes.gif|справа|мини|WOWCubeла уйнау миҫалы (анимация)|ссылка=Special:FilePath/Wowcube_anim_pipes.gif]]
SDK WOWCube составына аныҡ WOWCube консоле булмаған эшләүселәргә программа тәьминәте эшләү мөмикнлеге биргән программа эмуляторы инә. 2019 йылдан Windows һәм MacOS операция системалары ла тота. Эмулятор түбәндәге асыҡ сығыу кодлы бушлай программа тәьминәте базаһында төҙөлгән:
* Processing теле — уйын консоленең 3D күренеше, ресурстарҙы (һүрәттәрҙе) тейәү һәм күрһәтеү, шулай уҡ Pawn телендә яҙылған ваҡиғаларҙы (кубиктарҙың боролоуы, акселерометрға йоғонтоһо) ҡулланыусынан логикаға тапшырыу өсөн ҡулланыла&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://blog.falsetrue.io/howto/2019/02/22/wowcube/|title=Brief look into WowCube SDK|date=2019-02-22|publisher=falsetrue.io|accessdate=2019-12-21|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191221132058/https://blog.falsetrue.io/howto/2019/02/22/wowcube/ |date=2019-12-21 }}&lt;/ref&gt;. Ысын WOWCubeла Processing теле урынына C (программалау теле) ҡулланыла. Pawn теле менән бәйлнеш булдырыу өсөн API реаль WOWCube консоле өсөн дә, программа эмуляторы өсөн дә бер үк.
* Pawn теле — уйындың ''логикаһын'' яҙыу өсөн файҙаланыла. Уйын логикаһы ваҡиғаларға реаль WOWCube консоле йәки эмулятор аша йоғонто яһай — экрандағы үҙгәрештәрҙе күреү өсөн команда бирә&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/327050766_Gamification_Device_Wowcube_Design_And_Program_Environment|title=Gamification Device Wowcube: Design And Program Environment|publisher=ICPE 2018 International Conference on Psychology and Education, At Moscow, Russian Federation|date=July 2018|author=Ilya V Osipov, Evgeny V. Nikulchev|accessdate=2019-12-21}}&lt;/ref&gt;
* Visual Studio Code интеграшлатырылған эшләнмә мөхите — Pawn телендә уйын кодтарын мөхәррирләү һәм уларҙы программа эмуляторында ебәреү өсөн ҡулланыла. Шулай уҡ Processing телендә яҙылған 3D кодын да төҙәтергә була.

== Программа тәьминәте ==
Тест режимында ике уйын бар: беренсеһендә күбәләктәрҙе йыйырға кәрәк (беренсе кимәлдә өс кенә күбәләк). Артабан уйын ҡатмарлаша бара. Икенсеһе — һыу ағыуын туҡтатыу өсөн төрлө элементтарҙан торба йыйыу бурысы ҡуйыла. Илья Осиповң һүҙҙәренсә, уйындар араһында «үлтереп» бөтөү өсөн тараҡандарҙы бер урынға йыйыу ҙа бар. Bandai Namco компанияһы ярҙамында Pac-Man уйынын эшләү ҡаралған&lt;ref name=PopMech/&gt;. Һуңыраҡ WOWCube өсөн уйындарҙы Apple Storeла ла уйнау мөмкин була&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://elfuturoesapasionante.elpais.com/el-joven-prodigio-de-14-anos-que-ha-convertido-el-cubo-de-rubik-en-videoconsola/|title=El joven prodigio de 13 años que ha convertido el cubo de Rubik en videoconsola|lang=es|publisher=[[El País]]|date=2018-08-02|author=Noelia Núñez|accessdate=2019-12-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bebesymas.com/ser-padres/once-adolescentes-que-nos-ilusionan-ayudan-a-creer-futuro-mejor|title=Once adolescentes que nos ilusionan y ayudan a creer en un futuro mejor|date=2019-04-29|publisher=Bebesymas.com|author=Karmen Pascual|accessdate=2019-12-21|lang=es}}&lt;/ref&gt;.

2021 йылдың август һуңында Bluetooth аша iOS һәм Android өсөн ҡушымталары ярҙамында ҡорамалға 24 уйынға тиклем яҙҙырырға мөмкин булыуы тураһында хәбәр ителә&lt;ref name=xsolla/&gt;. Илья Еремеев фекеренсә, гипотетик күҙлектән ҡарағанда, ҡоролманы NFT-һаҡлағыс функцияһын башҡарған IOT-девайс сифатында йәки «һауа торошо, хаҡтар һәм музыкаль ҡушымталар өсөн интерфейс» булған док-станция итеп файҙаланырға мөмкин&lt;ref name=Forbes2021/&gt;.

== Аналогтары ==
* [[MIT Media Lab]]{{sfn|Osipov, Nikulichev|2018b|p=3}} лабораторияһында эшләнгән ''{{нп3|Siftable||en|}}'' (коммерция атамаһы {{нп3|Sifteo Cubes|Sifteo|en|}}) — график һүртәләнеште күрһәтә, киңлектә үҙенең урынлашыу характерын билдәләй һәм башҡа модулдәр менән бәйләнештә була алған интерактив кубик модуль ҡоролмалары. Кубиктарҙың үҙ-ара бәйләнеше уларҙы әйләндергәндә, ҡырынайтҡанда, һелккәндә, борғанда барлыҡҡа килә: һәр Siftable «кубик» төҫлө дисплей менән йыһазландырылған, дүрт яҡтан инфраҡыҙыл порттар бар (башҡа модулдәр менән бәйлнеш өсөн), компьютер менән бәйлнеш өсөн [[Bluetooth]] модуле файҙаланыла, һүрәттәрҙе һәм башҡа мәғлүмәтте һаҡлау өсөн флэш-хәтер ҡулланыла, өс үҙәк буйынса хәрәкәтте күҙәтеү, һелкеү, эйелтеү һәм киңлектәге торошто башҡа төрлө үҙгәртеү өсөн акселерометр бар&lt;ref&gt;{{публикация|статья|автор=David|автор имя=Merrill|автор2=Kalanithi|автор2 имя=Jeevan|автор3=Maes|автор3 имя=Pattie|заглавие=Siftables: towards sensor network user interfaces|ссылка=https://dl.acm.org/citation.cfm?id=1226984|язык=en|издание=Proceedings of the 1st international conference on Tangible and embedded interaction. ACM|год=2007|месяц=February|день=15|страницы=75—78|doi=10.1145/1226969.1226984}}&lt;/ref&gt;.
* ''GoCube'' — [[Тель-Авив]]тың ([[Израиль]]) бойондороҡһоҙ эшләнмәләр төркөмө версияһындағы Рубик шаҡмағының электрон версияһы. Был BlueTooth аша смартфонға йәки планшетҡа тоташтырылған һәм ҡулланыусыларға йыйыу тиҙлеге буйынса ярышыу йәки дисплейҙағы өҫтәмә мәғлүмәт буйынса өйрәнеү мөмкинлеге биргән спорт гаджеты&lt;ref name=theverge&gt;{{cite news|author=Chaim Gartenberg|title=Does the Rubik’s Cube need a Bluetooth connection?|url=https://www.theverge.com/circuitbreaker/2018/6/17/17469268/gogube-kickstarter-rubiks-cube-bluetooth|work=[[The Verge]]|date= 2018-06-17|accessdate=2018-06-28}}&lt;/ref&gt;.

== Наградалары ==
* Maker Faire күргәҙмәһе, 2018 йылдың майы, Санта-Клара ([[Калифорния]]) — «Редакция һайлауы» призы&lt;ref&gt;[https://makerfaire.com/ribbons/ Maker Faire Ribbon Winners]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rbru&quot;/&gt;
* SVOD’18 Конференцияһы һәм стартаптар конкурсы&lt;ref name=&quot;slavicsac&quot;/&gt;, 2018 йылдың 31 майы, Компьютер тарихы музейы, Маунтин-Вью ([[Калифорния]]) — «Аудитория һайлауы» беренсе призы&lt;ref&gt;[https://www.svod.org/svod2018-overview/ SVOD’18 Startup Competition Winners]&lt;/ref&gt;
* World Technology Award премияһы, 2018 — «IT Hardware» категорияһы финалистары&lt;ref&gt;{{Cite news|title=2018 World Technology Awards Winners|url=https://www.wtn.net/2018/world-technology-awards-winners-and-finalists|accessdate=2019-04-05|work=www.wtn.net|publisher=The World Technology Network|date=2018|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190405093100/https://www.wtn.net/2018/world-technology-awards-winners-and-finalists|archivedate=2019-04-05}}&lt;/ref&gt;
* «Эшлекле кешеләр» Бөтә Рәсәй конкурсы, 2019 — «Йәш эш» номинацияһының көмөш призеры (Илья Осипов)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nnov.kp.ru/daily/27046.4/4111694/|title=«Какая честь!»: Нижегородец представил свое изобретение одному из основателей Apple|date=2019-10-24|accessdate=2019-12-21|lang=ru|author=Анастасия Назарова}}&lt;/ref&gt;.
* WOWCube Уйын Системаһы Edison Awards премияһында көмөш миҙалға лайыҡ була&lt;!-- https://wowcube.com/news/the-wowcube-game-system-named-a-silver-winner-of-the-2020-ediso --&gt;
*WOWCube халыҡ-ара CES2020 күргәҙмәһендә (Лас-Вегас) «Халыҡ һайлауы» номинацияһы еңеүсеһе&lt;ref&gt;https://pravda-nn.ru/news/innovatsiya-nizhegorodtsa-pobedila-v-nominatsii-narodnyj-vybor-na-mezhdunarodnoj-vystavke/&lt;/ref&gt;.
* Лас-Вегаста (Невада) Consumer Electronics Show 2021 (CES 2021) көмөш призеры&lt;ref name=Forbes2021/&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|заглавие=Proceedings of the Future Technologies Conference (FTC) 2018|автор=Kohei Arai, Rahul Bhatia, Supriya Kapoor|часть=WOWcube Puzzle: A Transreality Object of Mixed Reality|ответственный=Ilya V. Osipov, Evgeny Nikulichev|издательство=Springer|год=2018|том=2|isbn=3030026833|ref=Osipov, Nikulichev}}
* {{статья|ссылка=https://www.itm-conferences.org/articles/itmconf/pdf/2018/03/itmconf_ics2018_02003.pdf|заглавие=Review puzzles and construction sets falling under the category of augmented reality games|язык=en|автор=Ilya V. Osipov, Evgeny Nikulichev|издание=ITM Web of Conferences 18|номер=02003|год=2018b|ref=Osipov, Nikulichev}}

== Һылтанмалар ==
* [https://wowcube.com/ Официальный сайт]{{ref-en}}
* [https://github.com/wowcube/ Раздел на сайте GitHub]{{ref-en}}
* {{cite web|url=https://rtvi.com/broadcast/kak-rabotaet-novaya-elektronnaya-golovolomka-osnovannaya-na-printsipe-znamenitoy-igrushki/|title=Кубик Рубика XXI века. Как работает новая электронная головоломка, основанная на принципе знаменитой игрушки|publisher=[[RTVI]]|lang=ru|date=2018-12-08|accessdate=2019-12-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191221151024/https://rtvi.com/broadcast/kak-rabotaet-novaya-elektronnaya-golovolomka-osnovannaya-na-printsipe-znamenitoy-igrushki/ |date=2019-12-21 }}

{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Уйынсыҡтар]]
[[Категория:Башватҡыстар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Рубик кубогы]]</text>
      <sha1>7bx37bemp5j2xrf2q8c30pt41m4gkfc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Xiaomi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158071</id>
    <revision>
      <id>1306244</id>
      <parentid>1286369</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T00:40:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20472" sha1="6txnmcma03bwwo17xgpxttn2qw2w7jw" xml:space="preserve">{{Компания карточкаһы|company_name=Xiaomi Corporation&lt;br&gt;小米科技&lt;br&gt;Сяоми|собственные средства=|subsid=[[Black Shark]],[[Pocophone]],[[Redmi (бренд)|Redmi]],[[Meitu]]|parent=|подразделения=|num_employees=16 683 кеше|market_value=|assets={{рост}} 145,228 млрд ¥ (2018)|net_income={{рост}} 13,478 млрд ¥ (2018)|operating_income={{рост}} 174,915 млрд ¥ (~24,5 млрд $)(2018)|R&amp;D=|revenue=|products=Мобиль һәм көнкүреш электроника|oldname=|industry=[[көнкүреш техника]]|листинг на бирже=|key_people=[[Лэй Цзюнь]] (CEO)&lt;br&gt;Лин Бин (президент)&lt;br&gt;Ману Кумар Джейн (донъя баҙарындагы вице- президенты)|location={{PRC}}: [[Пекин]]&lt;ref name=&quot;go.bloomberg.com_1&quot; /&gt;|successor=|fate=|defunct=|founders=[[Лэй Цзюнь]]|foundation=6 апреля [[2010 год]]&lt;ref name=&quot;report.chinaventure.com.cn_1&quot; /&gt;|company_type=[[Асыҡ компания]]|company_logo=Xiaomi logo.svg|homepage=https://www.mi.com/ru}}'''Xiaomi Corporation''' ({{Ҡытайса|小米科技|小米科技|Xiǎomĭ Kējì|Cяоми́ Кэцзи́}}) — ҡытай корпорацияһы, 2010 йылда&lt;ref name=&quot;news.xinhuanet.com_1&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://news.xinhuanet.com/english2010/sci/2011-08/30/c_131083524.htm New China-made smartphone unveiled as Chinese Internet firms eye domestic handset market] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130323034444/http://news.xinhuanet.com/english2010/sci/2011-08/30/c_131083524.htm |date=2013-03-23 }}&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;.&amp;#x20; Информационное агентство [[Синьхуа]]&amp;#x20;(30&amp;nbsp;August 2011).&amp;nbsp;— Китайский стартап с большим потенциалом.&amp;#x20;&lt;small&gt;Дата обращения 12 сентября 2012.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small&gt; 31&amp;nbsp;октября 2012&amp;nbsp;года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; Лэй Цзюн менән нигеҙләнгән, донъяла дүртенсе һәм ҡытайҙа смартфондар етештереү күләме буйынса дүртенсе урынды биләй (һатыу) .

2018 йылдан асыҡ акционерҙар компанияһы булып тора.

== Төҙөлөү тарихы ==
Xiaomi 2010 йылдың 6 апрелендә һигеҙ партнерҙар менән нигеҙ һалына.

2010 йылдың 16 авгусында Xiaomi рәсми рәүештә MIUI прошивкаһын башлап ебәрҙе,Android  системаһына нигеҙләнеп һәм Samsung TouchWiz һәм Apple iOS стиле менән бергә.

Беренсе смартфон — Mi 1 2011 йылдың 1 авгусында иғлан ителде. Ул китерелә ике версияла — MIUI прошивкаһы менән һәм «саф» Android-та. 2012 йылдың авгусында компания Mi 2 смартфонын тәҡдим итә, 2013 йылдың сентябрендә 10 миллиондан ашыу яйланмалар һатыла.

5 сентябрь 2013 СЕО Лэй Цзюнь 47 диагональ дюймлы Android идараһы аҫтында 3D-телевизор башлап сығарыу пландары тураһында иғлан ебәрҙе, ул Тайванда Wistron завод корпорацияһында йыйыласаҡ.

2013 йылдың сентябрендә Xiaomi Mi 3 смартфонын хәбәр итте. 2013 йылдың 25 сентябрендә беренселәрҙән булып Пекинда флагман магазинын асыу пландары тураһында иғлан ителә. 2013 йылдың октябрендә Xiaomi Ҡытайҙа бишенсе мобиль(кеҫә телефондары) бренды булып китә&lt;ref name=&quot;presstrendforcecom_1&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://press.trendforce.com/press/20131003-881.html TrendForce: Xiaomi Squeezes past HTC to Become Fifth Most Used Smartphone Brand in China] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150530011952/http://press.trendforce.com/press/20131003-881.html |date=2015-05-30 }}&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;.&amp;#x20; TrendForce.com&amp;#x20;(3&amp;nbsp;October 2013).&amp;nbsp;— В октябре 2013 года компания пробилась в ТОП-5 производителей смартфонов в Китае.&amp;#x20;&lt;small&gt;Дата обращения 28 сентября 2015.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

Xiaomi Символы  — ҡыҙыл йондоҙло ҡолаҡлы-кәпәс һәм муйынына кейгән ҡыҙыл пионер галстуклы ҡуян&lt;ref name=&quot;mobile-review.com_1&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;ru&quot;&gt;[http://www.mobile-review.com/articles/2012/xiaomi-mi-two.shtml Xiaomi Mi-Two (Phone 2). Мысли о новом MIUI-смартфоне]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;hidden-ref&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на русском языке&quot;&gt;(рус.)&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&amp;#x20; mobile-review.com&amp;#x20;(17&amp;nbsp;августа 2012).&amp;nbsp;— Устройство обладает отличнейшими характеристиками и способно конкурировать с текущими флагманами.&amp;#x20;&lt;small&gt;Дата обращения 12 сентября 2012.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. 2014 йылда Xiaomi тәүге тапҡыр халыҡ-ара бәйләнешенең  [[Сингапур|Сингапурҙа]] тәүге магазины асылыуы тураһында хәбәр итте. Компанияның [[Малайзия]] һәм [[Һиндостан]] баҙарҙарына сығыу тураһында пландары әйтелде. 2014 йылдың 17 мартында Redmi Note хәбәр ителде (HongMi Note булараҡ та билдәле). Redmi Note 5,5-дюймлы OGS технологиялы HD IPS-дисплей һәм MediaTek-тан 8-ядерле процессор менән йыһазландырылған.

2014 йылдың апрелендә компанияның 10 халыҡ-ара баҙарына, шул иҫәптән Рәсәй киңәйтелеүе тураһында иғлан ителә&lt;ref name=&quot;bloomberg_1&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;ru&quot;&gt;[http://www.gazeta.ru/business/news/2014/04/23/n_6104249.shtml Китайский производитель смартфонов Xiaomi выходит на российский рынок]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;hidden-ref&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на русском языке&quot;&gt;(рус.)&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&amp;#x20; gazeta.ru&amp;#x20;(23&amp;nbsp;апреля 2014).&amp;nbsp;— Сообщение агентства Bloomberg.&amp;#x20;&lt;small&gt;Дата обращения 28 апреля 2014.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Яуаплы булып Google-дың элекке хеҙмәткәренең береһе Хьюго Барра тәғәйенләнә&lt;ref name=&quot;cnews.ru_1&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Сергей Попсулин.''&amp;#x20;&lt;span lang=&quot;ru&quot;&gt;[http://www.cnews.ru/top/2014/04/23/kitayskie_supersmartfony_xiaomi_idut_zavoevyvat_rossiyu_569546 Китайские суперсмартфоны Xiaomi идут завоевывать Россию]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;hidden-ref&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на русском языке&quot;&gt;(рус.)&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&amp;#x20; [[CNews]]&amp;#x20;(23&amp;nbsp;апреля 2014).&amp;nbsp;— Лэй Цзюнь заявил, что в 2015 г. компания планирует в 5 раз увеличить продажи мобильных телефонов до 100 млн штук.&amp;#x20;&lt;small&gt;Дата обращения 28 сентября 2015.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

2015 йылдың июнендә Xiaomi рәсәй компанияһы «Марвел-Дистрибуция» MiPad планшеты тәьмин итеү менән контрактҡа ҡул ҡуя&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/technology_and_media/16/06/2015/558042fd9a7947dab797d595 Китайский производитель смартфонов Xiaomi официально пришел в Россию]&lt;/ref&gt;. 2015 йылдың 18 июнендә MiPad Xiaomi ваҡлап һатыу &quot;Связной&quot; селтәрендә рәсми рәүештә һатыла башлай&lt;ref&gt;[http://www.content-review.com/articles/31219/ В России стартовали розничные продажи Xiaomi]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.tdaily.ru/news/top-novosti/36615 «Связной» возьмется за Xiaomi]&lt;/ref&gt;. 2016 йылдың йомғаҡтары буйынса компания тәүге ун ҡорамалдарҙы һатыу һәм уларҙы тормошҡа ашырыу табышына эләгеүселәр һаны буйынса эләкмәй. Әммә 2017 йылдың беренсе кварталында, «Связной» ритейлер баһаһы буйынса, Xiaomi Рәсәй компанияларының килем күләме буйынса топ-10 урынында була&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/technology_and_media/27/04/2017/59009aaf9a7947ac4b7be665 Xiaomi заявила о цели войти в топ-5 продавцов смартфонов в России]&lt;/ref&gt;.

2016 йылдың октябрендә Мәскәүҙә рәсми Хiaomi монобрен магазины асыла [әһәмиәтле факт?&lt;sup class=&quot;&quot; style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;.

Лэй Цзюнь 2017 йылға компания маҡсаттарын әйтә, улар араһында дүрт тапҡырға физик магазиндар арттырылыуы, 200-гә яҡынса  сауҙа нөктәһе, донъяла Хiaomi-ны киңәйтеү, яһалма интеллект һәм финанс онлайн-хеҙмәттәре өлкәһендәге тикшеренеүҙәре тәрәнәйтеү.

2017 йылда компания [407 сығанағы көн күрһәтелмәгән] Рәсәй баҙарына смартфон һәм ҡайһы бер «аҡыллы» ҡоролмалары тәҡдим итә, шул иҫәптән ҙур экранлы Mi MIX концепт флагманы, Mi Max 2 смартфон фаблеты, Android One операцион системаһы аҫтындағы Mi A1 смартфоны һәм башҡалар.

2017 йылдың 3-сө кварталы һөҙөмтәләре буйынса  Xiaomi Рәсәйҙә, смартфондар баҙарында өсөнсө урынды биләй(илдәргә индереү буйынса)&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3468789 Xiaomi взяла бронзу]&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың 14 декабренән Redmi 5A смартфоны Рәсәйҙең Tmall([[AliExpress]]) бүлексәһе аша рәсми рәүештә һатыла. Рәсми һәм сертификацияланған продукцияға бренд гарантияһы тарала.

2018 йылдың февралдә компания  Рәсәйгә аҡ төҫтәге һәм бөтөн керамик корпуслы Mi MIX 2 Edition флагман смартфонын лимит серияла тәҡдим итә. Мартта илдә һәр кем алырлыҡ ҙур экранлы Redmi 5 һәм Redmi 5 Plus һатыла башлай, май айында — Redmi Note 5.

2018 йылдың мартында  Xiaomi&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Xiaomi обогнала Apple по продажам смартфонов в рунете|last=Ведомости|url=https://www.vedomosti.ru/technology/articles/2018/04/26/767923-xiaomi-obognala-apple|date=2018-04-26|accessdate=2018-05-29}}&lt;/ref&gt; беренсе тапҡыр Рәсәйҙә интернет-магазин аша һатыу буйынса беренсе урынға кутәрелә. 

2017-2018 йыл дауамында рәсәй ҡалалары ваҡ магазиндар селтәре рәсми танылмаһа Stores Mi үҫешендә әүҙем дауам итә. 2018 йылдың майында асылды 60 магазин селтәре&lt;ref&gt;[https://www.ixbt.com/news/2018/04/30/xiaomi-otkroet-bolee-60-novyh-magazinov-na-jetoj-nedele.html Xiaomi откроет более 60 новых магазинов на этой неделе]&lt;/ref&gt;.

=== Фитнес-беләҙек ===

==== Линейка Mi Band ====

== См. шулай уҡ ==

* MIUI

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр|3|refs=&lt;ref name=&quot;report.chinaventure.com.cn_1&quot;&gt;{{cite web|url=http://report.chinaventure.com.cn/r/f/577.aspx|title=投中观点：小米估值达40亿美元 或推动移动互联网融资加速|date=2012-06-27|author=|publisher=ChinaVenture.com.cn|description=Инвесторы в очередной раз высоко оценили перспективы китайской компании|lang=zh|accessdate=2012-09-13|archiveurl=https://archive.today/20130101162051/http://report.chinaventure.com.cn/r/f/577.aspx|archivedate=2013-01-01|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130101162051/http://report.chinaventure.com.cn/r/f/577.aspx |date=2013-01-01 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;go.bloomberg.com_1&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://go.bloomberg.com/tech-deals/2012-08-24-chinese-indian-companies-land-largest-mobile-vc-investments/
 |title       = Chinese, Indian Companies Land Largest Mobile VC Investments
 |date        = 2012-08-24
 |publisher   = [[Bloomberg]]
 |author      = 
 |description = Компания основана в Пекине
 |lang        = en
 |accessdate  = 2012-09-12
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/6BoewlGLt?url=http://go.bloomberg.com/tech-deals/2012-08-24-chinese-indian-companies-land-largest-mobile-vc-investments/
 |archivedate = 2012-10-31
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;news.xinhuanet.com_1&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://news.xinhuanet.com/english2010/sci/2011-08/30/c_131083524.htm New China-made smartphone unveiled as Chinese Internet firms eye domestic handset market]&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;.&amp;#x20; Информационное агентство [[Синьхуа]]&amp;#x20;(30&amp;nbsp;August 2011).&amp;nbsp;— Китайский стартап с большим потенциалом.&amp;#x20;&lt;small&gt;Дата обращения 12 сентября 2012.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small&gt; 31&amp;nbsp;октября 2012&amp;nbsp;года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;presstrendforcecom_1&quot;&gt;{{cite web|url=http://press.trendforce.com/press/20131003-881.html|title=TrendForce: Xiaomi Squeezes past HTC to Become Fifth Most Used Smartphone Brand in China|date=2013-10-03|publisher=TrendForce.com|author=|description=В октябре 2013 года компания пробилась в ТОП-5 производителей смартфонов в Китае|lang=en|accessdate=2015-09-28|archiveurl=}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;mobile-review.com_1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mobile-review.com/articles/2012/xiaomi-mi-two.shtml|title=Xiaomi Mi-Two (Phone 2). Мысли о новом MIUI-смартфоне|date=2012-08-17|publisher=mobile-review.com|author=|description=Устройство обладает отличнейшими характеристиками и способно конкурировать с текущими флагманами|lang=ru|accessdate=2012-09-12}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;bloomberg_1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gazeta.ru/business/news/2014/04/23/n_6104249.shtml|title=Китайский производитель смартфонов Xiaomi выходит на российский рынок|date=2014-04-23|publisher=gazeta.ru|author=|description=Сообщение агентства Bloomberg|lang=ru|accessdate=2014-04-28|archiveurl=}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;cnews.ru_1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cnews.ru/top/2014/04/23/kitayskie_supersmartfony_xiaomi_idut_zavoevyvat_rossiyu_569546|title=Китайские суперсмартфоны Xiaomi идут завоевывать Россию|date=2014-04-23|publisher=[[CNews]]|author=Сергей Попсулин|description=Лэй Цзюнь заявил, что в 2015 г. компания планирует в 5 раз увеличить продажи мобильных телефонов до 100 млн штук|lang=ru|accessdate=2015-09-28|archiveurl=}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;forbes.ru_1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.forbes.ru/tehno-opinion/gadzhety/82600-padenie-steny-xiaomi-pervyi-velikii-kitaiskii-smartfon|title=Xiaomi, первый великий китайский смартфон: рецензия Forbes|date=2012-05-28|publisher=[[Forbes]]|author=|description=Среди пользователей много программистов и Xiaomi позволяет им вносить вклад в новые версии прошивки|lang=ru|accessdate=2012-09-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BojcvM5d?url=http://www.forbes.ru/tehno-opinion/gadzhety/82600-padenie-steny-xiaomi-pervyi-velikii-kitaiskii-smartfon|archivedate=2012-10-31}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;articles.timesofindia.indiatimes.com_1&quot;&gt;{{cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-08-30/hardware/29944473_1_smartphone-market-smart-phones-yuan|title=Chinese co Xiaomi Tech launches iPhone 4 'rival'|date=2011-08-30|author=|publisher=IndiaTimes.com|description=Новый соперник для iPhone 4 имеет свою собственную программную оболочку и очень привлектельную цену|lang=en|accessdate=2012-09-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BoeoFILQ?url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-08-30/hardware/29944473_1_smartphone-market-smart-phones-yuan|archivedate=2012-10-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928085414/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-08-30/hardware/29944473_1_smartphone-market-smart-phones-yuan |date=2012-09-28 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ferra.ru_1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ferra.ru/ru/mobile/news/2012/08/17/Xiaomi-Mi-Two/|title=Смартфон Xiaomi Mi-Two первым в мире получит процессор Krait|date=2012-08-17|publisher=Ferra.ru|author=|description=Новый процессор для нового китайского смартфона|lang=ru|accessdate=2012-09-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022052831/http://www.ferra.ru/ru/mobile/news/2012/08/17/Xiaomi-Mi-Two/ |date=2012-10-22 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;wantchinatimes.com_1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?cid=1204&amp;MainCatID=12&amp;id=20120818000050|title=Xiaomi says new smartphone better than iPhone 4S|date=2012-08-18|publisher=wantchinatimes.com|author=|description=Miliao, чат-группа службы Xiaomi, зарегистрировала миллионный аккаунт|lang=en|accessdate=2012-09-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BoepYimp?url=http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?cid=1204|archivedate=2012-10-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150530005718/http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?cid=1204&amp;MainCatID=12&amp;id=20120818000050 |date=2015-05-30 }}&lt;/ref&gt;}}

== Һылтанмалар ==

* Официальный сайт (кит.). Дата обращения 10 августа 2018.
* Mi Российская Федерация - Mi Russia (рус.). Дата обращения 10 августа 2018.
* Company Overview of Beijing Xiaomi Technology Co., Ltd (англ.).  BusinessWeek.com. — Сведения о компании на ресурсе Bloomberg BusinessWeek. Дата обращения 25 сентября 2017. Архивировано 25 сентября 2017 года.
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]</text>
      <sha1>6txnmcma03bwwo17xgpxttn2qw2w7jw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Һанау ҡалаһында күп кешене үлтереү (2020)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158079</id>
    <revision>
      <id>1306161</id>
      <parentid>1078827</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T17:43:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9836" sha1="6ib2whddzteiu4twac7gp57i5l8os0x" xml:space="preserve">{{Массовые убийства
 | Название           = Һанау ҡалаһында күп кешене үлтереү
 | Изображение        =  
 | Размер изображения =  
 | Подпись            =  
 | Способ убийства    =  
 | Место убийства     = {{Флагификация|Германия}}, Һанау
 | Мотив убийства     = милли һәм дини күрә алмаусанлыҡ
 | Дата               = Шаршамбы, [[2020]] йылдың 19 феврале
 | Время              =  22:00
 | Убийца             = Тобиас Ратьен
 | Убитые             = 11 (үлтереүсене лә индереп)
 | Раненые            = 5
 | Оружие             = 9 мм калибрлы пистолет [[Глок 17]] &lt;ref&gt;{{cite news|title=Hanau-Attentäter bestellte Tatwaffe in Onlineshop|url=https://www.rnd.de/politik/hanau-attentater-bestellte-tatwaffe-in-online-shop-VZUELCLZMFAS7FLHVZ5VDXHZUY.html|work=[[RedaktionsNetzwerk Deutschland]]|date=20 February 2020|accessdate=20 February 2020|language=German}}&lt;/ref&gt;
}} 
'''Һанау ҡалаһында күп кешене үлтереү''' — [[19 февраль|2020 йылдың 19 февралендә]] [[Ханау|Һанау]] ҡалаһында ике [[Кальян|ҡалъян кафеһында]] 9 кешене үлтереү. Фараз буйынса, милли һәм дини күрә алмаусанлыҡ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/live/2020/feb/20/hanau-shootings-dead-after-attack-german-town-shisha-frankfurt-updates|title=Eleven dead, including suspect, after Hanau attacks – as it happened|language=en}}&lt;/ref&gt; мотивтары нигеҙендә ҡылынған енәйәт.

== Үлтереү ==
19 февраль кисендә Һанау ҡалаһының үҙәк өлөшөндәге ҡалъян кафеһына бер ир атылып килеп инә лә, килеүселәргә тоҫҡап ата башлай, һәм өс кешене үлтерә. Һуңынан ул күҙҙән юғала, һәм бер ни тиклем ваҡыт үтеүгә беренсе енәйәт урынынан биш минут алыҫлыҡтағы башҡа ҡалъян кафеһында пәйҙә була. Унда ул тағы биш кешене үлтерә. Тағы бер зыян күргән кеше бер нисә сәғәттән алынған яраларынан үлә. Үлтерелгән өс кеше — Германия граждандары (икеһе — [[Курдтар|курд]], береһе — [[Сиғандар|сиған]]), икеһе — [[Төркиә]], береһе — [[Болгария]] һәм тағы береһе — [[Румыния]]. граждандары. Һигеҙенсе ҡорбан — [[Босния һәм Герцеговина]]нан. Туғыҙынсы ҡорбандың ике гражданлығы: [[Афғанстан]] һәм Германия булған&lt;ref&gt;[https://www.dw.com/ru/%D1%87%D1%82%D0%BE-%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%BE-%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5-%D0%B2-%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%BC-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B5-%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83/a-52443833 Что известно о теракте в немецком городе Ханау]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hessenschau.de/gesellschaft/opfer-des-anschlags-neun-junge-hanauer-mitten-aus-dem-leben-gerissen,opfer-hanau-anschlag-100.html|title=Opfer des Anschlags: Neun junge Hanauer, mitten aus dem Leben gerissen|first=hessenschau de, Frankfurt|last=Germany|date=21 February 2020}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/aponline/2020/02/20/world/europe/ap-eu-germany-shooting-the-town.html|title=Germany's Immigrant Community in Hanau Reeling After Attack|first=The Associated|last=Press|date=20 February 2020|accessdate=6 March 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200302144531/https://www.nytimes.com/aponline/2020/02/20/world/europe/ap-eu-germany-shooting-the-town.html|archivedate=2 March 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AP&quot;&gt;{{Cite web|url=https://apnews.com/b5736c3dba1d677e89ef947bcf5ab213|title=German gunman calling for genocide kills 9 people|date=20 February 2020}}&lt;/ref&gt;

Бер нисә сәғәт үтеүгә, полиция фаразланған үлтереүсенең үле кәүҙәһе үҙ фатирында табыла һәм уның йәнәшендә 72 йәшлек ҡатындың, әсәһенең, кәүҙәһе лә була. Тәфтишселәр, енәйәт ҡылғандан һуң, ул әсәһен атҡан, һуңынан үҙен дә үлтергән тигән һығымтаға килә&lt;ref&gt;[https://www.dw.com/ru/%D1%87%D1%82%D0%BE-%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%BE-%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5-%D0%B2-%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%BC-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B5-%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83/a-52443833 Что известно о теракте в немецком городе Ханау]&lt;/ref&gt;.

Үлтереүҙә ғәйепләнеүсе 43 йәшлек Тобиас Ратьендың һунар ҡоралына рөхсәте була, һәм уның үтә уң, неонацистик ҡарашта торғаны фаразлана. Үлтерер алдынан ул [[YouTube]]-та инглиз телендә «бөтә американдарға шәхси персональ хат» тип аталған видео һала. Әммә хатта ниндәй ҙә көс ҡулланырға йыйыныуы күрһәтелмәгән&lt;ref&gt;[https://www.dw.com/ru/%D1%87%D1%82%D0%BE-%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%BE-%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5-%D0%B2-%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%BC-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B5-%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83/a-52443833 Что известно о теракте в немецком городе Ханау]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://24tv.ua/ru/strelba_v_germanii_19_02_2020_napadajushhij_tobias_r_ego_mat_mertvy_n1284333 Стрельба в Германии 19.02.2020 — нападающий и его мать мертвы]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC_Far-right_violence&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-51571177|title=Has Germany done enough to tackle far-right violence?|date=2020-02-20|work=BBC News|accessdate=2020-02-20|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;VICE_Neo-nazi&quot;&gt;{{Cite news|first=Tim|last=Hume|authorlink=|title='Not a Classical Neo-Nazi': What We Know About the German Hookah Bar Terrorist|date=February 29, 2020|url=https://www.vice.com/en_us/article/n7jdak/race-hate-mind-control-and-incel-ideology-what-we-know-about-the-german-hookah-bar-shooter|quote=Instead, judging by the material he posted online, Tobias Rathjen appears to have been driven by a toxic mix of racist, conspiracist, and incel ideology, and likely suffered from serious mental health problems, experts say.}}&lt;/ref&gt;.

21 февралдә Германия эске эштәр министры Хорст Зеехофер: «Һанауҙағы енәйәт — һис шикһеҙ расистик йүнәлешле аныҡ мотивированный террористик акт»&lt;ref&gt;[https://www.dw.com/ru/%D1%87%D1%82%D0%BE-%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%BE-%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5-%D0%B2-%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%BC-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B5-%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83/a-52443833 Что известно о теракте в немецком городе Ханау]&lt;/ref&gt;, тип белдерҙе.

== Реакция ==
Күпләп кеше үлтерелеү менән бәйле, Германия Федератив Республикаһы канцлеры [[Ангела Меркель]] [[Леопольд Академияһы|Леопольдинаға]] барыу планынан баш тарта. Уның урынына министр [[:en:Hendrik Hoppenstedt|Һендрик Һоппенштедт]]&lt;ref&gt;[https://www.swissinfo.ch/rus/меркель-отменила-плановую-поездку-из-за-стрельбы-в-ханау/45569850 Меркель отменила плановую поездку из-за стрельбы в Ханау] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200220094830/https://www.swissinfo.ch/rus/%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D0%BE%D1%82%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B0-%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%83%D1%8E-%D0%BF%D0%BE%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%BA%D1%83-%D0%B8%D0%B7-%D0%B7%D0%B0-%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D1%8B-%D0%B2-%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83/45569850 |date=2020-02-20 }}&lt;/ref&gt; барҙы.

2020 йылдың 20 февралендә ГФР президенты Франк-Вальтер Штайнмайер Һанауға килде һәм 9 кеше һәләк булған ике ҡальян кафеһы алдына ла веноктар һалды&lt;ref&gt;[https://www.dw.com/ru/президент-фрг-назвал-стрельбу-в-ханау-актом-террористического-насилия/a-52452867 Президент ФРГ назвал стрельбу в Ханау «актом террористического насилия»| Новости из Германии о Германии | DW | 20.02.2020]&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==

[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>6ib2whddzteiu4twac7gp57i5l8os0x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡарун хазинаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158329</id>
    <revision>
      <id>1306105</id>
      <parentid>1281020</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:42:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8391" sha1="f2h4v12lwsbddym0f3d0bmh5vneay8t" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Ҡарун хазинаһы»'''&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Директор музея помог преступникам его ограбить|author=Ольга ЛАЗАРЕВА|url=https://www.utro.ru/articles/2006/05/30/552518.shtml|work=Утро|date=2006-05-30|accessdate=2017-04-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190327175353/https://utro.ru/articles/2006/05/30/552518.shtml|archivedate=2019-03-27}}&lt;/ref&gt; (йәки ''Hoard Lydian'') — [[Лидия|Лидияның]] 363 артефакттан торған коллекцияһына бирелгән атама. Был хазина беҙҙең эраға тиклем VII быуатҡа ҡарай һәм Ушак провинцияһында ([[Төркиә|Төркиәнең]] көнбайышы) &quot;ҡара ҡаҙыусылар&quot; тарафынан табыла.  Хазина 1987 йылдан 1993 йылға тиклемге осорҙа Төркиә һәм Нью-йорктағы Метрополитен музейы араһында барған суд тикшереүенә дусар була. Һөҙөмтәлә, Америка музейы, 1993 йылда коллекцияны һатып алған мәлдә был артефактарҙың урланған булыуының билдәле булыуын танығас, коллекция Төркиәгә ҡайтарыла. Бөгөн бөтә әйберҙәр Ушак провинцияһының археология музейына ҡуйылған{{Sfn|BBC News|2006}}{{Sfn|Kuşdemir|2009}}.

2006 йылдың майында хазинаның төп артефакты — Ушак музейына бөтә коллекция менән бергә ҡуйылған алтын гиппокамптың оҡшатып яһалған күсермә булыуы асыҡланғас, коллекция ҡабаттан сенсацион яңылыҡтар рәтендә яңғырай башлай; был артефактың күсермәһе, күрәһең, 2005 йылдың мартынан авгусҡа тиклем осорҙа алмаштырылғандыр.

Коллекция «'''Крёз Хазинаһы'''» (Лидияның батшаһы) тип тә атала. Артефакттарҙың барлыҡҡа килеү осоро Крёз идара иткән осорға яҡын булһа ла, уларҙың килеп сығышын Лидияның легендар батшаһы менән туранан-тура бәйле булыуы бөгөнгө көндә бәхәсле булып ҡала. Азияның ҡайһы бер мәҙәниәттәрендә Крёздың байлығы тураһындағы риүәйәт киң таралған; Көнсығышта уны Ҡарун (ғәрәп һәм төрөктәр араһында) тип атайҙар, уның байлығының мифик күләме тураһында легендалар йөрөй.

== Хазинаны асыу һәм уны урлау ==
Хазинаның төп өлөшө һәм иң ҡиммәтлеһе — Лидия принцессаһы ерләнгән бүлмә, уны «Топтепе» тип аталған урында, кәшәнә урынлашҡан ергә бик яҡын ятҡан Гюре ауылы (Ушак провинцияһы) янында законһыҙ рәүештә археологик ҡаҙылмалар менән шөғөлләнгән өс ҡаҙыусы таба. Бер нисә көн дауамында кәшәнәне ҡаҙып сығарырға тырышып ҡарай улар, әммә кәшәнәнең мәрмәр диуары аша үтә алмайҙар. Шуға ла был «ҡара ҡаҙыусылар» 1966 йылдың 6 июне төнөндә кәшәнәнең өҫкө ҡапҡасын шартлата. Лидия дворянкаһының 2600 йылдан ашыу кеше ҡулы теймәгән хазинаһын күргәс, хатта уларҙың иҫтәре китә.

1966—1967 йылдарҙа был ҡәберҙән урлап сығарылған хазиналарға Топтепелағы башҡа ҡурғандарҙан ошо уҡ «ҡаҙыусылар» ҡаҙып сығарған башҡа артефакттар өҫтәлә. Артабан был коллекция контрабанда юлы менән өлөшлөп-өлөшлөп [[Измир]] һәм [[Амстердам]] аша Төркиәнән сығарыла, һәм ике йөҙ дана артефакт 1967—1968 йылдарҙа Метрополитен музейы тарафынан 1,2 миллион [[АҠШ доллары|АҠШ]].[[АҠШ доллары|долларына]] һатып алына.

== Суд процесы ==
Журналист Озген Акар инициативаһы менән Төркиәнең бер-береһен алмаштырған бер нисә хөкүмәте коллекцияны йыйыу һәм Төркиәгә кире ҡайтарыу буйынса эш алып бара. Экспонаттарҙы Акар 1984 йылда осраҡлы рәүештә Метрополитен музейы каталогында күреп ҡала һәм Төркиәнең Мәҙәниәт министрлығына уларҙың законһыҙ рәүештә илдән сығарылыуы тураһында хәбәр итә. Бынан тыш ул ваҡытлы матбуғат биттәрендә бер нисә мәҡәлә баҫтырып сығара һәм бюрократик төрөк каналдары буйынса тикшереү эштәренең башланыуына өлгәшә.

Аҙаҡ Озген Акар Нью-Йоркта 1987 йылда башланып 1993 йылда тамамланған суд тикшереүҙәрендә Төркиә хөкүмәтенең «үҙ ирке менән килгән вөкиле» сифатында эшләй. Был мәлдә Акар Төркиәнең үҙендә был мәсьәлә буйынса кунсультант итеп тәғәйенләнә (тарихи, мәҙәни һәм дини мираҫты һаҡлауға ҡағылған мәсьәләр буйынса УНИДРУА эшендә ҡатнаша).

== Ушак музейы ==
Артефакттар Төркиәгә ҡайтарылғандан алып бындай «хазиналар коллекцияһы» өсөн лайыҡлы музей булдырыу тураһында тәҡдимдәр яуа башлай. Шулай итеп, 375 әйберҙән торған музей фонды туплана. Әммә Ушак ҡалаһындағы был ҙур булмаған музей тәүҙә келәмдәр музейы өсөн асылған була. 2007 йылда музейҙа экспонаттарҙы урлау осрағы теркәлгәндән һуң Ҡарун хазинаһы өсөн уның яраҡлы булымауы тураһындағы фекер нығына бара. Был енәйәт буйынса 10 кеше һаҡ аҫтына алына. Музейҙың элекке директоры ла гиппокампды алмаштырыуҙа ҡатнашыусылар араһында.

== Хазина ҡәһәре ==
Ушакта һәм унан ситтә хазина менән бәйле төрлө имеш-мимештәр йөрөй, шулай уҡ «Хазина ҡәһәре» тигән фараздар ҙа осрай.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Croesus riches replaced by fakes|ссылка=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/5027074.stm|издание=BBC News|год=2006|номер=|выпуск=|issn=|страницы=|ref=BBC News}}
* {{Мәҡәлә|автор=Yavuz Kuşdemir|заглавие=‘Denizatı’nda eski müdüre 12 yıl ceza: Kanatlı Denizatı Broşu’nun sahtesiyle değiştirilmesi davasında, eski müze müdürüne 12 yıl ceza verildi|ссылка=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/5027074.stm|издание=Milliyet gazetesi|год=2009|номер=|выпуск=|issn=|страницы=|ref=Kuşdemir}}
[[Категория:Археологик артефакттар]]</text>
      <sha1>f2h4v12lwsbddym0f3d0bmh5vneay8t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баранова Мария Ефимовна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158454</id>
    <revision>
      <id>1306391</id>
      <parentid>1294298</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T10:33:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7278" sha1="tun9x4nb8cjitbrr46u5v2nhb8fgjj7" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Баранова Мария Ефимовна''' ([[1923 йыл|1923]]—[[1991 йыл|1991]]) — совет ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]].

== Биографияһы ==
Мария Ефимовна Баранова 1923 йылдың сентябрендә Гривенская станицаһында, хәҙер [[Краснодар крайы]]ның Калинин районында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 

Ауыл мәктәбендә ете класты тамамлағас, урындағы Красноармейский дөгө совхозында  ауыл хужалығы производствоһының төрлө участкаларында эшләй башлай. 1960 йылда «Славянский» дөгөсөлөк совхозының йәшелсә бригадаһында эшләй, кәбеҫтә, ҡарбуз һәм виноград үҫтерә. Һуңыраҡ дөгө баҫыуында һыу ҡойоусы була

1963  йылда Мария Ефимовна 45,8 гектар майҙанда  һәр гектарынан Кубандың түбәнге өлөшө өсөн рекордлы булған 89,2 центнер дөгө үҫтерә; звено етәксеһе булып һайлана һәм СССР-ҙың  Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә ҡатнаша. 1966 йылда Краснодар крайында үҙенең дөгө баҫыуында юғары уңыш — һәр гектарынан 86 центнер дөгө ала.

СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 23 июнендәге указы менән етештереүҙе арттырыуҙа һәм бойҙай, арыш, ҡарабойҙай, дөгө, башҡа иген культураларын әҙерләүҙә өлгәшкән уңыштары һәм техниканы юғары етештереүсәнле ҡулланғаны өсөн Баранова Мария Ефимовнаға [[Ленин ордены]] менән [[«Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы]] тапшырылып, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] исеме бирелә. 

Производство менән бер рәттән, йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]] ағзаһы була, Краснодар крайы  һәм Славянский районы  хеҙмәтсәндәр депутаттарының район советы депутаты итеп һайлана, ауыл хужалығы эшселәре һәм хеҙмәткәрҙәренең VI профсоюз съезы делегаты һәм СССР профсоюздарының XIII съезы делегаты һәм профсоюздарҙың Үҙәк Комитет ағзаһы була (1963).

Баранова Мария Ефимовна,  союз әһәмиәтендәге  пенсионер  булып,  1979 йылда хаҡлы ялға сыға&lt;ref name=&quot;Slavyansk&quot;&gt;[http://Slavyansk.ru/up/down/file/raznoe/BaranovaME.doc Баранова Мария Ефимовна, 1923—1991] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216200752/http://slavyansk.ru/up/down/file/raznoe/BaranovaME.doc |date=2019-12-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216200752/http://slavyansk.ru/up/down/file/raznoe/BaranovaME.doc |date=2019-12-16 }}&lt;/ref&gt; . Әммә, үҙенең тәжрибәһен йәш дөгө үҫтереүселәргә тапшырып,  1986 йылға тиклем эшләүен дауам итә.

Краснодар крайының Славянский  районында  йәшәй. 1991 йылдың 22 майында вафат була.

== Хәтер ==
{{Внешнее изображение|image1=[http://slavhistory.ru/up/photos/album/dsc_0661.jpg Памятный знак]}}

* Краснодар крайының Славянский  районында хеҙмәт батырына мемориаль  билдә ҡуйылған.&lt;ref&gt;[https://slavhistory.ru/photos/image-812.html Герой Социалистического Труда Мария Ефимовна Баранова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200323153702/https://slavhistory.ru/photos/image-812.html |date=2020-03-23 }}&lt;/ref&gt;
* Герой исемен Славянский районы Дөгө ҡасабаһындағы 56-сы  урта дөйөм белем биреү мәктәбе йөрөтә&lt;ref&gt;[http://school56olya.ucoz.ru/index/http_school56olya_ucoz_ru/0-30 МБОУ СОШ № 56] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200323153701/http://school56olya.ucoz.ru/index/http_school56olya_ucoz_ru/0-30 |date=2020-03-23 }}&lt;/ref&gt;

== Ҡаҙаныштары ==

* Эш һөҙөмтәләре буйынса 8-се биш йыллыҡта Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены ң (1971) һәм икенсе Ленин ордены менән бүләкләнгән(1973).
* Шулай уҡ миҙалдар менән бүләкләнгән, улар араһында  ВДНХ [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] алтын миҙал  (1963)  һәм «Фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы (1970).
* 1972 йылда  «СССР Союзының 50-йыллығы Союзы» иҫтәлекле билдәһе; 1973  һәм 1974 йылдарҙа «Социалистик ярыш еңеүсеһе» исеменә лайыҡ була һәм иҫтәлекле билдәләр  менән бүләкләнә; 1977 йылда  «Бөйөк октябрҙең 60 йыллығына» иҫтәлекле билдә менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;Slavyansk&quot;/&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Герои Социалистического Труда Краснодарского края

== Библиография ==

* Трудовая слава Кубани. Под. ред. Н.&amp;amp;nbsp;Л.&amp;amp;nbsp;Заздравных, [[Краснодар]], 2003.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=25984 Баранова Мария Ефимовна]
* [http://cityslav.ru/index.php?id=4504 Героям Отечества посвящается…]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:ВДНХ алтын миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:1991 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:22 майҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1923 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>tun9x4nb8cjitbrr46u5v2nhb8fgjj7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бася (йырсы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159706</id>
    <revision>
      <id>1306394</id>
      <parentid>1269139</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T10:48:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6723" sha1="ch0znhlk2c6hn9e78z4744w73m8mfch" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Барбара Станислава Тржетелевска''' ({{Lang-pl|Barbara Stanisława Trzetrzelewska}}, [[30 сентябрь]] [[1954]])&lt;ref&gt;[http://pik.kielce.pl/filmy/wydarzenia-kulturalne/60-minut-z-basia.html 60. minut z Basią] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190323010726/http://pik.kielce.pl/filmy/wydarzenia-kulturalne/60-minut-z-basia.html |date=2019-03-23 }}&lt;/ref&gt; [ˈBaɕa tʂɛtʂɛˈlɛfska] -  Бася исеме менән нығыраҡ билдәле, поляк йырсыһы, йырҙар авторы һәм музыкант, латин джаз поп-музыкаһы менән мауыға. 

== Биографияһы ==

Бася 1954 йылда [[Польша|Польшала]] Явожно ҡалаһында донъяға килгән.  Музыкаль ғаиләлә тәрбиәләнгән Бася бәләкәй саҡтан йырларға ярата, бик күп винил пластинкалар коллекцияһы йыя &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Xxzgfuhzcfw  Basia Trzetrzelewska o życiu w Londynie, śmierci ukochanej mamy i międzynarodowej karierze]&lt;/ref&gt;.  Әсәһе уға фортепианола уйнарға өйрәтә.

1969 йылда Бася урындағы  ''Astry'' төркөмөндә тәүге тапҡыр вокалист булараҡ сығыш яһай, улар менән  [[Калиш]] ҡалаһындағы Бит-авангард милли фестивалендә ҡатнаша, улар унда беренсе урын яулай.  Бася  математика менән мауыға, әммә Ягеллон университетында физик һөнәре ала башлай &lt;ref&gt;[https://viva.pl/ludzie/newsy/basia-trzetrzelewska-o-swoim-zyciu-w-londynie-114682-r1/ Basia Trzetrzelewska o życiu w Londynie, śmierci ukochanej mamy i międzynarodowej karierze]&lt;/ref&gt;.  Беренсе курста уҡып йөрөгәндә популяр ''Alibabki'' төркөмө менеджеры уны үҙҙәренә саҡыра. Бася университетты ташлап, улар менән  1972 йылдан 1974 йылға тиклем сығыш яһап йөрөй. 1976 йылда Бася [[Ополе]]ла Поляк йыры милли фестивалендә солист булараҡ ҡатнаша, тик уңышҡа өлгәшә алмай &lt;ref&gt;[https://poranny.pl/basia-trzetrzelewska-w-opolu-mnie-wycieto/ar/5383228 Basia Trzetrzelewska: W Opolu mnie wycięto]&lt;/ref&gt;.  1977 - 1979 йылдарҙа ул ''Perfect'' поляк рок-группаһында йырлап йөрөй, Чикаголағы поляк йәмәғәт үҙәгендә сығыштар яһай. 

1981 йылдың ғинуарында Бася партнеры менән [[Лондон]]ға күсенә һәм  төрлө артистарға демо-тректар яҙҙырта &lt;ref&gt;[https://www.kobieta.pl/artykul/basia-trzetrzelewska-w-ludziach-widze-tylko-dobro Basia Trzetrzelewska - w ludziach widzę tylko dobro]&lt;/ref&gt;.  Тап шунда ул ''Дэнни Уайтты'' һәм уның төркөмдәше Марк Рейли менән таныша. Трио  1983 йылда ''&quot;Бронза''&quot; исеме менән күренә, әммә һуңғараҡ ''Matt Bianco'' тип атала башлай. Уларҙың дебют альбомы ''Whose Side Are You On?'' (''Һин кем яғында?'')  1984 йылда сыға һәм  тотош Европеа буйынса хитҡа әйләнә. 

1986 йылда Бася һәм уның коллегаһы Дэнни Уайт төркөмдән китә һәм үҙҙәренең соло карьераһын башлай. Ул ''Epic Records'' менән контракт төҙөй һәм халыҡ-ара дәрәжәлә танылыу яулай, 1987 - 1995 йылдарҙа бигерәк тә [[АҠШ]]-та популяр булып китә, тәүге ике албомына Американың Көй яҙҙырыу  индустрияһы  ассоциацияһы платина сертификат бирә, 1989   ноябрендә АҠШ-та ғына ла  миллионлан ашыу күсермәһе һатыла &lt;ref&gt;[https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&amp;se=basia#search_section  &quot;Gold &amp; Platinum&quot; - RIAA]&lt;/ref&gt;. Бөтә донъя буйынса тиражы ике миллион данаға барып баҫа. Уны [[Япония|Японияла]], [[Филиппин|Филиппинда]] бик яраталар. 

Артабан Бася яҙмышында фажиғәле ваҡиғалар китә, һәм ул оҙаҡ сығыштар яһамай тора. 2000-се йылдарҙа сәхнәгә кире ҡайта һәм әлеге мәлдә үҙенең музыкаһын бойондороҡһоҙ лейблдар аша сығара.

== Шәхси тормошо ==
Басяның 1970-се йылдарҙа тыуған Миколай тигән улы бар.  1991 йылдан музыкант Кевин Робинсон (  ''Simply Red'' ағзаһы) менән Лондон ситендә йәшәй &lt;ref&gt;[https://katowice.wyborcza.pl/katowice/1,35063,7095207,Basia_Trzetrzelewska__Jaworzno_to_moj_drugi_dom.html?disableRedirects=true Basia Trzetrzelewska: Jaworzno to mój drugi dom]&lt;/ref&gt;.  Басяның шулай уҡ тыуған ҡалаһы Явожнола йорто бар, Польша һәм Британия гражданы булып тора  &lt;ref&gt;[https://www.kobieta.pl/artykul/basia-trzetrzelewska-w-ludziach-widze-tylko-dobro Basia Trzetrzelewska - w ludziach widzę tylko dobro]&lt;/ref&gt;.

Бася бик архитектурыа менән мауыға һәм үҙенең «тормошҡа ашмаған хыялы» тип һанай

== Дискография ==

* 1987: ''[[:en:Time and Tide (Basia album)|Time and Tide]]''
* 1990: ''[[:en:London Warsaw New York|London Warsaw New York]]''
* 1994: ''[[:en:The Sweetest Illusion|The Sweetest Illusion]]''
* 1995: ''[[:en:Basia on Broadway|Basia on Broadway]]''
* 1998: ''[[:en:Clear Horizon – The Best of Basia|Clear Horizon – The Best of Basia]]''
* 2009: ''[[:en:It's That Girl Again|It's That Girl Again]]''
* 2011: ''[[:en:From Newport to London: Greatest Hits Live ... and More|From Newport to London: Greatest Hits Live ... and More]]''
* 2018: ''[[:en:Butterflies (Basia album)|Butterflies]]''

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Польша шәхестәре]]
[[Категория:XX быуат йырсылары]]</text>
      <sha1>ch0znhlk2c6hn9e78z4744w73m8mfch</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үҙәк Европала һыу баҫыу (1997)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>160283</id>
    <revision>
      <id>1306153</id>
      <parentid>1279045</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T17:27:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14371" sha1="r91x10aqkyvd8gdr55boel545ykppgv" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Үҙәк Европала һыу баҫыу''' 1997 йылдың июлендә, [[Одра]] һәм Морава йылғалары йырҙаларынан ташып сығыу сәбәпле, башлана. Һәм был хәл [[Польша]], [[Чехия]] һәм [[Германия|Германияға]].ҡағылды. 114 кеше һәләк булды, матди зыян 4,5 миллиард доллар тәшкил итте&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Third dike bursts in flood-hit Germany|author=|url=http://edition.cnn.com/WORLD/9707/27/germany.floods/|work=CNN|date=1997-07-27|accessdate=2020-05-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304221948/http://edition.cnn.com/WORLD/9707/27/germany.floods/|archivedate=2016-03-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|год=1999|isbn=83-916202-7-1, 978-83-916202-7-4|страниц=116 Seiten, [36] Blätter|место=Wrocław|издательство=IKSO|заглавие=Odereinzugsgebiet - das Hochwasser 1997|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/724063561}}&lt;/ref&gt;.

Һыу баҫыу Чехияла башлана, ә һуңыраҡ Польша һәм Германия территорияларына тарала. Польшаның бөтә тарихында иң ҡот осҡос һыу баҫыу тип һаналды, шуның өсөн дә уны '''Мең йыллыҡ һыу баҫыуы''' (пол. &lt;span lang=&quot;pl&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Powódź tysiąclecia&lt;/span&gt;) тип аталды&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Китап|год=2001|isbn=0-7923-6825-8, 978-0-7923-6825-0, 0-7923-6826-6, 978-0-7923-6826-7|страниц=xviii, 322 pages|место=Dordrecht|издательство=Kluwer Academic Publishers|заглавие=Coping with flash floods|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/45845452}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Китап|год=2007|isbn=978-1-4020-5741-0, 1-4020-5741-5, 978-1-4020-5739-7, 1-4020-5739-3, 1-280-94399-8, 978-1-280-94399-7, 6610943990, 9786610943999|страниц=1 online resource (xiii, 499 pages)|место=Dordrecht|издательство=Springer|заглавие=Extreme hydrological events : new concepts for security : proceedings of the NATO advanced research workshop on extreme hydrological events held in Novosibirsk, Russia, 11-15 July 2005|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/187988560}}&lt;/ref&gt;. Был термин шулай уҡ Германияла ла ҡулланыла (нем. &lt;span lang=&quot;de&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Jahrtausendflut&lt;/span&gt;)&lt;ref&gt;{{Китап|год=2006|isbn=3-8258-9008-2, 978-3-8258-9008-7|страниц=255 pages|место=Berlin|издательство=Lit|заглавие=Visions of nature : a scientific exploration of people's implicit philosophies regarding nature in Germany, the Netherlands and the United Kingdom|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/74269795}}&lt;/ref&gt;.

== Сәбәптәре ==
Көньяҡ-көнбайыш Польшала һәм төньяҡ Чехияла үткән ике ямғырлы осор, 3-10 һәм 17-22 июль, һыу баҫыуҙың сәбәбе була&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Китап|год=2007|isbn=978-1-4020-5741-0, 1-4020-5741-5, 978-1-4020-5739-7, 1-4020-5739-3, 1-280-94399-8, 978-1-280-94399-7, 6610943990, 9786610943999|страниц=1 online resource (xiii, 499 pages)|место=Dordrecht|издательство=Springer|заглавие=Extreme hydrological events : new concepts for security : proceedings of the NATO advanced research workshop on extreme hydrological events held in Novosibirsk, Russia, 11-15 July 2005|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/187988560}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Studien und Tagungsberichte, Schriftenreihe des Landesumweltamtes Brandenburg. Band 16 — Das Sommerhochwasser an der Oder 1997 — Fachbeiträge anläßlich der Brandenburger Ökologietage II. Potsdam. Marz 1997&lt;/ref&gt;. Генуя циклонының төньяҡ Италиянан Моравияға һәм Польшаға күсеүе яуым-төшөм артыуына килтергән. Көньяҡ Польша оҙайлы осорҙа түбән баҫым үҙәге булып ҡалған.

Бер нисә көндә яуған ямғырҙар бер нисә айҙың уртаса яуым-төшөмөнә тура килә. Кимәл 300—600 мм тәшкил итә. Һыу кимәле 2-3 метрғә күтәрелә&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Китап|год=2001|isbn=0-7923-6825-8, 978-0-7923-6825-0, 0-7923-6826-6, 978-0-7923-6826-7|страниц=xviii, 322 pages|место=Dordrecht|издательство=Kluwer Academic Publishers|заглавие=Coping with flash floods|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/45845452}}&lt;/ref&gt;. Был ямғырҙар бөтә донъя тарихындағы иң көслө ямғырҙарҙың береһе була&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Китап|год=1996|издание=1st ed|isbn=0-412-37100-6, 978-0-412-37100-4|страниц=xii, 322 pages|место=London|издательство=Chapman &amp; Hall|заглавие=Fluvial hydrosystems|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/36085923}}&lt;/ref&gt;.

1997 йылғы һыу баҫыу «Донъя» һыу баҫыуы тип аталды, сөнки бындай ямғырҙарҙың ихтималлығы аныҡ бер йыл өсөн 0,1 % тип баһалана&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Czy grozi nam powódź|author=|url=https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kraj/1503594,2,czy-grozi-nam-powodz.read|work=Polityka|date=2010-02-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.mdpi.com/1660-4601/16/14/2574|автор=Krzysztof Goniewicz, Frederick M. Burkle|заглавие=Challenges in Implementing Sendai Framework for Disaster Risk Reduction in Poland|год=2019-07-18|язык=en|издание=International Journal of Environmental Research and Public Health|том=16|выпуск=14|страницы=2574|issn=1660-4601|doi=10.3390/ijerph16142574}}&lt;/ref&gt;.

== Ваҡиғалар үҫеше ==
[[Файл:Stary_Dwor_(pow._Wolowski)-powodz_1997.jpg|мини|{{Тәржемәһеҙ 5|Стары-Двур (Волувский повят)|Стары-Двур||Stary Dwór, Wołów County}} ауылынан сығыу тамғалары, Волувский повят, Польша]]
[[Файл:1997-07-29-Oderhochwasser-RalfR-img029.jpg|мини|{{Тәржемәһеҙ 5|Цолльбрюке||de|Zollbrücke}}, Германия]]
[[Файл:Powodz_wr.jpg|мини|Һыу баҫыу эҙемтәләре, Вроцлав, Польша]]
Һыу баҫыу 5 июлдә Чехияла башлана, 6 июлдә Польша территорияһына тарала. Был һыу баҫыу көтөлмәгән бик етеҙ ташҡындан ғибәрәт булды, ярты көндә һыу кимәле 4 метрға артты&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Китап|год=2007|isbn=978-1-4020-5741-0, 1-4020-5741-5, 978-1-4020-5739-7, 1-4020-5739-3, 1-280-94399-8, 978-1-280-94399-7, 6610943990, 9786610943999|страниц=1 online resource (xiii, 499 pages)|место=Dordrecht|издательство=Springer|заглавие=Extreme hydrological events : new concepts for security : proceedings of the NATO advanced research workshop on extreme hydrological events held in Novosibirsk, Russia, 11-15 July 2005|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/187988560}}&lt;/ref&gt;.

Польшала иң тәүге ҡаза күреүсе тораҡ пункты Глухолазы ҡалаһы һәм яҡын-тирәләге ауылдар булды. Премьер-министр Влодзимеж Цимошевич ҡалаға 7 июлдә килде&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Китап|год=1996|издание=1st ed|isbn=0-412-37100-6, 978-0-412-37100-4|страниц=xii, 322 pages|место=London|издательство=Chapman &amp; Hall|заглавие=Fluvial hydrosystems|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/36085923}}&lt;/ref&gt;. Бәлә-ҡаза тиҙҙән Рацибуж ҡалаһына ҡағылды. Клодзко ҡалаһында йәше йөҙ йылдан ашып киткән бер нисә боронғо бина зыян күрә. 8 июлдә һыу баҫыу Крапковице ҡалаһына барып етә.

Одер йылғаһы, үҙ йырҙаһынан аша сығып, үҙенең ярындағы бөтә ҡалаларҙы баҫты. 10 июлдә [[Ополе]] ҡалаһын, 12 июлдә — Вроцлав һәм Рыбник ҡалаларын, бер аҙ һуңыраҡ — Глогув ҡалаһын һыу баҫты.

Поляк-немец сигендә (Одер — Нейсе буйынса сик) һыу баҫыу тиҙлеге кәмей. Шуның арҡаһында немец яғы әҙерләнергә өлгөрә, шуға ла инде зыян күпкә кәмерәк була&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Китап|год=2007|isbn=978-1-4020-5741-0, 1-4020-5741-5, 978-1-4020-5739-7, 1-4020-5739-3, 1-280-94399-8, 978-1-280-94399-7, 6610943990, 9786610943999|страниц=1 online resource (xiii, 499 pages)|место=Dordrecht|издательство=Springer|заглавие=Extreme hydrological events : new concepts for security : proceedings of the NATO advanced research workshop on extreme hydrological events held in Novosibirsk, Russia, 11-15 July 2005|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/187988560}}&lt;/ref&gt;.

18 июлдә Польша президенты Александр Квасьневский милли матәм көнө иғлан итә.

== Һыу кимәле ==
Түбәндә ташҡын ваҡытында [[Одра]] йылғаһының һыу кимәле үҙгәреүе яҙылған таблица килтерелә:&lt;ref&gt;Studien und Tagungsberichte, Schriftenreihe des Landesumweltamtes Brandenburg. Band 16 — Das Sommerhochwasser an der Oder 1997 — Fachbeiträge anläßlich der Brandenburger Ökologietage II. Potsdam. Marz 1997&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;500&quot;
!Урыны
!Одра сығанағынан алыҫлығы км-ҙа
!һыуҙың максималь кимәле, см
!Дата
|- bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|Рацибуж, Польша
| align=&quot;right&quot; |55,5
| align=&quot;right&quot; |1045
| align=&quot;right&quot; |9 июль, 1997
|- bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|Уйсце-Нысы, Польша
| align=&quot;right&quot; |180,5
| align=&quot;right&quot; |768
| align=&quot;right&quot; |10 июль, 1997
|- bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|Рендзин, Польша
| align=&quot;right&quot; |261,1
| align=&quot;right&quot; |1030
| align=&quot;right&quot; |13 июль, 1997
|- bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|Бжег-Дольны, Польша
| align=&quot;right&quot; |284,7
| align=&quot;right&quot; |970
| align=&quot;right&quot; |13 июль, 1997 — {{nowrap|14 июль, 1997}}
|- bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|Мальчице, Польша
| align=&quot;right&quot; |304,8
| align=&quot;right&quot; |792
| align=&quot;right&quot; |14 июль, 1997 — {{nowrap|15 июль, 1997}}
|- bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|Сьцинава, Польша
| align=&quot;right&quot; |331,9
| align=&quot;right&quot; |732
| align=&quot;right&quot; |15 июль, 1997
|- bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|Глогув, Польша
| align=&quot;right&quot; |392,9
| align=&quot;right&quot; |712
| align=&quot;right&quot; |16 июль, 1997
|- bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|Нова-Суль, Польша
| align=&quot;right&quot; |429,8
| align=&quot;right&quot; |681
| align=&quot;right&quot; |16 июль, 1997
|- bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|Цигацице, Польша
| align=&quot;right&quot; |471,3
| align=&quot;right&quot; |682
| align=&quot;right&quot; |19 июль, 1997
|- bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|Поленцко, Польша
| align=&quot;right&quot; |530,3
| align=&quot;right&quot; |595
| align=&quot;right&quot; |24 июль, 1997
|- bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|Рацдорф, Германия
| align=&quot;right&quot; |542,5
| align=&quot;right&quot; |691
| align=&quot;right&quot; |24 июль, 1997
|- bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|Айзенхюттенштадт, Германия
| align=&quot;right&quot; |554,1
| align=&quot;right&quot; |717
| align=&quot;right&quot; |24 июль, 1997
|- bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|Одерҙағы Франкфурт, Германия
| align=&quot;right&quot; |584,0
| align=&quot;right&quot; |657—656
| align=&quot;right&quot; |27 июль, 1997
|- bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|Слубице, Польша
| align=&quot;right&quot; |584,1
| align=&quot;right&quot; |637
| align=&quot;right&quot; |27 июль, 1997
|- bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|Кюстрин-Киц, Германия
| align=&quot;right&quot; |614,8
| align=&quot;right&quot; |653
| align=&quot;right&quot; |27 июль, 1997 — {{nowrap|28 июль, 1997}}
|- bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|Киниц, Германия
| align=&quot;right&quot; |633,0
| align=&quot;right&quot; |628
| align=&quot;right&quot; |24 июль, 1997
|- bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|Гоздовице, Польша
| align=&quot;right&quot; |645,3
| align=&quot;right&quot; |659
| align=&quot;right&quot; |31 июль, 1997 — {{nowrap|1 июль, 1997}}
|- bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|Хоэнзатен-Финов, Германия
| align=&quot;right&quot; |664,9
| align=&quot;right&quot; |729
| align=&quot;right&quot; |31 июль, 1997
|- bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|Хоэнзатен, Германия
| align=&quot;right&quot; |667,2
| align=&quot;right&quot; |805
| align=&quot;right&quot; |31 июль, 1997
|- bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|Белинек, Польша
| align=&quot;right&quot; |673,5
| align=&quot;right&quot; |712
| align=&quot;right&quot; |31 июль, 1997 — {{nowrap|1 август, 1997}}
|- bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|Штюцков, Германия
| align=&quot;right&quot; |680,5
| align=&quot;right&quot; |1009
| align=&quot;right&quot; |29 июль, 1997
|- bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; |Шведт, Германия
| align=&quot;right&quot; |690,6
| align=&quot;right&quot; |886
| align=&quot;right&quot; |2 август, 1997
|- bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
| align=&quot;right&quot; |697,0
| align=&quot;right&quot; |840
| align=&quot;right&quot; |1 август, 1997 — {{nowrap|2 август, 1997}}
|- bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|Видухова (Свентокшиский воеводствоһы), Польша
| align=&quot;right&quot; |701,8
| align=&quot;right&quot; |760
| align=&quot;right&quot; |2 август, 1997 — {{nowrap|3 август, 1997}}
|- bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|Гарц (Бранденбург), Германия
| align=&quot;right&quot; |8,0
| align=&quot;right&quot; |698
| align=&quot;right&quot; |1 август, 1997 — {{nowrap|2 август, 1997}}
|- bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|Мешерин, Германия
| align=&quot;right&quot; |14,1
| align=&quot;right&quot; |672
| align=&quot;right&quot; |3 август, 1997
|- bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|Грыфино, Польша
| align=&quot;right&quot; |718,5
| align=&quot;right&quot; |649
| align=&quot;right&quot; |3 август, 1997
|- bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|Иккермюнде, Германия
| align=&quot;right&quot; |Щецин ҡултығы
| align=&quot;right&quot; |536
| align=&quot;right&quot; |6 август, 1997
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}</text>
      <sha1>r91x10aqkyvd8gdr55boel545ykppgv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡаршылыҡ хәрәкәте (Чехословакия)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>160422</id>
    <revision>
      <id>1306106</id>
      <parentid>1297894</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:43:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15797" sha1="int3m0nftroeje3nl10gh4uwuinfmkg" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Kobylisy,_nomtabuloj.jpg|мини|230x230пкс|Прага янындағы Кобылицала 1942 йылдың май-июнендә нацистар атып үлтергән 500 чех иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ ]]

== 1939—1941 йылдар ==
Оккупацияһындағы илдәр ҡаршылыҡ [[Өсөнсө рейх|Нацистик Германияһы]] оккупацияһына ҡаршылыҡ илдә Чехословакияла оккупацияла башланған мәлдән барлыҡҡа килә. Тәүге оккупация йылдарында (1939—1941) ҡаршылыҡ башлыса произдводстволағы саботажға, шулай уҡ тыныс протест демонстрацияларына, бигерәк тә йәштәр һәм студенттар ҡатнашлығында, ҡайтып ҡала. Мәҫәлән, 1939 йылдың 28 октябрендә Прага уҡытыусылары һәм студенттары, Чехословакияның йыллығын билдәләү өсөн, демонстрацияға сыға. Оккупанттар ғәскәрҙәре демонстрация ҡыуып атрата, шул ваҡытта медицина факультеты студент Ян Оплетат һәләк була, уның ерләү церемонияһы протест акцияһына әүерелә. 17 ноябрҙә немецтар студент ятаҡтарын уратып алала, яҡынса ҡулға алына һәм концлагерҙарға ебәрелә, улар араһынан 9 кеше үлтерелә. Ошо ваҡиғалар иҫтәлегенә Халыҡ-ара студенттар көнө билдәләнә&lt;ref&gt;«[http://www.radio.cz/en/section/panorama/the-17th-of-november-remembering-jan-opletal-martyr-of-an-occupied-nation The 17th of November: Remembering Jan Opletal, martyr of an occupied nation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190905161421/http://www.radio.cz/en/section/panorama/the-17th-of-november-remembering-jan-opletal-martyr-of-an-occupied-nation |date=2019-09-05 }}». Radio Prague.&lt;/ref&gt;.

== Ҡаршылыҡ төркөмдәренең берләшеүе ==
Чех Ҡаршылыҡ хәрәкәтенә Лондонда урынлашҡан эмиграциялағы чех хөкүмәте етәкселек итә (хөкүмәт башлығы — Эвард Бенеш). Йәшерен ойошмалар менән бәйләнеш тотоуҙы ә һәм уларҙың эшмәкәрлеген берләштереүҙе хәрби разведка етәксеһе Франтишек Моравец тормошҡа ашыра.

Оккупацияланған Чехословакия территорияһында өс төп Ҡаршылыҡ төркөмө барлыҡҡа килә: Үҙәк тыуған яҡта ҡаршылыҡ менән етәкселек итеү ({{Lang-cs|Ústřední vedení odboje domácího}}, ÚVOD), «Беҙ тоғро ҡалабыҙ» комитеты ({{Lang-cs|Petiční výbor Verni zůstaneme}}, PVVZ) һәм «Халыҡ оборонаһы» ({{Lang-cs|Obrana národa}}, ON), шулай уҡ СССР менән бәйле Чехословакия коммунистар партияһының йәшерен төркөмдәре. Ҡаршылыҡ ойошмаларына башлыса элекке чехословак армияһы офицерҙары инә. 1941 йылда ÚVOD «Азатлыҡ өсөн: Яңы чехословак Республикаһына» исеме аҫтындағы Pvvz сәйәси программаһын хуплай. Был программа элекке президент Томаш Масариктың демократик идеалдарына тоғробулыуын күрһәтә һәм социалистик йүнлешле республика төҙөүә саҡыра. ÚVOD Бенештың сәйәси курсын өлөшләтә хуплай. Атап әйткәндә, т1941 йылдың йәйендә ул бенештың һуғыш тамамланған һуң судет немецтарын өлөшләтә илдән сығарыу тәҡдимен кире ҡаға, киреһенсә, уларҙы тулыһынса сығарырға кәрәклеген талап итә, һөҙөмтәлә Бенеш ÚVOD позицияһы ризалаша.

Ҡайһы бер баһалар буйынса, 1941 йылдың мартында Бенеш нацистик Германияның СССР-ға ябырылыуы тураһында мәғлүмәтле булған, һәм. уның хәтирәләренә ярашлы, бының хаҡта американдарға, инглиздарға һәм Советтар Союзы вәкилдәренә хәбәр итә. 1941 йылдың июнендә Германияның Советтар Советына һөжүм итеүе совет-чехословак мөнәсәбәттәре үҫешеүендә боролошло пункт була, шул иҫәптән Лондондағы хөкүмәттән һәм мәскәүҙән ярҙам алған чехословак Ҡаршылығы өсөн. 1941 йылдың 24 июнендәге үҙенең радио аша сығышында Бенеш, ике ил араһындағы мөнәсәбәттәр элекке кимәлгә (Мюнхен килешеүенә тиклемге) ҡайттылар, тип белдерә.

Компартия ÚVOD составына инмәй, үҙаллылығын һаҡлап оҡала, Германия СССР-ға һөжүм иткәндән һуң уның еткселеге бөтә фашистарға ҡаршы төркөмдәрҙе берләшергә саҡыра. 1941 йылдан Чехословакия территорияһына авиация ярҙамында агентураны даими рәүәштә төшөрөү башлана, агентура, разведка, саботаж һәм диверсиялар үткәреү өсөн, Бөйөк Британияла әҙерләнә. Тәүге десант операцияһы «Бенджамин» операцияһы була. 1941 йылдың 16 апрелендә әлеге операция уңышһыҙлыҡҡа тарый. Артабанғы операциялар — «Процент», «Сильвер А», «Сильвер В», «Антропоид», «Цинк», «Тин» һәм башҡалар.

1944 йылда Словак милли ихтилалы әһәмиәтле роль уйнай, ул ике ай дауаында бара — август-октябрҙә. Еңелеүгә дусар булыуға ҡарамаҫтан, баш күтәреселәр әсирлеккә ике министрҙы ала — Ф. Чатлош һәм Й. Туранец, шулай уҡ вермахҡа байтаҡ зыян килтереүгә өлгәшә — 10 350 хәрби хеҙмәткәр үлтерелә, 100 орудие һәм миномет, 2 бронепоезд, 30 броневик һәм бронемашина, 1000-дән ашыу автомашина тартып алына&lt;ref&gt;История Второй Мировой войны 1939—1945 (в 12 томах) / редколл., гл. ред. А. А. Гречко. том 9. М., Воениздат, 1978. стр.162&lt;/ref&gt;. Ихтилалға [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Совет армияһы]] командованиеһы һәм совет партизандары ҙур ярҙам күрһәтә&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;История Второй Мировой войны 1939—1945 (в 12 томах) / редколл., гл. ред. А. А. Гречко. том 9. М., Воениздат, 1978. стр.159-160&lt;/ref&gt;: дөйөм алғанда 1944 йылдың сентябрь-октябрендә СССР баш күтәреүселәргә самолеттарҙа 796 мең ҡоарл, боеприпастар һәм башҡа хәрби мөлкәт ебәрә, бынан тыш 2-се Чехословак айырым парашют-десант бригадаһын тулыһынса тәьмин итә&lt;ref&gt;И. И. Поп. Чехословакия — Советский Союз, 1941—1947 гг. М., «Наука», 1990. стр.123&lt;/ref&gt;;

* 1944 йылдың 17 сентябрендә баш күтәреүселәр Словакиятерриторияһын азат итә һәм унда 1-се айырым чехословак истребителдәр авиаполкы (20 Ла-5 истребителе) ебәрелә&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;История Второй Мировой войны 1939—1945 (в 12 томах) / редколл., гл. ред. А. А. Гречко. том 9. М., Воениздат, 1978. стр.159-160&lt;/ref&gt;;
* 6-9 октябрҙә «Өс имән» аэродромына 2-се чехословак айырым һауа-десант бригадаһы төшөрөлә һәм башҡалар.

Чехословак Ҡыршылығының һуңғы акты — 1945 йылғы Прага ихтилалы, уны «Бартоша» исемле Прага йәшерен комендатураһы ойоштора, уға Рус азатлыҡ армияһының 1-се пехота дивизияһы ярҙам итә&lt;ref&gt;[http://www.radio.cz/ru/rubrika/progulki/prazhskoe-vosstanie-poslednie-zhertvy-velikoj-vojny Пражское восстание: последние жертвы великой войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150412004710/http://www.radio.cz/ru/rubrika/progulki/prazhskoe-vosstanie-poslednie-zhertvy-velikoj-vojny |date=2015-04-12 }}&lt;/ref&gt;.

== Гейдрихты юҡ итеү ==
[[Файл:Czech_resistance_memorial.jpg|справа|мини|Прагала Печек һарайында чех Ҡаршылығыиҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ ]]
Чехословак аршылығының иң билдәле эше — 1942 йылдың 27 майында Богемия һәм Моравия рейхспротекторы Рейнхард Гейдрикты юҡ итеү, был аҡтты Бөйөк британияла әҙерлек үткән чехословак диверсанттары Ян Кубиш һәм Йозеф Габчик башҡаралар.

Яуап итеп, Гиммлер каратель саралар үткәреү тураһында бойороҡ бирә&lt;ref&gt;''Burian, Michal et al.'' Assassination. Operation Arthropoid, 1941—1942. P. 65.&lt;/ref&gt;, атап әйткәндә, Лидице ауыл ын юҡ итеү тураһында ҡарар ҡабул ителә&lt;ref&gt;''Burian, Michal et al.'' Assassination. Operation Arthropoid, 1941—1942. P. 71.&lt;/ref&gt;. 9 июндә кисен немецтар ауылды уратып ала. 16 йәштән өлкән барлыҡ ир-аттар (172 кеше) фермаларҙың береһендә бикләп ҡуйыла һәм иртәнсәк атып үлтерелә. 195 ҡатын-ҡыҙ Равенсбрюк концентрацион лагерына оҙатыла, балалар Лицманштадт ({{Lang-de|Umwandererzentralstelle Litzmannstadt}}) ҡалаһындағы Күскенселәр эштәре буйынса үҙәк бюроға килетерә һәм артабан немец ғаиләләргә бүленә, күбеһенең эҙҙәре юғалған&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Ширер, Уильям|Ширер, У.]]|часть=Смерть Гейдриха и уничтожение Лидице|заглавие=Взлёт и падение Третьего рейха|оригинал=The Rise and Fall of the Third Reich|издание=|место={{М}}|издательство=Захаров|год=2009|том=2|страницы=490—491|страниц=704|isbn=978-5-8159-0922-9}}&lt;/ref&gt;, ауыл тулыһынса тиерлек яндырыла.
1942 йылдың октябрь айында протектораттарҙағы немец судтары тарафынан үлем язаһына 1331 кеше үлем язаһына хөкөм ителә, шул иҫәптән 201 ҡатын-ҡыҙ&lt;ref name=&quot;shirer489&quot;&gt;{{Китап|автор=[[Ширер, Уильям|Ширер, У.]]|часть=Смерть Гейдриха и уничтожение Лидице|заглавие=Взлёт и падение Третьего рейха|оригинал=The Rise and Fall of the Third Reich|издание=|место={{М}}|издательство=Захаров|год=2009|том=2|страницы=489|страниц=704|isbn=978-5-8159-0922-9}}&lt;/ref&gt;. Ҡулға алынғандар араһында иректә ҡалған аҙаҡҡы UVOD ағзалары ла була.

2009 йылдың 27 майында Прагала «Антропоид» оперцияһы ҡатнашыусыларына һәйкәл асыла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.radio.cz/ru/statja/116684|title=Памятник операции &quot;Антропоид&quot;: лучше поздно, чем никогда|last=Чеканова|first=А.|date=27 мая 2009|publisher=[[Radio Praha]]|accessdate=2010-06-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/612E0yzhk?url=http://www.radio.cz/ru/rubrika/radiogazeta/pamyatnik-operacii-antropoid-luchshe-pozdno-chem-nikogda|archivedate=2011-08-18}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
 
* Прага ихтилалы (1945)
* Словак милли ихтилалы

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

=== Урыҫ телендә ===
* Ян Чиерны. Словацкое национальное восстание и международные отношения. Братислава, 1974
* В. И. Клоков. Партизаны Словацких гор (о Словацком национальном восстании). Киев, Политиздат Украины, 1986. — 271 стр., илл.
* Так зарождалось братство: воспоминания участников Словацкого национального восстания / сост. В. А. Квитинский, А. П. Святогоров. Киев, Политиздат Украины, 1990. — 412 стр., илл.

=== Инглиз телендә ===
* Beneš, Eduard. ''Memoirs of Dr. Eduard Benes: From Munich to New War and New Victory.'' Trans. By Godfrey Lias. Connecticut: Greenwood Press, 1954.
* Crampton, R.J. ''Eastern Europe in the Twentieth Century—and After.'' London and New York: Routledge, 1997. ISBN 0-415-16423-0
* Vojtěch Mastný, ''The Czechs Under Nazi Rule: The Failure of National Resistance, 1939—1942''. New York: Columbia University Press, 1971. ISBN 0-231-03303-6
* W.V. Wallace, «The Czechs Under Nazi Rule: The Failure of National Resistance, 1939—1942.» ''The English Historical Review'', Vol. 88, No. 348., July 1973.

=== Чех телендә ===
* Luža, Radomír. V objetí Hitlerově&lt;span&gt; &lt;/span&gt;: z českého Kapitoly odboje. Překlad Vrba Tomáš. 1.. vyd. Praha&lt;span&gt; &lt;/span&gt;: Torst, 2006. 536 ' s. ISBN 80-7215-286-6.
* Kol. 1938—1941 odboje počátků Z. Praha&lt;span&gt; &lt;/span&gt;: vojsko Naše, 1969. 517 ' s.
* KŘEN, Jan. V emigraci. 1939—1940 Západní zahraniční odboj. Praha&lt;span&gt; &lt;/span&gt;: vojsko Naše, 1969. 612 ' s.
[[Категория:Чехословакиялағы Ҡаршылыҡ хәрәкәте]]</text>
      <sha1>int3m0nftroeje3nl10gh4uwuinfmkg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡарасайҙар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>160667</id>
    <revision>
      <id>1306096</id>
      <parentid>1295177</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:16:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38428" sha1="adow129cqxcxyceh0ug1wn6m0labg78" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡарасайҙар''' ({{lang-ru|карача́евцы}}, {{lang-krc|къарачайлыла, таўлула &lt;ref&gt;Волкова Н. Г. Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа. — М.: Наука, 1973. — С. 87.&lt;/ref&gt;}}; ''иҫкесә'' [[кавказ татарҙары]], тау татарҙары) — [[Төньяҡ Кавказ|Төньяҡ Кавказдағы]] [[Төрки халыҡтар|төрки телле халыҡ]], [[Ҡарасай-Черкес Республикаһы|Ҡарасай-Черкес Республикаһының]] төп халҡы.

Антропологик тип буйынса ҙур [[европеоид раса|европеоид расаның]] [[Кавкасион раса|кавкасион расаһына]] ҡарай&lt;ref&gt;{{Книга|автор=[[Алексеев, Валерий Павлович|Алексеев В. П.]]|заглавие=Происхождение народов Кавказа|ответственный=|место=М.|издательство=Наука|год=1974|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;.[[Төрки телдәр|Төрки ғаиләнең]] [[Ҡарасай-балҡар теле|ҡарасай-балҡар телендә]] һөйләшәләр.

== Халыҡ һаны ==
[[Рәсәй|Рәсәйҙә]] 218 403 кеше (2010), улар араһында [[Ҡарасай-Черкес Республикаһы]]нда — 194 324 кеше, был республика халҡының 41 % тәшкил итә.

Күпмелер ҡарасай [[Ҡаҙағстан]]да (2038—1989 й., 1400—1999 й., 995—2009 й.&lt;ref&gt;[http://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=WC16200032705 Национальный состав, вероисповедание и владения языками в Республике Казахстан.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200607151247/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=WC16200032705 |date=2020-06-07 }}&lt;/ref&gt;) һәм [[Ҡырғыҙстан]]да йәшәй (2509—1989 й., 2167—1999 й., 1731—2009 й.&lt;ref&gt;[http://www.stat.kg/media/files/9cd9d7ee-78f0-413e-885d-80f914049ebf.pdf Перепись населения и жилищного фонда Кыргызской Республики 2009 года. Население по национальности и языку.]&lt;/ref&gt;), улар 1943 йылда көсләп депортациялау һөҙөмтәһендә ул төбәктәргә барып сыҡҡан.

Шулай [[Төркиә|Төркиәлә]], [[Сүриә|Сүриәлә]], [[Европа]] илдәрендә һәм [[АҠШ|Америкала]] йәшәйҙәр, улары XIX быуатта Кавказдан һижрәт ҡылған мөһәжирҙәр.

=== Рәсәйҙә район һәм ҡалалар буйынса ҡарасайҙар өлөшө ([[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010|2010 йылғы йәниҫәп буйынса]]) ===
[[Файл:Численность карачаевцев и балкарцев на Кавказе по муниципальным образованиям, в %.png|thumb|right|350px|2010 йылғы йәниҫәп буйынса Кавказ муниципаль берәмектәрендә ҡарасайҙар һәм балҡарҙар]]
(ҡарасайҙар һаны халыҡтың 5 % артҡан муниципаль берәмектәр күрһәтелде):
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
|-
!colspan=3| Рәсәйҙә район һәм ҡалалар буйынса ҡарасайҙар өлөшө
|-align=&quot;center&quot;
|style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;| '''муниципаль район, ҡала округы'''
|style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;| '''РФ субъекты '''
|style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;| '''% ҡарасай'''
|-
| Кесе Ҡарасай МР
| Ҡарасай-Черкес
| 86,9
|-
| Ҡарасай МР
| Ҡарасай-Черкес
| 85,3
|-
| Прикубань МР
| Ҡарасай-Черкес
| 75,3
|-
| Ҡарасай ҠО
| Ҡарасай-Черкес
| 75,1
|-
| Усть-Джегутин МР
| Ҡарасай-Черкес
| 69,1
|-
| Зеленчук МР
| Ҡарасай-Черкес
| 33,8
|-
| Уруп МР
| Ҡарасай-Черкес
| 18,3
|-
| Черкесск ҠО
| Ҡарасай-Черкес
| 16,3
|-
| Адыге-Хабль МР
| Ҡарасай-Черкес
| 6,1
|-
| Кисловодск курорт-ҡала ҠО
| Ставрополь крайы
| 5,7
|}

== Тарихы ==
Риүәйттәре буйынса, ҡарасайҙар хәҙер йәшәгән урындарына Ҡырымдан килгән&lt;ref name=&quot;Карачай&quot;&gt;{{Китап|автор=Семенов П.|часть=Карачай|заглавие=Географическо-статистический словарь Российской империи|ответственный=|издание=|место=Санкт-Петербург|издательство=|год=1865|том=II|страницы=505|страниц=|isbn=}}&lt;/ref&gt;. Нисек һанап Т. Х. Ҡумыҡов, фаразлауынса, ҡарасайҙарҙың ҡырым сығышлы, имеш, тигән легендаһы Төньяҡ Кавказ халҡына төрөк баҫҡынсыларының идеологик йоғонтоһо менән бәйле була&lt;ref&gt;''[[Кумыков, Туган Хабасович|Кумыков Т. Х.]]'' Этногенез балкарского и карачаевского народов в исторической литературе // О происхождении балкарцев и карачаевцев. — Нальчик: Кабардино-балкарское книжное издательство, 1960. — С. 14.&lt;/ref&gt;.

Ҡарасай этнография өлкәһе һәм ҡарасайҙар барлығы тураһында беренсе яҙма мәғлүмәт 1639 йылға ҡарай: ул Мегрелияға рәсәй илсеһе булып ебәрелгән Федот Елчиндың статейный исемлегендә бирелгән. Уның Илселек приказына яҙған отчётында «Карочай», «Корачея» тураһында телгә алына. «Ҡарасай кенәздәре», ағалы-энеле Эльбуздук һәм Элистан тураһында хәбәр итә&lt;ref&gt;''[[Хотко, Самир Хамидович|Хотко С. Х.]]'' Карачай — страна на вершине Кавказа. Очерки истории и культуры Карачая. — [[Майкоп]]: Полиграф-Юг, 2011. — С. 13. — ISBN 978-5-7992-0655-0&lt;/ref&gt;.

1743 йылда урыҫ сығанаҡтары кубань түбәһендә йәшәүсе «татар теле» «харачай» халҡы тураһында хәбәр итә. 1753 йылда Сит ил эштәре коллегияһындағы, яҙмаларҙа [[Ҡырым ханлығы|Ҡырым ханына]]&lt;ref&gt;''Хотко С. Х.'' Карачай — страна на вершине Кавказа. Очерки истории и культуры Карачая. — Майкоп: Полиграф-Юг, 2011. — С. 15-16.&lt;/ref&gt; буйһонмаусы Харачай тигән халыҡ телгә алына.

=== Этногенезы ===
Ҡарасай-балҡарҙарҙың нигеҙ ата-бабалары булып ҡыпсаҡтар тора. XIII—XIV быуаттарҙа тамамланған ҡарасайлы халҡының формалашыуында бер нисә этник компонент ҡатнашҡан. Ғалимдар ҡарасайҙарҙың этногенезына башланғыс биргән һәм тоҡомдарына үҙенең рухи һәм матди мәҙәниәтенең күп һыҙаттарын тапшырған урындағы кавказ халҡын һәм ҡыпсаҡтарҙы&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=http://www.elbrusoid.org/upload/iblock/48e/48e3226779ff54166f70a188a8c3b3fc.pdf|автор=Кокиев Г.А.|заглавие=К вопросу о происхождении и времени расселения балкарцев и карачаевцев на нынешней территории|год=1941|язык=русский|издание=История Кабардино-Балкарии в трудах Кокиева Г.А.|тип=|том=|номер=|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Р.С.Тебуев, Р.Т.Тебуев|заглавие=Очерки истории карачаево-балкарцев|ответственный=К.-М.И.Алиев, академик, действительный член РАЕН.|издание=|место=|издательство=|год=2002|страницы=|страниц=224|isbn=5-93078-107-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Махти Чумаевич Джуртубаев|заглавие=Происхождение карачаево-балкарского и осетинского народов|ответственный=|издание=|место=Нальчик|издательство=|год=2010|страницы=|страниц=|isbn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Койчуев А. Д.
Лайпанов К. Т.|заглавие=Этногенез карачаевцев и балкарцев.|ответственный=Шаманов И. М.|издание=Издание второе|место=|издательство=|год=2014|страницы=|страниц=152|isbn=978-5-8307-0325-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Махти Чумаевич Джуртубаев|заглавие=Древние верования балкарцев и карачаевцев: краткий очерк.|ответственный=|издание=|место=|издательство=Эльбрус|год=1991-01-01|страницы=|страниц=|isbn=}}&lt;/ref&gt; айырып күрһәтә.

==== Генофонды ====
Тикшеренеү һөҙөмтәләре буйынса, ҡарасайҙарҙа иң йыш осраған ике Y-хромосомалы гаплотөркөм: R1a1a-M198 — яҡынса 36 % һәм G2a-P15 — яҡынса 31 % асыҡланды. Ҡарасайҙар менән сағыштырғанда, бәләкәйерәк йышлыҡ менән, R1a1a-M198 гаплотөркөмө күрше халыҡтарҙа: [[Абазиндар|абазиндарҙа]] (24 %) һәм черкестарҙа (20 %) осрай. R1a1a гаплотөркөмөнөң ҡарасайлылар һәм күрше халыҡтар араһында юғары проценты [[Евразия]] далаларынан күсенеү миграция һөҙөмтәһе булып тора. G2a-P15 гаплотөркөмө ошондағы автохтон халыҡ — кобан мәҙәниәте&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Схаляхо Р. А., Почешхова Э. А., Теучеж И. Э., Дибирова Х. Д., Агджоян А. Т., Утевская О. М., Юсупов Ю. М., Дамба Л. Д. и др.|заглавие=Тюрки Кавказа: сравнительный анализ генофондов по данным о Y-хромосомe|ссылка=http://genofond.ru/LoadFile.aspx?file_id=1946|язык=|издание=[[Вестник МГУ]]. Серия XXIII. Антропология|тип=|год=2013|том=|номер=2|страницы=34–48|doi=|issn=}}&lt;/ref&gt; ҡәбиләләре менән бәйлелер, тип аңлатып була. Ҡарасайҙарҙа, R1a1a һәм G2a ҡарағанда һирәгерәк, башҡа [[Кавказ]] гаплотөркөмдәре: J2 (7 %), R1b (5 %), I2a (4 %), J1 (2 %), E1b1b1, T1 осрай. Ҡарасайҙарҙа көнсығыш-евразия сығышлы Y-хромосомалар гаплотөркөмө ғәмәлдә бөтөнләй юҡ тип билдәләнә, осрамай&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Литвинов С. С.|заглавие=Изучение генетической структуры народов Западного Кавказа по данным о полиморфизме Y-хромосомы, митохондриальной ДНК и Alu-инсерций|ссылка=http://ibg.anrb.ru/LitvinovSS.pdf|язык=|издание=|тип=|год=2010|том=|номер=|страницы=10|doi=|issn=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004213534/http://ibg.anrb.ru/LitvinovSS.pdf|archivedate=2013-10-04}}&lt;/ref&gt;.

Ҡарасайҙарҙа асыҡланған митохондриаль ДНК-ның төп гаплотөркөмдәре: H. (25,5 %), U1b (10,4 %), U3 (9,4 %), J1 (5,7 %), T1b (5,7 %), U1a (5,7 %), U2e (5,7 %), U5 (5,7 %)&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Литвинов С. С.|заглавие=Изучение генетической структуры народов Западного Кавказа по данным о полиморфизме Y-хромосомы, митохондриальной ДНК и Alu-инсерций|ссылка=http://ibg.anrb.ru/LitvinovSS.pdf|язык=|издание=|тип=|год=2010|том=|номер=|страницы=17|doi=|issn=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004213534/http://ibg.anrb.ru/LitvinovSS.pdf|archivedate=2013-10-04}}&lt;/ref&gt;. Ҡарасайҙарҙың митохондриаль ДНК-һы Көнбайыш Кавказдың башҡа популяцияларына яҡын һәм башлыса алғы азия сығышлы. Көнсығыш евразия сығышлы митохондриаль ДНК гаплотөркөмдәре бик түбән йышлыҡҡа эйә. Ҡарасайҙарҙа Көнбайыш Кавказдағы башҡа кавказ телле популяциялар менән сағыштырғанда көнсығыш-евразия сығышлы митохондриаль ДНК гаплотөркөмдәренең аҙ булыуы менән билдәләнә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Литвинов С. С.|заглавие=Изучение генетической структуры народов Западного Кавказа по данным о полиморфизме Y-хромосомы, митохондриальной ДНК и Alu-инсерций|ссылка=http://ibg.anrb.ru/LitvinovSS.pdf|язык=|издание=|тип=|год=2010|том=|номер=|страницы=18|doi=|issn=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004213534/http://ibg.anrb.ru/LitvinovSS.pdf|archivedate=2013-10-04}}&lt;/ref&gt;.
Балҡарҙар һәм ҡарасайҙар популяцияһында Y-хромосомалы гаплотөркөмдәрҙең йышлыҡ бүленеше (%)&lt;ref&gt;[https://elibrary.ru/item.asp?id=30075262 Генетическая характеристика балкарцев и карачаевцев по данным об изменчивости Y-хромосомы]&lt;/ref&gt;

=== Ҡарасайҙар Рәсәй составында ===
1828 йылда Рәсәй империяһы, Кавказ һуғышында формаль нейтралитет иғлан ителеүенә ҡарамаҫтан, Ҡарасай территорияһын баҫып ала. Ҡарасай вәкилдәре һәм һәм батша администрацияһы араһында нейтралитет тураһында килешеү 1826 йылда уҡ төҙөлгән була. Хәрби операция өсөн ҡарасайлыларҙың, 1928 йылдың 9 июнендә черкестар менән бергә Незлобный ауылын ҡыйратыуҙы ла индереп, Кавказ һыҙығына сапҡындары, шулай уҡ Ҡарасайҙа буйһонмаҫ таулыларҙы һыйындырыуҙары&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Китап|автор=[[Толстов, Василий Григорьевич|Толстов В.]]|заглавие=История Хопёрского полка, Кубанского казачьего войска. 1696—1896. В 2-х частях. Т. 1|ответственный=|издание=|место=[[Тбилиси|Тифлис]]|издательство=|год=1900|страницы=205—209|страниц=|isbn=}}&lt;/ref&gt; сәбәп булып торған.

Хәрби операция 17 октябрҙә башлана. Поход өсөн ике колонна ойошторола: беренсеһе, полковник Луковкин етәкселегендә Боргустанская станицаһы янында йыйылғаны [[:ru:Хопёрский 1-й казачий полк|Хопёрский полкының]] 250 казагынан, 120 дон казагынан, 433 кеше йәйәүленән, 2 батарея һәм 2 атлы орудиеһынан торған. Икенсеһе Малка йылғаһы янында, Таш күперҙә, генерал-майор Турчанинов етәкселегендә 550 пехота һалдатынан, 300 һыҙыҡлы казактан, һәм төрлө полктарҙан саҡырылған дон казактарынан, 4 орудиенан һәм 2 ҡул мортиркаһынан торған, ә генерал Эммануэль үҙе беренсе колоннала булған&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;.

[[1828 йыл|1828 йылдың]] 20 октябрендә ун ике сәғәт буйына Хасаука һуғышы барышында артиллерия менән ҡоралланған рус ғәскәрҙәре (генерал Эммануэлдең шәхси командованиеһы аҫтында) был осорҙа олий ([[Вәли (вазифа)|вәли]], хаким) итеп һайланған кенәз Ислам Ҡрымшаухаллыны кенәз командалығындағы ҡарасай ғәскәрен ҡыҫырыҡлаған.

Олий Ислам Ҡрымшаухалланы ғәскәренең һаны яҡынса 500 самаһы яугирҙан торған, генерал Эммануэль ғәскәре һаны — 1653 һалдат, 8 орудие һәм 2 кегорновый мортира, һуғышта ҡатнашҡан, һуғыштан һуң тағы 2 орудие менән бер отряд килгән&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;. Һуғыштың иң ҡыҙған мәлендә кенәз Ҡрымшаухалланы янбашы яралана, һәм ҡарасай ғәскәре менән етәкселекте йәш яугир Казбек Байрамҡулов үҙ өҫтөнә ала.

Ләкин көстәр тигеҙ булмай, артылыш һаҡсыларына сигенергә тура килә. Рус ғәскәр яғынан юғалтыу иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса А. Л. Гизетти мәғлүмәттәре буйынса, 17-29 октябрҙәге Ҡарасайға экспедиция барышында урыҫ ғәскәре яғынан — Хасаука алышында (Һ20 октябрь) үлтерелгән 44, яраланған 120 кешене лә индереп, 69 кеше үлтерелә, 193 яралана, таулылар ғәскәре яғынан юғалтыуҙар билдәһеҙ.

Ҡарасайҙы Рәсәй империяһына ҡушыу батша генералдарының бик мөһим ҡаҙанышы тип һаналған. Г. А. Эммануэль үҙенең еңеүен билдәле Фермопилды алыу&lt;ref&gt;Социально-экономическое, политическое и культурное развитие народов Карачаево-Черкесии. 1790—1917. Сборник документов. — Ростов-на-Дону, 1985. — С. 39.&lt;/ref&gt; менән сағыштырған. Әммә Ҡарасай 1834 йылда ғына Рәсәй составына бөтөнләй инә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kavkaznasledie.ru/?p=414|title=Рапорт о переговорах с карачаевцами о возобновлении подданства России. 24 сентября 1834 г|author=[[Розен, Григорий Владимирович|Розен Г. В.]]|work=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;.

1855 йылда, ҡарасайлыларҙың Рәсәй менән союзын нығытыу өсөн, генерал Козловский 3 батальондан торған отряды менән өс аҙна эсендә бушлай (сығымдарһыҙ) Ҡарасайҙың үтеп сыҡҡыһыҙ таулы урындарынан тәүге тәгәрмәсле юл һалдыра&lt;ref name=&quot;nekrolog&quot;&gt;Генерал от инфантерии Викентий Михайлович Козловский (Некролог) // [[Русский инвалид]], 1873, № 21.&lt;/ref&gt;. XIX б. аҙағында — XX б. башында нәшер ителгән [[Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге]] Баталпашинский бүлегенең этник составын тасуирлап, былай тип билдәләне:
&lt;blockquote&gt;Үрге Кубань үҙәнендә, уның урманлы тарлауығынан юғарыраҡ, Оло Ҡарасай тип аталған урында, элек-электән ҡарасай татар ҡәбиләһе йәшәй, ул 1841 йылда Рәсәйгә буйһондо һәм үҙенең ерендә ҡалды, айырыуса малсылыҡ менән шөғөлләнәләр; көтөүҙәре бик ҙур. Бында {{comment|айран|кефир}} атайсалы. Ҡарасайлылар түлле халыҡ, күп балалылар һәм 1865 йылда быға тиклем кеше аяғы баҫмаған Теберды уйһыулығын үҙләштерҙе&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Баталпашинск}}&lt;/ref&gt;.
&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Конец цитаты/styles.css&quot; /&gt; &lt;/blockquote&gt;
1897 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса Рәсәй империяһында 26 877 ҡарасай иҫәпләнгән&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Карачаевцы}}&lt;/ref&gt;. XIX быуат аҙағында [[йылҡысылыҡ]] һәм малсылыҡ ҡарасайлыларҙың төп шөғөлө булып ҡалған &lt;/span&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|автор=|заглавие=Алфавитный список народов, обитающих в Российской империи|ответственный=|издание=|место=CПб.|издательство=|год=1895|страницы=39|страниц=|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

=== Ҡарасайҙар СССР составында ===
[[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] осоронда, [[1920 йыл]]да Ҡарасайҙа ихтилал булған. Август аҙағында, Ҡарасай автономиялы өлкәһенең тау араһындағы Хурзук, Өсҡолан һәм Ҡарт-Журт ауылдарына IX армия вәкиле Черёмушкин командалығында 100 кешенән торған ҡыҙылармеецтар отряды килгән&lt;ref&gt;''Алиев У. Д.'' Карачай. Историко-этнологический и культурно-экономический очерк. — Черкесск: Истоки. Печатается по изданию: Умар Алиев. Карачай. Крайиздат. Севкавкнига. Ростов-на-Дону. 1927, 1991. — С. 181.&lt;/ref&gt;, улар өс атылып һуңынан ар, «асыҡтан-асыҡ Совет власына ҡаршы ихтилалға саҡырыусы» өс кулакты атып үлтерә. Советтарға ҡаршы булған ҡарасайҙарҙың хәлле өлөшө был ваҡиғаны тиҙ генә үҙ яйына файҙаланып, халыҡты ихтилалға күтәрә. Баш күтәреүселәр, Өсҡолан ауылы янында көтмәгәндә һөжүм итеп, ҡыҙылармеец отрядын ҡырып һала. Ике ҡыҙылармеец менән Черёмушкин ҡасып өлгөрә. Ҡарасай &quot;кулактарының юғары ҡатлам&quot;ы төҙөгән штаб һәм ихтилал етәксеһе Солтан Ҡылысгәрәй Совет власына ҡаршы «изге һуғыш» иғлан итә. Ләкин ойошторолған һөйләшеүҙәр, &quot;[[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл армия]] сәйәси хеҙмәткәрҙәренең политработник энергияһы арҡаһында, Ҡарасайҙағы Совет власының ауыр осоронда &quot;аҡ-йәшел&quot;дәрҙе ҡан түкмәйсә сигендергәндәр&quot;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;''Шевцов И. Б.'' Особое задание. — {{М.}}: Политиздат, 1965.&lt;/ref&gt;.

[[1930 йыл|1930 йылдың]] мартында, коллективлаштырыу барышында ебәрелгән артыҡ перегиб һәм искривлениелар арҡаһында көсөргәнешле шарттарҙа Ҡарасайҙа баш күтәреүселәр сығышы тоҡана. Яҡынса 5000 кеше был ваҡиғаларҙа әүҙем ҡатнаша. 2000-дән ашыу баш күтәреүсе ҡорал менән сыға, синфи сығышы буйынса «кулактар» — 220, «урта хәллеләр» — 1059 һәм ярлылар — 517. Өҫтәүенә һуңғылары (ярлылар) араһынан күпселеге элекке ихтилалдарҙа ҡатнашҡан була. Ихтилал етәкселәре совет власын ҡолатыу, Ҡарасайҙа &quot;халыҡ власы&quot;н урынлаштырыу маҡсатында, төп үҙәктәрҙе (Микоян-Шахар, [[Кисловодск]] һәм [[Черкесск|Баталпашинск]]) баҫып алыу бурысын ҡуйған. Ихтилал баҫтырыла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://istmat.info/node/27097|title=Доклад СОУ ОГПУ за время с 1 по 15 апреля 1930 г. об операции органов ОГПУ по кулацкой контрреволюции. 10 мая 1930 г. {{!}} Проект «Исторические Материалы»|publisher=istmat.info|accessdate=2017-05-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170509180900/http://istmat.info/node/27097 |date=2017-05-09 }}&lt;/ref&gt;.

=== Ҡарасайлыларҙы ҡыуыу депортация ===
1939 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса СССР-ҙа 75 763 ҡарасай иҫәпләнә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39.php|title=Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по республикам СССР|publisher=// [[Демоскоп]]|archiveurl=http://www.webcitation.org/619jgqzIO|archivedate=2011-08-23}}&lt;/ref&gt;, шуларҙан 70 301 кеше Ҡарасай автономиялы өлкәһендә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_39.php?reg=13|title=Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по регионам России|publisher=// [[Демоскоп]]|archiveurl=http://www.webcitation.org/61CB72cKG|archivedate=2011-08-25}}&lt;/ref&gt; йәшәгән. 1942 йылдың август башынан алып 1943 йылдың ғинуар аҙағына тиклем Ҡарасай автономиялы өлкәһе немец оккупацияһында ҡала.

1943 йылдың 12 октябрендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы, ә 14 октябрҙә — СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Ҡарары менән ҡарасайҙарҙы Ҡарасай автономиялы өлкәһенән Ҡаҙаҡ СССР-ына һәм Ҡырғыҙ СССР-ына мәжбүри күсергәндәр&lt;ref name=&quot;Скепсис&quot;&gt;{{Cite news|title=Депортация народов|publisher=// [[Скепсис (журнал)|Скепсис]]|url=http://scepsis.ru/library/id_1237.html|author=Николай Бугай|language=}}&lt;/ref&gt;. Был документтарҙа ҡыуыуҙың сәбәбен шулай аңлатҡандар:
&lt;blockquote&gt; «оккупация осоронда күп кенә ҡарасайҙар үҙҙәрен хыянатсыл тотоуы, совет власына ҡаршы көрәш алып барыу өсөн немецтар ойошторған отрядтарға инеүе, намыҫлы совет граждандарын немецтарға һатҡаны, тау артылыштары аша Кавказ аръяғына һөжүм итеүсе немец ғәскәрҙәренә юл күрһәтеп оҙатып йөрөгәндәре, ә оккупанттарҙы ҡыуып сығарғандан һуң совет власы уҙғарған сараларға ҡаршы торғандары, бандиттарҙы һәм немец агенттарын власть органдарынан йәшереп, уларға әүҙем ярҙам иткәндәре» менән бәйле&lt;ref name=&quot;Скепсис&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Полян&quot;&gt;{{cite news|title=Принудительные миграции в годы второй мировой войны и после её окончания (1939—1953)|publisher=// Memo.ru|url=http://www.memo.ru/history/deport/polyan2.htm|author=Павел Полян|lang=|accessdate=2020-06-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121114024347/http://www.memo.ru/history/deport/polyan2.htm|archivedate=2012-11-14}}&lt;/ref&gt;.
&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Конец цитаты/styles.css&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;Ҡарасай халҡын көс менән ҡыуыуҙы депортация тәьмин итеү өсөн 53 327 кешенән торған ғәскәри берләшмәләр йәлеп ителгән, һәм 2 ноябрҙә мәжбүри күсереү үткәрелә, һөҙөмтәлә Ҡаҙағстанға һәм Ҡырғыҙстанға 69 267 ҡарасай депортацияға дусар ителгән. Һуңынан урында тағы 329 һәм Кавказдың башҡа райондарынан 90 ҡарасайлыны табып депортациялағандар; бынан тыш, 2543 ҡарасай Ҡыҙыл Армиянан демобилизацияланған була: тыуған йортона ҡайтыу урынына улар ҙа спецкомендатураларға эләгә&lt;ref name=&quot;Полян&quot;/&gt;.

14 йыл дауамында ҡыуылып йәшәгән ҡарасайҙар, [[Хрущёв Никита Сергеевич|Н. Хрущев]] ваҡытында, 1957 йылда, өлөшләтә аҡлана һәм Тыуған иленә ҡайтыу мөмкинлеген ала.

== Теле ==
Ҡарасайҙар [[Төрки телдәр|төрки телдәргә]] (төрки телдәр ғаиләһе эсендә ниндәйҙер конкрет төркөмгә ойошоуы буйынса тикшеренеүҙәр дауам итә) ҡараған [[Ҡарасай-балҡар теле|ҡарасай-балҡар телендә]] һөйләшә. Был йүнәлештә, әүҙем булмаһа ла, тикшеренеүҙәр дауам итә. Бөтә тере төрки телдәр араһында иң яҡындары:[[Ҡараим теле|ҡараим]], [[Ҡумыҡ теле|ҡумыҡ]] һәм [[Ҡырым татарҙары теле|ҡырым татарҙары]] теле, ә үле төрки телдәренән — «Куманикус кодексы» тип аталған XIV быуат яҙма ҡомартҡыһы теле&lt;ref name=&quot;Языки народов СССР&quot;&gt;{{Китап|автор=|заглавие=Языки народов СССР: в 5-ти томах. Тюркские языки|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|место=М.|том=2|год=1966|страницы=213|isbn=}}&lt;/ref&gt;. Яҙмаһы (1937 йылдан) [[кириллица]] графикаһы нигеҙендә. Быға тиклем латиница ҡулланылған.

== Дин һәм мәҙәниәт ==
[[Файл:Karachay.jpg|thumb|250px|слева|Ҡарасай ҡыҙы милли кейемдә ]]

1865 йылда сыҡҡан «Географическо-статистический словарь Российской империи» һүҙлегендә билдәләнеүенсә, ҡарасайҙар 1782 йылда ислам дине тота башлай, шуға тиклем мәжүси булғандар&lt;ref name=&quot;Карачай&quot;/&gt;. Мәгәр XIX быуатҡа тиклем инаныстары [[христианлыҡ]], [[ислам]] һәм элекке йолалары ҡатнашмаһынан торған. Тәңрегә ({{lang-krc|Тейри}}), изге ағастарға, таштарға табыныу, сихырға ышаныу һаҡланған.

«Ёзден адет» тип аталған ғөрөф-ғәҙәттәрҙе тотҡандар&lt;ref&gt;[http://karachays.com/index/0-98 Ёзден адет — этический кодекс карачаево-балкарцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091220220305/http://karachays.com/index/0-98 |date=2009-12-20 }} // Карачаевцы&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге ваҡытта күпселек ҡарасайҙар [[Сөнниҙәр|сөнни]] [[Мосолмандар|мосолман]]&lt;ref&gt;{{cite news | title=Внешние факторы радикализации ислама на Кавказе | publisher=// Институт религии и политики | url=http://www.i-r-p.ru/page/stream-event/index-13528.html | archiveurl=https://archive.today/20120802092325/http://www.i-r-p.ru/page/stream-event/index-13528.html | archivedate=2012-08-02 | lang= | access-date=2011-04-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110326094620/http://www.i-r-p.ru/page/stream-event/index-13528.html |date=2011-03-26 }}&lt;/ref&gt;.

Ҡарасай халҡының мәҙәниәтендә ололарға һәм ҡунаҡтарға хөрмәт күрһәтеү ҙур урын тора.

== Ҡарағыҙ ==
* [[Балҡарҙар]]
* [[Ҡарасай тоҡомло һарыҡтар]]
* [[Ҡарасай аты]]
* [[Ҡарасай флагы]]
* [[Төркиҙәр]]
* [[Эльбрус]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

;Сығанаҡтар
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Карачаевцы|том=Ia}}
* {{книга |автор=[[Щукин, Иван Семёнович|Щукин И. С.]] |заглавие=Материалы для изучения карачаевцев |ссылка=https://www.prlib.ru/item/426823 |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=Тип. П. П. Рябушинского |год=1913 |страниц= |тираж= |ref= }}
* {{книга|автор = |часть = Карачаевцы|заглавие = Народы России. Атлас культур и религий |ссылка =|место = М.|издательство = Дизайн. Информация. Картография|год = 2010|страниц = 320|isbn = 978-5-287-00718-8}}
* {{статья|автор =Мингазов Ш. Р.|заглавие =Наследники великой Болгарии в Западной Европе|издание=Филология и культура. Philology and Culture |год=2012|номер=1 (27)|страницы=201—207}}
* [[Казиев, Шапи Магомедович|Казиев Шапи]], Карпеев Игорь. [http://www.kaziev.ru/index/povsednevnaja_zhizn_gorcev_kavkaza_v_19_v/0-37 Повседневная жизнь горцев Северного Кавказа в XIX в.]

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://www.karachays.com Сайт о Карачае и карачаевцах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200607114855/http://www.karachays.com/ |date=2020-06-07 }}
* [http://karachay-malkar.com/ Сайт о карачаево-балкарском народе]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.kavkaz-uzel.eu/wiki/%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5 Хасаука һуғышы]
* [https://www.riakchr.ru/v-karachaevskom-rajone-kchr-sostoyalos-otkryitie-memorialnoj-plityi-na-meste-xasaukinskogo-srazheniya/ Память о Хасаукинском сражении]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://tass.ru/obschestvo/5748961 Карачаево-Черкесия вспоминает о жертвах депортации]

{{ВС}}
{{Төрки халыҡтар}}

[[Категория:Кавказ халыҡтары]]
[[Категория:Рәсәй халыҡтары]]
[[Категория:Депортацияланған халыҡтар]]
[[Категория:Ҡарасай-Черкес Республикаһы]]
[[Категория:Төрки халыҡтар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>adow129cqxcxyceh0ug1wn6m0labg78</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡырымсаҡтар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>160761</id>
    <revision>
      <id>1306132</id>
      <parentid>1271708</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T15:36:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22817" sha1="fhgjvzb64fprwor4slgl1s01i1id41a" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡырымсаҡтар''' (крымч. кърымчахлар, берлектә — кърымчах; 1917 йылға тиклем үҙҙәрен ''еудилер'' — «йәһүдтәр», ''Срэль балалары'' — &quot;Израил балалары) тип атаған ҙур булмаған йәһүди&lt;ref name=&quot;eleven&quot;&gt;{{ЭЕЭ|12248|Крымчаки}}&lt;/ref&gt; төрки телле этнолингвистик төркөм. Улар талмуд йәһүдилек динен тота, [[Ҡырым]]да йәшәй һәм ҡырымтатар теленең ҡырымчак диалектында&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Polinsky, M.S.|заглавие=The Krymchaks: History and Texts|ссылка=|язык=|издание=Ural-Alteische Jahrbucher|тип=|год=1991|том=63|номер=|страницы=123—154|issn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Ianbay, Iala|заглавие=Krimchak Dictionary|ответственный=|издание=|место=Wiesbaden|издательство=Harrassowitz Verlag|год=2016|страницы=|страниц=237|isbn=978-3-447-10541-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Ianbay, I.|заглавие=New Data on the Literature and Culture of the Krimchaks|ссылка=|язык=English|издание=Manuscripta Orientalia|тип=International Journal for Oriental Manuscript Research|год=2000|том=6|номер=4|страницы=4—13|issn=1238-5018}}&lt;/ref&gt; (һөйләшендә) аралаша. 1960—1990-сы йылдарҙа ҡырымсаҡтарҙың ҡатнаш төрки-йәһүд сығышлы булыуҙары тураһындағы теория киң таралыу ала.

== Этник сығыштары ==
Ҡырымсаҡтарҙың тамыры бик борондан Ҡырымда көн иткән йәһүд халҡының дауамы булыуы фаразлана. Әммә уларҙың Европа, Кесе Азия, Кавказ һәм Яҡын Көнсығышта&lt;ref name=&quot;eleven&quot;&gt;{{ЭЕЭ|12248|Крымчаки}}&lt;/ref&gt; йәшәгән йәһүд общиналары вәкилдәренән айырым этнолингвистик төркөм булып ойошоуы тик XIV—XVI быуаттарҙа ғына башлана. Ҡырымсаҡтарҙың фамилияларын анализлау төрки сығышлы фамилиялар менән бер рәттән ашкеназ һәм сефард фамилиялырының булыуын да раҫлай.

1920-се йылдар башында ҡырымсаҡ теленең лексикаһын өйрәнгән тюрколог А.Н.Самойлович, улар [[Хазар ҡағанаты|хазар]] мәҙәниәтенә ҡарай, тип иҫәпләй. С. Заболотный ҡырымсаҡтарҙың семит сығышлы булмауҙарын раҫлау өсөн уларҙың ҡанын тикшерә. Ҡырымсаҡ мәғрифәтсеһе Евсей Исаакович Пейсах (1903—1977), ҡырымсаҡтар беҙҙең эра башында Ҡырымға килеп төпләнгән аҙ һанлы йәһүдтәрҙән йәһүд динен ҡабул иткән прозелиттарҙың вариҫтары, тигән фекергә килә.

Антрополог Самуил Вайсенберг түбәндәгене билдәләй: «ҡырымсаҡтарҙың килеп сығышы быуаттар төпкөлөндә юғала. Шуны әйтергә була: ҡарайымдар менән сағыштырғанда һис шикһеҙ уларҙа төрки ҡаны аҙыраҡ, әммә был халыҡтарҙың икеһенең дә хазарҙар менән туғандаш халыҡ булыуҙарын инҡар итеп булмай. Ләкин ҡырымсаҡтар урта быуаттарҙа һәм яңы заманда үҙҙәренең Европалағы туғандары менән никахлашып йәшәй. Ломброзо, Пястро һәм башҡа фамилияларҙың булыуы Генуя колониялары заманынан уларҙың ҡанына итальян-йәһүд ҡанының ҡушылыуы тураһында һөйләй. Һуңғы ваҡытта урыҫ йәһүдтәре менән никахлашыу ҙа йышайҙы».

Ҡырымсаҡтар этнографияһы буйынса дөйөмләштергән ғилми эштәр юҡ. Фольклор материалдарының йыйылмаһы ла тулы түгел. Антропонимика мәғлүмәттәре бер ни тиклем киңерәк. Әммә уларҙа XIX быуат аҙағынан алып XX быуат башындағы ғына осорҙағы хәл торошо сағылдырыла, ә архив материалдары булған боронғораҡ осорҙар иғтибарҙан ситтә ҡала килә.
Атап үтелгән сығанаҡтарҙың һәр береһен тикшереү аҙ һанлы ҡырымсаҡтарҙың этногенезына асыҡлыҡ индерер ине&lt;ref&gt;А. И. Айбабин 1985; «Этногенез крымчаков»&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Ҡырымаҡтарҙың ата-олаталары, күрәһең, Ҡырымға боронғо замандарҙа килеп, грек колонияларында төпләнә. Күптән түгел үткәрелгән археологик ҡаҙылмаларҙа беҙҙең эраға тиклем беренсе быуат тигән йәһүд яҙыуы табыла. Беҙҙең көндәргә шундай фараз килеп еткән: [[Рим империяһы|Рим императоры]] Адриан боласы Бар-Кохбаның ихтилалын баҫтырғандан һуң, йәһүдтәрҙең язалауҙан ҡасып ҡалған өлөшө [[Ҡырым|Ҡырым ярымутрауына]]&lt;ref name=&quot;eleven&quot;&gt;{{ЭЕЭ|12248|Крымчаки}}&lt;/ref&gt; ҡыуала.

Йәһүд общинаһы XIII быуатта [[Феодосия|Кафаға]] (хәҙерге Феодосияға) килеп төпләнгән, тигән фараз йәшәй. 1309 йылда элекке СССР территорияһында иң боронғо тип иҫәпләнгән [[синагога]] төҙөлә, һәм был ғибәҙәтхана, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында немец бомбаларынан зыян күреп, емерелә. Кафалағы йүһәд общинаһы вәкилдәренең береһе, сауҙагәр Хозя Кокоз, 1472—1486 йылдарҙа Иван III һәм Ҡырым ханы Менгли I Гәрәй араһындағы һөйләшеүҙәрҙә ҡатнаша. Хаттарының бер өлөшөнөң [[Иврит|боронғо йәһүд телендә]] алып барылыуы ла билдәле. Кафанан һәм Солхат-Ҡъырымдан тыш Ҡараһыубаҙар (хәҙер Белогорск) ҡалаһы [[Ҡырым]]да төрки телле раввиндарҙың иң ҙур үҙәгенә әйләнә, ә 1516 йылда ҡалала синагога төҙөлә. Ҡырымсаҡ-раббаниттар общинаһы Мангупта ла була.
[[Файл:Хаим_Медини.jpg|слева|мини|320x320пкс|Раввин Хаим Хизкиягу Медини (1832—1904) — XIX быуат аҙағында ҡырымсаҡтарҙың рухи юлбашсыһы]]
XV быуат аҙағына Ҡырымдың йәһүд ойошмаһы [[Византия империяһы|Византия]], [[Испания]], [[Италия]], [[Кавказ]]дан һәми Рустән ҡыуылған йәһүдтәр иҫәбенә байтаҡҡа арта. Тиҙҙән ҡырымсаҡтар килеп төпләнгән йәһүдтәр менән ассимиляцияға инә, улар раввинист йүнәлешендәге иудаизмға (йәғни ҡарайымдарҙыҡы булмаған дин) ылығыу нигеҙендә бер бөтөн халыҡ булып берләшә башлай. Әммә берләшеү мәлендә күрше йәшәгән [[Ҡырым татарҙары|ҡырым татарҙарының]] аралашыу телен, кейемен һәм көндәлек ғөрөф-ғәҙәттәрен дә үҙләштерәләр. Шуға ҡарамаҫтан, XVI быуат башында Кафаның раббанит ойошмаһы үҙҙәре килеп сыҡҡан ашкеназ, романиот йәки [[вавилон]] дини ойошмаларының доға уҡыу йолаһын һаҡлаған яҡташтар берекмәләренә бүленә. Моше а-Голе Ҡырым йәһүдтәре өсөн дөйөм булған доға китабын яҙа, аҙаҡ был китап «Кафа йолалары доғалары» (Махзор минхаг Кафа) атамаһын ала. Ләкин шул осорҙа Ҡырымдың йәһүд ойошмаһында етәкселек итеү раббаниттарҙан [[Ҡырым ханлығы]]нда бер нисә яуаплы посын биләгән ҡарайымдарға күсә. Раббанит ойошмаһы, башлыса, Ҡырымдың көнсығыш өлөшөндә, [[Феодосия|Кафала]] һәм Ҡараһыубаҙарҙа йәшәй. Ҡарайымдар һан буйынса ла раббанит-ҡырымсаҡтарҙан артығыраҡ була. Ҡайһы бер статистика баһалары буйынса, XVIII быуат аҙағына раббаниттар Ҡырым ханлығында йәһүд подданныйҙарының дөйөм һанының 25 процентын, ә ҡарайымдар 75 процентын тәшкил итә. Ҡырым раббанитттары һәм ҡарайымдар, дини ҡапма-ҡаршылыҡтарға ҡарамаҫтан, дөйөм алғанда яҡшы күршеләрсә мөнәсәбәттәрҙә йәшәй, һәм был дини ойошмалар йыш ҡына бер-береһенә ярҙам итер була.

XVIII быуатта Ҡараһыубаҙарҙың дини ойошмаһын Давид бән-Элиэзер Лехно етәкләй (вафаты 1735 йыл), ул &quot;Кафа йолалары доғалары&quot;ның (Махзор минхаг Кафа) инеш һүҙе һәм [[иврит]] грамматикаһына арналған «Давид Мишкан» («Давид йәшәгән урын») әҫәре авторы. Шулай уҡ боронғо йәһүд телендә [[Ҡырым ханлығы]] тарихына бағышланған «Девар сефатаим» («Речение уст») монументаль-тарихи хрониканың да авторы ул.{{Внешнее изображение|topic=|subtopic=|image1=[https://krymchaks.info/images/vsekategorii/holokost/hol_21327861826.jpg Объявления немецких оккупационных властей о сборе евреев и крымчаков для &quot;переселения&quot;, Крым, 1941 год]|audio1=|video1=|image2=|audio2=|video2=}}[[Ҡырым ханлығы|Ҡырымдың]] [[Рәсәй империяһы|Рәсәйгә]] ҡушылыу мәлендә (1783) Ҡырымдың төрки раввинистик ҡырымсаҡ ойошмаһында 800 тирәһе кеше була. Яҡынса XIX быуаттың икенсе яртыһынан Ҡырым йәһүдтәре-раввинистары үҙҙәрен «ҡырымсаҡтар» тип атай башлай.

1897 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа 3345 ҡырымсаҡ теркәлә. [[Икенсе донъя һуғышы]] алдынан Ҡырымда 6 мең тирәһе ҡырымчак йәшәй. 1941 йылдың көҙөндә Ҡырымды немецтар баҫып алғандан һуң ярымутрауҙа ҡалған ҡырымсаҡтар Айнзацгруппы D Отто Олендорфтың, шул иҫәптән Пауль Цапптың 10А, 10b, 11a һәм 11b Айнзацкомандалары тарафынан атып үлтерелә, йәки икенсе төрлө язалана&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://krymchaks.info/all-cat/crimeaholokost/243-kholokost-v-simferopole3|title=Холокост в Симферополе.|author=Михаил Тяглый|date=05 марта 2015|publisher=}}&lt;/ref&gt;. [[Икенсе донъя һуғышы|Һуғыштан һуң]] [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] тере ҡалған ҡырымсаҡтар 1000 кеше тәшкил итә, улар — һуғыштан ҡайтҡан ир-егет-фронтовиктар һәм эвакуацияланып өлгөргән аҙ һанлы ғаилә вәкилдәре.

== Ҡырымсаҡтар бөгөн ==
1990-сы йылдарҙа бер нисә тиҫтә ҡырымсаҡ ғаиләһе [[Израиль дәүләте|Израилгә]] күсеп китә. Ҡырымсаҡтар [[Йәһүдилек|иудаизм]] динен тота һәм Израилдең «Ҡайтыу тураһындағы законына» ярашлы йәһүд халҡының бер өлөшө тип иҫәпләнелә һәм Израилгә репатриацияланырға (ҡайтырға) хоҡуҡтары бар. 1981 йылда [[Тель-Авив]]та һуңғы ҡырымсаҡ [[Синагога|синагогаһы]] ябыла.

Ҡырымсаҡтарҙың дөйөм һаны 1,2—1,5 мең кеше тирәһе. Был һанға Израилдә йәшәгән 600—700 кеше&lt;ref name=&quot;kizilov&quot;&gt;{{Cite web|url=http://library.eajc.org/page70/news13498|title=Михаил Кизилов. Крымчаки: современное состояние общины|accessdate=2012-10-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151017142435/http://library.eajc.org/page70/news13498 |date=2015-10-17 }}&lt;/ref&gt;, [[Украина|Украиналағы]] 126 (2001 йыл), [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙәге]] яҡынса 370 кеше (уларҙың 228-е Ҡырымда һәм Севастополдә йәшәй) (2014&amp;amp;nbsp;йылда Ҡырым федераль округында үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Да, скифы мы. Перепись выявила проживающих в Крыму и Севастополе эльфов, арийцев и сарматов|author=|url=http://sevastopol.su/news.php?id=72728|work=ForPost|date=19/03/2015|accessdate=2020-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402125330/http://sevastopol.su/news.php?id=72728|archivedate=2015-04-02}}&lt;/ref&gt;), [[Үзбәкстан|Үзбәкстандағы]] 173 кеше лә инә (1989 йыл).

1989 йылдың 8 октябрендә Симферополдә ҡырымсаҡтарҙың «Кърымчахлар» Мәҙәни-ағартыу йәмғиәте эшләй башлай, уға Бинйәмин Моисеевич Ачкинази (1927—1992) етәкселек итә&lt;ref name=&quot;purim&quot;&gt;Пурим Ю. Важные даты Крыма // Кърымчахлар (Крымчаки). Альманах № 6. — Симферополь : Издательство «ДОЛЯ». — С. 134—143&lt;/ref&gt;. 1990 йылдың 21 декабрендә Ҡырым мәҙәниәт фонды идараһы ҡарары менән Евсей Пейсах исемендәге премия булдырыла, ул ҡырымсаҡ халҡы тарихы һәм мәҙәниәте өлкәһендә иң яҡшы тикшеренеү эштәре өсөн тапшырыла&lt;ref&gt;Их именами названы. — Симферополь: «Таврия», 1991. — С. 5. — (Неизвестный Крым. История в лицах). — ISBN 5-7780-0485-0&lt;/ref&gt;. «Кърымчахлар» һәм Ҡырымдың йәһүд ойошмаһы инициативаһы буйынса һәм Ҡырым Автономиялы Республикаһының Юғары Радаһының 2004 йылдың 20 октябрендәге ҡарары менән 11 декабрь нацизм ҡорбандары булған ҡырымсаҡтарҙы һәм йәһүдтәрҙе Иҫкә алыу көнө тип иғлан ителә&lt;ref&gt;[https://zakon.rada.gov.ua/krym/show/rb1093002-04 О Дне памяти крымчаков и евреев Крыма — жертв нацизма]&lt;/ref&gt;. 2006 йылдан Ҡырым Автономиялы Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Д. Т. Пиркова — «Кърымчахлар» йәмғиәте рәйесе. 2004 йылда Симферополдә ҡырымсаҡтарҙың тарихи-этнографик музейы асыла. Ҡырымсаҡтарҙың Ҡырым йәмғиәте 2005 йылдан алып «Кърымчахлар» фәнни-популяр, әҙәби-нәфис альманах баҫтырып сығара башлай&lt;ref&gt;[https://www.3652.ru/news/1022229 В Симферополе отпраздновали первый «круглый» юбилей альманаха «Кърымчахлар»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151114084822/http://www.3652.ru/news/1022229 |date=2015-11-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ddn-crimea.ru/krymskoe-obshhestvo-krymchakov-prezentovalo-novyj-nomer-almanaha-krymchahlar/ Крымское общество крымчаков презентовало новый номер альманаха «Кърымчахлар»]{{Недоступная ссылка|date=Август 2019|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың 25 июнендә Ҡырым Республикаһының Дәүләт Советы Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенә Ҡырымда йәшәгән ҡарайымдарҙы һәм ҡырымсаҡтарҙы [[Рәсәйҙең аҙ һанлы ерле халыҡтары исемлеге|Рәсәй Федерацияһының Берҙәм аҙ һанлы аҫаба халыҡтары исемлегенә]] индерергә тигән рәсми тәҡдим ебәрә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор={{nobr|Аверин А. Н.}}, {{nobr|Понеделков А. В.}}, {{nobr|Воронцов С. А.}}, {{nobr|Голобородько А. Ю.}}|заглавие=Коренные малочисленные народы в Южном и Северо-Кавказском федеральных округах: национальный состав и языки|издание=Наука и образование: хозяйство и экономика; предпринимательство; право и управление|место=Ростов-на-Дону|издательство=Фонд поддержки образования и науки в Ростовской области|год=2018|номер=4 (95)|страницы=128|issn=2219-0279}}&lt;/ref&gt;. 2015 йылда «Кърымчахлар» Мәҙәни-ағартыу йәмғиәте йәмәғәт ойошмаһы «Ҡырымчаҡтарҙың „Кърымчахлар“ Ҡырым ойошмаһы» исеме аҫтында Йәмәғәт ойошмаһы булараҡ теркәлә, уға [[Аҡмесджит|Симферополь]] һәм Керчь ҡала округтарындағы урындағы ҡырымсаҡтарҙың милли-мәҙәни автономиялары ла инә&lt;ref&gt;Информация с официального сайта [[ФНС]]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20050430154223/http://www.crimea.edu/crimea/etno/ethnos/crimchak/ Этнография Крыма: крымчаки]
* {{ЭЕЭ|12248|Крымчаки}}
* [http://www.berkovich-zametki.com/Nomer39/Kizilov1.htm Михаил Кизилов. Яхудилер Кырымча: крымские раббаниты-крымчаки]
* [http://www.agatov.com/content/blogcategory/32/49/ Крымчаки — история народа, новости]
* [https://web.archive.org/web/20100714010325/http://crymchaks.org/ Общество Кърымчахлар. Официальный сайт крымчаков]
* И. А. Завадская. Хронология памятников ранесредневековой христианской архитектуры Херсонеса МАИЭТ. Вып. VII. [[Аҡмесджит|Симферополь]], 2000. С. 79.
* [http://www.narodknigi.ru/journals/50/borba_za_sushchestvitelnoe/ ''Дымшиц В.'' Борьба за существительное // Народ Книги в мире книг. 2004. № 50]{{ref-ru}}
* [http://narodknigi.ru/journals/52/ot_iudaizma_k_tengrianstvu/ ''Мороз Е.'' От иудаизма к тенгрианству: Ещё раз о духовных поисках современных крымчаков и крымских караимов // Народ Книги в мире книг. 2004. № 52]{{ref-ru}}
* [http://www.narodknigi.ru/journals/75/son_krymchaka_ili_tyurkskaya_pamyat_krymskikh_evreev/ ''Мороз Е.'' Сон крымчака, или Тюркская память крымских евреев // Народ Книги в мире книг. 2008. № 75]{{ref-ru}}
* [http://www.narodknigi.ru/journals/94/na_evreyskikh_polyakh_kryma/ ''Дымшиц В.'' На еврейских полях Крыма // Народ Книги в мире книг. 2011. № 94]{{ref-ru}}
* [http://narodknigi.ru/journals/129/krymchaki_stat_evreyami_kak_prochie/ ''Дымшиц В.'' Крымчаки: стать евреями как прочие // Народ Книги в мире книг. 2017. № 129]{{ref-ru}}
[[Категория:Ҡырым халыҡтары]]
[[Категория:Украина халыҡтары]]
[[Категория:Төрки халыҡтар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>fhgjvzb64fprwor4slgl1s01i1id41a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>АҠШ-ғы сыуалыштар (2020)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>161002</id>
    <revision>
      <id>1306364</id>
      <parentid>1290554</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T08:05:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12372" sha1="lztaps6sffuzardtmiqppx8o7k3xiep" xml:space="preserve">{{Гражданский конфликт|заголовок=АҠШ-ғы сыуалыштар (2020)|сторона3=|потери_название=|потери3=7 июньгә тиклем 20 һәләк булыусы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nydailynews.com/news/national/ny-13-dead-protests-20200603-xrc3akhpn5bbvehumr7v2z2com-story.html|title=These are the 13 people who have died since George Floyd protests started last week|first=Tim|last=Balk|website=nydailynews.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.abc.net.au/news/2020-06-03/us-protests-george-floyd-police-custody-death-donald-trump-biden/12313240|title=Over 9,000 arrested during days of unrest, as protests continue across US despite curfews|date=2020-06-02|website=www.abc.net.au}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;APtoll&quot;&gt;{{cite web|date=2020-06-02|title=Retired officer, ex-college athlete among victims of unrest|url=https://apnews.com/864cb5c14ba08b4411a16577042d0773|access-date=2020-06-02|agency=Associated Press|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/06/dozen-deaths-tied-ongoing-unrest-200603162256559.html|title=Nearly a dozen deaths tied to continuing unrest in US|website=www.aljazeera.com}}&lt;/ref&gt;|потери2=3-тән артыҡ һәләк булыусылар &lt;ref name=&quot;спутнiк&quot;&gt;[https://m.sputnik.by/incidents/20200530/1044802721/Skonchalsya-ofitser-ranennyy-v-khode-besporyadkov-v-Kalifornii.html?mobile_return=no Скончался офицер, раненный в ходе беспорядков в Калифорнии] // Sputnik Belarus, 30 мая 2020&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20200530/1572223416.html В Окленде охранник госучреждения погиб при стрельбе во время протестов] // [[РИА Новости]] (31 мая 2020)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;4 июня&quot;/&gt;, 150 яраланыусы&lt;ref&gt;[https://m.lenta.ru/news/2020/06/11/police/ Полицейские в США пожаловались на ненависть и неблагодарность американцев]&lt;/ref&gt;|потери1=6-нан артыҡ&lt;ref name=&quot;:startribune28&quot;&gt;{{cite news|author1=Ryan Faircloth|author2=Liz Navratil|author3=Liz Sawyer|author4=Matt McKinney|date=2020-05-28|title=Looting and flames erupt in Minneapolis amid growing protests over George Floyd's death|newspaper=[[Star Tribune]]|url=https://www.startribune.com/minneapolis-mayor-frey-calls-for-peace-as-looting-flames-erupt-around-police-station/570816112/|accessdate=2020-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200528223117/https://www.startribune.com/minneapolis-mayor-frey-calls-for-peace-as-looting-flames-erupt-around-police-station/570816112/|archive-date=2020-05-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200528223117/https://www.startribune.com/minneapolis-mayor-frey-calls-for-peace-as-looting-flames-erupt-around-police-station/570816112/|archivedate=2020-05-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Woman Found Dead Inside Car In North Minneapolis Amid 2nd Night Of Looting, Fires |url=https://minnesota.cbslocal.com/2020/05/29/woman-found-dead-inside-car-in-north-minneapolis-amid-2nd-night-of-looting-fires/ |website=CBS Minnesota |publisher=CBS Minnesota |accessdate=2020-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200530125054/https://minnesota.cbslocal.com/2020/05/29/woman-found-dead-inside-car-in-north-minneapolis-amid-2nd-night-of-looting-fires/ |archive-date=2020-05-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Oakland death&quot;&gt;{{Cite web|title=Officer killed in US protests as law enforcement struggle to contain violence|url=https://www.news.com.au/world/north-america/incredibly-dangerous-officer-killed-in-oakland-as-law-enforcement-struggle-to-control-george-floyd-protests/news-story/d73d46486402586dbbdb1936c7c831fb|last=Loomes|first=Phoebe|date=2020-05-30|website=[[News.com.au]]|language=en|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-05-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Police: Man killed in shooting near Detroit protests was 21-year-old Eastpointe man|url=https://eu.freep.com/story/news/local/michigan/detroit/2020/05/30/detroit-shooting-protest/5290882002/|website=Detroit Free Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;stlouis truck&quot;&gt;{{cite web |title=Man fatally struck by FedEx truck during George Floyd protests in St. Louis|url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/man-fatally-struck-fedex-truck-during-george-floyd-protests-st-n1219701|website=NBC News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;indianapolis shooting&quot;&gt;{{cite web |title=Indianapolis riots: One person killed, multiple shootings in Downtown violence, IMPD says|url=https://eu.indystar.com/story/news/local/indianapolis/2020/05/30/indianapolis-police-protests-chief-randal-taylor-speaks-tear-gas-arrests-downtown-unsafe/5297312002/|website=Indystar}}&lt;/ref&gt;-7&lt;ref&gt;{{Youtube|url=https://www.youtube.com/watch?v=3eZaOGehK6k?t=13281|title=#LIVE: Minneapolis Responds To Police Murder of George Floyd|date=May 28, 2020|last=|first=|type=Livestream|language=English|publisher=[[Unicorn Riot]]|time-caption=See statement at|time=3:41:21}}&lt;/ref&gt; һәләк булыусы,11000-дан артыҡ ҡулға алыныусы&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web|last=Pham|first=Scott|date=2020-06-02|title=Police Arrested More Than 11,000 People At Protests Across The US|url=https://www.buzzfeednews.com/article/scottpham/floyd-protests-number-of-police-arrests|archive-url=|archive-date=|access-date=|website=BuzzFeed News|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;;зыян күреүселәр һаны билдәһеҙ|сколько3=|сколько2=|сколько1=|ключевыефигуры3=|ключевыефигуры2=|ключевыефигуры1=|сторона2=[[Файл:Seal of the President of the United States.svg|22px]] '''[[АҠШ президенты]]'''&lt;br&gt;[[Файл:Great Seal of the United States (obverse).svg|22px]][[АҠШ федераль дәүләт власының Юғары органы |АҠШ хөкүмәте]]&lt;br&gt; •[[АҠШ хоҡуҡ һаҡлау органдары|Полиция]]&lt;br&gt;• [[Файл:Seal_of_the_United_States_National_Guard.svg|22px]][[АҠШ милли гвардияһы]]&lt;br&gt;• {{Флаг|США}}  Граждандар халҡы араһынан булдырылған ирекмәндәр|часть=|сторона1=Протест белдереүселәрҙең үҙәкләштерелгән көстәре&lt;br&gt;[[Файл:Black_Lives_Matter_logo.svg|22px]] [[Black Lives Matter|BLM]]&lt;br&gt;[[Файл:Anonymous_emblem.svg|22px]] [[Анонимус]]&lt;br&gt;[[Файл:Red waving flag.svg|22px]] [[Һул]] активисттар &lt;br&gt;[[CHAZ]]&lt;br&gt; [[Хоҡуҡ һаҡлау органдары]]ның айырым вәкилдәре|результат=|статус=дауам ителеүсе конфликт|методы=[[тыныс протест]], [[Демонстрация(асыҡ саралар) |демонстрация]],[[бола]]лар, [[масса-күләм сыуалыштар]], [[мародерлыҡ]]|цели=Флойдты үлтереүҙә ҡатнашыусы кешеләрҙең яза алауы, хоҡуҡ һаҡлау органдарында расизмды  бөтөреү, суд системаһына реформалар, полиция реформаһы|причины=америка йәмғиәтенең ижтимағи-иҡтисади ҡапма-ҡаршылыҡтары;&lt;br&gt;полиция хеҙмәткәрҙәренең башбаштаҡлығы;&lt;br&gt;[[COVID-19 пандемияһы]] һәм һаулыҡ һаҡлау системаһында проблемалар&lt;ref&gt;[https://m.zn.ua/international/amerikanskaya-demokratiya-posle-dzhordzha-floyda-356501_.html Американская демократия после Джорджа Флойда]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // ZN.UA&lt;/ref&gt;;&lt;br&gt;[[расизм]];&lt;br&gt;[[Джордж Флойдтың үлеме]] сәбәбе|координаты=|место={{Флагификация|США}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;|дата=[[26 май]] [[2020 йыл]]|описание=|изображение={{Photomontage
| photo1a = a protester stands on a police car with a smashed windowshield outside the Target in the Midway area of St Paul, Minnesota (49946336068).jpg
| photo2a = Protesters outside the Minneapolis 3rd Police Precinct May 28 2020.jpg
| photo2b = Minneapolis Police Department’s 3rd Precinct 2020-05-28.jpg
| photo3a = Minneapolis 05-28-20 (49947574981).jpg
| photo3b = Minnesota State Patrol stand at E Lake St and 29th Ave S in Minneapolis, Minnesota (49949772331).jpg
| photo4a = A man stands on a burned out car on Thursday morning as fires burn behind him in the Lake St area of Minneapolis, Minnesota (49945886467).jpg
| position = center
| size = 300
| color = #F5F5F5
| border = 2
| color_border = black
| spacing = 1
| foot_montage = 
}}|заметки=}}
[[Файл:George_Floyd_Memorial_at_Chicago_Avenue_&amp;_38th_Street_(49953285551).jpg|мини|Миннеаполистағы Д.Флойд мемориалы]]
[[Файл:20200528-_DSC7862_(49947770871).jpg|альт=|мини|Янғын һүндереүселәрҙең янған бинаны күҙәтеүҙәре]]
'''АҠШ-ғы протест''', Джордж  Флойд үлеме сәбәбе менән, 26 майҙың 2020 йылда Миннеаполис (Миннесота) башланып китә һәм бер нисә көндә башҡа ҡайһы бер [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] штаттарында тарала&lt;ref&gt;[https://meduza.io/feature/2020/05/29/v-ssha-massovye-protesty-i-besporyadki-politseyskie-ubili-afroamerikantsa-minneapolis-gorit-tuda-vveli-voyska В США — массовые протесты и беспорядки: полицейские убили афроамериканца. Миннеаполис горит, туда ввели войска] // [[Meduza]] (29 мая 2020)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RT&quot;&gt;''Наталия Сергиевская'' «[https://russian.rt.com/world/article/751023-ssha-besporyadki-minneapolis-tramp Резиновые пули, слезоточивый газ и агрессия против прессы: в США пятые сутки разгоняют масштабные протесты]» // [[Russia Today]] (31 мая 2020)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Эдвард Чесноков'' «[https://www.msk.kp.ru/daily/27136.5/4227256/ „Майдан“ в США: штурм Белого дома, разгром штаб-квартиры CNN, поджоги полицейских грузовиков]» // [[Комсомольская правда]] (30 мая 2020)&lt;/ref&gt;. Башта тыныс протест кеүек полицияның ҡаршы көс ҡулланыуына&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/culture/archive/2020/06/riots-are-american-way-george-floyd-protests/612466/|title=The Double Standard of the American Riot|publisher=The Atlantic|date=2020-06-01|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2020/06/01/george-floyd-death-police-violence-in-the-us-in-4-charts.html|title=These 4 charts describe police violence in America|publisher=CNBC|date=2020-06-01|lang=en}}&lt;/ref&gt; һәм расизмға&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://regnum.ru/news/2969896.html|title=США сотрясают расовые волнения и массовые беспорядки|publisher=[[Regnum]]|lang=ru}}&lt;/ref&gt;  ҡаршы, бер нисә акциялар полиция һәм милли гвардия менән бәрелешә, шулай уҡ магазиндар талау һәм  ут сығарыуҙар башлана.

== Башы ==
Раса  хөрәфәте менән бәйле, COVID-19 пандемияһы киҫкенләшкән ваҡытта. Федераль һаулыҡ һаҡлау сығымдарҙы ҡыҫҡартыу планы фонында бөтә был проблемалар башлана&lt;ref&gt;[https://m.zn.ua/international/amerikanskaya-demokratiya-posle-dzhordzha-floyda-356501_.html Американская демократия после Джорджа Флойда]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // ZN.UA&lt;/ref&gt;.


== Һылтанмалар ==

* [https://pressfreedomtracker.us/all-incidents/?tags=111 АҠШ протест] // Press Иреп Tracker U. S.{{ref-en}}</text>
      <sha1>lztaps6sffuzardtmiqppx8o7k3xiep</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алонсо Хаби</title>
    <ns>0</ns>
    <id>161270</id>
    <revision>
      <id>1306299</id>
      <parentid>1278414</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T04:41:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56081" sha1="gdqwfo138xb19u8bmh7gq69rwfr0kcp" xml:space="preserve">{{Футболсы
| исеме = Хаби Алонсо
| изображение = Xabi Alonso Training 2017-03 FC Bayern Muenchen-3 (cropped).jpg
| тулы исеме = Хабьер Алонсо Олано
| буйы = 183
| позицияһы = ярымһаҡсы
| хәҙерге клубы = {{Флаг Испании|20px}} [[Реал Сосьедад B]]
| вазифа = ''баш тренер'' 
| йәштәр клубтары = {{футбол карьераһы
|1995—1997|{{Флаг Испании|20px}} [[Антигуоко]]|
|1997—1998|{{Флаг Ирландии|20px}} Келлс|
|1998—1999|{{Флаг Испании|20px}} [[Реал Сосьедад]]|}}
| клубтары = {{футбол карьераһы
|1999—2004|{{Флаг Испании|20px}} [[Реал Сосьедад]]|116 (9)
|1999—2000|{{фарм-клуб}}{{Флаг Испании|20px}} Реал Сосьедад B|39 (2)
|2000—2001|{{аренда}}{{Флаг Испании|20px}} [[Эйбар (футбол клубы)|Эйбар]]|14 (0)
|2004—2009|{{Англия|20px}} [[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]]|142 (15)
|2009—2014|{{Флаг Испании|20px}} [[Реал Мадрид (футбол клубы)|Реал Мадрид]]|158 (4)
|2014—2017|{{Флаг Германии|20px}} [[Бавария (футбол клубы)|Бавария]]|79 (5)}}
| йыйылма командаһы = {{футбол карьераһы
|2000|{{Флаг Испании|20px}} [[Футбол буйынса Испания йыйылма командаһы (19 йәшкә тиклем)|Испания (18 йәшкә тиклем)]]|1 (0)
|2002—2003|{{Флаг Испании|20px}} [[Молодёжная Футбол буйынса Испания йыйылма командаһы|Испания (21 йәшкә тиклем)]]|9 (0)
|2003—2014|{{Флаг Испании|20px}} [[Футбол буйынса Испания йыйылма командаһы|Испания]]|114 (16)}}
| тренерклубтары = {{футбол карьераһы
|2018—2019|{{Флаг Испании|20px}} [[Реал Мадрид (футбол клубы)|Реал Мадрид (14 йәшкә тиклем)]]|тренер
|2019—{{Х. в.}}|{{Флаг Испании|20px}} [[Реал Сосьедад B]]|
}}
|тренер тураһында мәғлүмәттәрҙе яңыртыу = 10.7.2019
| миҙалдары = {{турнир|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты|Донъя чемпионаттары]]}}
{{медаль|Алтын|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2010|ЮАР 2010]]}}
{{турнир|[[Конфедерациялар кубогы]]}}
{{медаль|Бронза|[[Конфедерациялар кубогы 2009|ЮАР 2009]]|}}
{{турнир|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты|Европа чемпионаты]]}}
{{медаль|Алтын|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2008|Австрия/Швейцария 2008]]}}
{{медаль|Алтын|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2012|Польша/Украина 2012]]}}
}}

'''Хабьер&lt;ref&gt;Согласно [[Испанско-русская практическая транскрипция|практической транскрипции]] (пункт, касающийся имён [[Каталанский алфавит|каталанского]] происхождения), правильным вариантом передачи имени является '''Шабье́р'''.&lt;/ref&gt; Алонсо Олано''' ({{Lang-es|Xabier Alonso Olano}}), йышыраҡ '''Хаби Алонсо''' булараҡ билдәле ({{Lang-es|Xabi Alonso}}; [[25 ноябрь]] [[1981 йыл]], Толоса, Басктар иле) — [[Испания]] [[футбол]]сыһы, ярымһаҡсы, тренер. Өс [[Ер|донъя]] ([[2006]], [[2010]], 2014) һөм өс [[Европа]] чемпионатында ([[2004]], [[2008]], 2012) ҡатнаша. 2018 йылдың 29 авгусынан — «Реал Мадрид» клубының 14 йәшкә тиклемге юниорҙар командаһы тренеры.

Клуб кимәлендә Алонсо Чемпиондар лигаһы (2004/05,2013/14), УЕФА Суперкубогы (2005, 2014), Англия кубогы (2005/06), Англия Суперкубогы (2006), Испания кубогы (2010/11, 2013/14), Испания чемпионаты (2011/12) һәм Испания Суперкубогы (2012) еңеүсеһе. Йыйылма командаһы составында Хаби— ике тапҡыр Евро ([[2008]], [[2012]]) һәм донъя чемпионы ([[2010]]).

Алонсо карьераһын тыуған төбәге Гипускоаның төп командаһы — «Реал Сосьедадта» башлай, 1999 йылда дебютын үткәрә. 2000/01 йылдар миҙгелендә Хаби ҡуртым хоҡуғында ярты йылға икенсе дивизиондың «Эйбар» клубына күсә. Кире ҡайтҡас, төп составта уйнай башлай. 2001/02 йылдар миҙгелендә баск беренсе Голдарн индерә. Киләһе миҙгелдә чемпионаттың көмөш миҙалын яулауҙа Алонсо төп роль уйнай, уның арҡаһында клуб Чемпиондар лигаһына квалификациялана. 2003/04 йылдар миҙгеле Хаби өсөн «Сосьедад» клубында һуңғыһы була. 2004 йылдың йәйендә Алонсоно «Ливерпуль» һатып ала (10,5 млн £). &quot;Ҡыҙыл&quot;дар составында тәүге миҙгелдә испанлы Чемпиондары лигаһы еңеүсеһе була. 2005/06 йылдар миҙгелендә Хаби тағы ике трофей яулай: Европа суперкубогы һәм Англия кубогы. Артабанғы өс миҙгелдә «Энфилд» стадионында испанлы Англия суперкубогына эйә була, шулай уҡ Чемпиондар Лигаһының финалына етә һәм Англия чемпионатында көмөш миҙал яулай. 2009 йылдың трансфер «тәҙрәһендә» Алонсо 30 миллион евроға Мадридтың &quot;Реал&quot;ына күсә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sports.ru/football/22684267.html|title=Хаби Алонсо перешёл в «Реал»|work=[[Sports.ru]]|date=04.08.2009|lang=ru}}&lt;/ref&gt;, унда Чемпиондар лигаһы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://lenta.ru/news/2014/05/25/realwin/|title=«Реал» стал победителем Лиги чемпионов|work=[[Lenta.ru]]|date=25 мая 2014|lang=ru}}&lt;/ref&gt;, Испания чемпионаты һәм Суперкубогы, шулай уҡ ике тапҡыр Испания кубогының еңеүсеһе була. 2014 йылда, биш йылын «Реал» составында үткәргәндән һуң Хаби ике йылға «Бавария»ға күсә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sports.ru/football/1023218315.html|title=«Бавария» подписала 2-летний контракт с Алонсо|work=[[Sports.ru]]|date=29 августа 2014|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

Алонсо Испания йыйылма командаһында 21 йәшендә 2003 йылдың 30 апрелендә Эквадор командаһы менән иптәштәрсә матчта уйнай башлай. Был уйында испандар 4:0 иҫәбе менән еңә. Испания йыйылма командаһы өсөн сығыш яһаған ваҡытта Алонсо, Евро-2008, Евро-2012 һәм Донъя чемпионаты-2010 еңеүсеһе була. 2012 йылдың 23 июнендә Евро-2012 ярымфиналында Францияға ҡаршы уйында Испания йыйылма командаһы өсөн 100-сө матчын үткәрә: был ваҡиғаны ул ике гол индереп һәм Испанияны ярымфиналға сығарып билдәләй.

Алыҫ алыҫ дистанциянан гол индереү оҫталығы менән айырыла. 2006 йылда Англия кубогы уйындарында «Лутон Таун» менән уйнағанда алыҫ арауыҡтан ике гол индерә, береһе яҡынса 60 метрҙы тәшкил итә. Шул уҡ йылдың сентябрендә Премьер-лигала «Ньюкасл Юнайтед» менән уйнағанда майҙандың үҙ ярытыһынан тибеп гол индерә.

== Карьераһы ==

=== Иртә йылдары ===
Хаби Алонсо билдәле футбол ғаиләһендә тыуа. Уның атаһы, Перико Алонсо, «Реал Сосьедад» составында ике тапҡыр Испания чемпионы була, һәм &quot;Барселона&quot;ла уйнай. Хабиҙың ағаһы Микель Алонсо — &quot;Чарльтон Атлетик&quot;тың ярымһаҡсыһы. Икенсе ағаһы, Йон — футбол судьяһы. Алонсо Басктар иленең ҙур булмаған Толоса ҡалаһында тыуа, алты йәшенә тиклем [[Барселона]]ла йәшәй, һуңынан уларҙың ғаиләһе Сан-Себастьянға күсенә. Тап бында уның футболға һөйөүе уяна, бала сағын Плайя де ла Кончала (Шел Бич) футбол уйнап үткәрә&lt;ref name=&quot;GB1&quot;&gt;{{Cite web|last=Ballague|first=Guillem|title=Clever Xabi sets the pass mark|publisher=''[[The Observer]]''|date=22 May 2005|url=http://www.guardian.co.uk/football/2005/may/22/sport.comment|accessdate=2008-08-11}}&lt;/ref&gt;. Сан-Себастьяндағы пляжда Калле Матиа, Микель Артета менән дуҫлаша һәм улар бик йыш ял көндәрендә бергә футбол уйнап, бер-береһе менән ярыша&lt;ref name=&quot;FieldBB&quot;&gt;{{Cite web|last=Fifield|first=Dominic|title=Arteta seeks revenge in battle of Basques|publisher=''[[The Guardian]]''|date=25 March 2006|url=http://www.guardian.co.uk/football/2006/mar/25/newsstory.sport15|accessdate=2008-08-11}}&lt;/ref&gt;. Бәләкәй сағынан уҡ Алонсо терәк ярымһаҡсы булырға ҡарар итә һәм был амплуа уға майҙанда туп менән яҡшы идара итергә өйрәнеү өсөн маҡсат булып тора.

15 йәшендә мәктәптең уҡыусылар менән алмашыу программаһы буйынса [[инглиз теле]]н өйрәнеү өсөн Ирландияның Келлс ҡалаһына, Мит графлығына китә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Royal help for Alonso|url=http://www.eleven-a-side.com/offthefield/irish_soccer_detail.asp?newsid=17468|work=eleven-a-side.com|publisher=Lynn Group|date=25 May 2005|accessdate=17 May 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161126030637/http://www.eleven-a-side.com/offthefield/irish_soccer_detail.asp?newsid=17468|archivedate=2016-11-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161126030637/http://www.eleven-a-side.com/offthefield/irish_soccer_detail.asp?newsid=17468 |date=26 November 2016 }}&lt;/ref&gt;.

Алонсо менән Артета бергә &quot;Реал Сосьедад&quot;та уйнарға хыяллана, әммә Артета «Барселона»ға күсә, Алонсо «Реал Сосьедад» менән килешеү төҙөй һәм уларҙың юлдары айырыла&lt;ref name=&quot;HunterSS&quot;&gt;{{Cite news|last=Hunter|first=Andy|title=Mikel Arteta: 'It's a long way from San Sebastian...'|publisher=''[[The Independent]]''|date=19 November 2005|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/mikel-arteta-its-a-long-way-from-san-sebastian-515944.html|accessdate=2008-08-11}}&lt;/ref&gt;.

Алонсо &quot;Реал Сосьедад&quot;тың резерв командаһы өсөн сығыш яһап ҡүҫешә һәм 18 йәшендә 1999/2000 йылдар миҙгелендә Сан-Себастьян клубы өсөн дебютын үткәрә — беренсе уйыны 1999 йылдың 1 декабрендә Испания кубогында өсөн «Логроньес»ҡа ҡаршы була менән&lt;ref name=&quot;LFCProfile&quot;&gt;{{Cite web|title=Xabi Alonso Profile|publisher=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|url=http://www.liverpoolfc.tv/team/squad/alonso/|accessdate=2008-08-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080804215916/http://www.liverpoolfc.tv/team/squad/alonso/|archivedate=2008-08-04}}&lt;/ref&gt;.

=== «Реал Сосьедад» ===
Джон Тошак Алонсоның ҡеүәтен күр һәм уның техник мөмкинлектәрен яҡшыртыу өсөн шәхсән күнекмә ысулдарын булдырыуға күп ваҡыт бүлә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=It's the Real deal for Toshack|publisher=Wales Online (''[[Western Mail (Wales)|Western Mail]]'')|url=http://www.walesonline.co.uk/footballnation/football-in-wales/2008/07/03/it-s-the-real-deal-for-toshack-91466-21218919/|accessdate=2008-08-12}}&lt;/ref&gt;. 2000/01 йылдар миҙгеленең беренсе яртыһында Алонсо «Эйбар»ҙа ҡуртым хоҡуғында уйнай, һуңынан командаһына ҡайта. 2001/02 йылдар миҙгелендә команда 13-сө урын биләп, таблица уртаһында үҙенең позицияларын нығыта. Миҙгел барышында Алонсо 30 уйын үткәрә, шулай уҡ Ла лигала үҙенең беренсе Голдарн индерә, миҙгел барышында 3 тапҡыр айырылып тора. 2002 йылдың йәйендә &quot;Реал Сосьедад&quot;да йәнә тренер алмашына, шуға ҡарамаҫтан Рейнальд Денуэкс килгәс тә Алонсо беренсе командала урынын һаҡлап ҡала&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Sociedad enjoy ride of their lives|publisher=''[[The Guardian]]''|url=http://www.guardian.co.uk/football/2002/nov/04/europeanfootball.sport|accessdate=2008-08-11}}&lt;/ref&gt;. 2002/03 йылдар миҙгелендә команда Испания чемпионатында [[Мадрид]]тың &quot;Реал&quot;ынан ҡалышып, икенсе урын ала. Хаби Алонсо &quot;Реал Сосьедад&quot;та төп уйынсы була — ул 33 уйында ҡатнаша һәм 3 гол индерә, үҙен Испания футболының «ҡабынып килгән йондоҙо» итеп күрһәтә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Real seal Spanish title|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/3007132.stm|work=BBC Sport|publisher=British Broadcasting Corporation|date=22 June 2003|accessdate=23 June 2012}}&lt;/ref&gt;.

2004 йылдың йәйендә «Реал Сосьедад»ҡа бала саҡ дуҫы Микель Артета килә&lt;ref name=&quot;Drop&quot;&gt;{{Cite news|title=Real Sociedad drop Alonso|publisher=BBC Sport|date=11 August 2004|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/l/liverpool/3552128.stm|accessdate=2008-08-12}}&lt;/ref&gt;. Артета майҙан уртаһында Алонсоның партнеры булыуға бик ҡыуана, әмәм ҡыуанысы оҙаҡҡа бармай — Алонсо «Ливерпуль» клубынан тәҡдим ала һәм 2004 йылдың 20 авгусында мерсисайд клубына күсә&lt;ref name=&quot;AnfieldMove&quot;&gt;{{Cite news|title=Alonso makes Anfield move|publisher=BBC Sport|date=20 August 2004|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/l/liverpool/3569648.stm|accessdate=2008-08-12}}&lt;/ref&gt;.

=== «Ливерпуль» ===
[[Файл:CK_that_Aronso_kicks.jpg|мини|Алонсо «Ливерпуль» өсөн мөйөштән уйнай]]
Алонсо Ливерпулгә &quot;Барселона&quot;нан Луис Гарсия менән бергә килә һәм &quot;Энфилд&quot;та яңы эраны башлай. «Ливерпулдең» яңы тренеры, Рафаэль Бенитес, үҙенең ситлен һәм команданың тактикаһын һайлап, клубты үҙгәртергә һәм команданың уйынын тулыһынса яңыртырға тырыша. Алонсо Англия Премьер-лигаһында [[29 август]]а &quot;Рибок Стэдиум&quot;да «Болтон Уондерерс» менән дебют уйыны уйнай, әммә командаһы 0:1 иҫәбе менән еңелә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Bolton 1–0 Liverpool|publisher=BBC Sport|date=29 August 2004|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/3586112.stm|accessdate=2008-08-14}}&lt;/ref&gt;. Хаби беренсе Голдарн штраф һыҙатынан 16 октябрҙә «Фулхэм» ҡапҡаһына индерә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Fulham 2–4 Liverpool|publisher=BBC Sport|date=16 October 2004|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/3724106.stm|accessdate=2008-08-14}}&lt;/ref&gt;. Тәнәфескә тиклем «Ливерпуль» 0:2 иҫәбенә еңелеп бара, ләкин уйынға Алонсо сыҡҡандан һуң иҫәп үҙгәрә, команда 4:2 иҫәбе менән еңә.

2005 йылдың 1 ғинуарында «Челси»ҙан Фрэнк Лэмпард менән бәрелешеүе һөҙөмтәһендә Алонсо аяғын балтырҙан һындыра һәм өс айға уйындан төшөп ҡала. Чемпиондар лигаһының плей-оффына кире ҡайта һәм йәрәхәт алған команда капитаны Стивен Джеррадты алмаштырып, «Ливерпулға» ярҙам итә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Juventus 0–0 Liverpool|publisher=BBC Sport|date=13 April 2005|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/4431795.stm|accessdate=2008-08-15}}&lt;/ref&gt;. «Милан»ға ҡаршы финал матчында Алонсо иҫәпте тигеҙләй, ә һуңынан «Ливерпуль» пенальти серияһында еңеү яулай. Еңеү тәьҫиренән Алонсо: «Был минең профессиональ карьерамда иң яҡшы мәл», — ти.

2006 йылдың 7 ғинуарында Англия кубогында «Лутон Таун» менән уйнағанда Хаби Алонсо «Ливерпуль» тарихында иң алыҫтан гол индерә — ҡаршы яҡ ҡапҡаһын үҙ майҙанынан туп үткәрә (яҡынса 60 метр). Был мәлдә «Лутон» буш булһа ла (&quot;Ҡыҙыл&quot;дар ҡапҡасыһы тупты мөйөштән биргәне өсөн штраф эскәмйәһенә ултыра), Алонсоның был ҡаҙанышы матбуғат һәм көйәрмәндәрҙең оҙаҡ фекер алышыу темаһы булып тора. Шулай уҡ хәбәр, «Ливерпуль» фанаттарының береһе Хаби миҙгел аҙағына тиклем майҙандың үҙ яртыһынан туп индерәсәк тип 200 фунтҡа бәхәсләшә һәм, һөҙөмтәлә, 25 000 фунтҡа эйә була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/berkshire/4598198.stm|title=Fan makes £25,000 on dream goal|archiveurl=https://www.webcitation.org/65dZOHFfw?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/berkshire/4598198.stm|archivedate=2012-02-22}}&lt;/ref&gt;.

2006 йылдың 20 сентябрендә Алонсо йәнә алыҫтан гол индереп билдәләнә. Был юлы Премьер-лигала туп «Ньюкасл» ҡапҡаһына инә. Һөҙөмтәлә Алонсо алыҫтан туп индереү оҫтаһы тип таныла, үҙе бындай алымды күнекмәләр ваҡытында үҙләштереүен белдерә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/5351794.stm|title=Liverpool 2-0 Newcastle|archiveurl=https://www.webcitation.org/65dZPOEDS?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/5351794.stm|archivedate=2012-02-22}}&lt;/ref&gt;.

2007 йылдың 1 сентябрендә Премьер-лигала ул карьераһында тәүге тапҡыр дубль эшләй. Был «Энфилдә» «Дерби Каунти»ҡа ҡаршы уйында була, унда «Ҡыҙылдар» 6:0 иҫәбе менән еңеү яулай&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Benítez has Liverpool dreaming of a new tilt at the title|url=http://www.guardian.co.uk/football/2007/sep/02/match.derbycounty}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Liverpool 6 Derby County 0: Torres and Alonso lead Rams to the slaughter|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/liverpool-6-derby-county-0-torres-and-alonso-lead-rams-to-the-slaughter-401179.html}}&lt;/ref&gt;. Уйында иҫәпте Алонсо аса. Ул ҡунаҡтар ҡапҡаһына уйындың 25-се минутында 50 метр йыраҡлыҡтағы штраф арауығынан гол индерә. Икенсе таймда баск тағы бер тапҡыр штраф майҙанынан гол индереп айырыла. Был гол уйында «Ливерпулдың» дүртенсе тубы була.

=== «Реал Мадрид» ===
[[Файл:XabiAlonso_2012.jpg|слева|мини|255x255пкс|Хаби Алонсо Мадридтың «Реалы» составында]]
2009 йылдың йәйендә Мадрид «Реалы» билдәле уйынсыларға әүҙемерәк трансфер үткәрә башлай; команданың маҡсаттарының береһе Алонсо була. «Ливерпуль» тренеры Рафаэль Бенитестың хәбәр күп тапҡырҙар, клуб Хабиҙы һатырға уйламай, тиеүенә ҡармаҫтан, «Реал» вәкилдәре «ҡыҙылдарға» баҫым яһай, йәғни матбуғат аша был уйынсының уларға бик ныҡ кәрәклеген белдерә. Шул уҡ ваҡытта улар «Ливерпуль» футболсы өсөн талап иткән минималь сумма күләме менән ризалашмай (35 миллион фунт тирәһе). «Реал» уны за «алмашы булмаған уйынсы өсөн» «ҙур күләм» тип билдәләй һәм һәм, килешеүҙән бөтөнләй баш тартыу менән янай. Шул уҡ ваҡытта бынан бер ни тиклем алда клуб [[Криштиану Роналду|Криштиану Роналдо]] һәм Кака өсөн 93,5 һәм 63,5 миллион [[евро]] түләй.

Ике клуб араһында йәйге ике ай буйы дауам иткән һөйләшеүҙәрҙән һуң Алонсо 30 июлдә рәсми рәүештә трансфер һорай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.liverbird.ru/news/2009/7/srochno-alonso-oficialno-zaprosil-transfer|title=«Срочно: Алонсо официально запросил трансфер»|publisher=Liverbird.ru|accessdate=2013-12-07}}&lt;/ref&gt;. 4 августа компенсация суммаһы тураһында килешәләр&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.liverbird.ru/news/2009/8/srochno-i-oficialno-alonso-v-madride|title=«Срочно и официально: Алонсо в Мадриде!»|publisher=Liverbird.ru|accessdate=2013-12-07}}&lt;/ref&gt;, ә көндән һуң уйынсы һатып «Реал»ға һатыла, трансфер суммаһы яҡынса 30 миллион фунт тәшкил итә. Алонсоның китеүенең төп сәбәбе булып Бенитес менән мөнәсәбәттәренең көсөргәнешлелеге торған, тигән фараздар ҙа бар. Әммә үҙенең тәүге күсеүенән һуң биргән интервьюһында ярымһаҡсы, низағ булманы, бары тик «мадрид проектының» бер өлөшө булырға теләнем, тип белдерә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.liverbird.ru/news/2009/8/pervoe-intervyu-shabi-alonso-posle-uhoda-iz-liverpulja|title=«Первое интервью Шаби Алонсо после ухода из „Ливерпуля“»|publisher=Liverbird.ru|accessdate=2013-12-07}}&lt;/ref&gt;.

Тәүге миҙгелдә Хаби «Реал» өсөн «22» номеры менән сығыш яһай. Дебюты «Депортиво» менән уйында үтә. Хаби уйындың башынан аҙағынаса майҙанда була. «Реал» футболкаһындағы беренсе Голдарн «Вильярреал» менән уйындың 87-се минутында пенальтиҙан индерә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=275756&amp;cc=5739|title=Real Madrid 6&amp;nbsp;– 2 Villarreal|date=21 February 2010|work=ESPN|accessdate=2010-02-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227083652/http://soccernet.espn.go.com/report?id=275756&amp;cc=5739 |date=2010-02-27 }}&lt;/ref&gt;. «Севилья» командаһына ҡаршы уйында Хаби автогол хаби 10-сы минуттағы автогол менән иҫәпте аса. Сираттағы Голдарн «Спортинг» ҡапҡаһына индерә. «Атлетико» менән уйнағанда 49-сы миунтта гол индерә, 55-се минутта һөҙөмтәле пас бирә.

Ул миҙгелдә Алонсо &quot;Реал&quot;дың үҙәк ярымһағында төп уйынсы була. Алонсо чемпионатта ғына түгел, шулай уҡ Чемпиондар лигаһында ла яҡшы уйнай. 2010/11 йылдар миҙгелендә Хаби 52 уйында уйнай һәм бер гол индерә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.whoateallthepies.tv/kits/37525/cristiano-ronaldo-takes-rauls-no-7-shirt-at-real-madrid-benzema-moves-to-no-9-xabi-alonso-takes-no-14.html|title=Cristiano Ronaldo Takes Raul's No.7 Shirt at Real Madrid, Benzema Moves To No.9, Xabi Alonso Takes No.14|accessdate=2011-12-01}}&lt;/ref&gt;.

Реал өсөн чемпионы миҙгелен Хаби яҡшы формала башлай. Ул һаҡта ла, һөжүмдә лә тотороҡло уйын күрһәтә, команданың һөжүмдәрен ойошторусы булып сығыш яһай.

2012/13 йылдар миҙгеле испанлы өсөн бик уңышлы булмай. Йәрәхәттәре арҡаһында уйындарҙан оҙайлы ваҡытҡа төшөп ҡала. Команданың тренер Жозе Моуриньо менән низағы хәлде тағы киҫкенләштерә. 2013 йылдың март урталарында Алонсоның &quot;Реал&quot;етәкселеге менән контрактын оҙайтырға йыйынмауы тураһында хәбәрҙәр күренә. Уның контракты 2013/14 йыл миҙгеле меннә тамамланырға тейеш була. Әммә Хаби 2014 йылдың ғинуарынан 2016 йылдың июненә тиклем контрактын оҙайта&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.com/football/news-1727447-real-oficialno-objavil-o-prodlenii-kontrakta-s-khabi-alonso.html|title=&quot;Реал&quot; официально объявил о продлении контракта с Хаби Алонсо|work=[[Чемпионат.com]]|date=9 января 2014|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.marca.com/2014/01/08/futbol/equipos/real_madrid/1389203384.html|title=Xabi Alonso seguirá dos años más en el Real Madrid|work=[[Marca]]|date=08/01/14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.eurosport.ru/football/liga/2013-2014/story_sto4079761.shtml|title=Чемпионат Испании. Хаби Алонсо не продлил контракт и перешёл в мюнхенскую Баварию|work=[[Евроспорт]]|date=09/01/2014|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

=== «Бавария» ===
2014 йылдың 29 авгусында Хаби Алонсо 10 миллион евроға «Бавария»ға күсә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.realmadrid.com/noticias/2014/08/comunicado-oficial-xabi-alonso|title=Comunicado oficial: Xabi Alonso|publisher=Sitio oficial del Real Madrid CF|lang=es|date=29.08.2014|accessdate=31 August 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/transfers/spbnews_NI477554_Alonso-popolnil-Bavariyu|title=Алонсо пополнил &quot;Баварию&quot;|publisher=Sportbox.ru|lang=|date=29.08.2014|accessdate=31 August 2014}}&lt;/ref&gt;. Контракт 2 йылға төҙөлә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.fcbayern.de/de/news/news/2014/wechsel-von-xabi-alonso-perfekt.php|title=Wechsel perfekt! Xabi Alonso ist jetzt ein Bayer|publisher=Offizielle Website des FC Bayern München|lang=de|date=29.08.2014|accessdate=31 August 2014}}&lt;/ref&gt;. Яңы клубта Алонсо «3» номерлы футболка ала. 30 августа ул мюнхендар өсөн «Шальк 04» командаһына ҡаршы уйнай. 2014 йылдың 18 октябрендә «Бавария» өсөн тәүге Голдарн индерә — «Вердер» ҡапҡаһын штрафһыҙатынан ала. 2015 йылдың йәйендә, Клаудио Писарро киткәс, номерын «3»-тән «14»-кә алмаштыра․ 2017 йылдың йәйендә карьераһын тамамлай һәм тренер булырға теләге барлығын белдерә&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/football/1056000308.html Хаби Алонсо объявил, что собирается стать тренером]&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ-ара карьераһы ==
[[Файл:Xabi_Alonso_goal_celebration_Euro_2012_vs_France.jpg|мини|180x180пкс|Хаби Алонсо Евро-2012 сирек финалында Францияға индергән Голдарна шатлана.]]
[[Файл:Xabi_Alonso_Euro_2012_vs_France_02.jpg|слева|мини|271x271пкс|Алонсо Испания йыйылма командаһы составында.]]
Евро-2004 уйындарында Алонсо Рәсәй менән матчта иҫәп 1:0 булғанда алмаштырыла, Португалияға ҡаршы 90 минут уйнай, унда уның командаһы 0:1 иҫәбенә еңелә. Һөҙөмтәлә испандар төркөм этабына үтмәй&lt;ref name=&quot;FDB&quot;&gt;{{Cite web|title=Xabi Alonso Profile|publisher=Football Database|url=http://footballdatabase.com/index.php?page=player&amp;Id=550&amp;pn=Xabier_Alonso_Olona|accessdate=2008-08-12}}&lt;/ref&gt;.

2006 йылдың 14 июнендә Германияла үткән Донъя чемпионатында Хаби Алонсо Испания йыйылма командаһы өсөн Украина ҡапҡаһына беренсе гол индерә (матчта иҫәп 4:0), ул турнирҙа Испания йыйылма командаһының — беренсе, Алонсоның команда өсөн беренсе Голдар була. Испания барлыҡ уйындарҙа ла еңеп, төркөмдә уңышлы сығыш яһауына ҡарамаҫтан, булыуына ҡарамаҫтан, 1/8 финалында буласаҡ финалистарҙан — француздарҙан еңелә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Spain 1–3 France|publisher=BBC Sport|date=26 July 2007|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4991524.stm|accessdate=2008-08-22}}&lt;/ref&gt;.

Испандар өсөн уңышлы булған Евро-2008-ҙә, Алонсо төркөм этабының йомғаҡлау уйынында Грецияға ҡаршы уйнағанда йыйылма команданың капитаны була һәм матч уйынсыһы тип таныла&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Baskett|first=Simon|title=Second string Spain too good for Greece|publisher=Reuters|date=18 June 2008|url=https://www.reuters.com/article/sportsNews/idUSL1867995520080618?sp=true|accessdate=2008-12-15}}&lt;/ref&gt;. Испания командаһы тунирҙа еңә, ә Алонсо йыйылма команда өсөн алты уйындың дүртеһендә ҡатнаша&lt;ref name=&quot;SpainStats&quot;&gt;{{Cite web|title=Xabi Alonso Player Profile Euro 2008|publisher=[[Sky Sports]]|url=http://www.skysports.com/football/euro2008/player-profiles/0,23132,12024_90026,00.html|accessdate=2008-11-13}}&lt;/ref&gt;.

2010 йылғы Донъя чемпионатында Хаби Алонсо Испания йыйылма командаһының бөтә уйындарында ла ҡатнаша һәм майҙан уртаһында Серхио Бускет һәм [[Хави]] менән бергә уйнап, командаға Донъя кубогында тәүге трофей яуларға ярҙам итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=207528/index.html|title=FIFA player Statistics: XABI ALONSO|publisher=[[FIFA]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150722003007/http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=207528/index.html |date=2015-07-22 }}&lt;/ref&gt;. Нидерландттарға ҡаршы уйындың 28-се минутта менән ҡаршы уйынында голланд яымһаҡсыһы Найджел де Йонг уның күкрәгенә төртә. Фол бәхәсле була, туранан-тура тәртип боҙоуөсөн ҡыҙыл карточка бирелергә тейеш булһа ла, Говард Уэбб һары карточка менән сикләнә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dailyexpress.co.uk/posts/view/186572/Xabi-Alonso-in-broken-rib-fear-/|title=Xabi Alonso in broken rib fear|publisher=the Daily and Sunday Express}}&lt;/ref&gt;. Ауыртыуға ҡарамаҫтан, ул уйын бөткәнсе уйнай.

2012 йылдың 23 июнендә Евро-2012-лә Хаби Алонсо Францияға ҡаршы сирек финал уйынында Испания өсөн 100-сө матчын үткәрә&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/euro-2012/top-stories/Xabi-Alonso-fires-Spain-to-Euro-2012-semifinals/articleshow/14365126.cms|title=Xabi Alonso fires Spain to Euro 2012 semifinals|date=24 June 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120625042250/http://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/euro-2012/top-stories/Xabi-Alonso-fires-Spain-to-Euro-2012-semifinals/articleshow/14365126.cms|archivedate=2012-06-25}}&lt;/ref&gt; һәм унда ике туп индереп, Испанияға еңеү килтерә.

2014 йылғы Донъя чемпионаты алдынан Хаби Алсо турнир тамамланғандан һуң Испания йыйылма командаһы өсөн сығыштарын тамамларға ҡарар итә&lt;ref&gt;[http://ria.ru/wc2014/20140621/1012964440.html Хаби Алонсо решил завершить карьеру в сборной Испании по футболу]&lt;/ref&gt;. &quot;Мундиал&quot;да ул төркөм этабында Нидерланд йыйылма командаһы менән уйында иҫәпте аса, әммә матч испандарҙың еңелеүе менән тамамлана (1:5).

Илдең йыйылма командаһы өсөн Хаби Алонсо 114 уйын үткәрә һәм 16 туп индерә, йыйылма команда составында ике тапҡыр Европа чемпионаты еңеүсеһе (2008, 2012), Донъя чемпионаты (2010) һәм Конфедерациялар кубогының бронза призеры була (2009).

== Тренер карьераһы ==
2018 йылдың 29 авгусында Алонсо &quot;Реал&quot;дың 14 йәшкә тиклемге үҫмерҙәр командаһының тренеры була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://yandex.ua/clck/jsredir?bu=m7e0&amp;from=yandex.ua;search/;web;;&amp;text=&amp;etext=1898.1qdm1JgSfKOaeHMo0Ie-jdEuNAzDzahxQy4HMvCa4q4lTVGRsEYFxAQTTmx7wNmBwmvuwL5tuc7y5hBkcP4RbOPQFTRNd2h8LZhcPqU7KsHZCSlWhj-_m8sbgSvvbNNV.20e835c7d810cb1e77de152d6978f07303210126&amp;uuid=&amp;state=PEtFfuTeVD5kpHnK9lio9daDl0Ow0EQqBnwXqr2CGSTlhSDEzIy2U1LCcDQlKH1Xusf5-P8d-RAV1WBos9vZ356Ma_CFRnrLllt_iQVdROyhe3AB36oRVPmct7u40aDf&amp;&amp;cst=AiuY0DBWFJ5Hyx_fyvalFADoBm_623fW7eUia8-xLGYg_RQ7RE79fITLLIF3WH55T7gee-1Iog6ubBdw-HHxeama5muDO4TMF2b8upmRuSXrL3jP1SrNABd1BPC8pMJPC-jMQWlY70l1T3y8hUiPlqCdE9BdMNFhO49Y0cTRG0NqjSttw8LlczEZnm4pIYrmYctUXtYOBmM,&amp;data=UlNrNmk5WktYejY4cHFySjRXSWhXRmcwU2pfdFI2dnc2dm03ZEpRQVY3NTNlUFNacHVDR015dlVRN3VKTHFEZHU2RlNCUmh0d09mZTlQWkwyNXBHR05YY0xvQnd2S0xfTVFxcG5WTDk3d19FMlVKQ3EwMERYcEc0V29jWjFkTlFfTmJ3c1YxNW5JZnowcmxIa2JOaXZTeTkzTGFiWTNLQUR2RURza2JtRk9neVlBTXpReEc5TFNzZy1ONVVWQ3NOOXNpSkxkeVpfQWtzTkhnMGxRQm41QSws&amp;sign=b5a9b4d1c601b10adc7d2eb3184b0205&amp;keyno=0&amp;b64e=2&amp;ref=orjY4mGPRjmt1xzYuZsDZSKx6sHOF1RVsAKmx3cbuWZkch6pkAHEBM7UgNz_Kt5ulsm7oFXCmhrb4fvIl5eQKfTls1rwmDYx3EnLeeSUqdEG0aibR-ppGf0sCR0dU0D_BgB4SgWRkbqjfEMIwsZW-LdZu_LIROGA5gjNXAO4Y5N7Sjrql-SGrupTrIMWJuEw60HzUVWfVtPbvHwR2cs_-2EwfkxvNiqOs897hh829Scp_chWhILKDIKwn9F0gTivFRGqKuFvCqRpCygyBW23V34tqON0rZP_nb2gRGNGgp9aiDYPhAjHfxf_QBn0UZN09vPAiP87grx0L6sU5W-xXQPA_0bMluCl79uXgt8itLw,&amp;l10n=ru&amp;rp=1&amp;cts=1535888118842&amp;mc=5.980769415226349&amp;hdtime=410601.005|title=Хаби Алонсо приступил к тренерской деятельности|author=|date=29 августа 2018|publisher=}}&lt;/ref&gt;.

== Уйын стиле ==
Алонсо уйын ҡырында яҡшы техникаһы, шулай уҡ алыҫ аранан гол индереү мөмкинлеге менән айырылып тора. Тупҡа тибеү көсө һөҙөмтәһендә Хаби штраф тибеүен виртуоз башҡара.

2006 йылдың ғинуарында Англия кубогы матчында «Лутон Таун»ға ҡаршы уйында футболсы алыҫ аранан — 60 метр самаһы — гол индерә. Шул уҡ йылдың сентябрендә Премьер-лигала «Ньюкасл Юнайтед»ҡа ҡаршы уйында үҙ майҙанынан тағы бер гол индерә.
{{начало цитаты}} Как болельщик я бы сказал, что Хаби великий игрок. Я думаю, что он является лучшим распасовщиком в Европе.{{конец цитаты|источник=Президент «Реала», Флорентино Перес, июнь 2009&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://espnfc.com/player/_/id/13842/xabi-olano-alonso?cc=5739|title=Профиль Хаби Алонсо|publisher=espnfc.com|accessdate=2013-12-08}}&lt;/ref&gt;.}}
Хабиҙың «Ливерпуль» буйынса элекке партнеры Стивен Джеррард «Элекке партнерҙарығыҙҙан кемде кире ҡайтарырға теләр инегеҙ?» — тигән һорауға, мөмкин булһа, Алонсоны ҡайтарыр инем, ти.

Майҙанды яҡшы күреүе һәм яҡшы пас биреүе Алонсоны «Ливерпуль» клубының ярымһаҡта иң яҡшы уйынсыһы булыу мөмкинлеге бирә, ә уның алыҫтан тура тапшырға пастары, Хабиҙы &quot;Ҡыҙыл&quot;дарҙың көйәрмәндәренең яратҡан уйынсыһы итә.

Испания йыйылма командаһы составында Алонсо штатлы пенальтисы булып тора, шул уҡ ваҡытта штрафнойҙарҙы бик һирәк башҡара.

== Шәхси тормошо ==
«Ливерпуль» буйынса элекке партнерҙары Алонсо һәм тымыҡ, тыныс кеше тип иҫәпләй. Ул Нагора Арамбулу менән никахта, өс балаһы бар. 2008 йылдың 11 мартында тәүге балалары — улдары Йончу тыуа.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://celebritybabies.people.com/2008/03/16/football-player/|title=Football player Xabi Alonso and girlfriend welcome first child, a son|language=en|accessdate=2020-07-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150910051837/http://celebritybabies.people.com/2008/03/16/football-player/|archivedate=2015-09-10}}&lt;/ref&gt;

Алонсо балаһы тыуғас, Чемпиондар лигаһында «Интернационале» менән уйында ҡатнашмай һәм был аҙымын түбәндәгесә аңлата: {{цитата|Было немного неприятно пропустить матч против «Интера», но я должен был быть со своей семьей в такое время&lt;ref&gt;{{cite web |title=Xabi Alonso: &quot;Fue un poco frustrante no jugar, pero tenía que estar con mi familia&quot; (''It was a little frustrating to miss the match, but i had to be with my family'')|publisher=''[[El Mundo (Spain)|El Mundo]]'' |date=13 March 2008 |url=http://www.elmundo.es/elmundodeporte/2008/03/13/futbol/1205432606.html |accessdate=2008-11-04|lang=es}}&lt;/ref&gt;.}}
Уның ғаиләһен Чемпиондар лигаһынан өҫтөн ҡуйыуы тренер Рафа Бенитес менән күп тапҡырҙар низағ тыуҙыра&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Wallace|first=Sam|title=Alonso left at home after Benítez tires of baby talk|publisher=''[[The Independent]]''|date=11 March 2008|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/european/alonso-left-at-home-after-benitez-tires-of-baby-talk-794019.html|accessdate=2008-11-04}}&lt;/ref&gt;. 2010 йылдың 30 мартында икенсе балаһы — Ано Алонсо Аранбуру исемле ҡыҙы тыуа. Өсөнсө балалары — ҡыҙҙары Эмма Алонсо Аранбуру 2013 йылдың 2 декабрендә тыуа.

Алонсо һәм Артета Сан-Себастьянда күрше йәшәйҙәр, шулай уҡ Ливерпулдә лә күрше булалар&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Ducker|first=James|title=Arteta puts friendship on hold as Everton eye Europe|publisher=''[[The Times]]''|date=25 March 2006|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/everton/article695785.ece|accessdate=2008-08-14|location=London}}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Алонсо Артетты «Эвертон»ға күсергә өгөтләй, Ливерпулдә нисек бәхетле булыуына инандыра. Шулай уҡ ул ышандыра буйынса элекке һаба йылда «Реал Сосьедаду» клубында бергә уйнаған напарнигы Хуан Угартты «[[Рексем футбол клубы|Рексема]]» клубына ҡушылырға өгөтләй.

== Ҡаҙаныштары ==

=== Командала ===
'''«Ливерпуль»'''

* Англия кубогы эйәһе: 2005/06
* Чемпиондар лигаһы еңеүсеһе: 2004/05
* Англия Суперкубогы эйәһе: 2006
* УЕФА Суперкубогы эйәһе: 2005

'''«Реал Мадрид»'''

* Испания чемпионы: 2011/12
* Испания Кубогы эйәһе ('''2'''): 2010/11, 2013/14
* Чемпиондар лигаһы еңеүсеһе: 2013/14
* Испания Суперкубогы эйәһе 2012
* УЕФА Суперкубогы эйәһе: 2014

'''«Бавария»'''

* Германия чемпионы ('''3'''): 2014/15, 2015/2016, 2016/2017
* Германия кубогы эйәһе: 2015/16
* Германия Суперкубогы эйәһе: 2016

'''Испания йыйылма командаһы'''

* Европа чемпионы ('''2'''): 2008, 2012
* Донъя чемпионы: 2010

=== Шәхси ===
* GQ журналы версияһы буйынса 2011 йылспортсы була.
* [[УЕФА]] версияһы буйынса 2012 йылғы Европа чемпионатының символик йыйылма командаһы составына инә .
* 2012 йылғы Европа чемпионатында Испания — Франция матчы уйынсыһы.

== Сығыштары статистикаһы ==

=== Клуб ===
{| align=&quot;center&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;2&quot; style=&quot;background: ivory; font-size: 95%; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:center&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Клуб
! rowspan=&quot;2&quot; |Миҙгел
! colspan=&quot;2&quot; |Лига
! colspan=&quot;2&quot; |Кубоктар
! colspan=&quot;2&quot; |Лига кубогы
! colspan=&quot;2&quot; |[[УЕФА|Еврокубоктар]]
! colspan=&quot;2&quot; |Башҡалар
! colspan=&quot;2&quot; |Йәмғеһе
|- style=&quot;background:beige&quot;
!Уйындар
!Голдар
!Уйындар
!Голдар
!Уйындар
!Голдар
!Уйындар
!Голдар
!Уйындар
!Голдар
!Уйындар
!Голдар
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |'''Реал Сосьедад'''
|1999/00
|5
|0
|1
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
|0
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
|6
|0
|- style=&quot;background:lemonchiffon&quot;
!Йәмғеһе
!5
!0
!1
!0
! colspan=&quot;2&quot; |—
!0
!0
! colspan=&quot;2&quot; |—
!6
!0
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |'''Эйбар'''
|2000/01
|14
|0
|4
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
|0
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
|18
|0
|- style=&quot;background:lemonchiffon&quot;
!Йәмғеһе
!14
!0
!4
!0
! colspan=&quot;2&quot; |—
!0
!0
! colspan=&quot;2&quot; |—
!18
!0
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |'''Реал Сосьедад'''
|2000/01
|18
|0
|0
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
|0
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
|18
|0
|-
|2001/02
|29
|3
|0
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
|0
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
|29
|3
|-
|2002/03
|33
|3
|1
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
|0
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
|34
|3
|-
|2003/04
|34
|3
|0
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
|8
|1
| colspan=&quot;2&quot; |—
|42
|4
|- style=&quot;background:lemonchiffon&quot;
!Йәмғеһе
!114
!9
!1
!0
!0
!0
!8
!1
! colspan=&quot;2&quot; |—
!123
!10
|-
| rowspan=&quot;6&quot; |'''Ливерпуль'''
|2004/05
|24
|2
|0
|0
|0
|0
|8
|1
| colspan=&quot;2&quot; |—
|32
|3
|-
|2005/06
|35
|3
|5
|2
|0
|0
|10
|0
|3
|0
|53
|5
|-
|2006/07
|32
|4
|1
|0
|2
|0
|15
|0
|1
|0
|51
|4
|-
|2007/08
|19
|2
|3
|0
|1
|0
|4
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
|27
|2
|-
|2008/09
|33
|4
|3
|0
|1
|0
|10
|1
| colspan=&quot;2&quot; |—
|47
|5
|- style=&quot;background:lemonchiffon&quot;
!Йәмғеһе
!143
!15
!12
!2
!4
!0
!47
!2
!4
!0
!210
!19
|-
| rowspan=&quot;6&quot; |'''Реал Мадрид'''
|2009/10
|34
|3
|0
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
|7
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
|41
|3
|-
|2010/11
|34
|0
|7
|1
| colspan=&quot;2&quot; |—
|11
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
|52
|1
|-
|2011/12
|36
|1
|4
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
|10
|0
|2
|1
|48
|2
|-
|2012/13
|28
|0
|7
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
|10
|0
|2
|0
|47
|0
|-
|2013/14
|26
|0
|7
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
|9
|0
|0
|0
|42
|0
|- style=&quot;background:lemonchiffon&quot;
!Йәмғеһе
!158
!4
!25
!1
! colspan=&quot;2&quot; |—
!47
!0
!4
!1
!230
!6
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |'''Бавария'''
|2014/15
|26
|2
|4
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
|10
|2
|0
|0
|40
|4
|-
|2015/16
|26
|0
|4
|1
| colspan=&quot;2&quot; |—
|8
|1
|1
|0
|39
|2
|-
|2016/17
|27
|3
|3
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
|7
|0
|1
|0
|38
|3
|- style=&quot;background:lemonchiffon&quot;
!Йәмғеһе
!79
!5
!11
!1
! colspan=&quot;2&quot; |—
!25
!3
!2
!0
!117
!9
|- style=&quot;background:beige&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Карьераһында барлығы
!513
!33
!54
!4
!4
!0
!127
!6
!10
!1
!708
!44
|}

=== Халыҡ-ара статистика ===
{| align=&quot;center&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;2&quot; style=&quot;background: ivory; font-size: 95%; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:center&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;120&quot; |Йыйлма команда
! rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;40&quot; |Йыл
! colspan=&quot;2&quot; width=&quot;90&quot; |ДЧ һайлап улыу матчтары
! colspan=&quot;2&quot; width=&quot;90&quot; |ДЧ финал матчтары
! colspan=&quot;2&quot; width=&quot;90&quot; |ЕЧ һайлап алыу матчтары
! colspan=&quot;2&quot; width=&quot;90&quot; |ЕЧ финал матчтары
! colspan=&quot;2&quot; width=&quot;90&quot; |Конфедерациялар&lt;br id=&quot;mwA2I&quot;&gt;&lt;br&gt;кубогы
! colspan=&quot;2&quot; width=&quot;90&quot; |Иптәштәрсә матчтар
! colspan=&quot;2&quot; width=&quot;90&quot; |Йәмғеһе
|- style=&quot;background:beige&quot;
!Уйындар
!Голдар
!Уйындар
!Голдар
!Уйындар
!Голдар
!Уйындар
!Голдар
!Уйындар
!Голдар
!Уйындар
!Голдар
!Уйындар
!Голдар
|-
| rowspan=&quot;13&quot; valign=&quot;center&quot; |'''Испания'''
|-
|2003
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|3
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|2
|0
|'''5'''
|'''0'''
|-
|2004
|2
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|2
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
|7
|0
|'''11'''
|'''0'''
|-
|2005
|4
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|2
|0
|'''6'''
|'''0'''
|-
|2006
|
|
|3
|1
|2
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|6
|0
|'''11'''
|'''1'''
|-
|2007
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|5
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|1
|0
|'''6'''
|'''0'''
|-
|2008
|4
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|4
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
|7
|2
|'''15'''
|'''2'''
|-
|2009
|4
|1
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|4
|1
|4
|2
|'''12'''
|'''4'''
|-
|2010
| colspan=&quot;2&quot; |—
|7
|0
|2
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|7
|2
|'''16'''
|'''2'''
|-
|2011
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|4
|1
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|7
|2
|'''11'''
|'''3'''
|-
|2012
|3
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|6
|2
| colspan=&quot;2&quot; |—
|5
|1
|'''14'''
|'''3'''
|-
|2013
|1
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|1{{efn|В 2013 году Хаби Алонсо провёл 2 товарищеских матча, но один из них (против [[Сборная Экваториальной Гвинеи по футболу|сборной Экваториальной Гвинеи]]) [[ФИФА]] объявила недействительным из-за слишком большого количества замен, однако [[королевская испанская футбольная федерация]] засчитала данный матч&lt;ref name=&quot;rsssf&quot;&gt;{{cite web|title=Xabi Alonso Olano - Century of International Appearances|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/xabialonso-intlg.html|website=RSSSF|accessdate=6 December 2016}}&lt;/ref&gt;.}}
|0
|'''2'''
|'''0'''
|-
|2014
| colspan=&quot;2&quot; |—
|3
|1
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|2
|0
|'''5'''
|'''1'''
|- style=&quot;background:beige&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |'''Йәмғеһе'''
!18
!1
!13
!2
!16
!1
!12
!2
!4
!1
!51
!9
!114
!16
|}

{{Комментарийҙар}}

{| class=&quot;wikitable mw-datatable collapsible collapsed&quot; style=&quot;font-size:95%&quot; width=&quot;100%&quot;
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;color: gold; background-color: #DD0000; border: 1px gold solid&quot; |Хаби Алонсоның Испания милли йыйылма командаһы өсөн голдары
|-
| align=&quot;center&quot; |'''№'''
| align=&quot;center&quot; |'''Дата'''
| align=&quot;center&quot; |'''Дәғүәсе'''
| align=&quot;center&quot; |'''Иҫәбенә'''
| align=&quot;center&quot; |'''Гол Алонсо'''
| align=&quot;center&quot; |'''Ярыш'''
|-
!1
|14 июнь 2006
|{{Флаг Украины|20px|Украина}}
| align=&quot;center&quot; |4:0
| align=&quot;center&quot; |{{гол|13}}
|ДЧ-2006. Төркөм этабы
|-
!2
|20 август 2008
|{{Флаг Дании|20px|Дания||15px}}
| align=&quot;center&quot; |3:0
| align=&quot;center&quot; |{{гол|49||90}}
|Иптәштәрсә матч
|-
!3
|1 апрель 2009
|{{Флаг Турции|20px|Төркиә}}
| align=&quot;center&quot; |2:1
| align=&quot;center&quot; |{{гол|49|пен.}}
|Мәмкинлеген уйындарына һайлап алыу-2010
|-
!4
|2009 йылдың 28 июне
|{{Флаг ЮАР|20px|ЮАР}}
| align=&quot;center&quot; |3:2
| align=&quot;center&quot; |{{гол|107}}
|Конфедерация кубогы. Төркөм этабы
|-
!5
|14 ноябрь 2009
|{{Флаг Аргентины|20px|Аргентина}}
| align=&quot;center&quot; |2:1
| align=&quot;center&quot; |{{гол|16||86|пен.}}
|Иптәштәрсә матч
|-
!6
|29 май 2010
|{{Флаг Саудовской Аравии|20px|Сәғүд Ғәрәбстаны}}
| align=&quot;center&quot; |3:2
| align=&quot;center&quot; |{{гол|58}}
|Иптәштәрсә матч
|-
!7
|8 июнь 2010
|{{Флаг Польши|20px|Польша}}
| align=&quot;center&quot; |6:0
| align=&quot;center&quot; |{{гол|52}}
|Иптәштәрсә матч
|-
!8
|7 июнь 2011
|{{Флаг Венесуэлы|20px|Венесуэла}}
| align=&quot;center&quot; |3:0
| align=&quot;center&quot; |{{гол|45+1}}
|Иптәштәрсә матч
|-
!9
|10 август 2011
|{{Флаг Италии|20px|Италия}}
| align=&quot;center&quot; |1:2
| align=&quot;center&quot; |{{гол|37|пен.}}
|Иптәштәрсә матч
|-
!10
|7 октябрь, 2011
|{{Флаг Чехии|20px|Чехия}}
| align=&quot;center&quot; |2:0
| align=&quot;center&quot; |{{гол|22}}
|АХДР һайлап алыу уйындары-2012
|-
!11
|30 май 2012
|{{Флаг Южной Кореи|20px|Көньяҡ Корея}}
| align=&quot;center&quot; |4:1
| align=&quot;center&quot; |{{гол|52|пен.}}
|Иптәштәрсә матч
|-
!12
|23 июнь 2012
|{{Флаг Франции|20px|Франция}}
| align=&quot;center&quot; |2:0
| align=&quot;center&quot; |{{гол|19||90+1|пен.}}
|АХДР-2012. Төркөм этабы
|-
!13
|13 июнь 2014
|{{Флаг Нидерландов|20px|Нидерланды}}
| align=&quot;center&quot; |5:1
| align=&quot;center&quot; |{{гол|27|пен.}}
|ДЧ-2014. Төркөм этабы
|-
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.lfchistory.net/player_profile.asp?player_id=900 Профиль игрока на LFCHistory.net]{{ref-en}}
* [http://www.liverbird.ru/player/211 Профиль игрока на Liverbird.ru]{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20090519220947/http://www.liverpoolfc.ru/player.php?id=17 Профиль игрока на LiverpoolFC.ru]{{ref-ru}}
* [http://news.bbc.co.uk/sport1/shared/bsp/hi/football/statistics/players/a/alonso_212763.stm Профиль на BBC Sport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051231161108/http://news.bbc.co.uk/sport1/shared/bsp/hi/football/statistics/players/a/alonso_212763.stm |date=2005-12-31 }}{{ref-en}}
{{Тышҡы һытанмалар}}

[[Категория:Футбол буйынса донъя чемпиондары]]
[[Категория:1981 йылда тыуғандар]]
[[Категория:25 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса футболсылар]]
[[Категория:Футбол буйынса Европа чемпиондары]]</text>
      <sha1>gdqwfo138xb19u8bmh7gq69rwfr0kcp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алигер Маргарита Иосифовна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162492</id>
    <revision>
      <id>1306291</id>
      <parentid>1299550</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T04:22:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24235" sha1="pyh7le5xhe4gqijuhb5268pprtb9t0x" xml:space="preserve">{{Яҙыусы|Жанр=[[стих]]отворение, [[поэма]]|Викитека=}}
&lt;ref name=&quot;autogenerated32&quot;&gt;[http://knigostock.com/viewtopic.php?f=6&amp;t=201 Литературный форум knigostock • Просмотр темы — Алигер Маргарита Иосифовна]{{Недоступная ссылка|date=Май 2018|bot=InternetArchiveBot}}{{нерабочая ссылка}}&lt;/ref&gt;'''Маргарита ИосифовнаА лигер''' (тыуғандағы амилияһы — '''Зейлигер'''; [[7 октябрь]] [[1915 йыл]], [[Одесса]], Херсон губернаһы, [[Рәсәй империяһы]] — [[1 август]] [[1992 йыл]], Мичуринец ҡасабаһы, [[Мәскәү өлкәһе]], [[Рәсәй Федерацияһы]]) — шағир һәм тәржемәсе, журналист, хәрби корреспондент. Икенсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты ([[1943]]).

== Биографияһы ==
Маргарита Зейлигер Одессала хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған: атаһы, Иосиф Павлович (Иосия Пинхусович) Зейлигер, адвокат практикаһы менән шөғөлләнә, [[Одесса]] ҡалаһының мировой судьялары съезы консультация бюроһы ағзаһы булып тора&lt;ref&gt;Адвокатская контора Иосифа Павловича Зейлигера располагалась по адресу Большая Арнаутская, 54.&lt;/ref&gt; Маргарита химия техникумында уҡып, һөнәре буйынса заводта эшләй. [[1930 йыл]]да, 16 йәшендә, Маргарита Одессала уҡыуын ташлап, [[Мәскәү]]гә юллана. Институтҡа имтихан тота алмай һәм фатир яллай, ОГИЗ китапханаһына һәм завод гәзитенә эшкә инә. [[1933 йыл]]да беренсе тапҡыр матбуғатта — «Огонек» журналында Алигер исеме аҫтында «Будни» һәм «Дождь» шиғырҙарын баҫтырып сығара. 1934—1937 йылдарҙа М. Горький исемендәге әҙәбиәт институтында уҡый. 1938 йылда [[СССР Яҙыусылар союзы]]на ҡабул ителә.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда блокадала ҡалған [[Ленинград]]та хәрби корреспондент була. [[1942 йыл]]да [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б)]]-на инә; 1943 йылда үҙенә бирелгән Сталин премияһын Оборона фондына тапшыра.

Маргарита 1955 йылда «Әҙәби Мәскәү» «оттепель» альманахын ойоштороуҙа ҡатнаша. РСФСР Яҙыусылар союзы һәм [[СССР Яҙыусылар союзы]] идаралыҡтарының ағзаһы. «Воскресенье литературное» (1992)у жрналының редколлегия ағзаһы,

Болгар, грузин, йәһүд (идиш), әзербайжан, украина, латыш, үзбәк, венгр, литва, корей телле 40 шағирҙың әҫәрҙәрен рус теленә тәржемә иткән&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;[http://knigostock.com/viewtopic.php?f=6&amp;t=201 Литературный форум knigostock • Просмотр темы — Алигер Маргарита Иосифовна]{{Недоступная ссылка|date=Май 2018|bot=InternetArchiveBot}}{{нерабочая ссылка}}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==
Үҙенең әҙәби уҡытыусылары тип Владимир Луговской һәм Павел Антокольскийҙарҙы атай, тап улар Маргаританы союздаш республикалар шағирҙарының әҫәрҙәрен тәржемә итергә йәлеп итәләр. Маргарита үҙе [[Пастернак Борис Леонидович|Борис Пастернак]] шиғырҙарын бик һоҡланып уҡый&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{Публикация|автор=[[Огрызко, Вячеслав Вячеславович|Огрызко В. В.]]|часть=Несчётный счёт минувших дней|часть ссылка=http://old.litrossia.ru/2009/19/04093.html|часть архив=https://web.archive.org/web/20110807211938/http://www.litrossia.ru/2009/19/04093.html|часть архив дата=2011-08-07|заглавие=Литературная Россия|год=2009|месяц=5|день=15|номер=19}}&lt;/ref&gt;.

Испанияла граждандар һуғышы ([[1937]]) ваҡытында дүрт шағир — Евгений Долматовский, Константин Симонов, Михаил Матусовский һәм Алигер — «героик испан халҡына» шиғри хат ебәрә. Ошо ваҡыттан алып Маргарита Алигер шиғырҙарына [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]] иғтибар итә, уға шағирәнең шиғырҙары бик ныҡ оҡшай. 1939 йылда, 24 йәшендә, Алигер тәүге хөкүмәт наградаһын — [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почет билдәһе» орденын]] ала.

Үҙ шиғриәтендә замандаштарының героик-романтик образдарын тыуҙыра — беренсе биш йыллыҡ энтузиастары: «Год рождения» (1938){{sfn|Алигер I|1938}}, «Железная дорога» (1939){{Sfn|Алигер|1939}} — әҙәбиәт белгестәре фекеренсә, был шиғырҙар Алигерҙың иң юғары кимәлдәге әҫәрҙәре булып тора. Шулай уҡ «Камни и травы» (1940){{sfn|Алигер|1940}} йыйынтығы, «Зима этого года» (1938) поэмаһы киң билдәлелек ала{{Sfn|Алигер II|1938}}, уларҙа автор балаһын юғалтҡан көслө рухлы әсәне маҡтап яҙа. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугирҙәренә һәм тыл эшсәндәренә арнап «Памяти храбрых» (1942){{sfn|Алигер II|1942}}, «Лирика» (1943) шиғри циклдарын яҙа{{Sfn|Алигер|1943}}.

Һуғыш ваҡытының иң эмоциональ әҫәре — «Зима этого года» поэмаһы, унда тәүге балаһын юғалтҡан әсәнең кисерештәре һәм рухи көсө сағылдырылған. Был әҫәрендә Маргарита үҙенең фажиғәләре темаһын да сағылдырған&lt;ref&gt;[http://knigostock.com/viewtopic.php?f=6&amp;t=201 Алигер Маргарита Иосифовна]{{Недоступная ссылка|date=Май 2018|bot=InternetArchiveBot}} // Knigostock&lt;/ref&gt;:{{Цитата башы}}
…Меня постигло несчастье, страшнее которого ничего не могло быть, — после долгой тяжёлой болезни умер мой маленький сын. Горе, потрясшее меня, перевернув мою душу, открыло в ней, видимо, новые источники жизненной и творческой энергии, и меня словно что-то швырнуло в работу. Это была бессознательная форма самозащиты, потому что работа, и только она, могла меня поддержать и спасти в то время.
{{Цитата аҙағы}}
&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;&lt;/blockquote&gt;[[1941 йыл]]дың көҙөндә Алигерҙың ире композитор Константин Макаров-Ракитин Смоленск еренең Ярцево янындағы һуғышта һәләк була. Шағирә ире иҫтәлегенә арнап «Музыка» шиғырын яҙа, был шиғыр Алигер ижадының иң эмоциональ әҫәрҙәренең береһе. Маргарита үҙе, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башында ҡамауҙағы [[Ленинград]]ҡа барып, унда хәрби корреспондент булып эшләй.

[[1942 йыл]]да Алигер «Зоя»{{Sfn|Алигер I|1942}} поэмаһын, [[Космодемьянская Зоя Анатольевна|Зоя Космодемьянская]] батырлығына арнап, яҙа. был поэмаһы өсөн улар Сталин премияһы менән бүләкләнә. Сталин үлгәндән һуң уны тәнҡит «посредственный (уртаса)» шағирә тип атай.{{Цитата башы}}
В своей лирике Алигер придерживается середины между личным и политическим, причём ещё в ранних её поэмах современность тематики не была навязчивой, а в поздних перевес на стороне вневременных, вечных тем. Её поэзия близка к прозе, но ни в поэмах, ни в стихотворениях, навеянных путешествиями, повествовательности нет, им присуща скорее описательность и рефлексия. Эта поэзия бедна метафорами, но в целом зачастую символична, как, например, стихотворение «Искусство составлять букеты» (1963), где искусство икебаны становится напоминанием о том, что в поэзии должно оставаться только самое существенное{{Sfn|Казак|1996}}.
{{Цитата аҙағы}}
&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Конец цитаты/styles.css&quot; /&gt;&lt;div class=&quot;ts-Конец_цитаты-source&quot;&gt; &lt;cite&gt;[[Казак, Вольфганг|Вольфганг Казак]]&lt;/cite&gt;&lt;/div&gt;&lt;/blockquote&gt;Алигер ижадында 1946 йылда баҫылған «Твоя победа» поэмаһы айырым урын биләп тора{{Sfn|Алигер|1946}}. Унда ул беренсе тапҡыр ҡыуылып йөрөүсе йәһүд халҡының яҙмышы темаһына мөрәжәғәт итә. Поэма өсөн ул ҡаты тәнҡиткә дусар була һәм әҫәре артабан поэманан өҙөктәр итеп кенә баҫтырыла. 1940—1950 йылдарҙа был әҫәре ҡулъяҙмаларҙа ғына фрагмент сифатында тарала. Михаил Рашкован үҙенең «Ответ М. Алигер» шиғырын уның шиғырына яуап итеп яҙа, был шиғыр ҙа бары тик ҡулъяҙма сифатында тарала&lt;ref&gt;''Колчинская Е.'' [http://www.netzulim.org/R/OrgR/Articles/Stories/Rashkovan.html Как отозвалось слово] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110130080109/http://www.netzulim.org/R/OrgR/Articles/Stories/Rashkovan.html |date=2011-01-30 }} // Уцелевшие в Холокосте&lt;/ref&gt;.

М. Алигер Арчибалд Маклиш, [[Пабло Неруда]], Эдна Сент-Винсент Миллей, Эдуардас Межелайтис, Ханс Магнус Энценсбергер, [[Десанка Максимович]]&lt;nowiki/&gt;тарҙың һәм башҡа әзербайжан, америка, серб, үзбәк, украин шағирҙары шиғриәтен тәржемә итә. Тәржемә эшмәкәрлеге өсөн Халыҡ-ара П. Неруда премияһы менән бүләкләнә (1989).

== Бүләктәре ==
* Икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1943) — «Зоя» (1942) поэмаһы өсөн, премияһын Ҡыҙыл Армия фондына тапшырған.
* АПН-ың Пабло Неруда исемендәге Халыҡ-ара премияһы (1989) тәржемә эшмәкәрлеге өсөн
* 2-се дэрэжэ [[Ватан һуғышы ордены]] (11 март 1985)
* Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (8 октябрь 1965, 16 ноябрь 1984)
* [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] (7 октябрь 1975)
* [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почет Билдәһе»]] ордены(31 ғинуар 1939)
* 1-се дәрәжә «Кирилл һәм Мефодий» ордены (1975)
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы|«1941-1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн»]] миҙалы
* [[«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы]]

Шағирә хөрмәтенә Кунашир утрауындағы бер күл уның исеме менән аталған.

== Ғаиләһе ==
Йәш Маргаританың беренсе мөхәббәте — шағир Ярослав Смеляков, шағирә уның менән «Огонек» журналының әҙәби түңәрәгендә таныша&quot;&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;/&gt;. Алигерҙың ғашиҡ булыусан натураһын билдәләп, уның биографтары, Маргаританың Алексей Фатьянов, Николай Тихонов, Арсений Тарковский менән романдары булған, тип әйтәләр&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt;. Маргарита тәүге тапҡыр [[1937 йыл]]да ғына кейәүгә сыға, бер аҙҙан был ғаиләгә [[Мәскәү]]ҙең Миусс майҙанындағы композиторҙар йортонан фатир бирәләр. Фронтта һәләк булған ире композитор Константин Дмитриевич Макаров-Ракитин менән никахтан (1912—1941) улы Дмитрий (1937—1938, сабый саҡта мәрхүм була) һәм ҡыҙы Татьяна (1940—1974) тыуған, һуңынан ул — шағирә һәм тәржемәсе, лейкемия ауырыуынан үлә. Ейәнсәре (Татьянаның ҡыҙы) — Коваленкова Анастасия (тыуған 1968), рәссам. Кесе ҡыҙҙары — Мария Алигер-Энценсбергер — Алигерҙың Александр Фадеевтан 1943 йылдың 28 июлендә тыуған (яҙыусы ул уҡ ваҡытта актриса Ангелина Степанова менән никахта торған булған). Шағирә немец шағиры Ханс Магнус Энценсбергерға иргә сыға һәм уның менән оҙаҡ ваҡыт [[Лондон]]да йәшәй, шулай уҡ тәржемә менән шөғөлләнә, 1991 йылғы август фетнәһе көндәрендә Рәсәйгә килә, тыуған иленә бөтөнләйгә күсеп ҡайтырға йыйына, әммә [[Бөйөк Британия]]ға кире ҡайтҡас, [[1991 йыл]]дың [[6 октябрь|6 октябре]]ндә ауыр депрессия өйәнәге ваҡытында үҙ-үҙенә ҡул һала [сығанағы 732 көн күрһәтелмәгән].

Алигерҙың һуңғы ире КПСС Үҙәк Комитетының мәҙәниәт бүлеге мөдире урынбаҫары, әҙәбиәтсе, фронтовик Черноуцан Игорь Сергеевич (1918—1990) була&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101001053302/http://moscow-tombs.narod.ru/1990/chernoutsan_is.htm Московские могилы. Черноуцан И. С.]&lt;/ref&gt;.

Алигер бөтә балаларынан һәм ирҙәренән һуң вафат була.

(Атаһының ағаһы) — инженер-технолог Мирон Павлович (Меер Пинхусович) Зейлигер (1874—?), математика фәндәре кандидаты; уның ҡатыны, Зейлигер Полина Давыдовна, табип&lt;ref&gt;[http://www.citywalls.ru/house4965.html Доходный дом М. П. Зейлигера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150705093320/http://www.citywalls.ru/house4965.html |date=2015-07-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dommuseum.ru/index.php?m=dist&amp;pid=5413 Дом-музей Марины Цветаевой]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://j-roots.info/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=284&amp;Itemid=284 Список студентов Новороссийского университета (Мирон Пинхусович Зейлигер)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308065333/http://j-roots.info/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=284&amp;Itemid=284 |date=2016-03-08 }}&lt;/ref&gt;. Икенсе ағаһы — медицина фәндәре докторы Герш Пинхусович Зейлигер (1858—?); уның улы — Зейлигер Николай Григорьевич (1904—1937), социал-демократ, күп тапҡырҙар ҡулға алына, атып үлтерелә.

== Үлеме ==
[[Файл:Peredelkino_Cemetery_20180805_074626.jpg|справа|мини|393x393пкс]]
Маргарита Алигер 1992 йылдың 1 авгусында үҙ дачаһында, Мичуринец ҡасабаһынан алыҫ түгел тәрән канауға йығылып төшөп, бәхетһеҙ осраҡ һөҙөмтәһендә һәләк була. [[1992 йыл]]дың 5 авгусында «Литературная газета» баҫмаһында некролог баҫыла. Уға 25 билдәле яҙыусы һәм шағир ҡул ҡуйған, улар араһында — Андрей Вознесенский, Евгений Евтушенко, Евгений Долматовский, Лидия Либединская, Булат Окуджава, Лев Разгондар бар.

Переделкино зыяратында ҡыҙҙары янында ерләнгән.

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр|colwidth=30em}}

== Библиография ==
* {{H|Алигер I|1938|Год рождения, 1938}}
* {{H|Алигер II|1938|Зима этого года, 1938}}
* {{H|Алигер|1939|[http://poetrylibrary.ru/stixiya/tem-ne-menee.html Железная дорога], 1939}}
* {{H|Алигер|1940|Камни и травы, 1940}}
* {{H|Алигер I|1942|[http://er3ed.qrz.ru/aliger-zoya.htm Зоя], 1942}}
* {{H|Алигер II|1942|Памяти храбрых, 1942}}
* {{H|Алигер|1943|Лирика, 1943}}
* {{H|Алигер|1944|Стихи и поэмы. 1935—1943. М., 1944}}
* {{H|Алигер|1945|Сказка о правде, 1945}}
* {{H|Алигер|1946|[http://er3ed.qrz.ru/aliger-twoya.htm Твоя победа], 1946}}
* {{H|Алигер|1953|Ленинские горы, 1953}}
* {{H|Алигер|1957|Из записной книжки, 1957}}
* {{H|Алигер|1962|Несколько шагов, 1962}}
* {{H|Алигер|1971|Зоя. Поэмы и стихи, 1971}}
* {{H|Алигер|1975|Стихи и проза. В 2 т., 1975}}
* {{H|Алигер|1980|Тропинка во ржи. Статьи, 1980}}
* {{H|Алигер|1981|Четверть века, 1981}}
* {{H|Алигер|1984|Собр. соч. В 3 т., 1984}}

'''Маргарита Алигер тураһында'''

* {{H|Казак|1996|{{Книга:Казак В.: Лексикон русской литературы XX века}}}}

== Һылтанмалар ==
* {{ЭЕЭ|10141|Алигер Маргарита}}
* [http://poetrylibrary.ru/stixiya/aliger.html Маргарита Алигер]
* [http://www.lechaim.ru/ARHIV/98/medovar.htm Л. Медовар. Маргарита Алигер: жизнь в литературе]
* [http://er3ed.qrz.ru/aliger.htm Маргарита Алигер. Стихи. Поэмы. Биография. Фото.]
* [https://web.archive.org/web/20130129125411/http://www.perelmuterverlag.de/page5.html Библиография переводов на немецкий язык]
* [http://ru-poetry.ru/aliger Маргарита Иосифовна Алигер, Русская классическая поэзия] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Городецкая, Алёна. Комплекс советской отличницы (неопр.). Jewish.ru (4 октября 2017). Дата обращения 10 октября 2017.
{{^}}{{ВП-порталдар|Литература|Персоналии|СССР}}

[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Псевдоним аҫтында билдәле булған әҙиптәр]]
[[Категория:Рус шағирҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Кирилл һәм Мефодий ордены кавалерҙары (БХР)]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 40 йыл» юбилей миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Рәсәйҙең XX быуат шағирҙары]]
[[Категория:СССР шағирҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:XX быуат тәржемәселәре]]
[[Категория:Рәсәй тәржемәселәре]]
[[Категория:СССР тәржемәселәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса тәржемәселәр]]
[[Категория:Мәскәү өлкәһендә вафат булғандар]]
[[Категория:1992 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1 августа вафат булғандар]]
[[Категория:Одессала тыуғандар]]
[[Категория:1915 йылда тыуғандар]]
[[Категория:7 октябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>pyh7le5xhe4gqijuhb5268pprtb9t0x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абрикосов Алексей Алексеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162554</id>
    <revision>
      <id>1306259</id>
      <parentid>1043352</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T02:05:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9519" sha1="c11naee7iczk69piw2oubma87a88m77" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Абрикосов Алексей Алексеевич''' ([[25 июнь]] [[1928 йыл]] — [[29 март]] [[2017 йыл]], Пало-Алто, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]) — СССР, Рәсәй һәм Америка физик-теоретигы. Физика буйынса Нобель премияһы лауреаты (2003 йыл, Виталий Гинзбург һәм Леггет Энтони менән бергә).

Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (1987 йылдан СССР Фәндәр академияһы академигы, 1964 йылдан — мөхбир ағзаһы), физика-математика фәндәре докторы. АҠШ Милли фәндәр академияһы ағзаһы (2000)&lt;ref name=&quot;NAS&quot;&gt;[http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/3009280.html Alexei A. Abrikosov] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225030753/http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/3009280.html |date=2018-12-25 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;, Лондон король йәмғиәтенең сит ил ағзаһы(2001)&lt;ref&gt;[https://royalsociety.org/people/alexei-abrikosov-10963/ Alexei Abrikosov]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Алексей Алексеевич Абрикосов 1928 йылдың 25 июнендә Мәскәүҙә билдәле патологоанатомдар — [[Мәскәү университеты]] (1930 йылдан алып — Беренсе Мәскәү медицина институты) медицина факультетының патологик анатомия кафедраһы мөдире, академик Алексей Иванович Абрикосов һәм кафедра ассистенты, патологоанатомия бүлеге мөдире һәм Кремль дауаханаһының баш прозекторы Фани Давидовна Вульф (1895—1965) ғаиләһендә тыуа.

1943 йылда мәктәпте тамамлағандан һуң МЭИ-ға уҡырға инә һәм энерготехниканы өйрәнә башлай, әммә 1945 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]на физиканы өйрәнергә күсә. Уның физика уҡытыусыһы [[Ландау Лев Давидович|Л. Д. Ландау]] була. Алексей уға 19 йәшендә «теоретик минимумды» тапшыра, 1948 йылда уҡыу йортон отличие менән тамамлай. [[Ландау Лев Давидович|Ландау Л. Д.]] етәкселегендә «Термическая диффузия в полностью и частично ионизированных плазмах» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҙа һәм уны Мәскәүҙә Физика проблемалары институтында 1951 йылда яҡлай. Шул уҡ ваҡытта ата-әсәһе [[Табиптар эше|табип-ҡоротҡостар]] кампанияһына ҡаршы алып барылған эш буйынса Кремль дауаханаһынан эштән бушатыла.

1951—1965 йылдарҙа Физика проблемалары институтында эшләй. 1955 йылда (27 йәшендә) юғары энергияларҙа квант электродинамикаһы темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1965—1988 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Л. Д. Ландау исемендәге Теоретик физика иснтитутында булып эшләй.

1975 йылда — Лозанна университетының почетлы докторы.

1991—1988 йылдарҙа Троицкиҙа Юғары баҫым физикаһы институтын директоры&lt;ref name=&quot;journal&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Алексей Алексеевич Абрикосов (к 80-летию со дня рождения)|ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/2008/6/n/|издание=Успехи физических наук|том=178|номер=6|страницы=669—670|язык=ru|тип=журнал|автор=Андреев Александр Фёдорович (физик), Буздин Александр Иванович, Варламов А. А., Векилов Юрий Хоренович, Горьков Лев Петрович, Дзялошинский Игорь Ехиельевич, Каган Юрий Моисеевич, Мухин С. И., Осипьян Ю. А., Питаевский Л. П., Стишов С. М., Фальковский Л. А.|год=2008|издательство=Физический институт имени П. Н. Лебедева РАН}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Храмов Ю. А.:Физики|часть = Абрикосов Алексей Алексеевич|с =6|ссылка часть = 21.
* Кто есть кто в России и в ближнем зарубежье: Справочник. — М., Издательский дом «Новое время», «Всё для вас», 1993. — ISBN 5-86564-033-X
* Варламов А. А. [http://trv-science.ru/2017/04/11/pamyati-abrikosova/ Памяти А. А. Абрикосова] // «Троицкий вариант — Наука», 2017, № 226, с. 11
* {{статья |автор=Герштейн, Семён Соломонович |заглавие=Абрикосова украшала детскость|ссылка=https://newizv.ru/interview/31-03-2017/akademik-gershteyn-abrikosova-ukrashala-detskost-e55c9464-dea3-4502-9405-1af668584338|язык= |издание=Новые Известия|тип=газета |год=2017 |месяц=март |число=31 |том= |номер= |страницы= |doi= |ref=Герштейн}}

== Һылтанмалар ==
* {{Сотрудник РАН|307|Алексея Алексеевича Абрикосова}}
* [http://www.itp.ac.ru/ru/persons/abrikosov-alexey-alekseevich/ Страница] на сайте Института теоретической физики имени Л. Д. Ландау РАН
* [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2003/abrikosov/biographical/ Автобиография на сайте Нобелевского комитета]{{ref-en}}
* ''А. А. Абрикосов.'' [http://ufn.ru/ru/articles/2004/11/f/  «Сверхпроводники второго рода и вихревая решётка». Нобелевская лекция], Успехи физических наук, том 174, выпуск 11, ноябрь 2004
* [https://ufn.ru/ru/authors/976/abrikosov-aleksei-alekseevich/ А. А. Абрикосов] в журнале «Успехи физических наук»
* {{cite web |url=https://tass.ru/encyclopedia/person/abrikosov-aleksey-alekseevich |title=Абрикосов, Алексей Алексеевич |subtitle= |date= |work=Энциклопедия: Персоны. Страны. Темы |publisher=[[ИТАР-ТАСС]] |description=Краткие справки обо всех странах мира, их руководителях, а также о событиях, привлёкших внимание мировых и российских СМИ |accessdate=2019-05-22 |deadlink=no |archiveurl=https://archive.today/20190522015649/https://tass.ru/encyclopedia/person/abrikosov-aleksey-alekseevich |archivedate=2019-05-22 }}
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Лондон короллеге йәмғиәте сит ил ағзалары]]
[[Категория:АҠШ Милли ФА ағзалары һәм мөхбир ағзалары]]
[[Категория:XX быуат физиктары]]
[[Категория:АҠШ-ҡа дүртенсе тулҡын Рәсәй эмигранттары]]
[[Категория:Физика буйынса Нобель премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Дәреслектәр авторҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса Нобель премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:МДУ-ның физика факультетын тамамлаусылар]]
[[Категория:2017 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:29 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1928 йылда тыуғандар]]
[[Категория:25 июндә тыуғандар]]</text>
      <sha1>c11naee7iczk69piw2oubma87a88m77</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бахвалов Николай Сергеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163631</id>
    <revision>
      <id>1306399</id>
      <parentid>1299084</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T10:59:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9044" sha1="f1r7v8vz4wqu3xy9vzk02qp97rpt05k" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Бахвалов Николай Сергеевич''' ([[29 май]] [[1934 йыл]], [[Мәскәү]] — [[29 август]] [[2005 йыл]], [[Мәскәү]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалим-[[Математика|математигы]], иҫәпләү математикаһы белгесе. Рәсәй Фәндәр академияһы академигы.

== Биографияһы ==
Николай Сергеевич Бахвалов [[Мәскәү дәүләт университеты|Мәскәү университетының]] физика һәм математика факультеты профессоры С. В. Бахвалов ғаиләһендә тыуған.

1950 йылда [[Мәскәү]]ҙәге 310-сы урта мәктәпте тамамлай.

1955 йылда Мәскәү дәүләт университетының механика һәм математика факультетын һәм 1957 йылда унда аспирантураны тамамлай.

Физика-математика фәндәре кандидаты (1958). Диссертация темаһы: «О составлении уравнений в конечных разностях при приближенном решении задачи Дирихле для уравнения Лапласа» (фәнни етәксеһе С. Л. Соболев).

Физика һәм математика фәндәре докторы (1964). Диссертацияһының темаһы «Об оптимальных на классах функций способах интегрирования с заданным числом узлов».

1966 йылда «профессор» фәнни исеме ала.

Мәскәү дәүләт университетының механика һәм математика факультеты иҫәпләү математикаһы кафедраһы профессоры (1966—1970).

Мәскәү дәүләт университетының иҫәпләү математикаһы һәм кибернетика факультеты Иҫәпләү математикаһы кафедраһы профессоры (1970 — 1981).

1981 йылдан  Мәскәү дәүләт университетының механика һәм математика факультетының иҫәпләү математикаһы кафедраһы мөдире һәм СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты.

1991 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы академигы.

Халыҡ-ара фәндәр академияһының Юғары мәктәбе академигы.

СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1985). [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1980), [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2005) ордендары менән бүләкләнгән. 1994 йылда «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» исеме бирелә.

Николай Сергеевич Бахвалов 2005 йылдың 29 августында 71 йәшендә вафат була. Уны Перловский зыяратында ерләйҙәр (1 ур.)

== Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе ==
Иҫәпләү һәм ғәмәли математика, һан ысулдары, алгоритмдарҙы оптимизациялау, функциялар теорияһы, төрлө составлы мөхит механикаһының, айырым алғанда композит материалдарҙың математик проблемалары, тулҡын физикаһы мәсьәләләре.

== Баҫмалары ==
* ''Бахвалов Н. С.'' Численные методы, 2 изд. М. 1975.
* ''Бахвалов Н. С., Панасенко Г. П.'' Осреднение процессов в периодических средах — математические задачи механики композиционных материалов. 1984
* ''Бахвалов Н. С., Жидков Н. П., Кобельков Г. М.'' Численные методы. 2003
* ''Бахвалов Н. С. (ред), Воеводин В. В. (ред)'' Современные проблемы вычислительной математики и математического моделирования. 2005 — в 2-х томах

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=|часть=|заглавие=Математики. Механики. Биографический справочник|ссылка=|издание=|ответственный=Сост. {{nobr|[[Боголюбов, Алексей Николаевич|А. Н. Боголюбов]]}}|издательство=[[Наукова думка]]|год=1983|страницы=33|страниц=639|isbn=}}
* Факультет Вычислительной математики и кибернетики: История и современность: Биографический справочник / Авт.-сост. Е. А. Григорьев — М., Изд-во Московского университета, 2010. — 616 с. ISBN 978-5-211-05838-5
* Профессора Московского университета. 1755—2004. Биографический словарь. В 2-х томах / авт.-сост. А. Г. Рябухин, Г. В. Брянцева — М., Изд-во Московского университета, 2005
* Факультет Вычислительной математики и кибернетики: биографический справочник / авт.-сост. Е. А. Григорьев — М., Изд-во Московского университета, 2005
* Энциклопедия Московского университета: Научно-исследовательский вычислительный центр / под общ. ред. А. В. Тихонравова — М., МАКС Пресс, 2005
* Учёные Московского университета — действительные члены и члены-корреспонденты РАН (1755—2004). Биографический словарь / авт.-сост. Ю. М. Канцур — М., Изд-во Московского университета, 2004

== Һылтанмалар ==
* Профиль Николая Сергеевича Бахвалова Профиль Николая Сергеевича Бахвалова
* [https://web.archive.org/web/20200221212016/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=11168&amp;option_lang=rus Mathnet.ru сайтындагы профиль]
* [http://dictionnaire.narod.ru/NSBakhvalov-80.pdf Россия Фәннәр академиясе академикының 80 яшьлек юбилее уңаеннан Николай Сергеевич Бахвалов (05/29/1934 — 08/29/2005)]
* 2005-нче елда университетның 250 еллыгы уңаеннан ясалган «Интеллект портреты» Мәскәү дәүләт университетының күренекле галимнәре галереясында [http://isir.ras.ru/hisfotoarchive/private/gallery/msu+scienticts+in+sergey+novikov+photos.aspx?interval=1&amp;pi=15 Н. С. Бахваловның фото-портреты] (Сергей Новиков фотосы).
* [https://bigenc.ru/mathematics/text/1857303 Большая российская] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211026112656/https://bigenc.ru/mathematics/text/1857303 |date=2021-10-26 }}
[[Категория:29 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:1934 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:29 августа вафат булғандар]]
[[Категория:2005 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:РФ Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]</text>
      <sha1>f1r7v8vz4wqu3xy9vzk02qp97rpt05k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барабанов Владимир Фёдорович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164055</id>
    <revision>
      <id>1306390</id>
      <parentid>1299082</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T10:32:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17536" sha1="cwl1c8v7ukk7rxjza4filp997hpq5mx" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Владимир  Федорович Барабанов''' (1918-1997) — СССР һәм Рәсәй [[Геология|геологы]],  [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|Ленинград дәүләт университеты]] уҡытыусыһы&lt;ref&gt;[https://pobeda.spbu.ru/museum/item/67-barabanov-vladimir-fedorovich-1918-1997 ПОБЕДА—75! Сражающийся Университет. Владимир Фёдорович Барабанов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200326160055/https://pobeda.spbu.ru/museum/item/67-barabanov-vladimir-fedorovich-1918-1997 |date=2020-03-26 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
'''Владимир Федорович Барабанов'''  [[1918 йыл]]дың [[21 май]]ында Ярославль губернаһының  Мелехово ауылында тыуған&lt;ref&gt;[https://wiki.spbu.ru/%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%A4%D1%91%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Санкт-Петербургский государственный университет — Владимир Фёдорович Барабанов]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БРЭ&quot;&gt;{{БРЭ|Барабанов Владимир Фёдорович|id=861669|автор=Г. П. Хомизури|том=3|страницы=24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;КЭ&quot;&gt;[http://ke.culture.gov-murman.ru/slovnik/?ELEMENT_ID=92774 Барабанов Владимир Федорович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406032136/http://ke.culture.gov-murman.ru/slovnik/?ELEMENT_ID=92774 |date=2016-04-06 }}, Кольская энциклопедия&lt;/ref&gt;.

Ленинград университетының  геология-тупраҡ-география факультетын яҡшы билдәләренә тамамлай  (1936—1941 йылдарҙа уҡыған)&lt;ref name=&quot;БРЭ&quot;&gt;{{БРЭ|Барабанов Владимир Фёдорович|id=861669|автор=Г. П. Хомизури|том=3|страницы=24}}&lt;/ref&gt; минералогия кафедраһында  ҡалдырыла&lt;ref&gt;[https://wiki.spbu.ru/%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%A4%D1%91%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Санкт-Петербургский государственный университет — Владимир Фёдорович Барабанов]&lt;/ref&gt;.

== Бөйөк Ватан һуғышы ==
[[Бөйөк Ватан һуғышы]]ның тәүге көнөндә —  [[1941 йыл]]дың [[25 июнь|25 июнендә]] үҙ ирке менән фронтҡа китә, взвод һәм рота командиры була&lt;ref name=&quot;КЭ&quot;/&gt;. 

[[1941 йыл]]дың авгусында  [[Бөйөк Новгород|Новгород]]  янында В. Ф. Барабанов яралана. Һуңынан госпиталь һәм блокада көндәре,  ҡалаға яҡынайған яңы алыштарҙа, Ленинград фронтында   ҡатнашыу. 

Хәрби хәрәкәттәрҙә  зирәклеге өсөн  кесе лейтенант Барабанов командование исеменән «Ленин ҡалаһының ныҡлы һаҡсыһы» тип яҙылған исемле сәғәткә лайыҡ була&lt;ref&gt;[https://pobeda.spbu.ru/museum/item/67-barabanov-vladimir-fedorovich-1918-1997 ПОБЕДА—75! Сражающийся Университет. Владимир Фёдорович Барабанов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200326160055/https://pobeda.spbu.ru/museum/item/67-barabanov-vladimir-fedorovich-1918-1997 |date=2020-03-26 }}&lt;/ref&gt;. 

[[1942 йыл]]дың майында, Колпино янында, һуғыш алдынан, В Ф. Барабанов Коммунистар партияһына инеүгә ғариза яҙа. Уның ике пулеметлы подразделениеһы  бер квадрат километр майҙанда, дошмандың [[Санкт-Петербург|Ленинградҡа]] һөжүмен тотҡарлап тора&lt;ref&gt;[https://pobeda.spbu.ru/museum/item/67-barabanov-vladimir-fedorovich-1918-1997 ПОБЕДА—75! Сражающийся Университет. Владимир Фёдорович Барабанов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200326160055/https://pobeda.spbu.ru/museum/item/67-barabanov-vladimir-fedorovich-1918-1997 |date=2020-03-26 }}&lt;/ref&gt;.

[[1942 йыл]]дың  авгусында Колпино янында   ауыр яралана. Фонтанкалағы  госпиталдәрҙең береһенән  В Ф. Барабанов    [[Ладога]]  аша [[Вологда]]ға  эвакуациялана

Вологда ҡалаһындағы госпиталдә [[лейтенант]] Барабанов алдынғы һыҙыҡта алып өлгөрмәгән партия билетын ала. Шунда уҡ,  хәрби госпиталдә,  аяҡ-ҡулдары урынына протездар менән булған ауыр яралы офицер пропагадалаусы сифатында  ҡалдырыла.

[[Сестрорецк]]тан эвакуациянан госпиталдән ҡайтҡандан һуң, парторг булып һайлана. 

Шулай итеп лейтенант В. Ф. Барабанов  тағы дүрт йыл армия сафына баҫа &lt;ref&gt;[https://wiki.spbu.ru/%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%A4%D1%91%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Санкт-Петербургский государственный университет — Владимир Фёдорович Барабанов]&lt;/ref&gt;.

== Ленинград университеты ==
[[1946 йыл]]да,  демобилизациянан һуң Ленинград университетына ҡайта. 

[[1951 йыл]]да кандидатлыҡ диссертацияһын, [[1962 йыл]]да  профессорлыҡ диссертацияһын яҡлай,  минералогия фәндәре докторы&lt;ref name=&quot;КЭ&quot;/&gt;. 30-ҙан ашыу  кандидатлыҡ һәм бер нисә докторлыҡ диссертацияһының ғилми етәксеһе бер нисә.

[[1948 йыл]]да  Ленинград пионерҙар һарайында  йәш геологтар клубы ойоштора, күп белгестәр тәрбиәләй. 

Хибин тундраларына экспедициялар ойоштороусы һәм ҡатнашыусыһы,  унда Юкспор  тауында апатит  ятҡылығының  минералогияһын өйрәнә&lt;ref name=&quot;КЭ&quot;/&gt;. 

«Вопросы геохимии и типоморфизм минералов», «Вопросы экологии и охраны окружающей среды» журналдарын ойоштора һәм уларҙың мөхәррире була  &lt;ref name=&quot;КЭ&quot;/&gt;.

1964 йылдың ғинуарынан 1967 йылдың февраленә тиклем [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|Ленинград дәүләт университетының]] фәнни эштәр буйынса проректоры

[[1966 йыл]]да Ленинград дәүләт университетында  генетик минералогия лабораторияһын  ойоштора, 1967 йылдарҙа —  геохимия кафедраһын булдыра, уның менән [[1992 йыл]]ға тиклем етәкселек итә&lt;ref name=&quot;КЭ&quot;/&gt;.

[[1976 йыл]]да В.Ф.Барабанов  инициативаһы менән, СССР-ҙа беренсе тапҡыр, Ленинград дәүләт университетында экологик геохимия өлкәһендә белгестәр әҙерләү  башлана&lt;ref name=&quot;БРЭ&quot;&gt;{{БРЭ|Барабанов Владимир Фёдорович|id=861669|автор=Г. П. Хомизури|том=3|страницы=24}}&lt;/ref&gt;

[[1997 йыл]]дың [[9 август|9 авгусында]]  [[Санкт-Петербург]]та вафат була&lt;ref name=&quot;БРЭ&quot;&gt;{{БРЭ|Барабанов Владимир Фёдорович|id=861669|автор=Г. П. Хомизури|том=3|страницы=24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;КЭ&quot;/&gt;

Улы — Барабанов Алексей Владимирович (1945—2016) геохимик-минералогы, комсомол, партия, административ хеҙмәткәр, йәмәғәт эшмәкәре&lt;ref&gt;[http://ke.culture.gov-murman.ru/slovnik/?ELEMENT_ID=92773 «Кольская энциклопедия» — Алексей Владимирович Барабанов.]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://kolanews.ru/news/politika-i-vlast/13165 ИСККРА Информационный сайт «Кольский край» — Алексей Владимирович Барабанов.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200326142136/http://kolanews.ru/news/politika-i-vlast/13165 |date=2020-03-26 }}&lt;/ref&gt;.

Ҡыҙы — Барабанова Лариса Владимировна (1951) [[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]ның генетика һәм биотехнология кафедраһы доценты&lt;ref&gt;[https://pureportal.spbu.ru/ru/persons/%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%B0-%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0-%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 SPBU/Persons — Барабанова Лариса Владимировна.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200326191044/https://pureportal.spbu.ru/ru/persons/%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%2581%25D0%25B0-%25D0%25B2%25D0%25BB%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B8%25D0%25BC%25D0%25B8%25D1%2580%25D0%25BE%25D0%25B2%25D0%25BD%25D0%25B0-%25D0%25B1%25D0%25B0%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25B1%25D0%25B0%25D0%25BD%25D0%25BE%25D0%25B2%25D0%25B0 |date=2020-03-26 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200326191044/https://pureportal.spbu.ru/ru/persons/%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%2581%25D0%25B0-%25D0%25B2%25D0%25BB%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B8%25D0%25BC%25D0%25B8%25D1%2580%25D0%25BE%25D0%25B2%25D0%25BD%25D0%25B0-%25D0%25B1%25D0%25B0%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25B1%25D0%25B0%25D0%25BD%25D0%25BE%25D0%25B2%25D0%25B0 |date=2020-03-26 }}&lt;/ref&gt;.

== Әҫәрҙәре ==
Минералогия һәм геохимия арналған төп хеҙмәттәр вольфрам ятҡылыҡтарына һәм ул, генетик минералдар&lt;ref name=&quot;БРЭ&quot;&gt;{{БРЭ|Барабанов Владимир Фёдорович|id=861669|автор=Г. П. Хомизури|том=3|страницы=24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;КЭ&quot;/&gt;. 300-ҙән ашыу фәнни эштәр авторы, шул иҫәптән 4 монография, улар араһында иң мөһиме — трехтомник «ятҡылығы Вольфрамовый», 8 дәреслек һәм уҡыу әсбаптары, дәреслектәр шул иҫәптән «Геохимия»&lt;ref&gt;[https://wiki.spbu.ru/%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%A4%D1%91%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Санкт-Петербургский государственный университет — Владимир Фёдорович Барабанов]&lt;/ref&gt;.

* ''Барабанов В. Ф.'' Как собирать минералы и горные породы. Москва-Ленинград, ДетГИЗ, 23 с., 1949.
* ''Барабанов В. Ф.'' Минералогия апофиллитовых жил горы Юкспор (Хибинские тундры). — М.; Л., 1960.
* ''Барабанов В. Ф.'' Минералогия вольфрамитовых месторожд. Вост. Забайкалья. — Л., 1961.
* ''Барабанов В. Ф.'' Генетическая минералогия. — Л., 1977.
* ''Барабанов В. Ф., Гончаров Г.Н.'' Современные физические методы в геохимии. — Л., 391 с., ЛГУ, 1990.
* ''Барабанов В. Ф.'' Они сражались за Родину. — Издательство СПбГУ, 152 с., 1992, ISBN 5-288-01232-6.
* ''Барабанов В. Ф.'' Геохимия Санкт-Петербурга. — СПб., 1996.
* ''Барабанов В. Ф.'' Вольфрамовые месторождения. — СПб. 1995—1996. ISBN 5-288-01566-X.
* ''Барабанов В. Ф.'' Клуб юных геологов. — Л., Детская литература, &quot;Знай и умей&quot;, ISBN 9785445861386.

== Бүләктәре ==
Барабанова В. Ф. хәрби хеҙмәттәре өсөн [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)| «Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] ([[1942 йыл]]), I и II  [[Ватан һуғышы ордены]],  [[«Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы|«Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы]] ([[1943 йыл]]), [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]],   «РККА  алдынғыһы» билдәһе менән бүләкләнә

Ватан һуғышынан һуңғы йылдарҙағы  Ф. Барабановтың эшмәкәрлеге   иҫтәлекле билдәләр һәм почет грамоталары менән билдәләнә. 

ВЛКСМ Үҙәк Комитетының 7 грамотаһын ала,  «ВЛКСМ-дың Почет китабына» индерелә,  «Ер аҫты разведкаһы отличнигы», «РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы» һәм башҡа билдәләр ала. 

[[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] һәм [[«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы]] менән бүләкләнгән

[[1978 йыл]]да Владимир Фёдорович РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре исеменә лайыҡ була&lt;ref name=&quot;КЭ&quot;/&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* ''Курбатов С. М.'' История кафедры минералогии ЛГУ. — Л., 1972.

== Һылтанмалар ==

* [http://spbu.ru/faces/medal/182-geolog/972-barabanov.html Барабанов Владимир Фёдорович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160426213315/http://spbu.ru/faces/medal/182-geolog/972-barabanov.html |date=2016-04-26 }}, Санкт-Петербургский государственный университет
* [http://ke.culture.gov-murman.ru/slovnik/?ELEMENT_ID=92774 Барабанов Владимир Федорович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406032136/http://ke.culture.gov-murman.ru/slovnik/?ELEMENT_ID=92774 |date=2016-04-06 }}, Кольская энциклопедия
* {{БРЭ|Барабанов Владимир Фёдорович|id=861669|автор=Г. П. Хомизури|том=3|страницы=24}}
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында рота командирҙары]]
[[Категория:Рәсәй геологтары]]
[[Категория:СССР геологтары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:РСФСР халыҡ мәғарифы отличниктары]]
[[Категория:«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Ленинград оборонаһы өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Санкт-Петербургта вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1997 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:9 августа вафат булғандар]]
[[Категория:1918 йылда тыуғандар]]
[[Категория:21 майҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>cwl1c8v7ukk7rxjza4filp997hpq5mx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үтәшев Фәрит Зәйнулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164245</id>
    <revision>
      <id>1306151</id>
      <parentid>1210677</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T17:20:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6819" sha1="3l18py1aw8ozqq6robtg4x8twzuszew" xml:space="preserve">{{ФШ|Үтәшев}}
{{Ғалим
 |Имя                  = Фәрит Зәйнулла улы Үтәшев
 |Оригинал имени       = 
 |Изображение          =
 |Ширина               = 
 |Описание изображения = 
 |Дата рождения        = 15.11.1947
 |Место рождения       = {{ТыуыуУрыны|Советск (Калининград өлкәһе)|Калининград өлкәһе Советск ҡалаһында}}, [[СССР]]
 |Научная сфера        = инженер-механик
 |Гражданство          = {{СССР флагы}} [[СССР]]&lt;br&gt;{{RUS}} 
 |Дата смерти          = 
 |Место смерти         = 
 |Место работы         = [[Өфө авиация институты|ӨАИ]]
 |Учёная степень       = {{Ученая степень|доктор|технических наук}}
 |Учёное звание        = 
 |Альма-матер          = [[Өфө авиация институты|ӨАИ]]
 |Научный руководитель = 
 |Знаменитые ученики   = 
 |Известен как         = 
 |Награды и премии     = 
 |Роспись              = 
 |Ширина росписи       = 
 |Сайт                 = 
}}
{{Внешние медиафайлы
|image1 = [http://энциклопедия-урала.рф/images/e/eb/Утяшев_Ф_З%28ИУI%29.jpg Фәрит Үтәшев]
}}

'''Үтәшев Фәрит Зәйнулла улы''' ([[15 ноябрь]] [[1947 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең инженер‑механигы. БР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2012), техник фәндәр докторы (1992). Башҡортостандың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1997).

== Биографияһы ==
Фәрит Зәйнулла улы Үтәшев1947 йылдың 15 ноябрендә [[Калининград өлкәһе]]нең Советск ҡалаһында тыуа. 

[[1972 йыл]]да [[Өфө авиация институты]]н инженер-механик һөнәре буйынса тамамлай. [[1974 йыл]]дан алып шунда уҡ эшләй: 1982 йылдан башлап «Тантал» махсус конструкторлыҡ-технология бюроһының ҙур габаритлы деталдәр эшләү технологияһы бүлеге мөдире, 1987 йылдан — баш инженер вазифаһын биләй.

1989 йылдан алып Фәрит Үтәшев Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары институтында эшләй башлай: 1990 йылдан — ҡыҙҙырыуға сыҙамлы иретмәләрҙе йәйеү технологияһы бүлеге мөдире, 2006 йылдан башлап — баш ғилми хеҙмәткәр, 2014 йылдан — сектор мөдире булып эшләй.

1992 йылда Фәрит Зәйнулла улы техник фәндәр докторы исемен яҡлай. 1997 йылда Башҡортостандың атҡаҙанған уйлап табыусыһы исеменә лайыҡ була. 2012 йылдан ул Башҡортостан Республикаһы фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы була башлай.

Үтәшевтың ғилми эшмәкәрлеге металлдан булған материалдарҙа ультраваҡ бөртөклө һәм нанокристаллик структураны формалаштырыуға, ҡыҙҙырыуға сыҙамлы иретмәләрҙе баҫым ярҙамында эшкәртеүгә бағышланған. Үтәшев ҡарамағында металдарҙы һәм иретмәләрҙе үтә һығылмалы итеп локаль деформациялау технологияһы, ҡыҙҙырыуға сыҙамлы никель иретмәләренән һәм титан иретмәләренән үтә һығылмалы ярымфабрикаттар яһау, прокатлау юлдары менән ҙур габаритлы деталдәрҙе әҙерләү ысулдары, йәйеү станының өр-яңы тибы, күсәргә ҡарата симметрик деталдәрҙе прокатлауға кәрәк булған автоматлаштырылған линиялар уйлап табылған.

Фәрит Зәйнулла улының 150 тирәһе ғилми хеҙмәте һәм 55 уйлап табыуы бар.

== Ғилми хеҙмәттәре ==

* Сверхпластичность, измельчение структуры и обработка труднодеформируемых сплавов. Мәскәү, 2002 (авторҙ.)

== Наградалары һәм исемдәре ==

* БР фәндәр академияһының мөхбир ағҙаһы (2012)
* Башҡортостандың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1997)

== Һылтанмалар ==

* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/13625-t-shev-f-rit-z-jnulla-uly|Үтәшев Фәрит Зәйнулла улы|автор=В.В. Астанин}}
* [https://web.archive.org/web/20200219030004/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%A3%D1%82%D1%8F%D1%88%D0%B5%D0%B2_%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B4_%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Үтәшев Фәрит Зәйнулла улы]

[[Категория:Алфавит буйынса инженерҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса уйлап табыусылар]]
[[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:XX быуат уйлап табыусылары]]
[[Категория:XXI быуат уйлап табыусылары]]
[[Категория:XX быуат инженерҙары]]
[[Категория:XXI быуат инженерҙары]]
[[Категория:СССР-ҙың уйлап табыусылары]]
[[Категория:Рәсәйҙең уйлап табыусылары]]
[[Категория:СССР инженерҙары]]
[[Категория:Рәсәй инженерҙары]]
[[Категория:Башҡортостан инженерҙары]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған уйлап табыусылары]]
[[Категория:Башҡортостан Фәндәр Академияһы ағза-корреспонденттары]]</text>
      <sha1>3l18py1aw8ozqq6robtg4x8twzuszew</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡула</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164430</id>
    <revision>
      <id>1306119</id>
      <parentid>1281975</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T14:47:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6119" sha1="lwuq2fo6sop7qe68kt5iiros5k36xw3" xml:space="preserve">{{Ук}}[[Файл:Statue_of_Sir_Matthew_Baillie_Begbie.jpg|мини|250x250пкс|ҡуланан ҡойолған статуэтка]]
'''Ҡула''' - [[Баҡыр|баҡыр]] иретмәһе, ғәҙәттә [[Аҡ ҡурғаш|аҡ ҡурғаш]] төп ҡушылдыҡ булып тора, ләкин [[Алюминий|алюминий]], [[Кремний|кремний]], [[Бериллий|бериллий]], [[Ҡурғаш|ҡара ҡурғаш]] һәм башҡа элементтар ҡушылған баҡыр иретмәләрен шулай ук ҡула индерәләр. Мәгәр [[цинк|цинк ҡатнашмаһы]] (был еҙ ) һәм [[Никель|никель]] (был мельхиор) ҡулаға индерелмәй. Ҡағиҙә булараҡ, барлыҡ ҡулаларҙа ла аҙ ғына күләмдә өҫтәмәләр: [[цинк|цинк]], [[ ҡурғаш]], [[Фосфор|фосфор]] һәм башҡалар ҡушылған була. 

Кеше аҡ ҡурғашлы ҡуланы [[Бронза быуат|ҡула осоро]] башында  иретергә өйрәнгән, һәм ул бик оҙаҡ ҡулланылып килгән. Хатта [[Тимер быуат|Тимер быуат]] башланыу менән дә ҡула мөһимлеген юғалтмай. 

ҡула, тығыҙлығы маркаһына  һәм индерелгән ҡушылмаларына ҡарап, 7500-8700 кг / м³ тәшкил итә; иреү нөктәһе 930-1140 ° C.

== Тарих ==
Беҙҙең саҡтан элек бишенсе меңйыллыҡҡа ҡараған иң боронғо ҡула әйберҙәр [[Иран]] тау битендә һәм [[Сербия]]нең Плочник ауылы янында табылған. [[Рәсәй]]ҙә иң боронғо ҡула экспонаттарҙы [[1897 йыл|1897 йылда]] Рәсәй археологы Николай Веселовский [[Кубань (йылға)|Кубань йылғаһы ]]төбәгендә (Майкоп мәҙәниәте тип атала, б.с.э. дүртенсе меңйыллыҡтың икенсе яртыһы ) асҡан. [[Майкоп]] ҡурғандары ҡулаһы, нигеҙҙә, баҡыр һәм мышаяҡ иретмәһенән тора. Тора-бара ныҡлы һәм һығылмалы металл турында мәғлүмәт [[Яҡын Көнсығыш|Яҡын Көнсығышҡа]] һәм [[Мысыр|Мысырға]]  барып етә. Бында аҡ ҡурғаш-баҡыр иретмәһенә күсеүҙән һуң, ҡула иң мөһим декоратив материалдарҙың береһе булып китә.

== Боронғо Башҡортостандың ҡула ҡомартҡылары==
 
Көньяҡ Уралда [[бронза быуат|ҡула быуат]]тың иң иртә археологик ҡомартҡылары б.э.т. II мең йыллыҡ башына ҡарай. Башҡортостанда ҡула быуатҡа ҡараған яҡынса 600 ҡомартҡы табылған, уларҙың күбеһе [[Ағиҙел]], [[Дим]], [[Кама]], Урал, Ыҡ, Әй  һ.б. йылғалар бассейнында урынлашҡан. [[Көньяҡ Урал]]да баҡыр рудниктарын эшкәртеү [[энеолит]] осоронда башлана. Баҡыр рудаһы ятҡылыҡтарына айырыуса Көньяҡ Уралдың көнбайыш битләүҙәре - [[Дим]], [[Яйыҡ]], [[Һаҡмар]] һ.б. йылғалар бассейндары бай. 

ҡула ҡойоу эше м‑н шөғөлләнеү эҙҙәре - ҡойоу формалары, иретеү туҫтаҡтары һәм тигелдәре, шлак һәм [[баҡыр]] рудаһы бөртөктәре [[Айыт торамаһы]]нда, [[Баланбаш]]та, [[Таулыҡай торамаһы]]нда һ.б. табылған. ҡула биҙәүестәр, хәнйәр, һөңгө осо, бысаҡ, ураҡ, балта, биҙәүестәр һ.б. ҡула әйберҙәр киң ҡулланылыш тапҡан һәм сауҙа йәки алмашыу объекты булған &lt;ref&gt;[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/2553-bronza-byuaty ''В.С.Горбунов, Ю.А.Морозов'' Бронза быуаты//Башҡорт энциклопедияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026194426/http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/2553-bronza-byuaty |date=2020-10-26 }}&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Колонки}}
* [[Бронза быуат]]

* [[Еҙ]] — баҡыр менән цинк иретмәһе

* [[Мельхиор]] — баҡыр менән никель иретмәһе
{{Конец кол}}

== Әҙәбиәт ==
* Гришин Ю.С. Древняя добыча меди и олова. М., 1980.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Бронза, сплав}}

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

** [https://web.archive.org/web/20160306054541/http://galich.com/index.php?id=248&amp;itemid=15&amp;option=com_content&amp;task=view Галичский клад изделий из бронзы, один из самых древних в Северо-восточной Европе, Абашевская культура]
** [http://antikforum.ru/%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8B-%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%B1%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B7%D1%8B/ Секреты антикварной бронзы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026041258/https://antikforum.ru/%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8B-%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%B1%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B7%D1%8B/ |date=2020-10-26 }}
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Бронза]]
[[Категория:Археологик ҡомартҡылар]]</text>
      <sha1>lwuq2fo6sop7qe68kt5iiros5k36xw3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бахрушин Сергей Владимирович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165097</id>
    <revision>
      <id>1306400</id>
      <parentid>1204215</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T11:03:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16991" sha1="ex84pbwa3eij75gq0v4herxq26wp48k" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Сергей Владимирович Бахрушин'''  ({{OldStyleDate2|8|октябрь|1882|26|сентябрь}}, [[Мәскәү]] — [[8 март]] [[1950 йыл]], [[Мәскәү]]) — СССР һәм Рәсәй [[тарих]]сыһы, СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, (1939),   РСФСР АПН тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1945). Сталин премияһы лауреаты (1941).

== Биографияһы ==
Сергей Владимирович Бахрушин Мәскәү сауҙагәрҙәре  династияһынан. Уның олатаһы А.А. Бахрушин — театр музейын нигеҙләүсе; атаһы һәм ҡартатаһы — Мәскәү янындағы Иваново имениеһына эйә була. Өйҙә башланғыс белем ала, артабан уҡыуын Император Николай иҫтәлегенә  лицейҙа дауам итә, уны алтын миҙал менән тамамлай.  Мәскәү университетының тарих-филология факультетында  (1900—1904) уҡый. Университетты тамамлағандан һуң  профессор дәрәжәһенә әҙерләү өсөн ҡалдырыла

Университетта М.М.Богословский, [[Любавский Матвей Кузьмич|М. К. Любавский]], Ю В. Готье, А И. Яковлев, П. Г. Виноградов, В О. Ключевскийҙа уҡый. 

1909 йылдан Мәскәү университетының приват-доценты, ә 1927 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем — Мәскәү дәүләт университетының профессоры.

1910—1912 йылдарҙа Мәскәү ҡала думаһында прогрессив төркөм  ''Комитеты ағзаһы'';  1913—1917 ''Комитет секретары''  була. 1913—1916 йылдарҙа Мәскәүҙән  земство  гласныйы.

&quot;Монархия заговоры&quot; ҡатнашыусыһы тип  Семипалатинскҡа  һөргөнгә (1931—33) тарихсы С. Ф. Платонов менән бергә ебәрелә, (Академия эштәре сиктәрендә&lt;ref&gt;Был реабилитирован в 1967 году.&lt;/ref&gt;). Һөргөндә китапханала эшләй, Семипалатинск педагогия һәм геология институттарында уҡыта

Шулай эшләй, 1937 йылдан башлап ссср фәндәр академияһының тарих институты. 1940-50 йылдарҙа тарихы секторы мөдире булып осор феодализм.

Хеҙмәт коллективтары мөхәррире һәм авторҙашы булыуы Тарихы «Мәскәү» (1-2 т., 1952, 1953), «ссср тарихы очерктары» (1953), ҡатнашҡан яҙыуы тарихы «дипломатия» (сталин премияһы, 1941), СССР юғары мәктәптәре өсөн тарих буйынса дәреслек.

== Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары ==
С.В.Вахрушиндың ғилми ҡыҙыҡһыныуҙары даирәһе бик киң: Киев Русенән алып XIX быуатҡа тиклем, айырым тарихи шәхестәрҙең характеристикаларынан  алып Рәсәй тарихи үҫешенең киң ҡатламдарына тиклем, киң уҡыусылар өсөн пропаганда һәм популяр мәҡәләләрҙән алып фундаменталь академик тикшеренеүҙәргә тиклем. Үҙенең фәнни эҙләенүҙәре тураһында һөйләгәндә, С. В. Бахрушин уларҙың тематикаһын дүрт төркөмгә бүлә:

# XV—XVII  быуаттарҙа рус дәүләте тарихы буйынса 
# Киев Русе  тарихы буйынса 
# Себер тарихы буйынса 
# башҡа эштәре.

== Төп эштәре ==

* Княжеское хозяйство XV и первой пол. XVI вв. // Сб. статей, посвященных В. О. Ключевскому… М., 1909;
* [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003800435#?page=5 Москва в 1812 году.] — М.: Имп. о-во истории и древностей рос. при Моск. ун-те, 1913. — 40 с.
* Малолетние нищие и бродяги в Москве: (Ист. очерк). — Москва : Гор. тип., 1913. — 51 с.
* Московский мятеж 1648 г. // Сб. статей в честь М. К. Любавского. П., 1917;
* Очерки по истории колонизации Сибири в XVI и XVII вв. М., 1927;
* Остяцкие и вогульские княжества в XVI—XVII веках. — Л.: Изд-во Ин-та народов Севера ЦИК СССР, 1935. — 91 с.
* [http://dlib.rsl.ru/viewer/01005319908#?page=5 Завоевание Сибири]: Стеногр. лекции проф. С. В. Бахрушина, прочит. 4 марта 1938 г.: [На правах рукописи]: [Только для слушателей и препод.]. — М.: Ин-т усовершенствования педагогов и руководящих работников комсельхозшкол, 1938. — 16 с.
* Героическое прошлое славян. — М.: Воен. изд-во, 1941. — 14 с.
* Дмитрий Донской. — Ташкент : Изд-во УзФАН, 1942. — 40 с. — ([Великие русские полководцы] / Акад. наук СССР, Узбекистан. филиал, Ин-т языка, лит. и истории)
* Минин и Пожарский — Ташкент : Изд-во УзФАН, 1942. — 56 с. — ([Великие русские полководцы] / Акад. наук СССР, Узбекистан. филиал, Ин-т языка, лит. и истории)
* Разгром Ливонского ордена в Прибалтике. (XVI в.). — Ташкент: Госиздат УзССР, 1942. — 32 с.
* [http://dlib.rsl.ru/viewer/01005348137#?page=5 Иван Грозный]. — М.: Гос. изд. полит. лит., 1945. — 100 с. (ранее — М.: Гос. изд. полит. лит., 1942. — 73 с.)
* [http://dlib.rsl.ru/viewer/01005756317#?page=5 Самодержавие Ивана lV]. — М.: Воен. изд-во, 1946. — 80 с. — (В помощь преподавателю дивизионной школы партийного актива. История СССР).
* Москве 800 лет. [1147-1947] — М: Госполитиздат, 1947. — 48 с. (с Г.&amp;amp;nbsp;Д.&amp;amp;nbsp;Костомаровым)
* Старая Москва. —М.: изд-во и тип. Госкультпросветиздата, 1947. — 31 с.
* Научные труды. — М., 1952—1959. — Т. 1—4. (список трудов в 1-м томе).
* [http://libelli.ru/works/discurs.htm Беседа об исторической науке] // ''Бахрушин С. В.'' [http://dlib.rsl.ru/viewer/01001369438#?page=1 Труды по источниковедению, историографии и истории эпохи феодализма (Научное наследие)]. — М.: Наука, 1987. — С. 80—86.
* Из воспоминаний // Проблемы социальной истории Европы: от античности до нового времени. Брянск, 1995.

== Бүләктәре һәм премиялары ==

* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (10.06.1945)
* Беренсе дәрәжәлә  Сталин премияһы (1941)

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* {{БСЭ3|заглавие=Бахрушин Сергей Владимирович}}
* ''{{Comment|Вовина-Лебедева В. Г.|Варвара Гелиевна Вовина-Лебедева}}'' [https://cyberleninka.ru/article/n/s-v-bahrushin-i-m-n-tihomirov-k-voprosu-o-shkolah-v-issledovaniyah-drevney-rusi С. В. Бахрушин и М. Н. Тихомиров: к вопросу о школах в исследованиях Древней Руси] // Петербургский исторический журнал. 2015;
* ''{{Comment|Дубровский А. М.|Александр Михайлович Дубровский}}'' С. В. Бахрушин // Портреты историков. Время и судьбы. Т. 1 / отв. ред. Г.&amp;amp;nbsp;Н.&amp;amp;nbsp;Севостьянов. М. — Иерусалим, 2000;
* ''Дубровский А. М.'' С. В. Бахрушин и его время. М., 1992;
* {{Мәҡәлә|автор=[[Зимин, Александр Александрович|Зимин А. А.]]|заглавие=Творческий путь С. В. Бахрушина|издание=Научные доклады высшей школы. Исторические науки|год=1961|номер=2}}
* {{Мәҡәлә|автор=[[Кафенгауз, Бернгард Борисович|Кафенгауз Б. Б.]]|заглавие=С. В. Бахрушин|издание=Учёные записки МГУ|год=1952|выпуск=156}}
* ''Каштанов С. М.'' Творческое наследие С. В. Бахрушина и его значение для советской исторической науки (К 100-летию со дня рождения) // История СССР. — 1982. — № 6.
* ''{{Comment|Преображенский А. А.|Александр Александрович Преображенский}}'' Бахрушин Сергей Владимирович // Историки России. Биографии / сост. А.&amp;amp;nbsp;А.&amp;amp;nbsp;Чернобаев; под ред. {{Comment|В. А. Динеса|Владимир Александрович Динес}}. М., 2001.
* Проблемы социально-экономической истории истории феодальной России. К 100-летию со дня рождения чл.-корр. АН СССР С. В. Бахрушина / отв. ред. А. А. Преображенский. М., 1984;
* {{Китап|автор=Тихонов В. В.|заглавие=Московские историки первой половины XX века: научное творчество [[Готье, Юрий Владимирович|Ю. В. Готье]], [[Веселовский, Степан Борисович|С. Б. Веселовского]], [[Яковлев, Алексей Иванович|А. И. Яковлева]], С. В. Бахрушина|ответственный=В. В. Тихонов; Рецензенты: д.и.н. [[Шестаков, Владимир Алексеевич|В. А. Шестаков]], д.и.н. [[Дурновцев, Валерий Иванович|В. И. Дурновцев]]; [[Институт российской истории РАН]]|место=М.|год=2012|страниц=390|isbn=978-5-8055-0233-1|тираж=300}}
* {{Мәҡәлә|автор={{nobr|Тришкин И. Е.}}, {{nobr|Цыганков Д. А.}}|заглавие=БАХРУШИН Сергей Владимирович|издание=Императорский Московский университет: 1755—1917|тип=энциклопедический словарь|автор издания={{nobr|А. Ю. Андреев}}, {{nobr|Д. А. Цыганков}}|место=М.|издательство=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)|год=2010|страницы=58—59|isbn=978-5-8243-1429-8|ref=Императорский Московский университет}}
* ''Черепнин Л. В.'' К 10-летию со дня смерти С. В. Бахрушина и К. В. Базилевича // ''Черепнин Л. В.'' Отечественные историки XVIII—XX вв. М., 1984.

== Һылтанмалар ==

* {{Сотрудник РАН|49494|Сергея Владимировича Бахрушина}}
* [https://web.archive.org/web/20130509180647/http://gublibrary.ru/tum/Issledov_Sibiri/Bakhrushin.html Краткая биография]
* [http://pedagogic.ru/persons/item/f00/s00/e0000047/index.shtml Статья] в «Педагогической энциклопедии»
* [http://www.megabook.ru/article?%d0%91%d0%90%d0%a5%d0%a0%d0%a3%d0%a8%d0%98%d0%9d%20%d0%a1%d0%b5%d1%80%d0%b3%d0%b5%d0%b9%20%d0%92%d0%bb%d0%b0%d0%b4%d0%b8%d0%bc%d0%b8%d1%80%d0%be%d0%b2%d0%b8%d1%87 Статья] в «Энциклопедии Кирилла и Мефодия»
* [http://russiasib.ru/baxrushin-sergej-vladimirovich Статья]{{Недоступная ссылка|date=Май 2018|bot=InternetArchiveBot}} в «Энциклопедии Сибири»
* Бахрушин, Сергей Владимирович. На сайте «Хронос».
* Бахрушин Сергей Владимирович (неопр.). Летопись Московского университета. Дата обращения 17 декабря 2017.
* [http://isaran.ru/?q=ru/fund&amp;guid=4DA0BA0E-EDAE-CB39-9F95-A147C3B492CD&amp;ida=1 Историческая справка] на сайте Архива РАН
* ''Тихонов В. В.'' [http://cliohvit.ru/view_post.php?id=75 Об одной тенденции развития отечественной историографии в начале XX в.: историко-антропологические работы А. И. Яковлева и С. В. Бахрушина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610214407/http://cliohvit.ru/view_post.php?id=75 |date=2015-06-10 }}
* ''Тихонов В. В.'' [http://cliohvit.ru/view_post.php?id=84 История Москвы и Московского края в научном наследии С. В. Бахрушина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610223914/http://cliohvit.ru/view_post.php?id=84 |date=2015-06-10 }}
* ''Тихонов В. В.'' [http://cliohvit.ru/view_post.php?id=98 Эпоха Ивана Грозного в интерпретации С. В. Бахрушина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610214844/http://cliohvit.ru/view_post.php?id=98 |date=2015-06-10 }}
* ''Митрофанов В. В.'' [https://web.archive.org/web/20150610210307/http://library.ikz.ru/georg-steller/aus-sibirien-2013-2006/mitrofanov-v.v.-o-programme-kursa-s.v.-bahrushina О программе курса С. В. Бахрушина по истории Сибири]
* ''Решетникова С. Н.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/inostrannye-istochniki-po-istorii-kolonizatsii-sibiri-v-otsenkah-s-v-bahrushina Иностранные источники по истории колонизации Сибири в оценках С. В. Бахрушина]
* ''Решетникова С. Н.'' [http://cheloveknauka.com/osnovnye-problemy-istochnikovedeniya-sibirskoy-istorii-v-tvorchestve-s-v-bahrushina Основные проблемы источниковедения сибирской истории в творчестве С. В. Бахрушина]
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:СССР тарихсылары]]
[[Категория:Рәсәй империяһы тарихсылары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Сталин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:СССР ФА мөхбир ағзалары]]
[[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1950 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:8 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:1882 йылда тыуғандар]]
[[Категория:8 октябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>ex84pbwa3eij75gq0v4herxq26wp48k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баланчивадзе Андрей Мелитонович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165794</id>
    <revision>
      <id>1306385</id>
      <parentid>1305597</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T09:59:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16992" sha1="amesr2411mpaw1390pa9z7upth7z9qw" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Баланчивадзе Андрей Мелитонович''' ({{Lang-ka|ანდრია მელიტონის ძე ბალანჩივაძე}}; [[19 май]] ([[1 июнь]]) [[1906 йыл]] — [[1992 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Грузия]] композиторы, [[Педагогика|педагог]], йәмәғәт эшмәкәре. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] ([[1986]]). СССР-ҙың халыҡ артисы ([[1968]]). Ике тапҡыр Сталин премияһы ([[1946]], [[1947]]) һәм Грузин ССР-ының Ш. Руставели исемендәге дәүләт премияһы лауреаты ([[1969]]).

== Биографияһы ==
Андрей Мелитонович Баланчивадзе [[1906 йыл]]дың (башҡа сығанаҡтар буйынса — [[1905 йыл]]&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Большая русская биографическая энциклопедия (электронное издание)|часть=Баланчивадзе, Андрей Мелитонович|издание=Версия 3.0|место=М.|издательство=Бизнессофт, ИДДК|год=2007}}&lt;/ref&gt;) 19 майында (1 июнь) [[Санкт-Петербург]]та композитор [[Баланчивадзе Мелитон Антонович|Мелитон Баланчивадзе]] ғаиләһендә тыуа&lt;ref name=&quot;bse2&quot;&gt;Большая советская энциклопедия. Гл. ред. А. М. Прохоров, 3-е изд. Т. 2. Ангола — Барзас. 1970. 632 стр., илл.: 47 л. илл. и карт.&lt;/ref&gt;.

Музыка менән Санкт-Петербургта шөғөлләнә башлай. [[1918 йыл]]да уҡыуын [[Кутаиси]]ҙа, атаһы нигеҙ һалған музыка училищеһында дауам итә.

[[1921]]—[[1926 йыл]]дарҙа [[Вано Сараджишвили исемендәге Тбилиси дәүләт консерваторияһы|Тифлис консерваторияһы]]нда композиция класы буйынса М. М. Ипполитов-Ивановта (шулай уҡ Н. Н. Черепнинда һәм С. В. Бархударянда) һәм фортепиано буйынса И. С. Айсбергта уҡый. Шул уҡ йылдарҙа Грузияның Пролеткульт театрында, Сатира театрында, Тифлис эшселәр театрында, Эшсе йәштәр театрында һ. б. музыкаль биҙәүсе булып эшләй.

[[1931 йыл]]да Н. А. Римский-Корсаков исемендәге Ленинград консерваторияһын А. М. Житомирҙың композиция (шула уҡ В В. Щербачевта) һәм М. В. Юдинала фортепиано класы буйынса тамамлай.

[[1931]]—[[1933 йыл]]дарҙа — Котэ Марджанишвили саҡырыуы буйынса [[К. Марджанишвили исемендәге Тбилиси академия театры|Грузия драма театры]]нда композитов һәм музыкаль етәксе.

[[1941]]—[[1948 йыл]]дарҙа — Грузин ССР-ы дәүләт симфоник оркестрының художество етәксеһе.

[[1935 йыл]]да [[Вано Сараджишвили исемендәге Тбилиси дәүләт консерваторияһы|Тбилиси]] [[Вано Сараджишвили исемендәге Тбилиси дәүләт консерваторияһы|консерваторияһы]]нда уҡыта ([[1942 йыл]]дан — профессор, [[1962 йыл]]дан — композиция кафедраһы мөдире). Уның уҡыусылары араһында: М. Ш. Давиташвили, А. А. Квернадзе, Р. И. Лагидзе, Ш. Е. Милорава, А. И. Чимакадзе, А. В. Шаверзашвили , О. Л. Тевдорадзе, Н. Л. Мамисашвили бар&lt;ref name=&quot;me1&quot;&gt;Музыкальная энциклопедия. Гл. ред. Ю. В. Келдыш. Т 1. А — Гонг. 1072 стб. с илл. М.: Советская энциклопедия, 1973&lt;/ref&gt;.

[[1932 йыл]]да Грузин ССР-ы Композиторҙар союзы нигеҙләнгәндән алып уның ағзаһы. [[1953 йыл]]да — рәйесе, [[1956]]—[[1961]] һәм [[1968]]—[[1973 йыл]]дарҙа — идараның беренсе секретарыа, [[1973]]—[[1979 йыл]]дарҙа — Грузин ССР-ы Композиторҙар союзының почетлы рәйесе. [[1957 йыл]]дан — Грузин ССР-ы Музыкаль-хореография йәмғиәтенең почетлы рәйесе. [[1957]]—[[1991 йыл]]дарҙа — СССР Композиторҙар союзы идара ағзаһы ағзаһы.

1-5 саҡырылыш Грузин ССР-ы Юғары Советы депутаты&lt;ref name=&quot;me1&quot;&gt;Музыкальная энциклопедия. Гл. ред. Ю. В. Келдыш. Т 1. А — Гонг. 1072 стб. с илл. М.: Советская энциклопедия, 1973&lt;/ref&gt;. 8-се саҡырылыш[[СССР Юғары Советы]] депутаты (1970—1974).

[[1992 йыл]]дың [[28 апрель|28 апрелендә]] [[Тбилиси]]ҙа вафат була. Дидубий пантеонында ерләнгән.

=== Ғаиләһе ===
* Атаһы — [[Баланчивадзе Мелитон Антонович]] (1863—1937), композитор. Грузия ССР-ының халыҡ артисы (1933).
* Ағаһы — [[Джордж Баланчин]] (Георгий Баланчивадзе) (1904—1983), балетмейстер, хореограф. СССР-ҙан эмиграциялана һәм АҠШ-та Джордж Баланчин исеме аҫтында донъяға билдәле балетмейстер булып китә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] ([[1986]]).
* Грузин ССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре ([[1941]]).
* Грузия ССР-ының халыҡ артисы ([[1957]]).
* Абхаз АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре ([[1963]]).
* Абхаз АССР-ының халыҡ артисы ([[1967]])&lt;ref&gt;[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=10679 Герой Соц. Труда Баланчивадзе Андрей Мелитонович :: Герои страны]&lt;/ref&gt;.
* СССР-ҙың халыҡ артисы ([[1968]])&lt;ref name=&quot;bse2&quot;&gt;Большая советская энциклопедия. Гл. ред. А. М. Прохоров, 3-е изд. Т. 2. Ангола — Барзас. 1970. 632 стр., илл.: 47 л. илл. и карт.&lt;/ref&gt;
* Икенсе дәрәжә Сталин премияһы ([[1946]]).
* Беренсе дәрәжә Сталин премияһы ([[1947]]).
* Грузин ССР-ының Шота Руставели исемендәге дәүләт премияһы ([[1969]]).
* Ике [[Ленин ордены]] (1958, 1986).
* Дүрт [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1944, 1946, 1966, 1971).
* [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] (1976).
* [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почет Билдәһе» ордены]] (1941).
* [[«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы]] (1953).
* «Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100-летию йыл тулыу айҡанлы» миҙалы.
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы.
* [[«Хеҙмәт ветераны» миҙалы]].
* Тбилиси ҡалаһының почетлы гражданы (1981).

== Ижади эшмәкәрлеге ==

=== Төп әҫәрҙәре ===
{{Колонки}}

==== Опералары ====
* «Арсен» (тамамланмаған) (1935)
* «Мзиа» (1949)
* «Золотая свадьба» (1970)

==== Балеттары ====
* «[Сердце гор» («Мзечабуки») ([[1936]])
* «Страницы жизни» («Рубиновые звёзды» балеты музыкаһы) (1961)
* «Мцыри» ([[Лермонтов Михаил Юрьевич|М. Ю. Лермонтов]] буйынса) (1964)

==== Опера-балет ====
* «Ганга» (1986)

==== Симфоник оркестр өсөн ====
* 5 симфония (1944, 1959, 1978, 1980 («Лесная»), 1989 («Юность»))
* симфоник картиналары, шул иҫәптән «Озеро Рица» (1940), «Карцанисский бой» (1943), «Море» (1952), «Днепр» ([[Гоголь Николай Васильевич|Н. В. Гоголь]] буйынса, 1955)
* «Приветственная увертюра» (1957)

==== Оркестр менән скрипка өсөн ====
* «Поэма» (1976)

==== Оркестр менән фортепиано өсөн ====
* 4 концерт (1936, 1947 1952, 1968)

==== Оркестр менән фагот өсөн ====
* концертино (1954)

==== Ҡыллы оркестр һәм фортепиано өсөн ====
* концерт (1977)

==== Фортепиано өсөн ====
* «Ноктюрн» (1948), «Самана» (1949), «Баллада» (1951), «Танец» (1951), «Элегия» (1951), «Прелюдия» (1951), «Рапсодия» (1964), «Фантазия» (1967), «Романтические пьесы» (1972)
* Бишенсе концерт (1979)
* Трио (1979)
* Квинтет (1980)
* Квартет (1983)

==== Музыкаль оҙатыуһыҙ хор өсөн ====
* «Миндаль» (Н. Чачава һүҙҙәре), «Два тополя» (М. И. Мачавариани һүҙҙәре)

==== Фортепиано менән тауыш өсөн ====
* романстар: «Нине Чавчавадзе» (Г. Н. Леонидзе һүҙҙәре), «В нашем саду» (И. Мосашвили] һүҙҙәре)
* йырҙар: «Клянусь моей землей» (Ш. Абхаидзе һүҙҙәре), «Песня о Самгори» (К. Р. Каладзе һүҙҙәре), «За урожай» (А. А. Жаров һүҙҙәре), «Торжественная песня» (Н. Д. Лабковский һүҙҙәре)

==== Камера-инструменталь әҫәрҙәр ====
* «Обелиски» вокаль-симфоник поэма (1985)

==== Ҡулланма музыка ====
* театр спектаклдәренә (40-тан ашыу), шул иҫәптән:
** «Олеко Дундич», М. А. Кац һәм А. Г. Ржешевский (1942), «Герой Крцаниси», С. И. Шаншиашвили (1943), «Сирано де Бержерак», Э. Ростан (1944), «Король Лир», [[У. Шекспир]] (1948), «Первый шаг», Е. Г. Церетели буйынса (1948) — [[Шота Руставели исемендәге грузин театры]]нда.
** «Три толстяка» Ю. К. Олеша буйынса (1931), «Сказ об Арсене» халыҡ эпосы буйынса (1931), «Светите нам, звёзды!», И. К. Микитенко (1931), «Далёкое», А. Н. Афиногенов (1936), «Деревья умирают стоя», А. Касона (1957), «Цезарь и Клеопатра», Б. Шоу (1960) — [[К. Марджанишвили исемендәге Тбилиси академия театры]]нда
** [[Кутаиси]], Телави, [[Ереван]] тетарҙарында
* кинофильмдарға көйҙәр (20 самаһы).
{{Конец кол}}

=== Фильмографияһы ===
{{Колонки}}
* {{Год в кино|1935}} — Скала Аршаула
* {{Год в кино|1936}} — Прометей (П. Толстяковы менән берлектә)
* {{Год в кино|1937}} — Потерянный рай
* {{Год в кино|1939}} — Родина]
* {{Год в кино|1941}} — В чёрных горах (ҡыҫҡа метражлы)
* {{Год в кино|1941}} — Огни Колхиды
* {{Год в кино|1942}} — Неуловимый Ян
* {{Год в кино|1942}}—{{Год в кино|1943}} — Георгий Саакадзе ([[Һажибәков Ғөзәйер Әбделхөсәйен улы|Ғәзәйер Һажибәков]]  менән берлектә)
* {{Год в кино|1943}} — Он ещё вернётся
* {{Год в кино|1944}} — Малахов курган
* {{Год в кино|1944}} — Щит Джургая (Г. Киладзе менән берлектә)
* {{Год в кино|1946}} — Давид Гурамишвили
* {{Год в кино|1946}} — Клятва (музыкаль биҙәлеш)
* {{Год в кино|1952}} — Покорители вершин (Р. Габичвадзе менән берлектә)
* {{Год в кино|1954}} — Они спустились с гор
* {{Год в кино|1958}} — Мамлюк
{{Конец кол}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{Из БСЭ|заглавие=Баланчивадзе Андрей Мелитонович}}
* [https://web.archive.org/web/20120511210233/http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?ID=7548 Данные на сайте Биография.ру]
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Грузия йәмәғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:СССР-ҙың йәмәғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:8-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:СССР Композиторҙар союзы ағзалары]]
[[Категория:СССР-ҙың академик музыканттары]]
[[Категория:Санкт-Петербург консерваторияһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Сталин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:СССР-ҙың халыҡ артистары]]
[[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:XX быуат музыка педагогтары]]
[[Категория:СССР музыка педагогтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса педагогтар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:XX быуат кинокомпозиторҙары]]
[[Категория:СССР кинокомпозиторҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса композиторҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]]
[[Категория:XX быуат композиторҙары]]
[[Категория:СССР композиторҙары]]
[[Категория:Тбилисиҙа вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1992 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:28 апрелдә вафат булғандар]]
[[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]]
[[Категория:1906 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1 июндә тыуғандар]]</text>
      <sha1>amesr2411mpaw1390pa9z7upth7z9qw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аварҙар (күсмә халыҡ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167213</id>
    <revision>
      <id>1306260</id>
      <parentid>1300192</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T02:16:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48914" sha1="gofqyisv5q5ncznnvzcg3diavaer3m9" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Аварҙар''' ({{Lang-el|Άβαροι}}; {{Lang-la|Avari}}; {{Lang-orv|обърѣ}}, ед.ч объринъ; {{Lang-ru|о́бры}}) — VI быуатта Үҙәк Европаға күсеп килгән һәм унда Авар ҡағанаты (VI—IX бб.) дәүләтен төҙөгән килеп сығышы буйынса үҙәк азиялы күсмә халыҡ. Шулай уҡ билдәһеҙ сығышлы төрлө евразия күсмә халыҡтары альянсы составына ингән '''Вархонитҙар'''&lt;ref name=&quot;eou&quot;&gt;[http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CA%5CV%5CAvars.htm Avars] at the [[Encyclopedia of Ukraine]]&lt;/ref&gt; ('''Varchonites''') һәм '''Псевдоаварҙар'''&lt;ref&gt;According to Grousset, Empire of the Steppes, page 171,[[Theophylact Simocatta]] called them pseudo-Avars because he thought the true Avars were the [[Rouran Khaganate|Rouran]].&lt;/ref&gt; (византия сығанаҡтарында) булараҡ билдәле&lt;ref name=&quot;EOBE&quot;&gt;{{Китап|ref=Frassetto|заглавие=Encyclopedia of Barbarian Europe: Society in Transformation|ссылка=https://books.google.com/books?id=yW-GfElbafQC|издательство=[[ABC-CLIO]]|isbn=978-1576072639|страницы=54—55|автор=Frassetto, Michael|год=2003}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WM&quot;&gt;{{Китап|ref=Waldman|заглавие=Encyclopedia of European Peoples|ссылка=https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC|год=2006|издательство={{Нп3|Infobase Publishing}}|isbn=978-1-4381-2918-1|страницы=46—49|автор=Waldman, Carl; Mason, Catherine}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Beckwith390&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Beckwith|2009}}: «… the Avars certainly contained peoples belonging to several different ethnolinguistic groups, so that attempts to identify them with one or another specific eastern people are misguided.»&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kyzlasov&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Kyzlasov|1996}}: «The Juan-Juan state was undoubtedly multi-ethnic, but there is no definite evidence as to their language… Some scholars link the Central Asian Juan-Juan with the Avars who came to Europe in the mid-sixth century. According to widespread but unproven and probably unjustified opinion, the Avars spoke a language of the Mongolic group.»&lt;/ref&gt;{{Sfn|Pritsak|1982}}. Традиция буйынса аварҙар жужандарға&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Китап|автор=Таскин В. С.|заглавие=Материалы по истории древних кочевых народов группы дунху|ответственный=Н. Ц. Мункуев|год=1984|издание=|место=Москва|издательство=Наука|страницы=4|страниц=487|isbn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/avarskie-drevnosti-kak-vozmozhnaya-osnova-dlya-vydeleniya-arheologicheskih-pamyatnikov-zhuzhaney|автор=Комиссаров С. А., Шульга Д. П.|заглавие=Аварские древности как возможная основа для выделения археологических памятников жужаней|год=2009|язык=|издание=Вестник Новосибирского государственного университета. Серия: История. Филология|тип=|том=8|выпуск=5|номер=|страницы=186—188|issn=1818-7919}}&lt;/ref&gt;тиңләштерелә. Күпселек тикшеренеүселәр фекере буйынса, жужандарҙың төп ҡәбиләләре [[Монгол халыҡтары|монгол телле]], әммә улар ҡайһы бер [[Төрки халыҡтар|төрки]] ҡәбиләләрҙе лә буйһондорған була&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=|автор=Конрад Н. И.|заглавие=Избранные труды: история|ответственный=|год=1974|издание=|место=Москва|издательство=Наука|страницы=348|страниц=472|isbn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=|автор=|заглавие=Всемирная история. Том III|ответственный=|год=1957|издание=|место=Москва|издательство=Академия наук СССР. Государственное издательство политической литературы|страницы=30|страниц=|isbn=}}&lt;/ref&gt;.'''Уарҙар''' (шулай уҡ '''Варҙар''', ''ҡытай телендә'': ''滑''; ''пиньинь'': ''Huá'') — Европала эфталиттар һәм Ҡытайҙа ''Yanda'' (''嚈噠'') тип аталған һәм Хорезмдың өҫтөнлөклө этносынан торған конфедерацияның этник компоненттарының иң ҙуры булған. По мнению [[Фирҙәүси]] фекеренсә, Уарҙарҙың легендар ата-бабаһы [[Афрасиаб (правитель)|Афрасиаб]] булған.

Феофилакт Симокатт хеҙмәттәренә ярашлы, уарҙар (хиониттар менән бергә) европа аварҙарының ата-бабалары булған.

== Этник сығышы ==
Әлеге ваҡытта тарихнамәлә аварҙар этногенезына өс төп ҡараш бар:

# улар монгол телле этнос — сяньби йәки жужандәр.
# улар төрки телле [[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|уғырҙар]] этносы;
# күпселектә улар иран телле этнос —Арал буйында йәшәгән һәм [[уғырҙар]] менән берләшкән хиониттар. Б. э. т. IV быуатта Аммиан Марцеллин телгә ала (шулай уҡ ҡара: уарҙар);

Шуның менән бергә бөтә теориялар ҙа төрлө этник элементтарың йоғонтоһо булыуы, һәм аварҙар, ҡайһы осраҡта ла, бер төрлө генә ҡәбилә түгел, уларҙың Европаға үтеп ингән һайын, төрки ҡәбиләләренең көслө йоғонтоһо аҫтында булыуы менән ризалаша&lt;ref&gt;Краткий обзор мнений см. [http://turkicethnogenesis.narod.ru/03.html ''Фарид Шафиев''. Этногенез и история миграций тюркских кочевников: закономерности процесса ассимиляции. Баку 2000.]&lt;/ref&gt;.

Традиция буйынса тарихсылар араһында аварҙарҙы үҙәк азия жуань-жуань (жоу-жань) — ({{Ҡытайса||蠕蠕|Ruǎnruǎn}}, йәки {{Ҡытайса||柔然|Róurán}}) халҡы менән оҡшатыу ҡабул ителгән. Б Шпулер, Й. Маркварт, В Эберһард, Р. Груссэ, К. Менгес, П. Пельо, Е. А. Хелимский ошо фекер яҡлы. Үрҙә аталған тикшереүселәр фекере буйынса, жужандәрҙең монгол теллелеге бәхәсһеҙ. Лингвистик материалда славян телдәрендә монгол теленән алынған иртә үҙләштереүҙәр: мәҫәлән, «хоругвь» һәм «телега», шулай уҡ жужандәрҙә билдәле булған [[ҡаған]] титулы менән раҫлана.

Жужань сығышына ҡарата скептик кәйефле ғалимдарҙың фаразынса, жужандәрҙең авар союзына күпмелер өлөшө булыуы мөмкин, тик ул төп түгел, тип һанай. Мәҫәлән, Тарим бассейнынан [[Афғанстан|Афғанстанға]]&lt;nowiki/&gt;күсеп килгән '''хуа''' ({{Ҡытайса||滑|Huá}}) ҡәбиләһе тураһында ҡытай йылъяҙмаһында телгә алына һәм улар юэчжи йәки эфталиттар тармағынан тиелә. [[Төркиә|Төрөк]] тикшеренеүсеһе Мәһмәт Тезжан һалып, хуа эфталит төркөмөнөң сәйәси атамаһы сифатында сығыш яһағандыр тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;transoxiana&quot;&gt;[http://www.transoxiana.org/Eran/Articles/Tezcan_Apar.pdf ''Tezcan Mehmet, Dr.'' The Ethnonym Apar in the Turkish Inscriptions of the VIII. Century and Armenian Manuscripts // Электронный журнал «Transoxiana» &lt;small&gt;= Journal Libre de Estudios Orientales =&lt;/small&gt; (www.transoxiana.org). — ISSN 1666-7050. {{v|19|04|2019}}]&lt;/ref&gt;.

Иртә аварҙарҙың күп өлөшөнөң иран теллелеген нигеҙләүгә һәм Афғанстан һәм уның янындағы өкәләрҙә йәшәгән: эфталиттар, хионит, кидариттар ҡәбиләләренең «аҡ һундар» (''White Huns, Huns Aryan'') менән туғанлыҡ бәйләнештәре булыуына япон тикшеренеүсеһе Кацуо Эноки&lt;ref&gt;The Origin of the White Huns or Hephthalites. Roma: -East and West, IV. 1955, № 3; смотри также On the nationality of the Hephthalites. Tokyo: Memories of the Department of the Toyo Bunko, № 18, 1959&lt;/ref&gt;хеҙмәттәре тос өлөш индерҙе. Асылда, ошо уҡ позицияны Николай Кёррер, К. Цегледь, А. Һерманн һ. б. яҡлай. А. Һерманндың &quot;Ҡытай атласы&quot;нда [[Хөрәсән]], Тохаристан һәм башҡа уларға йәнәш ятҡан көнсығыш территориялары афу/хур/авар/эфталит халҡының аҫаба ерҙәре сифатында күрһәтелгән&lt;ref name=&quot;transoxiana&quot;/&gt;

Белешмә әҙәбиәттә&lt;ref&gt;БСЭ. Т. 1, М., 1969.&lt;/ref&gt; аварҙарҙың төрки сығышы хаҡында фараз киң таралған. Был раҫлау ҡағанатҡа ингән төрки ҡәбиләләре йоғонтоһо аҫтында аварҙарҙың этник йөҙө үҙгәреүе менән бәйле булған һуңғы осор өсөн дөрөҫөрәк. Ғилми әҙәбиәттә иртә аварҙарға ҡарата был теорияны венгр тарихсыһы А. Рона-Таш үҫтерә. Уның фекере буйынса, тәүге аварҙар (жужандәр) уғыр (r-төрки) теле төрөндә һөйләшкән, ә авар союзының арҡа үҙәген төрки-[[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|уғырҙар (уйғыр)]]&lt;ref&gt;Hungarians and Europe in the Middle Ages. CEU press&lt;/ref&gt;әшкил иткән.

Ҡайһы бер тикшеренеүселәр, византия тарихсылары Менандр Протектор (VI быуат) һәм Феофилакт Симокатта (VII быуат) хәбәрҙәренә нигеҙләнеп, Европала — вархониттар (уар һәм хуни ҡәбиләләре), күршеләрен ҡурҡытыр өсөн, аварҙар исемен файҙаланған «псевдоавар», булған тип фаразлай.&lt;blockquote&gt;
Император Юстиниан батша тәхетен биләгән саҡта, уар һәм хунни ҡәбиләләренең ҡайһы бер өлөшө Европаға ҡасып килә һәм урынлаша. Үҙҙәрен авар тип атайҙар, юлбашсыларына почётлы ҡаған исемен бирәләр. Ни өсөн улар үҙатамаһын үҙгәрткән, беҙ хәҡиҡәттән тайпылмай һөйләп бирәбеҙ. Барселт, уннугурҙар, сабирҙар һәм, уларҙан тыш, башҡа һун ҡәбиләләре, үҙҙәре янына уар һәм хунниҙарҙың бер өлөшөн генә күреп, ҡурҡыуға төшкән һәм аварҙар күсенгән тип уйлаған. Шуға күрә улар, үҙҙәренең хәүефһеҙ йәшәүен тәьмин итеү маҡсатында, был ҡасаҡтарҙы йомарт бүләкләгәндәр. Уар һәм хунниҙар, үҙҙәренә ни тиклем уңайлы шарттар тыуыуын күргәнлектән, уларға үҙҙәренең илселектәрен ебәргән халыҡтарҙың хатаһын оҫта файҙаланып, үҙҙәрен аварҙар тип атаған; һөйләшеү, скиф ҡәбиләләре араһында аварҙар иң эшлеклеһе һәм һәләтлеһе тиҙәр. Тәбиғи, беҙҙең көндәргә тиклем был псевдоаварҙар (уларҙы шулай тип йөрөтөү дөрөҫ булыр ине), ҡәбилә эсендә беренселекте үҙләштереп, төрлө исемдәрен: элекке ғәҙәт буйынса уларҙың ҡайһы уар, ә башҡалары хунни атамаһын һаҡланған.&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Феофилакт Симокатта]] (перевод С. П. Кондратьева)|заглавие=История|ссылка=https://books.google.ru/books?id=K9l09MKEHkQC&amp;pg=PT331&amp;lpg=PT331}}&lt;/ref&gt; &lt;/blockquote&gt;

== Аварҙарҙың теле ==
Яҙма сығанаҡтарҙа һаҡланып ҡалған авар титулдары һәм шәхси исемдәр [[төрки]] һәм [[монгол]] ҡәбиләләре өсөн универсаль була&lt;ref&gt;[http://www.orientalstudies.ru/rus/images/pdf/journals/turcologica_1976_40_nemet.pdf ''Немет Ю.'' К вопросу об аварах / перевод с немецкого И. Г. Добродомова. // Turcologica. — Л.: Наука, 1976. — С. 298—305.]&lt;/ref&gt;. Археология мәғлүмәттәре күрһәтеүенсә, аварҙар руна яҙмаһының төрөн ҡулланған, әммә табылған бөтә яҙмалар ҙа ҡыҫҡа һәм асыҡланмайшифровке. Ғалимдар өйрәнгән һәм аңларға тырышҡан берҙән-бер ҡомартҡы: бер һауытҡа грек хәрефтәре менән соҡолоп яҙылған Надь-Сент-Миклош ҡомартҡыһы ғына бар&lt;ref name=mudr&gt;[http://altaica.ru/LIBRARY/mudrak/buyla-zoapan.pdf ''Мудрак О. А.'' Аварская надпись на сосуде из клада Надь-Сент-Миклош // Orientalia et Classica, Аспекты компаративистики — М.: Изд. РГГУ, 2005. — Вып. VI. — С. 81-103.]&lt;/ref&gt;: {{цитата|ΒΟΥΗΛΑ • ΣΟΑΠΑΝ •ΤΕCΗ • ΔΥΓΕΤΟΙΓΗ • ΒΟΥΤΑΟΥΛ • ΣΩΑΠΑΝ • ΤΑΓΡΟΓΗ • ΗΤΖΙΓΗ • ΤΑΙCΗ}}
Тел белгестәренең һығымталары төрлө. Рәсәй тел белгесе Е. Хелимский аварҙарҙың телен тунгус-маньчжур төркөмөнә&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110429032854/http://helimski.com/1.18.doc ''Хелимский Е.'' Тунгусоманьчжурский языковой компонент в Аварском каганате и славянская этимология // Материалы к докладу на XIII Международном съезде славистов. Любляна, 15-21 августа 2003]&lt;/ref&gt;ҡарата. О. Мудрак, киреһенсә, «болғар» (йәғни төрки уғыр «болғар» төркөмө)нә&lt;ref&gt;[http://starling.rinet.ru/Texts/bulgar.pdf ''Мудрак О. А.'' Заметки о языке и культуре дунайских булгар // Аспекты компаративистики 1. — М: изд. РГГУ, 2005. — С. 83-106.]&lt;/ref&gt;тип билдәләне. Болғар тикшеренеүсеһе Ж. Войников был яҙманы тәржемә иткән&lt;ref&gt;Алано-древнеболгарское письмо — В. Тырново: изд. Фабер, 2010. — С. 157—159.&lt;/ref&gt;:

* ''ΒΟΥΗΛΑ • ΣΟΑΠΑΝ'' — «Бойла Жупан», титул — бойл-жупан йәки жупан Бойл, Войлдың исеме.
* ''ΤΕCΗ'' — «теси» — маньчжур телендә ''toso'' — әҙерләү, эшләп сығарыу, эшләү, ҡуйыу (килтереү) монгол ''tos/toso'' — алыу, ҡулына бирергә, йәки эвенк сә ''tojus'', удэгейса ''tausi'' — сүкеү, дағалау{{Sfn|Сравнительный словарь тунгусо-маньчжурских языков|1975}}.
* ΔΥΓΕΤΟΙΓΗ — «дигетоиги» — прототунгус-маньчжур ''*dug'', эвенкса, эвенса, негидалсә ''duγ'', маньчжурса ''du'', улчийса, орокса ''dūči'', нанайса ''dōči'', удэгейса ''dukte'' — суҡып тишеү, эвенкса ''duγtike, duktike'' — ағасҡа соҡоп яҙыу гравировать, ''duku'' — яҙыу, сыуашса ''tăxşa, tăkxča'' — сүкеү, суҡып тишеү, протоалтайса ''*tugì'', боронғо төрөксә (караханид) ''tög'', төркмәнсә, төрөксә ''döv'', әзербайжанса ''döj'', татарса, башҡортса ''töj'', башҡа төрки телдәрҙә ''tüj'' — һуғырға, туҡылдарға, суҡырға, протомонголса ''*tügsi'', монголса ''tügsi'', халха-монголса ''tügši'', ҡалмыҡса ''tükšэ'', ордосса ''dügši'' — һуғырға, туҡылдарға{{Sfn|Сравнительный словарь тунгусо-маньчжурских языков|1975}}. Дигорса ''dохъ'' — суҡыуға тәғәйенләнгән ағас инструмент, тунгус-маньчжур һәм монгол формалары менән оҡшашлығын күрһәтә.
* ''ΒΟΥΤΑΟΥΛ • ΣΩΑΠΑΝ'' — «Войтаул йәки Бойтаул — жупан» — шәхси исем.
* ''ΤΑΓΡΟΓΗ'' — «тагроги» — тунгус-манчжур ғаиләһендә, эвенкса ''tiγэ, tiγэruk'' — туҫтаҡ, һауыт-һаба, негидальса ''tigэ'' — киң туҫтаҡ, тәрилкә, ульчийса ''tukuru'' — шешә һымаҡ һауыт, корейса tuguri — түңәрәк металл сынаяҡ, японса ''tok(k)uri'' — шешә һымаҡ һауыт, монгол ''toxo’an toqo’ an tuγān'' — атамаһы боронғо төрөк теленән сыҡҡан, металл һауыт, сахаса tögürük, үзбәксә taγar, төркмәнсә ''tagara'', төрөксә ''tagar'', татарса ''taγaraq'' — киң сынаяҡ, протоалтайса ''*t`iage'' — һауыт&lt;ref name=&quot;s-ae&quot;&gt;Altaic etymology. S. Starostin. Copyright 1998—2003. Этимологический словарь алтайских языков, над которым группа исследователей — С. Старостин, А. В. Дыбо, О. А. Мудрак и И. Шервашидзе — работали уже около четырёх лет. Эта база данных содержит большое количество ещё довольно сырого материала, который авторы надеются отполировать в финальном издании, однако готовы выставить этот материал на всеобщее обозрение, чтобы последние достижения алтаистики стали общедоступными. [http://www.starling.rinet.ru Веб-сайт] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170627113953/http://www.starling.rinet.ru/ |date=2017-06-27 }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Сравнительный словарь тунгусо-маньчжурских языков|1975|loc={{уточнить2|Т.__|Уточнить том}}, С. 176}}. Алтай һүҙе енисей телдәренә лә: кет, юг ''ti'', арин ''taj'', пумпоколь ''tïg'', протоформаһы ''*thigэ'' — һауыт. Шлай итеп «тагроги» киң сынаяҡ тигәнде аңлата, яҙыу бокалда түгел, ә киң сынаяҡҡа яҙылған.
* ''ΗΤΖΙΓΗ'' — «итсиги» — монгол телендәге ''itege'', халха-монголса ''itge, jatga,'' бүрәтсә ''idxa'', ҡалмыҡса ''itkэ'', ордосса ''etege'' — ышанырға, эвенкса ''itiγā'', эвенса ''itъγ'' — ни өсөндөр әҙерләргә, эвенкса ''iti'', эвенса ''itqa'', негидальса ''itqa''менән бәйләр кәрәк — йола, протоформа ''*it`á'' — ышаныс, йола&lt;ref name=&quot;s-ae&quot; /&gt;{{sfn|Сравнительный словарь тунгусо-маньчжурских языков|1975|loc=Т. 1., С. 333}}.
* Һуңғы һүҙ ''ΤΑΙCΗ'' — «тайся» һүҙен ике вариантта аңлатырға мөмкин:
:# маньчжур телендә ''tэjsu'' — ярашлы, үлсәм, ''tэsu'' — ҡәнәғәтләндерергә, орокса ''tes'', негидальса ''tēss'', нанайса ''tias'', удэгейса ''teæsi'' — тулы, бөтөн, маньчжурса ''tusa'', солонса ''tosa'', эвенкса ''tusaka'', удэгейса ''tuhi'', боронғо монголса һәм төркисә ''tusa'' — файҙа, ҡәнәғәт{{sfn|Сравнительный словарь тунгусо-маньчжурских языков|1975|loc=Т 2., С. 229, 241, 173, 223}};
:# тунгус-маньчжурса ''tэsī'', эвенкса ''tэsi, tэši,'' эвенса ''tes, tъs,'' негидальса ''tэsi'', ульчийа, орокса ''tesu'' — таҙартырға{{sfn|Сравнительный словарь тунгусо-маньчжурских языков|1975|loc=Т 2., С. 240–241}}.

Шулай итеп, һүҙҙең мәғәнәһе: Бойла жупан, Бойтауыл жупан, ҡәнәғәтлек йәки таҙарыныу өсөн ҡулланһын өсөн, йола буйынса, йәки ышаныс йөҙөнән, яҙыуҙы ҡуйҙы, эшләне, соҡоп яҙҙы.

== Антропологик мәғлүмәттәр ==
Венгр археологтары аварҙарҙы европеоид (күпселеген) тип билдәләүенсә, бәләкәй — өҫтөнлөклө ҡатлам хәҙерге бүрәттәр һәм монгол (Тунгидтар) кеүек [[Монголоид раса|тибында монголоид]] раса һыҙаттарын һаҡлаған. Хәйер, йыш ҡына хакимлыҡ вәкилдәре тип аталған төркөмдә [[Көньяҡ себер расаһы|туран (урта азия) тибындағы]] йөҙ төҙөлөшө билдәләнгән{{Sfn|Кёррер|2001}}.

== Палеогенетика ==
VII—VIII быуаттарҙа ерләнгән 23 авар элита ҡәберендә C, D, F, M, R, Y, Z митохондриаль гаплотөркөм асыҡланған. Элек асыҡланған аварҙарҙың Y-хромосомалы N1a1-M46 (алдараҡ Tat йәки N1c), R1b-U106, I2a-M170 гаплотөркөмдәргә&lt;ref&gt;''Endre Neparáczki'' et al. [https://www.nature.com/articles/s41598-019-53105-5 Y-chromosome haplogroups from Hun, Avar and conquering Hungarian period nomadic people of the Carpathian Basin], 12 November 2019&lt;/ref&gt;, Венгрия аварҙарында Y-хромосомалы N1a1a, C2-P44/M217, G2a, I1, R1a-Z94 һәм E1b-V13 гаплотөркөмдәр өҫтәлде&lt;ref&gt;''Endre Neparaczki'' et al. [https://www.biorxiv.org/content/10.1101/597997v1 Y-chromosome haplogroups from Hun, Avar and conquering Hungarian period nomadic people of the Carpathian Basin], 2019&lt;/ref&gt;. Vii быуатта Дунай-Тисса йылғалар аралығында VII быуат аварҙарында янындағы аварҙар-һыу өлгөләре араһында ике азия митохондриаль макрогаплотөркөм c4a1a4 ике өлгөһө — береһе C4a1a4a, икенсеһе C4b6 ҡарай. D макрогаплотөркөмөнә 5 өлгө (берәр — D4i2, D4j, D4j12, D4j5a, D5b1), өс өлгө — F гаплотөркөмөнә (бер f1b1b һәм ике F1b1f) инә. M7c1b2b, R2, Y1a1 һәм Z1a1 митохондриаль гаплотөркөмдәр бер индивидта ғына күренә. Шулай уҡ тағы бер — М7 (моғайын M7c1b2b) (AC20 өлгөһө) гаплотөркөмө табылды. Европа митохондриаль гаплотөркөмдәр нигеҙҙә ҡатын-ҡыҙҙарҙа осрай һәм түбәндәге гаплотөркөмдәрҙә: Н (береһе H5a2 һәм икенсеһе H8a1), береһе J1b1a1 бер, ике T1a (ике T1a1), бер U5a1 һәм бер U5b1b сағыла. Түбән ҡатлам кешеһе ҡәберлегендә бер T1a1b (HC9) митохондриаль гаплотөркөм өйрәнелгән. Дунай-Тисса йылға аралығындағы 14 ир-ат Y-хромосомалы N-Tat (N1a1-M46) гаплотөркөмөнә ҡарай. Transtisza төркөмөнән ике ир-егет (AC4 һәм AC7) Y-хромосомалы Q1 гаплотөркөмөнөң төрлө субкладына: Q1a2-YP791 (F1096, M25) һәм Q1b-Z35973 (L330, M346) ҡарай&lt;ref&gt;''Veronika Csáky'' et al. [https://www.nature.com/articles/s41598-019-57378-8 Genetic insights into the social organisation of the Avar period elite in the 7th century AD Carpathian Basin], 22 January 2020&lt;/ref&gt;.

== Йолалары ==
Авар ир-аты сәстәрен оҙон итеп үҫтергән һәм толомға үргән.

== Сәйәси тарихы ==
Донъя тарихы аренаһында аварҙар [[555]] йылда көнбайышҡа күсенеүсе халыҡ булараҡ барлыҡҡа килгән. Ул саҡта улар көнбайыш [[Ҡаҙағстан]] далаларында көтөү көткән. 557 йылда уларҙың йәйләүҙәре Волганың көнбайыш ярына һәм дала Төньяҡ Кавказ далаларына күсә, бында улар савир һәм утигурҙара ҡаршы аландар менән альянса төҙөй. Византия сығанаҡтарында телгә алынған аварҙарға ҡәрҙәш ''забендер'' ҡәбиләләре, бәлки, Дағстанда Каспий буйында торған Сәиәндәргә мөнәсәбәте барҙыр.

558 йылда авар илселәре, византия биләмәләре сиктәрендә урынлашыу маҡсаты менән, Константинополгә император Юстиниан һарайына килә, әммә уларға хуплау булмай, әммә союз килешеүе төҙөлә, империя яңғыҙы «һундар»ға ҡаршы торғанлыҡтан, анттарҙы ҡалдыра. Әммә һуңынан сәйәси вектор үҙгәргәс, улар болғар-кутригурҙар менән сәйәси килешеү төҙөп, анттарға һөжүм итә, уларҙы буйһондора һәм византия стеналарын штурмлаған кутригур хакимы Заберган армияһына ебәрә.

565—566 йылдарҙа аварҙар, төньяҡтан [[Карпат]] тауҙарын уратып үтеп, алыҫ Тюрингия һәм Галлияға талау рейды ойоштора. Григорий Турский хәбәр итеүенсә, улар тылсым ярҙамында франктар ғәскәрен ҡыйрата һәм король Сигиберт I-не әсирлеккә ала.

567 йылда аварҙар лангобардтар менән берлектә еңеп Византия ярҙам күрһәткән гепидтарҙы еңә һәм [[Тиса]] үҙәнен яулай. Йыл узас, һуң булып китте Лангобардтар [[Италия]]ға китеп, бер йыл үтеүгә, аварҙар, үҙҙәренең ҡаған Баян I етәкселегендә бөтә Дунай аръяғы биләмәләренә хужа була һәм Византия биләмәләренә һөжүм итеүҙең төп урынына әүерелә.

578 йылда, II Друз мөрәжәғәтенән һуң, Византия императоры Тиберий II мөрәжәғәтенән һуң, авар ҡағаны Баян империя хәрби начальнигы (түрә) ярҙамы менән славяндарға ҡаршы хәрби поход ойоштора. Менандр мәғлүмәттәре буйынса, Баян ҡаған махсус хәрби кейемле һәм ҡораллы 60 мең һыбайлыларын йылға аръяғын йөҙҙөрөп сығара һәм славян отрядтарын тар-мар итә, сөнки уларҙың төп көстәре был ваҡытта Греция походында йөрөгән була. 581 йылда аварҙар һәм император Тиберий II, аварҙарға яһаҡ түләү шарты менән, Византияны һөжүменән һаҡлау өсөн, аварҙарҙың славяндарға һөжүм итеүе буйынса килешә.

=== Авар ҡағанаты ===
Урта Дунайҙа Паннонияла урынлашып, аварҙар үҙҙәре хәрби аристократия дәүләтен төҙөй. Ағас ҡәлғәләренә хрингтарына таянып, үҙҙәре үк уларҙың Далмацияла, Иллирияла һәм Фракияла таралыуҙарына ярҙам иткән славян ҡәбиләләрен буйһондорған.

623 йыл Само етәкселегендә көнбайыш славяндары аварҙарға ҡаршы ихтилалға күтәрелә һәм уларҙың власынан ҡотола.

627 йылда аварҙар византийлыларҙан етди еңелеүгә дусар була, һәм был кутургурҙар ихтилалына килтерә&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;''ГумилёвЛ. Н.'' Древняя Русь и Великая степь.&lt;/ref&gt;. 631 йылда аварҙар кутургурҙарҙы тар-мар итә.

640 йылда хорваттар аварҙарҙы Далмациянан ҡыҫырыҡлап сығара.

Етди дошманы франктар 796 йылда аварҙарға һиҙелерлек һөжүм яһай. 797 йыл аҙағында авар илселәре [[Бөйөк Карл]]ға тоғролоҡҡа ант итә.

Ҡыҫымы аҫтында славяндар-[[Карантания|карантанец]] аварҙар [[Карантания|мәжбүр булды хатта дошманға ныҡ яҡлап сығыш яһаны һәм үҙенең элекке йылдарҙағы франк 811 вконец аварҙар була инде]]. Был 896 йылда Паннония биләй [[венгрҙар]] ([[Венгрҙар|мадьяр]]), уларҙың ҡалдыҡтары менән аварҙар өҫтәрәк ҡушыла. Был йылъяҙмалар славян һәм византия яҙмаларына хатта киләһе мәғлүмәттәр бар: «''бөйөк һәм ғорур кәүҙәһен обр вафат була, һәм аллаһ уларҙы юҡ, үлеп бөтә, обрин береһе лә ҡалманы. Рустә көндә әйтем бар: погибош, обр аким''»

802—811 йылдарҙа Авар ҡағанаты территорияһын үҙ-ара Бөйөк Карлдың франктары менән хан Крумдың болғарҙары үҙ-ара бүлешә. Славян-карантанлылар 811 йылда аварҙарҙы ҡыҫымға алғанлыҡтан, франктар ирекһеҙҙән үҙҙәренең элекке дошманы, әммә хәҙер ныҡ көсһөҙләнгән аварҙарҙы яҡлап сығыш яһарға мәжбүр була. 896 йылда Паннонияны венгрҙар (мадьярҙар) яулай, һәм аварҙарҙың ҡалған өлөшө улар араһында йотола. Славян йылъяҙмаларында һәм византий хроникаларында түбәндәге мәғлүмәт бар: «Были обры телом велики и умом горды, и Бог истребил их, умерли все, не осталось ни одного обрина. Есть по сей день поговорка на Руси: погибоша, аки обры»&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;''ГумилёвЛ. Н.'' Древняя Русь и Великая степь.&lt;/ref&gt;.

== Аварҙарҙың мираҫы ==
Аварҙар венгр халҡының этногенезында мөһим роль уйнай.

** [[:ru:Империя гуннов|Империя гуннов]]
** [[:ru:Аварский каганат|Аварский каганат]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
*[[Авар фольклоры]]

== Әҙәбиәт ==
* Древнетюркский словарь / Авторы: Наделяев В. М., Насилов Д. М., Э. Р. Тенишев, Щербак А. М., Боровкова Т. А., Дмитриева Л. В., Зырин А. А., Кормушин И. В., Летягина Н. И., Тугушева Л. Ю. — Л., 1969. — цит. по Cайту «Monumenta altaica» = &lt;small&gt;Алтайское языкознание&lt;/small&gt; = (altaica.narod.ru) — Сканирование: Илья Грунтов, 2006. {{deadlink|url=http://altaica.ru/LIBRARY/dts.htm|id=20160902223613|accessdate=2019-04-17}}.
* История Венгрии / Отв. ред. В.&amp;amp;nbsp;П.&amp;amp;nbsp;Шушарин. — М.: Наука, 1971. — Т. I. — С. 75-80.
* {{Мәҡәлә|автор=Кёррер, Николай|заглавие=Погибоша аки обре…|ссылка=http://his.1sep.ru/2001/19/10.htm|издание=Газета «История»|год=2001|номер=19|ref=Кёррер}} &lt;small&gt;(Одна из версий происхождения аварских племён)&lt;/small&gt;
* {{Китап|заглавие=Сравнительный словарь тунгусо-маньчжурских языков. Материалы к этимологическому словарю|ссылка=http://altaica.narod.ru/tms.htm|ответственный=Отв. редактор В. И. Цинциус. Составители: В. А. Горцевская, В. Д. Колесникова, О. А. Константинова, К. А. Новикова, Т. И. Петрова, В. И. Цинциус, Т. Г. Бугаева.|место=Л.|издательство=Издательство «Наука». Ленинградское отделение|год=1975|ref=Сравнительный словарь тунгусо-маньчжурских языков}} Архивная копия от 2 февраля 2012 на Wayback Machine — цит. по Cайту «Monumenta altaica» = &lt;small&gt;Алтайское языкознание&lt;/small&gt; = (altaica.narod.ru) — Сканирование: Александр Лиджиев (Элиста), 2005. {{deadlink|url=http://altaica.narod.ru/tms.htm|id=20051030015513|accessdate=2019-04-17}}
* ''Тараторин В. В. «Монголы»''
* ''Эрдейи И.'' [http://gumilevica.kulichki.net/debate/Article24.htm Исчезнувшие народы. Авары] // Журнал «Природа». — 1980. — № 11.
* {{Китап|автор=[[Эрдейи, Иштван|Эрдейи И.]]|часть=Авары|ссылка часть=|заглавие=Исчезнувшие народы: Сборник статей (по материалам журнала «[[Природа (журнал)|Природа]]»)|ссылка=|ответственный=Сост. канд. филос. наук [[Неретина, Светлана Сергеевна|С. С. Неретина]]; Под ред. д-ра ист. наук [[Пучков, Павел Иванович|П. И. Пучкова]]; Худож. оформл. Е. Л. Гольдина|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|страницы=99—110|страниц=176|isbn=5-02-023568-7|тираж=25&amp;nbsp;000|ref=}} (обл.)
* {{Китап|год=2009|заглавие=Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present|ссылка=https://books.google.com/books?id=5jG1eHe3y4EC|издательство=[[Princeton University Press]]|isbn=978-0691135892|ref=Beckwith|автор={{Нп3|Christopher I. Beckwith|Beckwith, Christopher I.|en|Christopher I. Beckwith}}}}
* Breuer, Eric: ''Byzanz an der Donau. Eine Einführung in Chronologie und Fundmaterial zur Archäologie im Frühmittelalter im mittleren Donau Raum.'' Tettnang, 2005. — ISBN 3-88812-198-1 &lt;small&gt;(Neue Standardchronologie zur awarischen Archäologie, Standardwerk)&lt;/small&gt;
* ''Die Awaren am Rand der byzantinischen Welt. Studien zu Diplomatie, Handel und Technologietransfer im Frühmittelalter.'' Innsbruck 2000. — ISBN 3-7030-0349-9 &lt;small&gt;(Sammelband mit kurzen Aufsätzen verschiedener Autoren zu geographisch, formenkundlichen Zusammenhängen, insbesondere byzantinischem Einfluß)&lt;/small&gt;
* {{Китап|часть=Northern Nomads|год=1996|заглавие=History of Civilizations of Central Asia: The crossroads of civilizations, A.D. 250 to 750|ссылка часть=https://books.google.com/books?id=883OZBe2sMYC|издательство=[[ЮНЕСКО|UNESCO]]|страницы=315—325|isbn=978-9231032110|ref=Kyzlasov|автор=Kyzlasov, L. R.|ответственный=Litvinsky, B. A.}}
* ''Lovorka Bara, Marijana Perii, Irena Martinovi Klari, Siiri Rootsi, Branka Janiijevi, Toomas Kivisild, Jüri Parik, Igor Rudan, Richard Villems and Pavao Rudan''. Y chromosomal heritage of Croatian population and its island isolates // «European Journal of Human Genetics». — 2003. — # 11. — pp. 535—542. &lt;small&gt;(Medizinische Studie zu Genvergleichen, von Fachleuten eher kritisch beurteilt)&lt;/small&gt;
* ''Nikolajev S. L., Starostin S. A.'' A North Caucasian Ethymological Dictionary. — Moscow, 1994.
* ''Pohl, Walter''. Die Awaren, Ein Steppenvolk in Mitteleuropa 567—822 n.Chr. — München, 2002. — ISBN 3-406-48969-9, &lt;small&gt;(Publikation zu den frühmittelalterlichen Awaren aus der Sicht eines der angesehensten Historiker auf diesem Gebiet. &lt;/small&gt;&lt;small&gt;Standardwerk!)&lt;/small&gt;
* * {{Китап|заглавие=The Slavs and the Avars|год=1982|место=Spoleto|ref=Pritsak|автор=Pritsak, Omeljan}}
* ''Rasonyi, Laszlo.'' Tarihte Türklük. — Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 1971.
* Reitervölker aus dem Osten. Hunnen + Awaren. Burgenländische Landesausstellung 1996, Schloß Halbturn. — Eisenstadt, 1996. &lt;small&gt;(Ausstellungskat., behandelt alle archäologischen Themenbereiche, besonders für Laien als Einstieg)&lt;/small&gt;
* ''Sinor, Denis''. The Cambridge History of Early Inner Asia. — Cambridge, 1990. &lt;small&gt;(Publikation zu reiternomadischen Völkern in Mittel-und Innerasien)&lt;/small&gt;
* ''Szentpéteri, József (Hrsg.)'' Archäologische Denkmäler der Awarenzeit in Mitteleuropa. // «Varia archaeologica Hungarica» — 13. — Budapest, 2002. — ISBN 963-7391-78-9, ISBN 963-7391-79-7 &lt;small&gt;(Lexikonartige, kurze Zusammenstellung tausender archäologischer awarenzeitlicher frühmittelalterlicher Fundorte, meist Gräberfelder, wichtig als Literaturnachweis)&lt;/small&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://turkicethnogenesis.narod.ru/03.html Византийский историк Феофилакт Симокатта считает]
* [http://gumilevica.kulichki.net/OT/ot03.htm Война на западе, Авары в Причерноморье]
* [http://www.nauka.kz/newspaper/detail.php?ID=9256 Аварский каганат в истории Евразии]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20070927005649/http://www.uni-klu.ac.at/eeo/Awarisch.pdf Harald Haarmann. Awarisch]
* О происхождении нирунских родов и Чингисхана см. [http://www.predistoria.org/index.php?name=News&amp;file=article&amp;sid Олег Лушников. Монгольский Митраизм. ''К вопросу об этнической и религиозной принадлежности рода Борджигин и Чингисхана'']
* [https://web.archive.org/web/20190207074455/http://beckendorfer-awaren.de/ Сайт аварского фан-клуба в Германии. Образцы аварских костюмов, сшитых современными модельерами]
* [http://www.kulichki.com/~gumilev/articles/Article30.htm Эфталиты и их соседи в IV в.]
* [http://www.iranica.com/newsite/articles/v1f9/v1f9a004.html Karl Menges. Altaic peoples]{{Недоступная ссылка|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Studien zur Archäologie der Awaren (1984 ff.) und zahlreiche weitere Publikationen von [https://web.archive.org/web/20060816170456/http://www.univie.ac.at/urgeschichte/pers/daim.html Falko Daim]
* [http://www.nhm-wien.ac.at/NHM/prehist/Stadler/Halbturn96/Index.html HomePage der Ausstellung Reitervölker aus dem Osten, Hunnen + Awaren, Burgenländische Landesausstellung 1996]
* [https://web.archive.org/web/20120429131121/http://home.tele2.at/museum/Awaren.htm Awarische Funde]
* [http://www.hennersdorf.at/_henweb/Ortsgeschichte/101_awaren.php Awarenfunde bei Wien, Karte]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} &lt;span style=&quot;font-size:smaller;&quot;&gt;(Anm: Die nördliche und nordwestliche Grenze des Awarenreichs ist auf dieser recht vereinfachten Karte falsch eingezeichnet, sie verlief viel südlicher)?&lt;/span&gt;
* О результатах краниологических исследований аваров см. [https://web.archive.org/web/20201105231833/http://www2.sci.u-szeged.hu/ABS/tart00.html ''Erzsébet Fóthi. «Anthropological conclusions of the study of Roman and Migration periods». Acta Biol Szeged 2000, 44:87-94 Abstract PDF'']
* [https://web.archive.org/web/20070505072248/http://mongolia800.mn/index.php/content/blogcategory/0/84/ Жужан Буюу Нирун Улс]
* Об антропологическом облике аваров и социальном статусе аваров-монголоидов см. [http://anthropologyag.blogspot.com ''Chapter VII, section 2. «The Turks and Mongols»'']
* Авары, германцы, византийцы и славяне в Карпатском бассейне см: [http://www2.rgzm.de/foreigners/cfm/themen/311/311_UK.cfm?Language=UK Avars, Germans, Romans and Slavs in Karpatian Basin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161003064052/http://www2.rgzm.de/foreigners/cfm/themen/311/311_UK.cfm?Language=UK |date=2016-10-03 }}
* [https://web.archive.org/web/20050503084801/http://www.oeaw.ac.at/numismatik/projekte/hunnen/williams_g.html Alχon und/oder Alxon, Hunnen, iranische Hunnen, Khingila]
* [http://evolutsioon.ut.ee/publications/Barac2003.pdf ''Baric et al (2003), Y chromosomal heritage of Croatian population and its island isolates'', European Journal of Human Genetics 11, 535—542] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121217135007/http://evolutsioon.ut.ee/publications/Barac2003.pdf |date=2012-12-17 }}
* Об аварских потомках в Хорватии см. [http://nature.com/cgi-taf/DynaPage.taf?file=/ejhg/journal/.../5200992a.html ''Y chromosomal heritage of Croatian population and its island isolates'', European Journal of Human Genetics (2003) 11, 535—542.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [www.familytreedna.com/pdf/DNA.RootsiHaplogroupISpread.pdf ''Phylogeography of Y-chromosome haplogroup I reveals distinct domains of prehistoric gene flow in Europa.'' Am J Hum Genet (2004) 75, 128—137]
* [https://web.archive.org/web/20080703182333/http://vetinari.sitesled.com/bosnia.pdf ''The Peopling of Modern Bosnia-Herzegovina: Y-chromosome Haplogroups in the Three Main Ethnic Groups. ''Annals of Human Genetics (2005) 69,1-7]
* [https://web.archive.org/web/20041030074136/http://www.eva.mpg.de/genetics/pdf/Caucasus_big_paper.pdf Mitochondrial DNA and Y-Chromosome Variation in the Caucasus (2004)]
* [https://web.archive.org/web/20070926225220/http://www.junik.lv/%7Evasilevs/viz_slav/menandr.htm Менандр Византиец]
* [http://www.varvar.ru/arhiv/slovo/dospehi.html Аварские доспехи]
* Карта Аварского каганата [http://www.historyonmaps.com/ColourSamples/Avarok.htm ''Avarok. In the Empire of the Avars'']
* [http://gumilevica.kulichki.net/maps/deb241.html Карта расселения аваров в 6-9 вв.]
* [http://www.hunmagyar.org/tor/ham.html HUN-AVAR-MAGYAR AZONOSSAG ES FOLYTONOSSAG]
* [https://web.archive.org/web/20070506185051/http://www.zamardi.hu/hirmond/tall_003.htm KIK IS VOLTAK AZ AVAROK]
* [http://www.transoxiana.org/Eran/Articles/dobrovits.html Mihaly Dobrovits. ''«They called themselves Avar»'']
* [http://www.orgdosug.ru/pub.php?pid=1635&amp;cid=311 Археологические раскопки в Вене] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131017125853/http://www.orgdosug.ru/pub.php?pid=1635&amp;cid=311 |date=2013-10-17 }}
* [http://www.cosmovisions.com/ChronoHuns.htm Les Huns] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230226070403/https://www.cosmovisions.com/ChronoHuns.htm |date=2023-02-26 }}
* [http://chinahistoryforum.com/index.php?showtopic=350&amp;st=60&amp;...&amp;#entry4771789 Who are Mongols? ''China History Forum''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180201095844/http://chinahistoryforum.com/index.php?showtopic=350&amp;st=60&amp;...&amp;#entry4771789 |date=2018-02-01 }}
* [https://web.archive.org/web/20061211222638/http://www.grifterrec.com/coins/huns/huns.html Iranian Huns]
* [https://web.archive.org/web/20080424000230/http://www.iranica.com/newsite/articles/v12f6/v12f6008.html Huns]
* [https://web.archive.org/web/20130310060957/http://www.rick-heli.info/silkroad/eph.html The Hephthalites of Central Asia]
* [http://www.zum.de/whkmla/region/balkans/croatpre614.html Links to subject ''Iranian Origin of Croatians'']
* [http://www.kfki.hu/chemonet/hun/teazo/geo/avar/avar4.html Avar kori üveggyöngyök]
[[Категория:Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)]]
[[Категория:Монголдар]]
[[Категория:Монгол халыҡтар]]
[[Категория:Юҡ булған халыҡтар]]
[[Категория:Авар ҡағанаты]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]</text>
      <sha1>gofqyisv5q5ncznnvzcg3diavaer3m9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баскин-Роббинс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167817</id>
    <revision>
      <id>1306393</id>
      <parentid>1284518</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T10:44:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1079" sha1="ewisuvduadpscv4enbflsvy3f9docai" xml:space="preserve">'''Баскин-Роббинс''' - халыҡ-ара кафеһы селтәре-туңдырылған. Унда 30-ҙан ашыу илдән донъя франшиза бар. 2800 ҡушма штаттары 5800 булған объекттар урынлашҡан. Улар айырым ике туңдырма етештереү буйынса предприятие ҡушылыу юлы менән 1953 йылда барлыҡҡа килә [[Берта Баскин]] һәм [[Ирва Роббинс]], шурин була. Айырым аталған ике туңдырма етештереү буйынса предприятие ҡушылғанға тиклем [[Burt’s Ice Cream Shop]] һәм [[Ice Snowbird Cream]]. Шул ваҡытта 21 snowbird туңдырма тәме бар, тип маҡтанам уларға саф һәм яңы.

== Башҡа сайты ==
*[https://web.archive.org/web/20100916061432/http://baskinrobbins.com/about/ourhistory.aspx официальный сайт]

[[Category:америка компанияһы-түлек]]</text>
      <sha1>ewisuvduadpscv4enbflsvy3f9docai</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алтай дәүләт техник университеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167963</id>
    <revision>
      <id>1306300</id>
      <parentid>1230688</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T04:43:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12876" sha1="fg1gl6vto96gjppew3ifjkguvzsp4t2" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''И. И. Ползунов исемендәге Алтай дәүләт техник университеты. ''' — [[Алтай крайы]]ндағы иң ҙур юғары уҡыу йорто, Алтай крайының мәғариф, фән һәм мәҙәниәт үҙәге. Илдең иң яҡшы йөҙ юғары уҡыу йорто исемлегенә инә&lt;ref&gt;[https://www.4icu.org/reviews/3956.htm Polzunov Altai State Technical University — Ranking &amp; Review]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

== Уҡытыу һәм фәнни эшмәкәрлеге ==
АлтДТУ ике филиалды: Бийск технология институтын һәм Рубцовск индустриаль институтын; 10 вәкиллекте, 17 территориаль ресурс үҙәктәрен, 6 институтты, 6 факультетты, 49 кафедраны, шулай уҡ колледжды&lt;ref&gt;[https://www.altstu.ru/structure/unit/utk/ Университетский технологический колледж им. академика В. В. Петрова : АлтГТУ]&lt;/ref&gt; үҙ эсенә ала.

Университетта 84 һөнәр һәм йүнәлеш буйынса уҡытыу алып барыла&lt;ref&gt;[https://www.altstu.ru/sveden/oop/ Направления и специальности : АлтГТУ]&lt;/ref&gt;. Хәрби уҡыу үҙәге бар — Алтай крайындағы бөтә юғары уҡыу йорттары араһында берҙән-бер&lt;ref&gt;[https://www.altstu.ru/structure/unit/vk/ Военный учебный центр : АлтГТУ]&lt;/ref&gt;

=== Факультеттары ===
- Махсус технологиялар факультеты (ФСТ)&lt;ref&gt;[https://www.altstu.ru/structure/faculty/fst/ Факультет ФСТ : АлтГТУ]&lt;/ref&gt;. 11 кафедра, 15 лаборатория.

- Энергетик факультет (ЭФ). 4 кафедра, 14 лаборатория.

- Информацион технологиялар факультеты (ФИТ). 6 кафедра, 7 лаборатория.

- Төҙөлөш-технология факультеты (СТФ). 8 кафедра, 14 лаборатория.

- энергомашиналар төҙөү һәм автомобиль транспорты факультеты (ФЭАТ). 5 кафедра, 4 лаборатория, 1 автомәктәп.

- Юғары уҡыу йортона әҙерләү факультеты (ФДП)

=== Институттары ===
- Биотехнологиялар, химия һәм аҙыҡ-түлек инженерияһы институты (ИнБиоХим). 7 кафедра, 25 лаборатория һәм үҙәк, 2 тегеү үҙәге.

- Архитектура һәм дизайн институты (ИнАрхДиз). 4 кафедра, 5 лаборатория.

- Иҡтисад һәм идара итеү институты (ИЭиУ). 7 кафедра.

- Өҫтәмә профессиональ белем биреү институты (ИРДПО).

- Гуманитар институты (ГИ). 5 кафедра, 1 лаборатория.

- Ситтән тороп уҡыу институты (ЗИ).

== Тарихы ==
[[Файл:Monument_to_Ivan_Polzunov_in_Barnaul.jpg|слева|мини|200x200пкс|И. И. Ползунов һәйкәле]]
Буласаҡ университет 1941 йылдың аҙағында Барнаулға эвакуацияланған Запорожье машиналар эшләү институты базаһында барлыҡҡа килә. 1942 йылдың 23 ғинуарында уҡ Запорожье машиналар эшләү институты базаһында '''Барнаул машиналар эшләү институты''' (БМИ) ойошторола. 1942 йылдың 23 февралендә БМИ-ла дәрестәр уҡытыла башлай, ә беренсе 13 инженерҙың сығарылыш датаһы — 1943 йылдың майы. Алтайҙағы техник юғары уҡыу йортоноң беренсе директоры Л. Г. Исаков була, ул был вазифала 1952 йылға тиклем ҡала.

1943 йылдың декабренән юғары уҡыу йорто '''Алтай машиналар эшләү институты''' тип йөрөтөлә башлай. 1944 йылда институттың үҙ студенттар ятағы, шулай уҡ уҡытыусылар өсөн йорт һәм лабораториялар, кабинеттар, китапхана өсөн биналары барлыҡҡа килә.

Һуғыштан һуңғы тәүге йыл юғары уҡыу йорто тарихында [[Рубцовск]] ҡалаһында киске факультет филиалы барлыҡҡа килеү менән билдәләнә, уның ойоштороусыһы һәм беренсе етәксеһе булып профессор Т. А. Животовский тора.

1945—1946 йылдарҙа юғары уҡыу йортонда барлығы ике генә факультет була: автотрактор һәм механика-технология факультеттары, унда 447 студент белем ала; 12 кафедрала 47 штаттағы уҡытыусы эшләй. Методик эшкә ҙур иғтибар бүленә: асыҡ лекциялар, методик семинарҙар, уҡытыусылар конференциялары үткәрелә, студенттар өсөн уҡыу әсбаптары сығарыла, шәхси уҡытыу методикалары эшләнә, студенттар аудиториянан тыш эштәрҙә әүҙем ҡатнаша. Уҡытыусылар һәм студенттар үҙҙәре уҡыу өсөн кәрәкле приборҙар төҙөйҙәр. Институт етәкселеге ҡала һәм край предприятиелары менән бәйләнештәр ойоштора; уҡыу йорто базаһында фәнни-техник сессиялар һәм конференциялар үткәрелә.

1947 йылдың август айында институт '''Алтай ауыл хужалығы машиналары эшләү институты''' (АИСХМ) итеп үҙгәртелә.
[[Файл:Altai_State_Technical_University_and_the_monument_to_Ivan_Polzunov.jpg|справа|мини|250x250пкс|Төп уҡыу корпусы]]
1959 йылдың 20 майында, хөкүмәт ҡарарына ярашлы, '''Алтай ауыл хужалығы машиналары эшләү институты''' базаһында '''Алтай политехник институты''' (АПИ) ойошторола. Ошо уҡ йылда Бийск ҡалаһында киске факультет барлыҡҡа килә, һуңыраҡ Алтай политехник институты филиалы итеп үҙгәртелә.

1959 йылдың йәйендә уҡыу-производство корпусы һәм ике яңы ятаҡ, ә көҙ — АПИ-ның төп уҡыу корпусы төҙөлә башлай.

2016 йылда АлтДТУ Рәсәй вуздары рейтингынды 72-се урынды биләй&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://raexpert.ru/rankings/vuz/vuz_2017/|title=Рейтинги вузов 2017|publisher=raexpert.ru|accessdate=2018-05-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180409024040/https://raexpert.ru/rankings/vuz/vuz_2017/|archivedate=2018-04-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180409024040/https://raexpert.ru/rankings/vuz/vuz_2017/ |date=2018-04-09 }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:ASTU_Team_NEERC2008.jpg|мини|300x300пкс|АлтДТУ-ның программалау буйынса командаһы һәм көйәрмәндәре (2008)]]
АлтДТУ-ла йыл һайын халыҡ-ара программалау буйынса ACM команда олимпиадаһы ярымфиналы үткәрелә&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate=2015-12-16|title=NEERC ICPC - сибирская группа вузов|url=http://neerc.altstu.ru/|publisher=neerc.altstu.ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222144204/http://neerc.altstu.ru/ |date=2015-12-22 }}&lt;/ref&gt; Барнаулда Себер, Алыҫ Көнсығыш командалары, [[Ҡаҙағстан]] һәм [[Ҡырғыҙстан]] командалары йыйыла, шул уҡ ваҡытта башҡа үҙәктә, Санкт-Петербургта, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Европа өлөшө командалары йыйыла, һәм [[Интернет]] селтәрен ҡулланып һөҙөмтәләр синхронлаштырыла. АлтДТУ-ның «Программа инженерияһы» (информацион технологиялар факультеты) һөнәре студенттары командалары һайлап алыу һөҙөмтәһендә был чемпионаттың финалына уңышлы эләгәләр һәм призлы урындар биләйҙәр:

— ACM ICPC 2006 йыл финалы (Сан-Антонио,АҠШ) — АлтДТУ-ла алтын миҙал, 3 абсолют урын&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate=2015-12-16|title=Results World Finals 2006|url=https://icpc.baylor.edu/community/results-2006|publisher=icpc.baylor.edu}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151223120603/https://icpc.baylor.edu/community/results-2006 |date=2015-12-23 }}&lt;/ref&gt;;

— ACM ICPC 2009 йыл финалы ([[Стокгольм]], [[Швеция]]) — АлтДТУ-ла көмөш миҙал, 8 абсолют урын&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate=2015-12-16|title=Results World Finals 2009|url=https://icpc.baylor.edu/community/results-2009|publisher=icpc.baylor.edu}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191018112207/https://icpc.baylor.edu/community/results-2009 |date=2019-10-18 }}&lt;/ref&gt;.

2019 йылдың ғинуарында университеттың һыу һәм боҙҙо асыҡлау өсөн Ерҙән ситтәге объекттарҙың йөҙөн ультратауышлы быраулау физик принциптарын эшләү буйынса проекты Рәсәй фундаменталь тикшеренеүҙәр фонды һәм Ҡытай тәбиғәт фәндәре дәүләт фонды грантын ота. Гранттың суммаһы йылына 1,3 млн һум тәшкил итә, ә проект үҙе ике йылға иҫәпләнгән.

== Ректорҙары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!
!Исеме
!Ваҡыты
|-
|'''1.'''
|Л. Г. Исаков
|1942 — 1952
|-
|'''2.'''
|К. Д. Шабанов
|1952 — 1960
|-
|'''3.'''
|В. Г. Радченко
|1960 — 1987
|-
|'''4.'''
|В. В. Евстигнеев
|1987 — 2007
|-
|'''5.'''
|Л. А. Коршунов
|2007 — 2012
|-
|'''6.'''
|О. И. Хомутов
|2012
|-
|'''7.'''
|А. А. Ситников
|2012 — 2016
|-
|'''8.'''
|А. М. Марков
|2017 — хәҙергә тиклем
|}

== Билдәле уҡытыусылары ==
- Матиевский Дмитрий Дмитриевич — техник фәндәр докторы, [[Эске яныулы двигатель|ДВС]] кафедраһы профессоры, фәнни эш буйынса проректор.

- Евстигнеев, Владимир Васильевич — физика-математика фәндәре докторы, профессор; 1987—2007 йылдарҙа университет ректоры.

- Коршунов, Лев Александрович — «Государственная налоговая служба» кафедраһы мөдире, иҡтисад фәндәре докторы, доцент; 2007—2012 йылдарҙа университет ректоры.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.altstu.ru Официальный сайт АлтГТУ]
* [https://pk.altstu.ru/priem/oop_by_urov/10/ Образовательные программы приемной кампании 2020 года]
* [https://web.archive.org/web/20190430154934/https://www.politsib.ru/news?id=36090 Алтайскими учеными заинтересовалась компания Intel]
[[Категория:Рәсәйҙең юғары техник вуздары]]
[[Категория:Алфавит буйынса университеттар]]
[[Категория:Барнаул университеттары]]</text>
      <sha1>fg1gl6vto96gjppew3ifjkguvzsp4t2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Академик С. П. Королёв исемендәге Һамар милли тикшеренеү университеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>168202</id>
    <revision>
      <id>1306279</id>
      <parentid>1279335</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T03:24:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30346" sha1="g6uraetosem3k370e4j90nk6ydskf0d" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Академик С.П. Королёв исемендәге Һамар милли тикшеренеү университеты (Һамар университеты)''' — аэрокосмик тенологиялар өлкәһендә Рәсәй мәғариф һәм  тикшеренеүҙәр үҙәге. Рәсәйҙең алдынғы  университеттарының  береһе&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://strategy.hse.ru/niu|title=Ведущие российские университеты|accessdate=2016-10-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161027192951/https://strategy.hse.ru/niu |date=2016-10-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://strategy.hse.ru/list|title=Список НИУ|accessdate=2016-10-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161028015959/https://strategy.hse.ru/list |date=2016-10-28 }}&lt;/ref&gt;, тейешле статусы Рәсәй Федерацияһы хөкүмәтенең норматив документтарында  нығытылған  һәм  академик берләшмә тип танылған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://alu.spbu.ru/ob-assotsiatsii/about|title=Общая информация|accessdate=2016-10-27}}&lt;/ref&gt;. Һамарҙың ике төп уҡыу йорто  — Һамар дәүләт аэрокосмик университеты һәм Һамар дәүләт университетын берләштереү юлы менән ойошторолған.

Һамар университеты Рәсәйҙең 29 миллли тикшеренеү  университеттарының береһе булып тора&lt;ref&gt;Список победителей первого конкурсного отбора программ развития университетов, в отношении которых устанавливается категория &quot;национальный исследовательский университет&quot; (недоступная ссылка). Дата обращения: 11 октября 2019.Архивировано 23 июля 2015 года.&lt;/ref&gt;. 2013 йылдан башлап донъя  фәнни-белем биреү үҙәктәре  араһында Рәсәй университеттарының конкуренцияға һәләтлелеген арттырыу программаһында ҡатнаша (Проект 5-100)&lt;ref&gt;Самарский национальный исследовательский университет имени академика С. П. Королёва. 5top100.ru.Дата обращения: 27 октября 2016.&lt;/ref&gt;.

Һамар университетының фәнни-мәғариф эшмәкәрлеге  аэрокосмос технологияларҙы, двигателдәр төҙөү, мәғлүмәт эшкәртеүҙең заманса алымдарын, фотониканы, [[материалдар өйрәнеү]]ҙе, шулай уҡ фундаменталь тәбиғи һәм техник фәндәрҙе үҙ эсенә ала. 
Инженер-техник йүнәлештәрҙән тыш, университет белем биреү һәм  тикшеренеүҙәр программаһын башҡа өлкәләрҙә,  шул иҫәптән хоҡуҡ, [[иҡтисад]], менеджмент, [[тел ғилеме]], тарихи һәм [[Йәмғиәт фәндәре|социаль]] фәндәр өлкәһендә тормошҡа ашыра.

== Тарихы ==
Башта губернатор Николай Меркушкин 3 юғары уҡыу йортон:  Һамар дәүләт аэрокосмос университеты (СГАУ),  Һамар дәүләт техник университеты (СамГТУ) һәм 
Һамар дәүләт университетын (СамГУ) &lt;ref&gt;Просмотр

Душок для слабослышащих — Засекин.РУ, 14 марта 2015 года.&lt;/ref&gt; берләштереүҙе планлаштыра.  Тәүҙә был идеяны ғәмәлгә ашырыу тураһында СамГТУ  ғилми советы тарафынан хәбәр ителә&lt;ref&gt;Ученый совет СамГТУ поддержал идею объединения вузов — Волга Ньюс, 19 марта 2015 года.&lt;/ref&gt;, әммә һуңғараҡ   СамГТУ хеҙмәткәрҙәре һәм студенттары конференцияла  берләшеүҙән баш тартыу тураһында ҡарар ҡабул итә&lt;ref&gt;СГАУ вступит в брак по расчёту с СамГУ — Засекин.РУ, 23 апреля 2015 года.&lt;/ref&gt;.   Һөҙөмтәлә,  берләштерелгән вуз  2015 йылда ойошторола, уға аэрокосмос университеты инә.  СамГУ юридик шәхес булараҡ юҡ ителә&lt;ref&gt;[http://zasekin.ru/days/21620/ «Харон» Андрончев будет советовать Меркушкину] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170901114155/http://zasekin.ru/days/21620/ |date=2017-09-01 }} — Засекин.РУ, 08 февраля 2016 года.&lt;/ref&gt;.

Берләшкән университеттың һәм уға ингән юғары уҡыу йорттарының тарихы, донъяның алдынғы аэрокосмик үҙәктәренең береһе булараҡ, Һамар төбәгенең сәнәғәт-иҡтисади үҫеше менән бәйле.

=== КуАИ — СГАУ тарихы ===
Хәҙерге Һамар университетының үҙәге булған авиация институты 1942 йылдың октябрь айында асыла. Шул мәлгә ҡалаға  30-ға яҡын предприятие һәм авиация сәнәғәтенең ойошмалары эвакуациялана. Бында [[Ил-2]] штурмовиктарының сериялы етештереү йәйелдерелә.  Ил-2 дөйөм һанынан (36 183) 74 % Куйбышевта авиазаводтар тарафынан етештерелә  (26 888)&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Ил-2|ссылка=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%98%D0%BB-2&amp;oldid=81346282|язык=ru|издание=Википедия|год=2016-10-15}}&lt;/ref&gt;. Куйбышев авиация институты (КуАИ) был предприятиелар өсөн  инженер кадрҙары әҙерләүҙә база була.
[[Файл:RussianKuibushevAviationInstitute.jpg|справа|мини|Куйбышев, КуАИ (1942 йыл)]]
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа Куйбышев авиация инстиитутында  авиация теникаһының яңы өлгөләрен. шул иҫәптән беернсе реактив истребителдәрҙе һәм бомабардировщиктарҙы, шулай уҡ уларға двигателдәр етештереүгә бәйле фәнни-тикшеренеү эштәре үҫеш ала. Институт ғалимдарының  ғилми эштәре Ту-144, Ту-154, Ил-76, Ил-86, Ил-114 һ.б. самолеттарын проектлауҙа һәм етештереүҙә ҡулланыла.

1957 йылдан  [[Һамар дәүләт аэрокосмос университеты|Ку]]йбышев авиация инстиитутында ракета-космос теникаһы   буйынса  белгестәр әҙерләү алып барыла. Ғалимдар, белгестәр һәм инстиут тамамлаусылар беренсе ватан континент-ара  Р-7, Р-7А, Р баллистик ракеталарын,  «Восток», «Молния», «Союз» ракета йөрөтөүселәрҙе,  Айға ососусы осош өсөн ракета-космос комплексын, шулай уҡ «Энергия-Буран»  һауа — космик системаһын үҙләштереүҙә  һәм етештереүҙә ҡатнаша.  Улар төрле билдәләнештәге  космос аппараттары, «МИР» орбиталь комплексы өсөн программалар эшләй&lt;ref&gt;У российского сегмента МКС появилась беговая дорожка отечественного производства - новости космоса, астрономии и космонавтики на ASTRONEWS.ru&amp;nbsp;(недоступная ссылка).&amp;#x20; astronews.ru.&amp;#x20;Дата обращения: 27 октября 2016.&amp;#x20;Архивировано 27&amp;nbsp;октября 2016&amp;nbsp;года.&lt;/ref&gt;, күп кенә башҡа, шул иҫәптән халыҡ-ара проекттарҙа ҡатнаша&lt;ref&gt;Авиационный институт — Самарские судьбы.&amp;#x20; samsud.ru.&amp;#x20;Дата обращения: 27 октября 2016.&lt;/ref&gt;

1966 йылдың 22 февралендә Куйбышев авиация институтына академик  С. П. Королёв исеме бирелә&lt;ref&gt;Постановление ЦК КПСС и Совета Министров СССР «Об увековечении памяти академика С. П. Королева».&amp;#x20; www.coldwar.ru.&amp;#x20;Дата обращения: 27 октября 2016.&lt;/ref&gt;.

1967 йылда Куйбышев авиация институты [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнә

[[1991 йыл]]дың  [[25 ғинуар]]ында Куйбышев ҡалаһына үҙенең тарихи Һамар  исеме бирелә, бының менән бәйле институт та исемен үҙгәртә. Ул Һамар авиация институты исемен ала, ә инде  [[1992 йыл]]ың  [[23 сентябрь|23 сентябрендә]]  ул университет  статусын ала&lt;ref name=&quot;SSAU_history&quot;&gt;[http://ssau.ru/info/history/ История СГАУ] на официальном сайте&lt;/ref&gt;.

*

=== СамГУ тарихы ===
Һамар (барлыҡҡа килгән ваҡытта — Куйбышев) дәүләт университеты (СамГУ) 1969 йылдың сентябрендә асыла.  Ул тәбиғи фәндәр, социаль һәм гуманитар йүнәлештәрҙә  ғилми кадрҙар әҙерләргә тейеш була. Университетта ғилми мәктәптәрҙең барлыҡҡа килеүе [[Мәскәү]], [[Санкт-Петербург]] һәм [[Һарытау]] дәүләт университеттарының  ярҙамы менән алып барыла&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ssu.samara.ru/ru/history|title=Историческая справка|accessdate=2016-10-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161027193106/http://www.ssu.samara.ru/ru/history|archivedate=2016-10-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161027193106/http://www.ssu.samara.ru/ru/history |date=2016-10-27 }}&lt;/ref&gt;.

Һамар учреждениеһы булараҡ төҙөлгән академия эшмәкәрлегенең госуниверситет тикшеренеүҙәр менән хеҙмәттәшлек итә, улар араһында РФА Һамар фәнни үҙәгенең, уның филиалы, Һамар институтының физик. П. Н. Лебедева, ул математика институты. В. А. Стеклова фәндәр академияһы, РФА-НЫҢ рәсәй тарихы институты филиалы волга буйы һәм космос техникаһы менән эшләй алдынғы рәсәй һәм етештереү — РКЦ «Прогресс» һәм КБ ФГУП «Арсенал» ул. М. В. Фрунзе&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;.

*

=== Һамар университеты ===
[[2015 йыл]][[22 июнь|дың 22 июнендә]]  [[Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығы]]  дәүләт университетын сьтруктура бүлеге сифатында аэрокосмик университетҡа ҡушыу юлы менән СГАУ һәм СамГУ үҙгәртеп ойоштороу тураһында   608-се  бойороҡ сығара&lt;ref&gt;Приказ о реорганизации федерального государственного автономного образовательного учреждения высшего образования &quot;Самарский государственный аэрокосмический университет имени академика С.П. Королева (национальный исследовательский университет)&quot; и федерального государственного бюджетного образовательного учреждения высшего профессионального образования &quot;Самарский государственный университет&quot;&lt;/ref&gt;

[[2016 йыл]]дың  [[6 апрель|6 апрелендә]]ю берләштерелгән юғары уҡыу йорто рәсми рәүештә  «С.П. Королёв исемендәге Һамар милли тикшеренеү университеты» (ҡыҫҡартылған исеме — «Һамар университеты» тип атала&lt;ref&gt;Правительство Самарской области | Самарский университет: объединенный вуз официально получил новое название.&amp;#x20; www.samregion.ru.&amp;#x20;Дата обращения: 27 октября 2016.&lt;/ref&gt;.  Ректоры Евгений Шахматов  була.

[[18 ғинуар]]ҙа [[2019 йыл]]да халыҡ-ара эштәр буйынса проректоры һәм ректоры вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы итеп тәғәйенләнде дөйөм белем богатырев владимир. Юғары уҡыу йорто элекке башлығы Евгений Шахматов аспиранттың ғилми етәксеһе була.

*

== Мәғариф ==
Һамар  университетының мәғариф структураһына:

8 институт һәм 15 факультет&lt;ref&gt;Институты и факультеты.&amp;#x20; ssau.ru.&amp;#x20;Дата обращения: 27 октября 2016.&lt;/ref&gt;

97 кафедра  инә&lt;ref&gt;Кафедры.&amp;#x20; ssau.ru.&amp;#x20;Дата обращения: 27 октября 2016.&lt;/ref&gt;.

Студенттарҙың дөйөм һаны — 16 мең кеше. Шулай уҡ Һамар университетында 525  аспирант, өҫтәмә профессиональ белем биреүҙә  1 мең тыңлаусы уҡый. Уҡытыу процесын  1373  уҡытыусы (шул иҫәптән 164 профессор,  523 доцент, 250  фән докторы һәм 785 фән кандидаты алып бара).

Уҡыусыларға 304  белем биреү программалары, шул иҫәптән 135 бакалавриат программаһы, 19 специалитет программаһы һәм 150  магистратура программаһы булдырылған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ssau.ru/education/programs/bachelor/|title=Образовательные программы – Самарской университет|author=|date=|publisher=ssau.ru|accessdate=2017-03-01}}&lt;/ref&gt;.

Йыл һайын 3000 ашыу уҡыусы Һамар университетының фәнни-тикшеренеү, тәжрибә-конструкторлыҡ һәм технология проекттарында ҡатнаша.

Университеты ойошторған ғилми-мәғариф комплексы, бөтә этабында туранан-тура ҡатнашыуын тәьмин иткән студенттар эшләү, һынау һәм космос аппараттары төҙөү, артабан улар орбитаһына шулай уҡ идара итеү [сығанаҡ 1340 көн күрһәтелмәгән].

=== Институттар һәм филиалдар ===

# Авиация техникаһы институты.
# Двигателдәр һәм энергетика институты.
# Ракета-космос техникаһы институты.
# Иҡтисад һәм идара итеү институты.
# Социаль-гуманитар институты:
## Тарих факультеты.
## Филологияһы һәм журналистика факультеты.
## Социология факультеты.
## Психология факультеты.
# Тәбиғәт фәндәре институты:
## Химия факультеты.
## Физик факультеты.
## Биология факультеты.
# Информатика, математика һәм электроника институты:
## Приборҙар эшләү һәм  электроника  факультеты.
## Информатика факультеты.
## Математика факультеты.
# Юридик факультеты.
# Өҫтәмә белем биреү институты.

#

# Тольятти филиалы.

== Тикшеренеүҙәр ==
Һамар  университеты өсөн ракета-космос техникаһын проектлау һәм конструкциялау—1957 йылдан башлап фәнни тикшеренеүҙәрҙең  һәм белгестәрҙе  әзерләүҙең  системалы йүнәлеше.

2016 йылдың июнендә Һамар университетының төп фәнни-белем биреү  коллективтары базаһында  яңы  белем биреү дисциплиналары — тсратегик академик берәмектәр ойошторола (САЯ)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ssau.ru/info/struct/sae/|title=Cтратегические академические единицы|publisher=www.ssau.ru|accessdate=2016-10-28}}&lt;/ref&gt;:

* «Аэрокосмос техникаһы һәм технологияһы» (САЯ-1).
* «Газ турбинаһы двигателдәр төҙөлөшө» (САЯ-2).
* «Нанофотоника, Ерҙе  дистанцион зондлауҙың перспектив технологиялары һәм интеллектуаль геомәғлүмәт системалары» (САЕ-3).

=== Сит ил студенттары ===
Университет үҙ космос аппараты эшләй һамар (ул ваҡытта — Куйбышев авиация институты, КуАИ) уртаһында башлана тағы ла 80-йылдар үткән быуаттың. Беренсе спутник, куаи ойошторола, 1989 й. сыға орбита

Рәсәйҙең яңы космодромынан тәүге йыл менән 2016 көнсығыш сиктәрендә 28 апрелдә орбитаға сығарған ваҡыт булһа оптик-электрон кесе йыһан аппаратынан (МКА) «АИСТ-2Д», дистанционного зондирования өсөн тәғәйенләнгән Ерҙә, фәнни эксперимент, һәм шулай уҡ маҡсатлы һәм сертификация ғилми отработка өсөн яңы аппаратура, һәм улар менән тәьмин итеүсе системаларҙы программа менән тәьмин итеү.

== Халыҡ-ара хеҙмәттәшлек ==
Һамар университеты менән  [[Бөйөк Британия]], [[Германия]], [[Франция]], [[Бразилия]], [[Һиндостан]], [[Ҡытай]], [[Финляндия]], [[Испания]], [[Швеция]], [[Венгрия]], [[Португалия]], [[Польша]], [[Эстония]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Ҡаҙағстан]], [[Молдова]], [[Словения]], [[Хорватия]], [[Малайзия]] һәм башҡа илдәрҙең фәнни-белем биреү структуралары  хеҙмәттәшлек итә&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|title=Самарский национальный исследовательский университет имени академика С.П. Королёва|url=http://studyinrussia.ru/study-in-russia/universities/ssau/international-partnership/|work=Study in Russia. Образование в России: российские вузы, программы обучения, полезная информация о жизни в России для иностранных студентов|accessdate=2016-10-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161028153825/http://studyinrussia.ru/study-in-russia/universities/ssau/international-partnership/|archivedate=2016-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Хеҙмәттәшлектең төп йүнәлештәре:

* академик мобиллек программаһы;
* һамар университетында уҡыу өсөн сит ил ғалимдарын саҡырыу;
* икеләтә диплом программаһы;
* берлектәге тикшеренеүҙәр, шул иҫәптән ғилми һәм ғилми конференцияларҙа ҡатнашты, мәҡәләләрен баҫтырҙы.

Түбәндәге сит ил вуздары менән берлектәге лабораториялар ойошторолған:

* Штутгартт университеты, Германия.
* Хьюстон университеты, АҠШ.
* Пердью университеты, АҠШ.
* Фрайберг тау академияһының техник университеты, Германия.
* Төньяҡ-көнбайыш политехник университеты, Ҡытай
* [[Любляна университеты]], Словения;
* Лаппеэнрант технология университеты, Финляндия&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;.

Һамар университеты Халыҡ-ара  астронавтика федерацияһының ағзаһы булып тора&lt;ref&gt;Самарский государственный аэрокосмический университет присоединился к Международной астронавтической федерации | РИА ФедералПресс (недоступная ссылка). admold.fedpress.ru.Дата обращения: 28 октября 2016. Архивировано 28 октября 2016 года.&lt;/ref&gt;, эре халыҡ-ара QB50  проектында  (атмосфераны тикшереү буйынса Европа инициативаһы) ҡатнаша&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;.

РФ Мәғариф һәм контракт нигеҙендә төрлө йүнәлеше буйынса Һамар университетында төрлө йылдарҙа Бангладеш, Болгария, Һиндостан, Иран, Камерун, Кения, Ҡытай, Коста-Рика, Ливан, Маврикий, Мадагаскар, Марокко, Нигерия, Оман, Пакистан, Перу, Сенегал, Чехия, Шри-Ланка студенттары уҡый. һамар университеты шулай уҡ ҠХР Германия, Франциянан стажерҙар ҡабул итә. Тура килешеүҙәр буйынса университетта Брэдли (АҠШ)  Университетынан, Харбин  политехник институтынан (Ҡытай), ENSICA  Юғары  аэронавтика мәктәбенән студенттар уҡый.&lt;ref name=&quot;autogenerated22&quot;&gt;{{Cite web|url=http://5top100.ru/universities/samara-aerospace/|title=САМАРСКИЙ НАЦИОНАЛЬНЫЙ ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКИЙ УНИВЕРСИТЕТ ИМЕНИ АКАДЕМИКА С.П. КОРОЛЁВА|publisher=5top100.ru|accessdate=2016-09-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161123021508/http://5top100.ru/universities/samara-aerospace/ |date=2016-11-23 }}&lt;/ref&gt;

== Рейтинг һәм ҡаҙаныштары ==

* 2017 йыл — Предмет-ара рейтинг тәүге тапҡыр һамар qs университетҡа инә, улар юғары уҡыу йорттарына уҡырға 46 предмет буйынса һөҙөмтәләренән сығып баһалайҙар. Университетында төркөмдәренә 450 - 500 Physics йүнәлеш &amp; Astronomy.

'''THE World university rankings'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/samara-state-aerospace-university#ranking-dataset/589595|title=Samara State Aerospace University|publisher=Times Higher Education (THE)|lang=en|accessdate=2016-10-28}}&lt;/ref&gt;

* 2016 йыл  — һамар университеты Британияның  Times Higher Education журналы версияһы буйынса тәүге тапҡыр  донъяның иң яҡшы университеты рейтингка индерелә.

'''QS university rankings: Europe Emerging and Central Asia (QS EECA)'''&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Samara National Research University (Samara University)|url=http://www.topuniversities.com/universities/samara-national-research-university-samara-university#322586|work=Top Universities|date=2015-07-16|accessdate=2016-10-28}}&lt;/ref&gt;

* 2015 йыл — Һамар университеты үҫешкән Европа һәм Үҙәк Азия илдәрендәге университеттарҙың   иң яҡшы  150 вуздары иҫәбенә инә. 
* 2016 йыл —  иң яҡшы 110 университеттар иҫәбендә

'''Top QS BRICS Universities'''&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Samara National Research University (Samara University)|url=http://www.topuniversities.com/universities/samara-national-research-university-samara-university#324793|work=Top Universities|date=2015-07-16|accessdate=2016-10-28}}&lt;/ref&gt;

* 2014 йыл  — Һамар БРИКС илдәренең иң яҡшы юғары уҡыу йорто исемлегенә индерелә.
* 2015—2016 йылдар  — был һөҙөмтәне ҡабатланы.

'''TOP-300 THE BRICS &amp; Emerging Economies Rankings'''

* 2016 йыл  —  Үҫешкән иҡтисады менән 50 илдең  төп университеттары араһында Times Higher Education журналы рейтингында беренсе эләгеүе. Һамар университеты был рейтингтың 251-300 төркөмөнә эләгә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=THE BRICS &amp; Emerging Economies Rankings 2017.|author=|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2017/brics-and-emerging-economies-university-rankings#!/page/0/length/25/locations/RU/sort_by/scores_overall/sort_order/asc/cols/stats|work=Times Higher Education (THE)|date=2016-11-24|accessdate=2017-01-09}}&lt;/ref&gt;

'''«Эксперт РА» агентлығынан Рәсәй  юғары уҡыу йорттары рейтингы», 2016 йыл'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.raexpert.ru/database/companies/korolyov_samara_vuz/|title=Компании: Самарский государственный аэрокосмический университет имени академика С. П. Королёва|accessdate=2016-10-28}}&lt;/ref&gt;

* Дөйөм рейтингта 26-сы урын (2012 йылда 35-се урындан башлай).
* «Сығарылыш  уҡыусыларына эш биреүселәр тарафынан ихтыяж» категорияһында 15-се урын.
* фәнни-тикшеренеү әүҙемлеге  юғары булған Рәсәй юғары уҡыу йорттары төркөмөндә18-се урын

'''&quot;Университеттың өс миссияһы&quot;  халыҡ-ара рейтингы'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mosiur.org/ranking2019/|title=Рейтинг Три Миссии Университетов, 2019|accessdate=2019-09-19}}&lt;/ref&gt;

* 2019 йыл: 1001-1100-се урын

'''RAEX версияһы буйынса Рәсәй вуздары рейтингы'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://raex-rr.com/education/universities/rating_of_universities_of_russia|title=Рейтинг лучших вузов России RAEX-100|accessdate=2020-06-16}}&lt;/ref&gt;

* 2020 йылда: 41-се урын

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.ssau.ru Официальный сайт Самарского университета]
* [http://www.samsu.ru Официальный сайт СамГУ]{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://vk.com/samara_university Официальная группа Самарского национального исследовательского университета имени академика С. П. Королёва]
* [https://lenta.ru/articles/2017/03/20/megagrant/ Осиное гнездо. Как в Самаре гонят прочь всемирно известных ученых и Нобелевского лауреата]//Lenta.ru

[[Категория:Һамар университеттары]]
[[Категория:Рәсәйҙең милли тикшеренеүҙәр университеттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса университеттар]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградланған ойошмалар]]
[[Категория:Рәсәйҙең юғары уҡыу йорттары]]</text>
      <sha1>g6uraetosem3k370e4j90nk6ydskf0d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Times Higher Education World University Rankings</title>
    <ns>0</ns>
    <id>168313</id>
    <revision>
      <id>1306241</id>
      <parentid>1235172</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T00:36:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20410" sha1="omz65njhkrw6acz0c3mjyfj2xtk7wbn" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Times Higher Education World University Rankings''' ― университеттарҙың ''Times Higher Education (THE)'' журналы йыл һайын баҫтырған глобаль рейтингы. 2004—2009 йылдарҙа нәшриәтсе Quacquarelli Symonds (QS) менән хеҙмәттәшлек итә: улар бергәләп ''TTHE-QS World University Rankings рейтингын баҫтыра''. 2010—2013 йылдарҙа THE менән Thomson Reuters араһында килешеү ғәмәлдә була, ә 2014 йылдан журнал Elsevier менән яңы килешеүгә ҡул менән, ул хәҙерге көнгә тиклем THE-ға рейтинг төҙөү өсөн мәғлүмәттәр бирә&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.elsevier.com/connect/discover-the-data-behind-the-times-higher-education-world-university-rankings|title=Discover the data behind the Times Higher Education World University Rankings|author=Elsevier|accessdate=2019-08-30}}&lt;/ref&gt;.

THE дөйөм донъя, предмет, репутация, шулай уҡ өс төбәк: Азия, Латин Америкаһы һәм [[БРИКС]] илдәре'','' рейтингын баҫтыра, улар төрлө күрһәткестәрҙе ҡулланып төҙөлә.

THE халыҡ-ара рейтингы ''[[Донъя университеттарының академик рейтингы]]'' һәм ''[[:ru:QS World University Rankings|QS World University Rankings]]''&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://qswownews.com/history-development-higher-education-ranking-systems/|title=The history and development of higher education ranking systems - QS WOWNEWS|author=Network|first=QS Asia News|date=2018-03-02|website=QS WOWNEWS|accessdate=2018-03-29|lang=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180821112252/https://qswownews.com/history-development-higher-education-ranking-systems/|archivedate=2018-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nst.com.my/news/2016/09/172958/strength-and-weakness-varsity-rankings|title=Strength and weakness of varsity rankings|date=2016-09-14|website=NST Online|accessdate=2018-03-29|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;new world ranking2&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.csmonitor.com/World/2010/0916/New-world-university-ranking-puts-Harvard-back-on-top|title=New world university ranking puts Harvard back on top|author=Ariel Zirulnick|website=The Christian Science Monitor|quote=Those two, as well as Shanghai Jiao Tong University, produce the most influential international university rankings out there}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;edmont2&quot;&gt;{{Cite news|title=Top schools don't always get top marks|author=Indira Samarasekera &amp; Carl Amrhein|website=The Edmonton Journal|url=https://edmontonjournal.com/news/schools+always+marks/3560240/story.html|quote=There are currently three major international rankings that receive widespread commentary: The Academic World Ranking of Universities, the QS World University Rankings and the Times Higher Education Rankings.|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101003203348/http://www.edmontonjournal.com/news/schools+always+marks/3560240/story.html|archivedate=3 October 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101003203348/http://www.edmontonjournal.com/news/schools%2Balways%2Bmarks/3560240/story.html |date=3 October 2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.insidehighered.com/views/2010/11/11/altbach|title=The State of the Rankings|author=Philip G. Altbach|first=|website=Inside Higher Ed|date=11 November 2010|archiveurl=|archivedate=|accessdate=27 January 2015|quote=The major international rankings have appeared in recent months – the Academic Ranking of World Universities, the QS World University Rankings, and the Times Higher Education World University Rankings (THE).|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141219200436/https://www.insidehighered.com/views/2010/11/11/altbach |date=19 December 2014 }}&lt;/ref&gt; менән бер рәттән университеттарҙың иң абруйлы рейтингы тип һанала. 2010 йылдан яңы, яҡшыртылған методология индергәне өсөн THE маҡтау һүҙҙәре ишетә, әммә академик йәмәғәтселек университеттарҙың репутацияһын тикшеренеүҙәр методологияһында субъективизм, бигерәк тә инглиз телле донъянан ситтә, сағылыш табыуы борсой&lt;ref name=&quot;praise1&quot;&gt;Andrew Trounson, «[http://www.theaustralian.com.au/higher-education/science-bias-will-affect-local-rankings/story-e6frgcjx-1225877209849 Science bias will affect local rankings]» (9 June 2010). ''[[The Australian]]''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hepi.ac.uk/wp-content/uploads/2016/12/Hepi_International-university-rankings-For-good-or-for-ill-REPORT-89-10_12_16_Screen.pdf|title=International university rankings: For good or ill?|author=Bekhradnia}}&lt;/ref&gt;.

2020 йылдан THE рейтингында Рәсәй ҡалалары рейтингын башында [[Мәскәү дәүләт университеты|М. В. Ломоносов исемендәге МДУ]] (174-се позиция), МТФИ (201― 250 интервалында) һәм [[Юғары иҡтисад мәктәбе]] (251 ― 300 интервалында) тора. Рейтингка Рәсәйҙән 48 юғары уҡыу йорто инә&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://academia.interfax.ru/ru/analytics/research/5243/|title=Рейтинг мировых университетов Times Higher Education 2021 / Интерфакс - Высшее образование в России|accessdate=2020-11-30}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
''Times Higher Education–QS World University Rankings'' тәүге рейтингын төҙөүҙе Бен Вильдавски «''The Great Brain Race: How Global Universities are Reshaping the World»'' китабында ''Times Higher Education-''дың ул саҡтағы мөхәррире Джон О’Лириҙан башланыуы тураһында яҙа. ''Times Higher Education'' QS компанияһы менән мәғариф һәм карьера мәсьәләләре буйынса хеҙмәттәшлек итергә ҡарар итә.

2009 йылда рейтинг баҫылғандан һуң ''Higher Education Times'' QS менән килешеүен өҙә һәм Thomson Reuters менән килешеү төҙөй. Баҫма Thomson Reuters, редакция һәм уҡыусылары менән кәңәшләшеп, рейтингтың яңы методологияһын эшләй. Thomson Reuters Times Higher Education исеменән рейтинг төҙөү өсөн мәғлүмәт йыя, анализлай. Уларҙың беренсе рейтингы 2010 йылда баҫылып сыға.

Университеттарҙың Times Higher Education рейтингы, QS World University Rankings, [[Донъя университеттарының академик  рейтингы]] менән бер рәттән университеттарҙың иң йоғонтоло халыҡ-ара рейтингы иҫәбенә инә&lt;ref name=&quot;new world ranking&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.csmonitor.com/World/2010/0916/New-world-university-ranking-puts-Harvard-back-on-top|title=New world university ranking puts Harvard back on top|author=Ariel Zirulnick|quote=Those two, as well as Shanghai Jiao Tong University, produce the most influential international university rankings out there|work=The Christian Science Monitor}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://edmontonjournal.com/news/schools+always+marks/3560240/story.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101003203348/http://www.edmontonjournal.com/news/schools+always+marks/3560240/story.html|archivedate=2010-10-03|title=Top schools don't always get top marks|author=Indira Samarasekera and Carl Amrhein|work=[[The Edmonton Journal]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101003203348/http://www.edmontonjournal.com/news/schools%2Balways%2Bmarks/3560240/story.html |date=2010-10-03 }}&lt;/ref&gt;. 2010 йылда ''[[:ru:The Globe and Mail|The Globe and Mail]]'' Times Higher Education рейтингын, «моғайын, иң йоғонтолоһолор», тип белдерә&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theglobeandmail.com/news/national/canadas-universities-make-the-grade-globally/article1709616/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110213172820/http://www.theglobeandmail.com/news/national/canadas-universities-make-the-grade-globally/article1709616/|archivedate=2011-02-13|title=Canada's universities make the grade globally|author=Simon Beck and Adrian Morrow|work=[[The Globe and Mail]]|date=16 September 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110213172820/http://www.theglobeandmail.com/news/national/canadas-universities-make-the-grade-globally/article1709616/ |date=2011-02-13 }}&lt;/ref&gt;.

2014 йылда Times Higher Education университеттарҙың дөйөм донъя рейтингында мөһим үҙгәрештәр тураһында белдерә&lt;ref&gt;[http://www.timeshighereducation.co.uk/world-university-rankings/news/times-higher-education-announces-reforms-to-world-university-rankings Times Higher Education announces reforms to its World University Rankings.]&lt;/ref&gt;.

== Методология ==

=== Критерийҙар һәм баһалау ===
2010—2011 йылдарҙа ҡулланылған тәүге методологияла 13 айырым күрһәткес файҙаланыла, улар биш төркөмгә туплана: уҡытыу (йомғаҡлау баһаһының 30 проценты), тикшеренеүҙәр (30 процент), өҙөмтәләр (тикшереү йоғонтоһо) (32,5 процент), халыҡ-ара хеҙмәттәшлек (5 процент), килем (2,5 процент). Индикаторҙар һаны 2004—2009 йылдарҙа алты ғына күрһәткес ҡулланылған Times-QS рейтингы осоронан күпкә арта&lt;ref name=&quot;Methodology&quot;&gt;«[http://www.timeshighereducation.co.uk/world-university-rankings/2010-2011/analysis-methodology.html World University Rankings subject tables: Robust, transparent and sophisticated]» (16 September 2010). ''Times Higher Education World University Rankings''.&lt;/ref&gt;.

2010 йылдың 3 июнендә беренсе методологияһы проекты сығарыла. Унда тәүҙә 13 күрһәткес ҡулланылырға тейеш була, киләсәктә уларҙың һаны 16-ға тиклем артыу ихтималлығы билдәләнә. «Тикшеренеү күрһәткесе» (55 процент), «институциональ күрһәткес» (25 процент), «иҡтисади әүҙемлек/инновациялар» (10 процент) һәм «халыҡ-ара хеҙмәттәшлек» (10 процент) категориялары индерелә. Категория атамалары һәм уларҙың йоғонтоһо 2010 йылдың 16 сентябрендә сығарылған методологияла үҙгәртелә&lt;ref name=&quot;Methodology&quot;/&gt;.

Рейтинг төҙөү методологияһына 2011—2012 йылдарҙа үҙгәреш индерелә&lt;ref&gt;[http://www.timeshighereducation.co.uk/world-university-rankings/2011-2012/analysis-rankings-methodology.html THE Global Rankings: Change for the better]. Times Higher Education (2011-10-06). Retrieved on 2013-07-17.&lt;/ref&gt;. Проекттың мөхәррире Фил Бэти, THE рейтингы ― ул университеттарҙың уҡыу мөхитен тикшереү менән шөғөлләнгән берҙән-бер глобаль рейтинг, башҡалар тикшеренеүҙәргә иғтибар туплай, тип белдерә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.universityworldnews.com/article.php?story=20101126204406989|title=GLOBAL: Crucial to measure teaching in rankings|date=2010-11-28|publisher=Universityworldnews.com|accessdate=2013-12-19}}&lt;/ref&gt;. Бэти шулай уҡ был рейтингтың, техник һәм тәбиғи фәндәр менән бер рәттән сәнғәт, гуманитар һәм социаль өлкә тикшеренеүҙәрен ҡуйыусы берҙән-бер рейтинг булыуын билдәләй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?sectioncode=26&amp;storycode=417136&amp;c=1|title=Arts on an equal footing|date=2011-08-16|publisher=Timeshighereducation.co.uk|accessdate=2013-12-19}}&lt;/ref&gt;. Был раҫлау хәҙер инде ысынбарлыҡҡа тура килмәй: үҙеңде баһалау рейтинг 2015 йылда QS үҙенең QS World University Rankings рейтингына ғилми белемдең барлыҡ өлкәләрен баһаһын нормалләштереүҙе индерә, инженерия һәм тәбиғи фәндәр буйынса шөғөлләнгән университеттар өҫтөнлөк алмаһын өсөн өҙөмтәләр күләме үҙенсәлекле рәүештә баһалана&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://content.qs.com/qsiu/Faculty_Area_Normalization_-_Technical_Explanation.pdf|title=Faculty Area Normalization – Technical Explanation|publisher=QS Quacquarelli Symonds|accessdate=14 September 2016}}&lt;/ref&gt;.

=== Баһалар ===
Рейтинг төҙөгәндә ҡулланылған баһалау методологияһы төрлөсә була.

2010—2011 йылдарҙағы проектты баһалап, Мельбурн институтынан Росс Уильямс ундағы методологияның күберәк махсуслашҡан «студенттар һаны сағыштырмаса күп булмаған фәнни-тикшеренеү учреждениеларына» өҫтөнлөк бирәсәген һәм студенттар һаны күп булған комплекслы программалы учреждениелар зыян күрәсәген белдерә. Ул шулай уҡ индикаторҙарҙың, «аккдемик тотороҡло» булыуын, ҙур күләмле күрһәткестәрҙе ҡулланыу йоғонтоно түгел, ә мәҡәләләрҙе баһалаясағын билдәләй&lt;ref name=&quot;praise1&quot;/&gt;. Universities UK президенты Стив Смит, яңы методологияны «репутацияны субъектив баһалауға йүнәлтелмәгән һәм өҙөмтәләр килтереүҙең ышаныслы сараларын ҡуллана», тип маҡтай һәм бының , «баһалау ысулдарына ышанысты нығытыуын» билдәләй&lt;ref name=&quot;praise2&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.timeshighereducation.co.uk/world-university-rankings/2010-2011/analysis-uk-performance.html|title=Pride before the fall?|author=Steve Smith|date=16 September 2010|publisher=Times Higher Education World University Rankings}}&lt;/ref&gt;. Бөйөк Британияның Университеттар һәм фән эштәре буйынса министры Дэвид Уиллеттс, рейтингты юғары баһалай, «был юлы репутацияға әҙерәк иғтибар бирелә, ә уҡытыу һәм уҡыу сифатына — ҙурыраҡ», ти ул&lt;ref name=&quot;praise3&quot;&gt;&quot;[http://www.timeshighereducation.co.uk/world-university-rankings/2010-2011/analysis-uk-education.html Global path for the best of British], &quot; (16 September 2010). ''Times Higher Education'' World University Rankings.&lt;/ref&gt;. 2014 йылда Дэвид Уиллетс TES Глобаль консультатив советы рәйесе итеп һайлана, ул Times Higher Education өсөн стратегик рекомендациялар тәҡдим итеүгә яуаплы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.timeshighereducation.com/news/new-partner-for-the-rankings-david-willetts-joins-tes-global-advisory-board/2017164.article|title=New partner for THE rankings; David Willetts joins TES Global advisory board|publisher=Times Higher Education}}&lt;/ref&gt;.

Times Higher Education рейтинг булдырыуҙа өҙөмтәләргә ҙур әһәмиәт бирәә. Өҙөмтәләр белем биреү һөҙөмтәлелеген билдәләүҙә дөрөҫ түгел: ул төп тел булараҡ инглиз телен ҡулланмаған университеттарҙы уңайһыҙ хәлгә ҡуя, сөнки күпселек академик йәмәғәтселек һәм журналдар өсөн инглиз теле халыҡ-ара тел сифатында ҡабул ителгәнлектән, инглиз теленән башҡа телдәге мәҡәләләргә һылтанмалар табыуы ауыр&lt;ref&gt;http://www.cwts.nl/TvR/documents/AvR-Language-Scientometrics.pdf&lt;/ref&gt;. Шулай итеп, бындай методологияны уның урынһыҙ һәм инклюзив булмауы өсөн тәнҡитләйҙәр&lt;ref name=&quot;RankingWatch&quot;&gt;{{Cite web|url=http://rankingwatch.blogspot.com/2006/09/so-thats-how-they-did-it-for-some-time.html|title=So That's how They Did It|date=2006-09-05|publisher=Rankingwatch.blogspot.com|accessdate=2 October 2014}}&lt;/ref&gt;. Методологияның икенсе мөһим етешһеҙлеге шунда: социаль һәм гуманитар фәндәр дисциплиналары сиктәрендә мәҡәләләрҙе баҫма матбуғатта баҫтырыу төп төр булһа, улар цифрлы яҙма өҙөмтәһенә индерелмәй йәиһә унда бик һирәк эләгә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ecoom.be/sites/ecoom.be/files/downloads/Engels%20et%20al%20changing%20pub%20patterns%20SSH%20Scientometrics%202012.pdf|title=Changingpublication patterns in the Social Sciences and Humanities 2000-2009|accessdate=7 December 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130102194516/http://www.ecoom.be/sites/ecoom.be/files/downloads/Engels%20et%20al%20changing%20pub%20patterns%20SSH%20Scientometrics%202012.pdf |date=2 January 2013 }}&lt;/ref&gt;.

Times Higher Education шулай уҡ «аныҡ фәндәр»ҙе уҡытҡан учреждениеларға алдан уҡ билдәле фекерҙә (уйҙа) булған өсөн көслө тәнҡиткә дусар ителә. Мәҫәлән, THE-QS донъя университеттары рейтингында Лондондың иҡтисад мәктәбе 2004—2005 йылдарҙа 11-се урын биләй, әммә 2008—2009 йылдарҙа 66-сы һәм 67-се урындарға төшә. 2010 йылдың ғинуарында THE Quacquarelli Symonds, ҡулланған ысул дөрөҫ булмаған, унда айырым учреждениеларға, шул иҫәптән LSE, ҡарата алдан уҡ билдәле фекер булған, тигән фекергә килә&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www2.lse.ac.uk/intranet/LSEServices/divisionsAndDepartments/ERD/LSEinUniversityLeagueTables.aspx|title=LSE in university league tables – External Relations Division – Administrative and academic support divisions – Services and divisions – Staff and students – Home|publisher=London School of Economics|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100429102759/http://www2.lse.ac.uk/intranet/LSEServices/divisionsAndDepartments/ERD/LSEinUniversityLeagueTables.aspx|archivedate=29 April 2010|accessdate=26 April 2010|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100429102759/http://www2.lse.ac.uk/intranet/LSEServices/divisionsAndDepartments/ERD/LSEinUniversityLeagueTables.aspx |date=29 April 2010 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Университеттарҙың рейтингы]]</text>
      <sha1>omz65njhkrw6acz0c3mjyfj2xtk7wbn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡарасай-Черкес дәүләт университеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>168663</id>
    <revision>
      <id>1306095</id>
      <parentid>1269875</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:16:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3535" sha1="soo2j27pxlskjual5spded4jzx7xol7" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''У. Д. Алиев исемендге Ҡарасай-Черкес дәүләт университеты''' — [[Ҡарасай-Черкес Республикаһы]]ның алдынғы белем биреү учреждениеһы, Ҡарасай ҡалаһында урынлашҡан.

Республиканың [[1938 йыл]]да нигеҙләнгән беренсе юғары уҡыу йорто.

== Структураһы ==
Университет структураһында ике — филология, сәнғәт һәм мәҙәниәт институттары, һигеҙ — физика-математика, физик культура, башланғыс белем биреү педагогикаһы һәм методикаһы, тарихи, тәбиғи-география, психология, иҡтисад һәм идара итеү, белгестәрҙең квалификацияһын күтәреү һәм белемен камиллаштырыу факультеттары бар.

1992 йылдан университетта аспирантура асыла, унда Рәсәйҙең төрлө төбәктәренән аспиранттар һәм дәғүәләштәр (соискатели) белем ала. «Дөйөм педагогика, педагогика һәм белем биреү тарихы» һөнәре буйынса диссертация советы эшләй.

Ҡарасай-Черкес дәүләт университетының профессор-уҡытыусылар коллективы һәм хеҙмәткәрҙәре 836 кешенән тора: 338 уҡытыусы, 50 профессор һәм фән докторы, 215 — фән кандидаты, 128 — доцент, төрлө Рәсәй һәм халыҡ-ара академияларҙың 14 ғәмәли ағзаһы һәм мөхбир ағзаһы; Рәсәй Федерацияһының һәм Ҡарасай-Черкес Республикаһының Яҙыусылар союзы ағзалары, журналистар, композиторҙар, рәссамдар бар&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://xn--c1an2ao.xn--p1ai/istoricheskaya-spravka/|title=Историческая справка|author=|date=|publisher=КЧГУ.рф|accessdate=2018-07-13}}&lt;/ref&gt;.

Университет ректоры — Узденов Таусолтан Аубекирович.

== Билдәле тамамлаусылар ==
[[Биджиев Солтан-Хәмид Локман улы]] ([[1919]]—[[1995]]) — совет хәрби осоусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша. [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (1995, үлгәндән һуң). [[Капитан]]&lt;ref&gt;В указе о присвоении звания Героя Российской Федерации младший лейтенант&lt;/ref&gt;.
== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://kchgu.ru/ Официальный сайт Университета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130412022636/http://kchgu.ru/ |date=2013-04-12 }}
* [http://www.famous-scientists.ru/2217 Профессор Тамбиев Бурхан Нюрчукович] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Алфавит буйынса университеттар]]</text>
      <sha1>soo2j27pxlskjual5spded4jzx7xol7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алыҫ Көнсығыш федераль университеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169518</id>
    <revision>
      <id>1306303</id>
      <parentid>1300208</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T04:56:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25054" sha1="825khnhqg29nvvh9d8ch0ka8gaq728s" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Алыҫ Көнсығыш федераль университеты''' — [[Владивосток]]та [[2011 йыл]]да ойошторолған федераль университет.
2013 йылдан алып Владивостокта АТЭС саммитына 2012 йылда төҙөлгән Русский утрауында кампуста эшләй.

== Тарихы ==

=== Алыҫ Көнсығыш дәүләт университеты ===
Алыҫ Көнсығыш дәүләт университеты тарихы [[1899 йыл]]дың 21 октябрендә Владивостокта Көнсығыш институты асылыу менән башлана.

Төп өйрәнелгән предметтар — ҡытай, япон, маньчжур, корея һәм монгол телдәре. Бынан тыш, инглиз һәм француз телдәре һәм юриспруденция географияһы, Көнсығыш илдәре тарихы, иҫәпселек кеүек дисциплиналар була.

[[1918 йыл]]да юғары политехникум, аҙаҡ — Алыҫ Көнсығыш техник университеты барлыҡҡа килә. Шул уҡ ваҡытта шәхси тарих-филология, көнсығыш һәм юридик факультеттар барлыҡҡа килә

=== Мәктәптәре һәм департаменттары ===
1920 йылда Көнсығыш институты нигеҙендә Алыҫ Көнсығыш дәүләт университеты ойошторола, уның составына шәхси уҡыу йорттары инә. Университет тиҙ үҫешә һәм Урал аръяғында иң ҙур уҡыу йорттарының береһе була.

[[1930 йыл]]дың 20 февралдәВЦИК һәм [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] Халыҡ Комиссариаты туғыҙ яңы уҡыу йорто төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә, ә сәйәси сәбәптәр буйынса Алыҫ Көнсығыш дәүләт университетын тарҡата. Барлыҡҡа килгән туғыҙ яңы уҡыу йортоноң береһе Алыҫ Көнсығыш политехник институт була, ул [[1992 йыл]]да университет статусын ала һәм Алыҫ Көнсығыш дәүләт техник университеты булып китә (Куйбышев исемендәге (Алыҫ Көнсығыш дәүләт техник университеты).

1943 йылда бөтөрлгән Алыҫ Көнсығыш дәүләт университеты базаһында Владивосток дәүләт педагогия институты ойошторола (ВДПИ).

Алыҫ Көнсығыш дәүләт университеты ВДПИ базаһында тергеҙелә һәм СССР Министрҙар Советының 1956 йылдың 29 авгусында Дәүләт Алыҫ Көнсығыш университетын тергеҙеү тураһында 1211-се ҡарары ҡабул ителә, уның составында биш факультет була

[[1957 йыл]]да тәбиғи-химия факультеты, [[1958 йыл]]да тарихи-хоҡуҡи факультет ойошторола, университеттың медицина факультетынан үҙаллы Владивосток дәүләт медицина институты айырылып сыға

[[1964 йыл]]да океанология бүлеге менән геофизика факультеты асыла.

2009 йылда университетта 41 меңдән ашыу уҡыусы иҫәпләнә, 5 меңгә яҡын хеҙмәткәр эшләй, уларҙың 1515 уҡытыусы, 1058 — ғилми дәрәжәгә эйә.

2009 йылдың 21 октябрендә Рәсәй президенты Дмитрий Медведев «Төньяҡ-Көнбайыш, Волга буйы, Урал һәм Алыҫ Көнсығыш федераль округтарында федераль университеттар булдырыу тураһында» указға ҡул ҡуя, уға ярашлы, өс ай эсендә Алыҫ Көнсығыш дәүләт университеты базаһында Алыҫ Көнсығыш федераль университетын төҙөү планлаштырыла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/events/president/news/5793|title=Президент подписал Указ «О создании федеральных университетов в Северо-Западном, Приволжском, Уральском и Дальневосточном федеральных округах»|publisher=Президент России|accessdate=2020-04-22}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 27 ғинуарында Рәсәйҙең мәғариф һәм фән министры Андрей Фурсенко Алыҫ Көнсығыш федераль университетын, Алыҫ Көнсығыш дәүләт техник университетын, Тымыҡ океан дәүләт иҡтисад университетын, Уссурийск дәүләт педагогия институтын Алыҫ Көнсығыш федераль университетына берләштереү тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуя. Үҙгәртеп ҡороу процесы 2011 йылдың 1 июнендә тамамлана.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Cite news|title=История ДВФУ|url=http://dvfu.ru/about/history/|date=2011-06-07|accessdate=2011-11-20}}&lt;/ref&gt;

== Структураһы ==

=== Филиалдары ===
Алыҫ Көнсығыш федераль университетҡа дүрт уҡыу йортон берләштергәндән һуң уның составында бер нисә мәктәп ойошторола (АКФУ подразделениелары ошондай исем ала)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://old.dvfu.ru/info/charter/113_20110127_prikaz.pdf|title=Приказ № 113 от 27.01.2011 &quot;О реорганизации федерального государственного автономного образовательного учреждения высшего профессионального образования «Дальневосточный государственный университет», государственного образовательного учреждения высшего профессионального образования «Дальневосточный государственный технический университет (ДВПИ имени В. В. Куйбышева)», государственного образовательного учреждения высшего профессионального образования «Тихоокеанский государственный экономический университет», государственного образовательного учреждения высшего профессионального образования «Уссурийский государственный педагогический институт»|accessdate=2012-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121029142726/http://old.dvfu.ru/info/charter/113_20110127_prikaz.pdf|archivedate=2012-10-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121029142726/http://old.dvfu.ru/info/charter/113_20110127_prikaz.pdf |date=2012-10-29 }}&lt;/ref&gt;. Һуңынан уларҙың составы үҙгәрә, түбәндә Алыҫ Көнсығыш федераль университетының 2020 йылға ҡарата мәктәптәре:
[[Файл:School_of_biomedicine_FEFU.JPG|мини|Биомедицина мәк. 2015 йыл]]

* Политехник институты (Политех)
* Биомедицина мәктәбе
* Сәнғәт һәм гуманитар фәндәр мәктәбе
* Тәбиғи фәндәр мәктәбе
* Педагогика мәктәбе
* Көнсығыш институты&lt;ref&gt;{{Cite news|title=ШРМИ ДВФУ сменила название и будет работать с министерством по развитию Дальнего Востока|url=https://primamedia.ru/news/390382/|accessdate=2019-05-17|publisher=[[PrimaMedia]]|date=2014-10-01}}&lt;/ref&gt;.
* Юридик мәктәп
* Иҡтисад һәм менеджмент мәктәбе
* Һан иҡтисад мәктәбе (2018 йылда асылған)&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Во Владивостоке открылась первая в России школа цифровой экономики|url=https://regnum.ru/news/2459974.html|accessdate=2019-05-17|publisher=[[Regnum]]|date=2918-08-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190517162301/https://regnum.ru/news/2459974.html|archivedate=2019-05-17}}&lt;/ref&gt;.

Университет структураһы 32 академик департаментты, шул иҫәптән 8 мәктәпкә берләштерелгән 65 кафедраны һәм 1 институты (мәктәп) үҙ эсенә ала.

Түбәндәге юғары уҡыу йорттарына 8 ҡалаларҙа филиалдары бар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dvfu.ru/about/information-about-educational-organization/|title=Об Университете|publisher=ДВФУ|accessdate=2018-11-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911114411/https://www.dvfu.ru/about/information-about-educational-organization/|archivedate=2018-09-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180911114411/https://www.dvfu.ru/about/information-about-educational-organization/ |date=2018-09-11 }}&lt;/ref&gt;:

* Арсеньев — 2000 йылда ойошторола&lt;ref&gt;{{Cite news|title=О филиале|url=https://www.dvfu.ru/admission/secondary-vocational-education/branch_of_far_eastern_federal_university_in_arsenyev_city/information-about-educational-organization/|accessdate=2020-04-22|work=ДВФУ}}&lt;/ref&gt;.
* Артем — филиал&lt;ref&gt;Губернатор Приморья пообещал сохранить филиал ДВФУ в Дальнегорске, DV-Land (14 июля 2017). &lt;small&gt;Дата обращения 17 мая 2019.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;
* Большой Камень институты&lt;ref&gt;{{Cite news|title=В Приморье закрыли филиал федерального вуза|url=https://regnum.ru/news/society/2908187.html|accessdate=2020-04-07|work=ИА Regnum|date=2020-04-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200407112829/https://regnum.ru/news/society/2908187.html|archivedate=2020-04-07}}&lt;/ref&gt;.
* Дальнегорск филиалы, 2017 йылда уны ябыу тураһында мәғлүмәт барлыҡҡа килә, әммә һөҙөмтәлә филиалды һаҡлап ҡалалар.
* Дальнереченск — 2006 йыл. Филиал 2018 йылдың сентябрендә ғәмәлдән сығарыла&lt;ref name=&quot;филиал&quot;&gt;{{Cite news|title=Губернатор Приморья пообещал сохранить филиал ДВФУ в Дальнегорске|url=https://dv.land/news/12723|accessdate=2019-05-17|publisher=DV-Land|date=2017-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190517235521/https://dv.land/news/12723|archivedate=2019-05-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Закрытие филиала ДВФУ в г.Дальнереченске|url=https://pikabu.ru/story/zakryitie_filiala_dvfu_v_gdalnerechenske_5084905|accessdate=2019-05-17|publisher=[[Пикабу]]|date=2017-05-29}}&lt;/ref&gt;. 2019 йылдан эшләп килә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Филиал ДВФУ в Дальнереченске на официальном сайте ДВФУ|url=https://www.dvfu.ru/admission/secondary-vocational-education/branch_of_far_eastern_federal_university_in_dalnerechensk/on-the-branch/|accessdate=2019-05-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190517235522/https://www.dvfu.ru/admission/secondary-vocational-education/branch_of_far_eastern_federal_university_in_dalnerechensk/on-the-branch/|archivedate=2019-05-17}}&lt;/ref&gt;.
* Находка — 2010 йылда ойошторолған.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Общие сведения|url=https://www.dvfu.ru/admission/secondary-vocational-education/branch_of_far_eastern_federal_university_in_nakhodka_/sveden/common/|accessdate=2020-04-22}}&lt;/ref&gt;.
* [[Уссурийск]]
* Хакодате (Япония).

== Уҡыу эшмәкәрлеге ==
2019 йылға университетта 200-ҙән ашыу белем биреү программаһы буйынса алып барыла, шуларҙан бакалавриат һәм белгеслек программалары — 100, магистратура — 70, аспирантура һәм докторантура белгеслектәре һаны — 33&lt;ref&gt;Об университете. www.dvfu.ru.&lt;small&gt;Дата обращения: 18 января 2019.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

== Рейтингтары ==
Университет 2018 йылда QS World University Rankings рейтингында 110 пунктҡа күтәрелде һәм алдынғы юғары уҡыу йорттары төркөмөндә 541-нән 550-гә тиклем урын ала. Шулай уҡ ДВФУ БРИКС һәм «үҫешеүсе Европа һәм Үҙәк Азия» араһында топ-100 рейтингында һәйбәт позициялар биләй. 2018 йылда университет тәүге тапҡыр THE предметлы рейтингына инә: «Физик фәндәр» өлкәһендә 601-800-800-се урын һәм «Тормош тураһында фән» өлкәһендә 601-се урынды биләй. Шулай арыу ғына урын биләй 2019 йылда «Университеттың өс миссияһы» халыҡ-ара рейтингында 701-800-се урынды алды һәм 2020 йылда — Рәсәй юғары уҡыу йорттары рейтингында 25-се урын. 5-100 Проектында ҡатнашыусы


[[Файл:Кампус_ДВФУ_2019_1.jpg|мини|280x280пкс|&lt;center&gt;Төньяҡ корпусы төркөмө, 2019 йыл&lt;/center&gt;]]

== Хеҙмәттәшлеге ==
2018/2019 уҡыу йылында АКФУ-ла 74 илдән 3500-ҙән ашыу ил ил студенты уҡый. Яҡынса 60 проценты уларҙың — Азия-Тымыҡ океан регионы граждандары&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Иностранные студенты ДВФУ с размахом встретили Масленицу|url=https://www.dvfu.ru/news/student_life/foreign_students_of_the_university_in_a_big_way_met_a_carnival_/|accessdate=2019-05-17|publisher=Официальный сайт ДВФУ|date=2019-03-05}}&lt;/ref&gt;. Иң ҙур диаспораны [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], Корея ([[Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы|КХДР]] һәм [[Көньяҡ Корея|Корея Республикаһы]]), [[Һиндостан]] һәм [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|БДБ]] илдәренән студенттар биләй. Шулай уҡ Африка һәм Латин Америкаһы илдәренән дә бар. Алыҫ Көнсығыш федераль университетта 180-дән ашыу профессор, шул иҫәптән АҠШ, Австралия, [[Япония]], [[Германия]], [[Франция]], [[Англия]], [[Мысыр]], [[Норвегия]], [[Мексика]], [[Перу]] һәм башҡа илдәрҙән уҡытыусылар йәлеп ителгән&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Международное сотрудничество ДВФУ|url=https://www.dvfu.ru/international/|accessdate=2019-05-18}}&lt;/ref&gt;. Ҡытай, Япония, Тайвань, АҠШ, Европа һәм БДБ илдәренең күп кенә юғары уҡыу йорттары араһында студенттар менән алмашыу программалары эшләй&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Обменные программы за рубежом|url=https://www.dvfu.ru/international/international-programs/academic-mobilnost/|accessdate=2019-05-18|publisher=Официальный сайт ДВФУ}}&lt;/ref&gt;.

АКФУ һәм башҡа илдәрҙең юғары уҡыу йорттары араһында әүҙем хеҙмәттәшлек алып барыла. Вуз Японияның юғары уҡыу йорттары — Хоккайдо Университеты ([[Саппоро|саппоро ҡалаһы]]) һәм Токай Университеты ([[Токио]]) менән әүҙем хеҙмәттәшлек итә. 2017 йылдан АКФУ һәм Хоккайдо университеты менән уртаҡ проекттарҙы тормошҡа ашыра башланы&lt;ref&gt;{{Cite news|title=ДВФУ и университеты Японии развивают сотрудничество в образовании и науке|url=https://www.dvfu.ru/news/international_cooperation/fefu_and_japanese_universities_are_developing_cooperation_in_education_and_science/|accessdate=2019-05-18|publisher=Официальный сайт ДВФУ|date=2017-04-27}}&lt;/ref&gt;. 2018 йылдан Хоккайдо университетында ДАКФУ студенттарының стажировка программаһы эшләй башлай&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Университет Хоккайдо приглашает на стажировку|url=https://www.dvfu.ru/schools/school_of_humanities/news/hokkaido_university_invites_on_probation/|accessdate=2019-05-18|publisher=Официальный сайт ДВФУ|date=2018-01-10}}&lt;/ref&gt;. 2019 йылдан АКФУ-ла ике дипломлы магистр программаһы һәм археология һәм антропология буйынса юғарыла иҫкә алынған университет асыу күҙаллана&lt;ref&gt;{{Cite news|title=ДВФУ и Университет Хоккайдо откроют двудипломную программу по археологии АТР|url=https://www.dvfu.ru/news/international_cooperation/the_far_eastern_federal_university_and_hokkaido_university_open_dual_degree_program_in_archaeology_of_asia_pacific/|accessdate=2019-05-18|publisher=Официальный сайт ДВФУ|date=2018-09-06}}&lt;/ref&gt;. Токай университеты менән хеҙмәттәшлек 2017 йылда башлана, Рус утрауында Халыҡ-ара дзюдо клубы асыла&lt;ref&gt;{{Cite news|title=ДВФУ и Токайский университет открыли клуб дзюдо в кампусе на острове Русский|url=https://www.dvfu.ru/news/international_cooperation/fefu_and_tokay_university_opened_a_judo_club_on_campus_on_island_russian/|accessdate=2019-05-18|publisher=Официальный сайт ДВФУ|date=2017-09-28}}&lt;/ref&gt;, ә киләһе йылда юғары уҡыу йорттарының уҡытыусылары һәм студенттары менән алмашыуҙы башлай&lt;ref&gt;{{Cite news|title=ДВФУ и Токайский университет запустили первую программу обмена студентами|url=https://www.dvfu.ru/news/international_cooperation/fefu_and_tokay_university_launched_the_first_student_exchange_program/|accessdate=2019-05-18|publisher=Официальный сайт ДВФУ|date=2018-02-21}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ йылда АКФУ-ла Токай университетының беренсе Рәсәй офисы асыла.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=В ДВФУ открыт первый российский офис Университета Токай|url=https://www.dvfu.ru/news/international_cooperation/at_the_university_opened_its_first_russian_office_of_tokai_university/|accessdate=2019-05-18|publisher=Официальный сайт ДВФУ|date=2018-09-17}}&lt;/ref&gt;.

2019 йылда [[Пекин]]да, Ҡытай фәндәр академияһы янында АКФУ вәкиллеге асылырға тейеш була&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Дальневосточный федеральный университет откроет представительство в Китае|url=https://www.dvfu.ru/news/international_cooperation/far_eastern_federal_university_will_open_an_office_in_china/|accessdate=2019-05-17|publisher=Официальный сайт ДВФУ|date=2018-09-12}}&lt;/ref&gt;.

2020 йылда Ноидта, Амити университетында АКФУ вәкиллеге асыла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/obschestvo/7557473|title=Представительство ДВФУ открылось в индийском университете Амити|publisher=[[ТАСС]]|accessdate=2020-03-03|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Мәҡәлә|автор=Баринова Ксения Владимировна|заглавие=История электронного книгоиздания в Дальневосточном федеральном университете|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/istoriya-elektronnogo-knigoizdaniya-v-dalnevostochnom-federalnom-universitete|издание=Текст. Книга. Книгоиздание|год=2013|номер=№ 2 (4)|страницы=84—91|ref=Баринова}}
* {{Китап|автор=Рожков Григорий Васильевич|заглавие=Региональные зоны роста инновационной экономики|ссылка=http://xn----7sbb6cn8a9b.xn--p1ai/search/detail.php?ID=14849|место=М.|издательство=МАКС Пресс|год=2008|страниц=284|ref=Рожков}}
* {{Китап|автор=Рожков Григорий Васильевич|заглавие=Региональные зоны роста инновационной экономики : диссертация ... доктора экономических наук : 08.00.05|ответственный=Рожков Григорий Васильевич; [Место защиты: Ин-т экономики и соц. отношений]|место=М.|год=2009|страниц=287|ref=Рожков}}
* [http://leftinmsu.narod.ru/library_files/books/Universytety_narkompros_files/573.htm Дальневосточный университет] // [http://leftinmsu.narod.ru/library_files/books/Universytety_narkompros_files/Universytety_narkompros.html Университеты и научные учреждения] / Ред. коллегия: Р. И. Белкин, Г. И. Бройдо, Х. З. Габидуллин и др.; Наркомпрос РСФСР. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.; Л.: Объединённое научно-техническое издательство, 1935. — VIII, 585 с.
* {{Мәҡәлә|автор=Хисамутдинова Наталья Владимировна|заглавие=Федеральный университет на Дальнем Востоке: прошлое и будущее|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/federalnyy-universitet-na-dalnem-vostoke-proshloe-i-buduschee|издание= журнал «Высшее образование в России»|год=2009|номер=5|страницы=62—67|ref=Хисамутдинова}}

== Шулай уҡ ==
* Категория: Выпускники Дальневосточного федерального университета
* Категория: Преподаватели Дальневосточного федерального университета

== Һылтанмалар ==
* [http://www.dvfu.ru Сайт ДВФУ]
* [http://www.fesu.ac.jp/ Сайт Филиала ДВФУ в городе Хакодате, в Японии]
* [https://studyinrussia.ru/study-in-russia/universities/fefu/ Профиль ДВФУ на портале StudyInRussia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121233638/https://studyinrussia.ru/study-in-russia/universities/fefu/ |date=2021-01-21 }}

[[Категория:Алфавит буйынса университеттар]]
[[Категория:Рәсәйҙең юғары уҡыу йорттары]]</text>
      <sha1>825khnhqg29nvvh9d8ch0ka8gaq728s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡоҙғондар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>170290</id>
    <revision>
      <id>1306116</id>
      <parentid>1002230</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T14:33:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14317" sha1="pij5t3znipbshbuxv0ics7aqcuudxen" xml:space="preserve">{{Таксон
| name = Ҡоҙғондар
| regnum = Хайуандар
| images_set = {{4 изображения|im1=Corvus brachyrhynchos 2.jpg|cap1=Америка ҡоҙғоно|im2=House Crow.jpg|cap2=Блестящий ворон|im3=Corvus corax (FWS).jpg|cap3=Ҡоҙғон|im4=Wrona Siwa.jpg|cap4=Һоро ҡоҙғон}}
| image title =
| image descr = 
| parent = Corvidae 
| rang  = Род
| latin = Corvus
| author = [[Linnaeus]], [[1758]]
| syn = 
| typus =
| children name = 
| children =
| range map =
| range map caption = 
| range map width =
| range legend =
| wikispecies = Category:Corvus
| commons = Category:Corvus
}}

'''Ҡоҙғондар''' ({{Lang-la|Corvus}}) —   ҡарғалар ғаиләһенә ингән  [[Ҡоштар|ҡош]]. (Corvidae). Ырыу төрҙәренә  ҡоҙғондар,ала ҡарғалар,  [[Ҡара ҡарға|ҡара ҡарғалар]]  һәм [[Сәүкә|сәүкәләр]] инә. «Ҡоҙғон» менән «ҡарға» араһында аныҡ ҡына айырма юҡ.Ҡоҙғондар башҡа ҡарғаларға ҡарағанда эрерәк була.Тауышы көслө «ҡорҡ -ҡорҡ» йәки тоноҡ «ҡро- ҡро». 

[[Көньяҡ Америка]], [[Антарктида|Антарктиданан]]  һәм  ҡайһы бер утрауҙарҙан   башҡа был ырыу ҡоштарын бөтә континеттарҙа ла осратырға була.  Ҡоҙғондар ырыуы ҡарғалар ғаиләһенең яҡынса  өстән  бер өлөшөн тәшкил итә. Һуңғы тикшеренеүҙәрҙән күренеүенсә,  ҡоҙғондоң ҡайһы бер төрҙәре  эш ҡоралдарын  ҡуллана белеүҙәрен генә түгел, ә уларҙы булдыра белеүҙәрен дә күрһәткән.&lt;ref name=&quot;Winkler&quot;&gt;{{Cite news|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/08/0808_020808_crow.html|title=Crow Makes Wire Hook to Get Food|last=Winkler|first=Robert|date=8 August 2002|work=National Geographic|accessdate=6 February 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110604052745/http://news.nationalgeographic.com/news/2002/08/0808_020808_crow.html|archivedate=4 June 2011}}&lt;/ref&gt;. Хәҙерге ваҡытта ҡоҙғондар донъяла иң аҡыллы хайуандарҙың береһе булып һанала , ә уларҙың энцефализация коэффициенты (мейе ауырлығын күрһәтеүсе)   [[Приматтар|приматтарҙыҡына]]  тигеҙ.

== Этимологияһы ==
Өноҡшаш  һүҙҙәр нигеҙендә ''*k'er-'' һинд-европа телендә «ҡарға- ворон» була һәм [[Славян телдәр|славян телдәренә]] башланғыс  ''*u-''&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Пётр Червинский|заглавие=Фольклор и этимология: Лингвоконцептологические аспекты этносемантики|ответственный=|издание=|место=|издательство=Piotr Czerwinski|год=2015|страницы=20|страниц=424|isbn=}}&lt;/ref&gt;.  тирбәлеүенән күскән. Праславян  теленән ''*vorna''  башҡалар: урыҫ-сиркәү славян телендә ''врана'' (κορώνη), [[Украин теле|украинса.]]  ворона (''ҡарға)'', [[Болгар теле|болг.]] ''врана'', сербохорва.  ''врана'', словен  ''vrána'', чех.  ''vrána'', словак  ''vrana'', [[Поляк теле|поляк]] ''wrona'', [[Кашуб теле|кашуб.]] ''varna'', словинский  ''vãrna''. Боронғо ҡәрҙәш литва телендә ''várna'' «ворона», [[Прус теле|боронғо прус теле]]  шул уҡ -''warne'' .. Праславян ''*vorna'', литва várna &lt; *uōrnā (от *uornos «ворон»):  ворона (ҡарға)  ҡоҙғон менән бәйле тип билдәләнде&lt;ref&gt;[[Этимологический словарь русского языка Макса Фасмера]]&lt;/ref&gt;.

Герман телдәрендә һинд-европа телендәге атама  «ворона- ҡарға» һинд-европа телдәрендә ятҡан тамыр һүҙ ''*k'er-'', менән алмаштырыла Торна боронғо инглиз телендә  ''crāwe'' ''(''[[Английский язык|ингл.]] &amp;nbsp;&lt;span lang=&quot;en&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;crow&lt;/span&gt;), Боронғо немец- ''krā(w)д (''{{Lang-de|Krähe}}'')'', боронғо исланд -''kráka'' (ворона-ҡарға), ''krákr'' (ворон-ҡоҙғон).

== Тасуирлама ==
Ҡоҙғондарҙың бөтә төрөнөң дә  ҡауырһыны ҡара йәки  күкһел ҡара төҫтә,ҡайһы берҙәрендә аҡ таптар осрай.   Ныҡ кәүҙәле,  суҡышы һәм тәпәйҙәре бик көслө. [[Енси диморфизм]] бик сағылып бармай.
[[Файл:Crow_on_a_branch.jpg|мини|[[Ҡара ҡарға|Ҡара ҡарғалар]]  ағас ботағында]]

== Төрҙәре ==

* {{Bt-ruslat|Белощёкий ворон|Corvus albicollis}}
* {{Bt-ruslat|Пегий ворон|Corvus albus}}
* {{Bt-ruslat|Беннетов ворон|Corvus bennetti}}
* {{Bt-ruslat|Американский ворон|Corvus brachyrhynchos}}
* {{Bt-ruslat|Капский ворон|Corvus capensis}}
* {{Bt-ruslat||Corvus caurinus}}
* {{Bt-ruslat|Ворон{{!}}Обыкновенный ворон|Corvus corax}}
* {{Bt-ruslat|Чёрная ворона|Corvus corone}}
* {{Bt-ruslat|Серая ворона|Corvus cornix}}
* {{Bt-ruslat|Австралийская ворона|Corvus coronoides}}
* {{Bt-ruslat|Бронзовая ворона|Corvus crassirostris}}
* {{Bt-ruslat|Белошейная ворона|Corvus cryptoleucus}}
* {{Bt-ruslat|Даурская галка|Corvus dauuricus}}
* {{Bt-ruslat||Corvus edithae}}
* {{Bt-ruslat|Малый ворон|Corvus enca}}
* {{Bt-ruslat|Флоресский ворон|Corvus florensis}}
* {{Bt-ruslat|Грач|Corvus frugilegus}}
* {{Bt-ruslat|Гигантский ворон|Corvus fuscicapillus}}
* {{Bt-ruslat|Гавайский ворон|Corvus hawaiiensis}}
* {{Bt-ruslat|Мексиканский ворон|Corvus imparatus}}
* {{Bt-ruslat|Ямайский ворон|Corvus jamaicensis}}
* {{Bt-ruslat|Гуамский ворон|Corvus kubaryi}}
* {{Bt-ruslat|Антильский ворон|Corvus leucognaphalus}}
* {{Bt-ruslat|Большеклювая ворона|Corvus macrorhynchos}}
** {{Bt-ruslat||Corvus macrorhynchos levaillantii}}
* {{Bt-ruslat||Corvus meeki}}
* {{Bt-ruslat|Южноавстралийская ворона|Corvus mellori}}
* {{Bt-ruslat|Галка|Corvus monedula}}
* {{Bt-ruslat|Новокаледонский ворон|Corvus moneduloides}}
* {{Bt-ruslat|Кубинский ворон|Corvus nasicus}}
* {{Bt-ruslat|Австралийский ворон|Corvus orru}}
* {{Bt-ruslat|Рыбный ворон|Corvus ossifragus}}
* {{Bt-ruslat|Пальмовый ворон|Corvus palmarum}}
** {{Bt-ruslat||Corvus palmarum minutus}}
* {{Bt-ruslat|Щетинистая ворона|Corvus rhipidurus}}
* {{Bt-ruslat|Пустынный буроголовый ворон|Corvus ruficollis}}
* {{Bt-ruslat||Corvus sinaloae}}
* {{Bt-ruslat|Блестящий ворон|Corvus splendens}}
* {{Bt-ruslat|Тасманийский ворон|Corvus tasmanicus}}
** {{Bt-ruslat||Corvus tasmanicus boreus}}
* {{Bt-ruslat|Ошейниковый ворон|Corvus torquatus}}
* {{Bt-ruslat|Серый ворон|Corvus tristis}}
* {{Bt-ruslat|Сулавесский ворон|Corvus typicus}}
* {{Bt-ruslat|Бангайская ворона|Corvus unicolor}}
* {{Bt-ruslat|Молуккский ворон|Corvus validus}}
* {{Bt-ruslat|Белоклювый ворон|Corvus woodfordi}}

== Ғүмер оҙонлоғо ==
Ҡоҙғондар быуаттан артыҡ йәшәй тигән фекер  ысынбарлыҡҡа тап килмәй. Улар тутыйғоштар кеүек 70-75 йәшкә етеүе мөмкин&lt;ref&gt;''В. Вдовиченко'' [http://www.mybirds.ru/groups/vran/title/white.php ХОТИТЕ ПРОСЛЫТЬ БЕЛОЙ ВОРОНОЙ — ЗАВЕДИТЕ ДОМА ЧЕРНОГО ВОРОНА] // Энциклопедия владельца птицы&lt;/ref&gt; Ҡырағай тәбиғәттә  иң билдәле Америка ҡоҙғоно  30 йәштә була&lt;ref&gt;McGowan, K.J. [http://www.birds.cornell.edu/crows/crowfaq.htm#longevity «Frequently Asked Questions About Crows»], Cornell Lab of Ornithology&lt;/ref&gt; Ситлектә йәшәгән  иң ҡарт ҡарғаның  59 йәшендә вафат булыуы билдәле&lt;ref&gt;[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/07/07/AR2006070700860.html Crow Believed to Be Oldest in World Dies]. Associated Press via Washington Post (7 July 2006)&lt;/ref&gt;.

== Мәҙәниәттә һәм мифологияла ==
[[Файл:Brooklyn_Museum_-_Crow_on_a_Branch_-_Kawanabe_Kyosai.jpg|мини|Каванабэ Кёсай (1831-1889) — Ҡоҙғон ағас ботағында.  Бруклин музейы.]]
[[Овидий]] ҡарға тураһынла ямғыр хәбәрсеһе,тип яҙған (''Amores'' 2,6, 34)&lt;ref&gt;{{Китап|автор=de Vries, Ad|заглавие=Dictionary of Symbols and Imagery|ответственный=|издание=|место=Amsterdam|издательство=North-Holland Publishing Company|год=1976|страницы=275|страниц=|isbn=0-7204-8021-3}}&lt;/ref&gt;.

Боронғо гректар,  сәүкәне  майлы мискәлә тотһаң,тылсымлы ҡошҡа әйләнә,тип иҫәпләгәндәр.,&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Thompson, D'Arcy Wentworth|заглавие=Jackdaw|ответственный=|издание=A Glossary of Greek Birds|место=Oxford|издательство=|год=1895|страницы=89|страниц=|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

Месопотамия һәм Библияла ҡоҙғон  туфан һыуы тураһындағы хикәйәттәрҙә телгә алынған:

* Библия китабындағы 8 -се [[Тәүрат|Тәүра]]&lt;nowiki/&gt;тҡа ярашлы  Йәшәйеш китабында,  Нух ҡоҙғондо осороп ебәрә,ләкин ул «осоп китә лә кире ҡайта »,шунан  Нух  өс тапҡыр (аҙна һайын) күгәрсен осорған,  ул беренсе тапҡыр бер нәмәһеҙ кире ҡайтҡан, икенсе мәртәбә  майлы япраҡ алып ҡайтҡан, ниһайәт, өсөнсө тапҡыр кире әйләнеп ҡайтмаған.
* «[[Гилгәмеш эпосы|Гилгәмеш хаҡындағы эпос]]&lt;nowiki/&gt;» та  Утнапишти күгәрсенде  ер эҙләргә ебәргән. Күгәрсен бер түңәрәк эйләнгән дә кире ҡайтҡан. Шунан Утнапишти ҡоҙғондо ебәргән,теге кире ҡайтмаған. Утнапишти ҡоҙғон ер тапты тигән һығымтаға килгән&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Kovacs, Maureen Gallery|заглавие=The epic of Gilgamesh|ответственный=|издание=|место=|издательство=Stanford University Press|год=1989|страницы=102|страниц=|isbn=ISBN 978-0-8047-1711-3}}&lt;/ref&gt;.

Ҡытай мифологияһына ярашлы донъяла ун ҡоҙғон күтәреп торған ун ҡояш булған..Бер ваҡыт ун ҡояш бөтәһе бер юлы баҫырға уйлай, был һәләкәткә килтереүе мөмкин булған. Шул саҡта аллалар   Хоу И ебәрәләр, ул ҡоҙғондоң тик береһен генә иҫән ҡалдыра, ҡалғандарынын үлтерә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Yang, Lihui|заглавие=Handbook of Chinese Mythology|ответственный=|издание=|место=|издательство=Oxford University Press|год=2008|страницы=95–96, 231|страниц=|isbn=978-0-19-533263-6}}&lt;/ref&gt;.

Ирланд мифологияһында ҡоҙғон   Морригандың үлем һәм һуғыш аллаһы итеп ҡабул ителә   &lt;ref&gt;{{Китап|автор=Leeming, David Adams|заглавие=Crows and ravens|ответственный=|издание=The Oxford companion to world mythology|место=|издательство=Oxford University Press|год=2005|страницы=86|страниц=|isbn=978-0-19-515669-0}}&lt;/ref&gt;

Скандинавия мифологияһында  Мунин һәм  Хугин  ҡоҙғондары бөтә  Мидгард буйлап осалар һәм Один аллаға булып торған хәлдәр тураһында хәбәр итеп барғандар.

[[Швеция|Швецияла]],юрауҙарға ярашлы,ҡоҙғон-үлгән кешенең йәне&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.avianweb.com/commonravens.html|title=Common Raven {{!}} Beauty of Birds|publisher=www.avianweb.com|lang=en|accessdate=2018-08-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140418205056/http://avianweb.com/commonravens.html|archivedate=2014-04-18}}&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
 

* Ҡарға ояһы
* Аҡ ҡарға
* Кутх
* Ҡоҙғон байрағы
* Ҡарасҡы

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* {{ВТ-ЭСБЕ|Ворон}}
* [http://zoomet.ru/metod_ptica.html Советтар союзы ҡош]: 6 т. / под ред. һәм г. п. Дементьев Н. Гладков А. — М.: наука Совет, 1951-1954.
[[Категория:Ҡоштар төрҙәре]]
[[Категория:Ҡоҙғондар]]
[[Категория:Алфавит буйынса хайуандар]]</text>
      <sha1>pij5t3znipbshbuxv0ics7aqcuudxen</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андре-Мари Ампер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171013</id>
    <revision>
      <id>1306313</id>
      <parentid>1271195</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T05:14:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17108" sha1="4dl8aw2bcsm84gwll6cyquojxes7mh7" xml:space="preserve">{{Ғалим|Имя=Андре-Мари Ампер|Место работы=[[Политехническая школа]] &lt;br&gt;[[Коллеж де Франс]]|Роспись=|Награды и премии={{Кавалер ордена Почётного легиона}}|Известен как=один из основателей [[Электродинамика|электродинамики]], первооткрыватель [[Закон Ампера|закона Ампера]]|Знаменитые ученики=|Научный руководитель=|Альма-матер=|Учёное звание=[[профессор]]|Учёная степень=|Научная сфера=[[физика]], [[математика]], [[химия]], [[философия]]|Оригинал имени={{lang-fr|André-Marie Ampère}}|Гражданство={{флагификация|Королевство Франция}}&lt;br&gt;{{флагификация|Французская империя}}|Место смерти={{МС|Марсель|Марселдә}}, [[Королевство Франция]]|Дата смерти=&lt;!-- из WD --&gt;|Место рождения={{МР|Лион}}, [[Королевство Франция]]|Дата рождения=&lt;!-- из WD --&gt;|Описание изображения=Портрет Андре-Мари Ампера кисти неизвестного художника, начало XIX века|Ширина=|Изображение=Ampere portrait at the Musee Poleymieux.jpg|Ширина росписи=}}
'''Андре-Мари Ампер''' ({{Lang-fr|André-Marie Ampère}}; [[20 ғинуар]] [[1775 йыл]], Лион&lt;ref&gt;[http://www.ampere.cnrs.fr/unevieenimages/index.php?limite=0 Акт крещения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120508060045/http://www.ampere.cnrs.fr/unevieenimages/index.php?limite=0 |date=2012-05-08 }}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;— [[10 июнь]] [[1836 йыл]], Марсель  ) — [[Франция]] физигы, математик һәм тәбиғәт фәндәре белгесе.

[[Джеймс Максвелл]] Амперҙы «[[Исаак Ньютон|Электричество Ньютон]]ы» тип атай. Ампер беренсе [[электр]] һәм [[магнит]] күренештәренең бәйләнешен күрһәткән теорияны яҙған, [[физика]]ға [[электр тогы]] төшөнсәһен индергән. Ул шулай уҡ магнитизмды «молекула кимәлендә» электр тогы тыуҙыра тип фаразлаған. [[Механика]], ихтималлыҡ теорияһы, математик анализға ҙур өлөш индергән.

Париж фәндәр академияһы (1814), башҡа күп кенә ғилми йәмғиәттәрҙең ағзаһы, шул иҫәптән Лондон король йәмғиәте сит ил ағзаһы (1827)&lt;ref&gt;[https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&amp;dsqApp=Archive&amp;dsqCmd=Show.tcl&amp;dsqDb=Persons&amp;dsqPos=0&amp;dsqSearch=((text)%3D%27Ampere;%20Andre-Marie%27) Ampere; Andre-Marie (1775—1836)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331000818/https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&amp;dsqApp=Archive&amp;dsqCmd=Show.tcl&amp;dsqDb=Persons&amp;dsqPos=0&amp;dsqSearch=((text)%3D%27Ampere;%20Andre-Marie%27) |date=2022-03-31 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;, Петербург фәндәр академияһының сит ил почётлы ағзаһы&lt;ref&gt;{{Китап|автор=|часть=|заглавие=Советский энциклопедический словарь|оригинал=|ссылка=https://archive.org/details/libgen_354|ответственный=Гл. ред. [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохоров]]|издание=|место=М.|издательство=Сов. энциклопедия|год=1986|том=|страницы=[https://archive.org/details/libgen_354/page/n50 51]|страниц=1600|серия=|isbn=ИБ№115|тираж=2 500 000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RAS&quot;&gt;[http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-49535.ln-ru Профиль Андре-Мари Ампера на сайте РАН]&lt;/ref&gt;(1830).

== Биографияһы ==
=== Бала сағы ===
Андре-Мари Ампер Лиондың хөрмәтле граждандары коммерсант Низье Жан-Жак һәм Жанна Ампер-Антуанетта Сарсей-де-Сатьераның ҙур ғаиләһендә тыуған. Тиҙҙән Амперҙар ғаиләһе сауҙа эшен ҡалдыра һәм үҙенең Полоймье -де- Мондорҙағы (Лион янында) йортона күсенә&lt;ref name=&quot;arago&quot;&gt;{{Китап|автор=Ф. Араго|часть=Детство Ампера. Его необыкновенная память и преждевременно раскрывшиеся дарования. Его любимые чтения и сочинение о первоначальном языке|заглавие=Биографии знаменитых астрономов, физиков и геометров|место=[[Ижевск]]|издательство=НИЦ «Регулярная и хаотическая динамика»|год=2000|том=2|страницы=192|страниц=464|isbn=5-93972-018-8}}&lt;/ref&gt;.

Буласаҡ физиктың уҡыуға һәләте бик иртә асыла, һандарҙы белмәгән саҡта һанау өсөн ул нут борсағын һәм саҡматашты ҡуллана. Ампер бик иртә уҡырға өйрәнә,шунан нимә тура килһә, шуны уҡый башлай: шиғыр, романдар, фәлсәфәүи әҫәрҙәр, тарихи хеҙмәттәр һ.б. Ул яҙыусыларҙан [[Вольтер]], [[Гомер]], Лукан, Тассон, Фенелон, Томас һәм Корнелде яратып уҡый&lt;ref name=&quot;arago&quot;/&gt;. Бала саҡта уның яратҡан китаптарының береһе — [[Дени Дидро|Дидро]] менән д`Аламберҙың француз энциклопедияһы, уны ул тулыһынса уҡып бөтөрә. Андре өйҙә генә белем ала, латин телендә Эйлер менән Бернуллиҙы уҡый.

1793 йылда, Амперға 18 йәш саҡта, атаһын Конвент комиссарҙары ҡарары буйынса язалап үлтерәләр&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|title=1793: Jean-Jacques Ampère, father of a savant, for Joseph Chalier|author=Amelia Fedo|url=http://www.executedtoday.com/2013/11/22/1793-jean-jacques-ampere-father-of-a-savant-for-joseph-chalier/|work=ExecutedToday.com|date=2013-11-22|accessdate=2018-02-08|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180117142244/http://www.executedtoday.com/2013/11/22/1793-jean-jacques-ampere-father-of-a-savant-for-joseph-chalier/|archivedate=2018-01-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Ennemond Fayard|заглавие=Histoire des tribunaux révolutionnaires de Lyon et de Feurs|ссылка=https://books.google.com/books?id=zgsUAAAAQAAJ|издательство=H. Georg|год=1888|страниц=390}}&lt;/ref&gt;. Был ваҡиға Андрены шул тиклем тетрәндерә, ул бер йылға яҡын аңҡы-тиңке булып йөрөй&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Забаринский П. П., Полак Л. С.|заглавие=Андре Мари Ампер|ссылка=|язык=|издание=Наука и Жизнь|тип=журнал|год=1936|том=|номер=6|страницы=49—52|issn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|автор=François Arago, Pierre Flourens|заглавие=Œuvres complètes de François Arago|ссылка=https://books.google.com/books?id=3IYqAAAAYAAJ|ответственный=|издание=|место=|издательство=Gide et J. Baudry|год=1854|страницы=11|страниц=720|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

=== Йәшлеге. Тормош юлы ===
[[1799 йыл]]да Ампер өйләнә һәм [[Париж]]да Политехник мәктәптә репетитор булып эшләй башлай. [[1801 йыл]]дан Буркала физика кафедраһын етәкләй, әҙәбиәттә үҙен һынап ҡарай, «''Considerations sur la thèorie mathematique du jeu''» («Уйындарҙың математика теорияһы тураһында фекерҙәр», Лион, [[1802 йыл|1802]]) тигән хеҙмәт яҙа, [[1805 йыл|1805 йылда уны]] [[Париж]] Политехник мәктәбенә математика кафедраһына саҡыралар . Был осорҙа Ампер математика, теоретик физика һәм математик анализға арналған тикшеренеүҙәрен баҫтырып сығара. Был уға фәнни донъяла абруй килтерә&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;.

[[1814 йыл]]да ул Фәндәр академияһы ағзаһы итеп һайлана, ә [[1824 йыл]]дан Коллеж де Франста эксперименталь физика профессоры вазифаһын биләй. Ампер [[1836 йыл]]дың 10 июнендә [[Марсель|Марселдә]] үпкә шешенән һәләк була.

Уның исеме Эйфель башняһының тәүге ҡатындағы Францияның бөйөк ғалимдары исемлегенә индерелгән .
[[Файл:Ampere_grave.jpg|мини|Ампер (тыуған көнө яңғылыш күрһәтелгән) һәм уның улының ҡәбере]]
Улы Жан-Жак Ампер (1800—1864), билдәле филолог булған.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
[[Математика]], [[механика]] һәм [[физика]]ла ул бик ҙур асыштар яһай. Уның физика буйынса төп эштәре электродинамика өлкәһенә бәйле. [[1820 йыл]]да ул магнит уғына магнит ҡырының тәьҫир итеү йүнәлешен билдәләү ҡағиҙәһен яҙа, ул хәҙер Ампер ҡағиҙәһе тип атала; магнит менән электр тогы араһында үҙ-ара тәьҫир итешеүҙе тикшереү буйынса бик күп тәжрибәләр үткәрә; бының өсөн бер нисә прибор булдыра; Ерҙең магнит ҡыры хәрәкәт иткән токлы үткәреүселәргә тәьҫир итә икәнен аса. Шул уҡ йылда [[Электр тогы|электр токтарының]] үҙ-ара тәьҫир итешеүен аса һәм был күренештең законын яҙа (Ампер законы), магнетизм теорияһын үҫтерә, электромагнит процестарын сигналдар тапшырыу өсөн ҡулланырға тәҡдим итә.

Ампер теорияһына ярашлы, [[магнит]] тәьҫир итешеүҙәре- есемдәрҙә барған бәләкәй яҫы магниттарға, йәки магнитлы биттәргә торошло молекуляр токтарҙың үҙ-ара тәьҫир итешеү һөҙөмтәһе. Был раҫлау ''Ампер теоремаһы'' тип атала. Шулай итеп, ҙур [[магнит]], Ампер күҙаллауҙары буйынса, бик күп шундай элементар магниттарҙан тора. Ампер магнетизмды ток барлыҡҡа килтерә һәм уның менән [[Электр|электр процестары]] ла тығыҙ бәйләнгән ти .

[[1822 йыл]]да Ампер соленоидтың ([[Индукция кәтүге|ток менән кәтүк]]) магнит эффектын аса, бынан солеонидтың даими магнитҡа торошло булыуы тураһында фекер тыуа. Шунан ул [[магнит ҡыры]]н&lt;nowiki/&gt; соленоид эсендәге [[тимер]] кендек менән көсәйтергә тәҡдим итә. Амперҙың идеялары ''«Электродинамиканан күҙәтеүҙәр йыйынтығы»'' (франц. ''«Observations Récueil électrodynamiques d»'', [[Париж]], [[1822 йыл|1822]]), ''«Электродинамик күренештәр теорияһы»'' (франц. ''«De la des phenômenes thèorie Precis électrodynamiques»'', [[Париж]], [[1824 йыл|1824]]), ''«Электродинамик күренеш теорияһының ҡыҫҡа курсы»'' (франц. ''«Des électrodynamiques Thèorie phenômenes»''). [[1826 йыл]]да ул магнит ҡырҙары әйләнеше тураһындағы теореманы иҫбатлай. [[1829 йыл]]да Ампер коммутатор һәм [[Телеграф|электромагнит телеграф]] уйлап сығара .

[[Механика]]ла&lt;nowiki/&gt; ул «кинематика» терминын аңлатып бирә..

[[1830 йыл]]да ул «[[кибернетика]]» терминын фәнни әйләнешкә индерә.

Амперҙың төрлө яҡлы таланты [[Химия|химия тарихында ла эҙ ҡалдырған, уны иң күренекле химиктар рәтенә ҡуялар.]]Ампер менән Авогадро — бик мөһим химия законы авторы тип иҫәпләнә.

Ғалим хөрмәтенә [[электр тогы]] көсө берәмеге «ампер» тип, уны үлсәү приборҙары — «амперметр» тип атала.

Амперҙың ҡайһы бер тикшеренеүҙәре [[ботаника]], шулай уҡ [[Фәлсәфә|философия]] өлкәһенә ҡарай, мәҫәлән, ''«Фән философияһы буйынса яҙмалар»'' (франц. ''«Philosophie Essais Sciences sur la des»'', 2 том, 1834-43; 2-се баҫма, [[1857 йыл|1857]]).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Монж — Ампер тигеҙләмәһе
* Ампер көсө (Ампер көсө)

== Хеҙмәттәре ==
* ''А. Ампер, М.'' Электродинамика. М.: изд-во ан ссср, 1954.

== Әҙәбиәт ==
* ''Л. Д. Белькинд'' Андре-Мари Ампер. М.: Наука, 1968.
* Храмов, Ю. А. Андре Мари Ампер // Физика : Биографик белешмә / под ред. и. а. Физики. — Изд. 2, добролюбов. һәм том — М. : Наука, 1983. — С. 14-15. — 400 с. — 200 000 дана — ББК 22.3гя2. — УДК 53(G).

== Һылтанмалар ==
* {{ВТ-ЭСБЕ+|Ампер, Андре Мари}}

* [http://www.tonnel.ru/?l=gzl&amp;uid=729 Ампер Биография]
* {{Сотрудник РАН|49535|Андре-Мари Ампера}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=lmRoym8Ab_k Ампер Гипотеза]&lt;sup class=&quot;&quot; style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&amp;#x5B;''&lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;border-bottom: 1px dotted;&quot; title=&quot;Информация перед этим предупреждением нуждается в подтверждении авторитетными источниками&quot;&gt;асыҡлыҡ&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

[[Категория:Ғалимдар хөрмәтенә аталған физик үлсәү берәмектәре]]
[[Категория:Пруссия фәндәр академияһы ағзалары]]
[[Категория:Эдинбург короллеге йәмғиәте ағзалары]]
[[Категория:Лондон короллеге йәмғиәте сит ил ағзалары]]
[[Категория:Франция фәндәр академияһы ағзалары]]
[[Категория:Франция физиктары]]
[[Категория:Франция математиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса физиктар]]
[[Категория:Почётлы легион ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1836 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:10 июндә вафат булғандар]]
[[Категория:1775 йылда тыуғандар]]
[[Категория:20 ғинуарҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>4dl8aw2bcsm84gwll6cyquojxes7mh7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡыҙыл Ауыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171507</id>
    <revision>
      <id>1306139</id>
      <parentid>1239712</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T16:03:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7368" sha1="10wewyb4ryschprbo4awv4lw5mkbhu8" xml:space="preserve">{{Ук}}
Ҡыҙыл Ауыл (шулай уҡ Ҡыҙыл Батыр исеме лә осрай) — [[Ишембай]] ҡалаһында  тарихи урын{{Sfn|Ишимбай — это город? (ч. II)|2016|name=ИЭГ2}}, [[Ағиҙел]] йылғаһының һул ярында урынлашҡан, элекке ауыл.

== Тарихы ==
Ауыл территориаль, 1934 йылдың 29 мартындағы «Ишембай нефть промыслалары эшселәре поселогын ойошторыу тураһында» ҡарары нигеҙендә Ишембай ҡалаһына инә, был ҡарар шулай уҡ Ишембай, [[Ирек]], [[Юрматы (тарихи урын)|Юрматы]] ауылдарының яҙмышын хәл итә. Билдәле булыуынса, был дүрт ауылда 1932 йылдың сентябрендә нефть өсөн килгән 888 ғаилә урынлаштырыла.

[[1934 йыл]]дың [[24 май]]ындағы «Красная Башкирия», [[1932 йыл]]дың 9 июнендәге «Башкирская вышка» гәзиттәре ауылдың ҡиәфәтен сағылдырған материалдар баҫтырып сығара. Ауыл 18 йортан тора. Уларҙың ҡыйығы һалам менән, 1 йорт — тимер, 2 йорт таҡта менән ябыла. Ул 703-сө скважинанан йөҙ метр алыҫлыҡта урынлаша.

«Тикшереү барышында асыҡланғанса, һәр йорттоң тиерлек ситәндән һалам менән ҡапланған йорт төкәтмәләрендә торбаһыҙ мейестәр ҡуйылған (ҡара яғып йылытыла). Осҡондар һалам түбәләре аҫтына күтәрелә һәм һәр минут һайын янғын сығыу ҡурҡынысы була. 703-сө скважина урғыла. Ошонда уҡ нефть ер амбарҙарына аға. Шундай уҡ алыҫлыҡҡа, 703-сө быраулау фонтаны кеүек, 714-се быраулау вышкаһы төҙөлә. Янғын хәүефе бәхәсһеҙ. Ел йүнәлеше — һәр ваҡыт тиерлек вышкалар яғына. 703-сө һәм яңы төҙөлә башлаған 714-се вышканы, Ҡыҙыл Батыр утары халҡын кисекмәҫтән нефть разведкаһы еренән алыҫҡа күсерергә кәрәк».

«Утарҙың элекке урынында ҡалыуы йәки яңы урынға күсерелеүе тураһында аныҡ мәғлүмәттәр юҡ. Ул йылдар өсөн хас булған төҙөлөш материалдары һәм эшсе көстәр менән көсөргәнешле хәлде иҫәпкә алғанда, ул үҙенең урынын үҙгәртеүе ихтималлығы шикле»&lt;ref&gt;Ветераны. Воспоминания. Из истории развития нефтяной и газовой промышленности. — Москва: ЗАО &quot;Издательство «Нефтяное хозяйство». 2006. С. 45&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://elibrary.ru/item.asp?id=9453112&lt;/ref&gt;.
[[Файл:«Юрматы Ере» мемориаль комплексы.jpg|мини|слева|«Юрматы Ере» мемориаль комплексы]]
Аллағыуат, Ҡарлыкүл, [[Ирек]], Ҡыҙыл Ауыл, [[Күс]], Новопетровский һәм Кесе Ишембай һәм [[Салауат]] ҡалалары ерҙәре составына ингән Аллағыуат ауылдары, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған уларҙың халҡы иҫтәлегенә Ишембай яғына боролошта Салауат-Стәрлетамаҡ автотрассаһы киҫелешендә [[«Юрматы ере» мемориаль комплексы]] төҙөлгән.

Ете мәрмәр плита ете күсерелгән ауылды кәүҙәләндерә. Үҙәгендә Юрматы еренең символы — ҡурай сәскәһе менән уратып алынған стела, «Бер кем дә, бер нәмә лә онотолмай» стелаһы тора. 8 пилонда һуғышҡа киткән 1428 яҡташтарҙың һуғыштан әйләнеп ҡайтмаған һәр өсөнсө тиерлек 513 фронтовиктың исеме уйып яҙылған. Бында Аллағыуат ауылында тыуған [[Советтар Союзы Геройы]] [[Әхтәмов Хәсән Баһҙый улы]]ның бюсы тора.

Һәйкәл [[Башҡортостан Республикаһы]] Президенты Указы буйынса асыла. Комплексты тантаналы асыуҙа Башҡортостан Республикаһының Президенты М. Г. Рәхимов ағас ултырта.

[[2005 йыл]]да [[Юрматы]], Күс, Ҡыҙыл Ауыл, [[Ирек]] ауылдарының элекке халҡы һәм уларҙың тоҡомдары, бөтәһе 250 самаһы кеше, уның 80-йыллығын байрам итеү өсөн, кесе тыуған илендә яңынан осраша&lt;ref&gt;http://www.agidel.ru/?param1=3906&amp;tab=5 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304113741/http://www.agidel.ru/?param1=3906&amp;tab=5 |date=2016-03-04 }} Тепло родного очага//газ. «Республика Башкортостан» № 204&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* {{Публикация|статья|volume=|издательство=РИК «Аспект»|год=2016|месяц=1|день=13|номер=3|том=|выпуск=|тип=газ.|раздел=|issue=|страницы=2|pages=|язык=|issn=2220-8348|место=[[Ишимбай]]|издание ссылка=|автор=Никулочкин|заглавие=Ишимбай — это город?|автор имя=Д. В.|часть=|часть ссылка=|часть оригинал=|часть вид=|инфо=ч. II. «Город лишился территорий?»|ссылка=http://xn--d1acjhikg2a.xn--p1ai/app/files/archive/pdf/1455188702_nomer_3_2016.pdf|издание ответственный=ред. Г. Р. Ямалова|архив=|архив дата=|оригинал=|вид=|соавторы=|ответственный=|издание=[[Подметки+]]|ref=Ишимбай — это город? (ч. II)}}
* {{ИСДБ|518}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [https://web.archive.org/web/20160518041711/http://xn--d1acjhikg2a.xn--p1ai/app/files/archive/pdf/1455188702_nomer_3_2016.pdf Информационно-досуговый еженедельник &quot;Подметки&quot;]
*[https://ru.wikipedia.org/wiki/Ирек_(Ишимбай) Ирек (Ишимбай)]
*[https://ru.wikipedia.org/wiki/История_Ишимбая История Ишимбая]
{{Ишембай районы ауылдары}}
[[Категория:Ишембай районының бөткән ауылдары]]</text>
      <sha1>10wewyb4ryschprbo4awv4lw5mkbhu8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аҡҡош Яҙлаған</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172102</id>
    <revision>
      <id>1306370</id>
      <parentid>1067067</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T08:37:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7133" sha1="sp4aq4gg4elx6a55o5vfxtfu7fjv3em" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}'''Аҡҡош Яҙлаған''' ({{lang-ru|Аккош-Язлаган}}) — [[Рәсәй]], [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Ҡыуандыҡ районы]] [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар]] йылғаһы буйындағы үҙән.

== Географияһы ==
Аҡҡош Яҙлаған үҙәне [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Ҡыуандыҡ районы]] Һаҡмар йылғаһы буйындағы [[Оло Сурай]] ауылынан төньяҡ-көнсығыштараҡ 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

== Тарихы ==
Аҡҡош Яҙлаған тигән үҙәне булған Оло Сурай (Сурай) ауылы ярайһы боронғо — 1765 йылда тәүге тапҡыр документтарҙа&lt;ref name=&quot;Абсалямова Ю. А.&quot; &gt;{{книга|автор= Абсалямова Ю. А.| заглавие= Оренбургские башкиры: историко-этнографическое исследование| место= Уфа| издательство = | год= 2016 | страниц=184| страницы= 28, 62| isbn =978-5-9613-0424-4}}&lt;/ref&gt; (йәки 1795 йылда&lt;ref name=&quot;БЭ&quot; &gt;[http://fb.bashenc.ru/TABLES/ORENB_BASHKIRY.jpg Населенные пункты оренбургских башкир, входившие в Оренбургскую губернию] // Башкирская энциклопедия.&lt;/ref&gt;) теркәлеп ҡалған.

Был төбәк административ-территориаль йәһәттән бер нисә тапҡыр субъект атамаһын алмаштыра — 1917 йылға тиклем Ырымбур губернаһының [[Үҫәргән]] улусы составында була, ә Октябрь революцияһынан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]на индерелә, 1919 йылдан инде [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Үҫәргән кантоны]] биләмәһендә булып сыға. 1934—1959 йылдарҙа төбәк Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районына инә, шул уҡ ваҡытта өлкә үҙе лә 1938—1957 йылдарҙа Чкалов өлкәһе тип аталып йөрөп ала. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең [[Ҡыуандыҡ районы]] составына индерелә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.okuvandyk.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=7527:2015-02-22-15-37-19&amp;catid=17:2011-03-23-05-44-44&amp;Itemid=56|title=Кувандыкский район в административно-территориальном устройстве государства|date=22-02-2015|publisher=|accessdate=2015-09-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925214249/http://www.okuvandyk.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=7527:2015-02-22-15-37-19&amp;catid=17:2011-03-23-05-44-44&amp;Itemid=56 |date=2020-09-25 }}&lt;/ref&gt;

== Этимологияһы ==
Риүәйәттәргә ҡарағанда Һаҡмар йылғаһының Сурай ауылы эргәһендәге үҙәндә бер аҡҡош, йылы яҡҡа осоп китә алмай ҡалып, яҙға сыҡҡан. Шунан бирле был урын Аҡҡош Яҙлаған үҙән тип атала башлаған. Был хаҡта Ырымбур өлкәһенең топонимикаһын өйрәнгән ''С. М. Стрельников'' «Географические названия Оренбургской области» тигән китабында үҙәндең атамаһын [[башҡорт теле]]ндәге [[аҡҡош]] һәм ''яҙлаған'' һүҙҙәренән килеп сыҡҡан, тип яҙа&lt;ref&gt;{{Китап|автор=С. М. Стрельников|заглавие=Кувандыкский край в географ ических названиях|ответственный=|издание=Златоуст, 1994|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=ISBN 5-900802-02-7.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://orenpriroda.ru/%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C/%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%8B-%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8/1481-%D0%B0%D0%BA%D0%BA%D1%83%D0%B4%D1%83%D0%BA// Природа Оренбургской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226213507/http://orenpriroda.ru/%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C/%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%8B-%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8/1481-%D0%B0%D0%BA%D0%BA%D1%83%D0%B4%D1%83%D0%BA |date=2021-02-26 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226213507/http://orenpriroda.ru/%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C/%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%8B-%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8/1481-%D0%B0%D0%BA%D0%BA%D1%83%D0%B4%D1%83%D0%BA |date=2021-02-26 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Матвеев А. К. Географические названия Урала: Топонимический словарь. — Екатеринбург: ИД «Сократ», 2008. — 352 с. С. 237.
* Словарь топонимов Республики Башкортостан. Уфа: Китап, 2002. 256 с. — С. 216.
* {{Китап|автор=С. М. Стрельников|заглавие=Кувандыкский край в географ ических названиях|ответственный=|издание=Златоуст, 1994|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=ISBN 5-900802-02-7.}}

== Һылтанмалар ==
* [http://orenpriroda.ru/%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C/%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%8B-%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8/1481-%D0%B0%D0%BA%D0%BA%D1%83%D0%B4%D1%83%D0%BA//Природа Оренбургской области]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://fb.bashenc.ru/TABLES/ORENB_BASHKIRY.jpg Населенные пункты оренбургских башкир, входившие в Оренбургскую губернию]

[[Категория:Ҡыуандыҡ районы географияһы]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>sp4aq4gg4elx6a55o5vfxtfu7fjv3em</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аҡса Ҡуйған</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172147</id>
    <revision>
      <id>1306368</id>
      <parentid>1067070</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T08:28:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6702" sha1="0m23t58chw0h0v5vdxguvxh9yg8sm3u" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}'''Аҡса Ҡуйған''' ({{lang-ru|Акса-Куйган}}) — [[Рәсәй]], [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Ҡыуандыҡ районы]] (хәҙерге [[Ҡыуандыҡ ҡала округы]]) [[Һарыбай (Ырымбур өлкәһе))|Һарыбай ауылы]] эргәһендәге тау.

== Географияһы ==
Аҡса Ҡуйған тауы [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Ҡыуандыҡ районы]], Ҡыуандыҡ ҡала округы үҙәгенән туранан яҡынса 10 километр алыҫлыҡта көн иткән [[Һарыбай (Ырымбур өлкәһе))|Һарыбай ауылынан]] 3 км алыҫлыҡта көньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан.

Аҡса Ҡуйған тауы урынлашҡан Ҡыуандыҡ районы [[Ырымбур]] ерҙәренең тәпәш таулы ҡалҡыу тигеҙлегендәге иң ҡалҡыу өлөшө булып тора. Был урындар губернаның үҙәк һәм көнсығыш тарафтары араһында үҙенсәлекле, киң булмаған «муйын» рәүешлерәк булып ята. Географик яҡтан ул Яйыҡ бассейнының һәм уның төп ҡушылдығы [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар йылғаһының]] урта өлөшөндә урын биләй.

== Этимологияһы ==
Аҡса Ҡуйған тауына иң яҡын Һарыбай ауылы 1871 йылда телгә алына. Ауылдың атамаһы Һарыбай тигән антропонимдан алынған&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Стрельников С.М|заглавие=Кувандыкский край в географических названиях|ответственный=|год=1994|издание=|место=Златоуст|издательство=Издательство С. М . Стрельникова|страницы=|страниц=|isbn=}}&lt;/ref&gt;. 2016 йылға тиклем [[Ҡыуандыҡ районы]]ның Беренсе Май ауыл советына ҡарай, ә инде муниципаль берәмектәрҙең реорганизацияһынан һуң [[Ҡыуандыҡ ҡала округы]] составына индерелә.

Ауыл халҡының телендә йөрөгән риүәйәттәр буйынса, тауҙа аҡса тултырылған ҡомған табылған. Һөйләүҙәренсә, унды алтын тултырылған кәмә менән затлы һауыт-һаба ла йәшерелгән булырға тейеш, ти. Ырымбур өлкәһенең топонимикаһын өйрәнгән ''С. М. Стрельников'' «Географические названия Оренбургской области» тигән китабында тауҙың атамаһын [[башҡорт теле]]ндәге [[аҡса]] һәм ''ҡуйған'' һүҙҙәренән килеп сыҡҡан, тип яҙа&lt;ref&gt;{{Китап|автор=С. М. Стрельников|заглавие=Кувандыкский край в географ ических названиях|ответственный=|издание=Златоуст, 1994|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=ISBN 5-900802-02-7.}}&lt;/ref&gt; Ырымбур өлкәһендәге География институтының Социаль-иҡтисади география бүлегенең «Ырымбур өлкәһе тәбиғәте» фәнни-популяр порталында килтерелгән мәғлүмәт тә ошо фаразды раҫлай&lt;ref&gt;[http://orenpriroda.ru/%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C/%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%8B-%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8/1483-%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B0-%D0%BA%D1%83%D0%B9%D0%B3%D0%B0%D0%BD// Природа Оренбургской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210410230111/http://orenpriroda.ru/%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C/%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%8B-%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8/1483-%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B0-%D0%BA%D1%83%D0%B9%D0%B3%D0%B0%D0%BD |date=2021-04-10 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210410230111/http://orenpriroda.ru/%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C/%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%8B-%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8/1483-%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B0-%D0%BA%D1%83%D0%B9%D0%B3%D0%B0%D0%BD |date=2021-04-10 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Матвеев А. К. Географические названия Урала: Топонимический словарь. — Екатеринбург: ИД «Сократ», 2008. — 352 с. С. 237.
* {{Китап|автор=С. М. Стрельников|заглавие=Кувандыкский край в географ ических названиях|ответственный=|издание=Златоуст, 1994|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=ISBN 5-900802-02-7.}}

== Һылтанмалар ==
* [http://orenpriroda.ru/%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C/%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%8B-%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8/1481-%D0%B0%D0%BA%D0%BA%D1%83%D0%B4%D1%83%D0%BA//Природа Оренбургской области]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://fb.bashenc.ru/TABLES/ORENB_BASHKIRY.jpg Населенные пункты оренбургских башкир, входившие в Оренбургскую губернию]

[[Категория:Ҡыуандыҡ районы географияһы]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>0m23t58chw0h0v5vdxguvxh9yg8sm3u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Һарыбай (Ҡыуандыҡ районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172181</id>
    <revision>
      <id>1306163</id>
      <parentid>1178247</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T17:48:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8949" sha1="qephjkm1sz1pvh3aizd6nsgvw157gpc" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Һарыбай ''' ({{lang-ru|Сарбаево}}) — [[Рәсәй]], [[Ырымбур өлкәһе]] [[Ҡыуандыҡ ҡала округы]]ндағы ауыл.

== Географияһы ==
Һарыбай ауылы округ үҙәге [[Ҡыуандыҡ]] ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡараҡ туранан яҡынса 10 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар йылғаһының]] ҡушылдығы [[Ҡороған (Һаҡмар ҡушылдығы)|Ҡороған йылғаһының]] һул ярында, [[Беренсе Май (Ырымбур өлкәһе)|Беренсе Май ауылынан]] 4 км алыҫлыҡта, тимер юлынан саҡ ҡына һулдараҡ ята&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Китап|автор=С. М. Стрельников|заглавие=Кувандыкский край в географ ических названиях|ответственный=|издание=Златоуст, 1994|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=ISBN 5-900802-02-7.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://orenpriroda.ru/%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C/%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%8B-%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8/1481-%D0%B0%D0%BA%D0%BA%D1%83%D0%B4%D1%83%D0%BA// Природа Оренбургской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226213507/http://orenpriroda.ru/%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C/%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%8B-%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8/1481-%D0%B0%D0%BA%D0%BA%D1%83%D0%B4%D1%83%D0%BA |date=2021-02-26 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226213507/http://orenpriroda.ru/%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C/%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%8B-%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8/1481-%D0%B0%D0%BA%D0%BA%D1%83%D0%B4%D1%83%D0%BA |date=2021-02-26 }}&lt;/ref&gt;.

== Климаты ==
Климаты уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ сикләшә. Район буйынса уртаса температура +4,0&lt;sup&gt;о&lt;/sup&gt;С -тан +4,8&lt;sup&gt;о&lt;/sup&gt;С-ҡа тиклем үҙгәрә. Иң һалҡын ай — ғинуар, уртаса айлыҡ температура яҡынса −20,5&lt;sup&gt;о&lt;/sup&gt;С — 35 &lt;sup&gt;о&lt;/sup&gt;С. Йыллыҡ атмосфера яуым-төшөмө 300-ҙән 450—550 миллиметрға тиклем етә, шул уҡ ваҡытта күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға тура килә (яҡынса 70 %). Ярайһы уҡ тотороҡло ҡар ҡатламы, ул уртаса алғанда 150 көн дауамында ята&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://fgistp.economy.gov.ru/?show_document=true&amp;doc_type=npa&amp;uin=536240000201032013102450|title=Схема территориального планирования муниципального образования Кувандыкский район. Материалы по обоснованию|author=|date=2011|publisher=}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
[[1871 йыл]]дан ауыл Һарыбай исеме менән телгә алына. 2016 йылға тиклем [[Ҡыуандыҡ районы]] Беренсе Май ауыл Советына инә, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡалаһы округы составында булып ҡала&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.okuvandyk.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=7527:2015-02-22-15-37-19&amp;catid=17:2011-03-23-05-44-44&amp;Itemid=56|title=Кувандыкский район в административно-территориальном устройстве государства|date=22-02-2015|publisher=|accessdate=2015-09-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925214249/http://www.okuvandyk.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=7527:2015-02-22-15-37-19&amp;catid=17:2011-03-23-05-44-44&amp;Itemid=56 |date=2020-09-25 }}&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
2002 йылдың халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса даими рәүештә 77 кеше (башҡорттар 95 %) йәшәгән 2010 йылға 45&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=http://orenstat.old.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/orenstat/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/|автор=|заглавие=Численность и размещение населения Оренбургской области. Статистический сборник|год=2012|язык=|издание=Оренбургстат|тип=|том=|номер=|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt; кеше ҡалған.

== Этимологияһы ==
Ырымбур өлкәһенең топонимикаһын өйрәнгән ''С. М. Стрельников'' «Кувандыкский край в географ ических названиях» тигән китабында тауҙың атамаһын Һарыбай тигән антропонимдан килеп сыҡҡан, тип яҙа&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; Ырымбур өлкәһендәге География институтының Социаль-иҡтисади география бүлегенең «Ырымбур өлкәһе тәбиғәте» фәнни-популяр порталында килтерелгән мәғлүмәт тә ошо фаразды раҫлай&lt;ref&gt;[http://orenpriroda.ru/%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C/%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%8B-%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8/1483-%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B0-%D0%BA%D1%83%D0%B9%D0%B3%D0%B0%D0%BD// Природа Оренбургской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210410230111/http://orenpriroda.ru/%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C/%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%8B-%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8/1483-%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B0-%D0%BA%D1%83%D0%B9%D0%B3%D0%B0%D0%BD |date=2021-04-10 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210410230111/http://orenpriroda.ru/%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C/%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%8B-%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8/1483-%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B0-%D0%BA%D1%83%D0%B9%D0%B3%D0%B0%D0%BD |date=2021-04-10 }}&lt;/ref&gt;.

Әйткәндәй, Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округында йәнә бер [[Һарыбай]] ауылы бар, ул документтарҙа тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына&lt;ref name=&quot;БЭ&quot; &gt;[http://fb.bashenc.ru/TABLES/ORENB_BASHKIRY.jpg Населенные пункты оренбургских башкир, входившие в Оренбургскую губернию] // Башкирская энциклопедия.&lt;/ref&gt;. Риүәйәт буйынса, был Һарыбай ауылы [[Дим]] йылғаһы бассейнынан килгән башҡорттар тарафынан нигеҙләнгән һәм Сәскәкүл күле буйында урынлашҡан&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Стрельников С.М|заглавие=Кувандыкский край в географических названиях|ответственный=|год=1994|издание=|место=Златоуст|издательство=Издательство С. М. Стрельникова|страницы=|страниц=|isbn=}}

{{Ҡыуандыҡ ҡала округы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Ҡыуандыҡ ҡала округы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>qephjkm1sz1pvh3aizd6nsgvw157gpc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Албанияла финанс пирамидалары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173091</id>
    <revision>
      <id>1306286</id>
      <parentid>1284497</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T03:50:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8248" sha1="f3w41nqlr7mgj1exzv6ou98prkhzmfm" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''[[Албания]]ла финанс пирамидалары''' 1991 йылда, коммунистарҙы властан тулыһынса ситләштергәндән һуң барлыҡҡа киләләр. Беренсе пирамиданы Хайдин Сейдия төҙөй ({{lang-sq|Hajdin Sejdia}})&lt;ref&gt;{{Cite news|author=Andrew Gumbel Lushnje|url=https://www.independent.co.uk/news/world/albanian-financiers-fail-to-play-the-game-1277155.html|title=Albanian 'financiers' fail to play the game &amp;#124; World &amp;#124; News|date=1997-02-06|accessdate=2016-02-10}}&lt;/ref&gt;. [[Тирана]] үҙәгендә ҡунаҡхана төҙөлә башлағандан һуң бер нисә миллион АҠШ доллары менән [[Швейцария]]ға ҡаса. Ҡунаҡхана төҙөлөргә тейеш булған биләмәгә халыҡ «Хайдин Сейдия тишеге» тигән исем таға. Ҡунаҡхана урынына парк төҙөргә маташыу уңышһыҙлыҡҡа осрай, һөҙөмтәлә был район фәхишәләр күңеленә хуш килә.
Һуңынан Сейдия кредиторҙарының ҡайһы берҙәре үлтерелә, ә сумманың бер өлөшө, фараз ителеүенсә, сит ил банктары иҫәбендә төпләнә. Мутлыҡта һәм финанс пирамидаһы төҙөүҙә ғәйепләнеп шулай уҡ премьер-министр Нано Фатостың элекке кәңәшсеһе ҡулға алына, һөҙөмтәлә төрмәгә ултыра&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Të jetosh kohën|страницы=123|издательство=Botimet DUDAJ|год=2008|автор=Rexhina Nano}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|год=1996|заглавие=A Guide to the Economies in Transition|страницы=379|isbn=0-415-13684-9|автор=Jeffries, Ian}}&lt;/ref&gt;.

25-тән ашыу фирманың банкротлығы һәм һөҙөмтәлә бөтә финанс пирамидаларының емерелеүе [[1997 йыл]]да күмәк сыуалыштар серияһына килтерә, илде граждандар һуғышы сигенә ҡуя. Финанс махинациялары ойоштороусылар төрлө ысулдар менән албан граждандарының барлығы 1,2 миллиард самаһы АҠШ долларын тартып ала&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/2000/03/jarvis.htm|title=Finance &amp; Development, March 2000 - The Rise and Fall of Albania's Pyramid Schemes|date=2000-03-01|accessdate=2016-02-10}}&lt;/ref&gt;.

== Пирамидалар ==

=== Sudja ===
[[1993 йыл]]да аяҡ кейеме эшләү заводында эшләүсе Максуде «Судья» Кадена, «Sudja» фирмаһын төҙөй&lt;ref name=&quot;Glauber&quot;&gt;{{Cite news|last=Glauber|first=Bill|title=It's bad in Albania and it's about to get worse Failed pyramid deals spread fear, unrest|url=http://articles.baltimoresun.com/1997-02-23/news/1997054002_1_pyramid-schemes-albania-lato|accessdate=2012-08-27|date=1997-02-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140304151658/http://articles.baltimoresun.com/1997-02-23/news/1997054002_1_pyramid-schemes-albania-lato|archivedate=2014-03-04}}&lt;/ref&gt;. Кадёнаны мутлыҡтары өсөн албан полицияһы ҡулға ала, әммә, яҙмыш иронияһы буйынса, уны ярым емерек йортта тоталар. Пирамида Тирана биләмәһендә эшләй, һәм уның емерелеүе сыуалыштар башланыу сәбәптәренең береһе була.

=== Vefa ===
[[1994 йыл]]да Вехби Алимудж нигеҙ һалған [[Албания]]ның иң ҙур пирамидаһы «Vefa Holding», ҡунаҡханалар, заправкалар, магазиндар һәм заводтар төҙөлөшөнә аҡса һалып, бөтә ил буйынса эш итә. 1996 йылдың 26 майында, илдәге һайлауҙарға бер нисә аҙна ҡалғас, «Vefa» супермаркетында шартлау яңғырай. 1998 йылда компания бөлгөнлөккә төшә, ә уның президенты рәшәткә артына китә.

=== Gjallica ===
«Gjallica» фирмаһын Кукеста тыуған өс элекке дәүләт именлеге хеҙмәткәре төҙөй, ә компанияның башында Шесмие Кадрия тора. Үҙәге — Влера. 1997 йылдың 5 февралендә компания банкротлана, был Влерала протест тулҡыны һәм хөкүмәткә ҡаршы сығыштар тыуҙыра.

=== Demokracia Popullore — Xhaferri ===
Был фонд [[1995 йыл]]да барлыҡҡа килә, Люшня, Фиери һәм Берат ауылдарында эшләй. Ғәмәлдә был илдең иң көслө финанс пирамидаларының береһе була. 1997 йылдың 22 ғинуарында уға нигеҙ һалыусы Ррапуш Джаферри ҡулға алына, ҡулға алыу 24 һәм 25 ғинуарҙа Люшняла күмәк протест тыуҙыра.

=== Populli ===
«Populli» компанияһы [[1996 йыл]]дың 16 июлендә барлыҡҡа килә, «Xhaferri» менән бер үк биләмәлә эш итә. Компаниян башында [[Албания]]ның элекке именлек хеҙмәте хеҙмәткәре Башким Дриза тора. Ул Албанияның оппозицион партияларының һайлау алды кампанияларын финанслай. 1997 йылда ул сыуалыштар ҡыҙған мәлдә илдән вертолетта ҡаса.

=== Башҡалары ===
Юғарыла һанап кителгәндәрҙән тыш, илдә «Kamberi», «Cenaj», «Silva», «Malvasia», «Kambo», «Grunjasi», «Dypero», «Bashkimi», «Beno», «Pogoni», «B&amp;G», «Kobuzi», «Arkond», «Adelin», «Delon A.», «Agi», «M. Leka Company», «Global Limited Co.» һәм «Çashku» исемле финанс пирамидалары эшләй.

== Кредиторҙар һаны буйынса рейтинг ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!пирамида
!кредиторҙар
|-
|VEFA
| style=&quot;text-align:right;&quot; |005 59
|-
|Cenaj
| style=&quot;text-align:right;&quot; |078 19
|-
|Kamberi
| style=&quot;text-align:right;&quot; |241 13
|-
|Sude
| style=&quot;text-align:right;&quot; |991 12
|-
|Beno
| style=&quot;text-align:right;&quot; |793 10
|-
|Gjallica
| style=&quot;text-align:right;&quot; |8632
|-
|Silva
| style=&quot;text-align:right;&quot; |4490
|-
|M. Leka
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2464
|-
|Global
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1793
|-
!йәмғеһе
! style=&quot;text-align:right;&quot; |487 132
|-
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Rënia e Demokracisë'', Afrim Krasniqi, 1998, Eurorilindja
* ''Pashë Vlorën Unë e e kush dogji'', Zilja Gëzim, 2000, Pelioni

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20161127011416/http://megaholdings.al/ Mega Albania Holdings]
* {{Youtube|gJDgwOJviDY|Myslym Lela — Sudja}}
* [http://www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/2000/03/jarvis.htm Albania' ' s The Rise and Fall of Schemes Pyramid]{{ref-en}}
* [http://www.crimes-of-persuasion.com/Crimes/InPerson/MajorPerson/albania_ponzi.htm Of Albania Ponzi Schemes on The Impact, Columbia and the Philippines]{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20160506165645/http://www.buyandhold.com/bh/en/education/history/2010/ponzi_scheme.html Schemes Albanian Pyramid]{{ref-en}} {{deadlink}}
* [http://www.worldbank.org/html/prddr/trans/so97/albania2.htm World Bank of Albania Pyramid Schemes Under the Shadow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604003247/http://www.worldbank.org/html/prddr/trans/so97/albania2.htm |date=2011-06-04 }}{{ref-en}} {{deadlink}}
[[Категория:Албания иҡтисады]]</text>
      <sha1>f3w41nqlr7mgj1exzv6ou98prkhzmfm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Албанияның ауыл хужалығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173101</id>
    <revision>
      <id>1306287</id>
      <parentid>1273293</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T03:52:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11503" sha1="8opy7iv72wtyzuw5bdafoa8z0j2ogvc" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Albaniens_kust.jpg|мини|320x320пкс|Албания Ривьераһы зәйтүн һәм цитрус плантациялары менән дан тота.]]
'''[[Албания]]ның ауыл хужалығына''' халыҡтың 47,8 %-ы һәм территорияһының яҡынса 24,31 %-ы  йәлеп ителгән. Ауыл хужалығы өлөшөнә илдең эске тулайым продуктының 18,9 %-ы тура килә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ec.europa.eu/enlargement/pdf/albania/ipa/2011/pf_7_agriculture_ipard_like_measures.pdf|title=Annex 15 â Template of Project Fiche for IPA programmes / component I - centralised management|format=PDF|accessdate=2016-06-17}}&lt;/ref&gt;.

[[Европа]]ла иң боронғо фермаларҙың береһе көньяҡ-көнсығыш [[Албания]]ла табылған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.uc.edu/news/NR.aspx?id=15552|title=UC Research Reveals One of the Earliest Farming Sites in Europe|date=2012-04-16|publisher=Uc.edu|accessdate=2016-06-17}}&lt;/ref&gt;.

== Производство һәм экспорт ==
[[Файл:Albania_pasture.jpg|мини|Албанияла һарыҡтар]]
Албанияла төп ауыл хужалығы продукттары: [[Тәмәке (сеймал)|тәмәке]], инжир, зәйтүн, [[бойҙай]], [[Шәкәр кукурузы|кукуруз]], [[Бәрәңге|картуф]], [[йәшелсә]], [[Емеш|емеш-еләк]], шәкәр сөгөлдөрө, [[Йөҙөм (еләк)|виноград]], [[ит]], [[бал]], һөт продукттары, шулай уҡ дарыу үләндәре һәм хуш еҫле үҫемлектәр. Албанияла ауыл хужалығына  эске тулайым продукттың 18,9 %-ы һәм экспорттың күпселек өлөшө тура килә. Шуға ҡарамаҫтан, заманса ҡорамалдар етешмәү, аныҡ булмаған милек хоҡуғы һәм ҙур булмаған, аҙ етештереүсәнле ер участкаларының өҫтөнлөк итеүе сәбәпле, ауыл хужалығы башлыса натураль хужалыҡтан һәм ҙур булмаған ғаилә предприятиеларынан тора. [[1990 йыл]]дан һуң ерҙе бүлгесләү, ер биләү билдәһеҙлеге, дәүләт реестры һәм банк кредитлауы булмау, юғары НДС заманса аграр индустрия юлында кәртә булып тора.

Әммә кооперативтар, сит ил инвестициялары индерелеп,  фермерҙар булдырып һәм йыйыу һәм бүлеү үҙәктәре төҙөлгәс, ауыл хужалығы өлкәһе яйлап үҙгәрә.

Албания [[зәйтүн майы]]  етештереү буйынса 11-се  урында тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.peashealth.com/top-25-olive-oil-producing-countries/|title=Top 25 Olive Oil Producing Countries|accessdate=2017-04-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190524182021/https://www.peashealth.com/top-25-olive-oil-producing-countries/ |date=2019-05-24 }}&lt;/ref&gt;.

== Урман хужалығы ==
[[Файл:E851_WikipediaWeekendTirana2015_MirditaKulla_653.JPG|мини|Төньяҡ Албанияла башня — кула янында баҡса]]
Албанияла урман сәнәғәте өсөн уңайлы тупраҡ һәм климат бар. 1990-сы йылдарҙа файҙаһыҙ ағас әҙерләү эшмәкәрлеге һәм ауыл хужалығы  ерҙәрен киңәйтеү  һөҙөмтәһендә, Албанияның тарихи урмандарының күбеһе юҡ ителә. Бөгөнгө көндә урмандар  Албания территорияһының өстән бер өлөшө самаһын биләй. [[Италия]] һәм [[Бөтә донъя банкы]]  менән килешеү арҡаһында урманды тергеҙеү эше алып барыла.
[[Файл:Hopfen2.jpg|мини|230x230пкс|2013 йылда, 2014 йылда Албания 8-се эре ҡомалаҡ етештереүсе була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC/visualize|title=Production quantities of Hops by country}}&lt;/ref&gt;]]

== Балыҡ тотоу ==
Албанияла [[Ион диңгеҙе|Ион]] һәм [[Адриатик диңгеҙ|Адриатик]] диңгеҙҙәр бар, был балыҡ тармағын үҫтереү өсөн ҙур потенциал бирә. [[Бөтә донъя банкы]] һәм [[Европа берләшмәһе]]  иҡтисадсылары мәғлүмәттәре буйынса, Албанияла балыҡ сәнәғәте ҙур потенциалға эйә, сөнки  яҡын ятҡан грек һәм итальян баҙарҙарында хаҡтар Албаниялағыға ҡарағанда күпкә юғары.

== Халыҡ-ара рейтингы ==

: {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! style=&quot;width: 65%;&quot; |Үҫемлекселек (дөйөм производство)
! style=&quot;width: 15%;&quot; |Урыны&lt;br&gt;
! style=&quot;width: 20%;&quot; |Исемлектә илдәр&lt;br&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; [[Слива]] һәм күгән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.factfish.com/statistic/plums%20and%20sloes%2C%20production%20quantity|title=Plums and sloes, production quantity (tons) - for all countries|lang=en}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(Дөйөм етештереү күләме)&lt;/small&gt; 2014
|31
|85
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Виноград]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.factfish.com/statistic/grapes%2C%20production%20quantity|title=Grapes, production quantity (tons) - for all countries|lang=en}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(Дөйөм етештереү күләме)&lt;/small&gt; 2014
|36
|90
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Ҡарбуз]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.factfish.com/statistic/watermelons%2C%20production%20quantity|title=Watermelons, production quantity (tons) - for all countries|lang=en}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(Дөйөм етештереү күләме)&lt;/small&gt; 2014
|40
|130
|-
| align=&quot;left&quot; |'''[[Емеш|Емеш-еләк]]'''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.factfish.com/statistic/fruits%2C%20total%2C%20production%20quantity|title=Fruits without melons, total, production quantity (tons) - for all countries|website=factfish.com|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130905025441/http://www.factfish.com/statistic/fruits%2C%20total%2C%20production%20quantity |date=2013-09-05 }}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(Дөйөм етештереү күләме)&lt;/small&gt; 2014
|98
|205
|-
| align=&quot;left&quot; |Инжир&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.factfish.com/statistic/figs%2C%20production%20quantity|title=Figs, production quantity (tons) - for all countries|website=factfish.com|lang=en}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(Дөйөм етештереү күләме)&lt;/small&gt; 2014
|11
|52
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Ҡыяр]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.factfish.com/statistic/cucumbers%20and%20gherkins%2C%20production%20quantity|title=Cucumbers and gherkins, production quantity (tons) - for all countries|website=factfish.com|lang=en}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(Дөйөм етештереү күләме)&lt;/small&gt; 2014
|39
|133
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Помидор]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.factfish.com/statistic/tomatoes%2C%20production%20quantity|title=Tomatoes, production quantity (tons) - for all countries|website=factfish.com|lang=en}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(Дөйөм етештереү күләме)&lt;/small&gt; 2014
|56
|170
|-
| align=&quot;left&quot; |'''[[Йәшелсә]]'''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.factfish.com/statistic/vegetables%20and%20melons%2C%20total%2C%20production%20quantity|title=Vegetables and melons, total, production quantity (tons) - for all countries|website=factfish.com|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190524184040/http://www.factfish.com/statistic/vegetables%2520and%2520melons,%2520total,%2520production%2520quantity |date=2019-05-24 }}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(Дөйөм етештереү күләме)&lt;/small&gt; 2014
|72
|200
|}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* География Албании
* [[Албания иҡтисады]]
* Виноградарство в Албании
* [[Албан аш-һыуы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* [https://web.archive.org/web/20121023000304/https://www.fibl.org/fileadmin/documents/shop/1585-sectorstudy2011-albania.pdf Bernet, Thomas &amp; Kazazi, Ирис Albania in Agriculture Organic S.: 2011 Study Sector. Swiss in Coordination Albania Office (SCO-A), Organic Research Institute of Agriculture (FiBL) &amp; Ministry of Albania of agriculture, Tirana, Albania, 2012]
* [http://documents.rec.org/topic-areas/Options_for_GHG_Mitigation_in_Agriculture_sector_in_ALBANIA.pdf Diku, Abdulla. OPTIONS FOR IN THE IN AGRICULTURE SECTOR MITIGATION GHG ALBANIA, 2012 march] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304090502/http://documents.rec.org/topic-areas/Options_for_GHG_Mitigation_in_Agriculture_sector_in_ALBANIA.pdf |date=2016-03-04 }}
* [http://ressources.ciheam.org/om/pdf/b61/00800139.pdf E. Dashi, F. Guri &quot;Food, Rural, Fisheries Policies and agricultural Albania in&quot;. In : Allaya M. (ed.) ''Méditerranéennes agricultures Les : pays par analyses''. Montpellier : CIHEAM, 2008. p. 241-264 (Options Méditerranéennes : et B. Recherches Etudes Série; n. 61)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304084331/http://ressources.ciheam.org/om/pdf/b61/00800139.pdf |date=2016-03-04 }}
* [http://agricultura.usab-tm.ro/Simpo2009pdf/Simpo%202009%20vol%202/Sectiunea%207/07%20Jojic%20Etleva.pdf Jojic Etleva; Huqi Bujar, Fatbardh Sallaku, Tota Odeta, and Fortuzi Shkelqim. &quot;Land Fragmentation and Agricultural of Albanian Conditions Utilization Machinery in&quot;, ''Science Journal of Agricultural Research'', 41 (2), 2009]
* [http://www.intechopen.com/books/olive-oil-constituents-quality-health-properties-and-bioconversions/olive-oil-sector-in-albania-and-its-perspective Mane Ilir Kapaj Ana and Kapaj (2012). ''Olive Oil and in Albania Its Sector Perspective, Oil Olive - Constituents, Quality, Bioconversions Health and Properties''], Dimitrios Boskou (Ed.), ISBN 978-953-307-921-9, InTech
* Miluka, Juna; Gero Carletto, Davis Benjamin, and Zezza Alberto. &quot;The Vanishing Farms? Family of on The Impact Albanian Farming Migration International&quot;, ''Development Journal of Studies'' 46, no.1 (2010): 1140 - 1161
* Muller, Sikor Daniel thomas and. &quot;Effects of Post-south in Cover land on Socialist Reforms Use and Land-Eastern Albania.&quot; ''Applied Geography'' 26, no. 3-4 (2006):175-191.
* {{Cite news|title=Albania's chestnut, cheese and pasta workers.|first=David|last=Levene|url=https://www.theguardian.com/global-development/audioslideshow/2013/jan/01/albania-chestnut-cheese-pasta-audio-slideshow|date=1 January 2013|accessdate=}}
* {{Cite news|title=Albania Mania: Perfect beaches, mountain hikes and truly local food. Packing yet?|first=Tyler|last=LeBlanc|url=http://modernfarmer.com/2014/12/albania-mania/|date=26 December 2014|accessdate=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190524182037/https://modernfarmer.com/2014/12/albania-mania/|archivedate=24 May 2019}}

[[Категория:Албанияның ауыл хужалығы]]</text>
      <sha1>8opy7iv72wtyzuw5bdafoa8z0j2ogvc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡаҙағстанда мәғариф</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175237</id>
    <revision>
      <id>1306109</id>
      <parentid>1303225</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T13:09:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37512" sha1="qcp16j8ynuneocfxfixjk6f9uv6z9k3" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Ҡаҙағстанда мәғариф''' —әхләҡи, интеллектуаль, мәҙәни, физик үҫеш һәм һөнәри компетентлык формалаштырыу маҡсаттарында тормошҡа ашырыла торған уҡытыу һәм тәрбиәнең өҙлөкһөҙ процессы&lt;ref&gt;[http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30118747#pos=100;-138 Статья 1 Закона Республики Казахстан «Об образовании»]&lt;/ref&gt;. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса Ҡаҙағстан Республикаһында 3,3 млн. уҡыусы иҫәпләнә.

Ҡаҙағстанда 12 йыл буйына белем биреү  ҡаралған. Ғәҙәттә, мәктәптә  балалар алты йә ете йәштән йөрөй башлай. Өс йәштән алты йәки ете йәшкә тиклем  балалар баҡсаһына йөрөргә мөмкин (мәктәпкәсә учреждение). Башланғыс белем баҫҡысы, 1-6 кластар,  11 йәшкә тиклем уҡыусыларҙы үҙ эсенә ала, урта белем  — 17 йәшкә тиклем,  уҡыусыларҙың барыһы ла тиерлек  берҙәм милли тест үтә  (ЕНТ), ул бер үк ваҡытта юғары уҡыу йортона инергә имтихан һәм мәктәп тамамлауҙа сығарылыш имтихандары булып тора.

[[Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы]] ''OECD'' фекере буйынса мәғарифтың ҡаҙаҡ системаһы  илдең иҡтисади диверсификацияһы өсөн нигеҙ булып тора. Әммә дәүләттең бөтә тырышлығына ҡарамаҫтан, ул донъяла котировкаланмай, уның эшмәкәрлеге күп ҡыйынлыҡтар менән дауам итә.  Ҡаҙағстан мәғариф системаһындағы төп проблемалар араһында ''OECD'' ойошмаһы төрлө категория уҡыусылар өсөн сифатлы белем алыуға  тигеҙ хоҡуҡлы инеү мөмкинлеге булмауына, уҡыу йорттарының сикләнгән үҙаллылығына, уларҙы түбән финанслау кимәленә, студент заемдарының  һөҙөмтәле системаһының булмауына һ.б. күрһәтә.  Юғары уҡыу йорттарын эҙмә-эҙлекле үҙгәртеп ҡороу ынтылыштары был илдең бөтә  мәғәриф системаһына хас булған фундаменталь етешһеҙлектәрҙе адекват рәүештә үтәргә мөмкинлек бирмәй&lt;ref&gt;{{Китап|автор=OECD|часть=Executive summary|заглавие=Higher Education in Kazakhstan 2017|место=Paris|издательство=OECD Publishing|год=2017|pages=15—17|isbn=978-92-64-26853-1}}&lt;/ref&gt;.

== Барлыҡҡа килеүе һәм эшмәкәрлеге ==
[[Файл:Atmgi_main_building.jpg|мини|Атырау нефть һәм газ институты]]
[[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзы]] тарҡалыу менән Ҡаҙағстанда  донъяның иң алға киткән дәүләттәре кимәленә тиклем бөтөн белем биреү комплексын эҙмә-эҙлекле рәүештә үҙгәртеп ҡороу эше башланып китә.  Әммә 1991 йылда, илдә белем биреү сифаты финанс етмәү, дәүләт тарафынан яйға һалмау, белем биреү учреждениеларының милкен хосусилаштырыу һәм квалификациялы белгестәрҙең илдән китеүе тиҙ арала дегадрациялана башлай.  Бының  һөҙөмтәһендә,  мәҫәлән, илдең профессиональ училищеларҙың  дөйөм һаны 40% кәмей&lt;ref name=&quot;Kassymova&quot;&gt;{{Китап|автор=D. Kassymova, Z. Kundakbayeva, U. Markus|часть=Education|заглавие=Historical Dictionary of Kazakhstan|место=Lanham, Toronto, Plymouth|издательство=The Scarecrow Press, Inc|год=2012|pages=90|серия=Historical Dictionaries of Asia, Oceania, and the Middle East|isbn=978-0-8108-7983-6}}&lt;/ref&gt;.

Ҡаҙағстанда  барлыҡ белем биреү процесстары дәүләт контролендә булһа ла, 1992 йылда шәхси мәктәп һәм юғары уҡыу йорттарының эшмәкәрлеге  закон нигеҙендә рәсмиләштерелә.  Ваҡыт үтеү менән дәүләт структуралары  яйлап шәхси мәғариф секторы эшен тәьмин итә,   мәктәп мөхитен компьютерлаштырыуҙы һәм  заманса технологияларҙы яйға һала. Ҡаҙағстан хөкүмәте бының менән бергә Ҡаҙағстанда сит ил юғары уҡыу йорттары филиалдарын әүҙем йәйелдерә&lt;ref name=&quot;Kassymova&quot;/&gt;.

Үҙгәртеп ҡорорға ынтылғанда  бер ни тиклем алға китеш булыуға ҡарамаҫтан, Ҡаҙағстан мәғариф системаһы совет осоро өсөн хас булған ҡаты үҙәкләштерелгән идара итеү методтарының ауыр йөгөн үҙ өҫтөнә алыуын дауам итә. Ҡаҙағстан  юғары белем биреү учреждениелары системаһы һаман да команда-административ методтар менән идара итә, был түбән һөҙөмтәлеккә һәм яуаплылыҡ булмауға килтерә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=OECD|часть=The persistence of practices from an era of central planning and control result in inefficiency and diminished performance by higher education institutions|заглавие=Higher Education in Kazakhstan 2017|место=Paris|издательство=OECD Publishing|год=2017|pages=21|isbn=978-92-64-26853-1}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта система эше тураһында ышаныслы мәғлүмәт етмәү һәм булмау уны үҫтерүҙең һәм камиллаштырыуының  һөҙөмтәле сәйәсәтен эшләүҙе ҡыйынлаштыра.   Ошоноң менән бәйле стратегик ҡарарҙар ҡабул итеү, уларҙың үтәлешен баһалау һәм финанаслағанда өҫтөнлөктәрҙе билдәләү бик проблемалы була&lt;ref&gt;{{Китап|автор=OECD|часть=Significant gaps in the availability and use of data inhibit evidence-based and improvement-oriented policy making|заглавие=Higher Education in Kazakhstan 2017|место=Paris|издательство=OECD Publishing|год=2017|pages=22|isbn=978-92-64-26853-1}}&lt;/ref&gt;.

Бойондороҡһоҙ Ҡаҙағстанда мәғариф системаһы үҫешендә этаптарға айырыла.

* 1991—1994 йылдар — юғары белемдең закон сығарыу һәм норматив хоҡуҡи базаһын булдырыу
* 1995—1998 йылдар — юғары белем системаһын модернизациялау, уның йөкмәткеһен  яңыртыу (Республикала юғары белем биреүҙе реформалаштырыу 1995 йылдан алып интенсив үткәрелә башлай&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://www.genconsul.de/bildung?lang=ru-RU Образование в Казахстане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513011727/http://www.genconsul.de/bildung?lang=ru-RU |date=2021-05-13 }}&lt;/ref&gt;).
* 1999—2000 йылдар — идаралыҡты децентрализациялау һәм мәғарифты финанслау, мәғариф ойошмаларының академик азатлыҡтарын киңәйтеү.
* 2001—2007 йылдар — юғары һәм урта белем биреү системаһының стратегик  үҫеше.
* 2010 йыл — Ҡаҙағстан Республикаһының  өҙлөкһөҙ белем биреү системаһына  «Үҙ үҙеңде танып белеү» уҡытыу предметын киң индереү башлана: балалар баҡсаһы – мәктәп – колледж – юғары уҡыу йорто. Педагогик вуздарҙа  «Социальная педагогика и самопознание» һөнәрен индерәләр, уның сиктәрендә буласаҡ үҙ үҙен танып белеү  уҡытыусылар әҙерлеге башлана. 
* 2005—2010 йылдар — баҙар иҡтисады шарттарына юғары белем биреү системаһын яраҡлаштырыу юлдарының оптималь юлдарын  эҙләү.

== Дәүләт сығымдары ==
Иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы дәүләттәре менән сағыштырғанда, илдең йән башына эске тулайым продукт күләменә ҡарата Ҡаҙағстан мәғариф системаһына дәүләт һалыуҙары күләме  маҡтанырлыҡ түгел. Мәҫәлән,  2013 йылда ул йән башына эске тулайым продукттан (ЭТП) 0,3 % артмай, шул уҡ ваҡытта Рәсәй Федерацияһында ул эске тулайым продукттан 1,4 % тәшкил итә, ә иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы илдәре буйынса ул уртаса 1,6 % тәшкил итә&lt;ref&gt;''OECD.''&amp;#x20;Public spending on higher education is persistently well below international levels and that of peer nations&amp;#x20;&amp;#x2F;&amp;#x2F;&amp;#x20;Higher Education in Kazakhstan 2017.&amp;nbsp;— Paris: OECD Publishing, 2017.&amp;nbsp;— P.&amp;nbsp;20.&amp;nbsp;— &lt;nowiki&gt;ISBN 978-92-64-26853-1&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;.  Шул уҡ ваҡытта йәмәғәт  фондтарынан бүлеп бирелгән аҡса бик һөҙөмтәһеҙ бүленә һәм төрлө критерийҙар буйынса көтөлгән һөҙөмтәне тәьмин итә алмай&lt;ref&gt;''OECD.''&amp;#x20;Public spending is poorly targeted, both with respect to students and higher education institutions&amp;#x20;&amp;#x2F;&amp;#x2F;&amp;#x20;Higher Education in Kazakhstan 2017.&amp;nbsp;— Paris: OECD Publishing, 2017.&amp;nbsp;— P.&amp;nbsp;20.&amp;nbsp;— &lt;nowiki&gt;ISBN 978-92-64-26853-1&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;.  

«2005—2010 йылдарҙа Ҡаҙағстан Республикаһында мәғарифты үҫтереүҙең дәүләт программаһын»  тормошҡа ашырыу буйынса дәүләт бюджет сығымдарының тейешле күләме   330 812,0 миллион тенге аҡса планлаштырылған.

2004 йылда Мәғариф һәм фән министрлығының бюджеты 31 миллиард тенге, 2007 йылда  131,5 миллиард тенге тәшкил иткән. 

2012—2014  йылдарҙа мәғариф һәм фәнгә сығымдар 1 132 миллиард тенге тәшкил итә, ә нәҡ:

* 2012 йылда — 365 миллиард тенге&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.nur.kz/193871.html|title=Казахстан резко увеличит расходы на образование и здравоохранение: Бизнес новости, 27 августа 2011&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2011-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110901005846/http://news.nur.kz/193871.html|archivedate=2011-09-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110901005846/http://news.nur.kz/193871.html |date=2011-09-01 }}&lt;/ref&gt;
* 2011 йылда — 260 миллиард тенге

Ҡаҙағстан Республикаһының  «2013—2015 йылдарҙа Республика бюджеты тураһында» Законына  ярашлы 2013 йылда мәғарифҡа сығымдар 469,6 миллиард тенге тәшкил иткән&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;http://www.predictor.kz/?p=452&lt;/nowiki&gt; {{Wayback|url=http://www.predictor.kz/?p=452|date=20130603222955}} Анализ расходов республиканского бюджета на образование в 2013 году&lt;/ref&gt;.

Артабан «2011—2020 йылдарға Ҡаҙағстан Республикаһы Мәғарифты үҫтереү дәүләт программаһы» ҡабул ителә, ул төп ике этапта тормошҡа ашырылырға тейеш: беренсе  2011—2015 һәм икенсе 2016—2020  йылдарҙа. Был программаны финанслау күләме 2011 йылдан 2013 йылға тиклем осорға 151,15 тенге тәшкил итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://primeminister.kz/page/article_item-34|title=Государственная программа развития образования Республики Казахстан на 2011—2020 годы|accessdate=2019-01-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190115132602/https://primeminister.kz/page/article_item-34|archivedate=2019-01-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190115132602/https://primeminister.kz/page/article_item-34 |date=2019-01-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Ҡаҙағстанда белем биреү ==
Дөйөм  белем биреү программалары буйынса Ҡаҙағстанда белем биреү дөйөм һәм һөнәри белем биреүгә бүленә. Белем биреүҙең түбәндәге кимәлдәре айырыла: мәктәпкәсә тәрбиә һәм уҡытыу, урта белем, юғары һәм юғары уҡыу йортонан һуң профессиональ белем биреү.

== Урта белем ==
Ҡаҙағстанда урта белем биреү мотлаҡ һәм урта дөйөм, башланғыс професссиональ һәм урта профессиональ белем биреүҙе үҙ эсенә ала. Беренсе синыфҡа балалар 6-7 йәштән  ҡабул ителә. Ҡаҙағстан урта дөйөм белем биреү 3 баҫҡыстан тора: башланғыс (1-4 кластар), төп (5-9 кластар) һәм өлкән (10-12 класс)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kogda-v-kazahstane-vvedut-12-letnee-obrazovanie-382059|title=Когда в Казахстане введут 12-летнее образование|accessdate=2019-09-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200919225104/https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kogda-v-kazahstane-vvedut-12-letnee-obrazovanie-382059|archivedate=2019-09-21}}&lt;/ref&gt;. Айырыуса һәләтле уҡыусыларҙың потенциаль мөмкинлектәрен тулыһынса үҫтереү өсөн белем биреү программалары эшләнә, улар һәләтле балалар өсөн махсус мәктәптәрҙә тормошҡа ашырыла.

Ҡаҙағстанда башланғыс профессиональ белем биреү профессиональ мәктәптәрҙә һәм төп дөйөм белем биреү лицейҙары базаһында 2-3 йылда башҡарыла. Урта профессиональ белемде төп дөйөм  белем биреү мәктәптәре базаһында колледждарҙа һәм училищеларҙа конкурс нигеҙендә 3-4 йылда алалар. 

Ҡаҙағстанда урта белем сифаты сағыштырмаса юғары түгел. Мәҫәлән, уҡыусыларҙың  белем ҡаҙаныштарын  баһалау буйынса халыҡ-ара программа мәғлүмәттәренә ярашлы 2014 йылда Ҡаҙағстан мәктәптәрен тамамлаусылар йән башына тулайым эске продукттың шундай уҡ кимәле булған илдәрҙә белем алған йәштәштәренән ныҡ ҡалыша. Төркиә йәки Рәсәй уҡыусыларын әҙерләү кимәленең  математика, табиғи фәндәр һәм уҡыу кеүек фәндәр буйынса  Ҡаҙағстандан  күпкә өҫтөнөрәк булыуы асыҡлана. Әммә, Ҡаҙағстан мәғарифының &quot;Үҙ-үҙеңде танып белеү&quot; предметы булыуы ҙур айырма булып тора, унда уҡыусылар  рухи-әхлаҡи белем ала.&lt;ref&gt;{{Китап|автор=OECD|часть=Skills outcomes in Kazakhstan|заглавие=Higher Education in Kazakhstan 2017|место=Paris|издательство=OECD Publishing|год=2017|pages=57|isbn=978-92-64-26853-1}}&lt;/ref&gt;.

== Юғары белем ==
Ҡаҙағстанда юғары белем урта белем нигеҙендә алына. Юғары уҡыу йортона инеү өсөн мәктәпте тамамлаусылар сығарылыш имтихандары һәм берҙәм милли тест (ЕНТ) йәки комплекслы тест (уҙған йылғы сығарылыш синыфтары өсөн) үткәреү рәүешендә тапшыра. Ҡаҙағстан граждандары конкурс нигеҙендә сит илдә уҡыу өсөн халыҡ-ара «Болашак» стипендияһын алырға хоҡуҡлы. Вузды тамамлау менән сығарылыш уҡыусыһы бакалавр  (4 йыл), белгес (5 йыл) йәки магистр (6 йыл)  дәрәжәһен ала. Икенсе юғары белем Ҡаҙағстанда тиҙләтелгән уҡыу ваҡыты менән түләүле  (2-3 йыл).

== Юғары уҡыу йортонан һуңғы белем ==
Ҡаҙағстанда юғары уҡыу йортонан һуң белем алыу өсөн белгес йәки магистр дәрәжәһенә эйә булыр кәрәк. Ғилми кадрҙарҙы әҙерләү вуздарҙың магистратурһында, адъюнктураһында (хәрби, юридик) һәм докторантураһында башҡарыла. Ҡаҙағстан граждандары сит илдә уҡыу өсөн конкурс нигеҙендә халыҡ-ара «Болашак» стипендияһын алырға хоҡуҡлы. Магистратурала һәм адъюнктурала уҡыу ваҡыты  1-1,5 йыл, докторантурала  3 йыл тәшкил итә. Медицина юғары уҡыу йортонда академик кимәл — клиник һөнәрҙәр буйынса  резидентура бар (52). 2019 йылдан резидентура мотлаҡ була һәм уға база медицина белем алыуын тамамлағандан һуң инергә була   (бакалавриат+интернатура). 

«Мәғариф тураһында»  закон буйынса Ҡаҙағстанда бушлай урта һәм башланғыс һөнәри белем алыу, шулай уҡ әгәр граждан тәүге тапҡыр белем алһа, конкурс нигеҙендә дәүләт гранттары буйынса түләүһеҙ урта һөнәри белем алыу, юғары һәм юғары уҡыу йортонан һуң  белем алыу гарантиялана.  Бынан тыш, конкурс нигеҙендә дәүләттең белем алыу кредитын бирелә. Конкурс ЕНТ һөҙөмтәләре  йәки комплекслы тестар буйынса бирелгән сертификаттарҙың баллдары нигеҙендә үткәрелә. Грант алыуға өҫтөнлөклө хоҡуҡҡа  «Алтын белгі» тамғаһына эйә булғандар, шулай уҡ халыҡ-ара һәм республика конкурстарында, ярыштарында һәм олимпиадалында еңеүселәр эйә. Шулай уҡ, 2012 йылда кешенең гармониялы үҫеше өсөн «Үҙ үҙеңде танып белеү» гуманитар колледжы әҙерләгән дипломлы үҙ-үҙеңде танып белеү педагогтарының беренсе сығарылышы булды. 

Ҡаҙағстанда даими йәшәгән сит ил кешеләре  һәм гражданлығы булмаған кешеләр Ҡаҙағстан Республикаһы законы, халыҡ-ара килешеүҙәр, шулай уҡ  Ҡаҙағстан мәғариф ойошмалары менән контракттар буйынса  билдәләнгән тәртиптә Ҡаҙағстан Республикаһы граждандары менән бер рәттән белем алыу хоҡуғына эйә. 

== Тарихы ==
[[XX быуат]] башында күпселек  ҡаҙаҡ балаларын ауыл [[мәҙрәсә]]&lt;nowiki/&gt;ләрендә уҡытыу мөмкинлеге була.  [[1916 йыл]] алдынан Ҡаҙағстан территорияһында барлығы бер нисә рус һәм рус-ҡаҙаҡ мәктәбе була.

Советтар Союзынан бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, [[Ҡаҙағстан]] мәғариф өлкәһендә реформалар башлай&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://www.genconsul.de/bildung?lang=ru-RU Образование в Казахстане] {{недоступная ссылка}}&lt;/ref&gt;.

Иҡтисади депрессия мәғарифҡа дәүләт  сығымдарын кәметергә мәжбүр итә. Ул саҡта сығымдарҙың кәмеүе 1991 йылда йән башына эске тулайым продукттан 6 проценттан 1994 йылда яҡынса 3 % кәмей. Уҡытыусылар әҙ эш хаҡы ала. 1993 йылда 30 000 ашыу уҡытыусыларҙың  (1990 йылда бөтә  уҡытыусыларҙың етенсе өлөшө) күбеһе килемле эш эҙләп, уҡытыуҙы ташлай.

1994 йылда Ҡаҙағстанда 8 575 мәктәп була, уларҙа яҡынса 3,2 миллион уҡыусы уҡый, һәм  244 махсус уҡыу йорттарында  222 000 уҡыусы уҡый.   1992 йылда 51 процент бала  8 500 мәктәпкәсә учреждениеларҙы урынлаша. 1994 йылда илдең 61  юғары уҡыу йортона  яҡынса 100 272 уҡыусы уҡырға инә. Студенттарҙың 54 % ҡаҙаҡ һәм  31 %  урыҫ була.

1995 йылғы Ҡаҙағстан Конституцияһы  урта белем алыуҙы мотлаҡ тип  раҫлай. Юғары уҡыу йортона инеү конкурс нигеҙендә үьткәрелә.  Шәхси мәктәптәр уҡыусыларҙың  яҡынса 5 % һыйҙыра, әммә уларҙың эшмәкәрлеге дәүләт тарафынан көйләнә.

2000 йылда Ҡаҙағстан  хөкүмәте Тажикстан һәм Ҡырғыстан хөкүмәте менән берлектә  Үҙәк Азияның  беренсе халыҡ- ара юғары белем институтын (University of Central Asia (UCA) ойоштороу өсөн Аға хан IV менән берләшә. Университеттың 3 кампус фаразлана, Ҡаҙағстан кампусы Алматынан 3 сәғәтлек юлда Текелиҙа төҙөлә.

2003 йылда  [[Азия үҫеш банкыһы|Азия үҫеш банкы]]  илде $ 600 000 ассигнациялай, Ҡаҙағстанда техник тәьмин итеү гранты шулай була. АҠШ  137 Донъя корпусы бүлеп биргән, ул 2004 йылдан мәғариф өлкәһендә хөкүмәттеке булмаған ойошма булараҡ эшләгән. 

2006 йылдың 12-13 октябрендә  Кондолиза Райс Ҡаҙағстанға килә. Шул саҡта ул: «Теләһә ҡайһы  төбәктең киләсәге мәғариф кимәленә бәйле, был  минең Ҡаҙағстанға  дүртенсе килеүем, Атырау һәм Алматыға барҙым һәм һеҙҙең  милләттең юғары белем кимәлен күрҙем, һәм был теләһә ҡайһы илдең уңышына асҡыс  булып тора», - тей.

Халыҡ-ара «Білім-Инновация» йәмәғәт фонды етәкселеге аҫтында: 28 ҡаҙаҡ-төрөк лицейы, Сөләймән Демирель исемендәге  университет, Тараз ҡалаһында Жамбыл  инновацион юғары колледж, Сөләймән Демирель исемендәге колледж-лицей, халыҡ-ара “Galaxy&quot; мәктәбе, халыҡ-ара «Нур-Орда» мәктәбе урынлашҡан. 

== Белем биреү  телдәре ==
1999/2000 уҡыу йылында — республиканың  3,5 миллион уҡыусыһынан 1,6 миллион уҡыусы ҡаҙаҡ телендә уҡый (50,6 %), 1,5 миллион — урыҫ (45 %) телендә, 80 мең —  үзбәк (2,3 %), 23 меңе —  уйғыр (0,6 %), 2,5 меңе —  тажик (0,07 %) һәм меңдән ашыуы  башҡа телдәрҙә уҡый&lt;ref name=&quot;ukaz_o_gosprogramme&quot;&gt;[http://www.procuror.kz/rus/bm/gosudarstvennii_yazik/ukaz_o_gosprogramme Указ Президента Республики Казахстан от 7 февраля 2001 года № 550 О Государственной программе функционирования и развития языков на 2001—2010 годы]{{Недоступная ссылка|date=Март 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.

Ҡаҙаҡ телендә уҡытыу менән мәктәпкәсә балалар ойошмалары һаны тулайым ил буйынса шундай уҡ ойошмаларҙың дөйөм һанынан  [[2000 йыл]]ға  25 % (1158) артмай.  (1,5 миллион — урыҫ телендә (45 %), 80 мең —  үзбәк (2,3 %), 23 меңе —  уйғыр (0,6 %), 2,5 меңе — тажик (0,07 %) һәм меңдән ашыуы — башҡа телдәрҙә)&lt;ref name=&quot;ukaz_o_gosprogramme&quot;&gt;[http://www.procuror.kz/rus/bm/gosudarstvennii_yazik/ukaz_o_gosprogramme Указ Президента Республики Казахстан от 7 февраля 2001 года № 550 О Государственной программе функционирования и развития языков на 2001—2010 годы]{{Недоступная ссылка|date=Март 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.

Студенттар һаны ҡаҙаҡ теле менән  уҡытыу  бүлектәрендә   [[2000 йыл]] яҡынса 32 % (300 85) тәшкил итә, (рус бүлеге студенттарының һаны — яҡынса 68 % (181 000)).&lt;ref name=&quot;ukaz_o_gosprogramme&quot;&gt;[http://www.procuror.kz/rus/bm/gosudarstvennii_yazik/ukaz_o_gosprogramme Указ Президента Республики Казахстан от 7 февраля 2001 года № 550 О Государственной программе функционирования и развития языков на 2001—2010 годы]{{Недоступная ссылка|date=Март 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.  2009 йылда баҫылып сыҡҡан мәғлүмәттәр буйынса,  юғары уҡыу йорттарының дөйөм студенттар  (634 мең) һанынан 322 мең урыҫ телендә  (50,7 %), ҡаҙаҡ телендә  302 мең (47,6 %), инглиз телендә  10 мең (1,6 %) уҡый&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://www.genconsul.de/bildung?lang=ru-RU Образование в Казахстане] {{недоступная ссылка}}&lt;/ref&gt;.

2001/2002 уҡыу йылынан алып 2005/2006 уҡыу йылына тиклем осорҙа урыҫ телендә белем биреүсе мәктәптәр  303-гә, ҡатнаш урыҫ-ҡаҙаҡ мәктәптәре 5-кә кәмегән,  ҡаҙаҡ теле менән уҡытыу мәктәптәре — 46-ға артҡан. Ҡаҙаҡ телендә уҡытылған юғары уҡыу йорттары студенттары өлөшө, шул уҡ осоро менән 31,5 проценттан  42,6 процентҡа артҡан.

2009 йылда баҫылып сыҡҡан мәғлүмәттәр буйынса, бюджет мәктәптәренең 2,546 млн уҡыусыһынан  ҡаҙаҡ телендә  1,543 млн (60,6 %) уҡый, урыҫ телендә  — 0,904 миллион (35,5 %), үзбәк телендә — миллион 0,079 (3,1 %)&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;''Савин И. С.'' [http://demoscope.ru/weekly/2011/0451/analit05.php Этичность как фактор повседневной жизни в сельских районах Южного Казахстана] «Неприкосновенный запас», 2009, № 4, с. 281—301&lt;/ref&gt;. Ҡаҙаҡ телендә уҡытыу мәктәптәре  һаны әкренләп арта&lt;ref name=&quot;ukaz_o_gosprogramme&quot;&gt;[http://www.procuror.kz/rus/bm/gosudarstvennii_yazik/ukaz_o_gosprogramme Указ Президента Республики Казахстан от 7 февраля 2001 года № 550 О Государственной программе функционирования и развития языков на 2001—2010 годы]{{Недоступная ссылка|date=Март 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.

[[2009 йыл]]дың [[26 октябрь|26 октябренә]] ҡарата Ҡаҙағстандың  61 % мәктәп уҡыусыһы һәм  48 % студенты  ҡаҙаҡ телендә уҡый&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;http://pda.zakon.kz/152646-proekt-doktriny-nacionalnogo-edinstva.html&lt;/nowiki&gt; (недоступная+ссылка)&lt;/ref&gt;.

Ҡаҙағстан Республикаһының Мәғариф һәм фән министры Ж.Туймебаев,   үҙенең  2010 йылда биргән интервьюһында урыҫ мәктәптәренең ябылыуы тураһында мәғлүмәттәрҙе былай тип аңлата: «Баланы урыҫ йәки ҡаҙаҡ  мәктәбенә бирергә икәнен тик ата-әсә генә һайлай. Дәүләт мәктәптәрҙе махсус япмай. Урыҫ мәктәптәре, йәғни барлыҡ урыҫ телендә алып барылған мәктәптәр республикала яҡынса 30 процент. Килешәһегеҙҙер, улай уҡ аҙ ҙа түгел».

[[2010 йыл]]дың [[26 июль|26 июлендә]] ҠР  Мәҙәниәт министры  Мөхтәр Ҡол-Мөхәммәт хәбәр итеүенсә, Ҡаҙағстан тарихы илдең юғары уҡыу йорттарында бары тик ҡаҙаҡ телендә генә уҡытыласаҡ&lt;ref&gt;[http://diapazon.kz/kazakhstan/kaz-othernews/print:page,1,30418-istorija-kazakhstana-v-vuzakh-strany-budet.html Интернет газета Диапазон | История Казахстана в вузах страны будет преподаваться на госязыке]{{Недоступная ссылка|date=Март 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.

[[2011 йыл]]дың [[18 ғинуар]]ында статистика буйынса ҠР  агентлығынан хәбәр итеүҙәренсә, уҡыу йылы башына ҡаҙаҡ телендә уҡыған студенттарҙың һаны 319 940 кеше тәшкил итә, был һан яҡынса 52 % тиң&lt;ref&gt;[http://www.zakon.kz/kazakhstan/195701-chislennost-studentov-obuchajushhikhsja.html Численность студентов, обучающихся на государственном языке, в республике составляет 319 940 человек | Информационный портал ZAKON.KZ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140826115039/http://www.zakon.kz/kazakhstan/195701-chislennost-studentov-obuchajushhikhsja.html |date=2014-08-26 }}&lt;/ref&gt;.

Йәш ҡаҙаҡтар дәүләт телен белмәйенсә белем алыу гранттарын алыу, дәүләт учреждениеларында, хеҙмәттәр өлкәһендә, суд һәм хоҡуҡ өлкәһендә  карьера яһау мөмкин түгеллеген аңлай&lt;ref name=&quot;contur.kz&quot;&gt;[http://www.contur.kz/node/166 Идейная консолидация казахстанского общества. Ч.2 | contur.kz]&lt;/ref&gt;.

Белем биреү башлыса урыҫ һәм ҡаҙаҡ телендә алып барыла. Ҡаҙағстанда өс төр милли мәктәп бар:  үзбәк, уйғыр һәм тажик. Уларҙың сығарылыш уҡыусылары берҙәм тест эштәрен тик ҡаҙаҡ йәки урыҫ телендә тапшырыу хоҡуғына эйә.

2014 йылда 2,5 миллион уҡыусыларҙан ҡаҙаҡ телендә 1,7 миллион кеше уҡыған (68 %), ә урыҫ телендә — яҡынса 800 мең (32 %). Һуңғы мәғлүмәттәр буйынса, Ҡаҙағстан вуздарында студенттар 62,7 % ҡаҙаҡ телендә уҡый,  ә 34,3 % — рус телендә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.belaruspartisan.org/politic/344801/|title=Батька — не Елбасы. Шесть различий политических режимов Беларуси и Казахстана|accessdate=2016-08-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160811164243/http://www.belaruspartisan.org/politic/344801|archivedate=2016-08-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160811164243/http://www.belaruspartisan.org/politic/344801 |date=2016-08-11 }}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Список высших учебных заведений Казахстана
* Болашак
* Казахская интеллигенция

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://edu.gov.kz/ru Министерство образования и науки Республики Казахстан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200305142556/http://edu.gov.kz/ru/ |date=2020-03-05 }}
* [http://nao.kz/ Национальная академия образования им. И Алтынсарина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210612175700/https://nao.kz/ |date=2021-06-12 }}
* [http://nis.edu.kz АОО «Назарбаев Интеллектуальные школы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210506210534/https://nis.edu.kz/ |date=2021-05-06 }}
* [https://web.archive.org/web/20200422174158/https://conferences.nis.edu.kz/?lang=en Международные конференция НИШ]
* [http://articlekz.com/node/624 Система высшего образования в условиях кредитной технологии обучения в Республике Казахстан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140807152411/http://articlekz.com/node/624 |date=2014-08-07 }}
* [http://libr.aues.kz/facultet/tef/kaf_pt/46/umm/mon_2.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210512231756/https://libr.aues.kz/facultet/tef/kaf_pt/46/umm/mon_2.pdf |date=2021-05-12 }} Сериков Э. А., Система высшего технического образования Казахстана:

движение по спирали — Алматы, «Ақ Шағыл». 2015—276 с.
[[Категория:Ҡаҙағстанда мәғариф]]</text>
      <sha1>qcp16j8ynuneocfxfixjk6f9uv6z9k3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әхмәтйәнов Миңлеғәли Ниғәмәт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176243</id>
    <revision>
      <id>1306206</id>
      <parentid>1302314</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T21:04:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5416" sha1="que6j10ibkvg4c5lz9oyu14369kh290" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Әхмәтйәнов Миңлеғәли Ниғәмәт улы''' (1901 — 20 ноябрь 1942) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, старшина, 294-се кавалерия полкы эскадронының политругы&lt;ref name=&quot;АХМЕДЬЯНОВ&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/364-akhmed-yanov-minnigalej-nigamatovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕДЬЯНОВ Миннигалей Нигаматович]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Здравствуй, дед!&quot;&gt;[https://zen.yandex.ru/media/moypolk/zdravstvui-ded-5d4eeb35118d7f00affe5813 Здравствуй, дед!]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Әхмәтйәнов Миңлеғәли Ниғәмәт улы [[1901 йыл]]да Өфө губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙе, хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай районы]] [[Йәнырыҫ (Ишембай районы)|Йәнырыҫ]] ауылында тыуған&lt;ref name=&quot;АХМЕДЬЯНОВ&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Здравствуй, дед!&quot; /&gt;.
1918—1924 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә. 1921 йылда өйләнә. 1927 йылда үҙенең ғаиләһе һәм Ишембай һәм Ғафури райондарынан бер нисә ғаилә менән Учалы районына күсеп баралар һәм унда Урал ауылына нигеҙ һалалар (аҙаҡ «Урал» колхозын ойошторалар)&lt;ref name=&quot;Здравствуй, дед!&quot; /&gt;. Миңлеғәли Ниғәмәт улы «Урал» колхозының рәйесе булып эшләй&lt;ref name=&quot;АХМЕДЬЯНОВ&quot; /&gt;.

Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Әхмәтйәнов Миңлеғәли Ниғәмәт улы 1941 йылдың 17 декабрендә Учалы район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се кавалерия полкы эскадронының политрук ярҙамсыһы, ә 1942 йылдың авгусынан политругы була&lt;ref name=&quot;Ахмедьянов Минигалей Нигаматович&quot;&gt;[https://1418museum.ru/heroes/15406241/ Ахмедьянов Минигалей Нигаматович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624200609/https://1418museum.ru/heroes/15406241/ |date=2021-06-24 }}&lt;/ref&gt;. Өйҙә ҡатыны һәм ете балаһы тороп ҡала&lt;ref name=&quot;АХМЕДЬЯНОВ&quot; /&gt;.

[[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]], 1942 йылдың апрелендә ойошторолғандан һуң, СССР Оборо́на халыҡ комиссариа́тының 1942 йылдың 11 апрелендәге Приказы буйынса Брянск фронтының 8-се кавалерия корпусы составында фронтҡа ебәрелә&lt;ref name=&quot;Здравствуй, дед!&quot; /&gt;.

1942 йылдың ноябрендә 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы Волгоград өлкәһенең Обливская станцияһына күсерелә. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы һуғышып Обливская станцияһына йырып сыға. Әхмәтйәнов Миңлеғәли Ниғәмәт улы 1942 йылдың 20 ноябрендә немец илбаҫарҙарының атакаһын кире ҡаҡҡанда вафат була. Ростов өлкәһенең Аржановский хуторында ерләнгән (туғандар ҡәберлеге Осиновский хуторына күсерелә)&lt;ref name=&quot;Здравствуй, дед!&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero50738590/ Память народа. Ахмедьянов Минигалей Нигаматович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712132419/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero50738590/ |date=2021-07-12 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/364-akhmed-yanov-minnigalej-nigamatovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕДЬЯНОВ Миннигалей Нигаматович]{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}}  
* [https://1418museum.ru/heroes/15406241/ Ахмедьянов Минигалей Нигаматович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624200609/https://1418museum.ru/heroes/15406241/ |date=2021-06-24 }}
* [https://zen.yandex.ru/media/moypolk/zdravstvui-ded-5d4eeb35118d7f00affe5813 Здравствуй, дед!]
* [https://web.archive.org/web/20210712132419/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero50738590/ Память народа. Ахмедьянов Минигалей Нигаматович]{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>que6j10ibkvg4c5lz9oyu14369kh290</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Байрамғолов Нәбиулла Ғәбделмәнән улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177138</id>
    <revision>
      <id>1306379</id>
      <parentid>1230446</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T09:28:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6473" sha1="9xkdsh6a73xcnnwwm3ce6r1d7iou9o5" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Байрамғолов}}
'''Байрамғолов Нәбиулла Ғәбделмәнән улы'''  (1894—1965) — совет дәүләт эшмәкәре, [[Башҡортостан Республикаһы буйынса эске эштәр министрҙары исемлеге|Башҡорт АССР-ының Эске эштәр буйынса халыҡ комиссары]] (1930 йылдың 15 сентябре — 1930 йылдың 28 декабре).

== Биографияһы ==
Байрамғолов Нәбиулла Ғәбделмәнән улы 1894 йылда [[Ырымбур губернаһы]] [[Верхнеурал өйәҙе]] 1-се Бөрйән улусы (хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]]) [[1-се Этҡол]] ауылында тыуған&lt;ref name=&quot;МВД РБ&quot; &gt;[https://02.мвд.рф/gumvd/history/bonv_to_nkvd/451 Народные комиссары и министры внутренних дел Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211021101948/https://02.xn--b1aew.xn--p1ai/gumvd/history/bonv_to_nkvd/451 |date=2021-10-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211021101948/https://02.xn--b1aew.xn--p1ai/gumvd/history/bonv_to_nkvd/451 |date=2021-10-21 }} //Официальный сайт Министерства внутренних дел Российской Федерации.&lt;/ref&gt;. [[1-се Этҡол мәктәбе|1-се Этҡол урыҫ-башҡорт мәктәбе]]н тамамлай.

[[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнаша. 1915 йылдың 18 авгусында 3-сө Кавказ уҡсылар полкы рядовойы яуҙа күрһәткән батырлығы өсөн 4-се дәрәжә Георгий миҙалы менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[https://gwar.mil.ru/heroes/chelovek_nagrazhdenie35377271/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2%26groups%3Dawd%3Aptr%3Afrc%3Acmd%3Aprs%26types%3Dawd_nagrady%3Aawd_kart%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Afrc_list%3Acmd_commander%3Aprs_person%26page%3D2 Байрамгулов Набиулла. Георгиевская медаль IV-й степени (За храбрость)] //Портал «Памяти героев Великой войны 1914—1918 годов»&lt;/ref&gt;.

Уралда [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғышы]]нда ҡатнаша.

1919 йылдан эшсе-крәҫтиән милицияһында хеҙмәт итә. 1923—1929 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] [[Йылайыр кантоны]] Таналыҡ улусы башҡарма комитеты, Йылайыр кантоны башҡарма комитеты рәйесе булып эшләй.

1930 йылдың 15 сентябренән 28 декабренә тиклем [[Башҡортостан Республикаһы буйынса эске эштәр министрҙары исемлеге|Башҡорт АССР-ы Эске эштәр буйынса халыҡ комиссары]] вазифаһын биләй.

1931—1932 йылдарҙа Эшсе-крәҫтиән милицияһының Үҙәк юғары мәктәбендә белем ала. 1931—1938 йыдарҙа — Эске эштәр халыҡ комиссариаты идаралығы начальнигының урынбаҫары.

1944—1953 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]]нда етәксе вазифаларында: урман идаралығы, урман хужалығы директоры, әҙерләүҙәр министрлығы вәкиле, 1954—1959 йылдарҙа 1-се Этҡол ауыл Советы рәйесе булып эшләй&lt;ref&gt;[https://baimaklib.ru/методическая-работа/новый/известные-люди-баймакского-района/ Известные люди Баймакского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220119222727/https://baimaklib.ru/%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9/%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B8-%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0/ |date=2022-01-19 }}&lt;/ref&gt;.

== Наградалары ==

1932 йылда СССР Халыҡ комиссарҙары советы ҡарамағындағы Берләштерелгән дәүләт сәйәси идаралығының коллегияһы тарафынан Почет грамотаһы һәм Коровин системаһы пистолеты менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;МВД РБ&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://proza.ru/2017/05/11/1723 В. Выгодский. Чёрный список борцов за светлое будущее]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.knowbysight.info/BBB/12494.asp Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991]
* [https://web.archive.org/web/20211021101948/https://02.xn--b1aew.xn--p1ai/gumvd/history/bonv_to_nkvd/451 Народные комиссары и министры внутренних дел Башкортостана] //Официальный сайт Министерства внутренних дел Российской Федерации.
{{Портал|Шәхестәр}}


[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:1965 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Ырымбур губернаһында тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1894 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Баймаҡ районында тыуғандар]]
[[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар (Рәсәй)]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының эске эштәр министрҙары]]</text>
      <sha1>9xkdsh6a73xcnnwwm3ce6r1d7iou9o5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атамбаев Алмазбек Шаршенович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177147</id>
    <revision>
      <id>1306344</id>
      <parentid>1300224</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T06:56:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42960" sha1="g7t06v45nuwqqmobtn0md4bnhiqyw8q" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Атамба́ев Алмазбе́к Шарше́нович''' ({{Lang-ky|Алмазбек Шаршенович Атамбаев}}; [[17 сентябрь]] [[1956 йыл]]; Фрунзе (Чүй) өлкәһе Арашан ауылы) — [[СССР]] һәм [[Ҡырғыҙстан]]дың дәүләт һәм [[Сәйәсмән|сәйәси]] эшмәкәре. 2011 йылдың 1 декабренән 2017 йылдың 24 ноябренә тиклем Ҡырғыҙ Республикаһы Президенты&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/world/583284 Избран новый президент Киргизии]&lt;/ref&gt; Ҡырғыҙ Республикаһының 12-се һәм 16-сы премьер-министры (2010—2011), 1994—2011 һәм 2018—2019 йылдарҙа [[:ru:Социал-демократическая партия Кыргызстана|Ҡырғыҙстан социал-демократик партияһы]] рәйесе&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2013/11/20/dan/ Президент Киргизии получил девятый дан по тхэквондо]&lt;/ref&gt;.

[[Үҙәк Азия]] илдәренең күпселек президенттарынан айырмалы рәүештә, Алмазбек Атамбаев үҙенең вәкәләттәрен Конституция билдәләгән мөҙҙәтен оҙайтырға тырышманы һәм власты президент тарафынан һайланған СДПК партияһы кандидаты Сооронбай Жээнбековҡа&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://24.kg/vlast/69171_almazbek_atambaev_spokoen_zabuduschee_kyirgyizstana/|title=Алмазбек Атамбаев спокоен за будущее Кыргызстана|author=Жазгуль МАСАЛИЕВА|date=2017-11-24}}&lt;/ref&gt; тапшырҙы.

2019 йылдың июнендә республика парламенты уны енәйәт эше асыуға килтергән ғәйепләүҙәр арҡаһында экс-президент һәм тейелгеһеҙ статусынан мәхрүм итте.

2021 йылдың башына уларҙың береһе буйынса ғына, криминаль авторитет Батукаевты азат итеүгә ҡағылышлы, хөкөм ҡарары сығарылды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://24.kg/obschestvo/157101_osvobojdenie_batukaeva_almazbeka_atambaeva_prigovorili_k11godam_tyurmyi/|title=Освобождение Батукаева. Алмазбека Атамбаева приговорили к 11 годам тюрьмы|author=Аида ДЖУМАШОВА|date=2020-06-23}}&lt;/ref&gt;. 2020 йылдың 30 ноябрендә Ҡырғыҙ Республикaһының Юғары суды хөкөм ҡарарын юҡҡа сығара һәм яңынан ҡарау маҡсатында эште Первомайский судына ебәрә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iz.ru/1093964/2020-11-30/verkhovnyi-sud-kirgizii-otmenil-prigovor-po-delu-eks-prezidenta-atambaeva|title=Верховный Суд Киргизии отменил приговор по делу экс-президента Атамбаева|author=Ксения Темникова|date=2020-11-30}}&lt;/ref&gt;. 2021 йылда ла Атамбаевҡа ҡарата енәйәт эштәре буйынса судтар дауам итте. Атамбаев үҙ адресына бөтә ғәйепләүҙәрҙе лә кире ҡаға.

Алмазбек Атамбаев Ҡырғыҙ ССР-ы, Фрунзе өлкәһе Ворошиловград районының Арашан ауылында 1956 йылдың 17 сентябрендә тыуған, [[:ru:Киргиз|ҡырғыҙ]], юғары белемле.
1980 йылда Серго Орджоникидзе исемендәге Мәскәү институтын (хәҙер — Дәүләт идара итеү университеты) инженер-иҡтисадсы, производство идаралығы ойоштороусыһы һөнәре буйынса тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген инженер булып башлай, ә һуңынан Ҡырғыҙ ССР-ы элемтә министрлығы предприятиеларында әйҙәүсе иҡтисадсы була. 1981 йылда 4-се юл-эксплуатация идаралығына баш инженер вазифаһына күсерелә.

1983 йылдан совет дәүләт хеҙмәтендә, Ҡырғыҙ ССР-ы Юғары Советы президиумында төрлө вазифаларҙа эшләй. 1983 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы булып тора. 1987 йылдан 1989 йылға тиклем — [[Бишкәк|Фрунзе]] ҡалаһы Первомайский район башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары. 1989 йылдан бөтә постарҙы ҡалдырып, эшҡыуарлыҡ карьераһын башлай. Йыл директор була. 1989—1997 йылдарҙа «Форум» фәнни-производство фирмаһы директоры була.
Һуңғараҡ Алмазбек Атамбаев «Апрель» телеканалына биргән интервьюһында тәүге капиталын китап һатыуҙан килгән килемдән туплауын белдерҙе. Һәм шул килемде, мәҫәлән, аҡсаһының күпмелер өлөшөн Рәсәйҙәге һәм Төркиәләге производствоға һала. Экс-президент 1999 йылда «Форум» сәнәғәт төркөмө илдәге ҙур алтын табыу предприятиеһы «Кумтор» күпме һалым түләй, шунса уҡ һалым түләне тип иҫкә төшөрҙө.&lt;ref&gt;[«Эксклюзивное интервью экс-президента Кыргызстана Алмазбека Атамбаева телеканалу „Апрель“», April.kg, https://april.kg/ru/article/eksklyuzivnoe-intervyu-eksprezidenta-kirgizstana-almazbeka-atambaeva-telekanalu-aprel-polnaya-versiya {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210809081823/https://april.kg/ru/article/eksklyuzivnoe-intervyu-eksprezidenta-kirgizstana-almazbeka-atambaeva-telekanalu-aprel-polnaya-versiya |date=2021-08-09 }}]&lt;/ref&gt;

1999 йылдан 2004 йылға тиклем «Форум» Сәнәғәт төркөмө директорҙар советы рәйесе вазифаһын биләй. 2004 йылдан 2005 йылға тиклем «Кыргызавтомаш» Корпорацияһының директорҙар советы рәйесе. 2004 йылда Ҡырғыҙстандың топ-100 бай кешеләренә индерелгән&lt;ref&gt;[http://kg.akipress.org/news:10083?from=kgnews&amp;place=nowread 100 самых богатых людей Кыргызстана 2003 года]. — АКИpress, 12.01.2004&lt;/ref&gt;.

=== Президент булғанға тиклем сәйәси эшмәкәрлеге ===
1993 йылда Атамбаев Ҡырғыҙстандың социал-демократик партияһы инициаторҙарының береһе булды. 1994 йылдан алып ошо партияны етәкләй&lt;ref&gt;[«Атамбаев, Алмазбек Шаршенович», ТАСС, https://tass.ru/encyclopedia/person/atambaev-almazbek-sharshenovich]&lt;/ref&gt;

1995 йылда һайланған халыҡ вәкилдәре йыйылышы депутаты Жогорку Кенеш Халыҡ вәкилдәре Йыйылышы депутаты итеп һайлана, «Реформа» фракцияһын төҙөй һәм етәкләй&lt;ref&gt;[«Справка: биография новоизбранного президента Кыргызстана А. Атамбаева», сайт http://russian.people.com.cn/ газеты «Жэньминь Жибао», http://russian.people.com.cn/31519/7631689.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210809081822/http://russian.people.com.cn/31519/7631689.html |date=2021-08-09 }}]&lt;/ref&gt;. Үҙ округынан ҡабат 3-сө саҡырылыш Жогорку Кенеш депутатына кандидат итеп күрһәтелә, әммә һайлауҙарҙа еңелде. 2000 йылда Ҡырғыҙ Республикаһы президенты һайлауҙарында өсөнсө урынды биләй.

Ләлә революцияһынан һуң, 2005 йылдың сентябренән 2006 йылдың апреленә тиклем, — Ҡырғыҙ Республикаһының сәнәғәт, сауҙа һәм туризм министры. 2007 йылдың 30 мартынан 2007 йылдың 28 ноябренә тиклем — Республика премьер-министры.

Апрель революцияһынан һуң, 2010 йылдың 7 апреленән ваҡытлы хөкүмәт башлығының иҡтисад буйынса урынбаҫары. 2010 йылдың 13 июлендә отставкаға китә&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/level2.html?NewsID=15315963&amp;PageNum=3 Первый вице-премьер Киргизии Алмазбек Атамбаев подал президенту прошение об отставке]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Үҙ кандидатураһын Ҡырғыҙстан премьер-министры вазифаһына ҡуя, ләкин Жалалабад өлкәһе губернаторы Бектур Асановтың позицияһы арҡаһында парламент ярҙамына ирешә алмай&lt;ref&gt;[http://kg.akipress.org/news:298811 Жогорку Кенеш не избрал Омурбека Текебаева спикером]&lt;/ref&gt;. Фәҡәт Бектур Асановтың Жалалабад өлкәһенең губернаторы посынан отставкаһынан һуң ғына, 2010 йылдың 17 декабрендә, яңынан хөкүмәт башлығы тип раҫлаған&lt;ref&gt;[http://rian.ru/world/20101217/310100020.html Парламент Киргизии утвердил состав нового правительства]&lt;/ref&gt;. 2010 йылдың 17 декабрендә Ҡырғыҙстан Республикаһы яңы конституцияһы буйынса Ҡырғыҙ Республикаһының беренсе премьер-министры итеп һайлана.

Өс тапҡыр республика президенты вазифаһына үҙ кандидатураһын ҡуя. Өсөнсө тапҡыр — 2011 йылдың 30 октябрендә, — тәүге турҙа Ҡырғыҙстан президенты итеп һайлана. 2011 йылдың 1 декабренән вазифа биләй.

Алмазбек Атамбаевтың инаугурацияһы 2011 йылдың декабрендә баш ҡалала Ҡырғыҙ милли филармонияһы бинаһында үтте. Был инаугурацияла Ҡырғыҙстан тарихында тәүге тапҡыр яңы һайланған дәүләт башлығы менән власты тапшырыусы элгәрге башлыҡты бер сәхнәлә күрергә мөмкин булды. Был инаугурацияға почётлы ҡунаҡтар сифатында [[Төркиә]] һәм [[Грузия]] президенттары— Абдуллаһ Гөл һәм Михаил Саакашвили, шулай уҡ күрше илдәрҙең премьер-министрҙары һәм сит ил дәүләттәренең һәм халыҡ-ара ойошмаларҙың башҡа юғары вазифалы ҡунаҡтары, урындағы чиновниктар — барлығы бер меңгә яҡын ҡунаҡ саҡырылғайны.

=== Президент вазифаһында ===
Атамбаевтың президент срогы ҡырғыҙ һәм халыҡ-ара ҡарарлыҡ матбуғатта киң яҡтыртыла барған һәм халыҡ-ара матбуғатта киң яҡтыртыла барған ғауғалар менән билдәләнде . Атамбаевтың шәхси хеҙмәтләндереү даирәһе — уның водителдәре, һаҡсылары һәм башҡаларҙың юғары вазифаларға тәғәйенләнеүҙәре йыш ҡына ғауға сығанағы булып торҙо&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite news|title=СМИ: Телохранитель Атамбаева возглавил 9-ю службу ГКНБ|url=http://www.vb.kg/doc/314367_smi:_telohranitel_atambaeva_vozglavil_9_u_slyjby_gknb.html|work=Вечерний Бишкек|accessdate=2017-07-24}}&lt;/ref&gt;. Атамбаевтың &quot;яҡын араһы&quot;нан 6 йыл эсендә дәүләт чиновнигы булараҡ иҫ китергес карьера эшләгән һәм Ҡырғыҙ Республикаһында 100 иң бай кеше исемлегендә урын биләгән билдәле шәхестәрҙең береһе водитель Икрамжан Илмиянов булды&lt;ref&gt;{{Cite news|title=«В открытом доступе»: ТОП-100 богатейших людей Кыргызстана и сотня претендентов, упомянутых в дополнительном списке? (полный список) — Tazabek|last=Tazabek|url=http://www.tazabek.kg/news:1394940|work=Tazabek.kg|date=2017-07-24|accessdate=2017-07-24|language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Бывший водитель главы Киргизии стал заместителем руководителя аппарата президента - ИА REGNUM|url=https://regnum.ru/news/1476875.html|work=ИА REGNUM|accessdate=2017-07-24|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170730064213/https://regnum.ru/news/1476875.html|archivedate=2017-07-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Советником Атамбаева во второй раз стал его бывший водитель|url=https://lenta.ru/news/2017/04/20/atambaev/|accessdate=2017-07-24}}&lt;/ref&gt;. Тағы ла береһе — Эркин Сопоков, 2012 йылда Ҡырғыҙ Республиканың Һалым хеҙмәте рәйесе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, һуңыраҡ — Ҡырғыҙ Республикаһының Истанбул ҡалаһында (Төркиә) консул була. Атамбаевты уратып алысылар араһына ингән тағы бер билдәле персонаж — Атамбаев ябай оппозиционер сағында уҡ уның һаҡсыһы булып хеҙмәт иткән Эркин Мамбеталиев. Илмиянов һәм Мамбеталиев Ҡырғыҙстан Эске эштәр министрлығы полковнигын үлтереү буйынса енәйәт эше фигуранттары. А. Атамбаевтың һаҡсыһы Э. Мамбеталиевҡа Енәйәт кодексының 30-97 статьяһы буйынса аңлы рәүештә кеше үлтереү ғәйепләүе белдерелгән&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Как это было. Вся правда об убийстве полковника МВД Киргизии Ч. Алиева|url=http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1086592920|accessdate=2017-07-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170730032732/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1086592920|archivedate=2017-07-30}}&lt;/ref&gt;. 2008 йылда ул 8 кеше үлтергәне өсөн ғүмерлеккә иркенән мәхрүм итеүгә хөкөм ителә. 2010 йылдың апреле ваҡиғаларынан һуң, Ҡурманбек Баҡиевтың президент вазифаһынан төшөрөлөүе һөҙөмтәһендә, ә йыл ярымдан һуң Атамбаев президент итеп һайланғандан һуң, Мамбеталиевтың эше «яңы асылған хәлдәр буйынса» ҡайтанан ҡарала. Был ниндәй хәл икәнен Бишкәк ҡала суды аңлатыуҙан баш тарта. Һөҙөмтәлә суд, Мамбеталиев депутатты үлтереүҙә ғәйепле түгел, ә башҡа кешеләрҙе үлтергәне өсөн 15 йыл төрмә срогына хөкөм ителә, тип белдерә. Әммә элекке спецназсы ул срокты ла тултырмай: суд, амнистияға таянып, уны иреккә сығара&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Бывшему телохранителю соратника Отунбаевой отменили пожизненный срок|url=https://lenta.ru/news/2010/11/11/mambetaliev/|accessdate=2017-07-24}}&lt;/ref&gt;.

2016 йылда Атамбаев Конституцияға төҙәтмәләр индереү буйынса референдум үткәрә. Был инициативаны граждандар йәмғиәте вәкилдәре, хоҡуҡ яҡлаусылар, журналистар, оппозиционерҙар власты узурпациялау ынтылышы, тип атаны

&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.fergananews.com/articles/9046|title=Чолпон Джакупова: После принятия поправок в Конституцию от парламентаризма останутся рожки да ножки|publisher=Фергана - международное агентство новостей|accessdate=2017-07-24}}&lt;/ref&gt;.

Атамбаев президентлығының тамамланыу фазаһы (2016—2017 йылдар) власть яғынан журналистарға, активистарға, оппозиция сәйәсмәндәренә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Заявление экс-президента Кыргызской Республики Отунбаевой Розы Исаковны|url=http://kabarlar.org/news/90356-zayavlenie-eks-prezidenta-kyrgyzskoy-respubliki-otunbaevoy-rozy-isakovny.html|work=КАБАРЛАР - Всегда первый!|date=2017-02-27|accessdate=2017-07-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170730023938/http://kabarlar.org/news/90356-zayavlenie-eks-prezidenta-kyrgyzskoy-respubliki-otunbaevoy-rozy-isakovny.html|archivedate=2017-07-30}}&lt;/ref&gt; һәм хоҡуҡ яҡлаусыларға&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Активисты потребовали от Атамбаева прекратить преследования правозащитников|url=http://zanoza.kg/doc/338409_aktivisty_potrebovali_ot_atambaeva_prekratit_presledovaniia_pravozashitnikov.html|work=Заноза|accessdate=2017-07-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170730020009/http://zanoza.kg/doc/338409_aktivisty_potrebovali_ot_atambaeva_prekratit_presledovaniia_pravozashitnikov.html|archivedate=2017-07-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170730020009/http://zanoza.kg/doc/338409_aktivisty_potrebovali_ot_atambaeva_prekratit_presledovaniia_pravozashitnikov.html |date=2017-07-30 }}&lt;/ref&gt; ҡаршы йүнәлтелгән күп һанлы гражданлыҡ һәм енәйәти суд процестары менән билдәләнде. Ҡайһы бер суд процстарында Атамбаев шәхсән үҙе дәғүәсе (истец) булып сығыш яһай, һәм Ҡырғыҙ Республикаһы Генераль прокуроры уның мәнфәғәтен яҡлай.

=== Енәйәт эше һәм суд процесы ===
2019 йылдың 27 июнендә Жогорку Кенеш ҡарары буйынса, генераль прокуратура, президент вазифаһын башҡарған осорҙа «коррупция», «вазифа вәкәләттәрен арттырыу», «законһыҙ байығыу» кеүек ғәмәлдәр ҡылынғанлығын дәлилләп, Атамбаев, экс-президент, шуның менән бәйле тейелгеһеҙлеге, статусынан мәхрүм ителде&lt;ref&gt;[https://rus.azattyq.org/a/kyrgyzstan-almazbek-atambayev-is-stripped-of-the-immunity/30024187.html Бывший экс-президент. Атамбаева лишили неприкосновенности]&lt;/ref&gt;. 2019 йылдың 7 авгусында Ҡырғыҙстан хоҡуҡ һаҡлау органдары Атамбаевты ҡулға алырға маташа, әммә был мөмкин булмай.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://knews.kg/2019/08/08/almazbek-atambaev-vystupil-s-zayavleniem/|title=Алмазбек Атамбаев выступил с заявлением|author=K-News|date=2019-08-08|publisher=K-News|lang=|accessdate=2019-08-08}}&lt;/ref&gt;. 8 августа, икенсе тапҡыр ҡулға алырға тырышҡанда, Атамбаев бирелә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Как Атамбаева просили сдаться — видео переговоров в доме|url=https://ru.sputnik.kg/politics/20190808/1045370315/mvd-kursan-asanov-atambaev-peregovory-video.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Экс-президент Киргизии Атамбаев задержан|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6745997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Алмазбек Атамбаев сдался властям|url=https://www.vb.kg/doc/380619_almazbek_atambaev_sdalsia_vlastiam.html}}&lt;/ref&gt;. [[Бишкәк]] район суды ҡарары менән, Атамбаев ҡулға алына һәм һаҡ аҫтына ҡуйыла&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Бывший президент Киргизии Атамбаев арестован до 26 августа|url=https://www.kommersant.ru/doc/4054987#id1781909|publisher=Коммерсантъ|date=2019-08-09}}&lt;/ref&gt;. Экс-президентты тотоу махсус операцияһы барышында 136 кеше зыян күрә, 1 спецназсы һәләк була&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20200623/1573352524.html|title=Атамбаева приговорили к 11 годам и двум месяцам лишения свободы|date=20200623T1223|accessdate=2020-06-23}}&lt;/ref&gt;.

2020 йылдың йәйендә Бишкәктә Атамбаев эше судта ҡарала. 1 июндә, судья алдында хөкөм ителеүселәр өсөн тәғәйенләнгән быяла кәртә артында тороуҙан баш тартҡанлыҡтан, Атамбаев тыңлауҙар аҙағына тиклем суд залынан сығарыла&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Судья удалил экс-президента Киргизии из зала суда до конца слушаний|url=https://ria.ru/20200601/1572271122.html|publisher=РИА Новости|date=2020-06-01}}&lt;/ref&gt;.

2020 йылдың 23 июнендә Бишкәк ҡалаһының Первомайский район суды, дәүләт башлығы сифатында ҡаты ауырыуына һылтанып, криминаль авторитет Азиз Батукаевты төрмәнән сығарырға бойороҡ биргәне өсөн, Ҡырғыҙстан енәйәти кодексының 319-сы статьяһы буйынса, Алмазбек Атамбаевты ун бер йыл ике айға иркенән мәхрүм итеү ҡарарын сығара, шулай уҡ ул бөтә дәүләт наградаларынан һәм мөлкәтенән мәхрүм ителә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Экс-президент Киргизии Атамбаев приговорен к лишению свободы по делу о коррупции|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2020/06/23/n_14583499.shtml|publisher=ГАЗЕТА.ru|date=2020-06-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=За что экс-президенту Киргизии Атамбаеву дали 11 лет тюрьмы|url=https://www.mk.ru/politics/2020/06/23/za-chto-eksprezidentu-kirgizii-atambaevu-dali-11-let-tyurmy.html|publisher=[[Московский комсомолец]]|date=2020-06-23}}&lt;/ref&gt;.

2020 йылдың 6 октябре төнөндә, һайлау һөҙөмтәләре менән риза булмау арҡаһында, Ҡырғыҙстанда күмәк халыҡ протесы башланғанда, Милли хәүефһеҙлек дәүләт Комитеты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9635005|title=Экс-президента Киргизии Алмазбека Атамбаева освободили из СИЗО|accessdate=2020-10-05}}&lt;/ref&gt; етәкселеге митингҡа сыҡҡан төркөм менән һөйләшкәндән һуң, Алмазбек Атамбаевты СИЗО-нан сығаралар. 9 октябрҙә Атамбаев, уны яҡлаусылар С. Исаков һәм О Бабанов менән бергә, үҙәк Ала-Тоо майҙанында сығыш яһағандан һуң, үҙен үҙе премьер тип иғлан иткән С Жапаров яҡлылар менән бәрелешә. Экс-президенттың машинаһына ут асыла. 10 октябрҙә ГКНБ хеҙмәткәрҙәре, сыуалыш ойоштороуҙа ғәйепләп, Атамбаевты ҡабат ҡулға ала&lt;ref&gt;[https://ru.sputnik.kg/society/20201012/1050020787/almazbek-atambaev-zaderzhanie-podrobnosti-advokat.html Почему Атамбаева задержали не в Кой-Таше]&lt;/ref&gt;.

== Мауығыуҙары ==
Атамбаев йырҙар яҙыу менән мауыға, һәм уларҙы гитарала уйнап башҡара. Яҙыусыларҙың Ҡырғыҙ Әҙәбиәт фондын етәкләй&lt;ref&gt;[https://ria.ru/world/20160917/1477193442.html Президент Киргизии Атамбаев выпустил новый клип со своей песней | РИА Новости]&lt;/ref&gt;. Ҡырғыҙстандың экс-президенты [[Аҡаев Асҡар Аҡаевич]]тың 2014 йылдың 21 февралендә в интервью «7 канал»дың «Ачык Соз (Открытый разговор)» программаһына биргән интервьюһында Атамбаевты 1990-сы йылдарҙа ул етәкләгән Яҙыусылар союзына бирелгән 50 миллион һум рәсәй грантын үҙләштереүҙә ғәйепләне&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=UPuj0K6hdko|title=где Атамбаев украл свой первый миллион|author=damir batyrbekov|date=2014-02-21|accessdate=2017-07-24}}&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
Алмазбек Атамбаев 1988 йылдан икенсе никахта. Ҡатыны — Раиса Минәхмәдовна Атамбаева (ҡыҙ фамилияһы Шаһиева) милләте буйынса [[Татарҙар|татар]], һөнәре буйынса табип, [[Фән докторы|медицина фәндәре докторы]]. Алмазбек Атамбаев йыш ҡына шаяртып үҙен «татар халҡының кейәүе» тип атай. Уларҙың ике балаһы — улы Ҡадир һәм ҡыҙы Алия бар.

== Әйткән фекерҙәре ==
* 2017 йылдың ноябрендә, президентлыҡ вәкәләттәренең һуңғы көндәрендә, журналистарҙың Ҡаҙағстан һәм шәхсән Нурсолтан Назарбаев менән мөнәсәбәттәре боҙолоу тураһындағы һорауҙарына Атамбаев Алмазбек ғауғалы һүҙҙәр ысҡындырҙы&lt;ref&gt;[https://kloop.kg/blog/2017/11/20/atambaev-kazahskie-senatory-sozhrut-lozhku-kala-esli-prikazhet-nachalnik/ Атамбаев: Казахские сенаторы «сожрут ложку кала, если прикажет начальник»&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

== Наградалары ==

===Ҡырғыҙстан наградалары===

[[Файл:Meeting Vladimir Putin, Raisa Atambayeva, Almazbek Atambayev.jpg|мини|310px|{{center|Алмазбек һәм Раиса Атамбаевтар [[Владимир Путин]] менән. Мәскәү, 2017 йылдың 20 июне}}]]
{| class=&quot;wikitable&quot;; border=&quot;1&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;text-align:left;margin:0.5em 1em 0.5em 0; border:1px #005566 solid; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; width=&quot;20%&quot; | &lt;font color=#696969&gt;Страна&lt;/font&gt; !! bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; width=&quot;20%&quot; | &lt;font color=#696969&gt;Дата&lt;/font&gt; !! bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; width=&quot;55%&quot; colspan=&quot;2&quot; | &lt;font color=#696969&gt;Награда&lt;/font&gt;
|-
| {{Флагификация|Киргизия}} || 1999 йылдың 22 апреле&lt;ref&gt;[http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/3093 Указ Президента Кыргызской Республики от 22 апреля 1999 года УП № 106 «О награждении медалью „Данк“ Атамбаева А. Ш.»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/lib/14171013/#52 Атамбаев, Алмаз Президент Киргизии]&lt;/ref&gt; — 2020 йылдың 23 июне&lt;ref name=&quot;sud&quot;&gt;Лишён государственных наград по решению суда. {{cite web|title=Экс-президент Киргизии Атамбаев приговорен к лишению свободы по делу о коррупции|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2020/06/23/n_14583499.shtml|publisher=ГАЗЕТА.ru|date=2020-06-23}}&lt;/ref&gt;|| colspan=&quot;2&quot; | [[«Данк» миҙалы]]&lt;ref&gt;''за плодотворную деятельность в развитии промышленного производства''&lt;/ref&gt;
|-
| {{Флагификация|Киргизия}} || 2007 йылдың 27 ноябре&lt;ref&gt;[http://continent-online.com/Document/?doc_id=31150734 Указ Президента Кыргызской Республики от 27 ноября 2007 года № 518 «О награждении орденом „Данакер“ Атамбаева А. Ш.»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.fergananews.com/news.php?id=7780 Киргизия: Исполняющий обязанности премьер-министра А.Атамбаев отправлен в отставку]&lt;/ref&gt; — 2020 йылдың 23 июне&lt;ref name=&quot;sud&quot; /&gt; || colspan=&quot;2&quot; | [[«Данакер» ордены]]&lt;ref&gt; '' за большой вклад в социально-экономическое развитие республики, плодотворную работу по сохранению межнационального согласия''&lt;/ref&gt;
|-
| {{Флагификация|Киргизия}} || 2011 йылдың 29 ноябре&lt;ref&gt;[http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/61178 Распоряжение Президента Кыргызской Республики от 29 ноября 2011 года РП № 185 (О награждении именными часами за значительный вклад в поступательном и устойчивом развитии и становлении государственной власти)]&lt;/ref&gt; — 2020 йылдың 23 июне&lt;ref name=&quot;sud&quot; /&gt; || colspan=&quot;2&quot; | Ҡырғыҙ Республикаһы Президентының исемле сәғәте &lt;ref&gt;''за значительный вклад в поступательное и устойчивое развитие и становление государственной власти''&lt;/ref&gt;
|-
| {{Флагификация|Киргизия}} || 2011 йылдың 3 ноябре&lt;ref&gt;[http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/61177 Указ Президента Кыргызской Республики от 30 ноября 2011 года УП № 311 «О награждении государственными наградами государственных и общественных деятелей республики»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vb.kg/doc/170972_roza_otynbaeva_nagradila_gosydarstvennyh_i_obshestvennyh_deiateley_spisok.html Роза Отунбаева наградила государственных и общественных деятелей (список)]&lt;/ref&gt; — 2020 йылдың 23 июне&lt;ref name=&quot;sud&quot; /&gt; || colspan=&quot;2&quot; | II дәрәжә «Манас» ордены&lt;ref&gt; ''за гражданскую ответственность и мужество, проявленные в годы борьбы с авторитарными семейно-клановыми режимами, последовательное отстаивание идей демократии, свободы слова и мирных собраний, активное участие в проведении конституционной реформы, формировании основ парламентской демократии, а также в связи с успешным завершением переходного периода, после Апрельской Народной революции 2010 года''&lt;/ref&gt;
|-
| {{Флагификация|Киргизия}} || 2011 йылдың 30 ноябре&lt;ref&gt;[http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/61178 Указ Президента Кыргызской Республики от 30 ноября 2011 года УП № 312 «О награждении специальным нагрудным знаком „Апрель элдик революциясынын баатыры“ („Герой апрельской народной революции“)»]&lt;/ref&gt; — 2020 йылдың 23 июне&lt;ref name=&quot;sud&quot; /&gt; || colspan=&quot;2&quot; | «Апрель халыҡ революцияһы батыры» махсус күкрәк билдәһе&lt;ref&gt; ''в знак признания особых заслуг участников событий 6-7 апреля 2010 года в свержении коррумпированного антинародного режима, в целях воспитания патриотизма''&lt;/ref&gt;
|-
| {{Флагификация|Киргизия}} || 2017 йылдың 27 ноябре&lt;ref&gt;[http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/900133 Указ Президента Кыргызской Республики от 27 ноября 2017 года УП № 1 «О присвоении высшей степени отличия „Кыргыз Республикасынын Баатыры“ А. Ш. Атамбаеву»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://prezident.kg/ru/novosti/10948_almazbeku_atambaevu_prisvoena_vyisshaya_stepen_otlichiya_kyirgyiz_respublikasyinyin_baatyiryi/|title=Алмазбеку Атамбаеву присвоена высшая степень отличия «Кыргыз Республикасынын Баатыры»|publisher=prezident.kg|accessdate=2017-11-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201024653/http://prezident.kg/ru/novosti/10948_almazbeku_atambaevu_prisvoena_vyisshaya_stepen_otlichiya_kyirgyiz_respublikasyinyin_baatyiryi |date=2017-12-01 }}&lt;/ref&gt; — 2020 йылдың 23 июне&lt;ref name=&quot;sud&quot; /&gt; || colspan=&quot;2&quot; | [[Ҡырғыҙ Республикаһы Геройы]], «Аҡ Шумҡар» айырым билдәһе ҡушып бирелә&lt;ref&gt; ''за исключительные заслуги перед народом, выдающийся вклад в укрепление государственной независимости Кыргызстана, единства народа, мира и согласия в стране, создание прочного фундамента для устойчивого развития Кыргызской Республики, а также проявленные политическую волю и мужество''&lt;/ref&gt;
|}

===Башҡа дәүләттәр наградалары===
{| class=&quot;wikitable&quot;; border=&quot;1&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;text-align:left;margin:0.5em 1em 0.5em 0; border:1px #005566 solid; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; width=&quot;20%&quot; | &lt;font color=#696969&gt;Страна&lt;/font&gt; !! bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; width=&quot;20%&quot; | &lt;font color=#696969&gt;Дата&lt;/font&gt; !! bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; width=&quot;55%&quot; colspan=&quot;2&quot; | &lt;font color=#696969&gt;Награда&lt;/font&gt;
|-
| {{Флагификация|Грузия}} || 2013&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://idfi.ge:443/en/state-prices-awarded-by-the-president-of-georgia-in-2003-2015|title=State Awards Issued by Georgian Presidents in 2003-2015|author=|website=|date=|publisher=IDFI|lang=en|accessdate=2019-05-12}}&lt;/ref&gt;|| colspan=&quot;2&quot; | [[«Балҡыш» президент ордены]]
|-
| {{Флагификация|Сербия}} || 2013&lt;ref&gt;[http://www.predsednik.rs/node/565 Укази о одликовањима] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130301055632/http://www.predsednik.rs/node/565 |date=2013-03-01 }}&lt;/ref&gt; || colspan=&quot;2&quot; | [[Сербия Республикаһы ордены]] Таҫмаһы
|-
| {{Флагификация|Казахстан}} || 2014 йылдың 7 ноябре&lt;ref&gt;[http://www.akorda.kz/ru/page/page_218303_ Встреча с Президентом Кыргызской Республики Алмазбеком Атамбаевым, прибывшим в Казахстан с государственным визитом] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217082708/http://www.akorda.kz/ru/page/page_218303_ |date=2014-12-17 }}&lt;/ref&gt; || colspan=&quot;2&quot; | I дәрәжә «Достык» ордены
|-
| {{Флагификация|Россия}} || 2016 йылдың 17 сентябре&lt;ref&gt;[https://ria.ru/world/20160917/1477190099.html Путин наградил президента Киргизии Атамбаева орденом Александра Невского]&lt;/ref&gt; || colspan=&quot;2&quot; | [[Александр Невский ордены]]
|-
| {{Флагификация|Россия}}/{{Флагификация|Якутия}} || 2016&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://boorsok.ru/tag/nagrada/ |title=Глава Якутии наградил Атамбаева за укрепление мира и дружбы народов |accessdate=2017-11-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171201032558/http://boorsok.ru/tag/nagrada/ |archivedate=2017-12-01 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201032558/http://boorsok.ru/tag/nagrada/ |date=2017-12-01 }}&lt;/ref&gt;|| colspan=&quot;2&quot; | «Тыныслыҡ һәм халыҡтар дуҫлығын нығытҡан өсөн» Почётлы билдәһе
|-
| {{Флагификация|Азербайджан}} || 2016&lt;ref&gt;[http://www.salamnews.ru/ru/news/read/236715 Журнал «Мой Азербайджан» удостоил президента Кыргызстана орденом «Друг Азербайджана»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160924024453/http://www.salamnews.ru/ru/news/read/236715 |date=2016-09-24 }}&lt;/ref&gt; || colspan=&quot;2&quot; | «Әзербайжандың дуҫы» ордены («Минең Әзербайжаным» журналы редакцияһы)
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|4}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.president.kg/ru Официальный сайт президента Киргизской Республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180708233816/http://president.kg/ru/ |date=2018-07-08 }}
* [https://web.archive.org/web/20091112183016/http://www.sambo.kg/federacija/atambaev.html Федерация Самбо КР]
* [http://www.eurasianhome.org/xml/t/databases.xml?lang=ru&amp;nic=databases&amp;letter=a&amp;person=543 Справочная база] (недоступная ссылка)
* [http://www.president.kg/ru Официальный сайт президента Киргизской Республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180708233816/http://president.kg/ru/ |date=2018-07-08 }}
* [https://web.archive.org/web/20091112183016/http://www.sambo.kg/federacija/atambaev.html Федерация Самбо КР]
* [http://www.eurasianhome.org/xml/t/databases.xml?lang=ru&amp;nic=databases&amp;letter=a&amp;person=543 Справочная база]{{Недоступная ссылка|date=Май 2018 |bot=InternetArchiveBot }}

{{внешние ссылки}}
{{Президенты Киргизии}}
{{Премьер-министры Киргизии}}

[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1956 йылда тыуғандар]]
[[Категория:17 сентябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Александр Невский ордены кавалерҙары (Рәсәй Федерацияһы)]]
[[Категория:Сербия Республикаһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡырғыҙстан Геройҙары]]
[[Категория:XX быуат иҡтисадсылары]]
[[Категория:СССР иҡтисадсылары]]
[[Категория:Ҡырғыҙстандың автор-башҡарыусылары]]
[[Категория:Ҡырғыҙстан премьер-министрҙары]]
[[Категория:Депутаты Жогорку Кенеш депутаттары]]
[[Категория:Ҡырғыҙстан министрҙары]]
[[Категория:XXI быуат идарасылары]]
[[Категория:XXI быуат хакимдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса иҡтисадсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Ҡырғыҙстан президенттары]]</text>
      <sha1>g7t06v45nuwqqmobtn0md4bnhiqyw8q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ханнанов Вәсил Мирғәзийән улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>178808</id>
    <revision>
      <id>1306165</id>
      <parentid>1301191</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T17:56:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1306165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8355" sha1="a3wdio6czgnfji9t3rqmszsymgg9qje" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Ханнанов}}
'''Ханнанов Вәсил Мирғәзийән улы''' ([[26 сентябрь]] [[1956 йыл]] — [[24 февраль]] [[2024 йыл]]) — [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]. 1990 йылдан СССР Рәссамдар союзы һәм «Сыңғыҙхан» ижад берекмәһе ағзаһы, 1992 йылдан — берекмә етәксеһе. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2017), Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2023) рәссамы.

== Биографияһы ==
Вәсил Мирғәзийән улы Ханнанов 1956 йылдың 26 сентябрендә [[Башҡорт АССР-в]]ның [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһында тыуған. 1979 йылда [[Өфө сәнғәт училищеһы]]н тамамлай. 1990 йылдан — «Сыңғыҙхан» ижади берекмәһе ағзаһы&lt;ref&gt;[http://www.proza.ru/2011/07/16/651 Чингисхану — 20 лет (Эмма Соловкова) / Проза.ру — национальный сервер современной прозы&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;, 1992 йылдан — берекмә рәйесе. 1980 йылдан алып республика, төбәк, төбәк-ара, бөтә Рәсәй, бөтә Союз, халыҡ-ара һәм сит ил күргәҙмәләрендә ҡатнаша. 2008 йылда Вәсил Мирғәзийән улы Рәссамдар союзының Мәскәү бүлексәһе ағзаһы була. Әлеге ваҡытта [[Өфө]]лә йәшәй. Ханнанов — Башҡортостан Республикаһының Наил Латфуллин исемендәге Заманса сәнғәт музейы директоры.

== Эштәре ==
Вәсил Ханнанов күп йылдар [[һынлы сәнғәт]], графика (акварель, офорт, туҡымаға баҫыу), ассамбляж өлкәһендә әүҙем эшләй, киң стилле диапазон (реализмдан алып супрематизмға тиклем) эйәреүсеһе. Эшен тәүҙә реалист булараҡ башлай. Үҙен һәләтле рәссам итеп ағаста биҙәү, текстиль аппликация, инсталляциялар һәм башҡа күп нәмәләрҙә күрһәтте. Ул Башҡортостанда тәүге перфоманстар ойоштороусыларҙың береһе булды. Уның ижади ысулы нигеҙендә замандың призмаһы аша мәңгелек темаларҙы фәлсәфәүи һынландырыу ята. Рәссам традицион мосолман һәм дөйөм төрки мәҙәниәте интерпретаторы булып тора, даими рәүештә хәҙерге тамашасыға уларҙың байлығын һәм үҙенсәлеген еткереү юлдарын эҙләй. Тамашасыны берҙәм Алланың булыу идеяһына килтереп, бер нисә эшендә христиан һәм ислам араһындағы бәйләнештәрҙе таба һәм асыҡ күрһәтә&lt;ref&gt;[http://peresvetovgallery.ru/hudojniki-20veka/khannanov-vasil-mirgaziyanovich.html Ханнанов Василь Миргазиянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210929131458/http://peresvetovgallery.ru/hudojniki-20veka/khannanov-vasil-mirgaziyanovich.html |date=2021-09-29 }}&lt;/ref&gt;. Ул «Аль-Масад» (1995), триптих «Тафсир» (1989-95), «Раскрытие» (1997-98) һәм башҡа картиналар авторы. Шулай уҡ ул классик сюжеттарға нигеҙләнгән символик сериялар («Рождение мифа», «Женские мифы») һәм «Сфера интимного», «Невообразимое», «Инфанты», «В. Х., Гоген и не только», «Ню-псе», «Бабушкин коран», «Сияние лун», «Тайны любви», «Кочующие свитки Хабар», «Волшебный фонарь» тигән художестволы проекттарҙың булдырыусы булараҡ киң билдәлелек яулай.
Рәссамдың эштәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы, [[Мәскәү]]ҙә заманса сәнғәт музейы, [[Өфө]], [[Новосибирск]], [[Ҡазан]], [[Южно-Сахалинск]], [[Силәбе]], [[Краснодар]], [[Феодосия]], Джерси-Сити (АҠШ) һәм сит илдәрҙә, шәхси йыйылмаларҙа һаҡлана.

== Күргәҙмәләре ==
Вәсил Мирғәзйән улы — «Сыңғыҙхан» төркөмө составында республика, зона, халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡатнашыусы.

=== Шәхси күргәҙмәләре ===
* «ТатАрт» (1991), Төбәк-ара күргәҙмә. [[Санкт-Петербург]])
* «Неизвестная Россия» (1998)
* Рәсәй рәссамдарының [[Америка Ҡушма Штаттары]]нда күргәҙмәһе (Джерси-Сити, Заманса рус сәнғәте музейы; [[Нью-Йорк]], Галерея Залъмана; [[Вашингтон]]).
* «ЕВРО-АРТ 1999» (1999, ИТ «Сыңғыҙхан», [[Барселона]], [[Испания]]).
* модуль экспозиция ИТ «Сыңғыҙхан» (2000, [[Мәскәү]], «Манеж»).
* «Рәсәйҙә мосолман сәнғәтенең заманса аспектта» күргәҙмәһе (2000, «Сыңғыҙхан» ижади төркөмө, [[Мәскәү]], [[Мысыр]] Илселеге).
* «Башҡортостандың заманса һынлы сәнғәте» (2001, [[Санкт-Петербург]]).

== Маҡтаулы исемдәре ==
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1999).

Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы (2017).

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20140313162007/http://rinfom.ru/zhivopis/hannanov Живопись. Ханнанов]
* [http://omskpress.ru/news/29940/gogen_na_zanaveskax_i_sposob_lyubvi/ Способ любви]
* [https://web.archive.org/web/20160304235636/http://www.shamail.antat.ru/Mans/Hannov/Hannov.htm Ханнанов]
* [http://www.calligraphy-museum.com/rus/Participants/Vasil_Khannanov.aspx Василь Ханнанов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140313154302/http://www.calligraphy-museum.com/rus/Participants/Vasil_Khannanov.aspx |date=2014-03-13 }}
* [http://artageless.com/artist-vasil-khannanov Художник Василь Ханнанов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210930005256/http://artageless.com/artist-vasil-khannanov |date=2021-09-30 }}
* [http://artageless.com/gallery-hannanov-vasil-01 Картины художника Василя Миргазияновича Ханнова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411115805/http://artageless.com/gallery-hannanov-vasil-01 |date=2021-04-11 }}
* [http://artageless.com/persian-motifs-solo-exhibition-vasyl-hannanova-sterlitamak «Персидские мотивы» — персональная выставка Василя Ханнанова в Стерлитамаке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210929173417/http://artageless.com/persian-motifs-solo-exhibition-vasyl-hannanova-sterlitamak |date=2021-09-29 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Октябрьскийҙа тыуғандар]]
[[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамдары]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамдары]]
[[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>a3wdio6czgnfji9t3rqmszsymgg9qje</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306166</id>
      <parentid>1306165</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T17:57:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* Маҡтаулы исемдәре */ өҫтәмә мәғлүмәт, аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1306166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8450" sha1="6udr6zmxo7eqt844srhm7aeuqyudjmg" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Ханнанов}}
'''Ханнанов Вәсил Мирғәзийән улы''' ([[26 сентябрь]] [[1956 йыл]] — [[24 февраль]] [[2024 йыл]]) — [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]. 1990 йылдан СССР Рәссамдар союзы һәм «Сыңғыҙхан» ижад берекмәһе ағзаһы, 1992 йылдан — берекмә етәксеһе. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2017), Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2023) рәссамы.

== Биографияһы ==
Вәсил Мирғәзийән улы Ханнанов 1956 йылдың 26 сентябрендә [[Башҡорт АССР-в]]ның [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһында тыуған. 1979 йылда [[Өфө сәнғәт училищеһы]]н тамамлай. 1990 йылдан — «Сыңғыҙхан» ижади берекмәһе ағзаһы&lt;ref&gt;[http://www.proza.ru/2011/07/16/651 Чингисхану — 20 лет (Эмма Соловкова) / Проза.ру — национальный сервер современной прозы&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;, 1992 йылдан — берекмә рәйесе. 1980 йылдан алып республика, төбәк, төбәк-ара, бөтә Рәсәй, бөтә Союз, халыҡ-ара һәм сит ил күргәҙмәләрендә ҡатнаша. 2008 йылда Вәсил Мирғәзийән улы Рәссамдар союзының Мәскәү бүлексәһе ағзаһы була. Әлеге ваҡытта [[Өфө]]лә йәшәй. Ханнанов — Башҡортостан Республикаһының Наил Латфуллин исемендәге Заманса сәнғәт музейы директоры.

== Эштәре ==
Вәсил Ханнанов күп йылдар [[һынлы сәнғәт]], графика (акварель, офорт, туҡымаға баҫыу), ассамбляж өлкәһендә әүҙем эшләй, киң стилле диапазон (реализмдан алып супрематизмға тиклем) эйәреүсеһе. Эшен тәүҙә реалист булараҡ башлай. Үҙен һәләтле рәссам итеп ағаста биҙәү, текстиль аппликация, инсталляциялар һәм башҡа күп нәмәләрҙә күрһәтте. Ул Башҡортостанда тәүге перфоманстар ойоштороусыларҙың береһе булды. Уның ижади ысулы нигеҙендә замандың призмаһы аша мәңгелек темаларҙы фәлсәфәүи һынландырыу ята. Рәссам традицион мосолман һәм дөйөм төрки мәҙәниәте интерпретаторы булып тора, даими рәүештә хәҙерге тамашасыға уларҙың байлығын һәм үҙенсәлеген еткереү юлдарын эҙләй. Тамашасыны берҙәм Алланың булыу идеяһына килтереп, бер нисә эшендә христиан һәм ислам араһындағы бәйләнештәрҙе таба һәм асыҡ күрһәтә&lt;ref&gt;[http://peresvetovgallery.ru/hudojniki-20veka/khannanov-vasil-mirgaziyanovich.html Ханнанов Василь Миргазиянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210929131458/http://peresvetovgallery.ru/hudojniki-20veka/khannanov-vasil-mirgaziyanovich.html |date=2021-09-29 }}&lt;/ref&gt;. Ул «Аль-Масад» (1995), триптих «Тафсир» (1989-95), «Раскрытие» (1997-98) һәм башҡа картиналар авторы. Шулай уҡ ул классик сюжеттарға нигеҙләнгән символик сериялар («Рождение мифа», «Женские мифы») һәм «Сфера интимного», «Невообразимое», «Инфанты», «В. Х., Гоген и не только», «Ню-псе», «Бабушкин коран», «Сияние лун», «Тайны любви», «Кочующие свитки Хабар», «Волшебный фонарь» тигән художестволы проекттарҙың булдырыусы булараҡ киң билдәлелек яулай.
Рәссамдың эштәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы, [[Мәскәү]]ҙә заманса сәнғәт музейы, [[Өфө]], [[Новосибирск]], [[Ҡазан]], [[Южно-Сахалинск]], [[Силәбе]], [[Краснодар]], [[Феодосия]], Джерси-Сити (АҠШ) һәм сит илдәрҙә, шәхси йыйылмаларҙа һаҡлана.

== Күргәҙмәләре ==
Вәсил Мирғәзйән улы — «Сыңғыҙхан» төркөмө составында республика, зона, халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡатнашыусы.

=== Шәхси күргәҙмәләре ===
* «ТатАрт» (1991), Төбәк-ара күргәҙмә. [[Санкт-Петербург]])
* «Неизвестная Россия» (1998)
* Рәсәй рәссамдарының [[Америка Ҡушма Штаттары]]нда күргәҙмәһе (Джерси-Сити, Заманса рус сәнғәте музейы; [[Нью-Йорк]], Галерея Залъмана; [[Вашингтон]]).
* «ЕВРО-АРТ 1999» (1999, ИТ «Сыңғыҙхан», [[Барселона]], [[Испания]]).
* модуль экспозиция ИТ «Сыңғыҙхан» (2000, [[Мәскәү]], «Манеж»).
* «Рәсәйҙә мосолман сәнғәтенең заманса аспектта» күргәҙмәһе (2000, «Сыңғыҙхан» ижади төркөмө, [[Мәскәү]], [[Мысыр]] Илселеге).
* «Башҡортостандың заманса һынлы сәнғәте» (2001, [[Санкт-Петербург]]).

== Маҡтаулы исемдәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1999).
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы (2017).
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы (2023).

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20140313162007/http://rinfom.ru/zhivopis/hannanov Живопись. Ханнанов]
* [http://omskpress.ru/news/29940/gogen_na_zanaveskax_i_sposob_lyubvi/ Способ любви]
* [https://web.archive.org/web/20160304235636/http://www.shamail.antat.ru/Mans/Hannov/Hannov.htm Ханнанов]
* [http://www.calligraphy-museum.com/rus/Participants/Vasil_Khannanov.aspx Василь Ханнанов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140313154302/http://www.calligraphy-museum.com/rus/Participants/Vasil_Khannanov.aspx |date=2014-03-13 }}
* [http://artageless.com/artist-vasil-khannanov Художник Василь Ханнанов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210930005256/http://artageless.com/artist-vasil-khannanov |date=2021-09-30 }}
* [http://artageless.com/gallery-hannanov-vasil-01 Картины художника Василя Миргазияновича Ханнова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411115805/http://artageless.com/gallery-hannanov-vasil-01 |date=2021-04-11 }}
* [http://artageless.com/persian-motifs-solo-exhibition-vasyl-hannanova-sterlitamak «Персидские мотивы» — персональная выставка Василя Ханнанова в Стерлитамаке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210929173417/http://artageless.com/persian-motifs-solo-exhibition-vasyl-hannanova-sterlitamak |date=2021-09-29 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Октябрьскийҙа тыуғандар]]
[[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамдары]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамдары]]
[[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>6udr6zmxo7eqt844srhm7aeuqyudjmg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306167</id>
      <parentid>1306166</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T17:58:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>категория, өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1306167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8536" sha1="t54adso3fag4fuhcm6w8w1kxcx6qos3" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Ханнанов}}
'''Ханнанов Вәсил Мирғәзийән улы''' ([[26 сентябрь]] [[1956 йыл]] — [[24 февраль]] [[2024 йыл]]) — [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]. 1990 йылдан СССР Рәссамдар союзы һәм «Сыңғыҙхан» ижад берекмәһе ағзаһы, 1992 йылдан — берекмә етәксеһе. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2017), Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2023) рәссамы.

== Биографияһы ==
Вәсил Мирғәзийән улы Ханнанов 1956 йылдың 26 сентябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһында тыуған. 1979 йылда [[Өфө сәнғәт училищеһы]]н тамамлай. 1990 йылдан — «Сыңғыҙхан» ижади берекмәһе ағзаһы&lt;ref&gt;[http://www.proza.ru/2011/07/16/651 Чингисхану — 20 лет (Эмма Соловкова) / Проза.ру — национальный сервер современной прозы&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;, 1992 йылдан — берекмә рәйесе. 1980 йылдан алып республика, төбәк, төбәк-ара, бөтә Рәсәй, бөтә Союз, халыҡ-ара һәм сит ил күргәҙмәләрендә ҡатнаша. 2008 йылда Вәсил Мирғәзийән улы Рәссамдар союзының Мәскәү бүлексәһе ағзаһы була. Әлеге ваҡытта [[Өфө]]лә йәшәй. Ханнанов — Башҡортостан Республикаһының Наил Латфуллин исемендәге Заманса сәнғәт музейы директоры.

== Эштәре ==
Вәсил Ханнанов күп йылдар [[һынлы сәнғәт]], графика (акварель, офорт, туҡымаға баҫыу), ассамбляж өлкәһендә әүҙем эшләй, киң стилле диапазон (реализмдан алып супрематизмға тиклем) эйәреүсеһе. Эшен тәүҙә реалист булараҡ башлай. Үҙен һәләтле рәссам итеп ағаста биҙәү, текстиль аппликация, инсталляциялар һәм башҡа күп нәмәләрҙә күрһәтте. Ул Башҡортостанда тәүге перфоманстар ойоштороусыларҙың береһе булды. Уның ижади ысулы нигеҙендә замандың призмаһы аша мәңгелек темаларҙы фәлсәфәүи һынландырыу ята. Рәссам традицион мосолман һәм дөйөм төрки мәҙәниәте интерпретаторы булып тора, даими рәүештә хәҙерге тамашасыға уларҙың байлығын һәм үҙенсәлеген еткереү юлдарын эҙләй. Тамашасыны берҙәм Алланың булыу идеяһына килтереп, бер нисә эшендә христиан һәм ислам араһындағы бәйләнештәрҙе таба һәм асыҡ күрһәтә&lt;ref&gt;[http://peresvetovgallery.ru/hudojniki-20veka/khannanov-vasil-mirgaziyanovich.html Ханнанов Василь Миргазиянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210929131458/http://peresvetovgallery.ru/hudojniki-20veka/khannanov-vasil-mirgaziyanovich.html |date=2021-09-29 }}&lt;/ref&gt;. Ул «Аль-Масад» (1995), триптих «Тафсир» (1989-95), «Раскрытие» (1997-98) һәм башҡа картиналар авторы. Шулай уҡ ул классик сюжеттарға нигеҙләнгән символик сериялар («Рождение мифа», «Женские мифы») һәм «Сфера интимного», «Невообразимое», «Инфанты», «В. Х., Гоген и не только», «Ню-псе», «Бабушкин коран», «Сияние лун», «Тайны любви», «Кочующие свитки Хабар», «Волшебный фонарь» тигән художестволы проекттарҙың булдырыусы булараҡ киң билдәлелек яулай.
Рәссамдың эштәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы, [[Мәскәү]]ҙә заманса сәнғәт музейы, [[Өфө]], [[Новосибирск]], [[Ҡазан]], [[Южно-Сахалинск]], [[Силәбе]], [[Краснодар]], [[Феодосия]], Джерси-Сити (АҠШ) һәм сит илдәрҙә, шәхси йыйылмаларҙа һаҡлана.

== Күргәҙмәләре ==
Вәсил Мирғәзйән улы — «Сыңғыҙхан» төркөмө составында республика, зона, халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡатнашыусы.

=== Шәхси күргәҙмәләре ===
* «ТатАрт» (1991), Төбәк-ара күргәҙмә. [[Санкт-Петербург]])
* «Неизвестная Россия» (1998)
* Рәсәй рәссамдарының [[Америка Ҡушма Штаттары]]нда күргәҙмәһе (Джерси-Сити, Заманса рус сәнғәте музейы; [[Нью-Йорк]], Галерея Залъмана; [[Вашингтон]]).
* «ЕВРО-АРТ 1999» (1999, ИТ «Сыңғыҙхан», [[Барселона]], [[Испания]]).
* модуль экспозиция ИТ «Сыңғыҙхан» (2000, [[Мәскәү]], «Манеж»).
* «Рәсәйҙә мосолман сәнғәтенең заманса аспектта» күргәҙмәһе (2000, «Сыңғыҙхан» ижади төркөмө, [[Мәскәү]], [[Мысыр]] Илселеге).
* «Башҡортостандың заманса һынлы сәнғәте» (2001, [[Санкт-Петербург]]).

== Маҡтаулы исемдәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1999).
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы (2017).
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы (2023).

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20140313162007/http://rinfom.ru/zhivopis/hannanov Живопись. Ханнанов]
* [http://omskpress.ru/news/29940/gogen_na_zanaveskax_i_sposob_lyubvi/ Способ любви]
* [https://web.archive.org/web/20160304235636/http://www.shamail.antat.ru/Mans/Hannov/Hannov.htm Ханнанов]
* [http://www.calligraphy-museum.com/rus/Participants/Vasil_Khannanov.aspx Василь Ханнанов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140313154302/http://www.calligraphy-museum.com/rus/Participants/Vasil_Khannanov.aspx |date=2014-03-13 }}
* [http://artageless.com/artist-vasil-khannanov Художник Василь Ханнанов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210930005256/http://artageless.com/artist-vasil-khannanov |date=2021-09-30 }}
* [http://artageless.com/gallery-hannanov-vasil-01 Картины художника Василя Миргазияновича Ханнова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411115805/http://artageless.com/gallery-hannanov-vasil-01 |date=2021-04-11 }}
* [http://artageless.com/persian-motifs-solo-exhibition-vasyl-hannanova-sterlitamak «Персидские мотивы» — персональная выставка Василя Ханнанова в Стерлитамаке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210929173417/http://artageless.com/persian-motifs-solo-exhibition-vasyl-hannanova-sterlitamak |date=2021-09-29 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Октябрьскийҙа тыуғандар]]
[[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамдары]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамдары]]
[[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың халыҡ рәссамдары]]</text>
      <sha1>t54adso3fag4fuhcm6w8w1kxcx6qos3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алиев Илһам Гейдар оғлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179672</id>
    <revision>
      <id>1306292</id>
      <parentid>1283042</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T04:22:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16155" sha1="f6zb7bqx4lbyzo3y99rqn99n778gefh" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{ФШ|Алиев}}
'''Алиев Илһам Гейдар оғлы''' ({{Lang-az|İlham Heydər oğlu Əliyev}} {{Ipa|[ilham hejˈdæɾ oɣˈɫu æˈlijɪf]}}; шулай уҡ урыҫ традицияһы буйынса '''Илһам Гейдарович Алиев'''; [[24 декабрь]] [[1961 йыл]]) — [[Әзербайжан]]дың сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре. 2003 йылдың 31 октябренән илдең ғәмәлдәге президенты.

Күп халыҡ-ара күҙәтеүселәр фекеренсә, Илһам Алиев президент булып килгәндән һуң илдә сәйәси тотороҡлоҡ хөкөм һөрә. Шуның менән бергә ҡайһы бер сығанаҡтар ул Әзербайжанда диктатор йәки авторитар режим урынлаштырҙы тип билдәләй&lt;ref&gt;''Hill S.'' [https://books.google.ru/books?id=36NM38haLCEC Europe’s Promise: Why the European Way is the Best Hope in an Insecure Age]. — University of California Press, 2010. — P. 217.&lt;br&gt;''Solomon N.'' [https://books.google.ru/books?id=HO6oAUtrEPAC War Made Easy: How Presidents and Pundits Keep Spinning Us to Death]. — [[John Wiley &amp; Sons]], 2010. — Ch. 6 (см. на последней странице главы).&lt;br&gt;''Lushnycky A. N., Riabchuk M.'' [https://books.google.ru/books?id=cQqr7f9QkngC Ukraine on Its Meandering Path Between East and West]. — [[Peter Lang]], 2009. — P. 28.&lt;br&gt;''Scahill J.'' [https://books.google.ru/books?id=vpo5E5JagJEC Blackwater: The Rise of the World’s Most Powerful Mercenary Army]. — Profile Books, 2011. — P. 238, 242.&lt;br&gt;''Chomsky N., Achcar G.'' [https://books.google.ru/books?id=GJjtAAAAMAAJ Perilous power: The Middle East &amp; U.S. Foreign Policy: dialogues on terror, democracy, war, and justice]. — Paradigm Publishers, 2008. — P. 44.&lt;br&gt;''Warshal B.'' [https://books.google.ru/books?id=0bOYSAstqgcC Provocative Columns: A Liberal Rabbi Reflects on Beliefs, Israel &amp; American Politics]. — iUniverse, 2009. — P. 259.&lt;br&gt;''Noble H. B.'' [https://books.google.ru/books?id=15CnJi-PQb4C Cheney’s War Crimes: The Reign of a de Facto President]. — Author House, 2013. — P. 153.&lt;br&gt;''Martin D.'' [http://www.dailymail.co.uk/news/article-1364372/Prince-Andrews-close-friendship-torture-dictator-Ilham-Aliyev.html Now Prince Andrew comes under fire for links to ruler of second corrupt former Soviet state] // [[Daily Mail]]. — 9.3.2011: {{oq|en|Prince Andrew has developed a 'close friendship' with a billionaire dictator accused of torturing protesters, and lobbied the president of another of the world's 'most corrupt' countries, it has emerged.}}&lt;br&gt;''Harris M.'' [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/azerbaijan/9658427/Why-is-a-crucial-conference-on-internet-freedom-taking-place-in-a-dictatorship.html Why is a crucial conference on internet freedom taking place in a dictatorship?] // [[The Daily Telegraph]]. — 7.11.2012.&lt;br&gt;''Peck T.'' [http://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/the-prince-the-brutal-dictator-and-a-friendship-he-just-wont-give-up-8270022.html The Prince, the brutal dictator and a friendship he just won’t give up] // [[The Independent]]. — 1.11.2012.&lt;br&gt;''Weiss M.'' [https://foreignpolicy.com/2014/06/10/the-corleones-of-the-caspian/ The Corleones of the Caspian]. // [[Foreign Policy]]. — 10.6.1014.&lt;br&gt;''Hiatt F.'' [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/06/AR2011020603409.html Obama needs a freedom agenda he can believe in]. // [[The Washington Post]]. — 7.2.2011.&lt;br&gt;[Editorial Board] [http://www.washingtonpost.com/opinions/azerbaijan-prosecutes-a-prominent-human-rights-defender-on-absurd-charges/2014/08/13/2971c430-2254-11e4-958c-268a320a60ce_story.html Azerbaijan prosecutes a prominent human rights defenderon absurd charges]. // The Washington Post. — 13.8.2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Azerbaijan: Vulnerable Stability|publisher=International Crisis Group|url=http://old.crisisgroup.org/en/regions/europe/south-caucasus/azerbaijan/207-azerbaijan-vulnerable-stability.html|date=2010-09-03|lang=en|access-date=2017-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171018012810/http://old.crisisgroup.org/en/regions/europe/south-caucasus/azerbaijan/207-azerbaijan-vulnerable-stability.html|archivedate=2017-10-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171018012810/http://old.crisisgroup.org/en/regions/europe/south-caucasus/azerbaijan/207-azerbaijan-vulnerable-stability.html |date=2017-10-18 }}{{oq|en|Ilham Aliyev’s presidency has been marked by stabilisation of the political life of the country and economic growth driven by oil exports. This stability, however, has come with the consolidation of authoritarian rule, greater suppression of freedoms and an increased reliance by elites on corruption and patronage networks to dominate virtually all aspects of public life. &lt;br&gt;... &lt;br&gt;The anticipated reforms have failed to materialise. Each subsequent election has resulted in more concentration of power in the hands of the executive. Civil and political freedoms have been drastically curtailed. As a result, Azerbaijan has gone from a semi-authoritarian to a fully authoritarian state. &lt;br&gt;... &lt;br&gt;Like many authoritarian governments, the Azerbaijani regime is highly insular and opaque. &lt;br&gt;... &lt;br&gt;International watchdogs have consistently ranked Azerbaijan as one of the world’s most corrupt countries. The government denies corruption is systemic, but as in many authoritarian states with clientelist systems, pervasive corruption is not a spontaneous phenomenon stemming only from low salaries, lack of competence and unawareness of rights.}}&lt;br&gt;CIA The World Factbook — [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aj.html Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160709035525/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aj.html |date=2016-07-09 }}: {{oq|en|Corruption in the country is widespread, and the government, which eliminated presidential term limits in a 2009 referendum, has been accused of authoritarianism.}}&lt;br&gt;''Landell-Mills P.'' [https://books.google.ru/books?id=ZFYx1hoRaacC Citizens Against Corruption: Report from the Front Line]. — Troubador Publishing Ltd, 2013. — P.. XVI.&lt;br&gt;[http://www.rferl.org/content/amnesty_international_marks_golden_anniversary/24207842.html Amnesty International Marks Golden Anniversary]. [[Радио «Свобода»]], 12.12.2014.{{ref-en}}&lt;br&gt;''Macalister T.'' [http://www.theguardian.com/business/2014/apr/22/energy-supply-russia-ukraine-gas-rich-countries-human-rights UK energy quest highlights human rights concerns in gas-rich countries]/ // [[The Guardian]]. — 22.4.2014.&lt;/ref&gt;.

== Сығышы ==
Илһам Алиев [[1961 йыл]]дың 24 декабрендә [[Баҡы]] ҡалаһында, Әзербайжан ССР-ының Дәүләт именлеге комитетының контрразведка начальнгы [[Гейдар Алиев|Гейдара Алиев]] һәм офтальмология институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре [[Алиева Зарифа Азиз ҡыҙы]] ғаиләһендә тыуа&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://novodevichye.narod.ru/alieva.html|title=Новодевичье кладбище. Алиева Зарифа Азиз Гызы (1923-1985)|date=2012-11-03|accessdate=2018-01-30|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121103234155/http://novodevichye.narod.ru/alieva.html|archivedate=2012-11-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103234155/http://novodevichye.narod.ru/alieva.html |date=2012-11-03 }}&lt;/ref&gt;.

Илһамдан өлкәнерәк бала, апаһы — Севиль. Илһам Алиевтың апаһының улы — Азер, Әзербайжандың Ауыр атлетика Федерацияһы вице-президенты&lt;ref&gt;{{cite news| title=Племянник президента поразил всех| url=https://ru.sputnik.az/life/20170212/408870533/plemannik-ilhama-aliyeva-porazil-video.html| author=| publisher=Sputnik Азербайджана| date=2017-02-12| accessdate=2021-10-11| archiveurl=https://web.archive.org/web/20180614180618/https://ru.sputnik.az/life/20170212/408870533/plemannik-ilhama-aliyeva-porazil-video.html| archivedate=2018-06-14}}&lt;/ref&gt;.

=== Атаһы яғынан ===
[[Файл:Heydar Aliyev childhood.jpg|thumb|left|260px|Гейдар Алиевтың ғаиләһе]]
Атаһы — [[Гейдар Алиев]] Әзербайжан Дәүләт именлеге комитеты (КГБ) начальнигы, артабан КПСС-тың Әзербайжан Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары (1920—1991) була. Мәскәүҙә СССР Министрҙар Советы йәғни Хөкүмәт Рәйесе урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнә. [[Нахичевань]] ҡалаһында тыуған. Алиевтар ғаиләһе Әрмәнстан әзербайжандарынан була&lt;ref&gt;
* {{статья |заглавие = Бои в Сисиане под руководством Андраника против турок и азербайджанцев (август-сентябрь 1918 г.)|автор=А. Г. Симонян |издание=Вестник Ереванского университета /Общ. Науки/ |место=Ер. |страницы=36 |год=2005 |выпуск= |номер=2 (116)}} ''Прибыв в Сисианский район, Андраник со своими силами попытался утихомирить разбушевавшихся азербайджанцев. Несмотря на все попытки армянской стороны убедить их подчиниться решениям Центрального национального совета Зангезура и прекратить междоусобную войну, азербайджанцы продолжали свои вражеские действия. В этой ситуации по решению Андраника были захвачены наиболее агрессивные '''азербайджанские сёла''' Агуди, Вагуди, '''Джомартлу''', Ортакюз, Аравус, Урут и оттуда изгнаны вооруженные формирования мусаватистов.''
Этнический состав населения Джомартли зафиксирован в различных статистических материалах, где указывается, что оно населено татарами (то есть азербайджанцами).
* {{книга
|автор    = 
|заглавие = Кавказский календарь на 1910 год. Часть 1
|место    = Тифлис
|том      = 
|год      = 
|страницы = 240
|isbn     = 
}} ''Джамартлу, сел. Елисаветп. Зангезурск. 400 жит. 1908 г. Татары.''
* {{книга
|автор    = 
|заглавие = Кавказский календарь на 1912 год. Отдел статистический
|место    = Тифлис
|том      = 
|год      = 
|страницы = 149
|isbn     = 
}} ''Джамарлу с., Елис., Занг., тр.. 381 жит.''
* {{книга
|автор    = 
|заглавие = Кавказский календарь на 1915 год. Отдел статистический
|место    = Тифлис
|том      = 
|год      = 
|страницы = 120
|isbn     = 
}} ''Джомартлу с., Елис., Занг., тр.. 405 жит.''
* {{книга
|автор    = 
|заглавие = Памятная книжка Елисаветпольской губернии на 1910 год. Отдел IV
|место    = Елисаветполь
|том      = 
|год      = 
|страницы = 90
|isbn     = 
}} ''(там указано 292 жителя, все татары-мусульмане — прим.)''
&lt;/ref&gt; Әрмәнстандың Зангезур өйәҙе Танаат (Джомартли) ауылы (һуңғараҡ Сисиан районы, хәҙер Әрмәнстандың Сюник өлкәһе), ләкин Гейдар тыуыр алдынан ғаилә Нахичеванға күсеп килә&lt;ref&gt;{{книга
|автор        = Thomas de Waal
|заглавие     = Black Garden: Armenia and Azerbaijan through Peace and War
|издательство = New York University Press
|год          = 2004
|страницы     = 306, прим. 7
|isbn         = 0-8147-1944-9, 0-8147-1945-7
}}{{oq|ru|Some maintain that Heidar Aliev was actually born in Armenia in 1921, not in Nakhichevan in 1923. His younger brother, Jalal Aliev, interviewed on 4 November 2000, said that the Aliev family came from the village of Jomartly in Zangezur but had moved to Nakhichevan by the time Heidar was born.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ахундова&quot;&gt;{{книга
|автор        = Э. Ахундова
|заглавие     = Гейдар Алиев. Личность и эпоха. Часть 1
|издательство = Озан
|место        = Баку
|год          = 2007
|страницы     = 19—29
|isbn         = 
}}&lt;/ref&gt;. Гейдарҙың атаһы яғынан өләсәһе Уруд ауылынан (хәҙер — [[Әрмәнстан]]дағы Воротан ауылы (Сисиан районы)&lt;ref name=&quot;Ахундова&quot;/&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
[[Категория:Исмоили Самони ордены кавалерҙары]]
[[Категория:МГИМО-ның почетлы докторҙары]]
[[Категория:Әзербайжан президенттары]]
[[Категория:Әзербайжан премьер-министрҙары]]
[[Категория:Әзербайжан милләтселәре]]
[[Категория:XX быуат сәйәсмәндәре]]
[[Категория:I дәрәжә изге Сергий Радонежский РПД ордены кавалерҙары]]
[[Категория:РПЦ «Дан һәм Намыҫ» орденының кавалерҙары]]
[[Категория:«Астанаға 10 йыл» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:I класлы Төркиә Республикаһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Сербия Республикаһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Польша Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн орденының ҙур тәреһе кавалерҙары]]
[[Категория:«Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены Ҙур тәре кавалерҙары]]
[[Категория:Почётлы легион Оло Тәре ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Өс йондоҙ орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]]
[[Категория:Кавалеры ордена князя Ярослава Мудрого 1 степени]]
[[Категория:Азатлыҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Сәйәси фәндәр докторҙары]]
[[Категория:Тарих фәндәре кандидаттары]]
[[Категория:Баҡыла тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1961 йылда тыуғандар]]
[[Категория:24 декабрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>f6zb7bqx4lbyzo3y99rqn99n778gefh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әсәд Әсмә</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179744</id>
    <revision>
      <id>1306202</id>
      <parentid>1299508</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T20:42:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8337" sha1="5rs610yhavklelrvd3gwrnlqjkx3fow" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Әсмә әл-Әсәд''' ({{lang-ar|أسماء الأسد}}), ҡыҙ сағында '''Әсмә Фәүәз әл-Әхрәс''' ({{lang-ar|أسماء فواز الأخرس}}) ({{ДатаРождения|11|08|1975}}, {{МестоРождения|Лондон}}, [[Бөйөк Британия]]) — [[Сүриә]]ләге беренсе леди, ил президенты Бәшәр Әсәдтең ҡатыны.

== Биографияһы ==
Әсмә Лондонда 1975 йылдың 11 авгусында тыуған. Ғаиләһе Сүриәнең Хомс ҡалаһынан. Атаһы — консультант-кардиолог Фәүәз Әхрәс, әсәһе — отставкалағы дипломат (илсе) Сәхәр Отри әл-Әхрәс. Әсмә лондон ҡыҙҙар мәктәбендә уҡый, Лондон университеты Корль колледжының компьютер технологиялары һәм француз әҙәбиәте буйынса отличие менән тамалай.&lt;ref&gt;{{cite news|first=Oliver |last=Harvey |url=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/features/2514525/Sexy-Brit-bringing-Syria-in-from-the-cold.html |title=Sexy Brit bringing Syria in from the cold |publisher=The Sun |date=2009-07-03 |accessdate=2011-03-26}}&lt;/ref&gt; После Университеттан һуң, [[Deutsche Bank|Дойче банк]]та хеджирование бүлегендә Европа һәм Алыҫ Көнсығыш клиенттары менән эшләй. [[1998 йыл]]да [[J. P. Morgan]]дың инвестициялар бүлегендә биотехнологик һәм фармацевтик компанияларҙың ҡушылыуы һәм йотолоуы буйынса белгес булып эшләй. Компанияның нью-йорк бүлеге офисында европа һәм америка клиенттарының ҡушылыуы буйынса 4 ҙур килешеү төҙөй.&lt;ref name=&quot;vogue&quot;&gt;{{cite news |last=Buck |first=Joan Juliet |url=http://www.vogue.com/vogue-daily/article/asma-al-assad-a-rose-in-the-desert/ |title=Asma al-Assad: A Rose in the Desert |publisher=[[Vogue (magazine)|Vogue]] |date=2011-02-25 |accessdate=2011-03-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110225204927/http://www.vogue.com/vogue-daily/article/asma-al-assad-a-rose-in-the-desert/ |archivedate=2011-02-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.syrianembassy.us/first_lady.html The First Lady] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120521010308/http://www.syrianembassy.us/first_lady.html |date=2012-05-21 }}, Embassy of Syria in Washington D.C.&lt;/ref&gt;
[[Файл:Bashar and Asmaa al-Assad in Moscow.jpg|thumb|Бәшәр һәм Әсмә Мәскәүҙә]]
Әсмә Сүриәгә [[2000 йыл]]дың ноябрендә ҡайта һәм декабрҙә Бәшәр Әсәдкә кейәүгә сыға. 
Уларҙың өс балаһы бар: Хафиз, Зәйни һәм Кәрим.

'''Әсмә әл-Әсәдтең''' ата-әсәһе [[Бөйөк Британия]]ла йәшәй&lt;ref&gt;[https://www.infox.ru/usefull/250/207587-asma-al-asad-doc-svoego-naroda Асма Әсәд: дочь своего народа?]&lt;/ref&gt;.

== Сәләмәтлеге ==
2018 йылдың авгусында президент хакимиәте матбуғат хеҙмәте Сүриә беренсе ледийы Дамаскта иртә стадиялағы яман шеш менән госпиталгә ятҡанлығын белдерә&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/08/08/2018/5b6af06b9a79478932bc8444 Супругу Башара Асада госпитализировали с онкологическим заболеванием]&lt;/ref&gt;.

2019 йылдың 27 ғинуарында Сүриә президенты канцелярияһы Дамаск хәрби госпиталендә Әсмә Әсәдтең күкрәк яман шешенә операция эшләнеләр, тип хәбәр итә&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5c4ddaf39a7947608c8aaa2f Врачи успешно удалили опухоль супруге президента Сирии]&lt;/ref&gt;.
 
2019 йылдың 4 авгусында Әсмә Әсәд яман шеште еңде тиелә һәм төҙәлеүгә барыуы билдәләп үтелә&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.vesti.ru/videos/show/vid/806315/|title=Асма Әсәд победила рак|date=4 августа 2019|publisher=[[Вести.ру]]|accessdate=2019-08-07}}&lt;/ref&gt;.

[[2021 йыл]]дың 8 мартында Әсмә [[COVID-19]] менән сирләй тигән хәбәр тарала&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Президент Сирии Башар Әсәд заразился коронавирусом вместе с женой.|url=https://yandex.ru/news/instory/Prezident_Sirii_Bashar_Asad_zabolel_koronavirusom--e4f11063b3229a4b3e8bce1a15a7788b?lr=213&amp;content=alldocs&amp;stid=QLlY70PTPxeshLbl1Km1&amp;persistent_id=134964520&amp;from=story&amp;nw=1615275478000|website=[[Яндекс.Новости]]|date=8 марта 2021 года}}&lt;/ref&gt;, әммә был яңылыҡ ялған тигән икеләнеү бар&lt;ref&gt;{{Cite news|title=«Коронный» ход: Әсәда заподозрили в симуляции болезни.|author=[https://news.ru/author/190/ Игорь Январёв]|url=https://news.ru/near-east/koronnyj-hod-asada-zapodozrili-v-simulyacii-bolezni/?utm_source=yxnews&amp;utm_medium=desktop|website=news.ru|date=10 марта 2021}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20100121085204/http://www.gzt.ru/topnews/world/277483.html В исламском обществе нет брошенных сирот и оставленных на произвол судьбы женщин] // GZT.ru
* ''Мария Мономенова'' [http://ruskline.ru/analitika/2013/08/30/krotkaya Кроткая. Встреча с супругой президента Сирии Асмой аль-Асад…] // Русская народная линия, 29 августа 2013
* [https://www.gazeta.ru/lifestyle/style/2018/04/a_11720239.shtml Асма Асад: как увяла роза пустыни. За что на Западе ненавидят Асму Асад] // [[Газета.Ru]], апр 2018
* [https://web.archive.org/web/20120521010308/http://www.syrianembassy.us/first_lady.html The First Lady: Asma Akhras al-Assad], Syrian Embassy in Washington, D.C.
* [https://web.archive.org/web/20110430172623/http://www.syriatrust.org/site/ The Syria Trust for Development] - official website
* [https://web.archive.org/web/20101007134532/http://www.fw-magazine.com/content/first-lady-asma-al-assad-when-we-talk-about-damascus-we-are-talking-about-history-itself First Lady Asma al-Assad: When we talk about Damascus, we are talking about history itself] // Forward Magazine, March 2008
* [https://web.archive.org/web/20101109144546/http://www.fw-magazine.com/content/first-lady-syria-harvard The First Lady of Syria at Harvard] // Forward Magazine, June 2008
* [https://web.archive.org/web/20110325022800/http://www.forwardsyria.com/story/87 What Michelle Obama can learn from Asma al-Assad] // Forward Magazine, July 2008
* ''Joan Juliet Buck'' [http://www.vogue.com/vogue-daily/article/asma-al-assad-a-rose-in-the-desert/ Asma al-Assad: A Rose in the Desert]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110225204927/http://www.vogue.com/vogue-daily/article/asma-al-assad-a-rose-in-the-desert/ |date=2011-02-25 }} // [[Vogue]], 25 February 2011
* [https://www.infox.ru/usefull/250/207587-asma-al-asad-doc-svoego-naroda Асма Асад: дочь своего народа?]&lt;/ref&gt;.
{{ВС}}
[[Категория:Лондон университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Әсәд ғаиләһе|Әсмә]]
[[Категория:Бәшәр Әсәд]]
[[Категория:Лондонда тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1975 йылда тыуғандар]]
[[Категория:11 августа тыуғандар]]</text>
      <sha1>5rs610yhavklelrvd3gwrnlqjkx3fow</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәте</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179888</id>
    <revision>
      <id>1306197</id>
      <parentid>1303232</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T20:31:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="268305" sha1="t0qsaazw0wstvd7vxux4ahc78rppi62" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәте (геноцид)''' ({{Lang-hy|Հայոց Ցեղասպանություն}}, төр. Ermeni soykırımı — әрмән геноциды, төр. Ermeni Kırımı — әрмәндәрҙе ҡырыу; әрмән телендә Մեծ Եղեռն һүҙбәйләнеше йыш ҡулланыла [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|МФА]]: — ''Иҫ китерлек яуызлыҡ'') — [[1915 йыл]]да (ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса [[1923 йыл]]ға саҡлы дауам иткән) [[Ғосман империяһы]] властары контролдә тотҡан территорияларҙа ойошторолған һәм тормошҡа ашырылған [[геноцид]]{{Sfn|Bournoutian|1994}} Геноцид физик юҡ итеү һәм граждандарҙы уларҙы һис шикһеҙ үлемгә дусар иткән насар шарттарға көсләп күсереү йәғни депортациялау{{Sfn|Саркисян|1995}}юлы менән тормошҡа ашырылған.

Әрмәндәр геноциды бер нисә стадияла: әрмән һалдаттарын ҡоралһыҙландырыу, сик буйында йәшәүсе әрмәндәрҙе депортациялау, көс ҡулланып күсереү законын ҡабул итеү, әрмәндәрҙе күпләп күсереү һәм үлтереү аша башҡарылған. Ҡайһы бер тарихсылар был яуызлыҡҡа 1890-сы йылдарҙағы үлтереүҙәрҙе, Смирналағы һуйышты һәм 1918 йылда төрөк ғәскәрҙәренең Кавказ аръяғындағы ҡанһыҙ эш итеүен дә индерә (1918—1923 йылдарҙа Ғосман империяһы һәм Әрмәнстан Республикаһы бүлеген ҡара).

Геноцидты төп ойоштороусылар [[Йәш төрөктәр]] йошмаһы лидерҙары: Мәһмәт Талаат, Әхмәт Жемаль һәм Энвер паша, шулай уҡ «Айырым ойошма» етәксеһе Бехаэддин Шакир һанала. Ғосман империяһында әрмәндәр геноциды менән бер үк ваҡытта ассирийҙар геноциды һәм понтий гректары геноциды ла алып барылған. Әрмән диаспораһының күпселек өлөшө Ғосман империяһынан ҡасҡан әрмәндәрҙән барлыҡҡа килгән.

«Геноцид» терминын үҙ ваҡытында уның авторы Рафаэль Лемкин Ғосман империяһында [[әрмәндәр]]ҙе һәм [[Өсөнсө рейх|нацистик Германия]] оккупациялаған территорияларҙа йәһүдтәрҙе күпләп үлтереүҙе билдәләү өсөн тәҡдим итә. Әрмәндәрҙе күпләп юҡ итеү (геноцид) [[Холокост]]тан һуңғы тарихта өйрәнелеү буйынса икенсе акт булып тора. [[1915 йыл|1915 йылдың 24 майҙа]] [[Антанта|союздаш илдәрҙең]] ([[Бөйөк Британия]], [[Франция]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]) берлектәге Декларацияһында әрмәндәрҙе күпләп үлтереү тарихта тәүге тапҡыр кешелеклелеккә ҡаршы енәйәт{{Sfn|Dadrian|2005|p=75}} тип танылды.

Хәҙерге заман [[Төркиә]]һе һәм [[Әзербайжан]] шулай уҡ, был илдәрҙең рәсми [[тарих]]намәһе геноцид фактын инҡар итә, әммә күп һанлы әрмән ҡорбандарын таный.

== Тарихи тәүшарттар ==
[[Файл:Map_of_Historical_Armenia_by_Britannica_1994.jpg|мини|370x370пкс|[[Британ энциклопедияһы|Британник]] Энциклопедияһына ярашлы, Тарихи Әрмәнстан. Ҡыҙыл-һары төҫ менән Бөйөк Әрмәнстан территорияһы, йәшел төҫ менән — Византия Әрмәнстаны йәки Кесе Әрмәнстан, миләүшә төҫ менән — Киликий Әрмәнстаны, һары төҫ менән — [[Әрмәнстан|Әрмәнстан Республикаһы]] күрһәтелгән]]
[[Әрмәндәр|Әрмән этносы]] б. э. т. VI быуатта хәҙерге замандағы көнсығыш [[Төркиә]] һәм Әрмәнстан территорияһында, үҙ эсенә [[Арарат]] тауын һәм [[Ван (күл)|Ван]] күлен алған төбәктә формалаша. Б. э. т. II быуатҡа әрмәндәр Арташес I батша власы аҫтында берләшә, Бөйөк Әрмәнстан дәүләте барлыҡҡа килә. Бөйөк Тигран II батша хакимлыҡ иткәндә уның территорияһы иң ҙур була: империя сиктәре көнбайышта [[Евфрат]], [[Урта диңгеҙ]] һәм [[Фәләстин]]ды индереп, көнсығышта [[Каспий диңгеҙе]]нә тиклем йәйрәп ятҡан була&lt;ref&gt;{{Из|Британника|http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35178/Armenia/44264/Cultural-life|заглавие=Armenia}}:&lt;/ref&gt;. Б. э. IV быуаты башында Әрмәнстан дәүләт дине булараҡ [[христианлыҡ]]ты рәсми ҡабул иткән беренсе ил була. 405 йылда ғалим Месроп Маштоц беренсе әрмән алфавитын булдыра, ә V быуаттың беренсе яртыһында [[Библия|Тәүрат (Библия)]] [[әрмән теле]]нә тәржемә ителә. Христианлыҡ ҡабул итеү, бүленгәндән һәм дәүләтселеген юғалтҡандан һуң, әрмән этносын берләштергән төп фактор булып торған, ә Әрмән апостол сиркәүе милли тормоштоң мөһим институты була. 428 йылда Бөйөк Әрмәнстан юҡҡа сыға, һәм VII быуатҡа тиклем Көнбайыш Әрмәнстанда византийҙар, ә Көнсығыш Әрмәнстанда — фарсылар идара итә. VII быуат уртаһынан Әрмәнстан территорияһының күп өлөшө ғәрәптәр хакимлығы аҫтында була. 860-сы йылдарҙа [[Әрмән батшалығы]] Багратидтар династияһы власы аҫтында үҙенең бойондороҡһоҙлоғон тергеҙә. 1045 йылда Әрмәнстан баш ҡалаһын — Ани ҡалаһын яулай.1080 йылда кенәз Рубен I Киликий Әрмән дәүләтенә нигеҙ һала, 1198 йылда кенәз Левон II батша титулын ҡабул итә. 1375 йылда мысыр мәмлүктәре Киликияны баҫып ала, һөҙөмтәлә бойондороҡһоҙ әрмән дәүләте йәшәүҙән туҡтай. Артабан әрмән дәүләтселеге ҡалдыҡтары Таулы Ҡарабахта (Хамс мәликлектәре) һәм Сюникта (Зангезур) ғына һаҡланған. [[Ислам|Мосолмандар]] (ғәрәп Ғәббәсиҙәре, сәлжүктәр һәм [[Уғыҙҙар|төрки уғыҙ]], фарсылар) тарихи Әрмәнстан территорияларына күп тапҡырҙар һөжүм иткәндә, христианлыҡтан баш тартырға теләмәүсе әрмәндәрҙең илбаҫарҙарға дини ҡапма-ҡаршы тороуы, емергес һуғыштар, әрмән халҡының күпләп күсеп китергә мәжбүр булыуы был биләмәләрҙә әрмән халҡының һаны кәмеүгә килтерә.

== Ғосман империяһы халҡы һәм терминология ==
[[Файл:Armenian_population_map_1896.jpg|справа|мини|280x280пкс|Ғосман Империяһының көнсығыш өлкәләрендә (''Көнбайыш Әрмәнстан'') 1896 йылда әрмән халҡының таралып ултырыуы]]
[[XIX быуат]] аҙағында [[Ғосман империяһы]] халҡы этник яҡтан төрлө була. Унда бер нисә мосолман этносы: [[төрөктәр]], [[курдтар]], [[ғәрәптәр]], черкестар һәм башҡа Төньяҡ Кавказдан сыҡҡан халыҡтар була, христиан этностары араһында [[әрмәндәр]], гректар, болгарҙар һ. б. айырылып тора. Шулай уҡ Ғосман империяһында [[йәһүдтәр]] һәм башҡа ҡайһы бер халыҡтар вәкилдәре йәшәгән. Шул иҫәптән, бигерәк тә [[Әбделхәмит II|Ғәбделхәмит II]] солтан идара иткән осорҙа (1876—1909), юғары хөкүмәт вазифалары биләгән ғосман офицер корпусы сафында ғәрәптәр ҙә хеҙмәт итә.

[[XX быуат]] башына тиклем «төрөк» (Türk) этнонимы йыш ҡына кәмһетеү мәғәнәһендә ҡулланыла. «Төрөктәр» тип [[Кесе Азия|Анатолияның]] төрки телле крәҫтиәндәрен, уларҙың наҙанлығынан көлөү (мәҫ. ''kaba türkler'' «тупаҫ төрөктәр») маҡсатында, атағандар. XX быуат башында власҡа [[йәш төрөктәр]] килгәндән һуң, төрөк милләтсе сәйәсәте билдәлеоек ала, пантюркизм рәсми идеологияға әйләнә, ә «төрөк» этнонимы кире коннотацияһын (ҡара: «Әрмәндәрҙе ҡырыуҙы ойоштороу» бүлеге) юғалта. Шуға ҡарамаҫтан, күп кенә ғәрәптәр империяның ахырына тиклем үҙҙәрен «ғосман» тип һанаған.

Ғосман империяһы тарҡалыуы алдынан булған ваҡиғаларҙы тасуирлағанда, әгәр билдәле этник төркөмдәр булмаһа (мәҫәлән, күсмә курд ҡәбиләләре) мосолман халҡы өсөн «мосолман» йәки «ғосман» терминын ҡулланғандар, әлбиттә, ҡәтғи әйткәндә, әрмәндәр ҙә формаль рәүештә һуңғыларына индерелгән. Беренсе донъя һуғышы дәүерендә ғосман ғәскәренә солтанға буйһонған бөтә халыҡтар вәкилдәре тиерлек, шул иҫәптән әрмәндәр ҙә ингән. Аңлатыусы термин ҡулланыла империяһы Беренсе донъя һуғышы тамамланғанға тиклем, империяның дәүләт институттарын биреү өсөн башлыса «оттоман» йәки «ғосман», был атама рус тарихнамәһендә (мәҫәлән, Рус-төрөк һуғышы (1877—1878) ҡабул ителһә лә, һирәгерәк «төрөк» термины ҡулланылған.

Әрмәндәрҙе үлтереүҙә күп мосолман этностары, шул иҫәптән [[курдтар]] һәм черкестар ҡатнашҡан, әммә йыш ҡына был ғәмәлдәр вазифалы төрөктәр күрһәтмәһе нигеҙендә башҡарылған.

== Ғосман империяһында әрмән мәсьәләһе ==
[[Файл:Turkey_in_Asia,_1909.jpg|слева|мини|278x278пкс|6 әрмән виләйәте күрһәтелгән Азия Төркиәһе. 1903 йылғы карта]]
[[Ғосман империяһы]] әрмәндәре, мосолман булмағанлыҡтан, икенсе дәрәжәле кеше — [[зимми]] һаналған. Әрмәндәргә ҡорал йөрөтөү тыйылған, улар күберәк һалым түләргә тейеш булған. Христиан әрмәндәр судта шаһит булыу хоҡуғынан мәхрүм ителгән.

Әрмән халҡының 70%-ын ярлы крәҫтиәндәр тәшкил итеүгә ҡарамаҫтан, мосолман халҡы араһына ҙур коммерция талантына эйә хәйләкәр һәм уңышлы әрмән стереотибы таралған. Үҙ сиратында, байып киткән әрмәндәр мосолман халҡында даими асыулы ҡараш тыуҙырған&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Н. А. Кузнецова|заглавие=&quot;Иран в первой половине XIX века&quot;|ответственный=Ю.В.Ганковский|издание=|место=Москва|издательство=Наука|год=1983|страницы=173|страниц=265|isbn=}}&lt;/ref&gt;. Әрмәндәргә ҡарата нәфрәт ҡалаларҙа хәл ителмәгән социаль мәсьәләләр һәм ауыл хужалығында ресурстар өсөн көрәш менән көсәйтелгән. Был процесс мөһәжирҙәр —[[Кавказ|Ҡавказдан]] (Кавказ һуғышы һәм 1877—1878 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышы) һәм яңы төҙөлгән балҡан дәүләттәренән, шулай уҡ ҡырым татарҙары, йәғни, ҡасаҡтар артыуы арҡаһында ҡатмарлашҡан. Христиандар ерҙәренән ҡыуып ебәргәнлектән, ҡасаҡтар үҙ нәфрәтен урындағы христиандарға күсергән. Әрмәндәрҙең шәхси һәм коллектив хәүефһеҙлек яҡлау мөмкинлеге дәғүәләре һәм шуның менән бергә Ғосман империяһында уларҙың хәленең насарайыуы көнсығыш проблемаһының бер өлөшөн тәшкил иткән &quot;әрмән мәсьәләһе&quot;н барлыҡҡа килтергән.

[[1882 йыл]]да Эрзерум өлкәһендә әрмәндәрҙе курд һәм башҡа күсмә ҡәбиләләрҙең талауҙарын һаҡлау маҡсатына хеҙмәт итерлек беренсе әрмән берекмәһе — «Ауыл хужалығы йәмғиәте» булдырылған. [[1885 йыл]]да, платформаһы мәғариф һәм пропаганда ярҙамында әрмән үҙбилдәләнешенә нигеҙ һалырға тейеш булған, шулай уҡ дәүләт террорына ҡаршы тороуҙы күҙ уңында тотҡан Арменакан тип аталған беренсе әрмән сәйәси партияһы булдырыла. [[:ru:1887 год|1887 йылда]] бөтә этник төркөмдәрҙең революцияла ҡатнашыуы юлы менән [[:ru:Западная Армения|төрөк Әрмәнстанын]] азат итеү һәм бойондороҡһоҙ [[Социализм|социалистик]] дәүләт барлыҡҡа килтереүҙе маҡсат итеп ҡуйған Гнчакян социал-демократик партияһы барлыҡҡа килә. Ниһәйәт, [[1890 йыл]]да [[Тбилиси|Тифлиста]] иң радикаль Дашнакцутюн партияһының беренсе съезы үтә. Партия программаһы Ғосман империяһы сиктәрендә автономия булдырыуҙы, бөтә халыҡ төркөмдәре өсөн азатлыҡ һәм тигеҙлек булдырыуҙы ҡараған, ә социаль өлөшөндә яңы йәмғиәттең төп элементтары булараҡ крәҫтиән коммуналары төҙөүгә таянған.

== 1894—1896 йылдарҙа әрмәндәрҙе күпләп үлтереү ==
[[Файл:1895erzurum-victims.jpg|мини|300x300пкс|Эрзурум ҡырылышы, [[1895 йыл]]]]
1894—1896 йылдарҙа күп тиҫтә, хатта йөҙләгән мең әрмәндең ғүмерен өҙгән күпләп үлтереүҙең өс төп: Сасун ҡырылышын, [[1895 йыл]]дың көҙ һәм ҡышы империяның бөтә территорияһында әрмәндәрҙе үлтереү, [[Истанбул]]да һәм Ван районында әрмәндәрҙе ҡырыу эпизодтарын үҙ эсенә ала. Бындай яуызлыҡтың сәбәбе булып урындағы әрмәндәрҙең протесы торған. Иң ҡанлыһы һәм өйрәнелмәгәне икенсе фазаһы. Властарҙың ҡырылыш ойоштороуҙа ҡатнашыуы әлегә тиклем ҡаты бәхәстәр предмет булып тора.

Сасун (гавар) районында курд юлбашсылары әрмән халҡына күтәргеһеҙ һалым һалалар. Шул уҡ ваҡытта ғосман хөкүмәте элек курд талауҙарын иҫәпкә алып, ғәфү ителгән дәүләт һалымдарын түләүҙе талап итә. Икенсе йылға ла курдтар һәм ғосман чиновниктары әрмәндәрҙән һалым түләүҙәрен талап итә, әммә ҡаршылыҡҡа осрай. Уны баҫтырырға Дүртенсе атлы армия корпусы ебәрелә. Һөҙөмтәлә 3 меңләп кеше үлтерелә. Бөйөк Британия, [[Франция]] һәм [[Рәсәй]] тикшереү буйынса комиссия ойошторорға тәҡдим итә, әммә [[Порта]] уны кире ҡаға&lt;ref name=&quot;Bloxham-51-57&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Кинросс 606&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-219-221&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Robert Melson 59-61&quot; /&gt;.

[[Файл:“Le Rire”, Number 134, May 29, Paris, 1897.jpg|thumb|left|200px|Абдулхәмид II солтанға карикатура «Le Rire», 29 май, Париж, 1897]]
Әрмән проблемалары яйға һалынмауға ризаһыҙлыҡ белдереп, Гнчакян Социал-демократик партияһы [[1895 йыл]]дың сентябрендә ҙур демонстрация ойошторорға ҡарар итә, әммә уларҙың юлын полиция бүлә. Башланған атыштан тиҫтәләгән әрмән үлтерелә һәм йөҙәрләгәне яралана. Полиция әрмәндәрҙе тотоп ''софтар''ға — ислам уҡыу йорттары уҡыусыларына бирә, һәм улары таш бәреп туҡмап язалайҙар. Ҡырылыш 3 октябргә тиклем дауам итә&lt;ref name=&quot;Bloxham-51-57&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-221-222&quot; /&gt;. 8 октябрҙә Трабзонда мосолмандар меңләгән әрмәнде үлтерә һәм тереләй яндыра. Был ваҡиға ғосман властарының Көнсығыш Төркиәлә: Эрзинжан, Эрзурум, Гөмөшхан, Байбурт, Урфала, Битлиста әрмәндәрҙе күпләп юҡ итеү яуызлығы булып тарихҡа кергән&lt;ref name=&quot;Кинросс&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-222-226&quot; /&gt;.

Дашнактар күп халыҡ йыйылған акцияларҙан туҡталып тороуға ҡарамаҫтан, [[1895 йыл]]ғы ҡырыу Истанбулдағы Оттоман банкын баҫып алыу ҡарарына килтерә. [[1896 йыл]]дың 26 авгусында Оттоман банкына баҫып инә, шартлатыу менән ҡурҡытып, европа персоналын аманат итеп ала, төрөк хөкүмәтенән вәғәҙә иткән сәйәси реформалар талап итә. Һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә рәсәй илселеге вәкиле һәм банк директоры Эдгар Винсент һөжүм итеүселәрҙе шәхси хәүефһеҙлек гарантиялары менән бинанан китергә күндерәләр. Әммә властар, дашнактар төркөмө банктан китеп өлгөрмәҫ элек үк, әрмәндәргә һөжүмде рөхсәт итә. Ике көн эсендә властарҙың юл ҡуйыуы арҡаһында 6 меңдән ашыу кеше үлтерелә&lt;ref name=&quot;Кинросс&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-224-226&quot; /&gt;.

[[1894]]—[[1896 йыл]]дарҙағы ҡырыуҙың ҡорбандарын иҫәпләп бөтөү мөмкин түгел. Был осорҙа, көс ҡулланыу ваҡиғалары тамамланыуға тиклем, Төркиәлә булған лютеран миссионеры Иоһаннес Лепсиус, немец һ. б. сығанаҡтарҙы файҙаланып, түбәндәге статистика йыйған: үлтерелгәндәр — {{nobr|88 243}} кеше, бөлгөнлөккә төшөрөлгән — {{nobr|546 000}} кеше, таланған ауыл һәм ҡалалар — 2493, ислам диненә күсерелгән ауылдар — 456, мәсхәрәләнгән сиркәү һәм монастырҙар — 649, мәсетткә әйләндерелгән сиркәүҙәр — 328&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-224&quot; /&gt;. Кинросс, үлтерелгәндәрҙең дөйөм һанын баһалап, 50—100 мең цифрын килтерә&lt;ref name=&quot;Кинросс&quot; /&gt;, Блоксхэм — 80—100 мең&lt;ref name=&quot;Bloxham-51&quot; /&gt;, Ованнисян — 100 меңгә яҡын&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-222&quot; /&gt;, Адалян һәм Тоттен — 100 меңдән 300 меңгә тиклем&lt;ref name=&quot;Charny 287&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Totten 23&quot; /&gt;, Дадрян — 250—300 мең тиҙәр&lt;ref name=&quot;Shelton 71&quot; /&gt;, Сюни — 300 тысяч человек&lt;ref name=&quot;Looking toward Ararat 99&quot; /&gt;.

== Йәш төрөктәрҙең власҡа килеүе. Киликий ҡырылышы ==
[[Файл:Adanabodies.JPG|thumb|Адана, 1909 йыл]]
1860-сы йылдарҙа Абдулхәмид II (1876—1909) солтан хакимлығы осоронда Ғосман империяһында таралыу алған буржуаз-либераль конституцион идеялар [[йәш төрөктәр]] хәрәкәтендә сағылыш тапты. 1894 йылда «Берләшеү һәм прогресс» (Иттихад, {{lang-tr|İttihat ve Terakki}}) йәшерен йәмғиәтенең, ниндәй дин тотоуға ҡарамай, «ҡанлы» солтан режимына, деспотизм һәм тиранияға ҡаршы көрәшергә саҡырған беренсе листовкаһы тарала. Йәш төрөктәрҙең әрмән милли партиялары һәм македон азатлыҡ көрәше лидерҙары ла ҡатнашҡан II конгресында (Париж, 1907) конституцияны тергеҙеү һәм парламент саҡырыу «Декларация»һы ҡабул ителә. Ул империяның бөтә халыҡтарын Абдулхәмид режимын ҡолатыуға йүнәлтелгән дөйөм ихтилалға саҡыра&lt;ref name=&quot;осм&quot;&gt;Барышников В. Н. (отв. ред.), АКАДЕМИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ ТЕОРИИ И ИСТОРИИ ИМПЕРИЙ — СПб.: Издательство Санкт-Петербургского государственного университета, 2012. — 728 с.&lt;/ref&gt;.

1908 йылдың 24 июлендә Абдулхәмид ҡайһылыр юл ҡуйыуға барырға була, 24 июлдә конституцияны тергеҙеү тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуя. Йәш төрөктәрҙең еңеүе империяның мосолман һәм әрмән халҡын дәртләндереп ебәрә. Әммә «Берләшеү һәм прогресс» партияһын сәйәси партияға әйләндергәндә (1908 йылдың октябре), империя өсөн мөһим булған милли мәсьәлә яңы партия программаһының панғосманизм идеологияһына (ниндәй дин тотоуҙарына ҡарамаҫтан, солтандың бөтә подданныйҙары — «ғосмандар») яраҡлашҡан булыуын күрһәтә&lt;ref name=&quot;осм&quot; /&gt;.

Йәш төрөктәр халыҡтың бөтә ҡатламы араһында ла популярлығын юғалта башлай. Улар, элекке милли өлкәләрҙе автономлаштырыу вәғәҙәләренән баш тартҡанлыҡтан, милли-сәйәси көстәрҙең хуплауын да юғалта&lt;ref name=&quot;осм&quot; /&gt;. Йәш төрөктәр түңкәрелеше Төркиәлә йәшәүсе әрмән халҡы көткән һиҙелерлек ыңғай үҙгрештәр килтермәй&lt;ref name=&quot;ген&quot;&gt;[http://www.genocide.ru/enc/adana-massacre.htm АДАНСКИЕ ПОГРОМЫ 1909 // Genocide.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911090535/http://www.genocide.ru/enc/adana-massacre.htm |date=2017-09-11 }}&lt;/ref&gt;.

1909 йылдың 13 апреленә ҡаршы төндә, Абдулхәмид хуплауы менән, баш ҡала гарнизоны һалдаттарының контрреволюцион болаһы тоҡана. Шул уҡ ваҡытта [[Адана]]ла әрмән халҡын ҡырыу башлана. 2 мең әрмән үлтерелеүенә ике көн үткәненән һуң ғына властар ҡыҫылырға була. Ҡалаға килгән армия подразделениелары боласылар менән бергә ҡаланың әрмәндәр йәшәгән биләмәләренә һөжүм итә һәм тулыһынса яндыра. Бөтә [[Киликия]] буйлап, Кахраманмараш һәм Кессабҡа тиклем, погромдар ойошторола&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times. 230-233&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bloxham 60-62&quot; /&gt;.
[[Файл:Autonomus Armenian province project 1913.png|мини|1913 йылда Рәсәй империяһы, Әрмән милли ассамблеяһы һәм Әрмән католикосаты тарафынан тәҡдим ителгән Ғосман империяһы составында Автономмялы әрмән провинцияһы]]
[[Файл:Armenian reform package in Ottoman Empire 1912-1914.png|мини|1914 йылдың 8 февралендә Ғосман империяһы һәм Рәсәй империяһы вәкилдәре ҡул ҡуйған һәм Бөйөк державалар тәғәйенләгән генераль инспекторҙар идаралығы аҫтында 2 провинция булдырыуҙы күҙ уңында тотҡан Ғосман империяһындағы әрмән реформалары Ахырғы проектына ярашлы, Төрөк Әрмәнстанын административ-территориаль бүлеү.]]

Йәш төрөктәр ысынында Абдулхәмид осоронда әрмән халҡының ерҙәрен тартып алыуҙы таный һәм был территорияларға мөһәжирҙәрҙең күсеп килеүен хуплай. Истанбул болаһын баҫтырғандан һуң, йәш төрөктәр халыҡты көсләп төрөкләштереү кампанияһын башлай һәм төрөк этник маҡсатына ярашлы булмаған ойошмаларҙы тыя. {{nobr|400 000}} мөжәһир Анатолияла урынлаша, һәм был империяла мосолмандарҙың артыуына килтерә, әйтер кәрәк, [[XIX быуат]] уртаһында мосолман булмағандар халыҡтың 56 %-ҡа яҡынын тәшкил иткән. Төрөк буржуаз революционерҙар [[Иттихат]] партияһы менән хеҙмәттәшлек итеүҙе туҡтатып, әрмән сәйәси партиялары тағы ла европа державаларына яҡлау эҙләп мөрәжәғәт итә. 1914 йылға Рәсәй төрөк властарынан Төрөк Әрмәнстанына ҡарата етди юл ҡуйыуҙарға өлгәшә. Күп йылдарға һуҙылған һөйләшеүҙәрҙән һуң, Рәсәй һәм башҡа европа державалары менән берлектә әрмән виләйәттәрендә реформалар үткәреү буйынса Килешеү төҙөлә, үҙгәрештәр алты әрмән өлкәһе һәм [[Трапезунд]] ҡалаһынан ике зона төҙөргә, һәм Порта менән үҙ-ара килешеп эшләгән европа державалары вәкилдәре тарафынан идара ителергә тейеш була.&lt;ref name=&quot;Bloxham 62-65&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times. 233-238&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times. 233-238&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The Armenian Genocide: An Interpretation&quot; /&gt;&lt;ref&gt;(''Речь идёт о [http://istmat.info/node/27316 Соглашении о проведении реформ в Армении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180803225755/http://istmat.info/node/27316|date=2018-08-03}}, заключённом [[Гулькевич, Константин Николаевич|К. Н. Гулькевичем]] и [[Саид Халим-паша|Саид-Халимом]] 26 января 1914 года''){{sfn|Astourian|1990|p=136}}{{sfn|Sunny|2016|pp=220—221}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Bloxham|2005|pp=62—65}}{{sfn|Akçam|2007|pp=97—102}}, сөнки &quot;әрмән реформалары&quot;н үткәреү буйынса бөтә башҡа килешеүҙәр — айырым алғанда, Берлин конгресының 61-се статьяһы һәм 1895 йылдың октябрендә [[Абдулхәмид II]] иғлан иткән Әрмәнстанда реформалар үткәреү тураһында Декрет — фәҡәт ҡағыҙҙа ғына ҡала һәм төрөк дәүләтенең әрмәндәргә ҡарата мөнәсәбәтен тағы ла күберәк дәрәжәлә тәрәнәйтә{{sfn|Sunny|2016|pp=220—221}}{{sfn|Dadrian|2005|pp=70—71}}{{sfn|Akçam|2007|p=43}}. Был реформалар планын әрмән дәүләтселегенә юлда беренсе аҙым икәнен һәм Оттоман империяһының ҡурҡыныс менән янауын йәш төрөктәр режимы ҡарашында әрмән мәсьәләһен тағы киҫкенләштергән. Эске эштәр министры һәм хакимлыҡ итеүсе триумвират ағзаһы Талаат-паша реформаларҙан баш тартыу маҡсатында алты көнсығыш-анатолий виләйәтенән әрмән халҡын күсереү сараларын эшләй башлай{{sfn|Роган |2018|loc=| с=65|name=}}. Төркиә менән Рәсәй араһында һуғыш хәрәкәттәре башланыр алдынан ысынында ике айлап алдараҡ, Төркиә был килешеүҙе юҡҡа сығара. {{sfn|Роган|2018|с=218}}.

== Беренсе донъя һуғышы. Әрмәндәр геноциды ==

=== Әрмәндәрҙе физик юҡ итеүҙе ойоштороу ===
{{Фоторяд|ш1=188|Mehmet Talat Pasha.jpg|ш2=170|Ismail Enver.jpg|ш3=165|Ahmed Djemal portrait Project Gutenberg eText 10338.png|текст=Йәш төрөктәр триумвираты: Мәһмәд Талаат паша, Энвер паша, Әхмәд Жәмал паша|align=left}}
[[Иттихат]] революцияһынан һуң, [[1908 йыл]]да төрөктәр алдына яңы берҙәйлек (идентичность) эҙләү мәсьәләһе килеп баҫа. Империя оттоман берҙәйлеге Ғосман империяһы халҡының төрлө төркөмдәре хоҡуҡтарын тигеҙләүсе һәм төрөктәрҙе империя халҡы статусынан мәхрүм иткән конституцияһы менән күҙҙән төшә. Бынан тыш, империя идеологияһы пантөрөклөк агрессив идеология һәм ислам доктринаһы алдында отола. Үҙ сиратында, ислам идеологияһы позициялары күрше шәһит дәүләттәре [[Иран|Персия]] барлығын һәм Иттихат лидерҙарының атеистик донъяға ҡарашын иҫәпкә алмай.

Йәш төрөктәрҙең иң абруйлы идеологы социолог һәм шағир Зия Гёкальп Ғосман империяһы Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыу принциптарын аныҡ итеп әйтеп биргән. Был принциптар төрки телдәрҙә һөйләшеүсе мосолмандар йәшәгән Туранды, әйтер кәрәк, Туран территорияһы төрөк этносының бөтә ареалын индерергә тейеш була. Төрки булмаған халыҡты властан ғына түгел, хатта граждандар йәмғиәтенән дә ситләштерә торған был концепция Ғосман империяһында йәшәүсе әрмәндәр һәм башҡа этник аҙсылыҡ ҡабул итерлек булмай. Империяның төп халҡы өсөн иң уңайлы пантөрөклөк бер нисә йыл дауамында Иттихат лидерҙарының бөтәһе тиерлек төп идеология һымаҡ ҡабул ителгән. [[Әрмәндәр]], тәүге сиратта, дини ҡараштан, моғайын, хаталанып, тиңдәштереп,&lt;ref name=&quot;ref1915&quot; group=&quot;Комм&quot; /&gt;, төрөклөктө исламға ҡарағанда кәмерәк яуызлыҡ тип һанай. [[1912 йыл]]ғы Балҡан һуғышы осоронда әрмәндәрҙең күбеһе ғосманлыҡҡа, ә 8 меңдән ашыу үҙ ирке менән ҡушылыусы әрмән һалдаты — төрөк ғәскәрҙәрендә әһәмиәтле роль уйнай. Инглиз илсеһе шаһитлыҡ итеүенсә, әрмән яугирҙәре бик ныҡ ҡыйыулыҡ күрһәткән. Үҙ сиратында, Гнчак һәм Дашнакцутюн әрмән партиялары ғосмандарға ҡаршы позицияла торған. [[Тифлис]]тағы дашнактар вәкиле Төркиәгә ҡаршы операцияларҙа әрмән яҡлы отрядтарҙы туплаған, ә гнчаксы вәкилдәре Кавказдағы рәсәй штабына хәрби ярҙам тәҡдим иткән&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-239-245&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Astourian 68-69&quot; /&gt;.
 
[[1914 йыл]]дың 2 авгусында [[Ғосман империяһы|Төркиә]] [[Германия империяһы]] менән, уның төп пункттарының береһе булып Рәсәй мосолман халыҡтарына сығыуҙы тәьмин итеү һәм әрмәндәр йәшәйалмаһын өсөн, Ғосман империяһының көнсығыш сиктәрен үҙгәртеү буйынса йәшерен герман-төрөк килешеүенә ҡул ҡуйған. Был сәйәсәт [[1914 йыл]]дың 30 октябрендә Төркиә һуғышҡа ингәндән һуң, оттоман хөкүмәте тарафынан асыҡтан-асыҡ иғлан ителә. Мөрәжәғәттә бөтә төрки раса вәкилдәренең «тәбиғи» берләшеүе тураһындағы раҫлау ярылып ятҡан&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-239-245&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Astourian 68-69&quot; /&gt;.
[[Файл:NY Times Armenian genocide.jpg|thumb|180px|Миллион әрмән үлтерелгән һәм ҡыуылған. [[New York Times]], 1915 йылдың 15 декабре]]
Германия менән Ғосман империяһы араһында килешеү төҙөлөү менән, христиандарҙың мөлкәтен ғәҙелһеҙ тартып алыу башлана. [[1914 йыл]]дың ноябрендә [[йыһат]] иғлан ителә, һәм был мосолман халыҡтарында христиандарға ҡаршы шовинизмды көсәйтә. Энвер һәм Жемал бойороғо буйынса, Фронттарҙа атакалар ваҡытында [[Истанбул]]дың британ һәм француз халҡы тере ҡалҡан сифатында файҙаланылған. Дошман территорияһында йәшәгән бола башлау ихтималлығы булған этник общиналарҙы файҙаланыу стратегияһы киң таралған: шулай, [[Ғосман империяһы|Төркиә]] [[Рәсәй империяһы]] мосолмандарын йыһатҡа ҡушылырға саҡыра, Бөйөк Британия һәм Ирландия Берләштерелгән короллеге ғәрәп ихтилалдарын әүҙем хуплаған, ә [[Германия империяһы]] — украин милләтселәренә ярҙам иткән. Ғосман властары Дашнакцутюнды, еңеүгә өлгәшкән осраҡта, төрөк идаралығына буйһонған әрмән районы булдырыуҙы вәғәҙәләп, Рәсәй Кавказ аръяғында йәшәүсе әрмәндәрҙең баш күтәреүен ойоштороуға ылыҡтырмаҡсы була. Әммә Дашнакцутюн вәкилдәре, һәр яҡта ҡалған әрмәндәр үҙ хөкүмәтенә тоғро ҡалырға тейеш тип белдерә&lt;ref name=&quot;The Armenian Genocide: An Interpretation&quot; /&gt;. Бындай баш тартыуҙан ене сыҡҡан «Тешкилят-и Махсуса|Махсус ойошма» етәксеһе Бехаэддин Шакир дашнактарҙың бер ниә лидерын атырға бойора. Фронттың икенсе яғында, министр иностранных дел Рәсәй империяһы сит илдәр министры әрмән һәм курдтарҙы Төркиәлә ихтилалдар ойоштороуҙа файҙаланырға тигән бойороҡ сығара. Кавказ наместнигы Воронцов-Дашков Илларион Иванович әрмәндәрҙе Рәсәйгә ярҙам итергә саҡыра һәм Рәсәй Төркиәнең әрмән төбәктәрен автономлаштырыу планы өҫтөндә эшләй тигән вәғәҙә бирә, әммә был вәғәҙәләр алдан уйланылған алдаҡ була: Һуғыштан һуң Хәрби-диңгеҙ һәм Ауыл хужалығы министрлыҡтарының һуғыштан һуң Ғосман империяһының әрмән халҡы күп йәшәгән райондарын көсләп ҡушыу тәҡдимдәре булыуына ҡарамаҫтан, империяның юғары етәкселеге, дөйөм алғанда, әрмән милләтселеге менән бәрелешмәҫ өсөн, был перспективаны хупламаны. Шуның өсөн хәрби мәнфәғәт аҡланған хәлдә генә рәсәй ғәскәрҙәре Анатолияға үтә алды; инглиз илсеһе Джордж Уильям Бьюкенен әйткәнсә, сит ил эштәре министры Сазонов Сергей Дмитриевич рәсәйлеләр «Эрзерумдан көнбайышҡа табан артыҡ ер баҫып алыу теләге менән янмай» тигән)&lt;ref name=&quot;holquist&quot;/&gt;. Воронцов-Дашков планы буйынса, Кавказда, Көнбайыш Төрөк Әрмәнстанында һәм Кажар Фарсыстанында урыҫтар етәкселек иткән ҡораллы әрмән отрядтары булдырыуҙы күҙ уңында тотҡан. [[1878 йыл]]да Төркиәнең Рәсәй баҫып алған территориялары әрмәндәренән, шулай уҡ Төркиәнән ҡасып килгән әрмәндәрҙән төҙөлгән биш батальон формалашҡан. Әрмән подразделениелары, төрөк территорияларындағы әрмәндәр ихтилалға күтәрелеүенә иҫәп тотоп, Төркиә сигендә урынлаштырыла. Анатолия әрмәндәре, Рәсәйҙән үҙ ирке менән килгән кешеләрҙән ярҙам алып, үҙоборонаға әҙерләнәләр. Төркиә тарафынан ҡотҡоға бирелгән Кавказ мосолмандары араһында ла шуға оҡшаш үҙойоштороу барған. Әрмәндәр һәм төрөктәр араһында низағтар, Ван ҡалаһы янындағы телеграф һыҙығында диверсия һәм [[1914]] йыл аҙағында — [[1915 йыл]] башында Битлистағы локаль бәрелештәр. Төп әрмән халҡы ғосмандарға ҡаршы сәйәсәтте хупламаған. Курдтар араһында алып барылған рәсәй агитацияһы һөҙөмтә бирмәгән. Ысынында, низағта ҡатнашҡан ҡапма-ҡаршы яҡтарҙың дошман территорияһындағы «этник ҡәрҙәштәр»ҙе яяҡлау кәрәклеге тураһындағы хәбәрҙәре урындағы халыҡты пушка ите сифатында файҙаланыуҙы битлеккә йәшерә&lt;ref name=&quot;Bloxham 71-75&quot; /&gt;.

Фарсыстанды һәм Рәсәй Кавказ аръяғын Төркиә баҫып алғандан һуң, бер нисә мең мосолмандың үҙ ирке менән ғосман ғәскәрҙәренә ҡушылыуы Рәсәй сигендә йәшәгән ир-егеттәрҙе йәлеп итеү маҡсатында ойошторолған. Шуға оҡшаш сәйәсәт Төркиә әрмәндәренә лә ҡулланылған. Күргәҙмә һымаҡ ҡаты саралар көнсығыш Анатолияның хәрби һәм регуляр булмаған формированиелары өсөн әрмәндәргә мөғәмәләһе бирелгән «ҡағиҙәгә таянған уйын» булған, урындағы тип һаналмаған теләһә ниндәй инцидентты баҫтырыу өсөн яуыз алымдар ҡулланыуҙа икеләнмәгәндәр. Әммә [[1915 йыл]]дың март аҙағына тиклем әрмәндәрҙе ҡырыу буласаҡ болаларҙы булдырмауҙы иҫкәртеү маҡсатында ойошторолған, һәм был уны артабанғы ахырғы көсләп күсереүҙәрҙән һәм Иттихат лидерҙары йәшерергә ынтылған үлтереүҙәрҙән бик ныҡ айырылған&lt;ref name=&quot;Bloxham 71-75&quot; /&gt;.

{|class=&quot;graytable&quot;
 | align=&quot;center&quot; width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Armenian Genocide Museum-Institute 7.JPG|center|270px]]
 | align=&quot;center&quot; width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Mother and child during the Great Famine of Mount Lebanon 2.jpg|center|150px]]
 | align=&quot;center&quot; width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Armenian woman kneeling beside dead child in field.png|280px]]
  |-
 |align=&quot;center&quot;|
 |align=&quot;center&quot;|
 |align=&quot;center&quot;|
 |}

=== Тәүге ҡыйралыштар ===
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: left; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; | '''Ғосман империяһының сит ил эштәр министры Мәһмәд Талаат паша АҠШ илсеһе Моргентау (өлкән) Генри]]'''&lt;ref name=&quot;Morgenthau 221&quot; /&gt;:&lt;br&gt;
«…беҙ әрмәндәрҙең дүрттән өлөшөнән ҡотолдоҡ инде, улар хәҙер Битлиста ла, Ванда ла, Эрзерумда ла юҡ. Әрмәндәр һәм төрөктәр араһында бер-береһен күрә алмаусанлыҡ хәҙер шулай көслө, уларҙан ҡотолоу кәрәк. Беҙ шулай эшләмәһәк, улар беҙҙә аҙағыраҡ үс аласаҡ»
|}
Йәшерен төрөк-герман хәрби килешеүе төҙөлөлөү менән, [[Иттихат]] дөйөм мобилизация иғлан итә, уның һөҙөөмтәһендә барлыҡ сәләмәт әрмән ир-егете армияға саҡырыла. Тәүге саҡырыу 20—45 йәшлектәр категорияһын, артабанғы икеһе — 18—20 һәм 45—60 йәшлектәрҙе солғай. Тиҙҙән, Беренсе донъя һуғышына инеү менән, Ғосман империяһы бер нисә фронтта хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. Ғосман ғәскәрҙәренең Рәсәй һәм Фарсыстан территорияһына баҫып инеүе әрмәндәргә ҡаршы репрессиялар ареалының ҙурайыуына килтерә: 1914 йылдың нобренән 1915 йылдың апреленә тиклем 4—5 мең әрмән ауылы талана һәм дөйөм алғанда {{nobr|27 000}} әрмән һәм бик күп ассирийлылар үлтерелгән&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68&quot; /&gt;.

[[1915 йыл]]дың ғинуарында көнсығыш фронтта барған Һарығамыш алышында Энвер пашаның ғәскәрҙәрен урыҫ армияһы тар-мар итә. Һөҙөмтәлә ғосман армияһы Тәбриз һәм Хой ҡалаларынан алып ташлана. Рәсәй армияһының еңеүенә Рәсәй империяһында йәшәүсе әрмәндәрҙең үҙ теләге менән алышыуы күп дәрәжәлә ярҙам итте, һәм Иттихатҡа бөтә әрмәндәрҙең хыянаты тураһында пропаганда алып барыу мөмкинлеге бирҙе&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68&quot; /&gt;.

Энвер, Конья архиепискобына хат ебәреп, Һарығамыш алышы осоронда төрөк әрмәндәренең лояллеге өсөн асыҡтан-асыҡ рәхмәт әйтә. Энвер хатында Сивас әрмән офицерының уның ғүмерен һаҡлап ҡалыуы тураһында ла хәбәр итә&lt;ref name=&quot;officer&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;Лейтенант Ованес Агинян, который вскоре погиб на фронте&lt;/ref&gt;, который вынес его с поля боя во время панического бегства&lt;ref name=&quot;r_Kevorkian_250&quot;&gt;{{Книга:Раймонд Кеворкян:Геноцид армян: Полная история|pages=250}}&lt;/ref&gt;. Эрзерумдан Константинополгә тиклем ул шулай уҡ төрөк әрмәндәренә «ғосман хөкүмәтенә тулыһынса тоғро» булғандары өсөн рәхмәт әйтә. Әммә Константинополдә Энвер «Танин» гәзитен нәшерләүсе һәм ғосман парламенты вице-президентына еңелеү әрмән хыянаты һөҙөмтәһе булды һәм әрмәндәрҙе көнсығыш өлкәләрҙән көсләп сығарыу ваҡыты етте ти{{Sfn|Bournoutian|1994|p=47}}. Асатурян Энверҙың позицияһы үҙгәреүенпрестижын һаҡлау һәм еңелеү өсөн аҡланыу алымы ти&lt;ref name=&quot;The Armenian Genocide: An Interpretation&quot; /&gt;. Февралдә ғосман әрмәндәренә ғәҙәттән тыш саралар ҡулланыла. Ғосман армияһының {{nobr|100 000}}гә яҡын әрмән һалдаты ҡоралһыҙландырыла, әрмән милләтле граждандарҙың 1908 йылдан бирле рөхсәт ителгән ҡоралы тартып алына. Шаһиттар һөйләүенсә, ҡоралһыҙландырғандан һуң, әрмән хәрбиҙәрен ҡанһыҙ рәүештә муйындарынан һуйып үлтергәндәр йә тереләй күмеп язалағандар&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68&quot; /&gt;.

[[Ғосман империяһы]]ндағы АҠШ илсеһе өлкән Генри Моргентау ҡоралһыҙландырыуҙы әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтенең прелюдияһы тип атаған&lt;ref name=&quot;Morgenthau 302—304&quot; /&gt;. Ҡайһы бер ҡалаларҙа властар күмәк халыҡты репрессияға дусар итеү менән янаған, шулай уҡ, властар билдәләгән һандағы ҡорал килтергәнсегә тиклем, төрмәләрҙә аманат итеп йөҙәр миллионлап кешене тотҡан. Әрмәндәрҙе ҡоралһыҙландырыу кампанияһы аяуһыҙ язалар менән оҙатылған. Йыйылған ҡоралды фотоға төшөрөп, «хыянат» дәлиле сифатында Истанбулға ебәрелгән&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68&quot; /&gt;.

=== Әрмәндәрҙе көсләп күсереү ===
[[Файл:Instruction of the Ministery of the Interior on april 24.png|thumb|left|210px|1915 йылдың 24 апрелдә Истанбулдың әрмән интеллигенцияһын ҡулға алыуы һәм көсләп күсереүе тураһында Эске эштәр министрлығының документы]]
Әрмәндәрҙе ҡоралһыҙландырыу Ғосман империяһының әрмән халҡына ҡаршы, күмәк халыҡты, мародёрҙар бандаларынан йәки аслыҡтан һәм һыуһап үлеү ҡурҡынысы аҫтына, сүллеккә ҡыуыу кеүек системалы кампаниялар үткәреү мөмкинлеген биргән. Империяның һуғыш эсендәге сик буйы райондарынан ғына түгел, бөтә төп үҙәктәренән тиерлек көсләп күсереү&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-247-248&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide, 270-272&quot; /&gt;. Геноцидты ойоштороусылар империяның көнсығыш провинцияларын тулыһынса әрмәндәрҙән таҙартыу, шул иҫәптән әрмәндәрҙе был провинцияларҙа автономия дәғүәләшә алмаҫлыҡ аҙ һанда ҡалдырыу бурысы ҡуйған{{sfn|Роган|2018|с=226}}

Баштараҡ властар, яҡшы теләкле хөкүмәт, хәрби ихтыяждан сығып, әрмәндәрҙе яңы өйҙәргә күсереүҙе әҙерләй, тип алдап, сәләмәт ирҙәрҙе йыйған. Был ир-егеттәрҙе төрмәгә япҡандар, һуңынан ҡаланан сүллеккә сығарып, шунда утлы ҡоралдан атып йә сәнсеп юҡ иткәндәр. Һуңынан ҡарттарҙы, ҡатын-ҡыҙҙыһәм балаларҙы йыйып, уларға ла күсереү хәбәрен еткергәндәр. Уларҙы колоннаға теҙеп, жандармдар конвойы аҫтында ҡыуғандар. Кем юлын дауам итә алмай, хатта йөклө ҡатындарҙы ла, үлтергәндәр. Жандармдар, мөмкин тиклем оҙон маршрут һайлап, кешеләрҙе, һыуһағанлыҡтан йә астан һуңғы кеше үлгәнсе, атларға һәм шул уҡ маршруттан кире килергә мәжбүр иткәндәр&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68&quot; /&gt;.

Көсләп күсереүҙең беренсе фазаһы 1915 йылдың апрель башында Сөләйманлы (Зәйтүн) һәм Дёртйол әрмәндәрен кү сереүҙән башланған. 24 апрелдә [[Истанбул]]дың әрмән элитаһы, Александретта һәм Адана әрмән халҡы ҡулға алына һәм көсләп күсерелә. [[9 май]]ҙа Ғосман империяһы хөкүмәте Кесе Азия (Анатолия) әрмәндәрен компакт йәшәгән урындарынан көсләп күсереү ҡарарын ҡабул итә. Күсерелеүсе әрмәндәр урыҫ армияһы менән хеҙмәттәшлек итеүенән ҡурҡҡанлыҡтан, көньяҡҡа күсереү ҡаралған була, әммә һуғыш ығы-зығыһында был бойороҡ үтәлмәй ҡала. Ван ихтилалынан һуң, көсләп күсереүҙең 4-се фазаһына ярашлы, сик буйында һәм Киликияла йәшәүсе бөтә әрмәндәр ҙә күсерелергә тейеш була&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide, 276-284&quot; /&gt;.

[[1915 йыл]]дың 26 майында Мәһмәд Талаат паша тыныс тормош осоронда хөкүмәткә ҡаршы сығыусыларға арналған «Депортация тураһындағы закон» иғлан итә. [[1915 йыл]]дың 30 майында Законды мәжлес раҫлай. Әрмәндәр аталмаһа ла, закон уларға ҡағылғаны аңлашылып торған. [[1915]] йылдың 21 июнендә, көсләп күсереүҙең һуңғы актында, Талаат Ғосман империяһының ун провинцияһында йәшәүсе «бөтә әрмәнде лә», дәүләткә файҙалы тип танылғандарын ғына ҡалдырып, көсләп һөрөргә бойора. Депортация өс принципҡа ярашлы атҡарыла: 1) &quot;ун процент принцибы&quot;на ярашлы, мосолмандар менән сағыштырғанда, төбәктә әрмәндәр 10%-тан артырға тейеш түгел, 2) көсләп күсерелгәндәрҙең өй һаны 50-нән артырға тейеш түгел, 3) көсләп күсерелгәндәргә тәғәйенләнгән урындарын үҙгәртеү тыйылған. Әрмәндәргә үҙ мәктәптәрен асыу тыйылған, әрмән ауылдары араһындағы юл бер-береһенән биш сәғәтлектән кәм булмаҫҡа тейеш. Бөтә әрмәндәрҙе лә көсләп күсереү талабы ҡуйылһа ла, сит ил граждандары был процестың шаһиты булмаһын тигәндән сығыптыр, [[Истанбул]] һәм [[Әдирнә]] ҡалаларында йәшәгән әрмән халҡының ҙур ғына өлөшө күсерелмәй ҡала. Измир ҡалаһының әрмән халҡын, әгәр әрмәндәр күсерелә ҡалһа, ҡала сауҙаһы бөлгөнлөккә төшәсәк, тип фекер йөрөткән губернатор Рәхим бей ҡотҡара. [[5 июлдә]] депортация сиктәре көнбайыш провинциялары (Анкара, Эскешәһәр]] һ. б.), Киркук, Мосул, [[Евфрат]] үҙәне һ. б. иҫәбенә киңәйтелә. [[1915 йыл]]дың 13 июлендә Талаат депортация «әрмән мәсьәләһен ахырынаса хәл итеп ҡуйыр өсөн» үткәрелде, тип иғлан итә, һәм был ысынында Ғосман империяһында әрмән проблемаһын бөтөрөүҙе аңлатҡан&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide, 276-284&quot; /&gt;.

=== Тәүге депортациялар ===
[[1915 йыл]]дың март уртаһында британ-француз көстәре [[Дарданелл]]ға һөжүм итә. [[Истанбул]]да баш ҡаланы Эскешәһәргә күсереү һәм урындағы халыҡты эвакуациялау буйынса әҙерлек эштәре башлана. Әрмәндәрҙең союздаштарына ҡушылыуынан ҡурҡып, Ғосман империяһы хөкүмәте Истанбул һәм Эскешәһәр араһындағы әрмән халҡын күсерергә ниәтләй. Шул уҡ ваҡытта Иттихат үҙәк комитетының бер нисә ултырышы була, һәм унда «Тәшкиләт-и Махсуса|Специальная организация» ойошмаһы башлығы Бехаэддин Шакир көнсығыш Анатолияла әрмән төркөмдәренең эшмәкәрлеген раҫлаған дәлилдәр килтерҙе. &quot;Эске дошман&quot;дың ҡурҡынысы «тышҡы дошманға» ҡарағанда кәм түгел ти Шакир. Уға киңерәк вәкәләт бирелә. Март аҙағында — апрель башында &quot;Махсус &quot; Иттихат радикаль эмиссарҙары, шул иҫәптән, артыҡ ҡанһыҙ ысул, ҡулға алыуҙар һәм язалауҙар, менән Рәшид-бей ({{lang-tr|Reşit Bey}}) ҡорал таптырған, ә һуңыраҡ әрмәндәрҙе үлтереүсе фанатикка әйләнә. Акчам Танер әрмәндәрҙе дөйөм көсләп ҡыуып сығарыу ҡарары мартта уҡ ҡабул ителгән була тигән фаразлау бар.
&lt;ref&gt;Akcam, Taner, «Armenien und der Völkermord: Die Istanbuler Prozesse und die türkische Nationalbewegung». Hamburg: Hamburger Edition, 1996. P.59&lt;/ref&gt;
, әммә Истанбулдан көсләп күсереү үткәрелмәүе ул мәлгә әрмәндәрҙең яҙмышы һуғыштың артабан нисек барышына бйле булғандыр тип фаразларға була&lt;ref name=&quot;Bloxham 78-80&quot; /&gt;.

Йәш төрөктәрҙең, депортация әрмәндәрҙең Көнсығыш фронтта лояль булмауы менән бәйле тип раҫларға маташыуына ҡарамаҫтан, әрмәндәрҙең беренсе көсләп күсерелеүе Әхмәд Жемаль паша етәкселегендә көнсығыш фронты менн күршеләш райондарҙа түгел, ә Кесе Азияның (Анатолия) үҙәгенән ([[Киликия]]{{Sfn|Роган|2018|с=271}}) [[Сүриә]]гә йүнәлтелгән. Мысыр кампанияһында еңелгәндән һуң, ул Сөләймәнле (Зәйтун) һәм Дүртөйлө әрмән халҡын потенциаль ҡурҡыныс тип таныған һәм, союздаш державаларҙың үтеп инеүе осрағын күҙ уңында тотоп, үҙенең контроле аҫтындағы территорияның этник составын үҙгәртеү маҡсатынан беренсе тапҡыр әрмәндәрҙе көсләп күсереүҙе тәҡдим итә&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide, 276-284&quot; /&gt;. Әрмәндәр депортацияһы 8 апрелдә быуаттар дауамында өлөшләтә бойондороҡһоҙ булған һәм төрөк властары менән ҡапма-ҡаршылыҡлы мөнәсәбәттәрҙә торған Зәйтун ҡалаһынан башлана. Был хәрәкәтте нигеҙләү маҡсатында Зәйтун әрмәндәре һәм Рәсәй хәрби штабы араһында йәшерен килешеү барлығы тураһындағы хәбәр килтерелгән, әммә Зәйтүн әрмәндәре бер ниндәй ҙә дошманлыҡ саралары күрһәтмәгән&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-249-250&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bloxham 82-83&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Aram Arkun. Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide&quot; /&gt;.

[[Файл:Armrefugees.jpg|thumb|left|300px|Дейр-эз-Зор концентрацион лагерында ҡасаҡ әрмәндәр үле ат кәүҙәһе янында]]
Ҡалаға өс мең төрөк һалдаты индерелә. Зәйтундең цйәш ирҙәренең бер өлөшө, төрөк һалдаттарына һөжүм иткән бер нисә дезертирҙы ла ҡыҫтырып, әрмән монастырына ҡаса һәм унда оборона ойоштороп, әрмән сығанаҡтарына ярашлы, монастырь яулап алынғансы, 300 һалдатын (төрөктәр майор һәм һигеҙ һалдат тип күрһәтә) юҡ итә. Әрмән яғы хәбәрҙәренән билдәле булыуынса, һалдаттарға һөжүм итеү уларҙың әрмән ауылдарында ҡылған әшәкелектәре өсөн үс алыу сараһы була. Зәйтун ҡалаһы әрмән хаҡының күпселеге боласыларҙы хупламаған, әрмән общинаһы лидерҙары боласыларға бирелергә кәңәш итә һәм хөкүмәт ғәскәрҙәренең уларҙы язаға тарттырыуына ҡамасауламай. Әммә ғосман чиновниктарының аҙ өлөшө генә әрмәндәрҙең тоғролоғон танырға әҙер була, күпселеге Зәйтун әрмәндәренең дошман менән хеҙмәттәшлек итә тип ышанған. Эске эштәр министры Талаат Константинополдәге әрмән патриархына дезертирҙарҙы тотоп биргәне өсөн әрмән халҡына рәхмәт белдерә. Әммә һуңыраҡ был ваҡиғаларҙы сит ил державалары менән дөйөм ихтилалдың өлөшө — төрөк тарихнамәһе ҡарашын нығыта. Төп әрмән халҡы ғосман армияһына ҡаршы тороуҙы хупламаһа ла, барыбер Зәйтун әрмәндәрен Дер-зор лагерына йә сүллеккә ҡыуалар, һәм унда һуңыраҡ әрмәндәрҙе йә үлтергәндәр, йә аслыҡтан әм сирҙәрҙән үлеүгә дусар итеп, ҡалдырғандар. Зәйтундан һуң, шундай уҡ яҙмыш [[Киликия]]ның башҡа ҡалаларын да көткән. Бындай депортациялар Вандағы ваҡиғаларға тиклем булған, һәм быны ғосман властары әрмәндәргә ҡаршы кампанияны нигеҙләү өсөн ҡулланғандар. Ғосман хөкүмәте башҡарған эштәр үҙ-ара тура килмәгәнсә ине, әммә ул империяның бөтә территорияһын биләмәгәйне әле&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-249-250&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bloxham 82-83&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Aram Arkun. Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide&quot; /&gt;.

Зәйтун әрмәндәрен көсләп күсереү геноцидты ойоштороу менән бәйле мөһим мәсьәләне асыҡлай. Әрмәндәрҙең ҡайһы бер өлөшө Сүриәнән һәм Ираҡтан алыҫ урынлашҡан Коньяға — һуңынан, нигеҙҙә, әрмәндәр шунда күсерелгән. Әхмәд Жемал паша шәхсән Месопотамияны түгел, боеприпастарҙы ташыуға ҡаршылыҡ булдырмаҫ өсөн, Коньяны һайланым, тп раҫлаған. Әммә апрелдән һуң һәм Жемал юрисдикцияһы аръяғына күсерелеүсе әрмәндәрҙең бер өлөшө Коньяға оҙатыла, һәм был депортация планының 1915 йылдың апрелендә үк булғанлығына ишаралай&lt;ref name=&quot;Aram Arkun. Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide&quot; /&gt;.

=== Ван ихтилалы ===
[[Файл:Russian soldiers Sheykhalan 1915.jpg|мини|right|230px|Урыҫ һалдаттары Шейхалан ауылында тереләй яндырылғн әрмәндәрҙең ҡалдыҡтары эргәһендә, 1915 йыл]]

Һарығамыш һуғышында тар-мар ителгәндән һуң, [[Ван]] ҡалаһы төрөк яғы өсөн дә, урыҫ яғы өсөн дә мөһим стратегик ҡыҙыҡһыныу тыуҙырған. [[1914 йыл]]дан, ҡалала ҙур йоғонтоға эйә булған Дашнакцутюн ойошмаһы йәшерен рәүештә күп ҡорал йыйған була. После подхода российских добровольцев под командованием Озанян Андраник Торосович етәкселегендәге үҙ теләге менән һуғышта ҡатнашҡан рәсәйлеләр Һарайға (Ван) яҡынлашҡандан һуң, ғосман властары дашнактарҙан төрөк армияһынан ҡасҡан әрмән дезертирҙарын тотоп биреүен талап итә, ҡала менән телефон бәйләнешен өҙә, урындағы халыҡты талау менән шөғөлләнә. Һөҙөмтәлә, бер яҡтан һалдаттар менән чете (мосолман бандиттары) араһында һәм икенсе яҡтан әрмән үҙоборона төркөмдәре араһында бәрелештәр тоҡана. [[1915 йыл]]дың февралендә империяла әрмәндәр күпселекте тәшкил иткән берҙән-бер өлкәнең Ван ҡалаһы губернаторы итеп, Энверҙың ҡәйнеше — көс ҡулланыуға тартымлығы менән билдәле, ҡорал тартып алыу кампанияһында әрмән халҡын ҡурҡыу аҫтында тотҡан Жәүдәт-бей тәғәйенләнә. Жәүдәт яңы ғына Фарсыстанға (Иран) уңышһыҙ походтан ҡайтҡан була, уны бер нисә мең курд һәм черкес регуляр булмаған һалдаты йәки «итсе батальондары» оҙатып йөрөй. [[1914 йыл]] аҙағында Төркиә хөкүмәте, Вн районындағы әрмәндәрҙе һәм ҡайһы бер фарсы ҡәбиләләрен Төркиәнең дошмандары ҡоралландыра, тип раҫлап, Ванда ихтилал булыу мөмкинлеген билдәләй. Вандағы әрмән лидерҙары властарҙы тынысландырырға маташа һәм Жәүдәткә буйһоноуы тураһында әйтә. [[1915 йыл]]дың март башында Жәүдәт Чатак әрмәндәренән, үлем язаһы һәм ғаиләләрен көсләп күсереү менән янап, 18 йәштән алып 45 йәшкә тиклемге бөтә ир-атты (4000 ир-егет, шулай уҡ күп һанлы дезертирҙар) армия эшселәре сифатында биреүҙе талап итә. Әрмәндәр 400 кеше генә бирә, ә ҡалғандары өсөн «иреккә сығарыу һалымы» (закон рөхсәт иткән армия хеҙмәтен үтәмәгән өсөн билдәле бер сумма аҡса түләү) түләргә тәҡдим итә, Жәүдәт был үтенесте кире ҡаға. Жәүдәт 8 кешенән торған әрмән-төрөк төркөмөн Шадах ауылына бер әрмәнде төрмәгә ултыртыу тарихын асыҡлау буйынса ебәрә. Юлда төркөмдәге бөтә дүрт әрмән дә үлтерелә. 17 апрелдә Жәүдәт &quot;итсе батальондары&quot;н Чатак әрмәндәрен ҡырырға ебәрә, әммә тәртипкә күнмәгән ғәскәр иң яҡын әрмән ауылдарына һөжүм итә&lt;ref name=&quot;Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times, 249-255&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The great game of genocide? 76-78&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bloxham 265-267&quot; /&gt;.

Күмәк халыҡты үлтереүҙәр 19 апрелдә башлана, Ван ҡалаһы янында 2500-гә тиклем әрмән, ә яҡындағы бер нисә көндә 50 меңләп әрмән үлтерелә. Әрмәндәргә һөжүмде Иттихат ойошторғанын һуңыраҡ Вандың ике генерал-губернаторы, Ибраһим Арвас һәм Хасан Ташин таный&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68&quot; /&gt;. Мосолмандарға, үлем менән янап, әрмәндәрҙе яҡлау тыйылған. Ван әрмәндәре, һөжүм көтөп, бер нисә аҙна дауамында ҡаланың үҙҙәре йәшәгән өлөшөн нығытҡан һәм дүрт аҙна дауамында һөҙөмтәле ҡаршылыҡ күрһәтә. Вандың әрмән өлөшө халҡы 30 мең кешенән торған, шуларҙың 1500 ҡоралланған була. Ҡоралды ваҡ һөнәрселек етештереүе (кустарный) ысулы менән эшләгәндәр. 16 майҙа, урыҫ армияһы Ванға яҡынлашҡас, төрөктәр китергә мәжбүр була. Урыҫ генералы Николаев Ванда әрмән хөкүмәтен иғлан итә. Алты аҙнанан урыҫтар, китә алырлыҡ әрмәндәрҙе үҙҙәре менән алып, сигенә&lt;ref name=&quot;Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times, 249-255&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The great game of genocide? 76-78&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bloxham 265-267&quot; /&gt;.

Ван ваҡиғалары алдан әҙерләнгән характерҙа булмай, әрмәндәр Фарсыстанғапотенциаль ҡасыу өсөн коридорҙы һаҡларға тырышҡан, ә Жәүдәт күҙенә күренгән &quot;әрмән ихтилалы ҡурҡынысы&quot;н баҫыу маҡсатында репрессиялар ҡулланған. Уның хәрәкәте ул осорға хас булмаған. Шул уҡ ваҡытта происходили восстания курдов в районе Битлис районында курдтар ихтилалы һәм Башҡалда ассирийҙар ихтилалы ҡупҡан&lt;ref name=&quot;The great game of genocide? 76-78&quot; /&gt;.

=== Депортацияларҙың дауамы ===
[[Файл:522px-AmbassadorMorgenthautelegram.jpg|thumb|left|200px|АҠШ илсеһе Моргентау (өлкән) Генри АҠШ Дәүләт департаментына телеграммаһында (1915 йылдың 16 июле) әрмәндәрҙе юҡ итеүҙе ''«раса буйынса тамырынан ҡоротоу кампанияһы»'' тип тасуирлай]]
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:37em; max-width: 37%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |'''Оттоман чиновнигы Сәйед Әхмәдтең Трапезундтан әрмәндәрҙе һөрөү процедураһын тасуирлауы'''&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-262-265&quot; group=&quot;Комм&quot; /&gt;:&lt;br&gt;
Башта ғосман чиновниктары балаларын тартып алды, уларҙың ҡайһы берен Трапезундтағы америка консулы ҡотҡарырға тырышып ҡараны. Трапезунд мосолмандары әрмәндәрҙе яҡлаған өсөн үлем язаһы янауы тураһында иҫкәртелгәйне. Шунан өлкән ир-атты, улар хеҙмәттә ҡатнашырға тейеш, тип айырҙылар. Ҡатын-ҡыҙҙы һәм балаларҙы, һаҡ аҫтында һәм хәүефһеҙлек гарантиялары менән, Мосул яғына алып киттеләр, артабан ирҙәр ҡаланан сығарылды һәм алдан ҡаҙылған канауҙар янына ҡуйып атып үлтерелде. Ҡатын-ҡыҙҙарға һәм балаларға, талаусы һәм көсләүсе «четтес» һөжүмдәре ойошторолдо, ә һуңынан уларҙы үлтерҙеләр. Хәрбиҙәргә &quot;четтес&quot;тарҙың хәрәкәтенә ҡамасауламҫҡа тигән ҡәтғи бойороҡ бирелгәйне. Тартып алынған балалар ҙа шулай уҡ ҡаланан сығарылып үлтерелде. Дети на попечении Америка консулы ҡарамағындағы балалар ҙа, Сивасҡа ебәрелеү һылтауы менән, алынды һәм, кәмәләргә ултыртып диңгеҙгә сығарылды һәм сәнсеп үлтерелде, мәйеттәре ҡапсыҡтарға һалынып, диңгеҙгә ташланды. Бер нисә аҙнанан ҡайһы бер мәйеттәр Трапезунд ярҙарында табылды. Июлдә Сәйед Әхмәдкә Трапезунд әрмәндәренең 120 ир-аттан, 400 ҡатын-ҡыҙҙан һәм 700 баланан торған һуңғы конвойын оҙатыу эше ҡушыла. Башта конвойҙан бөтә ирҙәр ҙә айырып алынды, аҙаҡ Сәйед Әхмәдкә уларҙың барыһының да үлтерелеүе тураһында хәбәр итәләр. Юл буйҙарында меңәрләгән әрмән кәүҙәһе ятҡан. &quot;Четтес&quot;тарҙың бер нисә төркөмө пытались взять из конвойҙан ҡатын-ҡыҙҙарҙы һәм балаларҙы алырға маташты, әммә Сәйед Әхмәд уларға әрмәндәрҙе биреүҙән баш тартты. Юл буйында ул 200-гә яҡын баланы, улар тураһында хәстәрләргә вәғәҙә биргән мосолман ғаиләләренә биреп китте. Кемахта Сәйед Әхмәдкә әрмәндәрҙе, улар үлеп бөткәнсе, конвойларға ҡушыла. Уға әрмәндәрҙең был партияһын Эрзерумдан килгән жандармерия вәкиле Мөхәммәд Эффенди командалыҡ иткән төркөмгә ҡуша алды. Эффенди аҙаҡ Сәйед Әхмәдкә ул төркөмдөң Евфрат ярына килтерелеүен һәм, конвойҙан айырып алынып, «четтес» бандалары ҡулынан юҡ ителеүен әйтте. Матур әрмән ҡыҙҙары систематик рәүештә күмәк халыҡ алдында көсләнә, һәм һуңынан, шул иҫәптән трапезунд чиновниктары тарфынан үлтерелә ине. Сәйед Әхмәд Эрзурумда әрмәндәрҙе үлтереүҙе ойоштороусылар тип Шакир Бехаэддинды, Трапезундта — Наил бейҙе, Кемахта — Эрзинжандан парламент ағзаларын атаны. «Четтес» штабтары Кемахта урынлашҡайны.
|}
Дөйөм депортация алдан әҙерләнмәгән булһа ла, [[1915 йыл]]дың март кәңәшмәләренән һуң, Иттихат вәкилдәре әрмәндәрҙе күпләп юҡ итергә кәрәклеге тураһында агитация йәйелдерә. Ван ваҡиғалары һәм үлтерелгән 150 000 мосолман тураһындағы рәсми төрөк статистикаһы мәғлүмәттәренә (Хәлил Берктай 1915 йылда бөтә көнсығыш Анатолияла әрмәндәр 12 мең мосолманды үлтергән тип баһалай) таяныу ғосман властары өсөн шулай уҡ әрмәндәргә ҡаршы хәрәкәт атҡарыуға сәбәп була.
24 апрелдә Константинополдә 235 күренекле әрмән ҡулға алына һәм артабан һөргөнгә оҙатыла. Шуның артынса уҡ 600 әрмән, һуңынан тағы 5 мең әрмән әсирлеккә алына. Уларҙың күпселеге Истанбул янында үлтерелә. Был яуызлыҡ законға таянып эшләнмәгән, ә АҠШ илсеһе Моргентау (өлкән) Генри менән һөйләшкәндә, Талаат был ҡара эште «үҙоборона» булараҡ ҡылыҡһырлай. 30 майҙа Ғосман империяһы министрҙар советы хәрби командалыҡҡа халыҡтың ҡораллы ҡаршылығын баҫтырырға һәм хыянатта йәки шпионаж менән шөғөлләнеүҙә ғәйеплеләрҙе көс ҡулланып күсерергә рөхсәт иткән закон ҡабул ителә. Законлы төҫ бирер өсөн, һөргөнгә оҙатылғандарҙы һаҡлау һәм юғалған мөлкәтенә компенсация түләү күҙ уңында тотолорға тейеш булһа ла, ысынында иһә был шарттарҙың береһе лә үтәлмәй. Әрмәндәрҙе юҡ итеүҙә төп ролде Эрзерумда урынлашҡан һәм башлыса «четтес» — төрмәләрҙән сығарылған енәйәтселәрҙән торған йәғни {{nobr|34 000}} ағзаһы булған «Айырым ойошма» — Тәшкиләт-и Махсуса шөғөлләнгән. «Айырым ойошма» туранан-тура Талаатҡа буйһонған. Был ойошма 1914 йылдың декабрендә, әрмәндәрҙе көсләп күсереүҙең рәсми сәбәбе тип аңлатылған Ван ваҡиғаларынан ярты йыл алдараҡ, сигенеүсе урыҫ ғәскәрҙәре ҡалдырып киткән райондарҙа әрмәндәргә ҡаршы ойошторолған репрессияларҙа үҙен беренсе тапҡыр күрһәтә. Күп кешене үлтереүҙәрҙә илдең махсус хеҙмәттәре башында тороусы һәм махсус үлем эскадрондары булдырыусы Шакир Бехаэддин әүҙем ҡатнашҡан&lt;ref name=&quot;Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times, 249-255&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;see also suni&quot; group=&quot;Комм&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;роль специальной организации&quot; group=&quot;Комм&quot; /&gt;.

18 апрелдә Эрзерум янында күмәк төрөк йыйылған митингта әрмәндәрҙе хыянатта ғәйепләйҙәр һәм әрмәндәргә ярҙам иткән мосолмандарҙы ла әрмәндәр яҙмышы көтөүен иҫкәртәләр. Алдағы аҙналар дауамында Эрзерум өлкәһе әрмәндәре төрөктәрҙең һөжүме сериялары объектына әйләнә. Май уртаһында Хыныс һәм уның тирә-яғында ҡырылыш ойошторола — {{nobr|19 000}} әрмән үлтерелә. Өлкәнең башҡа ауылында йәшәгән әрмәндәр Эрзерумға көсләп күсерелә, һәм күбеһе аслыҡтан, һыу эсмәү һәм ябығып хәлһеҙләнеү арҡаһында үлә, ә ҡалғандарын Кемах тарлауығы текә битләүҙәренән йылғаға ырғытҡандар. Эрзерумдың 65 мең әрмән халҡынан күбеһе июнь — июль дауамында көсләп күсерелгән һәм Кемах тарлауығында үлтерелгән, ҡалғандары [[Алеппо]] һәм [[Мосул]]ға күсерелә, бик һирәге генә тере ҡала. Эрзерумда мөһим хәрби объекттарҙа 100-гә яҡын әрмән хеҙмәт иткән. Эрзинжан әрмәндәре лә шулай уҡ Кемах тарлауығында үлтерелә. Эрзерум өлкәһенең тағы бер ҡалаһы Байбурт әрмәндәренән башта аҡсаларын һәм, хәүеф янамаясағында ышандырып, йәш ҡыҙҙарын тартып алғандар, һуңынан уларға &quot;четтес&quot;тар һөжүм иткән. Эрзинжанға ҡасып китергә маташыусыларҙы жандармдар атып үлтергән&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-255-258&quot; /&gt;.

Орду ҡатын-ҡыҙы һәм балалары, Самсунға сығарылыу һылтауы менән, баржаларға тейәлә, һуңынан диңгеҙгә сығарыла һәм борттан ырғытыла. 1919 йылдағы трибунал барышында Трапезунд полицияһы начальнигы өлкә губернаторы бүләге сифатында йәш әрмән ҡыҙҙарын Истанбулға Иттихат лидерҙарына ебәргәнлеген таныны. Ҡыҙыл ярымай дауаханаһындағы әрмән ҡыҙҙарын Трапезунд губернаторы наложница итеп тотҡан һәм мәсхәрәләүгә дусар иткән&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 83-86&quot; /&gt;. Көнбайыш Әрмәнстандың көньяҡ өлөшөн Жәүдәт һәм уның «итсе батальондары» (''төр.'' kesab taburi) әрмәндәрҙән таҙартҡан. Битлис әрмәндәре закон боҙмауына ҡарамаҫтан, Жәүҙәт башта уларҙан выкуп талап иткән, һуңынан уларҙың күпселеген аҫтырған. 25 июлдә ҡаланы Жәүдәт ғәскәре уратып алған, һәм ҡыҫҡа ваҡыт ҡамауҙан һуң, ҡаланың рмәндәр йәшәгән өлөшө бирелгән. Ир-ат үлтерелгән, йәш ҡыҙҙарҙы урындағы төрөктәргә һәм курдтарға биргәндәр, ҡалған әрмәндәрҙе көньяҡҡа оҙатҡандар һәм Тигр йылғаһында батырғандар. Битлиста барлығы {{nobr|15 000}} әрмән үлтерелгән, уларҙың өйҙәре төрөк һәм курд мөжәһирҙәренә бирелгән&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-255-258&quot; /&gt;.

Шул уҡ ваҡытта Битлис янындағы әрмән халҡы ла һуйылған. Битлистан һуң Жәүдәт, төрөк һәм курдтарҙың һөжүмдәренән һуң бер аҙға тыныслыҡ урынлашҡан Муш ҡалаһы районына килә. Жәүдәт өлкәгә килгәндән һуң, әрмән общинаһы лидерҙарын язалау башлана, ир-ат штыктар менән сәнсеп үлтерелә, ҡатын-ҡыҙ һәм бала-саға, ат һарайына ҡыуып керетелеп, тереләй яндырыла. Артабан Жәүдәт һәм төрөк-курд отрядтары Сасунға һөжүм итә, һәм был ҡалала йәшәгән әрмәндәр боеприпастары һәм ризығы бөткәнсе ҡаршы тора. Ҡара диңгеҙ буйындағы ҡалаларҙа әрмәндәрҙе караптарға тейәгәндәр һәм батырғандар. Протестант һәм католик конфессияларына ҡараған әрмәндәр ҙә юҡ ителгән. Харпутта, 13 мең әрмән һалдаты менән, америка миссионерҙары нигеҙ һалған Евфрат колледжы студенттары һәм уҡытыусылары үлтерелгән. Америка протестант миссионерҙары етәкселегендә Мерзифонда эшләгән Анатолия колледжы әрмәндәре лә шундай ҡот осҡос яҙмышҡа дусар ителгән. Марсовандың 12 мең әрмәненең күпселеген һөргөнгә оҙатҡандан һуң, америка илсеһе аша колледж президенты Энверҙан һәм Талааттан колледж ағзалары өсөн хәүефһеҙлек гарантияларын ала, әммә округ губернатор, гарантия тураһында белмәүгә һылтанып, ҡалған әрмәндәрҙе сүллеккә көсләп күсерә һәм улар шунда һәләк була. Католик конфессияға ҡараған Анкара әрмәндәре лә көсләп күсерелә&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-255-258&quot; /&gt;.
&lt;!--
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: left; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:40em; max-width: 40%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |'''Из воспоминаний Такуи Левонян, 1900 года рождения'''&lt;ref name=&quot;Adalian-81-83&quot;&gt;''Rouben Paul Adalian''. The Armenian Genocide // {{Книга:Totten, Parsons, Charny. A century of genocide: critical essays and eyewitness accounts|81—83}}&lt;/ref&gt;:&lt;br&gt;От [[Палу (Элязыг)|Палу]] до Тигранакерта ([[Диярбакыр|Диарбекир]]) нас сильно мучали, и мы очень страдали. Не было воды и еды. У моей матери было что-то в сумке, она давала нам немного время от времени. Мы шли весь день, в течение 10 до 15 дней. На ногах уже не оставалось обуви. Наконец мы достигли Тигранакерта. Там мы помылись у воды, размочили немного сухого хлеба который у нас был и поели. Прошёл слух что губернатор требует от армян очень красивую 12-летнюю девочку… Ночью они пришли с фонарями ища такую девушку. Они нашли её, отобрали у рыдающей матери и сказали что вернут её потом. Позже они вернули ребёнка, почти мёртвого, в ужасном состоянии, оставив его на коленях матери. Мать громко рыдала, и конечно ребёнок, не вынеся произошедшего, умер. Женщины не могли успокоить её. Наконец женщины попытались вырыть яму с помощью орудия одного жандарма, и похоронили девочку. Там была большая стена и моя мать и несколько женщин написали на ней «Здесь похоронена Шушан».
|}
В отличие от прежних депортаций, которые не отличали невиновных с точки зрения властей армян от «виновных» в пределах местных армянских общин, депортации из [[Киликия|Киликии]] уже не делали различия между армянскими революционными и лоялистическими сообществами. Эти депортации не зависели также от близости к границе и касались всех армян Османской империи. Этим депортированным не предоставлялась еда, что означало фактическую смерть от голода. Им не обеспечивалась защита, и по дороге они подвергались грабежам и насилию нерегулярных османских сил, курдских, черкесских и других мусульманских племён, в результате чего до конечного пункта в пустыне доходило около 20 %. То же самое происходило с армянами всей Восточной Анатолии. Армяне западных провинций относительно беспрепятственно дошли до Дер Зора, где впоследствии в большинстве умерли или были убиты. Считается, что практика общего разрушения армянских общин Анатолии началась 24 апреля 1915 года, когда были арестованы и депортированы в Анкару лидеры армянской общины Константинополя. К середине июня почти все они были убиты. А к этому времени уже были почти полностью уничтожены армянские общины Битлиса и [[Эрзерум]]а. 9 июня министерство внутренних дел направило губернатору Эрзерума требование продать имущество депортированных армян, возвращение которых уже не ожидалось. В течение лета ареал депортаций расширялся, включая районы современной Сирии. Согласно плану депортаций, армяне не должны были превышать 10 % местного населения, что отражало страх младотурок перед концентрацией армян. Есть основания предполагать, что убийства до 150 000 человек в лагерях вокруг пустыни Дер Зор были совершены черкесами, чеченцами и арабами, чтобы не допустить скопления большого количества армян в одном месте&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide, 270-272&quot; /&gt;.

Одно из самых ярких свидетельств резни оставили четыре арабских оттоманских чиновника, перешедшие на сторону русских и впоследствии рассказавшие подробности депортации [[Сайкс, Марк|Марку Сайксу]]. Так, по словам лейтенанта Саида Ахмеда Мухтэра Аль-Бааджа, находившегося в [[Трапезунд]]е в 1915 году, он знал, что высылка армян означает резню, и ему был известен официальный приказ расстреливать дезертиров без суда. Лейтенант Саид Ахмед сообщил, что в секретном приказе вместо слова «дезертиров» было «армян», что свидетельствует о понимании центральной властью преступности своих действий и желании их скрыть&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-262-265-2&quot; /&gt;.
 --&gt;
Әрмәндәрҙе үлтереү менән бер рәттән урлашыу һәм талау киң таралған. Сауҙагәр Мәхәмт Али ({{lang-tr|Mehmed Ali}}), Асент Мостафа һәм губернатор Трапезунд губернаторы Жемал Азми {{nobr|300 000}} алып {{nobr|400 000}} төрөк алтын фунтына (ул осорҙа {{nobr|1 500 000}} АҠШ доллары) тиң әрмән байлығын үҙләштергән. Алепполағы америка консулы Вашингтонға: Төркиәлә «талауҙың гигант схемаһы» йәйелдерелгән тип доклад яһай. Трапезундтағы консул Трапезундтағы Иттихат комиссарының өйө талауҙан килгән өлөштөң алтыны һәм башҡа ҡиммәтле таштары менән тулған тип хәбәр иткән&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 83-86&quot; /&gt;.

[[Файл:Armenianmothermourning.jpg|thumb|right|250px|Әрмән әсә биш балаһының мәйете янында]]

Йәй ахырына империялағы әрмән халҡының күп өлөшө үлтерелгән була. Ғосман властары был яуызлыҡты йәшерергә маташһа ла, Европаға барып етә алған ҡасаҡтар Төркиәлә әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәте барғанын еткерәләр. 27 апрелдә әрмән [[католикос]]ы АҠШ һәм Италияға һуйышты туҡтатыу буйынса ҡыҫылыуҙарын үтенә. Союздаш державалар төрөк һәм курдтарҙың әрмәндәрҙе үлтереүҙәрен асыҡтан-асыҡ ғәйепләне, әммә һуғыш шарттарында уларҙың яҙмышын еңеләйтеү буйынса бер ни ҙә эшләй алманы. Был яуызлыҡты рәсми рәүештә тикшергәндән һуң, Бөйөк Британияла «Отношение к армянам в Османской империи» тип исемләнгән документтар китабы баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;The treatment of Armenians in the Ottoman Empire&quot; /&gt;, Европала һәмАҠШ-та ҡасаҡтарға ярҙамға аҡса йыя башлайҙар. Үҙәк һәм көнбайыш Анатолия әрмәндәрен юҡ итеү 1915 йылдың авгуынан һуң да дауам иткән&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-565-567&quot; /&gt;.

Рәсәй властары һәм йәмәғәтселеге ҡасаҡтарға (тәүҙә фәҡәт христиандарға ғына, ә 1916 йылдың яҙынан — мосолмандарға ла) гуманитар ярҙам күрһәтергә тырышып ҡарай, бының өсөн башында генерал Михаил Тамамшев торған махсус ведомство ойошторолған. Бөтә Рәсәй ҡалалар союзы булышлығы менән рәсәй армияһы оккупациялаған территорияларҙа ашханалар селтәре ойошторолған. Шулай булыуға ҡарамаҫтан хәрби фекерләү өҫтөнлөк ала — шулай, 1916 йылдың авгусында года командующий Рсәй империяһының Кавказ армияһы командиры (1914—1918)генерал Юденич Николай Николаевич әрмән ҡасаҡтарына ташлап киткән тыуған ерҙәренә ҡайтыуҙы тыя: «Төркиәлә беҙ яулаған ерҙәргә халыҡтың ҡайтыуы иртәрәк, сөнки был төбәктәрҙе аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеү былай ҙа бик ҡатмарлы»; ҡалғн халыҡ армия ихтыяжын өсөн тылда ауыл хужалығы хеҙмәтенә йәлеп ителә. Һуңғараҡ оккупацияланған райондарҙың генерал-губернаторы генерал Пешков шулай уҡ 1916 йылдың авгусында төрөк һөжүме башланыр алдынан Ван, Битлис һәм Муш ҡалаларынан Басенға һәм Игдирға 50 мең әрмәнде күсереү тәжрибәһен иҫләп (эвакуациянан һуң, рәсәй властары күскенселәрҙе аҙыҡ-түлек һәм медикаменттар менән тәьмин итеү көрсөгөнә терәлгәйне), асыҡтан-асыҡ был тыйыуҙы «кәрәкмәгән паника һәм ҡорбандар»ға барып етмәһен өсөн, тип нигеҙләгән. 1915 йылдың яҙында Юденич, аҙыҡ-түлек проблемаһы менән бәйле, шулай уҡ, әрмәндәр менән бергә 4-се казак корпусын ризыҡ менән тәьмин итеү бурысын ҡуйып, курдтар ташлап киткән Алашкерт, Диядин һәм Баязетҡа казактарҙы күсереүҙе тәҡдим итә. Һәм был граждандар адинистрацияһы һүҙҙә хуплау тапһа ла, тормошҡа ашмай ҡала. Башҡа фронттарҙағы кеүек, рәсәй армияһы, хәрби хәлдән сығып, урындағы халыҡты көсләп күсерергә мәжбүр булған: шулай, Эрзерум янындағы ун саҡрым оҙонлоғондағы фронт буйы зонаһынан 10 меңдән ашыу әрмән туранан-тура ҡала районына күсерелә, һәм был аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеүҙе тағы ла ҡатмарлаштыра. Әрмән халҡы 1915йылдың июнендә Арарат отряды командующийы генерал-майор Николаев Андрей Михайловичтың курдтарға Ван янына ҡайтырға рөхсәт биреүе менән риза булмай. Рәсәй властары әрмән халҡы күсенеүенең хәрби һәм гуманитар маҡсатын уйлағанынан тыш, генерал-губернатор Пешков бөтә әрмәнде лә Ван күленән көнсығышҡа, ә курдтарҙы — көньяҡҡа күсереүҙе күҙ уңында тотҡан масштаблы акцияны планлаштырған; [[Трабзон|Трапезунда]] һәм Эрзерум райондарында һуғышҡа тиклем йәшәгән әрмәндәргә генә рөхсәт ителгән; төрлө милләт халыҡтарын айырым йәшәтеү маҡсатында апартеид режимы булдырыу тәҡдим ителгән. Хәйер, был план да шулай уҡ тормошҡа ашырылмай ҡалған&lt;ref name=&quot;holquist&quot;&gt;{{статья|автор= Peter Holquist.|заглавие= The Politics and Practice of the Russian Occupation of Armenia, 1915—February 1917|ответственный = Ronald Grigor Suny, Fatma Muge Gocek, Norman M. Naimark|издание= A Question of Genocide: Armenians and Turks at the End of the Ottoman Empire|место= Oxford|издательство= Oxford University Press|год= 2011|страницы= 151—174}}&lt;/ref&gt;.

=== Әрмәндәргә медицина эксперименттары яһау ===
[[Файл:Nød i Armenia - fo30141712130022 302.jpg|thumb|270px]]
Оттоман әрмәндәрен юҡ итеүҙе аҡлау сифатында биологик нигеҙләү файҙаланылған. Әрмәндәрҙе «хәтәр микробтар» тип атап, уларға мосолмандар менән сағыштырғанда түбәнерәк статус бирелгән. Был сәйәсәттең төп пропагандисы, беренсе булып көсләп күсерелеүселәрҙең аяҡтарына даға ҡағыуҙы тәҡдим иткән доктор Рәшид Мәһмәт, Диярбакыр губернаторы булған. Рәшид шулай уҡ, Христосты язалағанға оҡшатып, әрмәндәрҙең ҡул-аяҡтары киреп ҡаҙаҡлауҙы ла ҡулланған&lt;ref name=&quot;Dictionary of Genocide-21-22&quot; /&gt;. Рәсми төрөк энциклопедияһы ''төр.'' Türk Ansiklopedisi 1978 йылда Рәшидты «бик шәп патриот» тип ҡылыҡһырлай&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide-126-148&quot; /&gt;.

Мәғҡул (приемлемый) көнкүреш шарттары һәм медикаменттар булмауы төрөк армияһында һәр унынсы һалдаттың ғүмерен ҡыйған эпидемиялар таралыуға килтерә. Өсөнсө армия табибы Сәлим Тәүфиҡ ''төр.'' Tevfik Sağlam тимгелле тиф йәки ҡарамыҡҡа (сыпной тиф) ҡаршы вакцина эшләп сығарыу өсөн центральной больнице Эрзинжан үҙәк дауаханаһында әрмән һалдаттарында һәм хәрби училищелар кадеттарында эксперименттар үткәргән, һәм уларҙың күпселеге вафат булған. Ситләтелгән дәлилдәр был эксперименттарҙа Шакир Бехаэддин ҡатнашыуына күрһәтә. Эксперименттарҙа пациенттарға тиф йоҡторолған ҡан һалдыртыусы Истанбул медицина мәктәбе профессоры Хәмди Суат Акнар ''төр.'' Hamdi Suat Aknar ҡатнашҡан. Һуғыш тамамланғандан һуң, истанбул трибуналы был эште ҡарағанда, Хәмди Суат, «киҫкен психоз» мире асыҡланыу сәбәпле, медицина мәктәбе клиникаһына мәжбүри дауаныуға һалына&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 70-77&quot; /&gt;.

Бөгөн Төркиәлә Хәмди Суат төрөк бактериологияһына нигеҙ һалыусы тип иҫәпләнә, һәм Истанбулда уның йорт-музейы бар. Уның эксперименттарын Оттоман ҡораллы көстәре баш санитар инспекторы Сөләймән Нуман ({{lang-tr|Süleyman Numan}}) хуплай. Эксперименттар Төркиәләге немец врачтарының һәм бер нисә төрөк табибының протесына алып килә. Уларҙың береһе Жемал Хәйдар ({{lang-tr|Cemal Haydar|}}), эксперименттар барышын күргәнлектән, [[1918 йыл]]да эске эштәр министрына асыҡ хатында уларҙы «ҡырағай» һәм «фәнни енәйәт» тип атаған. Хәйдарҙы Эрзинжандағы Ҡыҙыл ярымай дауаханаһының баш табибы доктор Сәләхетдин хуплай, властарға медицина эксперименттары үткәреүҙе ойоштороуҙа ғәйеплеләрҙе эҙләүҙә ярҙам итеүҙәрен үтенеп мөрәжәғәт итә . Оборона министрығы үҙен ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаҡһа ла, Хәйдар һәм Сәләхетдин күрһәтеүҙәрен раҫлаған. Хәйдар медицина эксперименттары һөҙөмтәһендә йөҙәрләгән әрмән үлтереүеүен ҡабатлап әйтә, Сәләхетдиндең ғаризаһынан уны өндәшмәҫкә күндереү маҡсатынд баҫым яһағандары күренә. Күсеү осороноң сәйәси буталсыҡлығы һөҙөмтәһендә эксперимент уҙғарыусылар язанан ҡотолоп ҡала. Хәмди Суат һуңыраҡ үҙенең «судҡа тарттырылған енәйәтселәр менән тәжрибә үткәреп» тикшеренеү һөҙөмтәләрен баҫтырып сығара&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 70-77&quot; /&gt;.

1919—1920 йылдарҙа Төрөк хәрби трибуналы үткәргән тикшереү һөҙөмтәһендә, Трапезундтың санитар-гигинеа хеҙмәттәре һәм һаулыҡ һаҡлау департаменты етәксеһе Али Сейб ({{lang-tr|Ali Saib}}) тарафынан әрмән балаларын һәм йөклө әрмән ҡатындарын ағыулау факттары билдәле була. Ағыуҙы ҡабул итергә баш тартҡандарҙы уны йоторға мәжбүр иткәндәр йәки диңгеҙгә батырғандар. Көсләп күсерелгәндән һуң, Месопотамия лагерҙарына барып еткән тере әрмәндәрҙе Сейб, морфий йә ағыулы матдәләрҙең үлемесле дозаһын ҡаҙап, үлтергән. Француз һәм төрөк шаһиттары дауаханаларҙа һәм мәктәптәрҙә балаларҙы ағыулау факттарын раҫлаған. Сейб балаларҙы шулай уҡ мобиль пар мунсаларында ({{lang-tr|Etüv|}}) артыҡ эҫе пар ҡулланып үлтергән&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 77-80&quot; /&gt;.

=== Әрмәндәрҙең оборонаһы ===
Антиохия янындағы [[Муса тауы]] районында йәшәгән әрмән халҡы, ҡыйралышты алдан һиҙенеп, [[1915 йыл]]дың июлендә властарҙан тауға ҡасып китә һәм унда ете аҙна дауамында ғосман ғәскәрҙәренең атакаларын кире ҡағып, уңышлы оборона ойоштора. 4 меңгә яҡын кешене француз судноһы ҡотҡара һәм [[Порт-Саид]]ҡа алып сыға. Оборона тотоусыларҙың бер өлөшө Француз әрмән легион сафына баҫа һәм [[1918 йыл]]да Арар янында төрөктәргә ҡаршы һуғышҡанда айырыуса батырлыҡ күрһәтә. Муса тауы (Муса-даг) оборонаһы тураһында Франц Верфелдең «Сорок дней Муса-Дага» тигән киң билдәле китабында яҙылған&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-267&quot; /&gt;.

Ойошҡан ҙур ҡпршылыҡ күрһәтеү тағы ла Урфа үҙоборонаһында&lt;ref name=&quot;Kévorkian:The Armenian Genocide-618-621&quot;&gt;{{Книга:Raymond Kévorkian:The Armenian Genocide: A Complete History|pages=618—621}}&lt;/ref&gt;, Муш&lt;ref name=&quot;Kévorkian:The Armenian Genocide-345-349&quot;&gt;{{Книга:Raymond Kévorkian:The Armenian Genocide: A Complete History|pages=345—349}}&lt;/ref&gt;, Сасун үҙоборонаһында (1915) һәм [[Ван алышы]]нда күренә.

=== Төрөктәрҙең һәм немецтарҙың әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтенә ҡаршы сығыштары ===
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin-right: 1em; margin-left: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |'''Теодор Рузвельт&lt;ref name=&quot;Letters of Theodore Roosevelt&quot; /&gt;, АҠШ президенты (1901—1909):'''&lt;br&gt;
«Әрмәндәрҙе биләгән ҡот осоу, — атҡарылған факт. Байтаҡ дәрәжәлә был ул халыҡтың һуңғы дүрт йыл дауамында пацифизм сәйәсәте яҡлы булыуы һөҙөмтәһе. … әрмән ҡырылышы — был һуғыштың иң ҙур енәйәте, һәм Төркиәгә ҡаршы сығыш яһай алмайбыҙ икән, тимәк — беҙ уларҙы уҙындырабыҙ тигән һүҙ
|}.
Әрмәндәргә ярҙам иткәне өсөн үлем язаһы ҡаралғанлыҡтан, мосолмандар яғынан әрмәндәргә ярҙамды өйрәнеүе ҡыйынлаша, һәм шуның өсөн дә ярҙам йәшерен башҡарылған. Шуға ҡарамаҫтан, әрмән балаларын төрөк ғаиләләре тәрбиәләп үҫтереүе, шулай уҡ әрмән халҡын үлтереүҙә ҡатнашыуҙан баш тартҡан ғосман чиновниктарының протест күрһәтеү осраҡтары күп булған. [[Алеппо]] ҡалаһы башлығы Мәһмәд Жәләл бей Әрмәндәрҙе көсләп күсереүгә ҡаршы сыға, «әрмәндәр һаҡлана һәм йәшәү хоҡуғы — һәр бер кешенең тәбиғи хоҡуғы» ти, һәм әрмән халҡына ҡаршы йүнәлтелгән теләһә ниндәй репрессияларҙы тыя. Шулай уҡ Смирна губернаторы Рәхми бей һәм Әдирнә (Адрианополь) губернаторы Хажи Адил бей был яуызлыҡтан баш тарта. Жәләл бей [[1915 йыл]]дың июнендә ҡала менән идара итеүҙән ситләтелә. Дер-Зор сүллегендә урынлашҡан концентрацион лагерь командиры Али Суэд Бей, әрмәндәрҙең яҙмышын еңеләйтергә тырышҡаны өсөн, вазифаһынан алына, һәм уның урынына әрмәндәргә ҡарата сиктән тыш ҡәбәхәтлек ҡылған Зәки бей тәғәйенләнә. Йәш төрөктәр лидерҙарының береһе Әхмәд Жемал паша үҙенең мемуарҙарында әрмәндәргә ҡаршы атҡарлыған енәйәттәрҙән ҡото осоуы һәм уларҙың яҙмышын еңеләйтергә тырышыуы тураһында яҙған, әммә тарихсылар уның һүҙҙәрен шикләнеп ҡабул итә&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-267-271&quot; /&gt;.

Төрөктәргә союздаш булған немец яғы вәкилдәре күп осраҡта әрмәндәргә ҡаршы репрессияларға юл ҡуйҙылар. Немец илсеһе барон фон Вангенһайм, консулдары ентекле мәғлүмәт еткереп торһа ла, ваҡ-төйәк боҙоуҙарға ҡарата ғына протест белдергән. Фон Вангенһаймдан ҡала өсөнсө немец илсеһе граф фон Вольф-Меттерних Иттихаттың ғәмәлдәрен әрмәндәрҙе юҡ итеүгә йүнәлтелгән шовинизм тип баһалаған. Немец миссионеры Иоһаннес Лепсиус [[1915 йыл]]да Истанбулға барған, әммә уның Энверҙан әрмәндәрҙе ҡурсалау үтенестәре яуапһыҙ ҡалған. [[Германия]]ға ҡайтҡас, Лепсиустың Төркиәләге әрмәндәрҙең хәленә йәмәғәтселек фекерен йүнәлтергә тырышыуы уңышҡа өлгәшмәй. Фельдмаршал фон Гольце эргәһендә хеҙмәт иткән доктор Армин Вегнер ҙур фотографиялар архивы йыя. Уның төрөк конвойы алып китеп барған әрмән ҡатынының фотоһы әрмәндәргә ҡаршы геноцид символына әүерелде. [[1919 йыл]]да Вегнер [[АҠШ]] президенты Вильсонға әрмәндәрҙе юҡ итеү тураһында ентекләп яҙа. Мартин Нипаж ({{lang-de|Martin Niepage}}), Алеппо техник мәктәбенең немец преподавателе, 1916 йылда сыҡҡан китабында әрмәндәрҙе ҡырағайҙарса үлтереүҙәр тураһында яҙған&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-267-271&quot; /&gt;.

{|class=&quot;graytable&quot;
 |+
 | align=&quot;center&quot; | [[Файл:Armeniagen6a.jpg|center|200px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 | align=&quot;center&quot; | [[Файл:Morgenthau336.jpg|center|200px]] 
 | align=&quot;center&quot; | [[Файл:Marcharmenians.jpg|center|200px]]
 | align=&quot;center&quot; | [[File:Russian soldiers Sheykhalan 1915.jpg|center|200px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 |-
 | align=&quot;center&quot; | Үлтерелгән әрмәндәрҙең ҡалдыҡтары (1918 йылда&lt;br&gt;АҠШ илсеһе (өлкән) Генри Моргентауҙың китабында баҫылған фотография 
 |
 | align=&quot;center&quot; | Алеппола юҡ ителгән әрмәндәр&lt;ref name=&quot;The Independent, 27-03-1920&quot; /&gt;
 | align=&quot;center&quot; | Ҡораллы һаҡ аҫтында&lt;br&gt;әрмәндәр колоннаһы хәрәкәт итә. 1915 йылдың апреле
 | align=&quot;center&quot; | Урыҫ һалдаттары әрмән ауылы Шейхаланда, 1915 йыл. Был фотография 1917 йылда Тифлиста баҫылып сыҡҡан «Ҡасаҡтар альбомы »нда табылған 62 фотоның береһе.
 |
 |}

=== Әрмән халҡын юҡ итеү буйынса төп райондар картаһы. Концентрацион лагерҙар ===
[[Файл:Armenian Genocide Map-ru.svg|thumb|800px|center]]

== 1918—1923 йылдарҙа Ғосман империяһы һәм Әрмәнстан Республикаһы ==
Мудрос тыныслыҡ килешеүе шарттары буйынса, союздаш державалар төрөктәрҙе мотлаҡ язаларға һәм әрмәндәрҙе бүләкләргә тейеш булған. Британия, стратегик юлдарҙы контролгә алыуҙы, хәрби әсирҙәрҙе азат итеүҙе һәм төрөк ғәскәрҙәренең Кавказ аръяғынан китеү мәсьәләһе буйынса ныҡышып, алты әрмән виләйәтенән төрөк ғәскәрҙәрен сығарыу талабын был виләйәттәрҙә на право союзников ввести в эти «бола сығыу осрағында» союздаштар ғәскәр индереү хоҡуғына эйә булыуы менән алмаштырырға ризалашты. Шуға ҡарамаҫтан, [[Антанта|союзные страны]] составындағы союздаш илдәр килешеүҙең был пунктын үтәргә йыйынманылар. Эриван губернаһынан эвакуацияланғанда, нимә алып була, шуны: аҙыҡ-түлек запасын, йорт хайуандарын, эш ҡоралдарын, кейем-һалым, йорт йыһаздары (мебель), хатта ишектәрҙе, тәҙрәләрҙе һәм тимер юл шпалдарын талап алдылар.[[1918 йыл]]дың декабрендә әрмән армияһы Александрополь ҡалаһын яулағанда, тимер юлда бер локомотив йә тимер юл вагоны ла булмай. Зима [[1918]]—1919 йылдарҙағы ҡыш миҙгелендә аҙыҡ-түлеге, кейеме һәм медикаменттары булмаған Әрмәнстанда кеше күпләп ҡырыла. Аслыҡ һәм һыуыҡта тере ҡалғандар тимгелле тиф ҡорбаны булды. Һөҙөмтәлә {{nobr|200 000}} әрмән, йәғни Әрмәнстан халҡының 20%-ы вафат булды. [[1919 йыл]]да 1000 кешегә: тыуыу — 8,7, үлеү — 204,2 кеше тәшкил итә. Ғосман армияһының сигенгән саҡта Әрмәнстанды талауын тарихсылар геноцидтың дауамы тип баһалай&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-304-313&quot; /&gt;.

Төрөк әрмәндәрен ҡыуыу һәм юҡ итеү процесы завершился серией военных кампаний в [[1920 йыл]]да Киликияға ҡабаттан ҡайтҡан ҡасаҡтарҙы үлтереү һәм Ататөрк Мостафа Кәмал командалығындағы ғәскәрҙәрҙең Смирнала әрмән кварталын ҡырыуы һымаҡ хәрби кампаниялар серияһы булып тамамланды, һуңынан, көнбайыш державалар баҫымы аҫтында, тере ҡалғандарға күсеп китергә рөхсәт бирелде. Смирналағы иң һуңғы компакт йәшәүсе әрмән общинаһын юҡ итеү менән, Төркиәләге әрмән халҡы үҙенең тарихи тыуған илендә ғәмәлдә йәшәүен тамамланы. Тере ҡалған ҡасаҡтар, бер нисә тиҫтә илдә әрмән диаспораһы булдырып, донъя буйлап таралды&lt;ref name=&quot;Rouben Paul Adalian:The Armenian Genocide&quot; /&gt;.

== Бәхәсле мәсьәләләр. Демография, сроктар һәм «ахырғы ҡарар» ҡабул итеү ==

=== Төркиәнең әрмән халҡы ===
Сәйәси яҡтан нимә өҫтөн тип билдәләнеүҙән сығып ҡарағанда, ҡорбандар һаны иң бәхәсле мәсьәләләрҙең береһе булып тора. Баһалау ситләтегән билдәләргә һәм шаһиттар күрһәтмәләренә нигеҙләнгәнлектән, ҡорбандар һанын теүәл иҫәпләү мөмкин түгел. Ғосман империяһындағы әрмән халҡы иҫәбе шундай билдәләрҙең береһе булып тора.

Әрмән мәсьәләһе килеп тыуған мәлдән, мосолман халҡы араһында әрмәндәр бары тик әһәмиәте аҙ булған аҙсылыҡ тәшкил иткәнен күрһәтеүҙән башлап әрмәндәрҙең Төркиәләге демографик абруйы сәйәси мәсьәләгә әйләнде. [[1864]]—[[1866 йыл]]дарҙа Тәнзимәт реформалары ышығында Эрзерум виләйәте, элекке Әрмәнстан губернаторлығы муташәрифтәр ({{lang-tr|Mutasarrıf}}) идара иткән ете өлөшкә бүленә. Эрзерум виләйәте территорияларының бер өлөшө Диарбаҡыр иленә (провинция) бирелә. Шуға ҡарамаҫтан, әрмәндәр виләйәттең әһәмиәтле генә өлөшөн тәшкил итә, һәм 1878 йылда Эрзерум виләйәте, уның составынан тоташ райондар алыныу һәм башҡа райондарҙы ҡушыу юлы менән 4 ил барлыҡҡа килә: Эрзерум, Ван, Хаккяри һәм Муш. [[1886 йыл]]да Порта Әрмән ҡалҡыулығын вағыраҡ административ берәмектәргә бүлә. [[1895 йыл]]да райондарҙы яңынан үҙгәртеп ҡороу ойошторола, 8 виләйәт 6 яңы административ берәмеккә берләштерелә. Демографик иҫәп алып барғанда, Ғосман хөкүмәте төрөктәрҙе, туркомандарҙы, курдтарҙы, ҡыҙылбаштарҙы, езидтарҙы һ. б. бергә иҫәпләһә лә, ортодоксаль (Әрмән апостол сиркәүе) әрмәндәрҙе католик һәм протестант әрмәндәрҙән, гректар һәм сүриәлеләрҙән айырған&lt;ref name=&quot;Kévorkian:The Armenian Genocide-265-267&quot; /&gt;.

{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin-right: 1em; margin-left: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |'''Профессор Израэль Чарни&lt;ref name=&quot;Барсегов-623&quot; /&gt;:'''&lt;br&gt;
«Әрмәндәрҙе сәйәси юҡ итеү күп яҡлап иғтибарҙы йәлеп итә, шул иҫәптән, ҡанһыҙ XX йөҙйыллыҡта күп кешене үлтереүҙең иртә өлгөһө булды, һәм уны күптәр Холокостың «репетицияһы» тип таный».
|}
Ғосман империяһының [[1844 йыл]]ғы халыҡ йәниҫәбе буйынса, Азия Төркиәһендә {{nobr|2 000 000}} әрмән була. [[1867 йыл]]ғы Парижда ойошторолған Бөтә донъя күргәҙмәһендә империя етәкселеге Кесе Азияла {{nobr|2 000 000}} әрмән һәм европа Төркиәһендә {{nobr|400 000}} әрмән булыуын билдәләне. Әрмән патриархаты мәғлүмәттәренә ярашлы, 1878 йылда Ғосман империяһында {{nobr|3 000 000}} әрмән: {{nobr|400 000}} — европа Төркиәһендә, {{nobr|600 000}} — көнбайыш Кесе Азияла, {{nobr|670 000}} — Сивас, Трапезунд, Кайсери һәм Диарбаҡыр виләйәттәрендә, Әрмән ҡалҡыулығында {{nobr|1 330 000}} әрмән булған. [[1881]]—[[1893 йыл]]дарҙағы рәсми йәниҫәптә әрмәндәр һаны киҫкен {{nobr|1 048 143}} кәмей. Карс һәм Ардагандағы [[1878 йыл]]ғы юғалтыуҙарҙы иҫәпләгәндә лә, әрмәндәр һанының шул дәрәжәлә кәмеүен фәҡәт цифрҙар менән манипуляция тип кенә аңлатып була. Ғосман хөкүмәтенең йыл һайын теркәлгән яҙмаһында (ежегодник) мосолман булмаған ирҙәр түләгән 1882 йыл һалымы ({{lang-tr|Salname}}) {{nobr|462 870}} төрөк фунты күләмендә иҫәпләнгән булған, әммә шул уҡ ежегодникка ярашлы, Төркиәнең министрҙар советы был һалым килеме ике тапҡырға артыҡ булыр тип көткән, һәм ошо факт та ситләтеп мосолман булмаған халыҡтың ике тапҡыр кәмеүен раҫлай. Рәсми йәниҫәп элек әрмәндәр йәшәгән ҡалаларҙа әрмәндәрҙең булмауын күрһәткән. [[1907]]—[[1908 йыл]]дарҙағы ғосман йәниҫәбе шул уҡ һорауҙар тыуҙыра. Шул йәниҫәпкә ярашлы, армянское население Эрзерум, Битлис һәм Ван ҡалаларының әрмән халҡы, 1894—1896 йылдарҙағы ҡырылышҡа ҡарамаҫтан, шул уҡ күләмдә булған. Раймонд Кеворкян, демографик мәғлүмәттәрҙе енлекләп өйрәнеп, был йәниҫәп әрмән халҡын ысын иҫәпләүгә оҡшамаған, бары тик алдағы йәниҫәп мәғлүмәтен ҡабаталау булған тигән һығымта яһай. [[1912 йыл]]да әрмән патриархияһы Ван, Битлис, Элязыг, Диарбаҡыр һәм Эрзерум виләйәттәрендә әрмән һанын {{nobr|804 500}} кеше тип баһалай. [[1914 йыл]]да патриархия теүәлерәк иҫәпләү башҡара — империя территорияһында {{nobr|1 845 450}} әрмән була. Әрмән халҡының миллиондан ашыу кешегә кәмеүен фәҡәт 1894—1896 йылдарҙағы күп һанда кеше үлтереү, әрмәндәрҙең Төркиәнән ҡасыуы һәм көслөк менән ислам динен ҡабул иттереү менән генә аңлатып була. Бынан тыш, әрмәндәр йәшәгән барса тораҡ пункттарға ла, әгәр ҙә уларҙы курд ҡәбиләләре үҙ ҡулында тотһа, патриархия иҫәпселәре инә алмағанлыҡтан, йәниҫәп тулы булмаған. Диарбаҡыр виләйәте миҫалында һәйбәт аңлашыла: рәсми мәғлүмәт буйынса, әрмән халҡы  {{nobr|73 226}} кеше, патриархия иҫәпләүенә ярашлы — {{nobr|106 867}}, ә 1915 йылдың яҙында виләйәттән {{nobr|120 000}} рмән көсләп күсерелгән. Рәсми ғосман статистикаһы 1915 йылда империяла {{nobr|1 295 000}} әрмәән йәшәй тип баһалай&lt;ref name=&quot;Kévorkian:The Armenian Genocide-267-278&quot; /&gt;.

«Британника»ға ярашлы, 1 миллиондан алып 3,5 миллионға тиклем тигән билдәләү бар&lt;ref name=&quot;britannica-armenian-massacres&quot; /&gt;. Хәҙерге заман күҙлегенән Ғосман империяһында әрмән халҡы һаны {{nobr|1 500 000}} &lt;ref name=&quot;Erik Jan Zürcher&quot; /&gt;{{Sfn|Bournoutian|1994|p=47}}  {{nobr|2 500 000}}&lt;ref name=&quot;Lise Noël&quot; /&gt; кеше тәшкил иткән.

=== Ҡорбандар иҫәбе ===
[[Файл:Геноцид армян.jpg|thumb|right|300px|Әрмән етемдәре ҡар өҫтөндә приютҡа ҡабул итеү сиратын көтә. Фото Армин Вегнер фотоһы]]
[[Файл:Near East relief american flour sacks and the Armenians in syria.png|300 px|right|thumb|Ҡасаҡ әрмән балаларының он ҡапсығынан тегелгән кейеме]]
Әрмән халҡының дөйөм һанын нигеҙ итеп алып, ҡорбандар иҫәбен конкрет билдәләү мөмкин (ҡара [[#Армянское население Турции]])&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271-272&quot; /&gt;. Ҡорбандар иҫәбен баһалауға йоғонто яһаусы тағы бер параметр булып әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтенең дауамлылығы тора: хәҙерге баһалар тулы булмаған 1915 йыл&lt;ref name=&quot;eoe-54-1&quot; /&gt; һәм 1915 йылдан алып 1923 йылға тиклемгеосорҙо ала&lt;ref name=&quot;Rummel 224—225&quot; /&gt;.

1915 йылдың 28 сентябрендә Диярбаҡыр губернаторы Рәшид бей Талаатҡа телеграммаһында өлкәнән {{nobr|120 000}} әрмәнде һөрҙөм типяҙа, ә рәсми ғосман статистикаһы ике тапҡыр кәмерәк һандар күрһәткән булған&lt;ref name=&quot;Suny, Göçek, Naimar, 136-137&quot; /&gt;. 1915 йылдың авгусында Энвер-паша Эрнсту Якхҡа ({{lang-de|Ernst Jackh}}) һәләк булған {{nobr|300 000}} әрмән тураһында хәбәр итә. Иоһаннес Лепсиусҡа ярашлы, 1 миллионға яҡын әрмән үлтерелгән, 1919 йылда Лепсиус үҙенең баһаһын яңынан ҡарны  — {{nobr|1 100 000}} кеше. Уның мәғлүмәттәре буйынса, Кавказ аръяғына [[1918 йыл]]да ғосмандар баҫып ингән ваҡытта ғына было убито от 50-нән алып 100 меңгә тиклем әрмән үлтерелә. «Немецкий союза помощи» ({{lang-de|Deutscher Hilfsbund}} Deutscher Hilfsbund für christliches Liebeswerk im Orient) вәкиле Иоһанн Вильһельм Эрнст Зоммер (''ингл.'' Johann Wilhelm Ernst Sommer) көсләп күсереүселәр һанын {{nobr|1 400 000}} тип, ә тере ҡалғандарҙың — {{nobr|250 000}} тип баһаланы&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271-272&quot; /&gt;. 1915 йылдың 20 декабрендә [[Алеппо]]лағы Германия консулы Рёсслер рейхсканцлерға, әрмән халҡының дөйөм һаны 2,5 миллион тип алынһа, һәләк булыусылар һаны {{nobr|800 000}}, хатта шунан да күберәк булыуы ихтимал тигән. Бер үк ваҡытта, әрмән халҡының һанын 1,5 миллион тип алғанда, һәләк булыусылар һанын пропорциональ рәүештә кәметергә кәрәк (йәғни, һәләк булыусылар иҫәбе {{nobr|480 000}} булыуы ихтимал)&lt;ref name=&quot;armenocide.com-1915-12-20-DE-001&quot; /&gt;.

Лепсиусҡа ярашлы, {{nobr|250 000}}-нән алып {{nobr|300 000}} әрмән көслөк менән мосолманға әйләндерелгән, һәм был империяның ҡайһы бер мосолман лидерҙарының протесына килтерҙе. Кютахья мөфтөйө әрмәндәрҙе мосолманға әүерелдереү исламға ҡапма-ҡаршы тип иғлан итә. Дингә ышанмаған Йәш төрөктәр лидерҙарына ислам диненә күсереү дини мәғәнәгә эйә булмаған, әммә әрмән оҡшашлығын (идентичность) ҡаҡшатыу, әрмәндәр яғынан автономия йә бойондороҡһоҙлоҡ талаптарын күтәреп сығырлыҡ нигеҙҙе бөтөрөү — әрмәндәр һанын кәметеү кеүек сәйәси маҡсаттан сығып тормошҡа ашырылған&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271-272&quot; /&gt;.

Ҡорбандар иҫәбенең хәҙерге заман баһаһы {{nobr|200 000}} алып (ҡайһы бер төрөк сығанаҡтары&lt;ref name=&quot;Zuercher 115&quot; /&gt; һәм Стенфорд Шоу  «History of the Ottoman Empire and modern Turkey» хеҙмәтенең беренсе баҫмаһында&lt;ref name=&quot;The Armenian Genocide: An Interpretation&quot; /&gt;)  {{nobr|2 000 000}}-дан артыҡ әрмән (ҡайһы бер әрмән сығанаҡтары&lt;ref name=&quot;Zuercher 115&quot; /&gt; һәм Рудольф Руммель&lt;ref name=&quot;Rummel 224—225&quot; /&gt;) юҡ ителгән ти. Рональд Сюни бер нисә йөҙҙән алып 1,5 миллионға тиклем баһалау диапозонын атай&lt;ref name=&quot;Looking toward Ararat-114&quot; /&gt;. «Энциклопедия Османской империи» фекеренсә, иң консерватив баһалар ҡорбандар һанын {{nobr|500 000}} ти, ә әрмән ғалимдарының баһаһы иң күбе — 1,5 миллион&lt;ref name=&quot;eoe-54-2&quot; /&gt;. «Энциклопедия Британника»ға ярашлы, {{nobr|600 000}}-ҙән алып {{nobr|1 500 000}} әрмән һәләк булған&lt;ref name=&quot;britannica-armenian-massacres&quot; /&gt;, Гюнтер Леви {{nobr|642 000}}&lt;ref name=&quot;Guenter Lewy 240&quot; /&gt;, Эрик-Ян Цюрхер  {{nobr|600 000}}-дән {{nobr|800 000}}-гә тиклем тип баһалай&lt;ref name=&quot;Zuercher 115&quot; /&gt;, Роджер Смит «миллиондан ашыу» тип атай&lt;ref name=&quot;Roger Smith 8&quot; /&gt;, «Энциклопедия геноцида» 1,5 миллион әрмән юҡ ителгән тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Rouben Paul Adalian 1999&quot; /&gt;, Рудольф Руммелгә ярашлы, {{nobr|2 102 000}} әрмән юҡ ителгән&lt;ref name=&quot;Таблица 10.2&quot;/&gt; (шуларҙан {{nobr|258 000}} — Ғосман империяһынан ситтә йәшәүселәр). Дуглас Говардҡа ярашлы, тарихсыларҙың күпселеге ҡорбандар һанын {{nobr|800 000}}-ҙән алып {{nobr|1 000 000}}-ға тиклем диапозонда тип баһалай&lt;ref name=&quot;Douglas Arthur Howard 83&quot; /&gt;. Ричард Ованнисян фекеренсә, һуңғы осорға тиклем иң таралған баһалау цифраһы {{nobr|1 500 000}}, әммә һуңғы ваҡытта Төркиәнең сәйәси баҫымы һөҙөмтәһендә был баһа кәмеү яғына яңынан ҡарала&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271&quot; /&gt;. Армен Марсубянға ярашлы, тарихсыларҙың күпселеге ҡорбандар һанын 1-ҙән алып 1,5 миллионға тиклем кеше тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Marsoobian-135&quot; /&gt;. Профиль энциклопедиялар түбәндәге баһаны бирә: «Encyclopedia of Genocide» — 1918 йылға 1 миллионға тиклем&lt;ref name=&quot;Encyclopedia of genocide, 61&quot;&gt;{{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|61|volume=1}}&lt;/ref&gt;, «Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity» — 1,2 миллион тирәһе&lt;ref name=&quot;Dadrian. Armenians in Ottoman Turkey and the Armenian Genocide&quot; /&gt;, «Dictionary of Genocide» — һәләк булғандар 1 миллиондан кәм түгел, әммә 1,5 миллионға яҡын&lt;ref name=&quot;Totten 19&quot;&gt;{{Книга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|19}}&lt;/ref&gt;, Оксвордская энциклопедия экономической истории — 1,5 миллион һәләк булған{{sfn|Mokyr|2003|p=157}}.

=== «Ахырғы ҡарар»ҙы ҡабул итеү ===
Төркиәлә йәшәгән әрмән халҡын юҡ итеү ҡарары ҡабул ителгән ваҡыт икенсе бәхәсле мәсьәлә булып тора. Был проблеманы ҡараусы тарихсылар  (Холокосты ҡараусы тарихсыларға оҡшап), ике төркөмгә бүленә: төрөктәр әллә ҡасанан әрмәндәрҙе юҡ итеү планын уйҙарында йөрөткән ти «интенционалистар», ә [[XIX быуат]] аҙағы — [[XX быуат]] башы ваҡиғалары [[1915 йыл]]да әрмәндәрҙе күпләп үлтереүҙең репетицияһы булған, һәм «функционалистар» ваҡиғалар осраҡлы характерлы һәм Беренсе донъя һуғышы осоронда әрмән ҡурҡынысы тураһындағы күҙаллауҙар тәьҫире аҫтында барлыҡҡа килгән тип иҫәпләй. «Интенционалист» Ваагн Дадрян, мәҫәлән, бының сәбәбе үҙгәрештәргә буйһонмаусан догмаға ҡоролған ислам динендә тип иҫәпләй. Дадрян, муллалар әрмәндәргә ҡаршы йыһатҡа саҡырғандан һуң, үлтереүҙәр йышыраҡ осраҡта йома намаҙынан һуң ойошторолған тигән фекерҙе нигеҙләй. Уның оппоненттары, мосолмандарҙың әрмәндәрҙе ҡотҡарыу осраҡтарын килтереп, һәм Ғосман империяһында әрмәндәргә ҡаршы репрессиялар илдең, дини закондарҙың төп роль биләүенән баш тартып, модернизация юлына баҫҡан дәүерҙән — Тәнзимәт осоронан һуң башланған тип билдәләй. «Функционалистар», мәҫәлән, Рональд Григор Сюни һәм Дональд Блоксхэм, әрмән общинаһын юҡ итеү сәбәптәрен Ғосман империяһының Һарығамыш янында тар-мар ителеү эҙемтәһендә күрә. «Функционалистар»ҙың ҡарашын анализлағандан һуң, башҡа тикшеренеүсе, Асатурян, геноцид идеялары  социаль дискриминация һәм өҫтөнлөклө төркөмгә хас коллектив мифтар нигеҙендә өлгөрә ти. Шуға ҡарамаҫтан, тикшеренеүселәр араһында «ахырғы ҡарар» Ван ҡалаһындағы 1915 йылғы ихтилалдан һуң барлыҡҡа килгәндер тигән консенсусҡа ҡайтып ҡала. Был бәхәстә Ғосман империяһының бөтә тарихы әрмәндәрҙе юҡ итеү прелюдияһы ул, тип иҫәпләүсе Әрмәнстан тарихсылары, һәм әрмән общинаһын маҡсатлы юҡ итеүҙе бөтөнләй кире ҡағыусы Төркиә тарихсыларының күпселеге һуңғы сиктәге позицияны биләй&lt;ref name=&quot;The Armenian Genocide: An Interpretation&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Сюни, Ab Imperio&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bloxham-69-71&quot; /&gt;.

Ричард Ованнисян: «1894 йылдан 1922 йылға тиклемге осорҙо 1890-сы йылдарҙа Абдулхәмидтең Ғосман империяһында әрмәндәр йәшәүен булдырмауҙы өҙлөкһөҙ көс менән туҡтатырға тырышыуының маҡсаты 1915 йылғы йәш төрөктәрҙекенә ҡарағанда бөтөнләй икенсе була. Ҡамауҙа ҡалған солтан иҫке тәртипте һаҡларға файҙаһыҙ тырышыуында күпләп әрмәндәрҙе ҡырыуға тотонған булһа, йәш төрөктәр иһә статусты юҡҡа сығарыу һәм унда әрмәндәргә урын булмаҫҡа тейешле яңы тәртип урынлаштырыу һәм иҫәптең яңы системаһын төҙөү маҡсатында әрмәндәрҙе юҡҡа сығарыу сәйәсәтен (геноцид) тормошҡа ашырған»&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-224-226&quot; /&gt;.

== Мәҙәни мираҫты юҡҡа сығарыу ==
{{Фоторяд|ш1=200|Armenian monastery of s apostles in moush.jpg|ш2=175|Arakelots12.jpg|текст=Изге Апостолдар Монастыры, Муш ҡалаһы,&lt;br&gt; XX быуат башы һәм 2010 йыл фотографияһы|align=left}}
Әрмән халҡын юҡ итеү әрмән мәҙәни мираҫын юҡ итеү кампанияһы менән оҙатылған. Әрмәр һәйкәлдәре һәм сиркәүҙәре шартлатылған, зыяраттар баҫыуға әйләндерелеп һөрөлгән һәм кукуруза һәм бойҙай сәселгән, ҡалаларҙың әрмән кварталдары емертелгән йәки уларҙа, исемдәре үҙгәртелеп, төрөк һәм курд халҡы йәшәй башлаған&lt;ref name=&quot;Jones-157&quot; /&gt;.

Беренсе донъя һуғышына тиклем Төркиәлә әрмән сиркәүенең 30 епархияһы булған, әммә әрмән халҡын юҡҡа сығарғандан һуң, Константинополь патриархатлығы ҡарамағында берҙән-бер епархия тороп ҡалған&lt;ref name=&quot;Americana&quot;&gt;Armenian church /Encyclopedia Americana: Ankara to Azusa / Scholastic Library Pub., 2005 V.2 p.338-339 ISBN 0717201384, 9780717201389 {{oq|en|There are one or more Armenian dioceses in nearly every country having Armenian communities. Before World War I there were some 30 dioceses in Turkey alone, but with the extermination and expulsion of the Armenian population only one diocese remains. It is under the authority of the patriarchate in Istanbul.}}&lt;/ref&gt;.  [[1914 йыл]]да әрмән Константинополь Патриархатына 2549 мәхәллә, шул иҫәптән 200-ҙән ашыу монастырь һәм 1600 сиркәү ҡараған&lt;ref name=&quot;Kévorkian and Paboudjian&quot; /&gt;. Геноцид сәйәсәте үткәреү һәм этник таҙартыуҙар осоронда бик күп әрмән архитектураһы һәйкәлдәре емертелде. Күп ҡорамдар емертелде, тағы ла күберәк өлөшө мәсеттәргә һәм Каруан һарайҙар итеп үҙгәртелде. 1960 йылға тиклем төрөк сәйәсәте Төркиә территорияһында әрмәндәр йәшәгәнлеген раҫлаусы тарихи мәғлүмәтте планлы юҡҡа сығарыуға йүнәлтелде. Бары 1960-сы йылдарҙа ғына ғалимдар әрмән рухи мираҫын һәйкәлдәрен теркәү һәм ҡотҡарыу мәсьәләһен күтәреп сыға. 1974 йылда Төркиәлә ғалимдар тарафынан 913 әрмән сиркәүе һәм монастыры тиңләштерелә (идентифицированы). Был һәйкәлдәрҙең яртыһынан күбеһе беҙҙең көндәргә тиклем килеп етмәгән, ә ҡалған  252-һе емертелгән һәм тик 197-һенең торошон ғына яҡшыраҡ тип әйтеп була&lt;ref name=&quot;Robert Bevan&quot; /&gt;.

[[1980]]-се йылдар аҙағында һәм [[1990]]-сы йылдар башында британ тарихсыһы һәм яҙыусыһы Уильям Далримпл әрмән тарихи һәйкәлдәрен емереү дауам иткәнен раҫлаған миҫалдар таба. Күп һәйкәлдәр ер тетрәүҙәренән һәм властар иғтибарһыҙлығынан, шулай уҡ сиркәүҙәр аҫтында йәшертелгән әрмән хазиналарын эҙләүсе крәҫтиәндәр ғәмәлдәренән ҡаҡшай, аңлы рәүештә емертеү осраҡтары ла бар. Элегерәк француз тарихсыһы  Дж. М. Тьерри Ван ҡалаһындағы әрмән сиркәүенең планын тергеҙергә маташҡаны өсөн ситтән тороп өс айлыҡ хеҙмәткә хөкөм ителгән була. Ул шулай уҡ 1985 йылда властар Ошкаванкала әрмән сиркәүен емерергә теләгәнен, ләкин урындағы халыҡ уны ашлыҡ һаҡлау урыны итеп ҡулланыуын дауам итергә теләгәнен белдерә һәм уны һаҡлап алып ҡала. Уильям Далримпл фекеренсә, әрмән һәйкәлдәрен емереү төрөк рәсми кешеләренә һөжүм итеүсе әрмән милләтселәре терроры башланғандан һуң, шәбәйҙе тип билдәләй&lt;ref name=&quot;Robert Bevan&quot; /&gt;.
[[Файл:Geographical distribution of placenames of Armenian origin.svg|thumb|left|370px|Төркиәнең исемдәре үҙгәртелгән топонимдары картаһы]]

Уильям Далримплға ярашлы, әрмән мираҫын юҡҡа сығарыуҙың сағыу миҫалы — 1915 йылдан 1960-сы йылдар аҙағына тиклем кешеләргә инергә тыйылған Карс ҡалаһы янында урынлашҡан биш сиркәүҙән торған Хцконк монастырь комплексы. Шаһиттар күрһәтеүенсә, монастырь регуляр армия частары тарафынан динамит ярҙамында шартлатыла, күнекмәләр яһағанда, комплекс бинаһына хатта атырға ла рөхсәт ителгән. Тарихсы монастырҙы барып күргәндә, стеналары емертелеүгә дусар ителгән XI быуат Изге Саргис сиркәүе генә ҡалған була. Икенсе миҫал итеп һарайға әйләндерелгән ярым емерек Варагаванк сиркәүен атарға була. Ерзинжа эргәһендәге IX быуат базиликаһы транспорт инеп йөрөһөн өсөн стенаһында ҙур тишек яһалған келәткә әйләндерелгән була. Эдессалағы әрмән соборы (хәҙер Шанлыурфа) 1915 йылда янғын депоһы итеп үҙгәртеп ҡорола, ә  1994 йылда, мәсеткә кәрәкмәгән христиан ҡоролмаларын емереп, уны мәсет итеп үҙгәртәләр. 1987 йылда Европа парламенты Төркиәне архитектура һәйкәлдәрен һаҡлау шарттрарын яҡшыртырға саҡыра. Бөтә донъя һәйкәлдәр фонды ла шуға оҡшаш тәҡдим менән мөрәжәғәт итһә лә, сикләнгән уңышҡа өлгәшә тип әйтер кәрәк. Халыҡ-ара баҫым һөҙөмтәһендә Вн күле буйында урынлашҡан Изге Тәре (Ахтамар) Сиркәүе тергеҙелә&lt;ref name=&quot;Robert Bevan&quot; /&gt;.

Төркиәлә әрмәндәрҙе юҡ теү сәйәсәте башҡарылғандан һуң, әрмән исемдәре төрөк атамалары менән алмаштырыла. Әрмән мәҙәни һәйкәлдәре йә емертелә, йә бөтөнләй яраҡһыҙға әйләндерелә. Әрмәнстан тураһында хәтерҙе юҡҡа сығарыу ынтылышы «Әрмән яйлаһы» географик атамаһын «Көнсығыш Анатолия» тип үҙгәртеүҙә лә сағыла&lt;ref&gt;George J. Andreopoulos / Genocide: Conceptual and Historical Dimensions / University of Pennsylvania Press, 1997 p.127(pp.265) ISBN 0812216164, 9780812216165&lt;blockquote&gt; In Turkey, Armenian place-names were changed, and Armenian cultural monuments were obliterated or allowed to fall into disrepair. Attempts to eliminate the memory of Armenia included change of the geographical expression «Armenian plateau» to «Eastern Anatolia»&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

== «Немезида» операцияһы ==
[[Файл:Jemal morgue.jpg|thumb|250px|Әхмәд Жемал паша кәүҙәһе. 1922 йылдың 25 июлендә [[Тифлис]]та үлтерелә]]
[[1919 йыл]]да Дашнакцутюндың [[Бостон]]да үткән IX съезында әрмәндәрҙе үлтереүҙә ҡатнашҡан йәш төрөктәр лидерҙарын юҡ итеү ҡарары сығарыла. Операция боронғо грек үс алыу алиһәһе исемен ала — «Немезида». Заговорсылар төркөмөн башлыса геноцидтан ҡотолған һәм үҙ ғаиләләренең һәләк булыуы өсөн ҙур тәүәккәллек менән үс алырға ҡарар иткән әрмәндәр тәшкил иткән.

Операцияның иң билдәле ҡорбаны Ғосман империяһының эске эштәр министры һәм ғосман триумвираты ағзаларының береһе Мәһмәд Талаат паша була. Талаат, йәш төрөктәрҙең башҡа лидерҙары менән бергә 1918 йылда Германияға ҡаса, әммә днако был обнаружен и убит Согомон Тейлирян уны таба һәм 1921 йылдың мартында [[Берлин]]да үлтерә. Тейлирян ҡулға алынғанда йәмәғәтселек фекере уға ҡаршы була, әммә суд процесында әрмән халҡын күпләп үлтереү мәғлүмәттәре иғлан ителгәндән һуң, йәмәғәтселек фекере үҙгәрә. Ахырҙа «триумвират хөкүмәте ҡылған ғәмәлдәрҙән кисергән ғазаптар арҡаһында ваҡытлыса аҡылын юйыу» сәбәпле, енәйәт ҡылырға мәжбүр булған тип, Тейлирянды аҡлайҙар&lt;ref name=&quot;Totten-320&quot; /&gt;.

== 1919—1920 йылдарҙа Төрөк хәрби трибуналы ==
[[1918 йыл]]да Ғосман империяһы тар-мар ителгәндән һуң, Мудрос тыныслыҡ килешеүендә еңеүсе илдәр Төркиә хөкүмәтенән хәрби әсирҙәргә һәм әрмәндәргә енәйәт ҡылғандарҙы язаларуҙы талап итәләр. Иң тәү сиратта британ хәрби әсиҙәренә аяуһыҙ мөнәсәбәт өсөн, тик һуңынан ғына әрмәндәрҙе юҡ иткән өсөн язалауҙы талап итеүҙе ныҡышҡан Британия үҙенә бер айырым позицияла торған. Трибунал эше башланғанда, Иттихат ойошмаһының төп етәкселәре — Мәһмәд Талаат паша, Энвер паша, Әхмәд Жемал паша, Бехаэддин Шакир, доктор Селаникли Нәзим бей, Бәдри Осман һәм Жемал Азми — Төркиәнән ситкә ҡасып киткән.

Ғәйепләүгә ярашлы, көсләп күсереүҙәр хәрби ихтыяж йәки дисциплинар сәбәптәр арҡаһында барлыҡҡа килмәгән, ә [[Иттихат]] үҙәк комитеты тарафынан алдан уйланылған була, һәм уларҙың эҙемтәләре Ғосман империяһының ({{lang-tr|Memaliki Osmaniyenin hemen ee tarafnda}}) барлыҡ ерендә лә тойолоп торған. Дәлилләүҙәрҙе трибунал нигеҙҙә шаһиттар күрһәтмәләренән түгел, ә документтарҙан алған. Трибунал әрмәндәрҙе ойошҡан үлтереү Иттихат ({{lang-tr|taktil cinayeti}}) лидерҙары тарафынан ойошторолғанын раҫланған факт тип таба. Трибунал судта ҡатнашмаған Энверҙы, Жемалды, Талаат һәм доктор Нәзим бейҙе ғәйепле тип таба һәм уларҙы үлем язаһына тарттыра. Судта ҡатнашҡан өс ғәйепләнеүсе аҫып үлтереү үлем язаһына тарттырыла&lt;ref name=&quot;Armenian Genocide, court-martial of perpetrators&quot; /&gt;.

== Төрөк республикаһы һәм әрмән мәсьәләһе ==
{| &quot;Төркиә премьер-министры '''Тансу Чиллер. 1994 йылдың сентябре'''&lt;ref name=&quot;Identity Politics in the Age of Genocide-115&quot; /&gt;:&lt;br&gt;«Төрөк властары «әрмән мәсьәләһе» буйынса үҙ позицияларын әйтеп бирергә теләмәйҙәр тигән фекер дөрөҫ түгел. Беҙҙең позиция үтә лә асыҡ. Бөгөн һис шикһеҙ, тарихи факттар сағылышында әрмән дәғүәләре нигеҙһеҙ һәм иллюзор булып тора.  Һәр осраҡта ла әрмәндәр геноцидҡа дусар ителмәне».
|}
Төркиә республикаһы барлыҡҡа килгәс, сәйәси һәм интеллектуаль элита әрмән общинаһын юҡ итеүҙән йә реакцион-шовинистик сығыштарҙа һәм әрмәндәрҙе күпләп ҡырыуҙа етәксе ролен үтәгән кешеләрҙән ары йөрөү ихтыяжын тойманы. Сәйәси элита нигеҙҙә күптәре әрмәндәрҙе юҡ итеүҙә шәхсән ҡатнашҡан һәм әрмәндәрҙе һәм гректарҙы көсләп күсереүҙән ҙур килем алған төбәк лидерҙары һәм ҡәбилә башлыҡтары менән коалицияла торған [[Иттихат]]тың элекке функционерҙарынан булған. Әрмән мәсьәләһен тикшереүгә ҡуйыу был коалицияны юҡҡа сығарыр ине&lt;ref name=&quot;Renewal and Silence&quot; /&gt;. [[1927 йыл]]дың октябрендә Республика партияһы съезында Мостафа Кәмал бер нисә көн дауамында төрөк милләте бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көөрәш аша төрөк милләте барлыҡҡа килгәне тураһында һөйләгән. Кәмал тексы рәсми төрөк тарихы сифатында ҡабул ителгән һәм дәүләт тарафынан изге хөрөфәтле (сакральный) йәки тейелгеһеҙ тип ҡаралған. Төркиәнең енәйәти ҡануниәте тарихтың кәмалса  фаразлауҙы тәнҡитләүҙе енәйәт тип атай, һәм шуның өсөн төрөк йәмғитәендә дебаттар мөмкин түгел&lt;ref name=&quot;Fatma Müge Göçek-42-52&quot; /&gt;. Рәсми статистика буйынса, [[1927 йыл]]да Төркилә {{nobr|77 400}} әрмән йәшәгән. Лозанна тыныслыҡ килешеүенә ярашлы, [[Төркиә]] әрмәндәргә хәүефһеҙлек гарантиялары, ирекле үҫергә һәм башҡа милли аҙсылыҡтарға биргән кеүек ҡайһы бер льготалар бирергә риза булып ҡул ҡуйған. Әммә был килешеүҙең положениелары үтәлмәгән. Төркиә әрмәндәре илдән ҡасып китеүен һәм йотолоуын дауам иткән. «Закон о фамилиях», принятый [[21 июня]] [[1934 йыл]]дың 21 июнендә ҡабул ителгән «Фамилиялар тураһында закон» гректарҙан, йәһүдтәрҙән һәм әрмәндәрҙән традицион фамилияларынан баш тартырға һәм яңы төрөк фамилияларын ҡабул итеүҙе талап иткән. Икенсе донъя һуғышы осоронда Төркиәлә бик күп сауҙагәрҙәрҙе — гректарҙы, йәһүдтәрҙе һәм әрмәндәрҙе бөлгөнлөккә төшөргән һайланма Мөлкәт һалымы (Варлык вергиси — Налог на имущество) ҡабул ителгән&lt;ref name=&quot;Киреев&quot; /&gt;.

Һуңғы йылдарҙа Төркиәлә академик фән, төрөк интеллектуалдарыы, матбуғат һәм граждандар йәмғиәте әрмән мәсьәләһен тикшереүгә сығара, һәм был милләтселәрҙең һәм төрөк хөкүмәтенең ҡаршылығына килтерә. Әрмән гәзите мөхәррире Грант Динк, яҙыусылар Орхан Памух һәм Әлиф Шәфәҡ, нәшриәтсе Раһип Зараколу «төрөксөлөктө» мәсхәрәләүҙә ғәйепләнде, Динк һәм Зараколу хөкөм ителде. [[2007 йыл]]ың 19 ғинуарында Грант Динк  17 йәшлек төрөк милләәтсеһе ҡулынан һәләк булды. Истанбулда уны һуңғы юлға оҙатҡанда тиҫтәләгән мең төрөк, плакаттарға «Беҙ бөтәбеҙ ҙә әрмән, беҙ бөтәбеҙ ҙә Гранттар» тип яҙып, демонстрация ойошторҙо. Шул уҡ ваҡытта төрөк йәмғиәтенең бер өлөшө Динкты үлтереүсене милли герой тип ҡабул итте&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide-306-316&quot; /&gt;.

== Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәте (геноцид) тормошҡа ашырылыуын иҫбатлау ==
{{main|Доказательства геноцида армян}}
{{also|Турецкий военный трибунал 1919—1920 годов}}
[[Файл:Rafael de Nogales Mendez.png|thumb|150px|Рафаэль де Ногалес Мендес (1879—1936), ғосман армияһында хеҙмәт иткән [[Венесуэла]] офицеры, үҙенең китабында әрмәндәрҙе күпләп ҡырыу тураһында яҙған&lt;ref name=&quot;Rafael de Nogales&quot; /&gt;]]
Әрмәндәргә ҡаршы кампания системалы һәм үҙәкләштерелгән характерҙа булыуы файҙаһына иҫбатлауҙар төрөк булмаған шаһиттарҙың (консулдар, хәрбиҙәр, шәфҡәт туташтары, уҡытыусылар, миссионероҙар) дәлилдәре, төрөк чиновниктарынан һәм тере ҡалған әрмәндәрҙән алынған мәғлүмәттәр һөйләй. Маҡсатҡа ярашлы йүнәлештә әрмәндәрҙе юҡ итеүҙе ойошороу 1919—1920 йылдарҙа эшләгән Төрөк хәрби трибуналының йәш төрөктәр лидерҙарын йомғаҡлау ғәйепләүенә яҙылды. Хәҙерге көнгә тиклем төрөк архивтарынан әрмәндәрҙе маҡсатлы юҡ итеүҙе раҫлаусы документтар тәҡдим ителмәгән, һәм был күренеш документтарҙы юҡ итеү менән йәки бөгөн Төркиәлә хөкөм һөргән цензура менән бәйле булыуы ихтимал. 1920 йылда баҫылып сыҡҡан «Талаат телеграммалары» дәлилләнмәгән һәм ялған тип иҫәпләнә. Оригиналы Телеграммаларҙың төп нөсхәһе юҡ, әммә  Дадрян үткәргән анализ был телеграммаларҙың йөкмәткеһе йәш төрөктәрҙе фашлаусы процесс материалдары менән ситләтелгән дәлилдәр аша иҫбатлана. Әрмәндәр ташлап китергә мәжбүр ителгән территорияларға (ойошторолған ярҙам һәм планлаштырылған күсереү булмаһа, үҙҙәре теләгәндән генә Киликияға һәм Көнбайыш Әрмәнстанға килеп етеүе мөмкин булмаҫ ине) Фракия йә [[Болгария]] мөһәржирҙәре урынлаштырыла, һәм ошо факт та әрмәндәрҙе юҡ итеү программаһында бик юғары рәсми даирәләрҙең ҡатнашлығын иҫбатлаусы дәлил булып тора&lt;ref name=&quot;Naimark-XVI&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-249&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://novostik.com/vatikan-raskryl-zasekrechennye-dokumenty-o-genocide-armyan-zverstva-turok-shokiruyut/ Ватикан раскрыл засекреченные документы о Геноциде армян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211020161408/https://novostik.com/vatikan-raskryl-zasekrechennye-dokumenty-o-genocide-armyan-zverstva-turok-shokiruyut/ |date=2021-10-20 }}&lt;/ref&gt;.

Төркиә Президенты [[Рәжәп Тайип Эрдоған]] 2019 йылда Төркиә теләгән бер ваҡытта 1915 йылғы ваҡиғаларҙы өйрәнеү өсөн архивтарҙы асырға әҙер тип хәбәр итте&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/ru/турция/турция-готова-открыть-архивы-для-изучения-событий-1915-года/1461421|title=https://www.aa.com.tr/ru/турция/турция-готова-открыть-архивы-для-изучения-событий-1915-года/1461421|publisher=www.aa.com.tr|accessdate=2020-02-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/askeri-arsivlerimizi-acmaya-haziriz-2048718|title='Askeri arşivlerimizi açmaya hazırız'|author=player-inline {display: inline-block;padding-bottom: 56 25%;position: relative;width: 100%;z-index: 5;} player-box {height: 100%;left: 0;position: absolute;top: 0;width: 100%;}$ ready{quarkPlayer = new QuarkPlayer, bufferLength:5, autoPlay: false, subTitles: false, showAds: true, showNotification: false|publisher=Milliyet|lang=tr|accessdate=2020-02-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=eIm62OsO42E|title=Cumhurbaşkanı Erdoğan'dan Fransa'ya '1915 Olayları' Tepkisi!|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;

== Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтен (геноцидты) инҡар итеү ==
Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтен (әрмәндәргә ҡарата геноцидты) инҡар итеү ғәҙәттә айырым кешеләр йәки ойошмалар ойошторған геноцидты башҡа төрлө кире ҡағыуҙарынан айырмаһы, уны академик яҡтан респектабелле һәм сәйәси нигеҙләнгән тип һанап, Төрөк Республикаһын рәсми һәм һәр яҡлап хуплау булғанлыҡ менән бәйле&lt;ref name=&quot;diff&quot; group=&quot;Комм&quot; /&gt;. Төрөк республикаһы әрмәндәргә ҡарата геноцидты инҡар итеү пиар-кампанияларына маҡсатына байтаҡ аҡса түгә һәм төрөк позицияһының дөрөҫлөгөн тәьмин иткән университеттарға иғәнәләр бирә. Төрлө парламенттар йәки хөкүмәттәр геноцидты таныу буйынса сираттағы тикшереү үткәреү мәсьәләһен күтәреп сыҡһа, Төркиә уларға дипломатик һәм сауҙа санкциялары һәм үҙ илендәге аҙсылыҡ тәшкил иткән халыҡтарға репрессиялар менән янай. Төркиә территорияһында ҡасандыр әрмәндәр йәшәгәнлегенең физик эҙҙәрен юҡ итер өсөн, илдә системалы рәүештә әрмән архитектураһы һәйкәлдәре емерелә&lt;ref name=&quot;Totten 21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bloxham-221, 228&quot; /&gt;.

Инҡар итеүселәр түбәндәге раҫлауҙар модификацияһының ғәҙәттә береһе ҡабатлана&lt;ref name=&quot;Totten 21&quot; /&gt;:
* Ғосман империяһында әрмәндәрҙе күпләп ҡырыу бер ҡасан да булмаған;
* әрмәндәрҙең һәләк булыуы уларҙы һуғыш хәрәкәттәре барған ерҙән күсергәндә аслыҡтан һәм сирҙәрҙән һаҡланмау арҡаһында килеп сыҡҡан;
* йәш төрөктәр әрмәндәрҙе ҡырыуға маҡсатлы сәйәсәт үткәрмәгән;
* әрмәндәрҙең һәләк булыуы Ғосман империяһында барған граждандар һуғышы эҙемтәһе булған, был ваҡиға шулай уҡ төрөктәр ҙә күп ҡырылған.

== Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтенең мәҙәниәттә сағылышы ==
[[Файл:Суренянц, «Попранная святыня», 1895.jpg|thumb|right|180px|Вардгес Акопович Суренянц, «Тапалған иң мөҡәддәс нәмә», 1895 йыл]]
1915 йылғы ваҡиғалар тураһында ''«Ғазапланған Әрмәнстан»'' (1919)тигән беренсе картинанан бары 15 минутыҡ ҡына өҙөк һаҡланған. «Минең халҡым ҡайҙа?» ({{lang-en|Where Are My People?}}, продюсеры Майкл Акопян) исемле беренсе документаль фильм ваҡиғаларҙың 50 йыллығына арналып 1965 йылда сыға. XX һәм XXI быуаттар сигендә бер нисә документаль фильм сыға: «Күҙгә күренмәгән Холокост» ({{lang-en|The Hidden Holocaust}}) иң һәйбәте. Иң билдәле фотографияларҙы немец Ҡыҙыл тәреһенән Армин Вегнер һәм АҠШ консулы Лесли Девис төшөргән&lt;ref name=&quot;Hagopian&quot; /&gt;. Төрөк республикаһы төрөк әрмәндәрен ҡырыу тураһында фильмдар төшөрөргә маташыуға кәртә ҡуя&lt;ref name=&quot;Dinah Shelton&quot; /&gt;. Ауыҙ-тел ижади традицияһы ҡырыуҙы тасуирлаған хикәйәләргә н геҙләнеп йырҙар ижад иткән, һәм улар геноцидты иҫбатлаусы дәлил булып тора&lt;ref name=&quot;Jonathan McCollum&quot; /&gt;. Музыкант әрмәндәрҙән торған System of a Down америка рок-төркөмө ижады йыш ҡына әрмәндәргә ҡарата геноцид тематикаһына ҡағыла. XIX быуат аҙағында уҡ әрмән рәссамы Вардгес Акопович Суренянц бер нисә картинаһын Көнбайыш Әрмәнстанда әрмәндәрҙе ҡырыуға арнаған&lt;ref name=&quot;Костина&quot; /&gt;. Аршиль Горкиҙың күп картиналары башынан үткән иҫтәлектәре нигеҙендә яҙылған&lt;ref name=&quot;Stephen Feinstein 108&quot; /&gt;.

1915 йылда һәләк булған алдынғы әрмән шағирҙарының береһе Сиаманто булған. Икенсе ҙур шағир Даниел Григорьевич Варужан шулай уҡ 24 апрелдә ҡулға алынған, һуңыраҡ, 19 августа, язалап үлтерелгән. Егише Чаренц Карс ҡалаһында тыуған һәм 1915 йылда ҡаршылыҡ хәрәкәте составында ҡот осҡос хәлдәрҙе башынан үткәргән Егише Чаренцтың күп шиғырҙары ҡырыуҙың дәһшәтле хәлдәрен тасуирлай. Әрмәндәр геноциды темаһына яҙылған иң билдәле әҙәби әҫәр — Франц Верфелдең «Муса тауында ҡырҡ көн» романы.

[[Ливан]]дағы Антелиас ҡалаһында әрмән католикосаты территорияһында 1950-се йылдарҙа төҙөлгән часовня — әрмәндәрҙе күпләп ҡырыуҙың беренсе хәтер һәйкәле. 1965 йылда католикосат территорияһындағы Эчмиадзин монастырында күп хачкарҙарҙан торған геноцид ҡорбандарына бағышлап ҡуйылған һәйкәл һалына. 1990 йылда сүриә Дер Зор сүллегендә иҫтәлекле часовня төҙөлә, һәм бөгөнгө көнгә тиклем ул әрмәндәрҙе ҡырған урында ҡуйылған берҙән-бер һәйкәл булып тора&lt;ref name=&quot;Encyclopedia of genocide, 102-104&quot;&gt;{{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|102-104|volume=1}}&lt;/ref&gt;. [[1967 йыл]]да, әрмәндәрҙе күпләп ҡырыуҙың 50 йыллығынан һуң ике йыл үтеүгә Совет Әрмәнстанында күп халыҡ ҡатнашҡан санкцияланмаған демонстрациялар үткәнлектән, [[Ереван]]да Цицернакаберд («Ҡарлуғас ҡәлғәһе») ҡалҡыулығыында мемориаль комплекс төҙөлөшө тамамлана. Бөгөн Цицернакаберд әрмәндәрҙең табыныу урыны булып тора һәм йәмәғәтселек фекере уны әрмән геноцидына бағышланған универсаль һәйкәл тип ҡабул итә&lt;ref name=&quot;Encyclopedia of genocide, 102-104&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Totten, 21&quot;&gt;Samuel Totten, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs (eds.) Dictionary of Genocide. Greenwood Publishing Group, 2008, ISBN 0-313-34642-9, p. 21.&lt;/ref&gt;.

== Юридик яғы ==

=== Әрмәндәргә ҡарата геноцидты халыҡ-ара хоҡуҡи таныу ===
[[Файл:Nations recognising the Armenian Genocide.svg|thumb|400x400px|right|Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтен геноцид тип рәсми рәүештә таныған дәүләттәр картаһы. Асыҡ-йәшел төҫ менән геноцидты өлкәләр йәки муниципалитеттар кимәлендә таныған дәүләттәр күрһәтелгән]]
[[Файл:Vladimir Putin, Tsitsernakaberd memorial complex RA.jpg|thumb|250px|[[Владимир Владимирович Путин]] 2013 йылда геноцид хәтеренә урынлаштырылған мемориаль комплекста.&lt;br&gt;«Рәсәй һәр ваҡыт әрмән халҡының ғазабын һәм һәләкәтен үҙенеке кеүек ҡабул итте. Әрмән халҡына ҡарата геноцид ҡорбандары алдында баштарыбыҙҙы түбән эйәбеҙ»&lt;ref&gt;Запись Путина книге почетных посетителей Музея-института геноцида армян в 2001 году// [http://noev-kovcheg.ru/mag/2013-23-24/4236.html Армяно-российская встреча на высшем уровне: хроника визита], Ноев Ковчег, декабрь 2013 года&lt;/ref&gt;]]

Союздаш илдәрҙең (Бөйөк Британия, Франция һәм Рәсәй империяһы) [[1915 йыл]]дың 24 майындағы берлектәге Декларацияһында әрмәндәрҙе ҡырыу беренсе танылған кешелеккә ҡаршы енәйәт тип билдәләнә&lt;ref name=&quot;Уголовное право России-753&quot; /&gt;:
{{Начало цитаты}}''Төркиәнең кешелеккә һәм цивилизацияға ҡаршы яңы енәйәттәре танылғанлыҡтан, Союздаш дәүләттәр хөкүмәттәре Юғары Портаны был енәйәттәре өсөн Ғосман хөкүмәтенең бөтә ағзаларының, шулай уҡ был ҡыйралышҡа йәлеп ителгән бөтә агенттарының шәхсән яуаплылығы тураһында иҫкәртәбеҙ.''
{{Конец цитаты|источник=[[1915]] йылдың 24 майы. Франция, Бөйөк Британия һәм Рәсәйҙең берлектәге декларацияһы}}
Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтен таныу АҠШ әрмән лоббист ойошаларының төп маҡсаты &lt;!-- ANCA--&gt;, һәм таныуҙың үҙенән башҡа,&lt;!--так в источнике. «ANCA is much more vocal on demands for territory and reparations from Turkey than is the Assembly, however.» — в каком году? --&gt; Төркиәгә территориаль дәғүәләр һәм репарация түләү талаптары ҡуйылды. Геноцидты таныуға өлгәшеү маҡсатында, әрмән лоббистары парламентарийҙарҙы һәм йоғонто яһай алырлыҡ кешеләрҙе үҙ яғына йәлеп итә, төрлө илдәрҙең хөкүмәттәренә баҫым яһай, йәмәғәтселек тарафынан был мәсьәләнең киң яҡтыртылыуын ойоштора, был мәсьәлә менән шөғөлләнеүсе институттар (Зорян институты, Әрмән милли институты) булдырылған&lt;ref name=&quot;Heather Gregg 19&quot; /&gt;. Әрмән [[диаспора]]һы тулыһынса тиерлек геноцид ҡорбандарының туранан-тура тоҡомдарынан тора, һәм уларҙың Төркиәнең баҫымына ҡаршы торорлоҡ етерлек матди ресурстары бар&lt;ref name=&quot;Bloxham-223-224&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|223-224}}&lt;/ref&gt;.

[[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] өс тапҡыр: (1916&lt;ref name=&quot;usa-1916&quot; /&gt;, 1919&lt;ref name=&quot;usa-1919&quot; /&gt;, 1920&lt;ref name=&quot;usa-1920&quot; /&gt;)  йылдарҙа әрмәндәрҙе күпләп ҡырыу тураһында [[резолюция]] ҡабул итә.

Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтен (Геноцид армян) Европарламент (1987&lt;ref name=&quot;EuroParliament 1987&quot; /&gt;, 2000&lt;ref name=&quot;EuroParliament 2000&quot; /&gt;, 2002&lt;ref name=&quot;EuroParliament 2002&quot; /&gt;, 2005&lt;ref name=&quot;EuroParliament 2005&quot; /&gt;, 2015&lt;ref name=&quot;europarlament_15_04_2015&quot;&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1906585 Европарламент призвал Турцию признать геноцид армян] // ТАСС, 15 апреля 2015 года&lt;/ref&gt;), Көньяҡ Африка илдәре парламенттары коалицияһы (Меркосур)&lt;ref&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.382/current_category.5/affirmation_detail.html South American Parliamentarians Coalition (MERCOSUR)], November 19, 2007&lt;/ref&gt;, [[Организация Объединённых Наций|БМО]]-ның Милли аҙсылыҡты дискриминациялауға юл ҡуймау һәм уларҙы һаҡлау Рамочный  конвенцияһы буйынса ярҙамсы комиссияһы&lt;ref name=&quot;CPDPM 1985&quot; /&gt;, Латин Америкаһы парламенты (2015) таный&lt;ref&gt;[http://www.panorama.am/ru/politics/2015/08/01/armenian-genocide/ Парламент Латинской Америки — Parlatino — признал Геноцид армян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924084709/http://www.panorama.am/ru/politics/2015/08/01/armenian-genocide/ |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Цицернакаберд.jpg|thumb|left|Польша Премьер-министры Дональд Туск «Цицернакаберд»та&lt;ref name=&quot;panarmenian.net-45445&quot; /&gt;]]

Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәте (Геноцид армян) донъяның күп илдәре һәм йоғонто яһай алырлыҡ халыҡ-ара ойошмалар тарафынан танылды һәм ғәйепләнде. Әрмәндәрҙе күпләп ҡырыуҙы беренсе булып [[Уругвай]] парламенты ғәйепләп сыҡты&lt;ref name=&quot;HRR 1965&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;UL 2004&quot; /&gt; (1965). Әрмәндәрҙе ҡырыуҙы шулай уҡ рәсми рәүештә [[Франция]] ''[[геноцид]]'' (халыҡ-ара ҡануниәткә ярашлы&lt;ref name=&quot;un-genocide&quot; /&gt;) һәм хөкөм итте (1998&lt;ref name=&quot;FNAL 1998&quot; /&gt;, 2000&lt;ref name=&quot;FSL 2000&quot; /&gt;, 2001&lt;ref name=&quot;FL 2001&quot; /&gt;, 2006&lt;ref name=&quot;génocide arménien&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bbc-6043368&quot; /&gt;, 2012&lt;ref name=&quot;lenta.ru-24.01.2012-france&quot; /&gt;), [[Бельгия]]&lt;ref name=&quot;BSR 1998&quot; /&gt;, [[Нидерланды]]&lt;ref name=&quot;NPR 2004&quot; /&gt;, [[Швейцария]]&lt;ref name=&quot;SHCNCR 2003&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;A perfect injustice 14&quot; /&gt; — Швейцарияның Милли советы (Швейцария Федераль йыйылышының түбәнге палатаһы), [[Швеция]]&lt;ref name=&quot;A perfect injustice 14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;echo.msk-663181&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk-100311&quot; /&gt;, [[Рәсәй]]&lt;ref name=&quot;pravoteka-79044&quot; /&gt;, [[Польша]]&lt;ref name=&quot;PPR 2005&quot; /&gt;, [[Ливан]] (2000)&lt;ref name=&quot;Lebanon_Parliament_Resolution&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.161/current_category.7/affirmation_detail.html Lebanon Parliament Resolution, May 11, 2000]&lt;/ref&gt;, [[Италия]]&lt;ref&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.172/current_category.7/affirmation_detail.html Italy Chamber of Deputies Resolution, November 16, 2000]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://armeniangenocide100.org/ru/states/ Официальный сайт, посвященный столетию Геноцида армян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150426162110/http://armeniangenocide100.org/ru/states/ |date=2015-04-26 }}&lt;/ref&gt;, [[Литва]]&lt;ref name=&quot;LARD 2005&quot; /&gt;, [[Греция]]&lt;ref name=&quot;GHRPR 1996&quot; /&gt;, [[Словакия]]&lt;ref name=&quot;SR 2004&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nrsr.sk&quot; /&gt;, [[Кипр Республикаһы]]&lt;ref name=&quot;CHRR 1982&quot; /&gt;,[[Аргентина]] (2 закон, 5 резолюция)&lt;ref name=&quot;Affirmation.297&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Affirmation.374&quot; /&gt;, [[Венесуэла]]&lt;ref name=&quot;VNAR 2005&quot; /&gt;,
[[Чили]]&lt;ref name=&quot;rian-66798950&quot; /&gt;, [[Канада]] (1996&lt;ref name=&quot;CHCR 1996&quot; /&gt;, 2002&lt;ref name=&quot;CSR 2002&quot; /&gt;, 2004&lt;ref name=&quot;CHCR 2004&quot; /&gt;)&lt;ref name=&quot;A perfect injustice 14&quot; /&gt;, [[Ватикан]]&lt;ref name=&quot;VCC 2000&quot; /&gt;, [[Боливия]] (2014)&lt;ref&gt;[http://www.genocide-museum.am/rus/01.12.2014-Bolivia.php Боливия признает и осуждает Геноцид армян] (+ фото документа). Музей-институт Геноцида армян, 01.12.2014&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Официальный сайт МИД Армении. [http://www.mfa.am/hy/press-releases/item/2014/11/30/bolivia_genocide/ Բոլիվիայի խորհրդարանի երկու պալատներն ընդունեցին Հայոց ցեղասպանության ճանաչման և դատապարտման վերաբերյալ օրինագիծ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141205061349/http://www.mfa.am/hy/press-releases/item/2014/11/30/bolivia_genocide/ |date=2014-12-05 }} (Обе палаты парламента Боливии приняли законопроект о признании и осуждении Геноцида армян){{ref-hy}}&lt;/ref&gt;,
[[Австрия]] (2015)&lt;ref name=&quot;Austria&quot;&gt;[http://www.parlament.gv.at/PAKT/PR/JAHR_2015/PK0383/index.shtml Полный текст] заявления парламента Австрии на её официальном сайте, 22.04.2015&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ria.ru/world/20150422/1060214464.html Парламент Австрии признал геноцид армян в Османской империи], РИА Новости, 22.04.2015&lt;/ref&gt;, [[Люксембург]] (2015)&lt;ref&gt;[http://news.am/rus/news/265613.html Парламент Люксембурга признал Геноцид армян] (+ фото документа), ИА News.am, 06.05.2015&lt;/ref&gt;, [[Бразилия]] (2015)&lt;ref&gt;[http://panarmenian.net/rus/news/192982/ 24-ой страной, признавшей Геноцид армян, стала Бразилия]&lt;/ref&gt;, [[Парагвай]] (2015)&lt;ref&gt;[http://odd.senado.gov.py/archivos/file/Proyecto%20de%20Declaracion%20%28Interes%20de%20esta%20HCS%20y%20reconoce%20el%20Genocidio%20Armenio%29.pdf Proyecto de Declaracion (Interes de esta HCS y reconoce el Genocidio Armenio)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211020161401/http://odd.senado.gov.py/archivos/file/Proyecto%20de%20Declaracion%20(Interes%20de%20esta%20HCS%20y%20reconoce%20el%20Genocidio%20Armenio).pdf |date=2021-10-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.am/rus/news/293389.html Сенат Парагвая признал Геноцид армян]&lt;/ref&gt;, [[Германия]] (2016)&lt;ref&gt;[http://ria.ru/world/20160602/1441975378.html Бундестаг признал геноцидом преступления против армян в 1915 году]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, [[Чехия]] (2017)&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/2268194.html Чехия «выполнила долг»: парламент страны признал Геноцид армян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170901152828/https://regnum.ru/news/2268194.html |date=2017-09-01 }}&lt;/ref&gt;, [[Португалия]] (2019)&lt;ref&gt;[https://news.am/rus/news/509563.html Парламент Португалии признал Геноцид армян], ИА News.am, 26.04.2019&lt;/ref&gt;, [[АҠШ]]&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/us-news/2021/apr/24/joe-biden-armenian-genocide-recognition, Biden becomes first US president to recognise Armenian genocide, The Guardian, 2021]&lt;/ref&gt; (в 35 штатах на уровне закона)&lt;ref&gt;[http://www.armenian-genocide.org/current_category.11/affirmation_list.html Список штатов США, признавших геноцид армян] — Armenian National Institute&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Арег Галстян. [http://golosarmenii.am/article/27502/chto-budet--esli-vse-50-shtatov-priznayut-genocid Что будет, если все 50 штатов признают геноцид?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150413222236/http://golosarmenii.am/article/27502/chto-budet--esli-vse-50-shtatov-priznayut-genocid |date=2015-04-13 }} // Голос Армении, 13.04.2015&lt;/ref&gt;, [[Латвия]]&lt;ref&gt;[https://www.delfi.lv/news/national/politics/saeima-deklaracija-atzist-un-nosoda-osmanu-imperijas-laika-istenoto-armenu-genocidu.d?id=53169427 Saeima deklarācijā atzīst un nosoda Osmaņu impērijas laikā īstenoto armēņu genocīdu, Sanita Upleja, Delfi, 2021]&lt;/ref&gt; хөкөм итте.

Ғосман империяһында әрмәндәрҙе ҡырыу бер нисә халыҡ-ара ойошмаһы тарафынан ҡаралды. 1984 йылда «Халыҡтарҙың даими трибуналы» Ғосман империяһының ғәмәлдәрен [[геноцид]] тип таныны&lt;ref name=&quot;Permanent Peoples' Tribunal&quot;&gt;April 16, 1984. [http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.66/current_category.5/affirmation_detail.html Permanent Peoples' Tribunal, Verdict of the Tribunal]&lt;/ref&gt;. 1997 йылда Геноцидты тикшереү халыҡ-ара ассоциацияһы ла шуға оҡшаш һығымтаға килде &lt;ref&gt;[http://www.genocidescholars.org/images/IAGS_Resolution_1997_on_the_Armenian_Genocide.pdf The Armenian Genocide Resolution Unanimously Passed By The Association of Genocide Scholars of North America] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721083219/http://www.genocidescholars.org/images/IAGS_Resolution_1997_on_the_Armenian_Genocide.pdf |date=2011-07-21 }}, The Armenian Genocide Resolution was unanimously passed at the Association of Genocide Scholars’ conference in Montreal on June 13, 1997.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://www.genocide-museum.am/eng/21.03.2009.php Open letter to President Obama calling for acknowledgment of the Armenian Genocide], website of the IAGS, March 7, 2009 «that the Armenian Genocide is not an allegation, a personal opinion, or a point of view, but rather a widely documented fact supported by an overwhelming body of historical evidence.»&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Association of Genocide Scholars&quot;&gt;June 13, 1997. [http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.69/current_category.5/affirmation_detail.html The Association of Genocide Scholars]&lt;/ref&gt;. 2000 йылдың 8 июнендә «The New York Times» һәм «The Jerusalem Post» гәзиттәрендә Беренсе донъя һуғышы осоронда 126 Холокосты тикшереүсенең (шулар араһында  Бауэр Иегуда, Чарни Израэль һәм Эли Визель) әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәте томошҡа ашырылғаны бәхәсһеҙ тигән раҫлауы баҫылды&lt;ref name=&quot;Statement_by_126_Holocaust_Scholars&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.21/current_category.3/affirmation_detail.html Statement by 126 Holocaust Scholars, Holders of Academic Chairs, and Directors of Holocaust Research and Studies Centers] // [[The New York Times]] и [[The Jerusalem Post]], June 8, 2000&lt;/ref&gt;. 2001 йылда ярашыу буйынса берлектәге төрөк-әрмән комиссияһы «Күсеү осорондағы ғәҙел хөкөм мәсьәләләре буйынса Халыҡ-ара үҙәк»кә 1915 йылғы ваҡиғалар геноцид булыу-булмауын бойондороҡһоҙ тикшереп, баһа биреү буйынса мөрәжәғәт итә. 2003 йылдың башында МЦППП, 1915 йылғы ваҡиғалар геноцид тигәндең бөтә билдәләмәләренә тап килә һәм был терминды ҡулланыу тулыһынса аҡлана тигән баһа бирҙе&lt;ref name=&quot;International Center for Transitional Justice&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.244/current_category.5/affirmation_detail.html International Center for Transitional Justice (ICTJ) Report Prepared for TARC]&lt;/ref&gt;.

2019 йылдың 28 октябрендә АҠШ-тың Вәкилдәр палатаһы әрмән халҡына ҡарата геноцидты таныу тураһында резолюция ҡабул итә&lt;ref name=&quot;СШАпризн1&quot;&gt;[https://www.bbc.com/russian/news-50219411 В США приняли резолюцию о признании геноцида армян в Османской империи], BBC, 28.10.2019&lt;/ref&gt;. Вәкилдәр палатаһы Резолюцияһы АҠШ формаль рәүештә әрмәндәргә ҡарата геноцидты таный тигәнде аңлата. Ул на вступает в силу без одобрения Сенат һәм АҠШ президенты хуплауынан башҡа үҙ көсөнә инә&lt;ref name=&quot;СШАпризн2&quot;&gt;[https://www.bbc.com/russian/features-50228936 Почему в США признали геноцид армян: геополитика и лоббисты], BBC, 29.10.19 {{oq|ru|Принятая в Палате представителей резолюция формально означает, что США признали геноцид армян. Она вступает в силу без одобрения Сената и президента США.}}&lt;/ref&gt;. Резолюция тәҡдим итеү (рекомендательный) характерында&lt;ref name=&quot;СШАпризн1&quot; /&gt;, АҠШ-тың геноцидты таныуы, бик ҙур несмотря на огромное символик мәғәнәле булыуына ҡарамаҫтан, дәүләт департаменты һәм америка дипломаттары позицияларына мотлаҡ йоғонто яһамай&lt;ref name=&quot;СШАпризн2&quot; /&gt;. Вәкилдәр палатаһынан артынса уҡ, 2019 йылдың 12 декабрендә АҠШ Сенаты бер тауыштан XX быуат башында Ғосман империяһында әрмәндәрҙе күпләп ҡырыуҙы геноцид тип таныу тураһында шуға оҡшаш резолюция ҡабул итә&lt;ref&gt;[https://www.dw.com/ru/сенат-сша-признал-геноцид-армян-в-османской-империи/a-51649509 Сенат США признал геноцид армян в Османской империи] // Deutsche Welle, 12.12.2019&lt;/ref&gt;. 2021 йылдың 24 апрелендә  АҠШ президенты Джо Байден әрмән халҡына ҡарата геноцидты рәсми рәүештә таныны&lt;ref&gt;{{cite web|title=Statement by President Joe Biden on Armenian Remembrance Day|url=https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2021/04/24/statement-by-president-joe-biden-on-armenian-remembrance-day/|website=whitehouse.gov|date=APRIL 24, 2021}}&lt;/ref&gt;.

Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтен (геноцидты) таныуы Төркиәнең Евросоюзға инеүенең мотлаҡ шарты булмаһа ла, әммә ҡайһы бер авторҙар, Европа союзы ағзалығына ынтылғанда, Төркиәгә быны башҡарырға тура киләсәк, тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk-4290524&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;mk.ru-76188&quot; /&gt;.

==== Инҡар итеүҙең криминаллашыуы ====
[[File:The Genocide Word by Raphael Lemkin.ogv|«Геноцид» термины авторы Рафаэль Лемкин терминдың килеп сығыуы тураһында һәм әрмән геноциды тураһында, (CBS News)]] 
[[Швейцария]]ла бер нисә кеше (төрөктәр) әрмәндәрҙе юҡ итеүҙе (геноцидты) инҡар иткән өсөн суд тарафынан хөкөмгә тарттырылды&lt;ref name=&quot;panarmenian-54518&quot;&gt;PANARMENIAN.net. 1 октября 2010. [http://www.panarmenian.net/rus/world/news/54518/ 150 дней тюремного заключения и 30 тысяч франков — так швейцарский суд наказал турок за отрицание Геноцида армян]&lt;/ref&gt;. [[2006 йыл]]дың октябрендә Францияның Милли йыйылышы Валери Буайе тәҡдим иткән Франция таныған геноцидтарҙы инҡар итеүҙе енәйәт тип таныу закон проекты ҡабул итте&lt;ref name=&quot;génocide arménien&quot;/&gt;; 1 йылға иректән мәхрүм итеү һәм {{nobr|45 000 евро}} штраф ҡараған закон проекты&lt;ref name=&quot;newsarmenia.ru-20111222-42585122&quot; /&gt;, 2011 йылдың 22 декабрендә ҡабаттан ҡабул ителде, ә 2012 йылдың 23 ғинуарында Сенат был ҡарарҙы раҫланы&lt;ref name=&quot;ntv.ru-263754&quot; /&gt;. Төркиә француздарҙың геноцидты инҡар итеү законын ғәйепләне&lt;ref name=&quot;lenta.ru-24.01.2012-reply&quot; /&gt;. Бер төркөм француз депутаттары ҡабул ителгән закондың ярашлы булыуы тураһында Франция Конституцион советына белешеү (запрос) бирҙе, һәм шундай яуап алды: танылған геноцид факттарын инҡар иткән өсөн яза тәҡдим иткән закон кешенең үҙ фекерен әйтеп бирә алыу һәм аралашыу конституцион хоҡуғына ҡул һуҙыу була&lt;ref name=&quot;BBC-120228&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;gazeta.ru-4016413&quot; /&gt;. Конституцион советы ҡарарына яуап итеп, Николя Саркози министрҙарҙан закондың яңы редакцияһын эшләүҙе талап итте&lt;ref name=&quot;BBC-120221&quot; /&gt;.

2013 йылдың 17 декабрендә Кеше хоҡуҡтары буйынса европа суды (ЕСПЧ) швейцар суды асыҡтан-асыҡ әрмәндәргә ҡарата геноцидты инҡар иткәне өсөн Дога Перинчекты хөкөм итеүҙе кешенең үҙ фекерен әйтеп бирә алыу һәм аралашыу конституцион хоҡуғын боҙоу тип тапты, һәм Перинчекка бер ниндәй ҙә аҡсалата компенсация бирелмәне&lt;ref name=&quot;European_Court_of_Human_Rights&quot;&gt;[http://ria.ru/world/20131217/984705617.html ЕСПЧ: Швейцария нарушила права по делу об отрицании геноцида армян] // РИА Новости, 17.12.2013&lt;/ref&gt;. Ҡарарға айырым аңлатмала судтың Ҙур палатаһы суд геноцидтың криминаллашыуы мәсьәләһен принципта ҡараманы, был осраҡта суд Перинчектың әйтеүе фактын ғына ҡараны, һәм, суд фекере буйынса, уның сығышы нәфрәт һәм иҫәпләшмәүҙе сағылдырмай, һәм Перинчектың Кеше хоҡуҡтары буйына Европа конвенцияһының 10-сы статьяһы гарантиялаған һүҙ азатлығынан мәхрүм итә&lt;ref&gt;[http://echr.coe.int/Documents/Presse_Q_A_Perincek_ENG.pdf Q &amp; A. Grand Chamber judgment in the case of Perinçek v. Switzerland] // ЕСПЧ, приложение 27510/08 к решению суда&lt;/ref&gt;. --&gt;

=== Компенсация ===
2000 йылда Калифорния конгресы законы 1915 йылда һәләк булған әрмәндәрҙең вариҫтары халыҡ-ара хоҡуҡ буйынса ярашлы страховой компанияларҙан компенсация алыу хоҡуғына эйә була. 2003 йылда {{нп5|New York Life Insurance Company|New York Life}} страховой компанияһы 1915 йылда ҡырылған әрмәндәрҙең туғандарына компенсация түләй башланы &lt;ref name=&quot;regnum-174306&quot; /&gt; (общая сумма компенсаций составляет примерно $20 млн&lt;ref name=&quot;regnum-210207&quot; /&gt;). Әммә 2009 йылдың авгусында АҠШ-тың Калифорния штаты арбитраж апелляция суды әрмәндәрҙең туғандарына страховой компенсация түләүҙе юҡҡа сығарырға ҡарар итә. Судья Дэвид Томпсон, «был ваҡиғалар АҠШ-тан мең миль алыҫлыҡта барған, шуның өсөн Калифорния штаты был кешеләр алдында яуаплылыҡ тотмай» тигән баһа бирә, һәм әрмәндәргә түләүҙәрҙең нигеҙе юҡ тип йомғаҡ яһай, һәм «АҠШ Федераль хөкүмәте әрмәндәргә ҡарата геноцидты таныу буйынса ҡарар ҡабул итмәй»&lt;ref name=&quot;news.am-2870&quot; /&gt;.

Француз «Акса»  страховой компанияһы ҡорбандар вариҫтарына компенсация ($17,5 млн) түләү йөкләмәһен ала&lt;ref name=&quot;regnum-1028092&quot; /&gt;.

=== Ҡорбандарҙы иҫкә алыу көнө ===
[[Файл:Tsitsernakaberd24.04.2009.JPG|thumb|250px|Еревандағы Цицернакабердты — әрмән геноциды мемориаль комплексын традицион барып күреү көнө, 2009 йылдың 24 апреле]]
Йыл һайын 24 апрелдә бөтә донъяла миллионлаған әрмән һәм башҡа милләттәр вәкилдәре әрмән интеллигенцияһының Истанбулдан көсләп күсерелгән көнөн һәм ҡорбандарҙы хәтерләй. Әрмәнстанда был дата мөһим әһәмиәткә эйә, ял көнө булып һанала.

Европа парламенты [[2015 йыл]]дың 15 апрелен 24 апрелдә Европала «Ғосман империяһында әрмән геноциды ҡорбандарын иҫкә алыу көнө» тип иғлан итте&lt;ref name=&quot;europarlament_15_04_2015&quot; /&gt;.

== Һәйкәлдәр ==
* Ҡырҡ яфа сигеүсе Соборында әрмәндәр геноциды һәйкәле, [[Алеппо]], [[Сүриә]] (1989).
* Хачкар — Һамар өлкәһе, Сызрань, «Әрмәндәр геноцидының 100 йыллығына». Йылға порты территорияһында (2015).

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Отрицание геноцида армян]]
* [[Бойцы за справедливость в отношении геноцида армян]]
* [[Простите нас|Акция «Простите нас»]]
* [[Музей русско-армянской дружбы]]
* [[Армянские реформы|Соглашение об Армянских реформах]]
* [[Геноцид ассирийцев]]
* [[Геноцид понтийских греков]]
* [[Холокост]]
* [[Геноцид в Руанде]]

== Иҫкәрмәләр ==

=== Тәфсирҙәр ===
{{примечания|group=&quot;Комм&quot;|refs=
&lt;ref name=&quot;dicl&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;[https://vstrokax.net/istoriya/pervyj-dokument-v-dele/ Полный текст декларации]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;diff&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;Например, в отличие от отрицания Холокоста, в основном обусловленным расовыми мотивами.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;degree&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;Степень участия центральных властей в антиармянских действиях не всегда известна. Подробнее в статье [[Массовые убийства армян в 1894—1896 годах#Оценки и последствия|Массовые убийства армян в 1894—1896 годах]]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ref1915&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;Так, во время убийств 1915 года помощь армянам иногда оказывалась мусульманскими лидерами, воспринимающими христиан как «людей [[Библия|книги]]» и, в отличие от расистской идеологии, имеющими место для совести.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-262-265&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;Интервью османских офицеров Сайксу приводится сокращённо. Подробные цитаты приведены в книге {{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=262—265}}&lt;/ref&gt;:&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;see also suni&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;Шулай уҡ ҡарағыҙ интервью историка Халила Берктая из университета Сабанчи турецкой газете «Радикал» (Сюни, 2004).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;роль специальной организации&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;Роль «Специальной организации» и Бехаэддина Шакира подробно рассмотрена в работе {{Книга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide}}, глава «The Decision for Genocide in Light of Ottoman-Turkish Documents»&lt;/ref&gt;

}}

=== Сығанаҡтар буйынса һылтанмалар ===
{{примечания|2|refs=

&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68&quot;&gt;{{Книга:Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915|62—68|автор=Vahakn N. Dadrian.|часть=The Armenian Genocide: an interpretation}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 83-86&quot;&gt;{{Книга:Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915|83—86|автор=Vahakn N. Dadrian.|часть=The Armenian Genocide: an interpretation}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 70-77&quot;&gt;{{Книга:Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915|70—77|автор=Vahakn N. Dadrian.|часть=The Armenian Genocide: an interpretation}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 77-80&quot;&gt;{{Книга:Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915|77—80|автор=Vahakn N. Dadrian.|часть=The Armenian Genocide: an interpretation}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Robert Bevan&quot;&gt;[http://www.press.uchicago.edu/Misc/Chicago/1861892055.html Robert Bevan «The Destruction of Memory» pages 56—59. 2006, 240 pages] ISBN 1-86189-205-5&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Berger&quot;&gt;''Alan L. Berger.'' Bearing witness to the Holocaust, p. 55:&lt;blockquote&gt;Indeed, following the shock of the Holocaust, we have become aware of mass destruction that preceded and followed the Second World War. One thinks, for example, of the Armenian genocide of 1915—1923, of the Stalinist Gulag, Burundi, Biafra, Indonesia, Sudan, Ethiopia, and of the Cabodian «autogenocide».&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Encyclopedia of genocide&quot;&gt;{{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|161|volume=1}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Auron&quot;&gt;{{Книга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|304}}&lt;blockquote&gt;When Raphael Lemkin coined the word genocide in 1944 he cited the 1915 annihilation of the Armenians as a seminal example of genocide.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Moses&quot;&gt;{{Книга:A. Dirk Moses:Genocide and settler society|21}}&lt;blockquote&gt;Indignant that the perpetrators of the Armenian genocide had largely escaped prosecution, Lemkin, who was a young state prosecutor in Poland, began lobbying in the early 1930s for international law to criminalize the destruction of such groups.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham-51-57&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|51—57}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Кинросс 606&quot;&gt;{{Книга:Кинросс Лорд:Расцвет и упадок Османской империи|606}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-219-221&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=219—221}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Robert Melson 59-61&quot;&gt;{{Книга:Robert Melson:Revolution and Genocide: On the Origins of the Armenian Genocide and the Holocaust|59—61}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-221-222&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=221—222}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Кинросс&quot;&gt;{{Книга:Кинросс Лорд:Расцвет и упадок Османской империи|600—611}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-222-226&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=222—226}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-224-226&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=224—226}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-224&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=224}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham-51&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|51}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Dadrian. Armenians in Ottoman Turkey and the Armenian Genocide&quot;&gt;Vahakn N. Dadrian. Armenians in Ottoman Turkey and the Armenian Genocide // Dinah L. Shelton. Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity. Macmillan Reference, 2005. ISBN 0-02-865848-5, 9780028658483&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-222&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=222}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Rummel2&quot;&gt;''R. J. Rummel.'' The Holocaust in Comparative and Historical Perspective. A Journal Social Issues, April 1, 1998 — Vol. 3, no. 2&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Charny 287&quot;&gt;{{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|287}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Taner Akçam 68&quot;&gt;{{Книга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide|68}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Totten 23&quot;&gt;{{Книга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|23}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Taner Akçam 103&quot;&gt;{{Книга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide|103}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Shelton 71&quot;&gt;{{Книга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity|71}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Taner Akçam 116-117&quot;&gt;{{Книга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide|116—117}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Looking toward Ararat 99&quot;&gt;{{Книга:Ronald Grigor Suny:Looking toward Ararat|99}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Astourian. Genocidal Process: Reflections on the Armeno-Turkish Polarization&quot;&gt;''Stephan H. Astourian''. Genocidal Process: Reflections on the Armeno-Turkish Polarization // {{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian genocide: history, politics, ethics|53—79}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times. 230-233&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=230—233}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian Question in the Ottoman Empire, 1876-1914&quot;&gt;Richard G. Hovannisian. The Armenian Question in the Ottoman Empire, 1876—1914 // Richard G. Hovannisian. The Armenian People from Ancient to Modern Times: Foreign dominion to statehood : the fifteenth century to the twentieth century. Palgrave Macmillan, 2004. ISBN 1-4039-6422-X, 9781403964229&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham 60-62&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|60—62}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham-47-58&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|39—48}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham 62-65&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|62—65}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Looking toward Ararat 106-106&quot;&gt;{{Книга:Ronald Grigor Suny:Looking toward Ararat|106—106}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times. 233-238&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=233—238}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian Genocide: An Interpretation&quot; &gt;{{Статья:Stephan Astourian:The Armenian Genocide: An Interpretation}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-239-245&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=239—245}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Astourian 68-69&quot;&gt;''Stephan H. Astourian''. Genocidal Process: Reflections on the Armeno-Turkish Polarization // {{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian genocide: history, politics, ethics|68—69}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham 71-75&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|71—75}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Morgenthau 221&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|20}}. Шулай уҡ ҡарағыҙ Henry Morgenthau. Ambassador Morgenthau’s Story. Kessinger Publishing, 2004, ISBN 1-4191-0572-8, 9781419105722. P. 221&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=245—249}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Morgenthau 302—304&quot;&gt;Henry Morgenthau, Ambassador Morgenthau’s Story. Garden City, N.Y. 1918, pp. 302—304. «Before Armenia could be slaughtered, Armenia must be made defenseless.»&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide, 270-272&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|270—272|автор=Donald Bloxham.|часть=The First World War and the Development of the Armenian Genocide}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham 78-80&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|78—80}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-249-250&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=249—250}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham 82-83&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|82—83}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Aram Arkun. Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|221—243|автор=Aram Arkun.|часть=Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times, 249-255&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=249—255}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The great game of genocide? 76-78&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|76—78}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham 265-267&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|265—267|автор=Donald Bloxham.|часть=The First World War and the Development of the Armenian Genocide}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-255-258&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=255—258}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The treatment of Armenians in the Ottoman Empire&quot;&gt;{{Книга:James Bryce:The treatment of Armenians in the Ottoman Empire, 1915-1916: documents presented to Viscount Grey of Falloden by Viscount Bryce}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-565-567&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=565—567}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Dictionary of Genocide-21-22&quot;&gt;{{Книга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|21—22}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide-126-148&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|126—148|автор=Hans-Lukas Kieser.|часть=From «Patriotism» to Mass Murder: Dr. Mehmed Reșid (1873—1919)}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-267&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=267}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-267-271&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=267—271}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Independent, 27-03-1920&quot;&gt;The Independent, March 27, 1920&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-304-313&quot;&gt;Richard G. Hovannisian. The Republic of Armenia // {{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=304—313}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Rouben Paul Adalian:The Armenian Genocide&quot;&gt;''Rouben Paul Adalian''. The Armenian Genocide // {{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Rouben Paul Adalian 1999&quot;&gt;''Rouben Paul Adalian''. Treatment Of The Armenian Genocide In Representative Encyclopedias. // {{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|73}} ''«In all, it is estimated that up to a million and a half Armenians perished at the hands of Ottoman and Turkish military and paramilitary forces and through atrocities intentionally inflicted to eliminate the Armenian demographic presence in Turkey».''&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Таблица 10.2&quot;&gt;''[[Руммель, Рудольф|R. J. Rummel]]''. Freedom, Democracy, Peace; Power, Democide, and War. [http://www.hawaii.edu/powerkills/DBG.TAB10.2.GIF Таблица 10.2]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-262-265-2&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=262—265}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Erik Jan Zürcher&quot;&gt;{{Книга:Zurcher:Turkey: A Modern History|114}}&lt;blockquote&gt;Estimates of the total number of Armenians in the empire vary, but a number of around 1,500,000, some 10 per cent of the population of Ottoman Anatolia, is probably a reasonable estimate.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Identity Politics in the Age of Genocide-115&quot;&gt;{{Книга:Identity Politics in the Age of Genocide|115}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Lise Noël&quot;&gt;''Noël, Lise'' Intolerance: A General Survey, стр. 101: &lt;blockquote&gt;Starting in 1915, one and a half million Armenians (60 % of the population) were eliminated by the Turkish government during the First World War.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Suny, Göçek, Naimar, 136-137&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|136—137|автор=Hans-Lukas Kieser.|часть=From «Patriotism» to Mass Murder: Dr. Mehmed Reșid (1873—1919)}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271-272&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=271—272}} &lt;blockquote&gt;Dr. Lepsius took considerable care with the figures he used, although perhaps he should have been more circumspect in accepting the figure of 1,845,450 given by the Armenian patriarchate in Constantinople as the number of Armenians living in the Ottoman Empire. Nevertheless, it is unlikely to be far wrong, if we accept the figures that Enver Pasha gave to Dr. Ernst Jackh as early as the end of August 1915 for the number of Armenians dead (300,000) and those quoted by the German Embassy on October 4, 1916. Of the approximately 2 million Armenians living in the empire, 1,500,000 had been deported and between 800,000 and 1,000,000 of those had been killed. Lepsius initially estimated the number of Armenians who had died in the empire at 1,000,000; in the 1919 edition of the Bericht he revised that figure to 1,100,000. Lepsius put the number of eastern Armenians killed during the Ottoman invasion of Transcaucasia in 1918 at between 50,000 and 100,000. Another German closely involved at the time, Ernst Sommer of the Deutscher Hilfsbund, estimated in 1919 that 1,400,000 Armenians had been deported, of whom at the time scarcely more than 250,000 were alive (Sommer, 1919). &lt;…&gt; Lepsius also estimated that the number of Armenians forcibly converted to Islam was between 250,000 and 300,000. There was no religious element in the forced conversions to Islam at this time. The Ittihadist rulers of the empire were unbelievers. By contrast, some Turkish Muslim leaders, imams and hodjas, expressed disapproval at what the Armenians were compelled to endure. The harsh measures against the Armenians of Kutahia were declared theologically invalid by the local mufti Forced conversion had instead a political motive: to destroy the Armenians' identity, to turn Armenians into «Turks» so that they would appear in the other column of statistics and thus weaken or nullify any Armenian demands for autonomy or independence. Some Armenians appear to have returned to their faith after the armistice, but no figures exist for them.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Zuercher 115&quot;&gt;{{Книга:Zurcher:Turkey: A Modern History|115}}&lt;blockquote&gt;The second controversy is over numbers: Turkish historians have put the number of deaths as low as 200,000, while the Armenians have sometimes claimed ten times as many. &lt;…&gt; Between 600,000 and 800,000 deaths seems most likely.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;britannica-armenian-massacres&quot;&gt;Энциклопедия Britannica, статья: [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35323/Armenian-Genocide Armenian Genocide].&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Rummel 224—225&quot;&gt;''R. Rummel'' [https://books.google.com/books?id=N1j1QdPMockC&amp;pg=PA225&amp;dq=DEATH+BY+GOVERNMENT+10.2+serbians&amp;hl=ru&amp;ei=GlhFTYexCsPxsga0urzTDg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&amp;q&amp;f=false Death by government], табл. 10.1 и 10.2 на стр. 224—225&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Guenter Lewy 240&quot;&gt;''Guenter Lewy'', [https://books.google.com/books?ei=3E9GTaDyKMfKswb9hYGoDg&amp;ct=result&amp;sqi=2&amp;hl=ru&amp;id=6tdtAAAAMAAJ&amp;dq=armenians+in+ottoman+empire&amp;q=to+about+642,000#search_anchor The Armenian massacres in Ottoman Turkey: a disputed genocide], стр. 240 &lt;blockquote&gt;According to the numbers I have accepted (1,750,000 prewar population and 1,108,000 survivors) the death toll comes to about 642,000 lives &lt;…&gt;&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Roger Smith 8&quot;&gt;''Roger W. Smith''. The Armenian Genocide: Memory, Politics, and the Future // ''Richard G. Hovannisian''. The Armenian genocide: history, politics, ethics. Palgrave Macmillan, 1992. ISBN 0-312-04847-5, 9780312048471. Стр. 8. &lt;blockquote&gt;But denial can enter into the very fabric of a society, so that those who come after sustain and even intensify the denial begun by the perpetrators. The most strident and elaborate denial of genocide in history follows this pattern. The Turkish Republic, established in 1923, is not guilty of physical genocide against Armenians, but it continues to the present to deny that the Young Turk government engaged in massive destruction of Armenians from 1915 to 1918, resulting in the death of over one million persons, and the elimination of the Armenian people from its homeland of nearly 3000 years.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=271}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Douglas Arthur Howard 83&quot;&gt;''Douglas Arthur Howard'' [https://books.google.com/books?id=Ay-IkMqrTp4C&amp;lpg=PA83&amp;vq=%22The%20exact%20number%20of%20those%20who%20died%20is%20a%20matter%20of%20dispute,%20but%20most%20historians%20agree%20it%20was%20around%20800000%20to%201000000%20people.%22&amp;pg=PA83 The history of Turkey], P. 83. &lt;blockquote&gt;The exact number of those who died is a matter of dispute, but most historians agree it was around 800000 to 1000000 people.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Сюни, Ab Imperio&quot;&gt;{{Статья:Ab Imperio:Ronald Grigor Suny:Dialogue on Genocide}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham-69-71&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|69—71}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Armenian Genocide, court-martial of perpetrators&quot;&gt;''Vahakn N. Dadrian''. Armenian Genocide, court-martial of perpetrators // {{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Renewal and Silence&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|306—316|автор=Erik Jan Zürcher.|часть=Renewal and Silence. Postwar Unionist and Kemalist Rhetoric on the Armenian Genocide}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Fatma Müge Göçek-42-52&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|42—52|автор=Fatma Müge Göçek.|часть=Reading Genocide: Turkish Historiography on 1915}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Киреев&quot;&gt;{{Книга:Киреев:История Турции XX век}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Naimark-XVI&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|XVI|автор=Norman M. Naimark.|часть=Preface}} ''«That the muhacirs were moved as quickly as they were into Armenian houses and occupied Armenian farmland after the deportations attests to the strength of popular economic ambitions, as well as government policy, in the development of genocide»''.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Hagopian&quot;&gt;[[Акопян, Дж. Майкл|J. Michael Hagopian]]. Films, Armenian Documentary // {{Книга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity|volume=I}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Dinah Shelton&quot;&gt;Atom Egoyan. Films, Armenian Feature // {{Книга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity|том=1}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Jonathan McCollum&quot;&gt;''Jonathan McCollum''. Music Based on the Armenian Genocide // {{Книга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity|volume=II}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Костина&quot;&gt;{{Книга:Всеобщая история искусств:5|255}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Stephen Feinstein 108&quot;&gt;''Stephen C. Feinstein''. ART OF OTHER GENOCIDES // {{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|volume=2|pages=108}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;panarmenian.net-45445&quot;&gt;panarmenian.net. 12 марта 2010. [http://www.panarmenian.net/rus/world/news/45445/Премьерминистр_Польши_преклонил_колени_перед__Вечным_огнем_памяти_жертв_Геноцида Премьер-министр Польши преклонил колени перед Вечным огнём памяти жертв Геноцида] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022153401/http://www.panarmenian.net/rus/world/news/45445/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BB_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B4__%D0%92%D0%B5%D1%87%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%BE%D0%B3%D0%BD%D0%B5%D0%BC_%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%B8_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B2_%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B4%D0%B0 |date=2021-10-22 }}.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Dictionary of Genocide&quot;&gt;Samuel Totten, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs. Dictionary of Genocide: A—L, p. 21:&lt;blockquote&gt;The Armenian Genocide Institute-Museum was opened in Yerevan, Armenia, in 1995, as part of the events commemorating the eightieth anniversary of the beginning of the Armenian genocide (1915—1923) at the hands of the Young Turk regime.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Heather Gregg 19&quot;&gt;{{книга|автор= Heather S. Gregg.|заглавие = Divided They Conquer: The Success of Armenian Ethnic Lobbies in the United States|ссылка= http://web.mit.edu/cis/www/migration/pubs/rrwp/13_divided.pdf|издательство = Inter-University Committee on International Migration|год = 2002|pages = 19|allpages = 35}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;un-genocide&quot;&gt;[http://www.un.org/russian/documen/convents/genocide.htm «Конвенция о предупреждении и наказании преступления геноцида»] (Утверждена и предложена к подписанию и ратификации резолюцией Генеральной Ассамблеи ООН 260 A (III) от 9 декабря 1948 г.)&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ags&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.69/current_category.5/affirmation_detail.html Международная ассоциация учёных по исследованию геноцида], 1997:&lt;blockquote&gt;That this assembly of the Association of Genocide Scholars in its conference held in Montreal, June 11—13, 1997, reaffirms that the mass murder of Armenians in Turkey in 1915 is a case of genocide which conforms to the statutes of the United Nations Convention on the Prevention and Punishment of Genocide. It further condemns the denial of the Armenian Genocide by the Turkish government and its official and unofficial agents and supporters.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;usa-1916&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.163/current_category.7/affirmation_detail.html U.S. Senate Concurrent Resalution 12, February 9, 1916]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;usa-1919&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.228/current_category.7/affirmation_detail.html U.S. Congress Act to Incorporate Near East Relief, August 6, 1919]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;usa-1920&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.164/current_category.7/affirmation_detail.html U.S. Senate Resolution 359, May 11, 1920]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EuroParliament 1987&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.152/current_category.7/affirmation_detail.html European Parliament Resolution. June 18, 1987]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EuroParliament 2000&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.171/current_category.7/affirmation_detail.html European Parliament Resolution. November 15, 2000]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EuroParliament 2002&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.217/current_category.7/affirmation_detail.html European Parliament Resolution. February 28, 2002]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EuroParliament 2005&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.341/current_category.7/affirmation_detail.html European Parliament Resolution. September 28, 2005]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;CPDPM 1985&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.169/current_category.6/affirmation_detail.html#15 United Nations Sub-Commission on Prevention of Discrimination and Protection of Minorities. July 2, 1985]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;HRR 1965&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.166/current_category.7/affirmation_detail.html Uruguay Senate and House of Representatives Resolution, April 20, 1965]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;UL 2004&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.282/current_category.7/affirmation_detail.html Uruguay Law, March 26, 2004]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;FNAL 1998&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.155/current_category.7/affirmation_detail.html France National Assembly Law, May 28, 1998]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;FSL 2000&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.154/current_category.7/affirmation_detail.html France Senate Law, November 7, 2000]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;FL 2001&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.170/current_category.7/affirmation_detail.html France Law, January 29, 2001]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;génocide arménien&quot;&gt;[http://www.assembleenationale.fr/12/propositions/pion3030.asp Proposition de loi complétant la loi n° 2001-70 du 29 janvier 2001 relative à la reconnaissance du génocide arménien de 1915] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090211062533/http://www.assembleenationale.fr/12/propositions/pion3030.asp |date=2009-02-11 }}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;BSR 1998&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.148/current_category.7/affirmation_detail.html Belgium Senate Resolution, March 26, 1998]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NPR 2004&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.355/current_category.7/affirmation_detail.html Netherlands Parliament Resolution, December 21, 2004]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;SHCNCR 2003&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.277/current_category.7/affirmation_detail.html Switzerland (Helvetic Confederation) National Council Resolution, December 16, 2003]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;pravoteka-79044&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20120524231254/http://www.pravoteka.ru/pst/159/79044.html Заявление Государственной Думы Федерального Собрания РФ «Об осуждении геноцида армянского народа в 1915—1922 годах» от 14 апреля 1995 г]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;PPR 2005&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.354/current_category.7/affirmation_detail.html Poland Parliament Resolution, April 19, 2005]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;LARD 2005&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.351/current_category.7/affirmation_detail.html Lithuania Assembly Resolution, December 15, 2005]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;GHRPR 1996&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.156/current_category.7/affirmation_detail.html Greece (Hellenic Republic) Parliament Resolution, April 25, 1996]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;SR 2004&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.330/current_category.7/affirmation_detail.html Slovakia Resolution, November 30, 2004]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;nrsr.sk&quot;&gt;[http://www.nrsr.sk/web/Default.aspx?sid=schodze/uznesenie&amp;MasterID=3484 Podané poslancom Františkom Mikloškom v rozprave o návrhu stanoviska Slovenskej republiky k začatiu prístupových rokovaní Európskej únie s Tureckou republikou (tlač 962)]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;CHRR 1982&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.150/current_category.7/affirmation_detail.html Cyprus House of Representatives Resolution, April 29, 1982]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Affirmation.297&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.297/current_category.7/affirmation_detail.html Argentina Senate Declaration, March 31, 2004]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Affirmation.374&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.374/current_category.7/affirmation_detail.html Argentina Law, January 15, 2007]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;VNAR 2005&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.352/current_category.7/affirmation_detail.html Venezuela National Assembly Resolution, July 14, 2005]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;CHCR 1996&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.149/current_category.7/affirmation_detail.html Canada House of Commons Resolution, April 23, 1996]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;CSR 2002&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.220/current_category.7/affirmation_detail.html Canada Senate Resolution, June 13, 2002]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;CHCR 2004&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.291/current_category.7/affirmation_detail.html Canada House of Commons Resolution, April 21, 2004]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;VCC 2000&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.167/current_category.7/affirmation_detail.html Vatican City Communiqué, November 10, 2000]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;A perfect injustice 14&quot;&gt;{{Книга:A perfect injustice: genocide and theft of Armenian wealth|14}}&lt;blockquote&gt;At around the same time, on March 29, 2000, the Swedish Parliament passed a formal resolution recognizing the Armenian Genocide, this after a Swedish parliamentary report asserted that «An official statement and recognition of the genocide of the Armenian is important and necessary.» Sweden urged Turkey to do so as well. Canada also recognized the genocide. (The Italian and Austrian parliaments as well as the Swiss and the German parliaments recognized and debated this issue of the Armenian Genocide without a conclusion.)&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Kévorkian and Paboudjian&quot;&gt;''Raymond Kévorkian and Paul B. Paboudjian''. Les Armeniéns dans l’Empire Ottoman à la veille du genocide. Editions d’art et d’histoire, 1992. ISBN 2-906755-09-5, 9782906755093&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;mk.ru-76188&quot;&gt;МК. 11 октября 2007. [http://www.mk.ru/old/article/2007/10/11/76188-armyanskiy-vopros-.html Армянский вопрос] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110529135040/http://www.mk.ru/old/article/2007/10/11/76188-armyanskiy-vopros-.html |date=2011-05-29 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Charny&quot;&gt;{{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|79|1}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide, 276-284&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|276—284|автор=Fuat Dündar.|часть=Pouring a People into the Desert. The “Definitive Solution” of the Unionists to the Armenian Question}}&lt;blockquote&gt;Despite the order to deport «all Armenians without exception» Armenians in some regions as well as a few Armenian families were spared &lt;…&gt; The main reason for the expulsion of Edirne was geopolitical: as the city was on the European border, any drastic movement could easily be observed by foreigners. Alarge number of foreigners also resided in Istanbul, the capital. For the case of Izmir, the deciding factor was the governor Rahmi Bey within the CUP and his belief that the removal of the Armenians would be the death sentence for the commerce of the city.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Уголовное право России-753&quot;&gt;{{книга
 |автор         =
 |заглавие      = Уголовное право России. Практический курс: учебник
 |ответственный = под общ. и науч. ред. [[Наумов, Анатолий Валентинович|А.&amp;nbsp;В. Наумова]]; Р.&amp;nbsp;А. Адельханян и др.
 |издание       = 4-е изд., перераб. и доп
 |место         = М.
 |издательство  = Волтерс Клувер
 |год           = 2010
 |страниц       = 800
 |страницы      = 753
 |isbn          = 5466004634, ISBN 978-5-466-00463-2
}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-247-248&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=247—248}}&lt;blockquote&gt;Between April and August 1915 Armenians from almost all major centers of the empire were ordered to leave their homes, then were either killed near their towns or villages or else deported into remote regions, where, denied food and water, they rapidly died. These measures were undertaken against Armenians located both near the international frontier and far from the battle zone;&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Kévorkian:The Armenian Genocide-265-267&quot;&gt;{{Книга:Raymond Kévorkian:The Armenian Genocide: A Complete History|pages=265—267}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Kévorkian:The Armenian Genocide-267-278&quot;&gt;{{Книга:Raymond Kévorkian:The Armenian Genocide: A Complete History|pages=267—278}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;eoe-54-1&quot;&gt;{{Книга:Encyclopedia of the Ottoman Empire|pages=54}}&lt;blockquote&gt;'''Armenian Massacres (Armenian Genocide)''' The term Armenian Massacres refers to the massive deportation and execution of ethnic Armenians within Ottoman-controlled territories in 1915. &lt;…&gt; This episode started in April 1915 during World War I, after the Ottomans suffered a major defeat at the hands of Russia.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;armenocide.com-1915-12-20-DE-001&quot;&gt;[http://www.armenocide.com/armenocide/armgende.nsf/$$AllDocs-de/1915-12-20-DE-001?OpenDocument Der Konsul in Aleppo (Rößler) an den Reichskanzler (Bethmann Hollweg) — Bericht, K.No. 116 / B.No. 2881, Aleppo den 20. Dezember 1915] на сайте armenocide.net&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Looking toward Ararat-114&quot;&gt;{{Книга:Ronald Grigor Suny:Looking toward Ararat|pages=114}}&lt;blockquote&gt;Estimates of the Armenians killed in the deportations and massacres of 1915—1916 range from a few hundred thousand to 1,500,000.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;eoe-54-2&quot;&gt;{{Книга:Encyclopedia of the Ottoman Empire|pages=54}}&lt;blockquote&gt;Although the precise circumstances of these events and the total number of dead are hotly contested be the scholars from the opposing political camps, even the most conservative estimates place Armenian losses at approximately half a million. The higher figure given by Armenian scholars is one and a half million dead.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Marsoobian-135&quot;&gt;''Armen Marsoobian.'' Genocides Aftermath: Reflections on Self and Responsibility // Alexander Kremer, John Ryder. Self and society: central European pragmatist forum, volume four. Rodopi, 2009. ISBN 90-420-2621-9, 9789042026216. P. 135 &lt;blockquote&gt;The turkish government’s position is that only 300000 armenians perished during the «troubles», while most historians place the number somewhere between a million and a million and a half.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Jones-157&quot;&gt;''Adam Jones''. Genocide : a comprehensive introduction — 2nd ed. Routledge, 2011. ISBN 0-203-84696-6. P. 157&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Totten-320&quot;&gt;{{Книга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|320}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Rafael de Nogales&quot;&gt;''Rafael de Nogales''. Cuatro años bajo la media luna (Madrid: Editora Internacional, 1924). Перевод на немецкий «Vier Jahre unter dem Halbmond: Erinnerungen aus dem Weltkriege» (Berlin: Verlag von Reimar Hobbing, 1925), английский «Four Years Beneath the Crescent» (London: Sterndale Classics, 2003).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-249&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=249}}&lt;blockquote&gt;Although this topic has not yet received systematic analysis, it clearly points to official complicity at a very high level, since mujahirs from Thrace could not reach Cilicia or Turkish Armenia without organization and planning.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Letters of Theodore Roosevelt&quot;&gt;The Letters of Theodore Roosevelt (Cambridge, Mass: Harvard University Press, 1954), p. 6328.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Барсегов-623&quot;&gt;''Барсегов Ю. Г.'' [http://www.genocide.ru/lib/barseghov/responsibility/v1/607-626.htm#623 Геноцид армян. Ответственность Турции и обязательства мирового сообщества, т. 1, Раздел IV. Мнения экспертов по международному праву и геноциду, заключения юридических органов, судебные решения, относящиеся к ответственности за геноцид армян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212081600/http://www.genocide.ru/lib/barseghov/responsibility/v1/607-626.htm#623 |date=2009-02-12 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide-306-316&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|306—316|автор=Ronald Grigor Suny and Fatma Müge Göçek.|часть=Introduction: Leaving It to the Historians}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Totten 21&quot;&gt;{{Книга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|21}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham-221, 228&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|221, 228}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;bbc-6043368&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/international/newsid_6043000/6043368.stm|title=Франция запрещает отрицание геноцида армян|date=2006-10-12|publisher=Русская служба BBC|lang=ru|accessdate=2012-03-28}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;lenta.ru-24.01.2012-france&quot;&gt;{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2012/01/24/france/|title=Сенат Франции запретил отрицание геноцида армян|date=2012-01-24|publisher=Лента.Ру|lang=ru|accessdate=2012-03-30}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;echo.msk-663181&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.echo.msk.ru/news/663181-echo.html|title=Турция отзывает посла из Стокгольма из-за признания парламентом Швеции геноцида армян|date=2010-03-11|publisher=[[Эхо Москвы]]|lang=ru|accessdate=2012-04-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/65Bhn9sln?url=http://www.echo.msk.ru/news/663181-echo.html|archivedate=2012-02-04}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk-100311&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2010/03/100311_sweden_armenian_genocide.shtml|title=Швеция признала геноцид армян в Османской Турции|date=2010-03-11|publisher=Русская служба BBC|lang=ru|accessdate=2012-03-28}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;rian-66798950&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.rian.ru/world/20070606/66798950.html|title=Сенат Чили принял осуждающий геноцид армян документ|date=2007-06-06|publisher=РИА «Новости»|lang=ru|accessdate=2012-03-30}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk-4290524&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_4290000/4290524.stm|title=ЕС призывает Турцию признать геноцид армян|date=2005-09-28|publisher=Русская служба BBC|lang=ru|accessdate=2012-03-28}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;newsarmenia.ru-20111222-42585122&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.newsarmenia.ru/politics/20111222/42585122.html|title=Национальное Собрание Франции принялo законопроект о криминализации отрицания Геноцида армян|date=2011-12-22|publisher=АМИ «Новости-Армения»|lang=ru|accessdate=2012-03-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120405150203/http://www.newsarmenia.ru/politics/20111222/42585122.html|archivedate=2012-04-05}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ntv.ru-263754&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.ntv.ru/novosti/263754/|title=Глава армянского МИДа благодарит французов в Facebook|date=2012-01-24|publisher=НТВ.Ru|lang=ru|accessdate=2012-04-17}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;lenta.ru-24.01.2012-reply&quot;&gt;{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2012/01/24/reply/|title=Турция сочла безответственным французский закон об отрицании геноцида армян|date=2012-01-24|publisher=Лента.Ру|lang=ru|accessdate=2012-03-30}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;BBC-120228&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/02/120228_france_genocide_law_rejected.shtml|title=Франция не будет наказывать за отрицание геноцида армян|date=2012-02-28|publisher=Русская служба BBC|lang=ru|accessdate=2012-03-28}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;gazeta.ru-4016413&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.gazeta.ru/politics/2012/02/29_a_4016413.shtml|title=«Мудрецы» попросили не злоупотреблять геноцидом|author=Александр Артемьев, Нарине Киракосян|quote=Пресекая оспаривание факта или юридической квалификации преступлений, (…) которые им самим признаются и квалифицируются как таковые, законодатель совершил неконституционное покушение на свободу выражения мнений и общения|date=2012-02-29|publisher=Газета.Ru|lang=ru|accessdate=2012-03-28}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;BBC-120221&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2012/02/120221_rn_france_armenia_genocide.shtml|title=Саркози настаивает на новом законе об отрицании геноцида|date=2012-02-28|publisher=Русская служба BBC|lang=ru|accessdate=2012-03-28}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;regnum-174306&quot;&gt;REGNUM. 30.10.2003. [http://www.regnum.ru/news/174306.html Американская страховая компания New York Life опубликовала список армян — жертв геноцида в Османской империи]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;regnum-210207&quot;&gt;REGNUM. 29.01.2004. [http://www.regnum.ru/news/210207.html Американская страховая компания New York Life выплатит $20 млн потомкам жертв Геноцида армян]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;news.am-2870&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.am/rus/news/2870.html|title=Калифорнийский суд отказал наследникам жертв Геноцида армян в выплате страховых компенсаций|date=2009-08-21|publisher=NEWS.am|lang=ru|accessdate=2012-04-17}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;regnum-1028092&quot;&gt;REGNUM. 15.07.2008. [http://www.regnum.ru/news/1028092.html Рассмотрение исков от наследников жертв Геноцида армян завершится до конца 2008 года]&lt;/ref&gt;

}}

== Әҙәбиәт ==

=== Китаптар ===
; урыҫ телендә
* {{Книга|автор=Джованни Гуайта|заглавие=Крик с Арарата. Армин Вегнер и геноцид армян|ссылка=https://www.ozon.ru/context/detail/id/5023604/|ответственный=|издание=|место=|издательство=Юнистрой СК|год=2005|страницы=|страниц=264|isbn=5-98789-025-3|isbn2=|тираж=4000}}
* {{книга|автор=[[Дживелегов, Алексей Карпович|Дживелегов А. К.]]|заглавие=Турция и Армянский вопрос|оригинал=Թուրքիան և Հայկական հարցը{{ref-hy}}|ссылка=http://publishing.ysu.am/files/Turqian_ev_haykakan_harcy.pdf|ответственный=Сост. {{ы|Е. Минасян}}|издание=|место=Ер.|издательство=[[Ереванский государственный университет|ЕГУ]]|год=2014|страниц=319|isbn=978-5-8084-1893-6|ref=Минасян}}
* {{книга|часть=Дипломатический архив|заглавие=Будущее устройство Армении. По официальным данным. Третья оранжевая книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004202984?page=1|место=Пг.|издательство=Освобождение|год=1915|том=8|страниц=93|ref=Дипломатический архив}} [https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_004202984/ Также доступна для скачивания на cайте НЭБ]
* {{книга|автор=Тунян В. Г.|заглавие=Армянский вопрос в русской печати: 1900—1917 гг|ссылка=https://armeniansite.ru/books/Tunyan_Armyanskii%20vopros%20v%20russkoi%20pechati.pdf|ответственный=Науч. ред. {{ы|А. С. Саргсян}}|издание=[[НАН РА]]; Музей — институт Геноцида армян|место=Ер.|издательство=Чартарагет|год=2000|страниц=244|ref=Тунян}}
* {{книга|автор= Зеленый А.С.|заглавие = Карта распределения армянского населения в Турецкой Армении и Курдистане с пояснительною запискою|ссылка=https://books.google.ru/books?id=Ubb7AgAAQBAJ&amp;pg=PA1&amp;lpg=PA1&amp;dq=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0+%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%B0%D1%80%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%B2+%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8++%D1%81+%D0%BF%D0%BE%D1%8F%D1%81%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9&amp;source=bl&amp;ots=FcFpAqFhEC&amp;sig=ACfU3U1i8C4GAGvMGoPqiPyjeO9MOnIAlw&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwinrvTbtNXuAhWHxIsKHb9lALUQ6AEwEHoECAsQAQ#v=onepage&amp;q=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%20%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%B0%D1%80%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%B2%20%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8%20%20%D1%81%20%D0%BF%D0%BE%D1%8F%D1%81%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9&amp;f=false|место = М.|издательство = Книга по требованию (репринт &quot;Воен. тип&quot;, 1895 год)|год = 2012|страниц=48|isbn= 978-545815573|ref = Зеленый }} [https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_009968740/ Так же доступно на сайте НЭБ]
* {{книга|ссылка=http://publishing.ysu.am/files/100_letie_Genotsida_armyan.pdf|автор=В.Д. Камынин, А.В. Атанесян, А.В. Лямзин, С.В. Аствацатуров|заглавие=100-летие Геноцида армян в Османской империи: уроки истории. Сборник статей по материалам международной научно-практической конференции 20 апреля 2015 г. в Уральском федеральном университете|ответственный=А.Г. Баблоян|год=2016|издательство=ЕГУ|allpages=124|isbn=978-5-8084-2108-0}}
; инглиз телендә
* {{Книга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide}}
* {{книга|автор=Akçam T.|заглавие=A Shameful Act: The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility{{ref-en}}|издательство=Macmillan|год=2007|allpages=500|isbn=1466832126|isbn2=9781466832121|ref=Akçam}}
* {{Книга:Munsell, Bliss:Turkey and the Armenian Atrocities: A Reign of Terror from Tartar Huts to Constantinople Palaces}}
* {{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian genocide: history, politics, ethics}}
* {{Книга:Ronald Grigor Suny:Looking toward Ararat}}
* {{Книга:Robert Melson:Revolution and Genocide: On the Origins of the Armenian Genocide and the Holocaust}}
* {{Книга:Richard G. Hovannisian:Remembrance and denial: the case of the Armenian genocide}}
* {{Книга:Кинросс Лорд:Расцвет и упадок Османской империи}}
* {{Книга|ref=Mokyr|ссылка=https://books.google.ru/books?id=ssNMAgAAQBAJ&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru#v=onepage&amp;q&amp;f=false|заглавие=The Oxford Encyclopedia of Economic History.|ответственный=Joel Mokyr|год=2003|часть=Armenia|место=NY|издательство=Oxford University Press|allpages=2824|volume=5|isbn=9780195105070}}
* {{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide}}
* {{Книга:James Bryce:The treatment of Armenians in the Ottoman Empire, 1915-1916: documents presented to Viscount Grey of Falloden by Viscount Bryce}}
* {{Книга:Samuel Totten:Pioneers of genocide studies}}
* {{Книга:Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915}}
* {{Книга:Vahakn N. Dadrian:The history of the Armenian genocide: ethnic conflict from the Balkans to Anatolia to the Caucasus}}
* {{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2}}
* {{Книга|ref=Bournoutian|ссылка=https://books.google.ru/books?id=CquTz6ps5YgC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru#v=onepage&amp;q&amp;f=false|автор=George A. Bournoutian|заглавие=An Ethnohistorical Dictionary of the Russian and Soviet Empires|ответственный=James Stuart Olson, Lee Brigance Pappas, Nicholas Charles Pappas|год=1994|часть=Armenian|ссылка часть=https://books.google.ru/books?id=CquTz6ps5YgC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru#v=onepage&amp;q&amp;f=false|место=Westport, Conn.|издательство=Greenwood press|allpages=840|isbn=9780313274978}}
* {{Книга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide}}
* {{Книга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide}}
* {{Книга:Totten, Parsons, Charny. A century of genocide: critical essays and eyewitness accounts}}
* {{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians}}
* {{Книга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity}}
* {{Книга:Киреев:История Турции XX век}}
* {{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian genocide: cultural and ethical legacies}}
* {{Книга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide}}
* {{Книга:Identity Politics in the Age of Genocide}}
* {{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire}}
* {{Книга:Raymond Kévorkian:The Armenian Genocide: A Complete History}}
** {{Книга:Раймонд Кеворкян:Геноцид армян: Полная история}}
* {{книга|автор=[[Роган, Юджин|Eugene Rogan]]|заглавие=The Fall of the Ottomans The Great War in the Middle East|язык=en|издательство=Basic Books|год = 2015|страниц=460|isbn=978-0-465-02307-3|ref =Rogan}}
** {{книга|автор=Юджин Роган|заглавие=Падение Османской империи. Первая мировая война на Ближнем Востоке, 1914–1920 гг|оригинал=The Fall of the Ottomans: The Great War in the Middle East. By Eugene Rogan|место=М.|Издательство= Альпина Нон-фикшн|год=2018|allpages=560|isbn=978-5-91671-762-4|ref=Роган}}

=== Мәҡәләләр ===
; урыҫ телендә
* {{статья|автор=Ошеровский Л.Я|заглавие=Идея автономного строя в Турецкой Армении под протекторатом России|ссылка=|издательство= Пятигор. арм. ком. по оказанию помощи добровольцам-дружинникам и беженцам армянам|место= Пятигорск|год=1915|том=|страницы= 15 с|ref=Ошеровский}}
* {{статья|автор=Ошеровский Л.Я|заглавие=Трагедия армян-беженцев|ссылка=|издательство= Книгопечатня Г.Д. Сукиасянца|место= Кисловодск|год=1915|том=|страницы= 23 с|ref=Ошеровский2}}
* {{статья |автор=Пономарёв В. А.|заглавие=К вопросу о геноциде армянского народа в Турции и Закавказье XIX—ХХ вв |оригинал= |ссылка=http://sun.tsu.ru/mminfo/000063105/320/image/320-119.pdf |автор издания= |издание=Вестник Томского государственного университета |тип= |место= |издательство= |год= 2009|месяц= |число= |том= |выпуск= |номер= 320|страницы= 119—122|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Пономарёв}}
* {{статья|автор    = Дадрян В.|заглавие = Дети как жертвы геноцида: пример армян|ссылка   = http://www.genocide.ru/lib/dadrian/children.htm|язык     = |ответственный = Отв. ред. проф. [[Барсегов, Юрий Георгиевич|Ю. Г. Барсегов]]|издание  = Вестник Армянского института международного права и политологии в Москве |тип      = Сб|место    = М.|год      = 2004|том      =|номер    = 1|страницы = 74−90|issn     = }}
* ''Раймонд Кеворкян.'' [http://www.kommersant.ru/doc/2709725 Логика ненависти не изжита]. Огонёк № 15, 20 апреля 2015.
* {{статья|ссылка=http://hpj.asj-oa.am/5257/1/1995%2D1(111).pdf|ref=Саркисян|автор=Саркисян Е. К.|заглавие=Армянский вопрос и Россия в 1912—1914 гг.|год=1995|место=|издательство=|том=|страницы=111—124|издание=Historical-Philological journal|номер=1}}
; инглиз телендә
* {{Статья:Stephan Astourian:The Armenian Genocide: An Interpretation}}
* {{статья|автор=[[Дадрян, Ваагн|Vahakn N. Dadrian]]|заглавие=The Armenian Genocide: an interpretation{{ref-en}}|ссылка=http://www.seyfocenter.com/wp-content/uploads/2016/10/America_and_the_Armenian_Genocide_of_1915__Studies_in_the_Social_and_Cultural_History_of_Modern_Warfare_.pdf|ответственный={{нп5|Винтер, Джей|Winter Jay||Jay Winter}}|издание=America and the Armenian Genocide of 1915|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=2003|pages=52—100|ISBN=0521829585|ISBN2 = 9780521829588|ref=Dadrian}}
* {{статья|автор= [[Дадрян, Ваагн|Vahakn N. Dadrian]]|заглавие= Armenians in Ottoman Turkey and the Armenian Genocide{{ref-en}}|ссылка=|издание= Dinah L. Shelton. Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity. Vol. 1 (A—H)|издательство= Macmillan Reference|год= 2005|pages= 67—76|ISBN= 0-02-865992-9|ref= Dadrian}}
* {{Статья:Ab Imperio:Ronald Grigor Suny:Dialogue on Genocide}}
* {{статья|автор=[[Суни, Рональд Григор|Ronald G.Suny]]|заглавие=«They Can Live in the Desert but Nowhere Else»: Explaining the Armenian Genocide One Hundred Years Later{{ref-en}}|ссылка=https://www.juniata.edu/offices/juniata-voices/media/volume-16/vol16-Suny.pdf|место=Juniata College, Pennsylvania|издательство=Juniata Voices|год= 2016|Месяц=April|pages=208—229|ref=Sunny}}
* {{Статья:Selim Deringil:Mass Conversions of Armenians in Anatolia during the Hamidian Massacres of 1895–1897}}

=== Нәфис әҙәбиәт ===
* {{Книга|автор=Верфель, Франц|заглавие=Сорок дней Муса-Дага. Роман|ответственный=Пер. с нем. Н. Гнединой и Вс. Розанова|место=СПб.|издательство=Симпозиум|год=2010|страниц=904|isbn=978-5-89091-437-8|isbn2=}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Тема = Геноцид армян
|Портал =
|Викицитатник = Геноцид армян
|Викитека =
|Викиновости =
}}
* [http://www.genocide-museum.am/ Официальный сайт музея-института геноцида армян (Ереван, Цицернакаберд)] ([http://www.genocide-museum.am/rus/photos_of_armenian_genocide.php коллекция фотографий]){{ref-en}}{{ref-hy}}{{ref-tr}}
* [https://web.archive.org/web/20171011031006/http://www.genocidescholars.org/sites/default/files/document%09&amp;#91;current-page:1&amp;#93;/documents/IAGSArmenian%20Genocide%20Resolution%20_0.pdf Международная ассоциация учёных по исследованию геноцида]
* [https://web.archive.org/web/20150210202307/http://armeniangenocide100.org/ru/ Официальный сайт, посвященный столетию Геноцида армян]
* [http://www.genocide.ru/ Геноцид армян в Турции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061005043441/http://www.genocide.ru/ |date=2006-10-05 }} — история, документы, свидетельства, фотографии, карты.
* [http://www.armenian-genocide.org/ Armenian National Institute (ANI)]{{ref-en}}
* [http://anca.org/ Armenian National Committee of America]{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20160305081053/http://armenocide.am/ Armenian Genocide]{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20150210202307/http://armeniangenocide100.org/ru/ Официальный сайт, посвященный столетию Геноцида армян]{{ref-ru}}
* {{YouTube|JgT95fH--ng|Кавказский фронт 1914-1915 гг. Геноцид армян турками 1915. Лекция Б.Г. Кипниса}}

{{Библиоинформация}}
[[Категория:Әрмәндәр геноциды]]
[[Категория:Погромдар]]
[[Категория:Халыҡтарҙы күсереү]]
[[Категория:Этник таҙартыуҙар]]
[[Категория:Геноцид]]
[[Категория:Беренсе донъя һуғышында Кавказ фронты]]
[[Категория:Ғосман империяһы Беренсе донъя һуғышында]]
[[Категория:Гуманитар һәләкәттәр]]
[[Категория:Төркиә тарихы]]</text>
      <sha1>t0qsaazw0wstvd7vxux4ahc78rppi62</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анджапаридзе Отар Георгиевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179908</id>
    <revision>
      <id>1306312</id>
      <parentid>1284501</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T05:12:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8917" sha1="n4dgqiyjsq70yvflo0myozqatpvufek" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Отар Георгиевич Анджапаридзе''' ([[12 февраль]] [[1920]], [[Батуми]] — [[27 май]] [[1996 йыл|1996]], [[Мәскәү]]) — СССР һәм Рәсәй вирусологы, СССР һәм Рәсәй вирусологияһында билдәле кеше, уға  нигеҙ һалыусы һәм, бер нисә тиҫтә йыл Мәскәүҙә СССР РМФА Һаулыҡ һаҡлау вирус препараттары институтының алыштырғыһыҙ директоры була, институтҡа [[1979 йыл]]да уның исеме бирелә.

== Биографияһы ==
Анджапаридзе Отар Георгиевич 1920 йылдың 12 февралендә  [[Батуми]] ҡалаһында дворян Георгий Несторович Анджапаридзе ғаиләһендә тыуған.  1937 йылда урыҫ урта мәктәбен Батуми ҡалаһында тамамлай. 1938 йылда  [[Мәскәү]]гә килә һәм  1-се  медицина институтына уҡырға инә. Хирург булырға йыйына, әммә бер  күҙенең  күреү һәләте насар булғанлыҡтан медкомиссия үтә алмай. Һөҙөмтәлә билдәле вирусолог була.

Мәскәүҙә уҡыу  осоронда әсәһе яғынан туғандарында 1-се Тверская-Ямская урамында (шул йылдарҙа Горький урамы) йәшәй. Медицина белемен инде 1943 йылда [[Тбилиси]]ҙа тамамлай.  1946 йылға тиклем Батумиҙа эпидемияға ҡаршы эштә була.  1946 йылдан алып — СССР Медицина фәндәре академияһының Д.И. Ивановский исемендәге вирусология институтында ғилми хеҙмәткәр. 1950 йылда — Дәүләт контроле институтында производство контроле бүлеге мөдире  (медицина биологик препараттарының  Л.А.Тарасевич исемендәге дәүләт  контроль институты). 

1946 йылда Орлова Татьяна Сергеевнаға  өйләнеп, Мәскәүгә күсенә һәм Мәскәү  ғилми-тикшеренеү институтында эшләй. 1957 йылда вирус препараттарының  ғилми-тикшеренеү институтына эшкә килә, артабан уның алыштырғыһыҙ директоры була. 

1963— 1965 йылдар — СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының  вируслы һәм бактериялы препараттар етештереү буйынса баш идаралығы начальнигы.  1965 йылдан Мәскәү  вирус препараттары   ғилми-тикшеренеү институтын  етәкләй. 

1971 йылда СССР  Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана. 

Отар Георгиевичтың  балалары  булмай, әммә ул бай ижади һәм фәнни мираҫ ҡалдыра, ул бөгөн дә көнүҙәклеген юғалтмай. Мәскәүҙә Троекурово зыяратында ерләнгән.

== Танылыуы һәм наградалары ==
Отар Георгиевич Анджапаридзе — Рәсәй медицина фәндәре академияһы академигы, профессор, медицина фәндәре докторы, ватан вирусологияһы  үҫешенә ҙур өлөш индерә. 400-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт һәм монография авторы, уның етәкселегендә 30-ҙан ашыу кандидатлыҡ  һәм докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлана.

Күп йылдар дауамында вируслы инфекция буйынса [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] эксперты, РМФА   медицина профилактикаһы бүлексәһенең академик-секретары итеп һайлана. 

Фәнни эшмәкәрлегендә  уңыштары өсөн [[Ленин ордены]], [[Октябрь Революцияһы ордены]] (11.02.1980)&lt;ref&gt;Указ Президиума Верховного Совета СССР от 11 февраля 1980 года № 1540—Х «О награждении действительного члена Академии медицинских наук СССР Анджапаридзе О. Г. орденом Октябрьской Революции» // «Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик». — № 8 (2030) от 13 февраля 1980 года. — Ст.136.&lt;/ref&gt; ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]]на лайыҡ була.

== Ҡыҙыҡлы факттар ==

* Отар Георгиевич Анджапаридзе — Имеретин Епархияһы, Киций Спас сиркәүе руханийы Самсон  Анджапаридзеның, уның өлкән улы - Нестор линияһы буйынса вариҫы. 1855 йылда Несторҙы суҡындырғанда алмашҡа килеүсеһе булып дворян Шенгелая яҙыла. 
* Отар Георгиевич Анджапаридзеның ҡатыны — Татьяна Сергеевна 1951 йылда Мәскәү сит телдәре институтын тамамлаған. Ул башта сит ил телдәрендәге  әҙәбиәт нәшриәтендә референт сифатында эшләй, ә 1954 йылда,  үҙен  докторлыҡ диссертацияһын яҡлау өҫтөндә тулыһынса иренә ярҙам итеүгә  арнай,  диссертация 10 йыл үткәс — 1964 йылда яҡлана.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.instmech.ru/ob-institutie/istoriia/istoriia-otdiela-virusologhii-im-o-g-andzhaparidzie-pieriod-s-1957-po-1966-gh.html НИИ вакцин и сывороток имени И. И. Мечникова РАМН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161005193456/http://www.instmech.ru/ob-institutie/istoriia/istoriia-otdiela-virusologhii-im-o-g-andzhaparidzie-pieriod-s-1957-po-1966-gh.html |date=2016-10-05 }}
* [https://www.mos.ru/documents/index.php?id_4=98461.doc Постановление Правительства Москвы от 02 февраля 1999 года N 75-ПП «О присвоении имени О. Г. Анджапаридзе Научно-исследовательскому институту вирусных препаратов РАМН»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140408214159/https://www.mos.ru/documents/index.php?id_4=98461.doc |date=2014-04-08 }}
* [http://www.fineresult.ru Московские корни рода] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190618190624/http://fineresult.ru/ |date=2019-06-18 }}
* [https://web.archive.org/web/20210128145842/https://xn--90aw5c.xn--c1avg/index.php/%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%96%D0%90%D0%9F%D0%90%D0%A0%D0%98%D0%94%D0%97%D0%95_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Большая медицинская энциклопедия]
* [https://www.proza.ru/2014/11/05/642 Отар из рода Анджапаридзе]
* [http://www.moscow-tombs.ru/1996/anjaparidze_og.htm Московские могилы]
[[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1996 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:27 майҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1920 йылда тыуғандар]]
[[Категория:12 февралдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>n4dgqiyjsq70yvflo0myozqatpvufek</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абрамичева Кристина Игоревна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180328</id>
    <revision>
      <id>1306257</id>
      <parentid>1303593</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T02:03:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12012" sha1="6g6qn4b8gygaoyvg3s0361voh78auri" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Абрамичева Кристина Игоревна''' ([[8 сентябрь]] [[1977 йыл]]) — [[Рәсәй]] кураторы, арт-тәнҡитсе, экскурсовод, йәмәғәтсе.

== Биографияһы ==
Кристина Игоревна Абрамичева 1977 йылдың 8 сентябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Өфө ҡалаһы]]нда тыуған.

2000 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетын (әҙәби мөхәррир бүлеге), 2010 йылда — «[[сәнғәт фәне]]» һөнәре буйынса [[Урал дәүләт университеты]]н тамамлай.

2000 йылдан шәхси нәшриәттәрҙә әҙәби мөхәррир булып эшләй, мәҡәләләр, очерктар&lt;ref&gt;«Я люблю жизнь…» История военного врача {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140429193139/https://regnum.ru/mywar/readers/abramicheva.html|date=2014-04-29}}&lt;/ref&gt;, рецензиялар яҙа. 2004 йылдан «Гипертекст» журналын, 2011 йылдан — уның «Персонаж: тексты о текстах» әҙәби ҡушымтаһын сығара башлай&lt;ref&gt;[http://www.litrossia.ru/2012/02-03/06755.html Савельев И. Триумф воли] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140429223124/http://www.litrossia.ru/2012/02-03/06755.html}}&lt;/ref&gt;. 2005 йылдан алып шәхси музей менән хеҙмәттәшлек итә, башҡа күргәҙмәләр кураторлығы һәм башҡа мәҙәни саралар менән шөғөлләнә&lt;ref&gt;[https://mkset.ru/news/culture/19839/ Уфимские теледивы Куцуева и Машко попали в комнату маньяка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140709081606/http://mkset.ru/news/culture/19839/}}&lt;/ref&gt;. 2008 йылдан алып хәҙерге көнгә тиклем —&quot;Х-МАХ&quot; актуаль сәнғәт галереяһы кураторы&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/471100/ Уфимский «десант» успешно выступил на фестивале искусств в Перми]&lt;/ref&gt;. 2016 йылдан — Совет көнкүреше музейы директоры&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=2hKBM5ukzx8 В Уфе откроется Музей советского быта]&lt;/ref&gt;. Рәсәй сәнғәт фәне белгестәре ассоциацияһы ағзаһы. 2012 йылдан — «Өфө Архһаҡлау» ижтимағи хәрәкәттәркоординаторҙарының береһе&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ria-bashkiria.com/project/22.html|title=Интервью с Кристиной Абрамичевой|accessdate=2014-04-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140429183040/http://www.ria-bashkiria.com/project/22.html|archivedate=2014-04-29}}&lt;/ref&gt;, БР мәҙәни мираҫын һаҡлау буйынса Идаралыҡ янында Йәмәғәт советына инә. 2013 йылдан — ЛГБТ (лесбиянка, гейҙар, бисексуалдар һәм трансгендер кешеләр) тиң хоҡуҡлы Гетерсексуалдар альянсының башҡорт бүлегенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.)&lt;ref&gt;Альянс гетеросексуалов за равноправие ЛГБТ&lt;/ref&gt;, 2016 йылдан «Башҡортостанда феминизм» хәрәкәте әүҙемсеһе&lt;ref&gt;[https://proufu.ru/news/society/bashkirskie_feministki_libo_zakryvat_na_eto_glaza_libo_soprotivlyatsya/ Феминистки Башкортостана: «Мы готовы к тому, что нас будут осуждать»]&lt;/ref&gt;. 2019 йылдан башлап — Яблоко фирҡәһе ағзаһы, гендер фракцияһы рәйесе&lt;ref&gt;[https://www.yabloko.ru/regnews/Bashkiria/2019/10/14/ «Региональная повестка должна стать основной для политиков и СМИ»]&lt;/ref&gt;. 2019 йылдан — республика башлығы Радий Хәбиров янында кеше хоҡуҡтары буйынса совет ағзаһы&lt;ref&gt;[https://www.idelreal.org/a/30171323.html/ Активист Кристина Абрамичева вошла в Совет по правам человека Башкортостана]&lt;/ref&gt;. 2020 йылдан — Бөтә Рәсәй тарих һәм мәҙәни ҡомартҡыларҙы һаҡлауҙың Башҡортостан бүлеге ағзаһы.

== Дөйөм Рәсәй проекттарында ҡатнашыуы ==
* [[2009 йыл|2009]] — «Арт-завод» фестиваль-лаборатория8ы&quot; (Екатеринбург), төбәктән куратор.
* [[2009 йыл|2009]] — графиканың VI Новосибирск биенналеһы (Новосибирск), куратор проекты.
* [[2010 йыл|2010]] — Рәсәй видеоарты тарихы (Мәскәү, МСИ), Өфөнән куратор проекты.
* [[2012]] — «Урал проекты» (Е. Шипицына менән берлектә), VII Халыҡ-ара графика триенналеһы (Новосибирск).
* [[2012 йыл|2012]] — «Аҡ төндәр» фестивалендә куратор проекты (Мотоволихин цехы, Пермь).
* [[2013 йыл|2013]] — «Аҡ төндәр» фестивалендә куратор проекты («PERMM» музейы).
* [[2013 йыл|2013]] — «Уфалогия» проекты (Өфөнән куратор), («Эрарта» музейы, Санкт-Петербург).

== Мәҡәләләре ==
* {{Мәҡәлә|заглавие=Собаки, бегущие вспять|ссылка=http://mmj.ru/index.php?id=158&amp;article=849|издание=ZAART|тип=журнал|место=Екатеринбург|год=2007|номер=22.08|язык=|том=|страницы=|issn=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304134654/http://mmj.ru/index.php?id=158&amp;article=849|archivedate=2016-03-04}}
* {{Мәҡәлә|заглавие=Вещный город|ссылка=http://www.bp01.ru/public.php?public=1119|издание=Бельские просторы|тип=журнал|место=Уфа|год=2010|номер=9|язык=|том=|страницы=|issn=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140429201719/http://www.bp01.ru/public.php?public=1119|archivedate=2014-04-29}}
* {{Мәҡәлә|заглавие=Художник и зритель в Уфе: как стать ближе?|ссылка=http://www.bp01.ru/public.php?public=1384|издание=Бельские просторы|тип=журнал|место=Уфа|год=2011|номер=1|язык=|том=|страницы=|issn=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140429202131/http://www.bp01.ru/public.php?public=1384|archivedate=2014-04-29}}
* {{Мәҡәлә|заглавие=Открытие пространства: «Уральский проект»|ссылка=http://www.bp01.ru/public.php?public=2662|издание=Бельские просторы|тип=журнал|место=Уфа|год=2012|номер=11|язык=|том=|страницы=|issn=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140429203621/http://www.bp01.ru/public.php?public=2662|archivedate=2014-04-29}}
* {{Мәҡәлә|заглавие=«Объяви завтра в Уфе гей-парад, на него никто не придёт»|ссылка=http://www.sobkor02.ru/news/sharp-corner/1328/|издание=sobkor02.ru|тип=сайт|место=Уфа|год=21.06.2016|язык=|том=|страницы=|issn=}}
* {{Мәҡәлә|заглавие=Алексей Сергеев: «Гомосексуалов в обществе процентов пять, и одним нам не справиться»|ссылка=http://ufa.mk.ru/articles/2016/06/23/aleksey-sergeev-geev-v-obshhestve-procentov-pyat-i-odnim-nam-ne-spravitsya.html|издание=mk.ru|тип=сайт|место=Уфа|год=23.06.2016}}
* {{Мәҡәлә|заглавие=«Какую Россию мы хотим? Как однополые пары в Башкортостане становятся родителями»|ссылка=https://www.idelreal.org/a/30679327.html|издание=idelreal.org|тип=сайт|место=Уфа|год=21.06.2020}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Мәҡәлә|автор=Истомина Светлана|заглавие=«Критикесса» Кристина Абрамичева: культура Башкирии замкнулась в Поволжье|ссылка=http://u7a.ru/articles/culture/4919|издание=Аргументы недели|тип=газета|место=Уфа|год=13.03.2013|язык=|том=|номер=|страницы=|issn=}}
* {{Мәҡәлә|автор=Симонов Алексей|заглавие=Рождение критической мысли|ссылка=http://www.litkarta.ru/dossier/rozhdenie-kriticheskoi-mysli/dossier_7652/|издание=Истоки|тип=газета|место=Уфа|год=1.06.2005|язык=|том=|номер=|страницы=|issn=}}
* {{Мәҡәлә|автор=Фаткуллина Нурия|заглавие=Кристина Абрамичева: «ЛГБТ-сообщество в Башкирии такое же, как и везде»|ссылка=https://proufu.ru/news/society/kristina_abramicheva_lgbt_soobshchestvo_v_bashkirii_takoe_zhe_kak_i_vezde/|издание=proufu.ru|тип=сайт|место=Уфа|год=25.12.2017|язык=|том=|номер=|страницы=|issn=}}
* {{Мәҡәлә|автор=Дёмина Анастасия|заглавие=Кристина Абрамичева: Сохранение культурного наследия — тоже патриотизм|ссылка=https://mkset.ru/interview/14-06-2017/kristina-abramicheva-sohranenie-kulturnogo-naslediya-tozhe-patriotizm|издание=mkset.ru|тип=сайт|место=Уфа|год=14.06.2017|язык=|том=|номер=|страницы=|issn=}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20211030142715/http://www.ais-aica.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=930%3A2011-02-24-11-58-27&amp;catid=7%3A2011-01-21-15-47-50&amp;Itemid=28%2F Абрамичева Кристина Игоревна] в Ассоциации искусствоведов России
* {{youtube|aRCxEEOyHA0|Гость культурного блока на канале «Россия 24 — Башкортостан»|logo=1}}
* {{youtube|w3GmPYNPiD8|Интервью в передаче &quot;Постскриптум&quot;|logo=1}}
* {{youtube|BoYUyBhHl2o|Интервью в &quot;Уфимском развороте&quot; на &quot;Эхе Москвы в Уфе&quot;|logo=1}}
* {{youtube|wNOINnogVCE&amp;feature|«Актуальное в деталях»: Поправка о браке, права ЛГБТ-сообщества и проблемы усыновления в Башкирии на &quot;Эхе Москвы в Уфе&quot;|logo=1}}

[[Категория:Урал дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Өфөлә тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1977 йылда тыуғандар]]
[[Категория:8 сентябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Йәмәғәт эшмәкәрҙәре]]</text>
      <sha1>6g6qn4b8gygaoyvg3s0361voh78auri</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аносов Дмитрий Викторович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180465</id>
    <revision>
      <id>1306318</id>
      <parentid>1299561</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T05:28:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12212" sha1="t05hod7f7pascofq0rw9ob85b6rpran" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Аносов Дмитрий Викторович''' ([[30 ноябрь]] [[1936 йыл]], [[Мәскәү]] — [[5 август]] [[2014 йыл]], шунда уҡ&lt;ref&gt;[http://www.mi.ras.ru/ Математический институт им. В. А. Стеклова РАН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180505173755/http://www.mi.ras.ru/ |date=2018-05-05 }}&lt;/ref&gt;) — [[СССР]] һәм Рәсәй [[Математик|математигы]], академик, динамик системалар һәм [[Дифференциаль тигеҙләмә|дифференциаль тигеҙләмәләр]] теорияһы, дифференциаль геометрия һәм топология буйынса белгес. Физика-математика фәндәре докторы (1966) СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1990, математика бүлеге), Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1992), [[Мәскәү дәүләт университеты|М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының]] атҡаҙанған профессоры.

Динамик системалар теорияһының ҡайһы бер төшөнсәләре Аносов исемен йөрөтә, мәҫәлән, «Аносов системаһы», «Аносов диффеоморфизмдары»&lt;ref&gt;[http://www.mathnet.ru/links/92855d83027eae1ce599623d6d532799/mp839.pdf ''Ю. С. Ильяшенко''. Памяти Д. В. Аносова. Матем. просв., сер. 3, 19, Изд-во МЦНМО, М., 2015, 70-71]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Химия өлкәһе ғилми хеҙмәткәре ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Виктор Яковлевич Аносов (1891, [[Һарытау]] — 1972, Мәскәү), физик-химик анализ өлкәһендә белгес, [[Пермь дәүләт университеты|Пермь университетының]] аналитик һәм техник химия кафедраһы мөдире, [[А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университеты|А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университеты|А. И. Герцен исемендәге Ленинград педагогия институты профессор]]ы, Мәскәүҙә Н. С. Курнаков исемендәге Дөйөм һәм органик булмаған химия институтында ғилми хеҙмәткәр. Әсәһе — Нина Константиновна Воскресенская, шулай уҡ Һарытауҙа тыуған.

1953 йылда МДУ-ның механика-математика факультетына уҡырға инә, 1958 йылда уны тамамлай. Икенсе курста уҡығанда, Л. С. Понтрягиндың дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһы буйынса фәнни семинарына йөрөй башлай һәм бер аҙҙан уның уҡыусыһына әүерелә (икенсе ғилми етәксеһе — Е. Ф. Мищенко). Беренсе курс эше неон лампалы релаксацион тирбәлеүҙәр генераторы эшен математик тасуирлауға арнала&lt;ref name=&quot;floid&quot;&gt;[http://www.math.ru/lib/files/pdf/mehmat/mm2.pdf Д. В. Аносов. Интервью в сборнике «Мехматяне вспоминают»]&lt;/ref&gt;.

1958 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының В. А. Стеклов исемендәге математика институты аспирантураһына уҡырға инә, уны 1961 йылда уңышлы тамамлай (етәксеһе — Л. С. Понтрягин). 1961 йылда «Осреднение в системах обыкновенных дифференциальных уравнений с „быстроколеблющимися“ решениями» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref name=&quot;floid&quot;/&gt;. 1965 йылда «Геодезические потоки на замкнутых римановых многообразиях отрицательной кривизны» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref&gt;[http://www.nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/5208/2#pict Каталог РНБ]&lt;/ref&gt;.
1988 йылда, Л. С. Понтрягин вафат булғандан һуң, ул В. А. Стеклов исемендәге математика институтында ойошторған дифференциаль тигеҙләмәләр буйынса семинарҙың етәксеһе булып китә (башта Р. В. Гамкрелидзе һәм һуңыраҡ —  А. А. Болибрух һәм Ю. С. Ильяшенко менән берлектә)&lt;ref&gt;[http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=8772 Общероссийский математический портал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100310101507/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=8772&amp;option_lang=rus |date=2010-03-10 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100310101507/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=8772&amp;option_lang=rus |date=2010-03-10 }}&lt;/ref&gt;.

В. А. Стеклов исемендәге математика институтының ябай дифференциаль тигеҙләмәләр бүлеге һәм [[М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетында динамик системалар теорияһы кафедраһы мөдире (2000—2014). Төп хеҙмәттәре динамик системалар теорияһы, дифференциаль тигеҙләмәләр, дифференциаль геометрия һәм топология буйынса.

Д. В. Аносов 2014 йылдың 5 авгусында вафат була. [[Мәскәү]]ҙә Троекуров зыяратында ерләнгән&lt;ref&gt;[http://www.mccme.ru/anosov Страница памяти на сайте ][[МЦНМО]]&lt;/ref&gt;.

2017 йылда Д. В. Аносовтың бер төркөм уҡыусылары һәм коллегалары «Systems of Modern Dynamical Theory: Dmitry to A Anosov Victorovich Tribute» (by edited Anatole Katok, Yakov Pesin, Rodriguez Hertz Federico. Providence: American Society Mathematical, 2017. — 323 pp.) коллектив йыйынтығын нәшер итә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
Мәскәү математик йәмғиәте премияһы (1965), СССР-ҙың Дәүләт премияһы (1976), Рәсәй Фәндәр академияһының А. М. Ляпунов премияһы (2001), Александр фон Гумбольдт премияһы лауреаты.

== Ғаиләһе ==
Ҡатыны — Лидия Ивановна (МДУ-ның механика-математика факультетын тамамлаусы). Ҡыҙы — Ольга Дмитриевна Аносова (МДУ-ның механика-математика факультетын тамамлаусы, физика-математика фәндәре кандидаты)&lt;ref name=&quot;floid&quot;/&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
* [http://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=rm&amp;paperid=1586&amp;what=fullt&amp;option_lang=rus Дмитрий Викторович Аносов (к шестидесятилетию со дня рождения)]
* [http://www.mathnet.ru/links/92855d83027eae1ce599623d6d532799/mp839.pdf ''Ю. С. Ильяшенко''. Памяти Д. В. Аносова. Матем. просв., сер. 3, 19, Изд-во МЦНМО, М., 2015, 70-71]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* ''Мищенко Е. Ф.'' [http://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=tm&amp;paperid=986&amp;what=fullt&amp;option_lang=rus От ответственного редактора Трудов МИАН.]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Тр. МИАН, том 216, Наука, М., 1997.
* ''Аносов Д. В.'' [https://web.archive.org/web/20131014173955/http://molod.eduhmao.ru/info/1/3525/ Взгляд на математику и нечто из неё]
* ''Аносов Д. В.'' [http://www.math.ru/lib/files/pdf/mehmat/mm2.pdf Интервью в сборнике «Мехматяне вспоминают»]
* [http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&amp;jrnid=rm&amp;paperid=9652&amp;option_lang=rus Дмитрий Викторович Аносов (некролог).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211107025015/http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&amp;jrnid=rm&amp;paperid=9652&amp;option_lang=rus |date=2021-11-07 }} УМН, 70:2(422) (2015), 181—191

== Һылтанмалар ==
* {{Сотрудник РАН|187|Аносова Дмитрия Викторовича}}
* [https://web.archive.org/web/20100310101507/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=8772&amp;option_lang=rus Общероссийский математический портал]
* [http://isir.ras.ru/hisfotoarchive/private/gallery/msu+scienticts+in+sergey+novikov+photos.aspx?interval=1&amp;pi=9 Фотопортрет Д. В. Аносова] в галерее выдающихся учёных МГУ «Портрет интеллекта», созданной в 2005 г. к 250-летию университета (фото Сергея Новикова).
* [http://letopis.msu.ru/peoples/2142 Сведения на сайте «Летопись Московского университета»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211106141043/http://letopis.msu.ru/peoples/2142 |date=2021-11-06 }}
* [http://www.famous-scientists.ru/66/ Учёные России]
* {{Китап|заглавие=Большая русская биографическая энциклопедия (электронное издание)|часть=Аносов, Дмитрий Викторович|издание=Версия 3.0|место=М.|издательство=Бизнессофт, ИДДК|год=2007}}
* [http://www.mccme.ru/anosov Страница памяти на сайте] МЦНМО
[[Категория:СССР ФА мөхбир ағзалары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:XXI быуат математиктары]]
[[Категория:XX быуат математиктары]]
[[Категория:СССР математиктары]]
[[Категория:Рәсәй математиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:2014 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:5 августа вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:1936 йылда тыуғандар]]
[[Категория:30 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:МДУ-ның механика-математика факультеты уҡытыусылары]]
[[Категория:МДУ-ның механика-математика факультетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>t05hod7f7pascofq0rw9ob85b6rpran</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арнольд Владимир Игоревич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180480</id>
    <revision>
      <id>1306332</id>
      <parentid>1300219</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T06:07:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39534" sha1="ejy8ou1ch0919do2cm9jrlwbylm9brm" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Арнольд Владимир Игоревич''' ({{ВД-Преамбула}}) — СССР һәм Рәсәй [[Математик|математигы]], топология, [[Ғәҙәти дифференциаль тигеҙләмә|дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһы]], шыма сағылыштар һәм теоретик механика үҙенсәлектәре теорияһы өлкәһендә хеҙмәттәр авторы. [[XX быуат]]тың күренекле математиктарының береһе. СССР Фәндәр академияһы академигы (РФА-ның, 1990 йылдан, 1984 йылдан ағза-корреспонденты), АҠШ Милли Фәндәр академияһының (1983)&lt;ref&gt;[http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/47101.html Vladimir Arnold] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190524200554/http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/47101.html |date=2019-05-24 }}&lt;/ref&gt;, Француз Милли Фәндәр академияһының (1984), Лондон король йәмғиәтенең (1988), деи Линчеи Милли академияһының (1988), Америка фән һәм сәнғәт академияһының (1987), Америка философия йәмғиәтенең (1990), Европа академияһының (1991) сит ил ағзаһы. Физика-математика фәндәре докторы (1963), РФА-ның В. А. Стеклов исемендәге математика институтының төп ғилми хеҙмәткәре, [[Мәскәү дәүләт университеты]] һәм Париж-Дофин Университеты профессоры. Бик күп наградалар, Ленин премияһы (1965), Крафорд премияһы (1982), Вольф премияһы (2001), РФ Дәүләт премияһы (2007), Шао премияһы (2008) лауреаты.

== Биографияһы ==
Арнольд Владимир Игоревич 1937 йылдың 12 июнендә [[Одесса]]ла тыуа, [[Мәскәү]]ҙә үҫә һәм уҡый. Уның атаһы Арнольд Игорь Владимирович (1900—1948) математик була. Әсәһе Нина Алексадровна Арнольд (ҡыҙ сағында Исакович, 1909—1986), сәнғәт тарихсыһы була&lt;ref name=&quot;obituary&quot;&gt;{{Citation|first1=Sabir M.|last1=Gusein-Zade|author1-link=Sabir Gusein-Zade|first2=Alexander N|last2=Varchenko|author2-link=Alexander Varchenko|url=http://www.ems-ph.org/journals/newsletter/pdf/2010-12-78.pdf|title=Obituary: Vladimir Arnold (12 June 1937 – 3 June 2010)|journal=Newsletter of the European Mathematical Society|volume=78|date=December 2010|pages=28–29}}&lt;/ref&gt;. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында әсәһе менән [[Магнитогорск]] ҡалаһына эвакуациялана&lt;ref&gt;[https://yvng.yadvashem.org/nameDetails.html?language=en&amp;itemId=10415556&amp;ind=1 В. И. Арнольд в эвакуационных списках (музей Яд Вашем, Иерусалим)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://yvng.yadvashem.org/nameDetails.html?language=en&amp;itemId=10415496&amp;ind=1 Нина Александровна Арнольд (Исакович) в эвакуационных списках (1942)]&lt;/ref&gt;. 59-сы һанлы Мәскәү мәктәбендә уҡый. МДУ-ның механика-математика факультетын тамамлай (1959), С. Н. Кружков менән бер төркөмдә уҡый.

[[Мәскәү дәүләт университеты]]нда Андрей Николаевич Колмогоровтың 20 йәшлек уҡыусыһы булараҡ&lt;ref&gt;[http://www.math.ru/history/people/arnold_vi Арнольд Владимир Игоревич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061112022730/http://www.math.ru/history/people/arnold_vi |date=2006-11-12 }} на сайте Истории математики math.ru&lt;/ref&gt;, [[1957 йыл]]да Арнольд, теләһә ниндәй бер нисә үҙгәреүсәнле өҙлөкһөҙ функцияны сикле һандағы ике үҙгәреүсәнле [[Функция (математика)|функцияларҙың]] комбинацияһы күренешендә күрһәтергә мөмкин булыуын күрһәтә, шуның менән Гильберттың өсөнсө проблемаһын хәл итә.

СССР Фәндәр академияһының ғәмәли математика институтында аспирантураны ваҡытынан алда тамамлай (1961) физика-математика фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп диссертация яҡлай&lt;ref&gt;Арнольд, В. И. [http://www.mccme.ru/arnold/ar-1961.djvu О представлении непрерывных функций трех переменных суперпозициями непрерывных функций двух переменных]. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата физико-математических наук. Московский ордена Ленина и ордена Трудового Красного Знамени государственный университет им. М. В. Ломоносова. Механико-математический факультет. — М., 1961. — 4 с.&lt;/ref&gt;. МДУ ректоры [[Петровский Иван Георгиевич|Г. И. Петровский]] тәҡдиме буйынса механика-математика факультетында уҡыта башлай (1961){{Sfn|О людях Московского университета|2019|с=349}}.

1963 йылдың 11 июнендә 26 йәшендә СССР Фәндәр академияһының ғәмәли математика институтында докторлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref&gt;Арнольд, В. И. [http://www.mccme.ru/arnold/ar-1963.djvu Малые знаменатели и проблема устойчивости в классической и небесной механике]. Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора физико-математических наук. Московский ордена Ленина и ордена Трудового Красного Знамени государственный университет им. М. В. Ломоносова. Механико-математический факультет. — М., 1963. — 4 с.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CV&quot;&gt;[http://www.mccme.ru/arnold/Brief-cv-ru.htm Краткое CV Арнольда Владимира Игоревича на сайте mccme]&lt;/ref&gt; . Бынан һуң Арнольд [[1987 йыл]]ға тиклем [[Мәскәү дәүләт университеты]]нда ([[1965 йыл]]дан профессор вазифаһында), 1986 йылдан алып һуңғы көнөнә тиклем В. А. Стеклов исемендәге математика институтында эшләй.

Интегралланыусы гамильтон системаларының тотороҡлолоғо тураһында Колмогоров — Арнольд — Мозер теоремаһының авторҙашы. Математиканы (динамик системалар теорияһы, һәләкәттәр теорияһы, топология, алгебраик геометрия), сингулярлыҡ теорияһын һәм классик механиканы үҫтерә.

В. И. Арнольд 400-ҙән ашыу мәҡәләләр һәм бик күп һандағы дәреслектәр һәм монографиялар баҫтырып сығара. Утыҙҙан ашыу китабы күп тапҡыр ҡабатлап баҫтырыла һәм донъяның бик күп теленә тәржемә ителә&lt;ref name=&quot;CV&quot;/&gt;.

В. И. Арнольд — ҙур фәнни мәктәпкә нигеҙ һалыусы, уның уҡыусылары араһында: С. А. Баранников, И. А. Богаевский, Р.&amp;amp;nbsp;И.&amp;amp;nbsp;Богданов, А.&amp;amp;nbsp;Н.&amp;amp;nbsp;Варченко, В.&amp;amp;nbsp;А.&amp;amp;nbsp;Васильев, А.&amp;amp;nbsp;Б&amp;amp;nbsp;Гивенталь, В.&amp;amp;nbsp;В.&amp;amp;nbsp;Горюнов, С.&amp;amp;nbsp;М.&amp;amp;nbsp;Гусейн-Заде, А А. Давыдов, В.&amp;amp;nbsp;М.&amp;amp;nbsp;Закалюкин, М.. Э. Казарян, А.&amp;amp;nbsp;Г.&amp;amp;nbsp;Кушниренко, С.&amp;amp;nbsp;К.&amp;amp;nbsp;Ландо, А.&amp;amp;nbsp;И.&amp;amp;nbsp;Нейштадт, Н.&amp;amp;nbsp;Н.&amp;amp;nbsp;Нехорошев, А С. Пяртли, В. Д. Седых, А.&amp;amp;nbsp;Г.&amp;amp;nbsp;Хованский, А Н. Шошитайшвили һәм бик күп башҡалар&lt;ref&gt;[http://www.mccme.ru/arnold/Brief-cv-ru.htm#students Арнольд Владимир Игоревич на сайте mccme (Ученики)]&lt;/ref&gt;.

Арнольд симплектик геометрияны айырым фән булараҡ айырыу инициаторҙарының береһе булып тора.

В. И. Арнольд үҙенең математик ҡәтғилекте һәм физик интуицияны оҫта ҡатнаштырып асыҡ һөйләү стиле, шулай уҡ ябай һәм аңлайышлы уҡытыу стиле менән билдәле&lt;ref&gt;[http://newsru.com/world/03jun2010/arnold.html Во Франции во время курса лечения внезапно умер выдающийся российский математик Владимир Арнольд. Newsru.com.]&lt;/ref&gt;. Уның баҫмалары математиканың традицион бүлектәренә һәр ваҡыт яңы һәм ғәҙәттә [[Геометрия|геометрик]] ҡараш булып тора, бындай, мәҫәлән, [[Ғәҙәти дифференциаль тигеҙләмә|ябай дифференциаль тигеҙләмәләрҙе]] сығарыу. В. И. Арнольд байтаҡ дәреслектәр баҫтырып математиканың яңы өлкәләре үҫешенә ҙур йоғонто яһай. Ләкин Арнольдтың китаптары, [[Математик иҫбатлау|иҫбатлау]] өсөн кәрәкле мәғлүмәт бирмәйенсә, тик интуитив аңлауға ғына нигеҙләнгән раҫлауҙар ингән теориялары булған өсөн тәнҡитләнәләр.

В. И. Арнольд XX быуат уртаһында йәшәгән математиканың абстракцияның юғары кимәлендә ҡәтғи [[аксиома]]тик формала сикләнгән яҙылышын булдырырға тырышыуҙарҙы тәнҡитләүсе булып тора. Ул башлыса Никола Бурбаки француз мәктәбенең әүҙемлеге арҡаһында билдәле булған был ҡараш башта Францияла, ә аҙаҡ башҡа илдәрҙә математика уҡытыуға кире йоғонто яһауына тәрән инана&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Математическая дуэль вокруг Бурбаки|издание=[[Вестник РАН]]|том=72|год=2002|номер=3|страницы=245—250|ссылка=http://www.mccme.ru/edu/index.php?ikey=viarn_burbaki|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101227133650/http://www.mccme.ru/edu/index.php?ikey=viarn_burbaki|archivedate=2010-12-27}}&lt;/ref&gt;.

Мәскәү математика йәмғиәте президенты (1996 йылдан алып).
1995—1998 йылдарҙа Халыҡ-ара математик союздың вице-президенты, 1999—2002 йылдарҙа уның башҡарма комитеты ағзаһы.
Америка фән һәм сәнғәт академияһының сит ил ағзаһы (1987), Лондон математика йәмғиәтенең почетлы ағзаһы.
Бойондороҡһоҙ Мәскәү университетының попечителлек советы рәйесе.
«[[:ru:Успехи математических наук|Успехи математических наук]]&lt;nowiki/&gt;» журналының редколлегия ағзаһы

Арнольд В. И. һуңғы ваҡытҡа тиклем Мәскәүҙә В. А. Стеклов исемендәге математика институтында һәм Париж-Дофин Университетында эшләй. 2009 йылға ҡарата Рәсәй ғалимдары араһында иң юғары цитаталау индексына эйә&lt;ref&gt;[http://www.scientific.ru/whoiswho/gt1000_8.html Список российских ученых с индексом цитируемости &gt;1000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090505001413/http://www.scientific.ru/whoiswho/gt1000_8.html |date=2009-05-05 }}&lt;/ref&gt;. Арнольд күп мәсьәләләрҙең&lt;ref&gt;{{Китап|автор=В. И. Арнольд.|часть=Предисловие редактора и издателя|заглавие=Задачи Арнольда|ссылка=http://www.aha.ru/~phasis/rus/books/math-8.shtml|место=|издательство=Фазис|год=2000|страницы=2|страниц=464|серия=|isbn=5-7036-0060-X|тираж=}}&lt;/ref&gt; атап әйткәндә, йәнселгән һум тураһында мәсьәләнең авторы&lt;ref&gt;{{Китап|автор=В. И. Арнольд.|часть=Задача 1956-1|заглавие=Задачи Арнольда|ссылка=https://archive.org/details/isbn_570360060X|место=|издательство=Фазис|год=2000|страницы=[https://archive.org/details/isbn_570360060X/page/n12 2]|страниц=464|серия=|isbn=5-7036-0060-X|тираж=}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Могила_академика_Владимира_Арнольда.JPG|справа|мини|293x293пкс|В. И. Арнольдтың Мәскәүҙәге Новодевичье зыяратында ҡәбере..]]
2010 йылдың 15 июнендә Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында&lt;ref&gt;[http://news.rambler.ru/Russia/head/6675764/ Математик Владимир Арнольд похоронен на Новодевичьем кладбище] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100617061136/http://news.rambler.ru/Russia/head/6675764/|date=2010-06-17}}&lt;/ref&gt; академик [[Гинзбург Виталий Лазаревич|Виталий Гинзбург]] менән йәнәш ерләнгән.

=== Ғаиләһе ===
* Атаһы — математик һәм методист, педагогия фәндәре докторы, РСФСР Педагогия фәндәре академияһының ағза-корреспонденты, Мәскәү дәүләт университеты профессоры Арнольд Игорь Владимирович (1900—1948).
** Атаһы яғынан олатаһы — иҡтисадсы һәм статистик Арнольд Владимир Федорович (1872—1918), народник, «Опыт изучения крестьянских расходов по данным 50 описаний крестьянского хозяйства Херсонского уезда» (1898), «Общие черты агрономической техники и сельскохозяйственной экономики крестьянских хозяйств Херсонского уезда» (1902) һәм «Политико-экономические этюды» (1904) хеҙмәттәренең авторы.
** В. И. Арнольд атаһы яғынан — яҙыусы Б. С. Житковатың ейән ир туғаны (уның өләсәһе Арнольд Вера Степановнаның,ҡыҙ фамилияһы Житкова, ағайы була).
* Әсәһе — сәнғәт белгесе, Пушкин музейы хеҙмәткәре Арнольд Нина Александровна (ҡыҙ фамилияһы Исакович, 1909—1986).
** Әсәһе яғынан олатаһы — Исакович Александр Соломонович (1879—1938, атып үлтерелә) — адвокат, Одесса һыуытҡыс сәнәғәте ғилми-тикшеренеү институтының ғилми хеҙмәткәре һәм уҡытыу бүлеге мөдире&lt;ref&gt;[http://paustovskiy-lit.ru/paustovskiy/mesta/odessa/paraleli-zhizni.htm Паралели жизни Паустовского и физика Тамма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010130230/http://paustovskiy-lit.ru/paustovskiy/mesta/odessa/paraleli-zhizni.htm |date=2019-10-10 }}: На его квартире по адресу Елизаветинская улица, дом 4, кв. 36, в 1919—1922 годах жил физик [[Тамм, Игорь Евгеньевич|И. Е. Тамм]].&lt;/ref&gt;. Уның апаһы Лидия Соломоновна Исакович (1884—1962) физик Л. И. Мандельштамдың ҡатыны. Олатаһы — почетлы гражданин Соломон Леонтьевич Исакович (Федоров типография хеҙмәткәрҙәренә ярҙамлашыу йәмғиәте идараһы рәйесе) ҡатыны Рашель Моисеевна Исакович (ҡыҙ фамилияһы Бейленсон, 1853—1939) менән бергә 1893 йылдан Гаванна урамында № 10/12 килем йорто (Дерибасовская мөйөшө, № 22) хужаһы; 1908 йылда С. Л. Исакович вафат булғандан һуң йорт В. И. Арнольдтың олатаһы А С. Исаковичтың һәм уның ағаһының милкенә күсә.
** В. И. Арнольд әсәһе яғынан физиктар СССР Фәндәр академияһының Акустика институтының теоретик бүлеге мөдире Михаил Александрович Исаковичтың (1911—1982) һәм Бөтә Союз дәүләт фәнни әҙәбиәт китапханаһының физика бүлеге мөхәррире Наталья Александровна Райскаяның (тыумыштан Исакович, 1913—1988) туғаны; физик Л. И. Мандельштамдың (В. И. Арнольдтың өләсәһе Элеонора (Лея) Исааковна Исаковичтың, тыумыштан Мандельштам, 1886—1978, ҡустыһы) ейән туғаны&lt;ref&gt;''В. И. Арнольд'' [http://www.chayka.org/article.php?id=2146 Интервью журналу «Чайка»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''В. И. Арнольд'' [http://www.ega-math.narod.ru/Arnold3.htm «Истории давние и недавние»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Михаил Бинов'' [http://paustovskiy.niv.ru/paustovskiy/mesta/odessa/paraleli-zhizni.htm «Параллели жизни Паустовского и физика И. Е. Тамма»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915214840/http://paustovskiy.niv.ru/paustovskiy/mesta/odessa/paraleli-zhizni.htm |date=2011-09-15 }}&lt;/ref&gt;.
* Ағайы — Арнольд Дмитрий Игоревич (1939—2019), физик.
** Ҡустыһы — Арнольд Виталий Дмитриевич (1968—2017), математик, уҡыусылар өсөн математик олимпиадалар ойоштороусы.
* Һеңлеһе Екатерина (1947)&lt;ref&gt;[http://1543.ru/people/ways/morti/arnold/Mand_Neizv_i_izvestn.pdf Долорес Иткина (при участии Виталия Арнольда) «Неизвестные и известные побеги ствола Мандельштам»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927034206/http://1543.ru/people/ways/morti/arnold/Mand_Neizv_i_izvestn.pdf |date=2020-09-27 }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* 1957 — Мәскәү математик йәмғиәте премияһы&lt;ref&gt;[http://mms.mathnet.ru/conc.php Премия Московского математического общества] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170419004746/http://mms.mathnet.ru/conc.php |date=2017-04-19 }}&lt;/ref&gt;
* 1965 — [[Ленин премияһы]] (академик А. Н. Колмогоров менән бергә) — гамильтон системаларының тотороҡлоғо проблемаһы буйынса эштәр циклы өсөн.
* 1982 — Швеция короллеге фәндәр академияһынан Крафорд премияһы (Луис Ниренберг менән берлектә)
* 1992 — РФА-ның Н И. Лобачевский исемендәге премияһы.
* 1994 — Харви (Harvey Prize), Технион ([[Хайфа]]) премияһы
* 1999 — IV дәрәжә «Ватан алдында хеҙмәттәре өсөн» ордены — ''ватан фәнен үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне, юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләгәне өсөн һәм Рәсәй Фәндәр академияһының 275 йыллығы айҡанлы''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/acts/bank/13952|title=Указ Президента Российской Федерации от 4 июня 1999 года № 701 «О награждении государственными наградами Российской Федерации работников Российской академии наук»}}&lt;/ref&gt;
* 2001 —  математика буйынса Вольф премияһы
* 2001 — математик физика өлкәһендә [[:ru:Премия Дэнни Хайнемана в области математической физики|Дэнни Хайнеман]] премияһы
* 2007 — [[Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы|Рәсәй Дәүләт премияһы]] — ''математика үҫешенә ҙур өлөш индергәне өсөн''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;961971|title=Указ Президента Российской Федерации от 12 мая 2008 г. № 753}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100607060234/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;961971 |date=2010-06-07 }}&lt;/ref&gt;
* 2007 — Черн саҡырылған профессоры
* 2008 — Шао премияһы&lt;ref&gt;[http://www.ras.ru/digest/showdnews.aspx?id=74175e58-8e13-440a-a75b-53631fa3ae03 Академик Арнольд: Математика у нас все ещё престижна], Эхо планеты, № 25-26, 2008 (Сайт РАН, 04.07.2008)&lt;/ref&gt; — ''математик физикаға ҙур мөһим өлөш индергән өсөн'' (Л.&amp;amp;nbsp;Д.&amp;amp;nbsp;Фаддеев менән берлектә)&lt;ref&gt;[http://www.ams.org/notices/200808/tx080800966p.pdf Arnold and Faddeev Receive 2008 Shaw Prize] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221007154713/http://www.ams.org/notices/200808/tx080800966p.pdf |date=2022-10-07 }}, Notices of the AMS, September 2008&lt;/ref&gt;

1992 йылда Европа математик конгресында пленар доклад яһай.

[[Пьер һәм Мария Кюри университеты|Пьер һәм Мария Кюри]] ([[Париж]], 1979), Уорик (Ковентри) (1988), Утрехт (1991), [[Болонья университеты|Болонья]] (1991), [[Комплутенсе университеты|Комплутенсе]] ([[Мадрид]]) (1994), [[Торонто университеты|Торонто]] (1997) университеттарының почетлы докторы.

== Уның хөрмәтенә аталғандар ==
* ABC ағымы (Arnold-Beltrami-Childress)
* Колмогоров — Арнольд — Мозер теорияһы
* Колмогоров — Арнольд теоремаһы
* Арнольд телдәре
* Арнольд сағылышы
* Арнольд диффузияһы
* Симплектоморфизмдарҙың хәрәкәтһеҙ нөктәләре тураһында Арнольд гипотезаһы
* Гильберт — Арнольд проблемаһы
* Астроном Людмила Карачкина Ҡырым астрофизика обсерваторияһында 1981 йылдың 7 сентябрендә асҡан [[:ru:(10031) Владарнольда|(10031) Владарнольда]] [[астероид]]ы В. И..Арнольд хөрмәтенә аталған.
* Йәнселгән һум тураһында Арнольд мәсьәләһе
* Арнольд принцибы (эпонимия тураһында)

== Ҡайһы бер баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре ==

=== Фәнни мәҡәләләре ===
* [http://www.pdmi.ras.ru/~arnsem/Arnold/arn-papers.html Список статей В. И. Арнольда]
* {{Мәҡәлә|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=О некоторых задачах псевдопериодической топологии|издание=[[Математическое Просвещение]]|выпуск=1|год=1997|ссылка=http://www.mccme.ru/free-books/matpros/i2010023.pdf.zip}}
* [http://kvant.mccme.ru/au/arnold_v.htm Статьи В. И. Арнольда]{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} в журнале Квант (1986—1998).

=== Интервью һәм популяр мәҡәләләре ===
{{Внешнее изображение|image1=[http://www.mccme.ru/dubna/2009/original/avi-7099.html ЛШСМ-2009 — В.И.Арнольд]|image2=[http://www.mccme.ru/dubna/2009/original/zz-IMG_7896.html ЛШСМ-2009 — В.И.Арнольд и В.Мошкин]|image3=[http://www.mccme.ru/dubna/2006/f_orig/arnold.jpg ЛШСМ-2006 00]|image4=[http://www.mccme.ru/dubna/2006/f_orig/arnold_i_hovansky.jpg ЛШСМ-2006 002]|image5=[http://www.mccme.ru/dubna/2006/f_orig/arnold_u_lesenki.jpg ЛШСМ-2006 003]|image6=[http://www.mccme.ru/dubna/2006/f_orig/arnold_u_doski.jpg ЛШСМ-2006 004]|image7=[http://www.mccme.ru/dubna/2006/f_orig/skopenkov_i_arnold2.jpg ЛШСМ-2006 005]|image8=[http://www.mccme.ru/dubna/2006/f_orig/uspensky_anosov_arnold.jpg ЛШСМ-2006 006]|image9=[http://www.mccme.ru/dubna/2006/f_orig/vanya_vitar_arnold.jpg ЛШСМ-2006 007]|image10=[http://www.mccme.ru/dubna/2005/courses/newpics/us_ar.jpg ЛШСМ-2005]}}

* [http://scepsis.ru/library/id_650.html «Новый обскурантизм и Российское просвещение»]
* [http://www.mccme.ru/edu/index.php?ikey=viarn_vatikan «Антинаучная революция и математика»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130322033836/http://www.mccme.ru/edu/index.php?ikey=viarn_vatikan |date=2013-03-22 }}
* [http://scepsis.ru/library/id_649.html «Нужна ли в школе математика?»]
* [http://scepsis.ru/library/id_652.html «О печальной судьбе „академических“ учебников»]
* [http://scepsis.ru/library/id_651.html Речь на парламентских слушаниях в Государственной Думе]
* [http://www.ega-math.narod.ru/Arnold2.htm «О преподавании математики»]
* [http://www.ras.ru/digest/showdnews.aspx?id=5e0e15b6-725a-4f4d-8e6f-46dc19bcd45e Интервью лауреата Государственной премии РФ В. И. Арнольда]
* [http://www.mccme.ru/edu/index.php?ikey=viarn_dengi Ответы В. И. Арнольда на вопросы профессора Д. С. Шмерлинга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130322033640/http://www.mccme.ru/edu/index.php?ikey=viarn_dengi |date=2013-03-22 }}
* [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/NATURE/BURBAKI.HTM Математическая дуэль вокруг Бурбаки]
* {{Мәҡәлә|автор=В. Губарев.|заглавие=Академик В. И. Арнольд: путешествие в хаосе|издание=[[Наука и Жизнь]]|номер=12|год=2000|ссылка=http://www.nkj.ru/archive/articles/5174/}}
* Ким Смирнов. Не плодите трусов! На вопросы «Кентавра» отвечает академик Владимир Арнольд (неопр.) (недоступная ссылка). Новая газета (23 июля 2007). Дата обращения: 6 июня 2010. Архивировано 31 октября 2009 года.

=== Китаптары ===
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Что такое математика?|nodot=1|место=М.|издательство=[[МЦНМО]]|год=2002, 2008|страниц=104|isbn=978-5-94057-426-2|ссылка=http://ijevanlib.ysu.am/wp-content/uploads/2018/02/172693a48766b35a75ea84da8bd94fad.pdf}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Дополнительные главы теории обыкновенных дифференциальных уравнений|место=М.|издательство=Наука|год=1978}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Математические методы классической механики|место=М.|издательство=Наука|год=1989|издание=3-е изд|страниц=472}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Гюйгенс и Барроу, Ньютон и Гук|место=М.|издательство=Наука|год=1989|страниц=96|серия=Современная математика для студентов|isbn=5-02-013935-1|ссылка=http://ilib.mccme.ru/djvu/arnold/ngbg.htm}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Теория катастроф|место=М.|издательство=Едиториал УРСС|год=2004|страниц=128}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Задачи Арнольда|издательство=Фазис|год=2000|страниц=454|isbn=5-7036-0060-X}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Цепные дроби|место=М.|издательство=[[МЦНМО]]|год=2001|страниц=40|isbn=5-94057-014-3|ссылка=http://www.mccme.ru/mmmf-lectures/books/books/book.14.pdf}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Геометрия комплексных чисел, кватернионов и спинов|место=М.|издательство=[[МЦНМО]]|год=2002|страниц=40|isbn=5-94057-025-9|ссылка=http://www.mccme.ru/free-books/izdano/2002/VIA-kvatern.pdf}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Задачи для детей от 5 до 15 лет|место=М.|издательство=[[МЦНМО]]|год=2004|страниц=16|isbn=5-94057-183-2|ссылка=http://ilib.mccme.ru/pdf/VIA-taskbook.htm}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Математическое понимание природы|место=М.|издательство=[[МЦНМО]]|год=2009|страниц=144|isbn=978-5-94057-442-2}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Избранное-60|место=М.|издательство=[[Фазис]]|год=1997|страниц=770|isbn=5-7036-0034-0}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Истории давние и недавние|место=М.|издательство=[[Фазис]]|год=2002|страниц=92|isbn=5-7036-0077-4|ссылка=http://www.abitura.com/mathematics/arnold_3.htm}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Истории давние и недавние|место=М.|издательство=[[Фазис]]|год=2005|страниц=192|isbn=5-7036-0102-9|ссылка=http://scilib.uk.to/Math/Arnold/index.html}} Архивная копия от 16 сентября 2017 на Wayback Machine

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Аносов Д. В., Болибрух А. А., Васильев В. А., Вершик А. М., Гончар А. А., Громов М. Л., Гусейн-Заде С. М., Закалюкин В. М., Ильяшенко Ю. С., Козлов В. В., Концевич М. Л., Манин Ю. И., Нейштадт А. И., Новиков С. П., Осипов Ю. С., Севрюк М. Б., Синай Я. Г., Тюрин А. Н., Фаддеев Л. Д., Хесин Б. А., Хованский А. Г.'' [http://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=rm&amp;paperid=1600&amp;what=fullt&amp;option_lang=rus Владимир Игоревич Арнольд (к шестидесятилетию со дня рождения)]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Успехи математических наук, том 52, выпуск 5, 1997.
* {{Мәҡәлә|автор=[[Маслов, Виктор Павлович|Маслов В. П.]]|заглавие=Переплетение траекторий жизни|издание=[[Троицкий вариант]]|номер=13(57N)|год=2010|ссылка=http://trv-science.ru/2010/07/06/perepletenie-traektorij-zhizni/}}
* {{Китап|автор=[[Садовничий, Виктор Антонович|Садовничий В. А.]]|издательство=Издательство Московского университета|тираж=3000|isbn=978-5-19-011397-6|серия=|страниц=356|страницы=348—355|год=2019|место=М.|часть=Владимир Игоревич Арнольд (1937—2010)|издание=3-е изд., дополненное|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=О людях Московского университета|ссылка часть=|ref=О людях Московского университета}}
* {{Мәҡәлә|заглавие=Ушёл Арнольд|издание=[[Троицкий вариант]]|номер=11(55N)|год=2010|ссылка=http://trv-science.ru/2010/06/08/trv55/}} (Номер посвящён памяти Владимира Игоревича Арнольда)
* {{Мәҡәлә|автор=Gregory S. Ezra, Stephen Wiggins.|заглавие=Vladimir Igorevich Arnold|издание=[[Physics Today]]|номер=|год=Dec 2010|pages=74—76|ссылка=http://ptonline.aip.org/journals/doc/PHTOAD-ft/vol_63/iss_12/74_1.shtml}} (недоступная ссылка)
* ''V. Goryunov and V. Zakalyukin'' [http://www.ams.org/distribution/mmj/vol11-3-2011/vladimir-arnold.html Vladimir I. Arnold] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190709092536/http://www.ams.org/distribution/mmj/vol11-3-2011/vladimir-arnold.html |date=2019-07-09 }} // Moscow Mathematical Journal, Volume 11 (2011).

== Һылтанмалар ==
* {{Сотрудник РАН|204|Владимира Игоревича Арнольда}}
* {{Official}}
* [http://letopis.msu.ru/peoples/2145 Биографическая информация на сайте Летопись Московского университета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211105063756/http://letopis.msu.ru/peoples/2145 |date=2021-11-05 }}
* [http://www.mccme.ru/arnold/ Личная страница на сайте МЦНМО]
* [https://www.mccme.ru/arnold/cv.htm Арнольд Владимир Игоревич: краткое CV]
* [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=4874 Страница на Общероссийском математическом портале] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211010172602/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=4874&amp;option_lang=rus |date=2021-10-10 }}
* [https://web.archive.org/web/20100606004852/http://www.expert.ru/news/2010/06/03/vnezapno?esr=17 О Владимире Арнольде на сайте журнала «Эксперт»]
* [https://my.mail.ru/video/search?q=%22%D0%9E%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%20%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4%22 Владимир Арнольд. Документальный фильм из цикла «Острова»]
* [https://web.archive.org/web/20120928044349/http://novodevichiynecropol.narod.ru/arnold_vi.htm Могила В. Арнольда на Новодевичьем кладбище]

[[Категория:Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһы академигы]]
[[Категория:Лондон короллеге йәмғиәте сит ил ағзалары]]
[[Категория:Рәсәй математиктары]]
[[Категория:СССР математиктары]]
[[Категория:XXI быуат математиктары]]
[[Категория:XX быуат математиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:Парижда вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:2010 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:3 июндә вафат булғандар]]
[[Категория:Одессала тыуғандар]]
[[Категория:1937 йылда тыуғандар]]
[[Категория:12 июндә тыуғандар]]
[[Категория:РФ Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:МДУ-ның механика-математика факультеты уҡытыусылары]]
[[Категория:МДУ-ның механика-математика факультетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>ejy8ou1ch0919do2cm9jrlwbylm9brm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гарри Трумэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181793</id>
    <revision>
      <id>1306094</id>
      <parentid>1285803</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:03:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>43132</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Bigthree-photofromjapanesewiki.jpg]] → [[File:Clement Attlee, Harry S. Truman, and Joseph Stalin at the Potsdam Conference, July 1945, USA C-1860 (26246410746).jpg]] → File replacement: Updating from an old version to a newer version with more pixels ([[c:c:GR]])</comment>
      <origin>1306094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35443" sha1="qe9vo59nrb3yk1bhqaw24mz495y9huc" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Гарри С. Трумэн''' ({{lang-en|Harry S. Truman}}; [[8 май|1884 йылдың 8 майы]]; Ламар, [[Миссури]] штаты — [[26 декабрь|1972 йылдың 26 декабре]], Канзас-Сити, Миссури штаты) — дәүләт эшмәкәре, 1945—1953 йылдарҙа [[АҠШ президенты|АҠШ-тың]] 33-сө [[АҠШ президенты|президенты]], Демократик партиянан. [[1945 йыл]]да [[4 март]]тан [[12 апрель|12 апрелгә]] тиклем АҠШ-тың 34-се вице-президенты.

1934 йылда Трумэн [[Миссури|Миссури штатынан]] АҠШ Сенатына һайлана.

Гарри Трумэн унан алдағы президент [[Франклин Рузвельт|Франклин Рузвельттың]] «Яңы курсы» рухында социаль-иҡтисади реформаларҙы дауам итә.

[[1945 йыл]]да [[Икенсе донъя һуғышы]]нда АҠШ-ҡа ҡаршы булған [[Япония|Японияға]] ҡаршы [[Ядро ҡоралы|атом ҡоралын]] [[Хиросима һәм Нагасаки ҡалаларына атом бомбаһы ташлау|ҡулланыу]] тураһында ҡарар ҡабул итә. Сәбәбе — АҠШ Штабтары начальниктары комитетының Америка армияһының Япон утрауҙарына сыҡҡан сағында ни тиклем ҙур юғалтыуҙар кисерәсәген [[Гипотеза|күҙаллауы]] тураһындағы доклады.

«[[Һалҡын һуғыш|Һалҡын һуғыштың]]&lt;nowiki/&gt;» башланыуы ла шулай уҡ уның исеме менән бәйле. Трумэн [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ға]] һәм коммунистик көстәргә ҡаты рәүештә ҡаршы тороу һәм бөтә донъяла тик АҠШ-тың ғына берҙән-бер лидер булыуын раҫлау яҡлы була.

== Бала сағы һәм үҫмер йылдары ==
Трумэн 1884 йылдың 8 майында [[Миссури]] штатының Ламар ҡалаһында, фермер Джон Андерсон Трумэн һәм Марта Эллен Трумэндың ғаиләһендә тыуа. Гарри ғаиләлә өлкән бала була. Джон Виван исемле ағаһы (1886—1965) һәм Мэри Джейн исемле һеңлеһе (1889—1978) була.

Ғаилә бер нисә тапҡыр бер урындан икенсе урынға күсенә, ә Гарриға 6 йәш тулғас, [[Миссури]] штатының Индепенденс ҡалаһына килеп төнләнә. 8 йәшендә мәктәпкә бара, музыка (15 йәшенә тиклем фортепианола шөғөлләнә), китап уҡыу һәм тарих менән мауыға. Мәктәпте тамамлағас, Гарри колледжына уҡырға инә, әммә бер семестр уҡығандан һуң уҡыуын ташларға мәжбүр була һәм үҙенә эш эҙләй. Ул төрлө һөнәрҙәрҙә үҙен һынап ҡарай — тимер юлында, редакцияла, банк клеркы, ауыл хужалығы эшсеһе булырға ла тура килә уға.

=== [[Беренсе донъя һуғышы]] ===
[[Файл:Harry-S-Truman-79-24.gif|слева|мини|Лейтенант Трумэн]]
Трумэн йәш сағынан Вест-Пойнттағы Хәрби академияға инергә хыяллана, әммә күҙҙәренең насар күреүе быға ҡамасаулай. 1905 йылда ул Миссури штатының Милли гвардияһына яҙыла, хәйләләп медосмотр үтә, һәм алты йылда Канзас-ситиҙың артиллерия батареяһында капрал дәрәжәһенә тиклем етә. 1917 йылда АҠШ беренсе донъя һуғышына ингәс, Трумэн, тәүге тапҡыр офицер званиеһын алып, Милли гвардияла хеҙмәт итә башлай.

[[Франция|Францияға]] китер алдынан Оклахома штатының Форт-Силл базаһында өҫтәмә әҙерлек үтә. 1918 йылдың урталарында экспедиция корпусы составында Европаға күсерелә. 35-се пехота дивизияһы 60-сы бригадаһы ялан артиллерияһының 129-сы полкында артиллерия батареяһына командалыҡ итә. Вогеза, Сен-Мийель һәм Аргонн урманындағы яуҙарҙа ҡатнаша. Трумэн командалыҡ иткән осорҙа уның батареяһындағы бер генә һалдат та һәләк булмай.

1919 йылдың апрелендә демобилизациянан һуң капитан чинында Элизабет Уоллес Ферманға өйләнә. Бизнес менән шөғөлләнә, ләкин 1922 йылдағы көрсөк осоронда бөлгөнлөккә төшә.

== Сәйәси карьераһы ==
Гарри Трумэндың сәйәси карьераһының башланыуы Канзас-ситиҙың мэры һәм Миссури штатында Демократик партия аппараты етәксеһе Том Пендергастың исеме менән тығыҙ бәйле. Уның ярҙамына таянып, шулай уҡ Беренсе донъя һуғышы ветерандары араһында популяр булыуы арҡаһында, Трумэн 1922 йылда Джексон округында судья булып һайлана (дүрт йылдан һуң ғына юридик белем ала). 1924 йылда был вазифаға ҡайтанан һайлана алмай, әммә 1926 йылда округ суды рәйесе булып китә.

Был вазифала ике мөҙҙәт эшләй, 1934 йылда тағы ла Пендергаст ярҙамында Трумэнд АҠШ Сенаты ағзаһы итеп һайлана. Коррупциянер булған партия босы ярҙамында үрләгәнгән күрә тәүҙәрәк репутацияһы бер аҙ шикле булыуына ҡарамаҫтан, үҙ бурыстарына намыҫлы ҡарашы һәм коллегалары менән дуҫтарса мөнәсәбәте арҡаһында, Трумэндың тиҙ арала абруй яулай. Трумэн [[Франклин Рузвельт]] тәҡдим иткән «яңы курсты» хуплай. Шуға ла ҡарамаҫтан, 1940 йылда сенатҡа икенсе тапҡыр һайланырға ниәтләгәнендә бик ауырлыҡ менән уңышҡа өлгәшә. Был юлы ла ул Р. Ханниган етәкселегендәге урындағы партия комитеты ярҙамында, бер нисә тауышты артыҡ йыйып, сенатҡа һайлана, ә элекке дуҫы Пендергаст төрмәгә ултыртылған була.

Икенсе бөтә донъя һуғышы йылдарында, Милли оборона программаһының үтәлеү барышын тикшергән сенат комитетының рәйесе булараҡ, халыҡ араһында танылыу яулай; комитет дәүләт аҡсаһын һөҙөмтәһеҙ ҡулланыу осраҡтарын һәм хәрби контракттар төҙөгәндә коррупцияға юл ҡуйылыуын асыҡлай.

Германия Советтар Союзына һөжүм иткәндән һуң бер нисә көн үткәс, &quot;Нью Йорк Таймс&quot;тың 1941 йылдың 24 июнендәге һанында Трумэндың түбәндәге һүҙҙәре баҫылып сыға:&lt;blockquote&gt;''Германияның еңә барыуын күрһәк, Рәсәйгә, әгәр ҙә ки, Рәсәй еңеүгә өлгәшә бюашлаһа, Германияға ярҙам итергә тейешбеҙ. Шулай итеп, уларҙың бер-береһен күберәк юҡ итеүҙәренә өлгәшергә кәрәк. Хәйер, мин үҙем ниндәй шарттарҙа булһа ла Гитлерҙың еңеүен теләмәйем. Уларҙың береһе лә биргән һүҙендә тормай''&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2021-12-22|first=Alden|last=Whitman|date=1972-12-27|id=0362-4331|work=The New York Times|title=HARRY S. TRUMAN: DECISIVE PRESIDENT|url=https://www.nytimes.com/1972/12/27/archives/harry-s-truman-decisive-president-the-lightning-strikes-in-war.html}}&lt;/ref&gt;.


'''Оригинал:''' [[Инглиз теле|инга]]. ''If Germany wins see we that, Russia help should we, if Russia wins, Germany help should we, and let kill them as as so possible much, not do I want to see er although under Hitl victorious circumstance any. Anythink Neither of them of their word pledget think''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://farm1.static.flickr.com/232/467598943_57688f0ce5_o.jpg|title=Фото страницы журнала Тайм, где выделен оригинал цитаты в контексте (1941).}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;
[[Файл:Roosevelt_Truman_Wallace.jpg|справа|мини|Рузвельт, Трумэн һәм Уоллес,1944 йылдың ноябре]]
1944 йылдың башында Ханниган Демократик партияның Милли комитеты рәйесе вазифаһын биләй, был Трумэндың артабанғы сәйәси карьераһында мөһим роль уйнай. Шул уҡ йылда үтәсәк президент һайлауҙарында үҙ кандидатураһын дүртенсе мөҙҙәткә ҡуйған Франклин Д. Рузвельт менән бергә Трумэн үҙен вице-президентлыҡҡа кандидат итеп күрһәтә. Демократтар етәкселеге элекке вице-президент Генри Уоллес урынына Трумэнды тәҡдим итә. 1944 йылдың һайлауҙары Рузвельт—Трумэндың еңеүе менән тамамлана. Шуға ҡарамаҫтан, вице-президент вазифаһын биләгән 82 көн эсендә (1945 йылдың 20 ғинуарында башлана) Трумэн ни бары ике тапҡыр Рузвельт менән осраша; тышҡы сәйәси мәсьәләләрҙе хәл итеүгә уны йәлеп итмәйҙәр. Атом бомбаһы проекты булдырыу уның тураһында ла ул белмәй&lt;ref&gt;[[Киссинджер Г.]] Дипломатия. Начало «холодной войны»&lt;/ref&gt;.

1945 йылдың 12 апрелендә, көтмәгәндә вафат булған Рузвельт урынына, АҠШ конституцияһына ярашлы, Трумэн президент посын биләй.

== Президентлыҡ осоро ==
Президент посында эшләй башлауының беренсе көнөнән үк Трумэн Рузвельттың тышҡы сәйәсәтенең төп өлөшө булған мәсьәләне — СССР менән союздашлыҡ мөнәсәбәттәрен ҡайтанан тикшерә башлай. Килеп тыуған фекер айырымлыҡтарын (бигерәк тә Көнсығыш Европаның һуғыштан һуңғы ҡоролошо мәсьәләләре буйынса) Трумэн, Советтар Союзы мәнфәғәттәрен иҫәпкә алмайынса, көс ҡулланып хәл итергә тырыша.

=== Икенсе донъя һуғышының тамамланыуы ===
[[Файл:Clement Attlee, Harry S. Truman, and Joseph Stalin at the Potsdam Conference, July 1945, USA C-1860 (26246410746).jpg|слева|мини|Клемент Эттли, Трумэн һәм [[Сталин Иосиф Виссарионович|Иосиф Сталин]] Потсдам конференцияһында]]
[[Файл:Stamp_Russia_1995_Potsdam_Konferency.jpg|справа|мини|224x224пкс|Рәсәйҙең почта маркаһы , 1995 йыл: Берлин (Потсдам) конференцияһы)]]
Икенсе бөтә донъя һуғышының тамамланыуы һәм һуғыштан һуңғы көйләнеш Трумэн алдына ҡуйылған иң тәү сираттағы бурыстарҙың береһе була. Германияның капитуляцияһынан һуң Трумэн Европаның һуғыштан һуңғы үҫешенең төп параметрҙарын билдәләгән Потсдам конференцияһында (1945 йылдың 17 июле — 2 авгусы) ҡатнаша.

Трумэн, Рузвельт [[Ялта конференцияһы|Ялталағы конференцияла]] Сталинға артыҡ ҙур ташламалар яһаны, тип иҫәпләй. Европаны һәм бигерәк тә Көнсығыш Европаны азат итеү буйынса фекер айырымлыҡтары килеп тыуа. 24 июлдә Трумэн Сталинға кинәйәле рәүештә АҠШ-та атом бомбаһы булдырылыу хаҡында белдерә. Үҙенең Потсдам көндәлегендә президент түбәндәгеләрҙе яҙа: «Беҙ…… кешелек тарихында иң ҡот осҡос булған ҡоралды эшләүгә өлгәштек… Был ҡорал Японияның хәрби объекттары, һалдаттары һәм моряктарына ҡаршы ҡулланыласаҡ… Донъя етәксеһе булараҡ, беҙ дөйөм уңайлыҡ хаҡына был бомбаны ташларға бурыслыбыҙ, тик иҫке баш ҡалаға ла һәм яңы баш ҡалаға ла түгел».

=== Японияға атом бомбаһын ташлау ===
1945 йылдың йәйендә Ҡораллы Көстәр штабтары начальниктары Комитеты атом бомбаһын Японияға ҡаршы ҡулланырға тәҡдим итә. Трумэндың тәҡдимде кире ҡаға; ғәйәт ҙур емергес көскә эйә булған бындай ҡот осҡос ҡоралды ҡасан да булһа хәрби конфликттың реаль шарттарында ҡулланыу мөмкинлеген Трумэн күҙ алдына ла килтерә алмай.

Әммә хәрби эксперттар президентты Япон утрауҙарында артабан һуғыш алып барыуҙың уңышлы булмауын күҙаллаған фараздар менән таныштыра. Әгәр АҠШ Япон утрауҙарында хәрби хәрәкәттәр башларға ҡарар итһә, япон армияһының ҡырҡа ҡаршылығы көсәйәсәк, япон халҡы ла үҙ армияһы яҡлы буласаҡ. Һуғыш тағы ла 1 йыл самаһы дауам итәсәк, тип күҙаллана. АҠШ 1 миллионға яҡын һалдатын юғалтасаҡ. Әхлаҡи һәм сәйәси күҙлектән ҡарағанда был хәл Трумэндың һайлаусылар араһында популярлығының кәмеүенә килтерәсәк; өҫтәүенә шул тиклем һалдат һәм офицерҙың һәләк булыуын президентҡа ғәфү итмәйәсәктәр. Бер ни тиклем икеләнеүҙәрҙән һуң Трумэн һуғыштан һуңғы этабында атом ҡоралын ҡулланырға рөхсәт бирә.

АҠШ президенты үҙенең ҡарарын түбәндәгесә дәлилләй: Япон утрауҙарына атом бомбаһын ташлау Японияның һуғыштан сығыуын тәьмин итәсәк, шулай уҡ Японияла һәм Америкала йөҙәр меңләгән кеше ғүмерҙәрен һаҡлап ҡаласаҡ.

1945 йылдың авгусында Трумэн хәрбиҙәрҙең [[Хиросима һәм Нагасаки ҡалаларына атом бомбаһы ташлау|Японияның Хиросима һәм Нагасаки ҡалаларына атом бомбаһын]] ташлау тәҡдиме менән ризалаша. Бары тик шунан һуң ғына АҠШ ғәскәрҙәре Японияны оккупациялай. Япония императоры хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатырға, капитуляция шарттарын эшкәртеп, солох төҙөүҙе тәҡдим итә.

=== Һалҡын һуғыш ===
Һуғыштан һуң СССР һәм АҠШ араһындағы мөнәсәбәттәр насарая бара. 1946 йылдың 5 мартында АҠШ-ҡа килгән [[Уинстон Черчилль]] Фултондағы Вестминстер колледжынан ([[:en:Westminster College (Missouri)|Westminster College (Missouri)]]) «донъя эштәре» тураһында лекция уҡырға саҡырыу ала. Черчилль Фултонда уны Трумэн оҙатып йөрөргә һәм уның телмәр һөйләүендә булырға тейеш, тигән шарт ҡуя. 1947 йылдың 12 мартында Трумэн үҙ доктринаһын уҡып ишеттерә, уның буйынса [[Төркиә|Төркиәгә]] һәм [[Греция|Грецияға,]] уларҙы «халыҡ-ара коммунизмдан» ҡотҡарыу маҡсатында, ярҙам тәҡдим ителә. [[Һалҡын һуғыш]] башланғандан һуң был мөһим ваҡиғаларҙың береһе була.

=== Маршалл планы ===
1947 йылда Маршалл планы төҙөлә. Уның буйынса Европа илдәре хөкүмәттәренән һул партия вәкилдәрен сығарыу, Көнсығыш Европа илдәре һәм СССР-ҙан продукция һатып алыуҙан баш тартып (мәҫәлән, Франция Польшанан күмерҙе тоннаһын 12 доллар менән алмайынса АҠШ-тан яҡынса 20 долларлыҡ күмерен һатып алрға тейеш була), нигеҙҙә, Америка тауарҙарын һәм ҡоралын һатып алыуға кредит биреү шарттарында Европа илдәре иҡтисадын тергеҙеү күҙаллана.

Программала 17 ил ҡатнаша.

Европа илдәренән ҡатнашыусылар осрашыуында төҙөлгән реконструкция планы 1947 йылдың 5 июнендә йәмәғәтселеккә еткерелә.

1948 йылдың апрелендә ғәмәлгә ашырыла башланған был план 4 йыл эшләй. Был осорҙа Европа Иҡтисади Хеҙмәттәшлек ойошмаһына берләшкән Европа илдәренә аяҡҡа баҫыу өсөн 13 миллиард долларлыҡ иҡтисади һәм техник ярҙам күрһәтелә.

=== НАТО ===
Трумэн [[НАТО]] хәрби блогын төҙөү яҡлы була. Европала Советтар Союзы экспансияһын туҡтатыу өсөн ул ошондай тәҡдим менән сығыш яһай. [[1949 йыл|1949 йылдың]] [[4 апрель|4 апрелендә]] АҠШ, [[Канада]], Европаның бер нисә иле яңы хәрби альянс төҙөү тураһында килешеүгә ҡул ҡуя. Төркиә менән Греция был блокҡа 1952 йылда инә.

=== Ҡытай ===
[[1949 йыл|1949 йылдың]] [[1 октябрь|1 октябрендә]] [[Мао Цзэдун]] [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай Халыҡ Республикаһының]] ойошторолоуын иғлан итә. Ҡолатылған [[Чан Кайши]] АҠШ ғәскәрҙәре ярҙамында [[Ҡытай Республикаһы|Тайвань]] утрауына ҡаса. [[Шанхай]] ҡалаһы районында совет хәрби һауа көстәре төркөмө урынлашҡанға тиклем Тайвань, АҠШ-тың өнһөҙ рөхсәте менән, бер туҡтауһыҙ Ҡытай ҡалаларына һауанан һүжүм итә.

=== Вьетнам ===
[[1945 йыл]]да [[Хо Ши Мин]] [[Вьетнам|Вьетнамдың]] азат ителгән территорияһында Вьетнам Демократик Республикаһының (ДРВ) бойондороҡһоҙлоғон тип иғлан итә. Әммә Франция Вьетнамға ҡаршы колониаль һуғыш башлай. 1950 йылда Һиндҡытай СССР һәм Ҡытай тарафынан рәсми танылыу алғандан һуң АҠШ Францияға хәрби-иҡтисади ярҙам күрһәтә башлай. 1950 йылда Францияға 10 миллион доллар, 1951 йылда тағы 150 миллион доллар бүленә.

=== Кореялағы һуғыш ===
[[Файл:Truman_initiating_Korean_involvement.jpg|справа|мини|Трумэн Кореялағы ваҡиғаларға бәйле АҠШ-та ғәҙәттән тыш хәл индереү тураһындағы прокламацияға ҡул ҡуя. 1950 йылдың 16 декабре]]
[[1950 йыл|1950 йылдың]] [[25 июнь|25 июнендә]] [[Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы|Төньяҡ Корея]] армияһы [[Көньяҡ Корея|Көньяҡ Кореяға]] һөжүмен башлай. Ғәмәлдә АҠШ, [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО-нан]] хуплау алып, шунда уҡ тиерлек был һуғышҡа ҡушыла. Тәүге айҙарҙа ауыр еңелеү кисерһәләр ҙә, Америка ғәскәрҙәре артабан Төньяҡ Кореяның хәрби көстәрен туҡтатыуға өлгәшә, ә сентябрҙә уңышлы һөжүм башлай. Ҡытайҙың хәрби көс менән ярҙам күрһәтеүе арҡаһында ғына КХДР юҡҡа сығыуҙан ҡотолоп ҡала. БМО ғәскәрҙәренең бер нисә еңелеүенән һуң фронт линияһы бер аҙ тотороҡлана, һәм Кореяла позиция һуғышы башлана.

1950-се йылдарҙың беренсе яртыһында АҠШ-тың тышҡы сәйәсәтендә Корея һуғышы мөһим ваҡиғаларҙың береһе була. Уның оҙаҡҡа һуҙылыуы, һәм 1952 йылға был һуғыштың бер ниндәй ыңғай һөҙөмтәгә килтермәйәсәгенең асыҡланыуы Трумэндың сәйәси рейтингына кире йоғонто яһай, шуға ла ул сираттағы президент һайлауҙарына үҙ кандидатураһын ҡуймай. Һайлауҙарҙа республикалыларҙан кандидат булған [[Эйзенхауэр Дуайт Дэвид|Дуайт Эйзенхауэрҙың]] Кореяла хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатырға вәғәҙә биреүе генә Республика партияһының һайлауҙарҙа еңеүен тәьмин итә.

Корея һуғышына бәйле Трумэн, юғары поста булғанда иң түбән рейтингҡа эйә булған президенттарҙың береһе булараҡ, АҠШ тарихына инеп ҡала.

=== Эске сәйәсәте ===
Трумэн президент булған осорҙа профсоюздар менән көсөргәнешле мөнәсәбәттәр һаҡлана. 1947 йылда ҡабул ителгән Тафта-Хартли законы ([[:en:Labor Management Relations Act of 1947|Labor Management Relations Act of 1947]]), забастовкаларға сығыу хоҡуғын һиҙелерлек рәүештә сикләй. Шул уҡ йылда Трумэн раса сегрегацияһын бөтөрөү буйынса тәүге аҙымды эшләргә тырышып ҡарай, был Демократик партияның бүленеүенә һәм диксикрат төркөмөнөң хасил булыуына килтерә. Илдең именлеген тәьмин итеү программаһы ҡабул ителә, сенатта хөкүмәткә коммунистар үтеп ингән тип иҫәпләгән Джозеф Маккарти ҙур йоғонто менән файҙалана, һөҙөмтәлә коммунистарҙың гражданлыҡ хоҡуҡтары, ирке сикләнә һәм улар эҙәрлекләнә (маккартизм). 1948 йылда Трумэн «Ғәҙел курс» программаһын тәҡдим итә. Әммә республикалылар тарафынан контролләнгән Конгресс быға ҡаршы була. Президент булған осоронда Трумэн һәр саҡ Конгрессҡа ҡаршы тора һәм үҙенә дөрөҫ булып күренмәгән һәр мәсьәләгә [[Тыйыу|вето]] (тыйыу) һала.

=== Үлтерергә тырышыу ===
1950 йылдың 1 ноябрендә ике пуэрторикан Гриселио Торресола һәм Оскар Кольясо Трумэнды үҙенең йортонда үлтерергә тырыша. Әммә йортҡа үтеп инә алмайҙар — Торресола үлтерә, ә Кольясо яралана һәм ҡулға алына. Кольясо электр ултырғысында язалауға хөкөм ителә, ләкин һуңғы мәлдә Трумэн уның язаһын ғүмерлек төрмә менән алмаштыра (1979 йылда Джимми Картер уға амнистия иғлан итә, 1994 йылда вафат була).

== Президентлыҡтан һуң ==
1952 йылда һайлауҙа Трумэн үҙ кандидатураһын тәҡдим итмәй. [[Эйзенхауэр Дуайт Дэвид|Дуайт Эйзенхауэр]] ил президенты була. 1957 йылда Трумэн Индепенденс ҡалаһында үҙ китапханаһын аса. 1963 йылда Линдон Джонсон президент була, ул Трумэндың күп кенә пландарын тормошҡа ашыра.

Трумэн 1972 йылдың 26 декабрендә иртәнге сәғәт 8 тула 10 минутта Канзас-Сити ҡалаһында пневмониянан вафат була. Гарри Трумэн үҙ китапханаһы ихатаһында ерләнә.

1995 йылда уның хаҡында «Трумэн» фильмы төшөрөлә.

== Масонлыҡта ==
[[Файл:Photograph_of_President_Truman_wearing_his_Masonic_regalia_(he_was_a_thirty-third_degree_Scottish_Rite_Mason),_with..._-_NARA_-_200176.jpg|мини|230x230пкс|АҠШ президенты Гарри Трумэн масондар кейемендә]]
1909 йылдың 9 февралендә Гарри Трумэн масондар ойошмаһының «Белтон» ложаһына (Миссури штаты) ҡабул ителә. 1911 йылда ул «Грендвью» ложаһын ойошторуҙа ҡатнаша, уның беренсе хөрмәткә лайыҡ оҫтаһы тип таныла.

1940 йылдың сентябрендә, үҙенең һайлау алды кампанияһы барышында, Трумэн Миссури Бөйөк ложаһының бөйөк оҫтаһы итеп һайлана. Аҙаҡ Трумэн әйтеүенсә, ''масондар һайлауы дөйөм һайлауҙарҙа уға еңеүгә ышаныс өҫтәй''.

1945 йылда ул Боронғо һәм ҡабул ителгән шотланд уставының 33° баҫҡысына күтәрелә, һәм Көньяҡ юрисдикцияның Юғары советы эргәһендә Вашингтонда юрисдикцияның юғары советының почетлы ағзаһы итеп һайлана&lt;ref&gt;''[[Карпачёв, Сергей Павлович|Карпачёв С. С.]]'' Тайны масонских орденов, М.: Яуза-Пресс, 2007, 182 с. — ISBN 978-5-903339-28-0.&lt;/ref&gt;.

1959 йылда ул масондары орденына 50 йыл буйы хеҙмәт итеүе хөрмәтенә почетлы бүләккә лайыҡ була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.pagrandlodge.org/mlam/presidents/truman.html|title=The Masonic Presidents Tour — Harry Truman — Thirty-third President|accessdate=2012-09-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120717073748/http://www.pagrandlodge.org/mlam/presidents/truman.html|archivedate=2012-07-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120717073748/http://www.pagrandlodge.org/mlam/presidents/truman.html |date=2012-07-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://freemasonry.bcy.ca/biography/truman_h/truman_h.html Harry S Truman]&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
[[Файл:Defense.gov_News_Photo_980600-N-0000W-001.jpg|мини|250x250пкс|Авианосец Harry Truman S. USS (CVN-75) [[Виргиния]] штаты ярҙарында файҙаланыуға тапшырыу алдынан тәүге һынау мәлендә.1998 йылдың 25 июле.]]
АҠШ-тың һауа-диңгеҙ авианосецына Гарри Трумэндың исеме бирелә — USS Harry S. Truman (CVN-75).

1948 йылда барлыҡҡа килгән [[Израиль дәүләте|Израиль Дәүләте]] Трумэн күрһәткән ярҙам өсөн рәхмәт йөҙөнән Израилдәге тораҡ пунктына Кфа-Трумэн исемен бирә.

=== Кинематографтағы образы ===
* «[[Флаги наших отцов]]» / Flags of Our Fathers ([[2006 год в кино|2006]]; [[США]]) режиссёр [[Иствуд, Клинт|Клинт Иствуд]], в роли президента Трумэна [[Дэвид Патрик Келли]].
* «Победа» (СССР, [[1984 год в кино|1984]]). В роли Г. Трумэна — Альгимантас Масюлис.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Воспоминания: В двух томах/ Трумэн Гарри. Пер. с англ. М.: Принципиум, 2021. — 624 с., с ил. Т. 1. 1945 — год важных решений ISBN 978-5-90655-765-0
* Воспоминания: В двух томах/ Трумэн Гарри. Пер. с англ. М.: Принципиум, 2021. — 672 с., с ил. Т. 2. Годы испытаний и надежд. ISBN 978-5-90655-766-7
* {{книга | автор = [[Чернявский, Георгий Иосифович|Чернявский Г. И.]], Дубова Л. Л. | заглавие = Трумэн | место = М. | издательство = Молодая гвардия | год = 2016 | страниц = 480 | серия = [[Жизнь замечательных людей]]| isbn = 978-5-235-03891-2 | ref = }}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Портал =
|Викисловарь =
|Викиучебник =
|Викицитатник = Трумэн, Гарри
|Викитека =
|Викивиды =
|Викиновости =
|Метавики =
}}
* [http://german.imdb.com/title/tt0114738/ Truman] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409154408/http://german.imdb.com/title/tt0114738/ |date=2016-04-09 }} на [[IMDB]]
* [http://www.coldwar.ru/truman/doctrine.php Доктрина Трумэна]
* {{cite web|url=http://magazines.russ.ru/continent/2001/110/tr.html|title=Трумен|author=[[Злобин, Николай Васильевич|Николай Злобин]]|date=2001, № 110|publisher=[[Континент (журнал)|«Континент»]]|accessdate=2012-09-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180204114903/http://magazines.russ.ru/continent/2001/110/tr.html|archivedate=2018-02-04|deadlink=yes}}
{{Библиоинформация}}
{{Президенты США}}
{{Вице-президенты США}}
{{Кабинет Франклина Рузвельта}}
{{Кабинет Гарри Трумэна}}
{{Человек года (по версии журнала Тайм) 1927-1950|страна=США}}

[[Категория:Шәхестәр:Һалҡын һуғыш]]
[[Категория:Икенсе донъя һуғышында ҡатнашыусы илдәр башлыҡтары]]
[[Категория:Конгрестың Алтын Миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:АҠШ масондары]]
[[Категория:АҠШ Демократик партияһы ағзалары]]
[[Категория:АҠШ президенттары]]
[[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1972 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:26 декабрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1884 йылда тыуғандар]]
[[Категория:8 майҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>qe9vo59nrb3yk1bhqaw24mz495y9huc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Александр Довженко Милли үҙәге</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182110</id>
    <revision>
      <id>1306288</id>
      <parentid>1257031</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T03:57:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11188" sha1="5am6omgjt89euknwsyujgjk5nzoctzr" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Александр Довженко Милли үҙәге''' ('''Довженко Үҙәге''', {{Lang-uk|Національний центр Олександра Довженка}}) — Украина нәфис фильмдарын һаҡлау һәм күсереү дәүләт предприятиеһы. Шулай уҡ дәүләт кинокопировальный (күсереү) лабораторияһын үҙ эсенә ала. Халыҡ-ара киноархивтар федерацияһы ағзаһы ''FIAF'' ([[:en:International Federation of Film Archives|en:Archives Film Federation of International]]).

== Тарихы ==
Нәфис фильмдар буйынса дәүләт предприятиеһы ойоштороуға Украинаның бойондороҡһоҙлоҡҡа ихтыяжы уянғандан һуң килеп тыуҙы. Шул ваҡытҡа тиклем Украинала төшөрөлгән бөтә нәфис фильмдарҙың сығанаҡ материалдары СССР кинофильмдарының Бөтә Союз дәүләт фондына (Госфильмофонд) һаҡлауға ебәрелә ине. Шул уҡ ваҡытта документаль, хроникаль-документаль һәм фәнни-популяр фильмдар Украиналағы берҙән-бер дәүләт киноархивына — Г. С. Пшеничный исемендәге Украинаның Үҙәк дәүләт кинофотофоноархивына һаҡлауға тапшырылды. Украина бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгәс тә Украина нәфис фильмдарына тәүге киноматериалдар етештереүсе студияларҙа һаҡлана башлаған. Бынан тыш, Украина бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгән мәлгә төп киноматериалдарҙың күпселеге Киев кинокопировка фабрикаһында һаҡланып ҡалған (был фондтар тәүҙә Довженко үҙәген ойошторғанда файҙаланылған).

Александр Довженко Милли үҙәге 1994 йылдың 10 сентябрендә Украина Президентының «Александр Довженконың тыуыуына 100 йыл тулыуҙы байрам итеүгә бәйле саралар тураһында»ғы Указы һәм Украина Мәҙәниәт һәм туризм министрлығының 1994 йылдың 1 ноябрендәге «Киев ҡалаһында Александр Довженконың Милли үҙәген булдырыу тураһында»ғы бойороғо менән ойошторола. Довженко үҙәге '''Киев кинокүсереү фабрикаһы''' (1949 йылда ойошторолған) биләмәһендә ойошторолған, ә 1999 йылда Украина Мәҙәниәт министрлығының 161-се һанлы бойороғо менән '''Александр Довженко Милли үҙәге''' «Киев кинокүсереү фабрикаһы» дәүләт предприятиеһы — Көнсығыш Европала иң ҙур кинотаҫмаларҙы эшкәртеү һәм баҫтырыу предприятиеһы менән берләштерелде.

2003 йылдан Довженко Үҙәге — Халыҡ-ара киноархивтары (''FIAF'') федерацияһының Ассоциацияланған ағзаһы, 2006 йылдан — FIAF-тың тулы хоҡуҡлы ағзаһы.

Уның исемендә «Милли» һүҙе булыуға ҡарамаҫтан, предприятиеның юридик яҡтан нығытылған милли статусы юҡ.

'''Довженко үҙәге''' Украинаның Мәҙәниәт министрлығына һәм Украинаның Кино мәсьәләләре буйынса дәүләт агентлығына буйһона.

== Миссияһы ==
Довженко үҙәге Украинала Украинаның милли фильмофондын һаҡлау, яңынан тергеҙеү, өйрәнеү һәм арттырыу менән шөғөлләнгән берҙән-бер дәүләт предприятиеһы булып тора. Кинематография тармағында ғилми тикшеренеүҙәр алып бара, кино тарихы буйынса белешмә әҙәбиәт, махсус кинобаҫмалар нәшер итә, украин һәм донъя киноһын популярлаштырыу менән шөғөлләнә.

Довженко үҙәге киноплёнкала негатив һәм позитив фильм күсермәләрен эшләү һәм реставрациялау өсөн кәрәкле бөтә төр технологик эштәрҙе башҡарыу өсөн заманса етештереү базаһына эйә.

Украина кинематографияһы тураһындағы законға ярашлы, дәүләт иҫәбенә (шул иҫәптән өлөшләтә) төшөрөлгән бөтә украин фильмдарының сығанаҡ материалдары Довженко үҙәгенә һаҡлауға ебәрелә.

== Фильмофонды ==
'''Довженко үҙәге'''ндә Украинала төшөрөлгән киноматериалдарҙы (7 меңдән ашыу киноәҫәр) — нәфис, анимация, документаль һәм фәнни-популяр фильмдарҙы һаҡлауҙың 50 000-дән ашыу берәмеге һаҡлана. Уларҙың күбеһе — негатив һәм дубль-негатив материалдарҙа, бер өлөшө позитив плёнкаларҙа һәм һанлы мәғлүмәттә бирелгән. Довженко үҙәгендә 1992 йылдан һуң төшөрөлгән бөтә Украина фильмдарының тәүге материалдары һаҡлана. Совет осоро фильмдарының материалдары күп осраҡта дубль-негативта йәки позитив плёнкала күрһәтелгән.

Довженко үҙәгендә һаҡланған иң тәүге фильм — 1910 йылда төшөрөлгән. 2012 йылда Довженко үҙәгенә һаҡланып ҡалған иң тәүге украин совет нәфис фильмы — «Призрак бродит по Европе» (режиссёр Владимир Гардин, 1922).

Үҙәктә шулай уҡ фотодокументтар, билдәле кинорәссамдарҙың шәхси архивтары һәм украин кинематографының үҙенсәлекле артефакттары һаҡлана

== Эшмәкәрлеге ==
Довженко үҙәгендә Олеся Санинаның «Dolby surround» фонограммаһы менән «Мамай» фильмы төшөрөлдө.

Бойондороҡһоҙлоҡ йылдарында Довженко Үҙәгенең кинолабораторияһында сығарылған бөтә украин нәфис кинофильмдарының күсермәләре монтажлана һәм эшләнә, уларҙың бер өлөшө: «Молитва за гетмана Мазепу», «Мамай», «Эффект присутствия», «У реки», «Другая жизнь или бегство с того света», «Штольня», «Железная сотня», «Зиновий-Богдан Хмельницкий», «Владыка Андрей» һ. б. төрлө кинофестивалдәр приздары менән билдәләнә.

2007—2010 йылдар дауамында Довженко үҙәге аҡсаһы менән Александр Довженконың, Иван Миколайчуктың, Юрий Ильенконың фильмдары реставрацияланған һәм DVD-ла нәшер ителгән. Бүләк йыйылмаһы рәүешендә ҡоролғандары һатыуға сығарылмай һәм киң йәмәғәтселеккә башҡаса күрһәтелмәй.

2011 йылдан Довженко үҙәге Украина кинематографын популярлаштырыу программаһын тормошҡа ашыра: ике ай һайын «КОЛО ДЗИГИ» музыкаль киноперформанстары — үткәрелә. Шул рәүешле Дзиги Вертовтың «Ун беренсе» кинофильмына саундтрек өҫтөндә бер нисә украин музыканты һәм диджейы эшләне. Шул иҫәптән Антон Байбәков һәм

2011 йылдан Довженко үҙәге Украина кинематографын популярлаштырыу программаһын тормошҡа ашыра: Ике ай һайын «КОЛО ДЗИГИ» музыкаль киноперформанстар — тере тауышҡа башҡарылған заманса музыка оҙатыуында украин телһеҙ киноһын, украин кинематографы классиктарының ретроспективаларын күрһәтеү уҙғарыла. Шул рәүешле Дзиги Вертовтың «Ун өсөнсө» кинофильмына саундтрек өҫтөндә бер нисә украин музыканты һәм диджейы эшләне. Шул иҫәптән Антон Байбаков һәм Ерёменко Ярослав Олегович (DJ JARR)&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Диджей Ярослав Еременко: Саундтрек к жизни|url=http://styleinsider.com.ua/2015/04/didzhej-yaroslav-eremenko-saundtrek-k-zhizni/|work=STYLEINSIDER|date=2015-04-30|accessdate=2018-07-16|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180709193003/http://styleinsider.com.ua/2015/04/didzhej-yaroslav-eremenko-saundtrek-k-zhizni/|archivedate=2018-07-09}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Список киноархивов]]

== Һылтанмалар ==
* [http://www.dovzhenkocentre.org/rus/ Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810195037/http://www.dovzhenkocentre.org/rus/ |date=2020-08-10 }}
* [http://www.facebook.com/dovzhenko.centre?sk=info Официальная фейсбук-страница Центра Довженко]

{{ВС}}

[[Категория:Донъя синематекалары]]
[[Категория:Украинаның милли үҙәктәре]]
[[Категория:Украина кинематографы]]</text>
      <sha1>5am6omgjt89euknwsyujgjk5nzoctzr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атанғолов Абдрахман Абдулғәлим улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182861</id>
    <revision>
      <id>1306347</id>
      <parentid>1212179</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T07:00:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7695" sha1="7vmm4pl180zecart1dj4fufk1mw36pi" xml:space="preserve">{{ФШ|Атанғолов}}
{{Ук}}
'''Атанғолов Абдрахман Абдулғәлим улы''' ([[5 май]] [[1912 йыл]] — [[1 август]] [[1990 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-тау инженеры, педагог, хужалыҡ эшмәкәре. 1963 йылдан Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының баш инженеры, директоры һәм директор урынбаҫары; 1967 йылдан Учалы тау-механика техникумының бүлек мөдире, директорҙың уҡыу-производство эштәре буйынса урынбаҫары, директоры. 1970—1975 йылдарҙа Төмән индустриаль институтының өлкән уҡытыусыһы. Техник фәндәр кандидаты (1968), доцент (1970). Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. 

== Биографияһы ==
Абдрахман Абдулғәлим улы Атанғолов [[1912 йыл]]дың [[5 май]]ында [[Ырымбур губернаһы]] [[Орск өйәҙе]] Түңгәүер волосының&lt;ref name=&quot;ААА&quot;&gt;[https://baimak.blogspot.com/2012/04/100_20.html Покоритель золотых недр Ирандыка]&lt;/ref&gt; ([[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]]) [[Һабыр (Йылайыр районы)|Һабыр]] ауылында тыуа. Олатаһы — ахун, атаһы мулла була һәм золом йылдарында репрессиялана&lt;ref name=&quot;ААА&quot; /&gt;. 1925 йылда Абдрахман Ырымбур педагогия техникумына уҡырға инә, әммә синфи сығышы һөҙөмтәһендә уны тамамлай алмай. 1929 йылда ата-әсәһенә әйтмәйенсә Магнитогорск ҡалаһы төҙөлөшөнә китә. 1932 йылда Свердловск тау (геология-разведка) институтына уҡырға инә, әммә тағы ла синфи сығышы уҡыуын тамамларға ҡамасаулай — уны уҡыуҙан сығаралар. Ахырҙа исем-шәрифен «Андрей Андреевич» тип алмаштырғандан һуң ғына 1936 йылда Томск индустриаль институтында уҡый башлай. 1939 йылда «халыҡ дошманадары» балалары амнистияланғандан һуң, ҡабат үҙ исем-фамилияһын алып, [[Магнитогорск тау-металлургия институты]]на күсә һәм уны 1941 йылда «тау инженеры» һөнәре буйынса тамамлай&lt;ref name=&quot;ААА&quot; /&gt;. Юғары белемле белгес хеҙмәт юлын «Башзолото» тресы руднигынан башлай һәм унда 1947 йылға тиклем эшләй. 1948 йылдан — Баймаҡ тау-металлургия техникумында уҡыта башлай. 1955 йылда директор урынбаҫары, 1956—1958 йылдарҙа директор була, 1959 йылдан СССР Төҫлө металлургия министрлығының Түбә мәғдән идаралығы директоры.&lt;br&gt;
1962 йылдан СССР Гостехнадзорҙың Башҡортостан округы идаралығында баш инженер була.&lt;br&gt;
1963—1966 йылдарҙа [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның баш инженеры, директоры һәм директор урынбаҫары&lt;ref&gt;[http://www.uchaly.ru/publ/6-1-0-5 Этапы становления УГОК]&lt;/ref&gt;; 1967 йылдан Учалы тау-механика техникумының бүлек мөдире, директорҙың уҡыу-производство эштәре буйынса урынбаҫары, директоры. 1970—1975 йылдарҙа Төмән индустриаль институтының өлкән уҡытыусыһы, доцент&lt;ref name=&quot;ЭУ&quot;&gt;[http://энциклопедия-урала.рф/index.php/Атангулов_Абдрахман_Абдулгалимович Атангулов Абдрахман Абдулгалимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926151519/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2020-09-26 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926151519/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2020-09-26 }}&lt;/ref&gt;.&lt;br&gt;
Абдрахман Атанғолов [[1995 йыл]]дың [[16 март]]ында [[Баймаҡ]] ҡалаһында вафат була&lt;ref name=&quot;ЭУ&quot; /&gt;

== Ғилми эшмәкәрлеге ==
Атанғолов А. А. мәғдән ятҡылыҡтарын эшкәртеүҙең һөҙөмтәлелеген күтәреү өлкәһе белегесе. Учалы һәм Межозерный рудниктарын тикшерә. 16 баҫма хеҙмәт авторы&lt;ref name=&quot;ЭУ&quot; /&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
[[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумының Почёт грамотаһы&lt;ref name=&quot;ЭУ&quot; /&gt;.

== Ғаиләһе ==
Ҡатыны Малифа Ғабдулла ҡыҙы менән 5 ул һәм бер ҡыҙ тәрбиәләп үҫтерәләр. Иң оло улдары Айрат — инженер-геолог, Ҡазан дәүләт университетын тамамлай, Ханты-Манси автономиялы округы хакимиәтендә эшләй. Акрам менән Фәрит — инженер-электриктар, икеһе лә Мәскәү дәүләт университетыны тамамлай. Марат менән Илдар Төмән индустриаль институтын тамамлай, улар ҙа инженер-электрик. Балаларының иң өлкәне — ҡыҙҙары Өфө авиация институтын авиация двигателдәрен ремонтлау буйынса инженер һөнәре буйынса тамамлай Гурьевта, сит илдәрҙә, Псковта эшләй&lt;ref&gt;[https://bv.do.am/news/2010-01-20-359 ИХ НЕ ЗАБЫВАЮТ]&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://web.archive.org/web/20200926151519/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Атангулов Абдрахман Абдулгалимович]
* [https://baimak.blogspot.com/2012/04/100_20.html Покоритель золотых недр Ирандыка]
* [https://bv.do.am/news/2010-01-20-359 ИХ НЕ ЗАБЫВАЮТ]
* [http://www.uchaly.ru/publ/6-1-0-5 Этапы становления УГОК]</text>
      <sha1>7vmm4pl180zecart1dj4fufk1mw36pi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аксаков Анатолий Геннадьевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183043</id>
    <revision>
      <id>1306281</id>
      <parentid>1283974</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T03:33:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19760" sha1="r0t2ym2q7vmxua2c8yprzmhskgtu7lh" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Аксаков Анатолий Геннадьевич''' ([[28 ноябрь]] [[1957 йыл]]) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] дәүләт һәм сәйәсәт эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының [[Дәүләт думаһы]] депутаты. «Справедливая Россия» партияһынан. Дәүләт Думаһының 6-сы саҡырылышында, 2015 йылдың 21 апреленән 2016 йылдың 5 октябренә тиклем — иҡтисади сәйәсәт, инновация үҫеше һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комитет рәйесе, Дәүләт Думаһының 7-се саҡырылышында (2016 йылдың 5 октябренән) Дәүләт Думаһының Финанс баҙары буйынса комитеты рәйесе&lt;ref&gt;[http://asros.ru/ru/about/association_council Ассоциация «Россия» | Совет Ассоциации]&lt;/ref&gt;. «Рәсәй» банктар ассоциацияһы Советы рәйесе. Рәсәй сәнәғәтселәр һәм эшҡыуарҙар союзы идараһы ағзаһы. «Справедливая Россия» партияһы Президиумы ағзаһы. Рәсәй Хөкүмәте ҡарамағындағы Финанс университетының кредит-иҡтисад факультеты ғилми етәксеһе. 2002—2009 йылдарҙа — Дәүләт Думаһы квотаһы буйынса Рәсәй Федерацияһы Үҙәк банктың Милли финанс советы ағзаһы (2016 йылдан)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://aksakov.ru/ru/person/biography|title=Биография|publisher=aksakov.ru|accessdate=2019-04-23}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[http://www.enc.cap.ru/?t=prsn&amp;lnk=346 Чувашская энциклопедия / Аксаков Анатолий Генннадьевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230320192352/http://enc.cap.ru/?t=prsn&amp;lnk=346 |date=2023-03-20 }}&lt;/ref&gt; Сыуаш Республикаһы Башлығы О. А. Николаевтың арҡаҙашы&lt;ref&gt;[https://e-gzt.ru/oleg-nikolaev-vrio-biografiya-ukaz-instagram-semya-zhena-deti/ Олег Николаев. Биография. Чем известен депутат Чувашии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200622120409/https://e-gzt.ru/oleg-nikolaev-vrio-biografiya-ukaz-instagram-semya-zhena-deti/ |date=2020-06-22 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
=== Сығышы ===
Аксаков Анатолий Геннадьевич 1957 йылдың 28 ноябрендә [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] [[Көйөргәҙе районы|Күмертау районы]] [[Ермолаевка (Көйөргәҙе районы)|Ермолаевка]] ҡасабаһында тыуған. Атаһы — шофёр, әсәһе — иҡтисадсы.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://aksakov.ru/ru/person/stroke|title=Штрихи к портрету|publisher=aksakov.ru|accessdate=2019-04-23}}&lt;/ref&gt; [[1975 йыл]]да Ҡырым өлкәһе [[Баҡсаһарай районы]] Ҡырым өлкәһе Вилино ауылында урта мәктәпте тамамлай. (ата-әсәһе Ҡырымда ерләнгән&lt;ref&gt;[https://www.instagram.com/p/5Ppkz0SmUf/ Анатолий Аксаков on Instagram: «Под вечно зелёной туей с родителями. Крым»]&lt;/ref&gt;).Ике йыл Ҡырым совхозы ПОХ &quot;Магарач&quot;та слесарь һәм [[Киев]] химия-фармацевтика заводында эшсе булып эшләй.

1983 йылда [[М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты|М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетын,]] 1986 йылда — М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының иҡтисад факультеты аспирантураһын тамамлай, иҡтисад фәндәре кандидаты. 1986 йылда Сыуаш АССР-ы Юғары Советы Президиумы рәйесе А. П. Петровтың ҡыҙы — Татьянаға, В. И. Ленин исемендәге Мәскәү дәүләт педагогия институты студентына, өйләнә һәм [[Чебоксар]] ҡалаһына күсә.

=== Сыуашстандағы зше ===
[[1986 йыл]]дан Сыуаш дәүләт университеты уҡытыусыһы, иҡтисад теорияһы һәм баҙар иҡтисады кафедраһы доценты. 1989 йылда И. Н. Ульянов исемендәге СДУ-ның социаль дисциплиналар бүлектәре уҡытыусылары кәңәшмәһендә сәйәси иҡтисад уҡытыусыһы. Анатолий Аксаков СССР-ҙың халыҡ депутаттарына кандидат итеп «Фәнни коммунизм» уҡытыусыһы Н. В. Федоров кандидатураһын тәҡдим итә.

Сыуаш Республикаһының Дәүләт Советы депутаты итеп һайлана (1994—1995). 1994 йылдан 1997 йылға тиклем — Иҡтисад, финанс һәм хоҡуҡ институты директоры урынбаҫары ([[Чебоксар|Чебоксарҙа]]). 1995 йылдан 1997 йылға тиклем Мәскәү коммерция банктарының Чебоксар бүлексәләрен етәкләй; «Рәсәй-МАЛЬС» Коммерция банкының Сыуаш бүлексәһе директоры була.

1997—2000 йылдарҙа — Министрҙар кабинеты рәйесе урынбаҫары — Сыуаш Республикаһының иҡтисад министры. А. Г. Аксаков етәкселегендә Сыуаш Республикаһының баҙар мөнәсәбәттәренә күсеү программаһы, 1998 йылда көрсөккә ҡаршы программа һәм 1998—2003 йылдарға Сыуаш Республикаһының социаль-иҡтисади үҫеше программаһы эшләнә. Республика райондары һәм ҡалалары башлыҡтарының эшен баһалау критерийҙарын эшләй һәм тормошҡа ашыра, Сыуашстан халҡын ипотека кредитлауы, төбәктә торлаҡ төҙөлөшөн дәртләндереүҙең төрлө механизмдары, бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡҡа ярҙам итеү, эре тармаҡтарҙы модернизациялау менән шөғөлләнә.

=== Дәүләт эшмәкәрлеге ===
1999—2003 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһының өсөнсө саҡырылыш депутаты (бер мандатлы Чебоксар округында һайлана), Иҡтисади сәйәсәт һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комитет рәйесе урынбаҫары.

2003—2007 йылдарҙа— Рәсәй Федерацияһының дүртенсе саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты (бер мандатлы Чебоксар округында һайлана), Кредит ойошмалары һәм финанс баҙарҙары буйынса комитет рәйесе урынбаҫары. 2005 йылда Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығының Дипломатик академияһын тамамлай. Сыуаш Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының иҡтисади һәм социаль үҫеше проблемалары буйынса хеҙмәттәрен баҫтырып сығара.

2007—2011 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһының 5-се саҡырылыш депутаты («Справедливая Россия» сәйәси фирҡәһе исемлегендә һайлана), Кредит ойошмалары һәм финанс баҙарҙары буйынса комитет рәйесе урынбаҫары.

2011 йылдан — 6-сы саҡырылыш Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһы депутаты («Ғәҙел Рәсәй» сәйәси партияһы исемлегендә һайлана), 2015 йылдың апреленә тиклем — Финанс баҙары буйынса комитет рәйесе урынбаҫары, 2015 йылдың апрелендә иҡтисади сәйәсәт, инновацион үҫеш һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комитет рәйесе итеп һайлана.

2002—2009 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһы Үҙәк банктың Милли банк советы ағзаһы (Рәсәй Федерацияһы Дәүләт думаһы квотаһы буйынса).

=== Сәйәси эшмәкәрлеге ===
[[Файл:Анатолий_Аксаков_на_пленарном_заседании_в_Госдуме,_2021_год.jpg|мини|258x258пкс|Финанс баҙары буйынса Комитет рәйесе Анатолий Аксаков, 2021 йыл]]
А. Г. Аксаков инициативаһы менән илдең иҡтисади хәүефһеҙлеген тәьмин итеү, иҡтисадҡа инвестицияларҙы дәртләндереү, торлаҡ төҙөлөшө, Рәсәйҙә Халыҡ-ара финанс үҙәген һәм заманса банк системаһын булдырыу, импортты алмаштырыуға булышлыҡ итеү һәм үҫтереү темаларына парламент тыңлауҙары һәм түңәрәк өҫтәл ойошторола һәм үткәрелә.Рәсәй төбәк банктары ассоциацияһы президенты. Рәсәй сәнәғәтселәр һәм эшҡыуарҙар союзы идараһы ағзаһы. «Финанс белеме һәм корпоратив социаль яуаплылыҡ» кафедраһы мөдире, Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Финанс дәүләт университетының кредит һәм иҡтисад факультетының ғилми директоры.

Депутаттың мөрәжәғәттәренә һәм үтенестәренә ярашлы, Сыуашстандың тиҫтәләгән социаль, спорт, мәғариф, мәҙәни һәм сәнәғәт өлкәләре объекттары федераль, республика бюджеттарынан (ФАИП, ФТП инициативаһы буйынса) һәм шәхси инвесторҙар аҡсаһынан финанслана. Шул иҫәптән балаларҙы реабилитациялау үҙәген, ветерандар һәм инвалидтарҙы реабилитациялау үҙәген, «Олимпийский» стадионын, Еңел атлетика Аренаны һәм Боҙ стадионын, урта һәм юғары уҡыу йорттарының белем биреү биналарын, газ үткәргестәрҙе һәм газ таратыу селтәрҙәрен, Сыуаш дәүләт театрҙарын төҙөүҙе һәм реконструкциялауҙы үҙ эсенә ала.

2004—2007 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһы Халыҡ партияһы Үҙәк Комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары, партияның Сыуаш өлкә бүлексәһе рәйесе&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20050306022847/http://www.narod-party.ru/docs_spisok.asp Список руководящих органов Народной партии Российской Федерации]&lt;/ref&gt;

[[Сыуаш Республикаһы]]нан депутат. VII саҡырылыш Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышы Дәүләт Думаһына һайлауҙарҙа Сыуаш Республикаһы 37-се Канаш бер мандатлы һайлау округы буйынса дәғүә итә&lt;ref&gt;Выборы депутатов Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации седьмого созыва : [http://www.vybory.izbirkom.ru/region/region/izbirkom?action=show&amp;root=1&amp;tvd=100100067795849&amp;vrn=100100067795849&amp;region=0&amp;global=1&amp;sub_region=0&amp;prver=0&amp;pronetvd=null&amp;type=341&amp;vibid=22120001170040 Данные кандидата : Аксаков Анатолий Геннадьевич] / Сайт ЦИК России&lt;/ref&gt; һәм [[Дәүләт думаһы|Дәүләт Думаһы]]&lt;nowiki/&gt;на һайлана. Шулай уҡ инвесторҙарҙың үҙ аҡсаларын ирекле утилләштереү хоҡуғын боҙған «Инвесторҙарҙы категориялаштырыу тураһында» законының билдәле авторы.

== Ғаиләһе ==
Петрова Татьяна Александровнаға өйләнгән, Сыуаш АССР-ы Юғары Советы Президиумының элекке рәйесе А. П. Петровтың ҡыҙы.
Балалары: Дмитрий һәм Александр — Юғары иҡтисад мәктәбен тамамлайҙар. АҠШ-та йәшәйҙәр.

== Маҡтаулы исемдәре һәм исемдәре ==
=== Рәсәй Федерацияһы наградалары ===
* IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (2015);
* Александр Невский ордены (2020) — парламентаризм үҫешенә ҙур өлөш индергәне, әүҙем закондар сығарыу һәм күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн&lt;ref&gt;[https://pravdapfo.ru/news/99395-aksakov-nagrazhden-ordenom-aleksandra АКСАКОВ НАГРАЖДЁН ОРДЕНОМ АЛЕКСАНДРА НЕВСКОГО]&lt;/ref&gt;;
* II һәм I дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы;
* II дәрәжә Столипин П. А. миҙалы&lt;ref&gt;Распоряжение Правительства Российской Федерации от 17 июля 2017 г. № 1510-р&lt;/ref&gt;;
* Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең «Рәсәй парламентаризмы һәм әүҙем закондар сығарыу үҫешенә ҙур өлөш индергәне өсөн» танытмаһы (2019);
* Дәүләт Думаһының «Ҡануниәтте һәм Рәсәй парламентаризмын үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары өсөн» Почет грамотаһы;

=== Рәсәй төбәктәре наградалары ===
* Сыуаш Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы;
* «Сыуаш Автономиялы өлкәһенең ойошторолоуына 100 йыл» иҫтәлекле миҙалы (2020)

=== Йәмәғәт наградалары ===
* 3-сө дәрәжә Болгария изге ыҙа сигеүсеһе Авраамия миҙалы (2016; Рус православие сиркәүе Чебоксар-Сыуаш епархияһы миҙалы&lt;ref&gt;[http://www.cheb-eparhia.ru/info.aspx?org=1&amp;id=26346 Митрополит Варнава наградил епархиальной медалью депутата ГД ФС РФ Аксакова А. Г.] // Религиозная организация «Чебоксарско-Чувашская Епархия Русской Православной Церкви (Московский Патриархат)», 10.02.2016&lt;/ref&gt;.
* Рәсәй Федерацияһының финанс баҙарын үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн «Репутация» Бөтә Рәсәй профессиональ премияһы лауреаты (2018).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.enc.cap.ru/?t=prsn&amp;lnk=346 Чувашская энциклопедия /Аксаков Анатолий Геннадьевич ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230320192352/http://enc.cap.ru/?t=prsn&amp;lnk=346 |date=2023-03-20 }}
* [https://землякичувашии.рф/people/aksakov-anatoliy Земляки Чувашии.Аксаков Анатолий Геннадьевич]
* [https://web.archive.org/web/20220402071529/http://www.aksakov.ru/ Официальный сайт]
* [https://www.instagram.com/agaksakov/?hl=ru Инстаграм биттәр.]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһы хөкүмәте ҡарамағындағы финанс университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының 7-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының 6-сы саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының 5-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының 4-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]]
[[Категория:Бер мандатлы округтарҙан Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһы депутаттары]]
[[Категория:Иҡтисад эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]]
[[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Александр Невский ордены кавалерҙары (Рәсәй Федерацияһы)]]
[[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса иҡтисадсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Иҡтисад фәндәре кандидаттары]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университетының иҡтисад факультетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Көйөргәҙе районында тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1957 йылда тыуғандар]]
[[Категория:28 ноябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>r0t2ym2q7vmxua2c8yprzmhskgtu7lh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Афғанстанда һуғыш (2001—2021)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186185</id>
    <revision>
      <id>1306358</id>
      <parentid>1300238</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T07:26:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="182802" sha1="e06pxuv3xz95khv7wuivq71cr85ed9d" xml:space="preserve">{{Вооружённый конфликт
| конфликт = АҠШ-тың Афғанстанға баҫып инеүе
| часть = терроризмға ҡаршы һуғыш,&lt;br&gt;«Несокрушимая свобода» операцияһы 
| изображение = Collage of the War in Afghanistan (2001-2021).png
| заголовок = '''Өҫтә:''' АҠШ Хәрби-һауа көстәренең Афғанстанды бомбаға тотоуы; АҠШ һалдаттары талибтар менән атыша&lt;br&gt;'''Урта:''' афған һалдаты үҙәнде тикшерә; Британия ғәскәрҙәре ергә төшөргә әҙерләнә; Афған милли армияһы һалдаты HMMWV-ла&lt;br&gt;'''Аҫта:''' «Талибан» көстәре [[Ҡабул]]да патруллек итә; Афған һәм Америка һалдаттары ҡарҙа
| дата = [[7 октябрь]] [[2001]] — [[31 август]] [[2021]] &lt;small&gt;(беренсе этап — [[28 декабрь]] [[2014]])&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=U.S. formally ends the war in Afghanistan|url=http://www.cbsnews.com/news/america-formally-ends-the-war-in-afghanistan/|accessdate=2014-12-28|agency=Associated Press|issue=online|publisher=CBA News|date=2014-12-28}}&lt;/ref&gt;
| место ={{флаг|Афганистан|2013}} Афғанстан Ислам Республикаһы/Афғанстан Ислам әмирлеге
| причина =  *  Афғанстанда Талибандың власҡа килеүе
* терроризм менән көрәш
| итог = Талибандың еңеүе  
| изменения =* Афғанстандан АҠШ ғәскәрҙәрен сығарыу (2020—2021)
* Талибан хәрәкәте яҡлыларҙың Афғанстандың бөтә территорияһын биләүе.
* Афғанстан президенты Ашраф Ганиҙың отставкаға китеүе һәм ҡасыуы.
* Ҡабулды баҫып алыу (2021).
* Панджшер конфликты (2021).
* [[Афганистан|Афғанстан Ислам әмирлеге]]н иғлан итеү.
| противник1 = '''Һөжүм итеү фазаһында:''' &lt;br&gt;
'''{{Флагификация|США}}'''&lt;br&gt;
{{Флагификация|Великобритания}}&lt;br&gt;
{{Флагификация|Австралия}}&lt;br&gt;
{{Флагификация|Канада}}&lt;br&gt;
{{Флаг|Афганистан|1992}} '''[[Төнбяҡ альянс]]'''
| противник2 = '''Һөжүм итеү фазаһында:'''&lt;br&gt;
{{Флаг|Талибан}} '''Афғанстан Ислам әмирлеге'''&lt;br&gt;{{Флагификация|Аль-Каида}}
| противник3 = '''2001 йылдан һуң:'''&lt;br&gt;
[[Файл:Flag_of_NATO.svg|22px|border]] '''[[НАТО]]'''
{{Tree list}}
* [[Файл:ISAF-Logo.svg|22px]] 
'''[[Халыҡ-ара имелек көстәре|ISAF]]:'''
** {{флагификация|США}}
** {{флагификация|Великобритания}}
** {{флагификация|Франция}}
** {{флагификация|Грузия}}
** {{флагификация|Германия}}
** {{флагификация|Канада}}
** {{флагификация|Италия}}
** {{флагификация|Турция}}
** {{флагификация|Румыния}}
**{{Tree list/final branch}} {{флагификация|Испания}}
{{Tree list/end}}
** ''Халыҡ-ара имелек көстәре һәм башҡалар''  
* {{Флаг|Афганистан|2002}} Афғанстан күсеү дәүләте 
''(2002—2004)''
{{Tree list}}
* {{Флаг|Афганистан|2013}} [[Афғанстан Ислам дәүләте]]:
''(2004—2021) ''
** &lt;small&gt;[[Файл:Afghan National Army emblem.svg|20пкс]] Афғанстан Ҡоаллы көстәре
**{{Tree list/final branch}} [[Файл:Seal of the Afghan National Police (English).svg|20пкс]] Афғанстан Милли полицияһы
&lt;/small&gt;{{Tree list/end}}
* Шәхси хәрби компаниялар&lt;ref&gt;[http://pentagonus.ru/publ/opyt_ispolzovanija_chastnykh_voennykh_kompanij_v_khode_voennykh_konfliktov_v_irake_i_afganistane_2013/104-1-0-2495 Опыт использования частных военных компаний в ходе военных конфликтов в Ираке и Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190809150959/http://pentagonus.ru/publ/opyt_ispolzovanija_chastnykh_voennykh_kompanij_v_khode_voennykh_konfliktov_v_irake_i_afganistane_2013/104-1-0-2495 |date=2019-08-09 }}&lt;/ref&gt;
| противник4 = '''2001 йылдан һуң:'''&lt;br&gt;
боевики:
** '''{{Флагификация|Талибан}}'''
** '''{{Флагификация|Аль-Каида}}'''
** {{флагификация|Лашкаре-Тайба}}
** {{флаг|Джаиш-е-Мухаммад}} [[Джаиш-е-Мухаммад]]
** {{флаг|Харакат уль-Муджахидин}} [[Харакат уль-Муджахидин]]
** [[Файл:Flag of Tehrik-i-Taliban.svg|20пкс|border]] [[Техрик-е Талибан Пакистан]]
** [[Файл:Flag of Turkistan Islamic Party.svg|20пкс|border]] Көнсығыш Төркистан Ислам хәрәкәте
** [[Файл:Flag of Hezbi Islami.svg|20пкс|border]] Афғанстан Ислам парияһы ''(до 2016)''
** [[Файл:Flag of Lashkar-e-Jhangvi.svg|20пкс]] [[Лашкар-е-Джангви]]&lt;ref&gt;[https://elijah19.wordpress.com/2011/12/09/lashkar-e-jhangvi-inciting-sectarianism-in-afghanistan/ Lashkar-e-Jhangvi: inciting sectarianism in Afghanistan?]&lt;/ref&gt;
** [[Хаккани|Сеть Хаккани]]&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/lib/14213917/ Сеть Хаккани]&lt;/ref&gt;
** Можахеттар&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2007/10/30/world/asia/30afghan.html?n=Top/News/World/Countries%20and%20Territories/Pakistan&amp;_r=0 Foreign Fighters of Harsher Bent Bolster Taliban]&lt;/ref&gt;
&lt;small&gt;'''Ярҙам итеүселәр:'''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Пакистан}}&lt;ref&gt;[http://afghanistan.ru/doc/133036.html Пакистанский премьер признал причастность своей страны к поддержке «Аль-Каиды»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6033383.stm Pakistan's shadowy secret service]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dawn.com/news/316024/karzai-wants-action-by-allied-forces-in-pakistan Karzai wants action by allied forces in Pakistan]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C04E5DA1E30F935A15750C0A96F9C8B63&amp;fta=y U.S. Says Agents Of Pakistan Aid Afghan Taliban]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Иран}}&lt;ref&gt;[http://www.rawa.org/temp/runews/2011/03/10/isaf-seizes-iranian-weapons-in-nimroz.html Isaf Seizes Iranian Weapons in Nimroz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210817192226/http://www.rawa.org/temp/runews/2011/03/10/isaf-seizes-iranian-weapons-in-nimroz.html |date=2021-08-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&amp;tx_ttnews%5Btt_news%5D=35708 Is Iran Supporting the Insurgency in Afghanistan?]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2010/11/23/usa-afghanistan-region-idUSWALNME6T120101123 |title=Iran still supporting Afghan insurgency-U.S. |access-date=2017-09-29 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006074547/http://www.reuters.com/article/2010/11/23/usa-afghanistan-region-idUSWALNME6T120101123 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(по версии США)&lt;/small&gt;
* {{Флагификация|КНР}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.dw.com/en/china-offered-afghan-militants-bounties-to-attack-us-soldiers-reports/a-56103735 |title=&quot;China offered Afghan militants bounties to attack US soldiers: reports&quot;}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(по версии США)&lt;/small&gt;
* {{Флагификация|КНДР}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2010/jul/26/afghanistan-war-logs-osama-bin-laden?intcmp=239|title=Afghanistan war logs reveal hand of Osama bin Laden|website=[[TheGuardian.com]]|date=26 July 2010}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(предположительно)&lt;/small&gt;
* {{Флагификация|Россия}} &lt;small&gt;(по версии США)&lt;/small&gt;
* {{Флагификация|Катар}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.nationalreview.com/article/450093/qatar-supports-islamists-threatens-american-middle-east-allies |title=&quot;Qatar's Dirty Hands&quot;}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(по версии Саудовской Аравии)&lt;/small&gt;
* {{Флагификация|Саудовская Аравия}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/2016/12/06/world/asia/saudi-arabia-afghanistan.html |title=&quot;Saudis Bankroll Taliban, Even as King Officially Supports Afghan Government&quot;}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(по версии США)&lt;/small&gt;

| силы1 = [[Файл:Flag_of_NATO.svg|22px|border]] [[Файл:ISAF-Logo.svg|20px]] [[НАТО]] — [[Международные силы содействия безопасности|ISAF]]: 132 457&lt;ref name=&quot;ISAF&quot;&gt;[http://www.isaf.nato.int/troop-numbers-and-contributions/index.php Troop numbers and contributions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131005010058/http://www.isaf.nato.int/troop-numbers-and-contributions/index.php |date=2013-10-05 }}&lt;/ref&gt;
* {{Флаг США|20px}}: 90 000
* {{Флаг Великобритании|20px}}: 9 500
* {{Флаг Германии|20px}}: 5 350
* {{Флаг Франции|20px}}: 3 935  
{{Флаг США|20px}} силы [[США]], Халыҡ-ара Хәүефһеҙлек көстәрен иҫәпкә алмайынса: 28 300&lt;ref name=&quot;Congressional Research Services Report for Congress - U.S. Forces in Afghanistan - Updated July 15, 2008&quot;&gt;[https://fas.org/sgp/crs/natsec/RS22633.pdf Congressional Research Services Report for Congress — U.S. Forces in Afghanistan — Updated July 15, 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628121513/https://fas.org/sgp/crs/natsec/RS22633.pdf |date=June 28, 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RS22633 - U.S. Forces in Afghanistan - July 15, 2008&quot;&gt;[http://opencrs.com/document/RS22633 RS22633 — U.S. Forces in Afghanistan — July 15, 2008] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091116125739/http://opencrs.com/document/RS22633 |date=2009-11-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{флаг|Афганистан|2013}} 300 000&lt;ref name=&quot;данные(2014)&quot;&gt;[http://www.voanews.com/content/despite-massive-taliban-death-toll-no-drop-in-insurgency/1866009.html Despite Massive Taliban Death Toll No Drop in Insurgency] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160803073608/http://www.voanews.com/content/despite-massive-taliban-death-toll-no-drop-in-insurgency/1866009.html |date=2016-08-03 }}, VOA, 06.04.2014&lt;/ref&gt;
| силы2 = * {{флаг|Талибан}} [[Талибан]]: 60 000&lt;ref name=&quot;данные(2014)&quot; /&gt;
* {{Флаг|Аль-Каида}} [[Аль-Каида]]: 800&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/11/10/AR2009111019644.html |title=In Afghanistan, Taliban leaving al-Qaeda behind |publisher=washingtonpost.com |accessdate=2010-02-09 | first=Joshua | last=Partlow | date=2009-11-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;500 Al-Queda members in Pakistan. http://www.cnn.com/2009/CRIME/07/30/robertson.al.qaeda.training/index.html&lt;/ref&gt;
* {{Флаг|ИГИЛ}} [[ИГИЛ]]: 3 500—4 000&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://undocs.org/2018/705 |title=&quot;S/2018/705 - E - S/2018/705 -Desktop&quot; |publisher=undocs.org| first=Joshua | last=Partlow | date=2021-10-26}}&lt;/ref&gt;
* [[Файл:Flag of Hezbi Islami.svg|border|22px]] [[Исламская партия Афганистана]]: +4 000&lt;ref name=&quot;washingtonpost1&quot; /&gt;
* [[Файл:Flag of Jihad.svg|border|22px]] [[Исламское движение Узбекистана]]: +10 000&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jamestown.org/terrorism/news/article.php?articleid=2370289|title=Uzbek Fighters in Pakistan Reportedly Return to Afghanistan|publisher=Jamestown.org|date=|accessdate=2008-10-02|deadlink=yes|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HwTe8lWB?url=http://www.jamestown.org/terrorism/news/article.php?articleid=2370289|archivedate=2013-07-07}}&lt;/ref&gt;
[[Сираджуддину Хаккани]]: 5 000+&lt;ref name=&quot;washingtonpost1&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/story/2008/06/15/ST2008061500237.html|title=A Sober Assessment of Afghanistan - washingtonpost.com|publisher=[[Washington Post|Washingtonpost.com]]|date=|accessdate=2008-10-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/65VDaWSHw?url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/story/2008/06/15/ST2008061500237.html|archivedate=2012-02-16}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Файл:Flag of Tehrik-i-Taliban.svg|20пкс|border]] [[Техрик-е Талибан Пакистан]]: 40 000—45 000&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.nuui.com/Sections/Afghanistan/Taliban%20Military.htm |title=Taliban Military&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |accessdate=2010-07-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101214083426/http://www.nuui.com/Sections/Afghanistan/Taliban%20Military.htm |archivedate=2010-12-14 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Кветта Шура]]: 20 000+
| потери1 = '''2001—2021'''
* {{Флаг|Афганистан|2013}} 13 700 һадат һәм полицейский, 16 500 яраланған&lt;ref name=&quot;данные(2021)&quot; /&gt;

[[Файл:ISAF-Logo.svg|22px]]: 3 482&lt;ref&gt;[http://www.icasualties.org/ Статистика и поимённый список погибших на сайте icasualties.org]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Таблица потерь на заглавной странице сайта, потери с 2001 по 2021 год включительно - 3482 --&gt;—11 834&lt;ref&gt;Валентин Богданов. [https://vesti.ru/article/2583839 Бегство из Афганистана: американцы не стали ждать 11 сентября] // Вести.Ру, 4 июля 2021&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;КСИР&quot;&gt;[https://rg.ru/2019/02/22/ksir-irana-rasskazal-o-realnyh-poteriah-ssha-v-irake-i-afganistane.html КСИР Ирана рассказал о реальных потерях США в Ираке и Афганистане]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2018/11/12/v-ssha-podschitali-poteri-v-irake-i-afganistane.html В США подсчитали потери в Ираке и Афганистане]&lt;/ref&gt; хәрби кеше, 33249 яраланған&lt;ref name=&quot;данные(2021)&quot; /&gt;
| потери2 = '''2001—2021'''
* 20—35 мең үлтерелгән&lt;ref name=&quot;данные(2021)&quot; /&gt;
| потери3 = '''Граждандар араһында юғалтыу:''' 
46 000 кеше&lt;ref&gt;[https://watson.brown.edu/costsofwar/figures/2021/human-and-budgetary-costs-date-us-war-afghanistan-2001-2022 &quot;Human and Budgetary Costs to Date of the U.S. War in Afghanistan, 2001-2022 | Figures | Costs of War&quot;]&lt;/ref&gt;
| общие потери = 100 000 кеше (граждандар араһында юғалтыуҙы иҫәпкә алмайынса)
| примечания = 
}}

''''Ҡыя яҙылыш'''''''Афғанстандағы һуғыш''' (2001 йылдан 2021 йылға тиклем) — Тәүҙә Төньяҡ альянс, аҙаҡ [[Афғанстан]]дың яңы хөкүмәте яҡлы булған Халыҡ-ара хәүефһеҙлеккә булышлыҡ итеү көстәре (ISAF) һәм быға тиклем Афғанстандың күпселек өлөшөн контролдә тотҡан «Талибан» ислам ойошмаһы араһындағы асимметрик хәрби конфликт; Афғанстанда 1978 йылдан алып дауам иткән граждандар һуғышы этаптарының береһе.

[[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] Афғанстанда 2001 йылдың 11 сентябрендәге терактҡа яуап итеп башланған «Ҡаҡшамаҫ азатлыҡ» операцияһы ([[:ru:Операция «Несокрушимая свобода»|операции «Несокрушимая свобода»]]) сиктәрендә һуғыша. Халыҡ-ара хәүефһеҙлеккә ярҙам итеү көстәре (ISAF) Афғанстанда [[БМО-ның Именлек Советы|Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек Советы]]ның 2001 йылдың 20 декабрендәге 1386-сы һанлы&lt;ref name=&quot;Резолюция 1386 СБ ООН2&quot;&gt;[http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N01/708/57/PDF/N0170857.pdf Резолюция 1386 СБ ООН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407102053/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N01/708/57/PDF/N0170857.pdf |date=2014-04-07 }}&lt;/ref&gt; резолюцияһына ярашлы эш итә. [[Америка тарихы]]&lt;nowiki/&gt;нда был иң оҙаҡҡа һуҙылған [[һуғыш]]&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2011/06/20/world/asia/20assess.html?_r=0 Risks of Reversing the Afghanistan Surge] // «The New York Times» от 20 июня 2011&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың июленән коалиция ғәскәрҙәре Афғанстандан яйлап сығарыла башлай&lt;ref&gt;[http://www.huffingtonpost.com/2011/06/22/obama-afghanistan-troop-withdrawal_n_882451.html Obama Announces Afghanistan Troop Withdrawal In Speech To Nation]&lt;/ref&gt;. 2013 йылдың июлендә илдә именлекте тәьмин итеү урындағы көс структураларына тапшырыла (ошо мәлдән алып коалиция контингенты тик ярҙамсы роль уйнай)&lt;ref&gt;[http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/638008 НАТО передало контроль над обеспечением безопасности в Афганистане национальным силовым структурам]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://izvestia.ru/news/552164 США и НАТО передали полномочия афганским военным]&lt;/ref&gt;.

2015 йылдың башынан һуғышты АҠШ-тың махсус тәғәйенләнештәге частары («Азатлыҡ һаҡсыһы» операцияһы («[[:ru:Операция «Страж свободы»|Страж свободы]]»)) һәм Афғанстандың именлек көстәре [[НАТО]] илдәре кәңәшселәре («Ныҡлы ярҙам» операцияһы («[[:ru:Операция «Решительная поддержка»|Решительная поддержка]]»)) ярҙамында алып бара.

Көнбайыш альянс ғәскәрҙәрен ашығыс рәүештә сығарыу талибтарҙың экспансияһы шарттарында 2021 йылдың 31 авгусына ҡарай төндә тамамлана.

== Тарихы ==
1996 йылдан баш ҡала һәм Афғанстан территорияһының күп өлөшөн илдең төньяғын контролдә тотҡан Төньяҡ альянс менән һуғыш алып барған талибандар контролдә тота. Шул саҡта уҡ АҠШ властары эҙләгән [[Терроризм|террорсы]] Усама бен Ладен Афғанстанда һыйыныу ала&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_1554000/1554926.stm США отвергают решение о бин Ладене]&lt;/ref&gt;. 1998 йылда [[Кения]] менән [[Танзания]]ла Америка илселектәрендәге шартлатыуҙарҙан һуң да талибтар уны биреүҙән баш тарта. 2001 йылдың 11 сентябрендәге теракттарҙан һуң Америка Ҡушма Штаттары президенты [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] талибтарға ультиматум ҡуя: ҡыҫҡа ваҡыт эсендә бен Ладенды, шулай уҡ «[[Әл-Ҡаидә]]»ның барлыҡ етәкселеген Америка хөкөмөнә бирергә. 21 сентябрҙә талибтар, АҠШ-тың был ойошманың Нью-Йорк һәм Вашингтондағы һөжүмдәрҙә ҡатнашыуы тураһында етерлек дәлилдәр килтермәүен белдереп, баш тарта.

2001 йылдың 22 сентябрендә Афғанстан Ислам әмирлеген таныған өс дәүләттең икәүһе ([[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]] һәм [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]) Афғанстан менән [[Дипломатия|дипломатик мөнәсәбәттәр]]ҙе өҙә. Афғанстандың үҙенән Иранға һәм [[Пакистан]]&lt;nowiki/&gt;ғаҡасаҡтар күпләп ағыла.

== Һуғыш маҡсаттары ==
АҠШ-тың рәсми рәүештә иғлан ителгән маҡсаттары&lt;ref&gt;[http://www.freeworldacademy.com/globalleader/afghanistan.htm War in Afganistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080929164228/http://www.freeworldacademy.com/globalleader/afghanistan.htm |date=2008-09-29 }}&lt;/ref&gt;:

* талибтар режимын ҡолатыу,
* Афғанистан территорияһын талибтар йоғонтоһонан азат итеү,
* [[Әл-Ҡаидә|Әл-Ҡәидә]] ағзаларын ҡулға алыу һәм [[суд]]&lt;nowiki/&gt;ҡа биреү.

== Һуғыш барышы ==

=== 2001 йыл: һуғыш башланыуы ===
[[Файл:US_forces_Operation_Enduring_Freedom.jpg|слева|мини|Американың махсус тәғәйенләнештәге көстәре Төньяҡ альянс мөжәһиттәре менән. 12 ноябрь, 2001 йыл]]
[[Файл:Strikes_on_Tora_Bora.png|мини|Тора-Бораға авиация һөжүме. 2001 йылдың аҙағы]]
Талибан хәрәкәтенә ҡаршы хәрби операция 2001 йылдың 7 октябрендә кис башлана. Беренсе һөжүм яһауҙа 40 хәрби самолёт ҡатнаша; Америка һәм Британия караптарынан 50-гә яҡын ҡанатлы ракета атыла.

Беренсе айҙа һуғыш АҠШ-тың Талибан хәрәкәтенең хәрби объекттарына һауа һөжүме менән сикләнә. Талибтарҙың һауа һөжүменә оборона системаһы шунда уҡ тиерлек сафтан сығарыла; барлыҡ [[авиация]]һы аэродромдарҙа юҡ ителә. Талибтар бер нисә вертолетты һәм тиҫтәләгән дошман һалдатын юҡ итеү тураһында хәбәр итә, быны раҫлау өсөн вертолет ултырыу механизмын [[видео]]ға төшөрөп күрһәтә. Уларҙың белдереүе АҠШ-тың Үҙәк командованиеһы тарафынан кире ҡағыла; уның версияһы буйынса, CH-47 вертолеты ултырыу механизмын ҡаршылыҡ менән бәрелешкәндә юғалта&lt;ref&gt;[http://www.airwar.ru/history/locwar/afgan/taliban/taliban.html Валерий Романенко. Воздушная война против талибов]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.airwar.ru/history/locwar/afgan/us/us.html Потери и летные происшествия авиации США]&lt;/ref&gt;. Дөйөм алғанда, хәрби хәрәкәттәр барышы тураһында бөтә [[мәғлүмәт]] америка һәм британия рәсми сығанаҡтарынан, йә Катар телеканалы «[[Әл-Жәзирә]]»нән килә. «Әл-Жәзирә» телеканалы [[Журналистика|журналист]]арына Афғанстанда эшләргә талибтар рөхсәт бирә.

Һауа һуғышын алып барыуҙа төп ролде &lt;span about=&quot;#mwt173&quot; class=&quot;nowrap&quot; data-cx=&quot;[{&amp;amp;quot;adapted&amp;amp;quot;:true,&amp;amp;quot;partial&amp;amp;quot;:false,&amp;amp;quot;targetExists&amp;amp;quot;:true,&amp;amp;quot;mandatoryTargetParams&amp;amp;quot;:[],&amp;amp;quot;optionalTargetParams&amp;amp;quot;:[]}]&quot; data-mw=&quot;{&amp;amp;quot;parts&amp;amp;quot;:[{&amp;amp;quot;template&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;target&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;wt&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;S&amp;amp;quot;,&amp;amp;quot;href&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;./Ҡалып:S&amp;amp;quot;},&amp;amp;quot;params&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;1&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;wt&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;B-1B&amp;amp;quot;}},&amp;amp;quot;i&amp;amp;quot;:0}}]}&quot; data-ve-no-generated-contents=&quot;true&quot; id=&quot;mwsQ&quot; typeof=&quot;mw:Transclusion&quot;&gt;B-1B&lt;/span&gt; Lancer, B-2 Spirit, B-52 Stratofortress стратегик бомбардировщиктары уйнай. Һөжүмдәрҙең күбеһе юғары аныҡлыҡтағы лазер йәки спутник йүнәлтмәһе булған боеприпастар менән башҡарыла, шулай ҙа тыныс халыҡтың үлеменә килтергән хәлдәр ҙә була. Үтә ауыр авиация бомбалары — «Дэйзикаттер» ҡулланыла. Шул мәл өсөн ул донъялағы иң ҡеүәтле [[Ядро ҡоралы|ядро]]һыҙ ҡорал була. Хәрби операция менән бер рәттән гуманитар ярҙам күрһәтелә. С-17 хәрби-транспорт самолеттары ил өҫтөнә [[аҙыҡ-түлек]] һәм дарыу пакеттарын ташлай.

Талибандың хәрби мөмкинлектәре бер ай бомбаға тотҡандан һуң кәмей. Ул үҙенең авиацияһын юғалта, тыл тәьминәте линиялары боҙола.

2001 йылдың 9 ноябрендә Төньяҡ альянс һөжүм үткәрә, ул һауа кампанияһы башланғандан алып беренсе етди операция була. [[Мазари-Шәриф]]&lt;ref&gt;[http://uatoday.net/rus/news/zakordonom/198898 Северный альянс взял Мазари-Шариф] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509040944/http://uatoday.net/rus/news/zakordonom/198898 |date=2008-05-09 }}&lt;/ref&gt; ҡалаһын ала. Шул уҡ ваҡытта ҡаршылыҡ күрһәтеүҙе туҡтатҡан байтаҡ талиб үлтерелә, ә ҡала талауға дусар ителә. Мазари-Шәрифте юғалтыу Талибанға етди зыян килтерә. Уны хуплаусы күп кенә ялан командирҙары беренсе еңелеүҙән һуң уҡ Төньяҡ альянс яғына күсә.

13 ноябрҙә талибтар 1996 йылдан бирле үҙ ҡулы аҫтында булған Ҡабулды һуғышһыҙ ҡалдыра&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080509173108/http://www.kommersant.ua/index-news.html?ext=news&amp;id=25662 Войска Северного альянса вошли в Кабул]&lt;/ref&gt;. Бер нисә көндән улар Афғанстандың көньяҡ өлөшөн, ә төньяҡтағы [[Ҡондоҙ (ҡала)|Ҡондоҙ ҡалаһын]] ғына контролдә тота. Ҡондоҙҙо ҡамау 16 ноябрҙән 25 ноябргә тиклем дауам итә һәм ҡаланы тотоп торған талибан көстәренең бирелеүе менән тамамлана&lt;ref&gt;[http://news.ng.ru/2001/11/26/1006763085.html Северный Альянс взял Кундуз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080508162936/http://news.ng.ru/2001/11/26/1006763085.html |date=2008-05-08 }}&lt;/ref&gt;. Тотҡондарҙы Калайи-Джанги ҡәлғәһенә урынлаштыралар, әммә улар баш күтәрә. Уны Төньяҡ альянс америка махсус тәғәйенләнештәге көстәре һәм авиацияһы ярҙамында бер аҙнанан һуң ғына баҫтыра. Баш күтәреүселәрҙән бер нисә тиҫтә кеше иҫән ҡала. Калайи-Джангиҙағы һуғыштар барышында АҠШ-тың хәрби көстәре беренсе тапҡыр раҫланған юғалтыу кисерә — [[Үҙәк разведка идаралығы]] [[офицер]]ы Джонни «Майк» Спаннды үлтерелә.

Ноябрь аҙағына талибтар контроле аҫтында бер генә ҙур ҡала — Талибан хәрәкәте бишеге — [[Ҡандағар]] ҡала. Бында шулай уҡ хәрәкәт башлығы мулла Ғүмәр ҙә була. 25 ноябрҙә Афғанстанға АҠШ-тың тәүге ҙур хәрби контингенты килә. 1000-гә яҡын диңгеҙ пехотасыһы вертолет менән [[Ғәрәбстан диңгеҙе]]ндәге караптарҙан Ҡандағарҙан көньяҡтараҡ урынлашҡан районға төшөрөлә. Унда улар Кэмп-Рино(''Camp Rhino'') оператив базаһын булдыра. Икенсе көндө лагерға табан талибтарҙың ҙур булмаған бронемашина колоннаһы сыға, уны AH-1W вертолеттары юҡ итә. Диңгеҙ пехотаһы ер өҫтөндәге хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашмаһа ла, ҡамауҙа ҡалған Ҡандағарҙа талибтарҙың хәле әкренләп насарлана, һәм 7 декабрҙә ҡала бирелә. Боевиктарҙың бер өлөшө күрше Пакистанға ҡаса, бер өлөшө тауҙарға (шул иҫәптән Ғүмәр муллаһы ла) китә, ҡалғандары Төньяҡ альянсҡа әсирлеккә төшә. Ҡандағарҙы алыу менән хәрби хәрәкәттәрҙең төп этабы тамамлана.

Америка командованиеһының иғтибары хәҙер Афғанстандың көньяҡ-көнсығышындағы Тора-Бора таулы районына йүнәлә. Бында [[Афған һуғышы|совет-афған һуғышы]] йылдарынан алып ҙур мәмерйә комплексы урынлашҡан була, унда, разведка мәғлүмәттәре буйынса, Усама бен Ладен йәшеренә. Тора-Бора янындағы алыш 12 декабрҙән 17 декабргә тиклем дауам итә. Комплексҡа урындағы ҡораллы отрядтар АҠШ авиацияһы ярҙамында һөжүм итә. Мәмерйәне алғандан һуң, уны ентекле ҡарап сығалар. Асыҡланыуынса, бин Ладен алыш алдынан уҡ унан ҡасып өлгөрә. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Америка Ҡушма Штаттарының һәм Бөйөк Британияның ике ай ярым дауам иткән хәрби операцияһы уңышлы тамамлана. Талибан хәрәкәте властан ситләтелә һәм һуғышҡа һәләтен юғалта тиерлек. Хәмид Карзай ил башлығы итеп тәғәйенләнә. 2001 йылдың декабрендә Афғанстандың күсеү хакимиәте башлығы һәм 2002 йылдың июнендә Лойя джиргала ваҡытлыса президент тарафынан тәғәйенләнә. (Лойя джирга — бөтә афған аҡһаҡалдар советы (вәкилдәр), көрсөк шарттарын хәл итеү өсөн этно-ҡәбилә төркөмдәренән һайлана). Афғанстанда хәүефһеҙлекте һаҡлау өсөн НАТО-ның ISAF тип аталған хәрби миссияһы урынлаштырыла (ISAF — БМО Именлек Советының 2001 йылдың 20 декабрендәге резолюцияһы менән булдырылған Халыҡ-ара хәүефһеҙлеккә ярҙам итеү көстәре). Башта уның яуаплылыҡ зонаһы тик [[Ҡабул]]ға ғына ҡағыла.

=== 2002: «Анаконда» операцияһы ===
[[Файл:Anaconda-helicopter.jpg|мини|200x200пкс|АҠШ-тың 101-се һауа-десант дивизияһы һалдаттары Шаһи Кот үҙәненә CH-47 вертолетынан ергә төшә. Март, 2002 йыл.]]
Талибан режимы ҡолатылғандан һуң, Афғанстанда беренсе йыл тыныс ҡына үтә. Берҙән-бер иғтибарға лайыҡ хәрби ваҡиға булып Шахи-Кот үҙәне янындағы алыш (Гардез районы) тора, талибтар Ҡабулдан һәм Тора-Боранан бында сигенгән була. 2002 йылдың мартында халыҡ-ара коалиция ғәскәрҙәре үҙәндә «Анаконда» операцияһын үткәрә. Талибан ҡаршылығы көтөлгәндән күпкә көслөрәк була, һәм операция, һуғыш башланғандан алып, иң ҙур алышҡа әүерелә. Коалиция ғәскәрҙәре үҙәнде баҫып алғандан һуң, боевиктарҙың иҫән ҡалған отрядтары илдең көньяғындағы таулы райондарҙа урынлаша йәки Пакистанға сығып китә.
[[Файл:Canadian_soldiers_afghanistan.jpg|слева|мини|Канада һалдаттары операцияла. Июль, 2002 йыл]]
Яҙ һәм йәй дауамында америка ғәскәрҙәре һәм ISAF көстәре көньяҡта операцияларҙы дауам итә. Дошмандар бөтөнләй осрамай. Талибтарҙың хәрби акциялары сит ил ғәскәрҙәренең базаларын һәм конвойҙарын һирәкләп утҡа тотоу менән сикләнә. Был осорҙа хәлдең тотороҡланыуын ИСАФ-тың сағыштырмаса ҙур булмаған юғалтыуҙары дәлилләй — 2002 йылдың апреленән декабренә тиклем Афғанстанда 32 хәрби һәләк була&lt;ref name=&quot;autogenerated32&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.icasualties.org/oef/byNationality.aspx?hndQry=US|title=icasualties.org|access-date=2007-12-23|archive-date=2007-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20071218194906/http://www.icasualties.org/OEF/byNationality.aspx?hndQry=US|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218194906/http://www.icasualties.org/OEF/byNationality.aspx?hndQry=US |date=2007-12-18 }}&lt;/ref&gt;.

Рәсәй Федерацияһының сит ил эштәре министры И. С. Иванов 2002 йылдың мартында былай тип билдәләй: «Бөгөн Афғанстанда бергәләп башҡарылған эш беҙҙең мәнфәғәттәргә яуап бирмәйме ни? Беҙ һуңғы йылдарҙа халыҡ-ара берләшмәне, Афғанстан биләмәһенән хәүеф янай, тип иҫкәрткәйнекме ни… [[терроризм]], дини экстремизм, наркобизнес хәүефе. Былар барыһы ла бар ине»&lt;ref&gt;[http://www.mid.ru/bl.nsf/218603db65cac2d343256ac50038d63e/d14bcb586f19148443256b800030c206?Стенограмма выступления Министра иностранных дел России И. С. Иванова в программе Ю. Семёнова «Народ и Власть» радиостанции «Маяк» 16 марта 2002 года] // официальный сайт Министерства иностранных дел РФ&lt;/ref&gt;.

=== 2003—2005: партизан һуғышы ===
&quot;Анаконда&quot;нан һуң халыҡ-ара коалиция ғәскәрҙәре менән бәрелешмәгәс, Талибан әкренләп көс туплай башлай. 1980 йылдарҙа совет ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғышҡан ҡораллы оппозиция кеүек үк, талибтар Афғанистан — Пакистан сигендәге «ҡәбиләләр зонаһын» тыл базаһы сифатында файҙалана. Был районды Пакистан властары контролдә тотмай (контроль урынлаштырырға маташыу 2004 йылда хөкүмәт армияһы менән ҡәбилә ополчениеһы араһындағы ҡораллы конфликтҡа килтерә, ул ике йыл дауам итә). Урын күнекмә лагерҙарын ойоштороу һәм [[мәҙрәсә]] уҡыусылары иҫәбенән тулыландырыу өсөн бик ҡулай була. 2001 йылдың көҙгө кампанияһында зыян күргән командование сылбыры тергеҙелә, биш оператив зона ойошторола, уларҙың һәр береһе өсөн айырым бер ялан командиры яуап бирә&lt;ref&gt;[http://www.csmonitor.com/2003/0508/p01s02-wosc.html Scott Baldauf, Owais Tohid. Taliban appears to be regrouped and well-funded]&lt;/ref&gt;.

2003—2004 йылдарҙа Талибан көс туплай, Афғанстандың көньяҡ райондарында хәрби хәрәкәттәрҙе аҡрынлап көсәйтә бара. Көстө тергеҙеүҙең тәүге дәлилдәренең береһе булып 2003 йылдың 27 ғинуарында Америка ғәскәрҙәре үткәргән «Мангуст» операцияһы тора, унда Талибандың һәм «Хизб-и-Ислами»ҙың 18 боевигы юҡ ителә. Был һуғыш &quot;Анаконда&quot;нан һуң иң ҙур алыш тип иҫәпләнә. Бөтә ҡалаларҙа ла [[Терроризм|террористик акциялар]] башлана:

* Мәҫәлән, 7 июндә Ҡабулда террорист-үлемсе (''смертник'') мина һалынған машинала немец хәрбиҙәре ултырған автобусты бәрҙерә, 4 немец һалдаты һәм тыныс халыҡтан 1 афған кешеһе һәләк була.

2003 йылдың көҙөнә талибандар илдең көньяҡ райондарында шул тиклем нығына, хатта Пактика, Пактия, Нангархар һәм Кунар провинцияларында үҙҙәренең «күләгәле» губернаторҙарын тәғәйенләйҙәр&lt;ref&gt;[http://www.podrobnosti.ua/society/2003/10/31/85434.html Афганистан. Жаркое лето 2004-го]&lt;/ref&gt;. Партизан һуғышының көсәйеүе лә иғтибарҙан ситтә ҡалмай: октябрҙә БМО-ның Именлек Советы ISAF-тың яуаплылыҡ өлкәһен Ҡабулдан ситтә киңәйтеүен хуплай. Хәрби хәрәкәттәрҙең әүҙемләшеүенә ҡарамаҫтан, Афғанстанды иҡтисади һәм сәйәси тергеҙелеү дауам итә. 2004 йылдың ғинуарында Лойя Джиргала яңы [[конституция]] ҡабул ителә, ә 9 октябрҙә ил тарихында тәүге президент һайлауҙары үтә. Унда Хәмид Карзай еңеп сыға һәм [[президент]] итеп һайлана.

2005 йылда яңы көс ҡулланыу эскалацияһы менән билдәләнә. Дөйөм алғанда, Афғанстандағы хәрби хәрәкәттәр һөҙөмтәһендә бер йыл эсендә 1500 кеше һәләк була, был талибтар режимы ҡолатылғандан һуң иң ҙур һан&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20060120175425/http://www.cdi.org/program/document.cfm?DocumentID=3262&amp;StartRow=1&amp;ListRows=10&amp;appendURL=&amp;Orderby=D.DateLastUpdated&amp;ProgramID=39&amp;from_page=index.cfm Joseph Button. Increased Security Amidst a Mounting Insurgency: A close look at the Afghan security paradox]&lt;/ref&gt;.

Америка контингентының һәм ISAF көстәренең юғалтыуҙары арта. Июндә АҠШ-тың MH-47 вертолеты бәреп төшөрөлә, махсус тәғәйенләнештәге частарҙың 16 хәрби хеҙмәткәре һәләк була. Был — һуғыш башланғандан алып бер тапҡыр иң ҙур юғалтыу. Август айында вертолет һәләкәтендә 17 испан һалдаты һәләк була. Шартлатҡыс ҡулайламалар ярҙамында һөжүмдәр һаны арта. Шуға ҡарамаҫтан, сентябрҙә Карзай хөкүмәте парламентҡа һайлауҙарҙы уңышлы ойоштора һәм үткәреүгә өлгәшә.

=== 2006: Көньяҡ Афғанстанда НАТО ===
2006 йылдың ғинуарынан Афғанстандың көньяғында ISAF ғәскәрҙәрен урынлаштырыу башлана. Төркөмдөң нигеҙен [[Канада]], [[Нидерланд|Голландия]] һәм башҡа контингенттар менән көсәйтелгән [[Бөйөк Британия|Британия]]ның 16-сы һауа штурмлау бригадаһы тәшкил итә.

Май уртаһында ISAF ғәскәрҙәре Гильменд, Забуль, Ҡандағар, Пактика, Урузган провинцияларында «Тауҙа ынтылыш» («Горный прорыв») операцияһын башлай. Операцияла халыҡ-ара ғәскәрҙәрҙең 11 меңдән ашыу хәрби хеҙмәткәре ҡатнаша. Был райондарҙа нығынып өлгөргән талибтар етди ҡаршылыҡ күрһәтә. Операция июлдә тамамлана.

1 августа НАТО АҠШ-тан илдең көньяғында халыҡ-ара көстәр менән етәкселек итеүҙе ҡабул итә. Билдәләнеүенсә, ойошманың 57 йыл эшләү дәүерендә был миссия иң хәүефлеһе була&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2006/08/01/nato/ Войска НАТО сменили солдат США в южном Афганистане] // LENTA.RU от 1 августа 2006&lt;/ref&gt;.

Сентябрҙә «Медуза», һуңынан — «Тауҙа ынтылыш» («Горный прорыв») (2006 йылдың сентябре — 2007 йылдың ғинуары) операцияһы үткәрелә. Хәрби хәрәкәттәр бик көсөргәнешле була.

Халыҡ-ара коалиция көстәренең Афғанстандың көньяғындағы һөжүм һөҙөмтәләре бер төрлө генә булмай. Мәҫәлән, «Тауҙа ынтылыш» ваҡытында 1100 талибты юҡ итеү тураһында хәбәр ителә&lt;ref&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/library/news/2007/03/mil-070306-voa02.htm NATO Launches Major New Offensive in Southern Afghanistan]&lt;/ref&gt;. «Медуза» ваҡытында тағы ла 500-гә яҡын кеше&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20071209/musa_qala_071209/20071209?hub=TopStories|title=Canadian troops shut down bomb-making facility|access-date=2008-10-08|archive-date=2009-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20090215210135/http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20071209/musa_qala_071209/20071209?hub=TopStories|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090215210135/http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20071209/musa_qala_071209/20071209?hub=TopStories |date=2009-02-15 }}&lt;/ref&gt;. Әммә тулы уңышҡа өлгәшә алмайҙар, халыҡ-ара коалиция юғалтыуҙары ла ҙур булып сыға.

Бер юлы иң ҙур юғалтыу — 2 сентябрҙә Британияның Nimrod разведка самолеты һәләкәте. Унда 14 кеше һәләк була&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/uk/newsid_5311000/5311364.stm Афганистан может стоить Британии ещё дороже]&lt;/ref&gt;. Коалицияның юғалтыуҙары хәрби хәрәкәттәрҙең көсөргәнешле булыуын иҫбатлай — 2006 йылдың ғинуарынан декабренә тиклем 191 хәрби һәләк була (2004—2005 йылдарҙағы кеүек үк һәм 2001—2003 йылдарға ҡарағанда күберәк)&lt;ref name=&quot;autogenerated33&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.icasualties.org/oef/byNationality.aspx?hndQry=US|title=icasualties.org|access-date=2007-12-23|archive-date=2007-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20071218194906/http://www.icasualties.org/OEF/byNationality.aspx?hndQry=US|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218194906/http://www.icasualties.org/OEF/byNationality.aspx?hndQry=US |date=2007-12-18 }}&lt;/ref&gt;.

=== 2007: Альянстың һөжүме ===
2007 йылда Афғанстандың көньяғында хәрби хәрәкәттәр дауам итә. Гильменд провинцияһында талибтар ҙа, НАТО көстәре лә ҙур әүҙемлек күрһәтә. 2006 йылдың көҙөндә инглиз ғәскәрҙәре Гильменд округының үҙәге Муса-Кала ҡалаһынан китә һәм идараны урындағы аҡһаҡалдарға тапшыра. Талибтар, бының менән файҙаланып , 2007 йылдың февралендә ҡаланы баҫып ала һәм был уларҙың һуғыш башланғандан алып иң ҙур уңышы була. Муса-Калала [[шәриғәт]] закондары индерелә, [[мәктәп]]тәр ябыла, ә урындағы халыҡты ҙур [[һалым]] түләргә мәжбүр итәләр&lt;ref&gt;[http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=72979 AFGHANISTAN: Taliban impose rule, hefty taxes in Musa Qala District] — IRIN, 27 июня 2007&lt;/ref&gt;. Талибтарға яуап итеп, НАТО ғәскәрҙәре провинцияла «Ахиллес» (март-май) һәм «Ластай Куланг» (май-июнь) операциялары үткәрә. 12 майҙа көньяҡта Талибан көстәре менән командалыҡ иткән билдәле ялан командиры Дадулланы үлтереү халыҡ-ара коалицияның ҙур уңышы була. Әммә Муса-Кала талибтар ҡулында була, ләкин декабрҙәге өс көнлөк алыш һөҙөмтәһендә генә ҡаланан ҡыуыла. Был яңы афған армияһы ҡатнашлығындағы беренсе операция була.
[[Файл:M777_Howitzer_Helmand_April2007.JPEG|слева|мини|Канада артиллерияһы Гильмендта. Апрель, 2007 йыл]]
Афғанстандың башҡа райондарында хәл тынысыраҡ булһа ла, октябрҙә һәм ноябрҙә илдең төньяғында талибтарға ҡаршы тәүге ҙур һөжүм яһала. «Харекате Йоло» исеме аҫтындағы ике этаплы операцияла немец, норвег һәм афған подразделениелары ҡатнаша.

Хәрби хәрәкәттәр барышында ISAF көстәре граждандар объекттарына бер нисә тапҡыр һөжүм итә, был тыныс кешеләрҙең һәләк булыуына килтерә. Мәҫәлән, 2007 йылдың 4 мартында Шинвар (Нангархар) округында, Америка Ҡушма Штаттарының диңгеҙ пехотаһы махсус подразделениеһына үлемсе-террорсы менән һөжүм итә һәм тәртипһеҙ ут аса. 20-гә яҡын тыныс афғанлы уның ҡорбаны була&lt;ref&gt;[http://www.afghanistan.ru/doc/8235.html В Джелалабаде силы НАТО при перестрелке убили 16 мирных жителей] — Афганистан. Ру, 4 марта 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.armytimes.com/news/2007/05/marine_marsoc_jones_070516/ Trista Talton. Congressman tells Army: Stop MarSOC comments]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}} — Army Times, 18 мая 2007&lt;/ref&gt;. 2007 йылдың 2 авгусында Багран (Гильменд) округында ике ялан командирына ҡаршы авиаудар йүнәлтелә. Урында йәшәүселәр әйтеүенсә, 200—300 кеше һәләк була һәм яралана&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090215062903/http://www.france24.com/france24Public/en/news/asia-pacific/20070803-Afghanistan-NATO-raid-investigation-bombing-Taliban-civils.php Afghans check reports of civilian deaths from bombings] — France 24, 3 августа 2007&lt;/ref&gt;.

=== 2008: Вазирстан талибтарының контрһөжүме ===
2008 йылда Афғанстанда дөйөм хәл бер төрлө генә булмай. Талибтар яйлап аяҡҡа баҫа һәм көс туплай. Был ваҡытҡа талибандар Афғанстан менән сиктәш Пакистандың [[Вазирстан]] провинцияһында үҙ позицияларын нығыта. Унда урындағы халыҡ ярҙамы менән һыйыныу урындары, күнекмә лагерҙары һәм тыл инфраструктураһы булдырыла.

Февралдә Талибан НАТО-ны тәьмин иткән Пакистан йүнәлешенә һөжүмдәр башлай. Был юлдан Афғанстандағы контингент өсөн кәрәк-яраҡтарҙың 80 проценты килтерелә. Талибтарҙың хәрби һәм транспорт конвойҙарына өҙлөкһөҙ һөжүм итеүе һөҙөмтәһендә НАТО [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]&lt;nowiki/&gt;гә РФ территорияһы аша һауа коридорын биреү үтенесе менән мөрәжәғәт итергә мәжбүр була, сөнки һауанан тәьмин итеү ҡоро ер транспортына ҡарағанда ҡиммәтерәк.

Талибтарҙың яҙғы һөжүменең маҡсаты — Пакистан менән сиктәш, ҙур булмаған Гармсер өйәҙе, ул стратегик яҡтан мөһим урынды биләй. Улар өсөн был өйәҙ тәү сиратта Пакистан сигенә яҡын һәм барып етеүе ауыр булған ерҙә урынлашҡаны өсөн кәрәк. Яңы боевиктарҙы, боеприпастарҙы, ҡоралдарҙы ташырға мөмкин булған артылыш лагеры күҙлегенән ҡарағанда, был талибтар өсөн бик уңайлы урын була.

Һөҙөмтәлә, апрель-май айҙарында Гармсер өйәҙендә НАТО контингенты, Афған милли армияһы һәм талибтар араһында етди хәрби хәрәкәттәр була. Талибтарҙың Мусакал ҡалаһына һөжүм итеүе һәм өйәҙҙә нығыныуы менән тамамлана. Унда 350 кеше һәләк булды.

27 апрелдә Ҡабулда Афғанстан президенты Хәмид Карзайға һөжүм ойошторола — талибтар парады ваҡытында автоматтарҙан һәм гранатомёттарҙан ут аса&lt;ref&gt;[http://wap.lenta.ru/news/2008/06/27/pakistan/ Пакистан отверг обвинения в причастности к покушению на Карзая] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131009222040/http://wap.lenta.ru/news/2008/06/27/pakistan/ |date=2013-10-09 }} // LENTA.RU от 27 июня 2008&lt;/ref&gt;.

1 майҙа НАТО командованиеһы өйәҙ тулыһынса талибандарҙан таҙартылды, тип хәбәр итә. Был сағыштырмаса тынлыҡ ике аҙна дауам итә, шунан талибтарҙың көстәре өйәҙгә йәнә килеп инә һәм НАТО көстәренә ҡаршы партизандар хәрәкәте ойоштора. 14 майға уларҙың һаны 500-гә яҡын боевик, ә 24 майға 1000 кеше тәшкил итә. Афғанстан оборона министрлығы һәм НАТО төбәктә талибандар булыуы тураһында мәғлүмәтте быға тиклем инҡар итә. Шулай итеп, хәрби операцияны Гармсерҙа дауам итергә мәжбүр булалар.

Талиптар совет ғәскәрҙәренә ҡаршы ҡулланған тактиканы ҡуллана: улар халыҡты эвакуациялай, төп көстәрҙе Пакистанға сығара, дошманды утҡа тотоусы бәләкәй генә отрядтар ҡалдыра. НАТО көстәре төбәкте баҫып алғандан һуң һәм тынысланғандан һуң, талибтар Пакистан сигендә көстәрҙе яңынан төркөмләй, боеприпастарҙы, аҙыҡ-түлекте тулыландыра һәм өйәҙгә үтеп инә.

Коалиция көстәренең үҙ-ара аңлашып эш итеүенә АҠШ, БМО, АҠШ-тың союздаш коалиция көстәре араһындағы аңлашылмаусанлыҡтар ҡатмарлаштыра. Быларҙың барыһы ла оператив хәрәкәттә сағылыш таба. Бынан тыш, коалицияның бөтә ғәскәрҙәре менән етәкселек итеү буйынса фекер айырымлыҡтары була (ул йә американдарға, йә британдарға күсә). 2008 йылда инглиздәр һәм голландтар бөтә Афғанстан төбәгендә Америка командованиеһына бирергә ризалаша.

Июлдә талибтар Ҡандағарҙағы төрмәгә һөжүм итә һәм 1000-дән ашыу тотҡондо, шул иҫәптән ҡулға алынған Талибан ағзаларын азат итә&lt;ref&gt;[http://www.newsru.ru/world/14jun2008/kand.html Талибы взорвали тюрьму в Кандагаре — бежали более тысячи заключённых]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

2008 йылдың 8 — 19 авгусында Узбин үҙәнендә, Ҡабулдан көнсығышҡа табан 40 км алыҫлыҡта, талибандар ISAF патруленә һөжүм итә, ә алға сыҡҡан француз взводы ҡамауҙа ҡала. Алыш барышында француздар 10 [[һалдат]]ын юғалта, 18-е яралана&lt;ref&gt;Евгений Гройсман, Сергей Козлов. [http://www.bratishka.ru/archiv/2008/12/2008_12_6.php Специальные операции: Засада у кишлака Спур Кундай: горькие уроки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127072445/http://www.bratishka.ru/archiv/2008/12/2008_12_6.php |date=2012-01-27 }} // «Братишка», декабрь 2008&lt;/ref&gt;.

Дөйөм алғанда, 2008 йылда талибтар, ҙур хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуҙан ситләшеп, партизандар һуғышы һәм ваҡ-төйәк бәрелештәр тактикаһын файҙалана. Патрулдәргә, конвойға, блокпостарға һөжүм итеү, юлдарҙы миналау һиҙелерлек йышая. НАТО «көс демократияһы» сәйәсәтен дауам итә. Урындағы халыҡ араһында уның төбәктә булыуына ҡарата ризаһыҙлыҡ арта. Быға күбеһенсә талибтарҙың [[пропаганда]] алып барыуы сәбәпсе була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.easttime.ru/analitic/2/13/507.html|title=Чёрные знамена Хорасана — как результат политики НАТО в Афганистане|accessdate=2010-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101218052209/http://www.easttime.ru/analitic/2/13/507.html|archivedate=2010-12-18|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Up-armored_excavator_in_Afghanistan.jpg|мини|«Диңгеҙ бал ҡорттары» һаҡ диуары төҙөй. 2009 йылдың 25 ғинуары]]

=== 2009 йыл ===
[[2009 йыл]]дың [[Август|авгусында]] ИСАФ-тың немец контингенты частары афған именлеге көстәре менән берлектә Чахар-Дара өйәҙендә ҙур һөжүм башлай. Талибтарҙы төбәктән ҡыуып сығаралар һәм уларҙың төп терәк пунктын баҫып алалар. Шуға ҡарамаҫтан, операция көтөлгән һөҙөмтәләр килтермәй, сөнки күпмелер ваҡыт үткәс, талибтар ҡабаттан Чахар Дараға ҡайта. Бынан һуң өйәҙ территорияһында алғы пост төҙөлә. Блок-постты ҡороу барышында хәрбиҙәр һәм боевиктар араһында йыш ҡына атыштар була.

Октябрҙә талибтар Пакистан сигендәге Нуристан провинцияһында ҙур булмаған Америка заставаһына һөжүм итә. Төнгө атышта Америка Ҡушма Штаттарының 8 хәрби хеҙмәткәре үлтерелә, һуңынан американдар базаны ҡалдырып китә. Шул ваҡыттан алып Нуристан провинцияһында сит ил хәрбиҙәре булмай&lt;ref name=&quot;rian.ru2&quot;&gt;{{cite web|date=2010-05-30|url=http://www.rian.ru/world/20100530/240232350.html|title=Талибы захватили уезд Барге Маталь в Афганистане|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2010-08-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/65VDc9Gv4?url=http://ria.ru/world/20100530/240232350.html|archivedate=2012-02-16}}&lt;/ref&gt;. Провинцияны тулыһынса контролдә тотоу өсөн бөтә вәкәләттәр афған көстәренә бирелә.

=== 2010 йыл ===
[[Файл:ANA_humvee_in_2009_cropped.jpg|слева|мини|Афған милли армияһының «Хамви»һы]]
12 февралдә Афғанстандың көньяғындағы Гильменд провинцияһында «Моштарак» хәрби операцияһы башлана. Унда америка, британ һәм афған хәрбиҙәре ҡатнаша&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2010/02/08/n_1454559.shtml «Британцы готовятся к крупнейшему наступлению в Афганистане»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2010/02/12/world/asia/12afghan.html Afghans Try to Reassure Tribal Elders on Offensive]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Операция һөҙөмтәһендә талибтар Марджа районынан сығарыла. АҠШ хәрбиҙәре операцияны уңышлы тип атай. [[Март]] айында [[Ҡандағар]] тирәһендә яңы операция башлана.

ISAF ғәскәрҙәренең хәрәкәтенә ҡарамаҫтан, талибтарҙың партизан һуғышы элеккесә ил территорияһының күпселек өлөшөндә дауам итә. Талибтар эре бәрелештәргә инмәй. «Бәләкәй һуғыш» һәм «мина һуғышы» тактикаһын ҡулланыуҙы дауам итә. Сит ил контингентының күпселек хәрби хеҙмәткәрҙәре юлдарҙа һалынған миналарҙан һәләк була.

2010 йылдың 2 апрелендә илдең төньяғындағы Ҡондоҙ провинцияһының Чахар Дара өйәҙендә бундесвер һалдаттары 200 талибан боевигы менән ҙур бәрелешкә инә. Һөҙөмтәлә бундесверҙың 3 һалдаты һәләк була, 8-е ауыр яралана&lt;ref&gt;{{cite web|date=2010-04-14|url=https://lenta.ru/news/2010/04/14/pzh/|title=ФРГ направляет в Афганистан две САУ PzH 2000|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2010-08-13}}&lt;/ref&gt;. Яуап итеп, немец һәм афған көстәре 13 апрелдә Баглан-и-Маркази өйәҙендә яңынан операция башлай&lt;ref&gt;[http://www.afghanistan.ru/doc/17162.html Афганистан. Ру — В результате операции в Баглане убиты свыше 20 боевиков]&lt;/ref&gt;.

26 майҙа Афғанстандың төньяҡ-көнсығышында, Нуристан провинцияһында. 300-ҙән ашыу кешенән торған Пакистан талибан отряды Пакистан территорияһынан Камдеш һәм Барги Матал райондарына баҫып инә. НАТО көстәре сыҡҡандан һуң, провинция афған полицияһы контроле аҫтында була. Талибтарҙың күп булыуы һәм өҫтәмә көстәрҙең булмауы сәбәпле, афған полиция хеҙмәткәрҙәре 30 майҙа Барги Матал өйәҙенән сигенә. Өйәҙ тулыһынса тиерлек талибтар ҡулы аҫтында ҡала. Барга Маталдың административ биналары өҫтөндә талибтарҙың ҡара һәм йәшел [[флаг]]&lt;nowiki/&gt;тары күтәрелә&lt;ref name=&quot;rian.ru3&quot;&gt;{{cite web|date=2010-05-30|url=http://www.rian.ru/world/20100530/240232350.html|title=Талибы захватили уезд Барге Маталь в Афганистане|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2010-08-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/65VDc9Gv4?url=http://ria.ru/world/20100530/240232350.html|archivedate=2012-02-16}}&lt;/ref&gt;.

10 июндән 14 июнгә тиклем Кандагар провинцияһының Шах Вәли Кот районында операция үткәрелә. Унда [[Австралия]] махсус подразделениелары һәм афған армияһы һалдаттары ҡатнаша. АҠШ-тың армия вертолеттары ярҙам итә&lt;ref&gt;[http://www.defence.gov.au/media/DepartmentalTpl.cfm?CurrentId=10438/Combined Afghan and Australian force targets major insurgent cell]&lt;/ref&gt;.

Талибтар урындағы халыҡты ҡурҡыта, властар менән хеҙмәттәшлек итеүҙе тыя, юлдарға мина ҡуя, афған хәүефһеҙлек көстәре һәм НАТО патрулдәренә ҡораллы һөжүмдәр итеүҙәр йышая.

[[2 август]]&lt;nowiki/&gt;а Нидерландтар Афғанстандан ғәскәрҙәрен сығара башлай&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fergananews.com/news.php?id=15295|title=НАТО начала вывод войск из Афганистана. Первыми ушли голландцы|publisher=Фергана|date=2010-08-02|access-date=}}&lt;/ref&gt;.

6 августа талибтар халыҡ-ара христиандар ойошмаһының ҡоралһыҙ 10 хеҙмәткәрен үлтерә. Улар афғандарға медицина ярҙамы күрһәткән. Һәләк булыусылар араһында алты американлы, бер британ, бер немец һәм ике афған була&lt;ref&gt;[https://inright.ru/news/id_3365/ Талибы взорвали сотрудниц благотворительной организации в машине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220410130101/https://inright.ru/news/id_3365/ |date=2022-04-10 }} // информационное агентство «InterRight», 14 августа 2010&lt;/ref&gt;.

Пентагон рәсми вәкилдәре фекеренсә, 2010 йылдың көҙөнә НАТО көстәре Афғанстандағы хәлде яҡшырта алмай&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ua/rus/top/show/pentagon-usilenie-voennogo-prisutstviya-ssha-v-afganistane-24112010122700 Пентагон: Усиление военного присутствия США в Афганистане не привело к улучшению ситуации]&lt;/ref&gt;, ә ҡайһы бер аналитиктар, илдәге дөйөм хәл насарайған, тип белдерә&lt;ref&gt;[http://rus.ruvr.ru/2010/12/27/37858360.html ''В. Петров.'' Афганистан: старые проблемы и новые подходы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110120031631/http://rus.ruvr.ru/2010/12/27/37858360.html |date=2011-01-20 }}&lt;/ref&gt;.
[[Категория:Википедия:Статьи, требующие конкретизации]]
2011 йылдың ғинуарында Ҡабулда үткән матбуғат конференцияһында [[Пентагон]] вәкиле хәбәр итеүенсә, 2010 йыл дауамында АҠШ-тың хәрби хеҙмәткәрҙәренә һәм уларҙың союздаштарына [[атыу ҡоралы]], РПГ һәм ҡайһы бер осраҡтарҙа идара ителмәгән реактив снарядтар менән (2009 йылда бындай һөжүмдәр 10 591 була) 18 057 һөжүм итеү осрағы теркәлә&lt;ref&gt;{{статья|автор=Красавкин, В.|заглавие=Пентагон о боестолкновениях в Афганистане|издание=«Зарубежное военное обозрение»|год=2011|номер=1 (766)|страницы=57}}&lt;/ref&gt;.

=== 2011 йыл ===
* 10 ғинуарҙа Ислам әмирлеге боевиктары [[тәүлек]] әйләнәһенә барған алышта Балх губернаһында өйәҙ үҙәге Зариҙа контроль урынлаштыралар. Юғалтыуҙар булмауы һәм баҫып алынған улъя тураһында белдерәләр: 12 Калашников автоматы, башҡа [[ҡорал]]&lt;nowiki/&gt;дар, боеприпастар, 1 «Рейнджер» джибы. Боевиктар бөтә өйәҙ өҫтөнән контроль урынлаштырыуҙары тураһында хәбәр итә, сөнки дошмандың был районда бер ниндәй ҙә көстәре булмай һәм Зари өйәҙе Балх провинцияһында боевиктар контроль урынлаштырған 15 өйәҙҙең етенсеһе була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://shahamat.info/english/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=4309:zari-district-of-balk-province-conquered-mujahideen&amp;catid=1:news&amp;Itemid=2|title=Zari district of Balkh province conquered: Mujahideen&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2011-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110116072027/http://shahamat.info/english/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=4309:zari-district-of-balk-province-conquered-mujahideen&amp;catid=1:news&amp;Itemid=2|archivedate=2011-01-16|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;.
* Июндең тәүге яртыһында Афғанстан хәүефһеҙлек көстәрен өйрәтеү буйынса миссия етәксеһе, 2005 йылдан 2011 йылдың июненә тиклем Афғанстан хәүефһеҙлек көстәре хеҙмәткәрҙәре 52 хәрби кешеһен үлтерҙе, тип хәбәр итә. Был ҡорбандар ИСАФ-тың Афғанстандағы дөйөм юғалтыуҙарының ҙур булмаған өлөшөн тәшкил итә. Әммә, генерал билдәләүенсә, был ваҡиғалар Афғанстандың именлек көстәре менән сит ил ғәскәрҙәре араһында «һөҙөмтәле үҙ-ара эш итеү өсөн кәрәкле ышанысты юҡҡа сығара». CNN мәғлүмәттәре буйынса, исемлектә Афғанстандың именлек көстәренә инмәгән «хәрби һәм полиция кейемендәге кешеләрҙең» һөжүм итеү осраҡтары, шулай уҡ шәхси хәрби һәм хәүефһеҙлек компаниялары хеҙмәткәрҙәренең һөжүм итеү осраҡтары иҫәпкә алынмай&lt;ref&gt;&quot;''Earlier this month, Lt. Gen. William Caldwell, the commander of the NATO training mission, admitted recent incidents «erode the hard-earned trust that is required for an effective partnership.» … He pointed out that the 52 coalition deaths caused by Afghan security personnel were a small percentage of nearly 2,000 «hostile fatalities» between 2005 and 2011. Other estimates are higher — but include killings by Afghan contractors and incidents of «impersonation, „ where an insurgent launches an attack disguised as a soldier or policeman.''“

Tim Lister. [http://edition.cnn.com/2011/WORLD/asiapcf/06/14/afghanistan.nato.attacks/index.html Attacks by Afghan troops on NATO soldiers rising, but motives complex] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110624033249/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/asiapcf/06/14/afghanistan.nato.attacks/index.html |date=2011-06-24 }} // „CNN“ от 15 июня 2011&lt;/ref&gt;. 2011 йылда „хәрби йәки полиция кейемендәге афғандар“, сит ил ғәскәрҙәренә 21 һөжүм яһап,ISAF-тың 35 хеҙмәткәрҙе үлтерә&lt;ref&gt;[http://www.wsws.org/en/articles/2013/01/22/afgh-j22.html „Green-on-blue“ attacks continue in Afghanistan]&lt;/ref&gt;.
* 6 июлдә Парван провинцияһындағы Баграм авиабазаһы районында „Silk Way Airlines“ авиалинияларына ҡараған Әзербайжан ил-76ТД транспорт самолеты һәләкәткә осрай&lt;ref&gt;„''The transport plane carried a total of 18 tons of cargo for the NATO-led forces at Bagram Air Base.''“

[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20110706-0 ASN Aircraft accident Ilyushin 76TD 4K-AZ55 Bagram Air Base] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110712153154/http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20110706-0 |date=2011-07-12 }}&lt;/ref&gt;. „Талибан“ хәрәкәте вәкилдәре самолетты хәрәкәт ағзалары бәреп төшөрөүе тураһында хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://news.day.az/economy/277067.html Посол Азербайджана рассказал о последней ситуации вокруг крушения самолёта в Афганистане]&lt;/ref&gt;.
* [[12 июль|12 июл]]&lt;nowiki/&gt;дә Афғанстан президентының ағаһы Әхмәд Вәли Карзай танышы Сардар Мөхәммәт тарафынан үлтерелә. Талибтар үлтереүҙе үҙ өҫтөнә ала&lt;ref&gt;[http://afghanistan.ru/doc/20461.html Талибы взяли на себя ответственность за убийство Ахмад Вали Карзая]&lt;/ref&gt;.
* 28 июлдә, Афғанстан Ислам Әмирлеге вәкиле Кари Мөхәммәт Йософ Әхмәҙи талиптар Хас Урузған районын һәм уның төбәктәрен дошмандан азат итә, улар [[транспорт]] саралары, мотоциклдар, бик күп ауыр һәм еңел [[ҡорал]], шулай уҡ башҡа хәрби техника һәм амунициялар ҡулға төшөрҙө, тип хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://ummanews.com/news/afgan-pak/2167-2011-07-27-13-28-21.html Моджахеды освободили район Хас Урузган провинции Урузган]&lt;/ref&gt;.
* 1 августа боевиктар Пакистандың төньяҡ-көнбайышындағы Хайрпур районында НАТО-ның тәьмин итеү колоннаһына һөжүм итә, 4 кешене яралай (водителдәр һәм һаҡсылар) һәм 10 яғыулыҡ йөк машинаһын юҡ итә&lt;ref&gt;[https://rus.delfi.ee/daily/abroad/v-pakistane-unichtozhili-kolonnu-iz-10-benzovozov-nato.d?id=50488815 В Пакистане уничтожили колонну из 10 бензовозов НАТО]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Delfi.EE от 1 августа 2011&lt;/ref&gt;.
* 6 августа Ч-47 „Чинук“ хәрби вертолеты һәләкәтендә АҠШ армияһының махсус тәғәйенләнештәге ғәскәрҙәренең 31 ағзаһы һәм 7 афған һалдаты һәләк була&lt;ref&gt;[http://www.forbes.ru/news/71729-31-voennosluzhashchii-armii-ssha-pogib-v-afganistane-pri-padenii-vertoleta 31 военнослужащий армии США погиб в Афганистане при падении вертолёта]&lt;/ref&gt;. Бортта Усама бен Ладенды юҡ итеү буйынса опрацияла ҡатнашҡан 22 кеше була, әммә һәләк булғандар араһында операцияла ҡатнашыусылар булмай&lt;ref&gt;[http://articles.boston.com/2011-08-06/news/29859376_1_american-and-afghan-troops-seal-team-insurgents Copter shot down, killing 30 US troops, 7 Afghans]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.
* 7 августа Пакистандың төньяҡ-көнбайышындағы Хайбер Пахтунхва провинцияһы терминалында бомба шартлай, Афғанстанда НАТО көстәре өсөн [[яғыулыҡ]] ташыған 16 машина юҡ ителә&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/incidents/07/08/2011/609231.shtml Боевики в Пакистане взорвали 16 бензовозов НАТО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120103132432/http://top.rbc.ru/incidents/07/08/2011/609231.shtml |date=2012-01-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2011/8/7/513101.html Взрыв в Пакистане уничтожил 16 бензовозов НАТО] // „Взгляд. RU“ от 7 августа 2011&lt;/ref&gt;. Шул уҡ көндө талибтар менән ике бәрелештә НАТО-ның 4 һалдаты, Афғанстандың төньяҡ-көнсығышындағы Тагаб районында барған алышта Француз сит ил легионының 2 һалдаты һәләк була. Талибан менән сираттағы бәрелеш илдең көньяғында була&lt;ref&gt;[http://www.svobodanews.ru/archive/ru_news_zone/20110807/17/17.html?id=24289549 В Афганистане сегодня погибли четыре военнослужащих НАТО]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. НАТО һәм хөкүмәт көстәре Пактия провинцияһында бер нисә боевикты һәм Ғәзни провинцияһында ике боевикты юҡ итә. Ғәзниҙә һәләк булған боевиктарҙың береһе баланы „тере ҡалҡан“ итеп ҡулланырға маташа; операция барышында бала зыян күрмәй&lt;ref&gt;[http://www.isaf.nato.int/article/isaf-releases/isaf-joint-command-morning-operational-update-5.html ISAF Joint Command Morning Operational Update August 8, 2011 | ISAF — International Security Assistance Force] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110912083916/http://www.isaf.nato.int/article/isaf-releases/isaf-joint-command-morning-operational-update-5.html |date=September 12, 2011 }}&lt;/ref&gt;.
* 13 августа, „Талибан“ хәрәкәтенең рәсми вәкиле Кари Мөхәммәт Йософ Әхмәҙи хәбәр итеүенсә, талибтар Майванд районын һәм уның төбәктәрен сит ил хәрби һәм урындағы көстәрҙән азат итә. Талибтар тарафынан 10-ға яҡын америка хәрбиһе үлтерелә һәм яралана, шулай уҡ хәрби техника баҫып алына&lt;ref&gt;[http://ummanews.com/news/afgan-pak/2535-2011-08-15-06-31-28.html Войска США-НАТО, а также афганские муртады оставили район Майванд] // информационное агентство UmmaNews&lt;/ref&gt;.
* Афғанстан Ислам әмирлеге вәкиле Кара Мөхәммәт Йософ Әхмәҙи хәбәр итеүенсә, Төньяҡ Сарипул провинцияһының Ширам районында афған талибтары ISAF вертолетын бәреп төшөрә. Һөҙөмтәлә борттағы һалдаттар һәм экипаж ағзалары һәләк була&lt;ref name=&quot;autogenerated12&quot;&gt;[http://ummanews.com/news/afgan-pak/3375-----------isaf.html Моджахеды освободили район Ваант, проведена операция Истишхада, сбит вертолёт ISAF] // информационное агентство UmmaNews&lt;/ref&gt;.
* 24 сентябрҙә, Афғанстан Ислам Әмирлеге вәкиле Зәбиху-Ллах Мөжәһит хәбәр итеүенсә, талибтар Нуристан провинцияһындағы Ваант районын биләй. Улар ҡыҫымы аҫтында райондан бөтә сит ил һалдаттары һәм урындағы хоҡуҡ һаҡлаусылары вертолеттарҙа эвакуациялана. 15 самаһы кеше, шул иҫәптән күпселек ҡатын-ҡыҙҙар, Америка Ҡушма Штаттарының авиаһөжүме һөҙөмтәһендә үлтерелә. Шулай уҡ 7 һаҡсы менән бергә Госфанди район полиция бүлеге начальнигы Абдул-Мәлик (шулай уҡ Саттар хан булараҡ билдәле) үлтерелә&lt;ref name=&quot;autogenerated13&quot;&gt;[http://ummanews.com/news/afgan-pak/3375-----------isaf.html Моджахеды освободили район Ваант, проведена операция Истишхада, сбит вертолёт ISAF] // информационное агентство UmmaNews&lt;/ref&gt;. ИСАФ мәғлүмәттәре буйынса, Балх провинцияһында афған һәм коалиция ғәскәрҙәре талибан ялан командирын һәм тағы 5 боевикты үлтерә&lt;ref&gt;[http://www.isaf.nato.int/article/isaf-releases/isaf-joint-command-morning-operational-update-sept.-24-2011.html ISAF Joint Command morning operational update, Sept. 24, 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111002010954/http://www.isaf.nato.int/article/isaf-releases/isaf-joint-command-morning-operational-update-sept.-24-2011.html |date=2011-10-02 }}&lt;/ref&gt;.
* 2 октябрҙә, Афғанстандың эске эштәр Министрлығы хәбәр итеүенсә, бер тәүлектә ил буйынса 37 боевик юҡ ителә; ҡорал, 190 килограмм шартлатҡыс матдә, 345 килограмм әфиүн, 120 килограмм гашиш, 3 килограмм героин тартып алына&lt;ref&gt;[http://bakhtarnews.com.af/en/index.php?news=6717 37 Insurgents Killed, 26 Detained: MoI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008194814/http://bakhtarnews.com.af/en/index.php?news=6717 |date=2011-10-08 }} {{V|9|10|2011}}&lt;/ref&gt;.
* 5 октябрҙә, „Талибан“ хәрәкәтенең рәсми вәкиле Кари Йософ Әхмәҙи хәбәр итеүенсә, талибтар Гильменд провинцияһындағы Заминдауар төбәген тулыһынса баҫып ала. Мәҫәлән 5 октябрҙең таңында сит ил хәрбиҙәре Азан Нава төбәгенән Заминдавар төбәгенә сигенә, „Талибан“ яугирҙәре менән бәрелешеү һөҙөмтәһендә ҡаты юғалтыуҙар кисерә. Һуғыш һөҙөмтәһендә 3 тыныс халыҡ һәләк була, тағы 3-ө сит ил хәрбиҙәре тарафынан ҡулға алына, 3 талибан яралана. Шулай уҡ Ғәзни ҡалаһының төп баҙарында „АNА“ командиры Атику-Ллаха атып үлтерелә&lt;ref&gt;[http://www.ummanews.com/news/afgan-pak/3562-2011-10-05-14-45-10.html Моджахеды освободили регион Заминдавар в Вилаяте Гильменд] // „UmmaNews“&lt;/ref&gt;.

Ноябрь башында талибан лидеры мулла Ғүмәр мөрәжәғәтнамә менән сығыш яһай. Унда ул әлеге ваҡыттан башлап „талибандар“ граждандар ҡорбандарына ҡәтғи ҡаршы тора һәм бөгөндән башлап „тыныс халыҡтың үлеменә сәбәпсе талибтар һәм мөжәһиттәр [[шәриғәт]] суды алдына баҫасаҡ“ тип белдерә[97]&lt;ref&gt;[http://kavkazcenter.com/russ/content/2011/11/06/86385.shtml ИЭА. Мулло Омар предупредил о Шариатской ответственности — Kavkazcenter.com]&lt;/ref&gt;.

* 9 ноябрҙә Афғанстан властары һәм ISAF вәкиле Пактика провинцияһының Бармал округында ИСАФ базаһына һөжүм итергә маташыу уңышһыҙлыҡҡа осрай, 60-тан 70-кә тиклем Талибан боевигы һәләк булыуы тураһында хәбәр итә. Был алышта халыҡ-ара коалиция хәрбиҙәре яғынан юғалтыуҙар булмай&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/8878867/70-Taliban-fighters-killed.html 70 Taliban fighters killed] (Telegraph, 9 ноября 2011) {{V|27|11|2011}}&lt;/ref&gt;.

* „Йыһат тауышы“ хәбәр итеүенсә, 21 ноябрҙә Ҡабул провинцияһының Ҡара Баг районында Ислам әмирлеге мөжәһиттәре ракеталар менән АҠШ-тың „Чиноок“ вертолетын бәреп төшөрә. Шул ваҡытта 33 америкалы үлтерелә&lt;ref&gt;[http://www.shahamat-english.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=13071:33-american-invaders-killed-as-us-helicopter-shot-down&amp;catid=1:news&amp;Itemid=2 Shahamat’s Personal Blog — Home Renovations and Family Finance Blog&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

* 24 ноябрҙә талибтар Фарах провинцияһында шәхси һаҡ компанияһы хеҙмәткәрҙәре оҙатып йөрөгән тәьминәт колоннаһына һөжүм итәләр. Һөҙөмтәлә кәм тигәндә 10 һаҡсы һәләк була, 10 берәмек техника яндырыла. Һаҡсыларҙың милләте тураһында хәбәр ителмәй&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/asia/2011/11/20111124113633159340.html search&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

* 25 ноябрҙә Ҡандағар провинцияһының Зари округы территорияһында НАТО-ның хәрби операцияһы үтә. Һауа һөжүме һөҙөмтәһендә 7 граждан (шул иҫәптән 6 бала) һәләк була, тағы ла 2 ҡыҙ яралана&lt;ref&gt;[http://afghanistan.ru/doc/21438.html Афганистан. Ру | Хамид Карзай отдал распоряжение о расследовании трагического происшествия&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

* 4 декабрҙә Бадахшан провинцияһы губернаторы хәбәр итеүенсә, Башин ауылында талибтар мәсеттә урындағы халыҡ менән осрашҡан полиция хеҙмәткәрҙәренә һөжүм итә, ике кеше һәләк була, алты милиционер ҡулға алына&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2011/12/08/world/asia/mine-attack-kills-12-civilians-in-afghanistan.html?_r=1 Mine Attack Kills 19 Civilians in Afghanistan]&lt;/ref&gt;. Талибтар раҫлауынса, улар Ислам Әмирлегенең ошо районда урынлашҡан мөжәһиттәре позицияһына һөжүм итергә маташҡан 30-лаған полиция хеҙмәткәрен әсирлеккә ала. Полицейскийҙарҙың барыһы ла ҡоралы менән ҡулға алына, шулай уҡ дошмандың 20 хәрби автомобиле лә тартып алына&lt;ref&gt;[http://shahamat-english.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=13424:30-puppets-caught-in-badakhshan-battle-several-dozen-killed-20-vehicles-captured&amp;catid=1:news&amp;Itemid=2 Shahamat’s Personal Blog — Home Renovations and Family Finance Blog&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

* 7 декабрҙә Гильменд провинцияһында микроавтобус шартлатыла, 19 граждан, шул иҫәптән 5 бала һәләк була. Шартлау провинцияның Талибан боевиктары әүҙемлек иткән хәүефле районда була. Губернаторҙың матбуғат секретары Дәүләт Әхмәҙи талибтарҙың граждандарҙың бәйләнеш юлдарын миналау тактикаһын ғәйепләй. Был тыныс халыҡ араһында ҡорбандарға килтерә.

* 8 декабрҙә Ҡандағарҙың Шкар Пур Дарва районында талибан һөжүме һөҙөмтәһендә Асаду-Аллаһ Хәлидтең ҡәбилә һәм сик буйы эштәре буйынса губерна министры урынбаҫары Абду-ль-Баки Ругбат һәләк була. Ҡабулдағы 1-се Гавза разведка идаралығының бригада командиры Дагрвал Абду-ль-Куддус талиптар тарафынан атып үлтерелә&lt;ref&gt;[http://www.ummanews.com/news/afgan-pak/4682-----lr-----.html Ummanews.com]&lt;/ref&gt;.

* 19 декабрҙә, Талибан хәбәр итеүенсә, Забул губернаһы Шанджой өйәҙенең Ғөләм Рабаат районында „Чинук“ тибындағы ИСАФ ғәскәрҙәре төркөмөнөң вертолетын бәреп төшөрөүгә өлгәшәләр. Шулай уҡ 20-гә яҡын афған полицияһы хеҙмәткәре үҙҙәренең командующийы Хаджи Низ менән бергә Нуристан провинцияһының Камдиш районындағы талибандар яғына сыҡты, тип белдерә&lt;ref&gt;[http://www.ummanews.com/news/afgan-pak/4705--20-------------.html Ummanews.com&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

=== 2012 йыл ===
* 29 ғинуарҙа Баглан провинцияһында „Хизб-и-Ислами“ баш күтәреүселәр төркөмөнөң 50 боевигы Афғанстан хөкүмәте яғына күсә. Һуңғы аҙнала провинцияның төрлө мөйөштәрендә бөтәһе Талибандың һәм „Хизб-и-Ислами“ 130 боевигы хөкүмәт көстәренә бирелә&lt;ref&gt;[http://afghanistan.ru/doc/21895.html В провинции Баглан в программу примирения вступили ещё 50 боевиков]&lt;/ref&gt;.

* 1 февралдә Көнбайыш киң мәғлүмәт сараларында НАТО-ның йәшерен доклады тураһында хәбәрҙәр баҫылып сыға. Пакистан ведомство-ара разведкаһының (ISI) афған талибтарына туранан-тура ярҙам күрһәтеүе тураһында дәлилдәр килтерелә. Документта шулай уҡ афған халҡының байтаҡ өлөшө Талибанды хуплауы һәм афған армияһы һәм полицияһының баш күтәреүселәр менән хеҙмәттәшлек итеү осраҡтары киң таралыуы билдәләнә. ISAF вәкиле подполковник Джимми Каммингс, мәғлүмәттең киң йәмәғәтселеккә таратыу өсөн тәғәйенләнмәгәнлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, отчетҡа аңлатма биреүҙән баш тарта&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://afghanistan.ru/doc/21913.html|title=Афганистан.Ру &amp;#124;  Западные СМИ: В НАТО поступили доказательства сотрудничества ISI с афганскими талибами|accessdate=2013-04-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Fckr8iaY?url=http://www.afghanistan.ru/doc/21913.html|archivedate=2013-04-04}}&lt;/ref&gt;.

* 3 февраль — Афғанстандың көнсығышындағы Каписа һәм Кунар провинцияларында НАТО-ның һауа һөжүмдәре һөҙөмтәһендә кәм тигәндә 15 тыныс халыҡ, шул иҫәптән 7 бала һәләк була, тип хәбәр итә хөкүмәт комиссияһы&lt;ref&gt;[http://afghanistan.ru/doc/22001.html При авиаударах НАТО на востоке Афганистана были убиты не менее 15 мирных жителей]&lt;/ref&gt;.

* Июлдә Фарах провинцияһында боевиктар яғына ҡорамал, [[ҡорал]] һәм [[техника]] менән Афғанстан полицияһының 20 [[офицер]]ы һәм хеҙмәткәре күсә. Афғанстандың хәрби хеҙмәткәрҙәре һәм полицейскийҙарының боевиктар яғына күсеүенең башҡа осраҡтары ла билдәле. Дөйөм алғанда, 2010 йылдың тәүге ярты йыллығында афған армияһынан — 11 423 кеше, 2011 йылдың ғинуарынан июненә тиклем 24 590 һалдат һәм офицер ҡаса&lt;ref&gt;Екатерина Забродина. [https://rg.ru/2012/07/26/afganistan.html Форму сменили на бандитский халат. Афганские полицейские массово бегут к талибам] // „Российская газета“, № 169 (5842) от 26 июля 2012&lt;/ref&gt;.

* 28 июлдә Пактика провинцияһында контроль-үткәреү пунктына һөжүм һөҙөмтәһендә Талибандың 30 боевигы үлтерелә һәм 1 сик буйы полицияһы хеҙмәткәре яралана&lt;ref&gt;[http://afghanistan.ru/doc/23419.html В провинции Пактика были убиты 30 боевиков „Талибана“]&lt;/ref&gt;.

* 18 августа ISAF ғәскәрҙәре командующийы генерал Дж. Аллен, Афғанстандың именлек көстәре ағзаларының ИСАФ ғәскәрҙәренә һөжүмдәр күбәйеүе сәбәпле, „Һаҡсы-фәрештә“ программаһын иғлан итә. Бынан һуң сит ил һалдаттарының афғандар менән һәр миссияһы йәки осрашыуы ваҡытында афғандарҙың тәртибен махсус әҙерлекле „фәрештә“-агенттар күҙәтергә һәм сит ил кешеһенә һөжүм итергә маташҡанда ут асырға әҙер булырға тейеш&lt;ref&gt;»''Another initiative, now a priority, is a program named «Guardian Angel» that calls for one or two soldiers to monitor the Afghans during every mission or meeting, officials say. The &quot;angels, «whose identities are not disclosed to the Afghans, must be prepared to fire on anyone who tries to kill a coalition service member.»&lt;br&gt;Richard A. Oppel Jr., Graham Bowley. [https://www.nytimes.com/2012/08/19/world/asia/afghan-attacks-on-allied-troops-prompt-nato-to-shift-policy.html?_r=2&amp;hp&amp;pagewanted=all&amp; Afghan Attacks on Allied Troops Prompt NATO to Shift Policy] // «The New York Times» от 18 августа 2012&lt;/ref&gt;.

* НАТО-ның рәсми мәғлүмәттәре буйынса, 2012 йылдың 1 ғинуарынан сентябрь башына тиклем «хәрби йәки полиция кейемендәге афғандар» 26 сит ил хәрби хеҙмәткәренә һөжүм яһай, һөҙөмтәлә ИСАФ-тың 34 һалдаты һәләк була. Бынан тыш, Афғанстан хөкүмәте армияһы, полиция хәрбиҙәренә һөжүм итеү осраҡтары ла була. Мәҫәлән, 2012 йылдың 11 авгусында Нимруз провинцияһындағы Диларан контроль-үткәреү пунктында полицейский Афғанстан милли полицияһының 10 хеҙмәткәрен атып үлтерә&lt;ref&gt;[Происшествия] Афганистан // «Зарубежное военное обозрение», № 9 (786), 2012. стр. 99&lt;/ref&gt;. АҠШ Конгресына отчетҡа ярашлы, 2012 йылдың 1 ғинуарынан 23 авгусына тиклем бындай һөжүмдәрҙә 53 афған һалдаты һәм полицейскийы һәләк була, 22-һе яралана&lt;ref&gt;«''As of August 23, 2012, 53 Afghan soldiers and police officers had been killed and 22 others wounded this year by their Afghan colleagues''»&lt;br&gt;Susan G. Chesser. [https://fas.org/sgp/crs/natsec/R41084.pdf Afghanistan Casualties: Military Forces and Civilians. Congressional Research Service Report for Congress] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109043850/http://www.fas.org/sgp/crs/natsec/R41084.pdf |date=2016-01-09 }} (December 6, 2012)&lt;/ref&gt;. Шуға күрә 2012 йылдың 2 сентябрендә Афғанстандағы АҠШ командованиеһы, АҠШ хәрбиҙәрен үлтереү осраҡтары күбәйеү сәбәпле, афған һалдаттарын һәм именлек көстәрен әҙерләү программаһына яңы хеҙмәткә алыныусыларҙы йыйыуҙы туҡтатыу тураһында ҡарар ҡабул итә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2012/09/02/afghanistan/ США прервали программу обучения афганских рекрутов] // Lenta.RU от 2 сентября 2012&lt;/ref&gt;. 2012 йылдың сентябрь уртаһында НАТО командованиеһы «хөкүмәт көстәре хәрбиҙәре формаһындағы кешеләрҙең» һөжүм итеү хәүефен кәметеү маҡсатында Афғанстан милли именлек көстәре менән берлектә үткәрелгән хәрби операциялар һанын ҡыҫҡартыу тураһында ҡарар ҡабул итә. Бынан тыш, ҡатнаш заставаларға бергә патруллек итеү һәм уларҙы комплектлау төбәк командованиеһының айырым рөхсәте буйынса ғына ғәмәлгә ашырыласаҡ, тип ҡарар сығарыла&lt;ref&gt;Виктор Фещенко. [https://rg.ru/2012/09/18/nato-site-anons.html НАТО снизит количество совместных операций с афганцами] // «Российская газета» от 18 сентября 2012&lt;/ref&gt;.
[[Файл:A U.S. Navy MH-60S Seahawk helicopter, left, assigned to Helicopter Sea Combat Squadron (HSC) 7, prepares to take off from the flight deck of the aircraft carrier USS Harry S. Truman (CVN 75) March 17, 2014 140317-N-VE959-044.jpg|thumb|300px|Оман ҡултығында «Гарри Трумэн» авианосецы]]
Шуға ҡарамаҫтан, һөжүмдәр дауам итә, 2012 йылдың ғинуар башынан 31 декабренә тиклем 45 һөжүм тураһында хәбәр ителә, уларҙа ИСАФ-тың 61 һалдаты һәләк була&lt;ref&gt;[https://news.yahoo.com/afghan-violence-falls-2012-insider-attacks-160058346.html Afghan violence falls in 2012, insider attacks up] // «Associated Press» от 31 декабря 2012&lt;/ref&gt;.

* [[4 сентябрь|4 сентябр]]ҙә талибтар Нангархар [[провинция]]һында ерләүҙә теракт ойоштора. Һөҙөмтәлә 20-нән ашыу тыныс афғансы һәләк була, 50-нән ашыуы яралана&lt;ref&gt;[http://afghanistan.ru/doc/23721.html При взрыве в Нангархаре погибли не менее 20 мирных жителей]&lt;/ref&gt;.

* [[7 октябрь|7 октябр]]ҙә «Талибан» хәрәкәте Америка Ҡушма Штаттарына һәм уларҙың союздаштарына ҡаршы һуғышта еңеүе тураһында иғлан итә&lt;ref&gt;[http://news.liga.net/news/world/743575-taliby_zayavlyayut_o_pobede_nad_ssha_i_ikh_soyuznikami_v_afganistane.htm Талибы заявляют о победе над США и их союзниками в Афганистане] {{V|8|10|2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ria.ru/world/20121007/768638338.html Талибы заявили о своей победе в Афганистане] {{V|8|10|2012}}&lt;/ref&gt;. Тәүлек эсендә Афғанстан һәм коалиция көстәре операцияһы барышында &quot;Талибан&quot;дың 18 боевигы үлтерелә, тағы ла дүртәүһе үҙенең минаһында шартлай.

=== 2013 йыл ===
Июндә Афғанстан президенты Хәмид Карзай, 2013 йылдың 19 июненән афған ҡораллы көстәре илдең именлеген тәьмин итеүҙә төп ролде үҙ өҫтөнә аласаҡ, тип иғлан итә&lt;ref&gt;[http://www.ng.ru/world/2013-06-19/8_karzai.html Сенатор Боб Коркер оставил Карзая без наличности]&lt;/ref&gt;.

=== 2014 йыл ===
2014 йылда Афғанстан менән Америка араһында ике яҡлы килешеүгә ҡул ҡуйыла. Был килешеү буйынса, төркөмдөң бер өлөшө, Афғанстан полицияһына хөкүмәткә ҡаршы төркөмдәргә ҡаршы көрәштә ярҙам күрһәтеү өсөн, «Бөтмәҫ азатлыҡ» хәрби операцияһы тамамланғандан һуң да, илдә ҡала&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Michaels|first1=Jim|title=Afghanistan, U. S. sign long-delayed security pact|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2014/09/30/afghan-us-security-pact/16467441/|accessdate=2014-10-26|work=USA Today|publisher=USA Today|date=2014-09-30}}&lt;/ref&gt;. Илдә НАТО-ның яҡынса 13 мең һалдаты ҡала, шуларҙың 10 800-ө — Америка ғәскәрҙәренә тура килә&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Recknagel|first1=Charles|title=Explainer: Key Points In U. S. — Afghan Bilateral Security Agreement|url=http://www.rferl.org/content/explainer-bsa-afghan-us-security-agreement-bsa/26613884.html|accessdate=2014-10-26|work=[[РС/РСЕ|Radio Free Europe and Radio Liberty]]|publisher=|date=2014-09-30}}&lt;/ref&gt;.

=== 2015 йыл ===
2015 йылдың ғинуар башында террорсылар, Ҡабул үҙәгендә автомобилде шартлатып, эшмәкәрлеген тергеҙгәндән һуң, НАТО Афғанстан милли армияһы менән берлектә ил эсендә боевиктарҙы юҡ итеү буйынса әүҙем саралар үткәрә башлай&lt;ref&gt;[http://www.dvidshub.net/publication/issues/23684 История конфликта]&lt;/ref&gt;.

* 5 ғинуарҙа Ҡабул үҙәгендә автомобиль шартлатыла. Бер кеше һәләк була, бишәүһе йәрәхәтләнә. Һөжүм өсөн яуаплылыҡты «Талибан» төркөмө боевиктары үҙ өҫтөнә ала&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/afghan-official-offers-details-years-eve-deaths-27999599 | title=Теракт в Кабуле — дело рук талибов | date=2015-01-05 | accessdate=2015-01-05}}&lt;/ref&gt;.

* Ғинуар уртаһы — ИГИЛ төркөмө Афғанстанда үҙенең эшмәкәрлеге башланыуы хаҡында иғлан итә, әммә Афғанстан Ҡораллы Көстәре мәғлүмәттәре буйынса төркөм әҙ һанлы була&lt;ref name=&quot;cbsnews.com1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cbsnews.com/news/isis-active-in-south-afghanistan-officials-confirm-for-first-time/|title=В Афганистане отмечена активность ИГИЛ|date=2015-01-12|publisher=|accessdate=2015-02-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://foreignpolicy.com/2015/01/22/capture-the-flag-in-afghanistan/|title=Группировка ИГИЛ добралась до Афганистана|work=Foreign Policy|accessdate=2015-02-06}}&lt;/ref&gt;.

* 18 мартта Афғанстан Ҡораллы Көстәре Афғанстанда ИГИЛ вәкилен юҡ итеү тураһында хәбәр итә&lt;ref&gt;{{cite news |author=Adam Ashton |title=В Кандагар направлены подкрепления ВС США |url=http://www.mcclatchydc.com/2015/02/24/257698/army-to-send-headquarters-group.html |agency=McClatchy |date=2015-03-18 |access-date=2015-02-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150225211617/http://www.mcclatchydc.com/2015/02/24/257698/army-to-send-headquarters-group.html |archivedate=2015-02-25 }}&lt;/ref&gt;.

* 19 мартта Афғанстанда булыу ваҡытын, АҠШ талибтарға һәм ИГИЛ-гә ҡаршы көрәшеү өсөн, 2015 йылдың декабренә тиклем оҙайтыуҙары хаҡында белдерә&lt;ref name=&quot;Afghan Army kills 29 militants&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.tolonews.com/en/afghanistan/18751-29-insurgents-killed-in-military-operations|title = 29 Insurgents Killed In Military Operations|date = 2015-03-25|accessdate = 2015-03-28|publisher = Tolonews|archiveurl = https://web.archive.org/web/20150328014303/http://www.tolonews.com/en/afghanistan/18751-29-insurgents-killed-in-military-operations|archivedate = 2015-03-28}}&lt;/ref&gt;.

* 5 майҙа Афғанстандың көнбайышындағы Фарах провинцияһында хөкүмәт көстәре талибтарҙың һөжүмен кире ҡаға. Шул уҡ ваҡытта 14 «Талибан» боевигыүлтерелә. Хөкүмәт көстәренән 3 кеше һәләк була, 6-һы яралана&lt;ref&gt;{{Cite news|title = Правительственные войска Афганистана отразили атаку «Талибана»|author = |url = http://russian.news.cn/world/2015-05/06/c_134213029.htm|work = |date = }}&lt;/ref&gt;.

* 25 майҙа &quot;Талибан&quot;дың йөҙҙәрсә боевигы көньяҡ Гильменд провинцияһының Навза өйәҙендә Афған милли армияһының хәрби базаһына һәм бер нисә полиция хеҙмәткәренә һөжүм итә. Үҙҙәренең базаһында ҡамауҙа ҡалған хәрбиҙәр ярҙам һорай.
   
* 26 — 27 майҙа Навзад, Нахр-и Сарадж һәм Сангин өйәҙҙәрен баш күтәреүселәрҙән таҙартыу буйынса операциялар башлана&lt;ref name=&quot;warsonline:0&quot;&gt;{{Cite web|url = http://warsonline.info/afganistan/talibi-atakovali-uezd-v-iuzhnoy-afganskoy-provintsii-gilmend.html|title = Талибы атаковали уезд в южной афганской провинции Гильменд|author = |work = |date = 2015-05-28|publisher = }}&lt;/ref&gt;.

* 27 майҙа Сангин өйәҙендә генә алға китеш яһала, унда 30-ға яҡын боевик, уларҙың уҡыу лагеры, бик күп ҡорал һәм боеприпас юҡ ителә. Навзад өйәҙендәге хәл тураһында рәсми сығанаҡтар хәбәр итмәй. Талибтар, унда һуғыштар бара һәм хөкүмәт көстәре ҙур юғалтыуҙар кисерә, тип раҫлай. 26 — 27 майҙа бында, авиацияны йәлеп итеп, хәрби операция үткәрелә. Рәсми Ҡабул хәбәрҙәре буйынса, авиаударҙар һәм ер өҫтө хәрби хәрәкәттәре серияһы һөҙөмтәһендә кәмендә 35 баш күтәреүсе юҡ ителә&lt;ref name=&quot;warsonline:0&quot; /&gt;.

* 2 июнь. «Талибан» менән алыштарҙа ИГИЛ боевиктарынан 13 кеше һәләк була, 12 кеше ҡаты яралана. Ҡайһы бер радикаль исламсылар талибандарға бирелә, 30-ҙан ашыуы «үкенес» белдерә һәм талиптар сафына кире ҡайта. Афғанстанда Ислам дәүләте яҡлыларҙың байтаҡ өлөшөн элекке талибандар тәшкил итә, был улар араһында бәйләнеште еңеләйтә&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://warsonline.info/afganistan/talibi-zayavili-o-pobede-nad-ig-v-provintsii-farach.html|title = Талибы заявили о победе над «Исламским Государством» в провинции Фарах|author = |work = |date = 2015-06-02|publisher = }}&lt;/ref&gt;.

* 4 июнь. Лашкар-Гах ҡалаһы ситендәге полицияның контроль-үткәреү пунктына террорсы һөжүме һөҙөмтәһендә кәм тигәндә биш кеше һәләк була. Һөжүм өсөн яуаплылыҡты Талибан үҙ өҫтөнә ала&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://warsonline.info/afganistan/5-chelovek-pogibli-v-rezultate-ataki-terrorista-politseyskogo-kpp-na-iuge-afganistana.html|title = 5 человек погибли в результате атаки террориста полицейского КПП на юге Афганистана|author = |work = |date = 2015-06-05|publisher = }}&lt;/ref&gt;.

* 6 июндә талиптар Бадахшан провинцияһының төньяғындағы Ямған өйәҙен тулыһынса баҫып алыуға өлгәшә. «Дошмандың бөтә объекттарының контролгә алына, ике танк һәм 30-ҙан ашыу марионетка юҡ ителә», — тиелә «Талибан» белдереүендә. Афғанстандың именлек көстәренең бөтә подразделениелары (армия ла, полиция ла) районды ташлап китә&lt;ref name=&quot;warsonline.info:2&quot;&gt;{{Cite web|url = http://warsonline.info/afganistan/talibi-zachvatili-rayoni-na-severe-i-iuge-afganistana.html|title = Талибы захватили районы на севере и юге Афганистана|author = |work = |date = 2015-06-08|publisher =warsonline.info}}&lt;/ref&gt;

* 7 июндә талибандар Афғанстандың көньяғындағы Урузган провинцияһындағы Гизаб округының күпселек өлөшөн баҫып ала. Афған полицияһы вәкилдәре хәрби хәрәкәттәрҙә 4 милиционерҙың һәләк булыуы, 12 боевиктың юҡ ителеүе тураһында хәбәр итә. Барлыҡ рәсми сығанаҡтарҙа талибан полицияның 12 контроль-үткәреү пунктын баҫып алған, тип раҫлана, әммә һүҙ өйәҙҙең байтаҡ өлөшөн тартып алыу тураһында бара. Провинцияның полиция начальнигы урынбаҫары «хәүефһеҙлек көстәре Ғизаб өйәҙенең ҡайһы бер райондарына сигенгән», тип хәбәр итә. Кисен боевиктарҙың административ үҙәккә яҡынлашыуы тураһында мәғлүмәт килә&lt;ref name=&quot;warsonline.info:2&quot; /&gt;.

* 7 август. Талибан хәрәкәте 7,5 йылдан һуң Хельманд провинцияһының стратегик әһәмиәткә эйә булған Муса-Кала ҡалаһы өҫтөнән яңынан контролде үҙ контроле аҫтына ала. Ошоноң арҡаһында провинцияның үҙәк һәм төньяҡ өлөштәре баш күтәреүселәрҙең ҡулы аҫтына күсә. Ә уның баш ҡалаһы Лашкаргах Ҡабулдан айырылып ҡала&lt;ref&gt;[https://news.sky.com/story/1542454/taliban-seizes-key-helmand-district-musa-qala Taliban Seizes Key Helmand District Musa Qala] // [[Sky News]]&lt;/ref&gt;.

* 28 сентябрҙең таңыңда Ҡондоҙға талибтарҙ һөжүме башлана. Был ваҡытта армия һәм полиция бүлексәләренең күбеһе — ҡала ситендә, Ҡондоҙ провинцияһы губернаторы Мөхәммәт Үмәр Сафи — [[Тажикстан]]да, ә көс структуралары етәкселеге Ҡабулда була. Боевиктар Ҡондоҙға илткән юлдағы төп пункттарҙы контролгә ала, шунан һуң ҡаланы таҙартырға тотона. Улар губерна советы, Юғары тыныслыҡ советы биналарын һәм 200 урынлыҡ [[дауахана]]ны баҫып ала. Һуңғы мәғлүмәттәр буйынса, һөжүмдә 14 афған милиционеры һәм ете граждан һәләк була, 47 кеше яралана. Именлек көстәре 13 талибанды үлтерә, 21-ен яралай. Армия частары ашығыс рәүештә Ҡондоҙға күсерелә, әммә ҡалаға үтеп инә алмайҙар. Боевиктар тыныс халыҡты ҡаланан сығармай. Уларҙың һәләк булыуына юл ҡуймаҫ өсөн, хөкүмәт көстәре авиацияны ҡулланырға баҙнат итмәй&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2015/09/28/kunduz/ Талибы атаковали город Кундуз на севере Афганистана] // [[Лента.ру]]&lt;/ref&gt;.

* 29 сентябрь. Һуңғы 14 йылда «Талибан» хәрәкәте ҙур уңышҡа өлгәшә: Ҡондоҙҙо тулыһынса яулап ала һәм ҡаланың үҙәк өлөшөндә &quot;Талибан&quot;дың флагы елберҙәй. Һөжүм барышында Афғанстан армияһының бронетехникаһы тартып алына&lt;ref name=&quot;BBC Ru 29.09.2015&quot;/&gt;. В ходе штурма была захвачена бронетехника афганской армии&lt;ref name=&quot;BBC Ru 29.09.2015&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.com/russian/rolling_news/2015/09/150928_rn_kunduz_captured|title=Талибы полностью захватили Кундуз|agency=BBC Русская служба|date=2015-09-29|accessdate=2015-09-29}}&lt;/ref&gt;.&lt;br&gt;Афған армияһы АҠШ Хәрби-һауа көстәре ярҙамында Ҡондоҙҙо азат итеү операцияһын башлай&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-34387914|title=Afghan forces fight to retake Kunduz from Taliban|agency=BBC|date=2015-09-29|accessdate=2015-09-29}}&lt;/ref&gt;.

* 30 сентябрь. Ҡондоҙ өсөн ныҡышмалы алыштарҙың дауам итә&lt;ref name=&quot;BBC 30.09.2015&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-34398371|title=Afghan forces continue battle with Taliban in Kunduz|agency=BBC|date=2015-09-30|accessdate=2015-09-30}}&lt;/ref&gt;. Хөкүмәт сығанаҡтары үҙәк полиция участкаһын һәм төрмә бинаһын ҡайтарыу тураһында хәбәр итә&lt;ref name=&quot;BBC 30.09.2015&quot;/&gt;.&lt;br&gt;Талибтарҙан ҡапма-ҡаршы [[мәғлүмәт]] килә, атап әйткәндә, хәрәкәт лидеры Әхтәр Мансур хөкүмәтте Ҡондоҙҙа еңелеүен танырға саҡыра&lt;ref name=&quot;BBC 30.09.2015&quot;/&gt;.

=== 2016 йыл ===

=== 2017 йыл ===

=== 2018 йыл ===

=== 2019 йыл ===

=== 2020 йыл ===

=== 2021 йыл ===
* 4 апрель — АҠШ президенты [[Джо Байден]] 2021 йылдың 1 майынан Афғанстандан АҠШ ғәскәрҙәрен тулыһынса сығарыу тураһында иғлан итә&lt;ref&gt;[https://www.interfax.ru/world/761296 Байден объявил о начале вывода войск США из Афганистана с 1 мая] Interfax, 14 апреля 2021 года&lt;/ref&gt;. Американдар шулай уҡ 18 000 афған союздашы һәм 53 000 ғаилә ағзалары өсөн АҠШ-ҡа инеү визаһы бирергә әҙер булыуҙарын белдерә&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/11905575 Пентагон подтвердил начало эвакуации афганских союзников] ТАСС, 14 июля 2021 года&lt;/ref&gt;.
* 1 май — «Талибан» ҡораллы төркөмдәре Афғанстан хөкүмәте көстәренә ҡаршы ҙур һөжүм башлай.
* 16 июндә Давлатабад (Фаряб губернаһы) ҡалаһы тирәһендә талибтар әсирлеккә төшкән афған командованиеһы отрядын атып үлтерә. 22 офицер һәләк була&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cnn.com/2021/07/13/asia/afghanistan-taliban-commandos-killed-intl-hnk/index.html|title=Taliban fighters execute 22 Afghan commandos as they try to surrender|first1=Anna|last1=Coren|first2=Sandi|last2=Sidhu|first3=Tim|last3=Lister|first4=Abdul|last4=Basir Bina|publisher=[[CNN]]|date=14 July 2021}}&lt;/ref&gt;.
* 22 июнь — Талибан көстәре Төньяҡ Ҡондоҙ провинцияһының Шерхан-Бандар сик буйы ҡасабаһын ала һәм Пяндж йылғаһы аша күпергә Әмирлектең аҡ флагын ҡаҙай. Хөкүмәт көстәренең 134 хәрби хеҙмәткәре Тажикстанға сигенә&lt;ref&gt;[https://rus.azattyq.org/a/31328299.html «Талибан» возвращается к границам Центральной Азии]&lt;/ref&gt;.
* 1 июлдә АҠШ ғәскәрҙәре Баграм авиабазаһынан китә&lt;ref&gt;[https://www.interfax.ru/world/776001 Военные США передали авиабазу Баграм афганскому правительству] [[Interfax]], 2 июля 2021 года&lt;/ref&gt;. Объект менән идара итеү Афғанстан ҡораллы көстәре генералы Мир Кохистаниға күсә.
* 3 июль — Талибан көстәре Хохон өйәҙенең Овез ауылын һәм «Овез» сик буйы комендатураһын, Шахрибузург провинцияһын, шулай уҡ Бадахшан провинцияһының Рогистон өйәҙенең Зираки ауылын баҫып ала. Ҡаты ҡаршылыҡ күрһәтеүҙән һуң 300-ҙән ашыу дәүләт хәрбиһе ҡабаттан Тажикстанға сик буйы заставаһы араһындағы участка аша сигенә&lt;ref&gt;[https://fergana.site/news/122362 Несколько сот афганских военных снова пересекли границу с Таджикистаном, спасаясь от талибов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211207094013/https://fergana.site/news/122362/ |date=2021-12-07 }}&lt;/ref&gt;.
* 5 июлгә ҡарай төндә талибан боевиктары Бадахшан провинцияһының алты районын (Хохон, Шикай, Нусай, Мохимай, Шугнон һәм Султон Ишкашим) тулыһынса үҙ контроле аҫтына ала. Хөкүмәт ғәскәрҙәренең 1037 хәрби хеҙмәткәренә Тажикстанға сигенергә тура килә&lt;ref&gt;[https://www.interfax.ru/world/776323 Более 1 тыс. афганских военных отступили в Таджикистан под натиском талибов]&lt;/ref&gt;.
* 8 июлдә Тажикстан рәсми рәүештә Афғанстандан тәүге граждан ҡасаҡтары хаҡында хәбәр итә. Таулы-Бадахшан автономиялы өлкәһе хакимиәте 400-гә яҡын кешене ҡабул итә. Уларға ваҡытлыса йәшәү өсөн шарттар булдырыла&lt;ref&gt;[https://uz.sputniknews.ru/20210708/tadjikistan-prinyal-400-bejentsev-iz-afganistana-19596601.html Таджикистан принял 400 беженцев из Афганистана]&lt;/ref&gt;.
* 8 июлдә [[Төркмәнстандың Серхетабад ҡалаһында (элекке Кушка ҡалаһы, Афғанстан сигенән 4 километр алыҫлыҡта урынлашҡан) урындағы ваҡыт буйынса төнгө 11-ҙәрҙә атыш тауышы ишетелә. Тауыштар Афғанстандан Торгунди ҡалаһынан ишетелә. Марый виләйәтенең көньяғындағы сик буйы отрядтарының береһендә төркмән офицерҙары үҙ [[ғаилә]]ләрен Афғанстан сигенән алыҫҡараҡ күсерә башлай&lt;ref name=&quot;fergana122398&quot;&gt;[https://fergana.media/news/122398 Талибы захватили КПП на границе с Туркменистаном и Ираном], «Фергана», 09.07.2021.&lt;/ref&gt;.
* 9 июлдә Талибан көстәре Иран һәм Төркмәнстан сигендәге контроль-үткәреү пункттарын (икеһе лә Герат провинцияһында) һәм Иранға төп сауҙа маршруты үткән Ислам-Кала торама пунктын контролгә ала. Ислам-Кала таможняһының бөтә чиновниктары һәм унда урынлашҡан күп һанлы именлек көстәре, талибандар был районға килгәс, Иранға сигенә. Сик буйы ҡалаһы Торгунди, Төркмәнстанға ике сауҙа ҡапҡаһының береһе, шулай уҡ боевиктар контроле аҫтына эләгә.
(Афғанстан-Төркмән сигендәге «Акина» контроль-үткәреү пункты, талибандар тирә-йүнде баҫып алғандан һуң, 5 июлдә ябыла)&lt;ref name=&quot;fergana122398&quot; /&gt;.
* 9 июлдә Талибандың көстәре Ҡандағарға һөжүм итә&lt;ref&gt;[https://www.interfax.ru/world/777205 Талибы атаковали второй по величине афганский город Кандагар]&lt;/ref&gt;. Хөкүмәт армияһының махсус подразделениеһы ҡаланың бер нисә районында талибандарға ҡаршы операция үткәрә. Һөҙөмтәлә туғыҙ боевик һәләк була, тағы икәүһе яралана. Ҡандағар провинцияһы губернаторы ҡалалағы хәл контролдә тотола һәм боевиктар сигенә, тип белдерә&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20210709/taliby-1740587595.html Талибы вошли в Кандагар, сообщил источник]&lt;/ref&gt;.
* 14 июлдә Афғанстан хөкүмәте вәкилдәре илдәге өс көн барған һуғыштарҙа 1300-гә яҡын «Талибан» боевигы һәләк булды тип белдерә&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/polit/3322161.html Афганские военные рапортуют об успехах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210929053100/https://regnum.ru/news/polit/3322161.html |date=2021-09-29 }} Информационное агентство «[[Regnum]]», 14 июля 2021 года&lt;/ref&gt;.
* 30 июлдә «Союздаштар өсөн һыйыныу урыны» операцияһы сиктәрендә АҠШ армияһы үҙенең элекке хеҙмәткәрҙәрен һәм уларҙың ғаиләләрен илдән эвакуациялай башлай. Һуңғы 10 йылда ғына АҠШ-ҡа барлығы 75 мең самаһы афғанлы күсеп килә. НАТО ғәскәрҙәре сигенгәндән һуң, тағы ла 50 меңдән ашыу кеше Афғанстанды ташлап китергә теләй&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/11904769 Вашингтон подтвердил запуск операции по эвакуации афганцев, помогавших американским силам] ТАСС, 15 июля 2021 года&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/russian/news-58028823 Добро пожаловать на новую родину!] [[Русская служба Би-Би-Си]], 30 июля 2021 года&lt;/ref&gt;.
[[Файл:C-17 carrying passengers out of Afghanistan.jpg|thumb|АҠШ-тың C-17 хәрби-транспорт [[Самолёт|самолеттары]] Ҡабулдан афған ҡасаҡтарын эвакуациялай (2021 йылдың 16 авгусы)]]
[[Файл:Taliban Humvee in Kabul, August 2021.png|мини|Талибтар Ҡабулда, 2021 йылдың 17 авгусы]]
* 6 августа, боевиктар әйтеүенсә, Зарандж (Иран сигендәге ҡала) бирелә.
* 7 августа талиптар Шибарган ҡалаһын баҫып алыуҙары тураһында белдерә. Джаузджан провинцияһы губернаторы урынбаҫары уның тулыһынса баҫып алыныуын раҫлай&lt;ref&gt;[https://iz.ru/1204189/2021-08-07/afganskaia-provintciia-dzhauzdzhan-pereshla-pod-kontrol-talibov Афганская провинция Джаузджан перешла под контроль талибов] «Известия», 7 августа 2021 года&lt;/ref&gt;.
* 12 августа талибтар Ҡандағар һәм Герат ҡалаларын тулыһынса баҫып алыуҙары тураһында иғлан итә (ҙурлығы буйынса илдең икенсе һәм өсөнсө ҡалалары)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/12/08/2021/611531a89a7947fdab2e5c42|title=«Талибан» заявил о захвате двух городов|website=РБК|access-date=2021-08-12}}&lt;/ref&gt;.
* 14 августа талибандар Логар һәм Пактиканың ике провинцияһын баҫып алыуҙары тураһында иғлан итә. Алышһыҙ [[Мазари-Шәриф]] (ҙурлығы буйынса илдең дүртенсе ҡалаһы) һәм Джелалабад ҡалаларын баҫып алалар&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/news-58213093|title=Афганистан: Мазари-Шариф и Джелалабад сдались, талибы окружают Кабул}}&lt;/ref&gt;.
* 15 августа талибтар шул уҡ исемле провинцияла Бамиан ҡалаларын һәм Мәхмүтрәкиҙе (Каписа губернаһы) алыуҙары тураһында иғлан итә&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20210815/provintsiya-1745806159.html|title=Талибы захватили ещё две провинции в Афганистане}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ көндө Талибан Ҡабулды баҫып ала&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/15/08/2021/6118e2419a79476d06820059|title=«Талибан» объявил о захвате Афганистана. Главное|website=РБК|access-date=2021-08-15}}&lt;/ref&gt;. Афғанстан президенты Әшрәф Ғәни отставкаға бирә һәм илдән сығып китә&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://rg.ru/2021/08/15/prezident-afganistana-ashraf-gani-ushel-v-otstavku-i-pokinul-stranu.html|title=Президент Афганистана Ашраф Гани ушел в отставку и покинул страну|website=Российская газета|access-date=2021-08-15}}&lt;/ref&gt;.
* 17 августа Афғанстандың ҡалған вице-президенты Амрулла Сәлих үҙен дәүләт башлығы вазифаһын башҡарыусы итеп иғлан итә һәм ил халҡын Афғанстан милли ҡаршылыҡ фронтына инергә саҡыра&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/news/2021/08/17/vitse-prezident-afganistana-ob-yavil-sebya-deystvuyuschim-glavoy-gosudarstva-on-prizval-k-soprotivleniyu-talibam|title=Вице-президент Афганистана объявил себя действующим главой государства. Он призвал к сопротивлению талибам|website=Meduza|access-date=2021-08-17}}&lt;/ref&gt;. Төньяҡ альянстың элекке етәксеһе Әхмәд Шаһ Массудтың улы Әхмәд Массуд талибандарға ҡаршы тороуҙы ойоштороу өсөн Панджшир провинцияһының төньяғында хөкүмәт көстәре ҡалдыҡтарын йыя башлай&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://tj.sputniknews.ru/20210817/ahmad-masud-pandzhsher-1041688329.html|title=Сын Ахмад Шаха Масуда собирает силы против талибов в Панджшере|website=[[Sputnik]] Таджикистан|access-date=2021-08-17}}&lt;/ref&gt;.
* 26 августа, Ҡабул аэропортындағы теракттан һуң, Республика партияһының ҡайһы бер алдынғы сәйәсмәндәре илдең 46-сы президенты демократ Джо Байденды отставкаға ебәрергә йәки импичмент иғлан итергә тәҡдим итә. Яуап итеп, Аҡ йорттоң матбуғат секретары Джен Псаки американдарҙы терроризмға ҡаршы көрәштә берләшергә саҡыра&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/12234297 Белый дом призвал сплотиться в борьбе с терроризмом] ТАСС, 27 августа 2021 года&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20210827/ataka-1747441985.html Байден приказал готовить новые удары по террористам после взрывов в аэропорту Кабула] РИА Новости, 27 августа 2021 года&lt;/ref&gt;.
* 27 августа АҠШ Хәрби-һауа көстәренең дроны Нангархар провинцияһында «Хорасан виләйәте» террор хәрәкәте штаб-фатирын юҡ итә&lt;ref&gt;[https://eadaily.com/ru/news/2021/08/28/ssha-soobshchili-o-likvidacii-organizatora-teraktov-v-afganistane США сообщили о ликвидации организатора терактов в Кабуле] EurAsia Daily, 28 августа 2021 года&lt;/ref&gt;.
* 30 августан 31-енә ҡарай төндә Америкалағы һуңғы хәрби (82-се һауа-десант дивизияһы командиры генерал-майор Кристофер Донахью) Афғанстан биләмәһенән сығып китте. Был уңайҙан талибтар төнгө фейерверк ойоштора. 31 август — Афғанстанда НАТО көстәренең хәрби кампанияһының рәсми тамамланыу көнө&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20210830/afganistan-1747909536.html США объявили о завершении миссии в Афганистане] РИА Новости, 31 августа 2021 года&lt;/ref&gt;.
* 5 сентябрҙә «Талибан» Панджшер үҙәненең байтаҡ биләмәләрен контролгә алыуға өлгәшә, шунан һуң иртәгеһенә Панджширҙы тулыһынса баҫып алыу тураһында иғлан ителә&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|datepublished=2021-09-06|url=https://www.kommersant.ru/doc/4975539#id2096901|title=Талибы заявили о полном захвате провинции Панджшер|publisher=«[[Коммерсантъ]]»|accessdate=2021-09-06|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Ҡаршылыҡ фронты вәкилдәре яуап итеп, уларҙың частары «бөтә үҙән буйлап бөтә стратегик позицияларҙа торалар» һәм талибандарға һәм уларҙың партнерҙарына ҡаршы көрәште дауам итергә ниәтләйҙәр, тип белдерәләр&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web|datepublished=2021-09-06|url=https://ria.ru/20210906/afganistan-1748812267.html|title=Силы сопротивления опровергли заявление талибов о взятии Панджшера|publisher=«[[РИА Новости]]»|accessdate=2021-09-06|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Атап әйткәндә, Ҡаршылыҡ фронты вәкиле Али Назари Financial Times гәзитенә биргән интервьюһында ҡаршылыҡ көстәренең тауҙарға сигенеүен, унан партизан һуғышын дауам итәсәген белдерә&lt;ref&gt;{{cite web|datepublished=2021-09-06|url=https://ria.ru/20210906/afganistan-1748879929.html|title=Панджшерское сопротивление заявило, что переходит к партизанской войне|publisher=«[[РИА Новости]]»|accessdate=2021-09-06|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.
* 7 сентябрҙә «Талибан» Афғанстандың ваҡытлы хөкүмәте составы тураһында иғлан итә. Премьер-министр вазифаһын башҡарыусы итеп Мөхәммәт Хәсән Ахунд тәғәйенләнә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/12322617|title=«Талибан» объявил состав нового правительства Афганистана|website=ТАСС|date=2021-09-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|website=BBC News Русская служба|title=Талибы объявили состав временного правительства: что происходит в Афганистане|url=https://www.bbc.com/russian/news-58465123|date=2021-09-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/07/09/2021/613779c49a79471e0f351829|title=«Талибан» объявил состав правительства Афганистана|website=РБК|date=2021-09-07}}&lt;/ref&gt; һәм Хәйбәтулла Ахундзада Афғанстан [[Әмир (титул)|әмир]]е тип иғлан ителә.

== Ҡатнашыусылар ==

=== Халыҡ-ара көстәр ===
{{main|Международные силы содействия безопасности}}
Халыҡ-ара хәүефһеҙлеккә ярҙам итеү көстәре (ISAF) Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Именлек Советының 2001 йылдың 20 декабрендәге 1386-сы резолюцияһына ярашлы ойошторола. Талибан режимы ҡолатылғас, уларҙың илдә булыуы {{цитата|Афғанстан ваҡытлы идаралығына Ҡабулда һәм уның тирә-яғында хәүефһеҙлек тәьмин итеүҙә ярҙам күрһәтеү, Афғанстандың Ваҡытлы хакимиәте, шулай уҡ Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының шәхси составы хәүефһеҙ шарттарҙа эшләй алһын&lt;ref name=&quot;Резолюция 1386 СБ ООН&quot;/&gt;}} өсөн кәрәк була.

2003 йылдың авгусынан ISAF командованиеһы НАТО блогы тарафынан башҡарыла. Уның составына 48 ил инә (күпселеге НАТО ағзаһы), иң ҙур контингент Америка Ҡушма Штаттарынан.

2014 йылдың 1 июненә ҡарата, ISAF-тың дөйөм һаны 49 902 хәрби хеҙмәткәрҙәр тәшкил итә&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.isaf.nato.int/images/media/20140603_isaf-placemat-final.pdf |title=Архивированная копия |accessdate=2014-06-09 |deadlink=да |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714123657/http://www.isaf.nato.int/images/media/20140603_isaf-placemat-final.pdf |archivedate=2014-07-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714123657/http://www.isaf.nato.int/images/media/20140603_isaf-placemat-final.pdf |date=2014-07-14 }}&lt;/ref&gt;:

: [[Файл:ISAF-Logo.svg|20x20пкс]] '''Исаф (бөтәһе): 49 902;'''
{{кол|3}}
* {{Флаг|Австралия}} [[Австралия]] — 356.
* {{Флаг Австрии}} [[Австрия]] — 3.
* {{Флаг Азербайджана}} [[Әзербайжан]] — 94.
* {{Флаг Албании}} [[Албания]] — 72.
* {{Флаг Армении}} [[Әрмәнстан]] — 121.
* {{Флаг|Бельгия}} [[Бельгия]] — 147.
* {{Флаг|Болгария}} [[Болгария]] — 378.
* {{Флаг Боснии и Герцеговины}} [[Босния һәм Герцеговина]] — 53.
* {{Флаг|Великобритания}} [[Бөйөк Британия]] — 5 200.
* {{Флаг|Венгрия}} [[Венгрия]] — 100.
* {{Флаг|Дания}} [[Дания]] — 165.
* {{Флаг|Германия}} [[Германия]] — 2 695.
* {{Флаг Греции}} [[Греция]] — 10.
* {{Флаг|Грузия}} [[Грузия]] — 805.
* {{Флаг|Иордания}} [[Иордания]] — 1069.
* {{Флаг Ирландии}} [[Ирландия]] — 7.
* {{Флаг Исландии}} [[Исландия]] — 3.
* {{Флаг|Испания}} [[Испания]] — 247.
* {{Флаг|Италия}} [[Италия]] — 2 000.
* {{Флаг|Канада}} [[Канада]] — 1 900
* {{Флаг Латвии}} [[Латвия]] — 31.
* {{Флаг|Литва}} [[Литва]] — 83.
* {{Флаг Люксембурга}} [[Люксембург]] — 1.
* {{Флаг Северной Македонии}} [[Төньяҡ Македония|Македония]] — 152.
* {{Флаг Малайзии}} [[Малайзия]] — 2.
* {{Флаг|Монголия}} [[Монголия]] — 40.
* {{Флаг Нидерландов}} [[Нидерланды]] — 200.
* {{Флаг|Норвегия}} [[Норвегия]] — 67.
* {{Флаг|Новая Зеландия}} [[Яңы Зеландия]] — 2.
* {{Флаг Объединённых Арабских Эмиратов}} [[БҒӘ]] — 35.
* {{Флаг|Польша}} [[Польша]] — 968.
* {{Флаг Португалии}} [[Португалия]] — 66.
* {{Флаг|Румыния}} [[Румыния]] — 1 002.
* {{Флаг Сальвадора}} [[Сальвадор]] — 0.
* {{Флаг Словакии}} [[Словакия]] — 275.
* {{Флаг Словении}} [[Словения]] — 4.
* {{Флаг|США}} [[АҠШ]] — 32 800.
* {{Флаг|Тонга}} [[Тонга]] — 55.
* {{Флаг|Турция}} [[Төркиә]] — 457.
* {{Флаг Украины}} [[Украина]] — 27.
* {{Флаг Финляндии}} [[Финляндия]] — 95.
* {{Флаг|Франция}} [[Франция]] — 177.
* {{Флаг|Хорватия}} [[Хорватия]] — 146.
* {{Флаг|Черногория}} [[Черногория]] — 25.
* {{Флаг|Чехия}} [[Чехия]] — 250.
* {{Флаг|Швеция}} [[Швеция]] — 219.
* {{Флаг Эстонии}} [[Эстония]] — 20.
* {{Флаг Южной Кореи}} [[Көньяҡ Корея]] — 50.
{{кол-конец}}

=== Талибанға сит ил ярҙамы ===
АҠШ разведкаһы талибан боевиктарына ярҙам итеүҙә Пакистанды ғәйепләй. ВВС-тың «Тайный Пакистан» документаль фильмы авторҙары бер нисә Талибан яугиренән интервью ала, улар Пакистан яғынан ярҙам алыуҙары тураһында әйтә&lt;ref name=&quot;collins&quot;&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/10/111026_pakistan_us_taliban.shtml Сэм Коллинс. Расследование Би-би-си: Пакистан поддерживает талибов] {{V|22|8|2012}}&lt;/ref&gt;. Ялан командиры мулла Ҡасим: «Боевикҡа ике нәмә кәрәк: боеприпастар һәм ышыҡ. Пакистан мөһим роль уйнай. Беренсенән, беҙҙе ышыҡ менән тәьмин итә, икенсенән, беҙгә ҡорал бирә»&lt;ref name=&quot;collins&quot; /&gt;. Ялан командиры Наджиб: «[[Барак Обама|Обама]] бында күберәк хәрбиҙәр ебәреп, хәрби операциялар иҫәбен арттырғас, Пакистандың ярҙамы ла көсәйҙе»&lt;ref name=&quot;collins&quot; /&gt;.

НАТО көстәренә ҡаршы һуғышта Үзбәкстан ислам хәрәкәте террористик ойошмаһы ҡатнаша. Коалиция көстәренә юғары кимәлдәге һөжүм өсөн яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә ала&lt;ref&gt;[http://www.longwarjournal.org/archives/2013/01/isaf_kills_imu_facil.php ISAF kills and captures IMU operatives in Afghan north] {{V|16|2|2013}}&lt;/ref&gt;.

2009 йылда Афғанстан оборона министры Абдул Рәхим Вардак талибандарҙа башлыса Чечня, Төньяҡ Африка, Пакистандан 4000 сит ил кешеһе һуғыша, тип белдерә&lt;ref&gt;[http://www.cbsnews.com/2100-202_162-5376458.html Official: Foreign Fighters Helping Taliban] {{V|22|5|2013}}&lt;/ref&gt;.

Норвегия тикшеренеүсеһе Энни Стенерсен Афғанстанда һәм Пакистанда 2002—2006 йылдар араһында һәләк булған 120 боевиктың тормош юлын өйрәнә, шуларҙың 103-ө — сит ил кешеһе. Һәләк булыусылар араһында [[Мысыр]], [[Иордания]], [[Ираҡ]], [[Йемен]], [[Ҡаҙағстан]], [[Ливия]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Сәғүд Ғәрәбстаны]], [[Сүриә]], [[Тажикстан]], [[Үзбәкстан]]дан килеүселәр була.

Һуғыш барышында Афғанстанда сит ил кешеләренең булыу осраҡтары, шулай уҡ уларҙың хөкүмәткә ҡаршы көстәр хәрәкәттәрендә ҡатнашыуы теркәлә.

* 2007 йылда Канаданың The National Post гәзите Афғанстандағы Канада һалдатынан интервью ала, ул НАТО көстәренә иң ҡаты ҡаршылыҡты афғандар түгел, ә чечен боевиктары күрһәтә, тип белдерә&lt;ref&gt;[https://ba3f643a-a-62cb3a1a-s-sites.googlegroups.com/site/jihadismstudiesnet/publications/Stenersen-AQsFootSoldiers-authorversion.pdf?attachauth=ANoY7cqAkZhUFFT4lXp1LmjjK__-uTgtYW9diPSuPOFO96zy2FOrclfg2YhWdGs1q1CGGqQRdUKAZv-2IXYU0k3S0GkOzpBr2wkpYNioWsWTkO-KxpmERnq4h5sWGHIps6lIUm-C-ELMfWZtk_ScWiIfMhjwJ1yeHIByZeqf6zye0QxTrY4abKung_E9I7wCcBbACE-qy9Tc0CuXLVepIhXEfnDv6_ApQZyZiqHEKsQNkVLotLCYgfgS-5N66C2qfSNhEfzq5hL8jxO54VJAzKFf4KO642CGcg%3D%3D&amp;attredirects=0 Anne Stenersen. Al-Qaida’s foot soldiers: A study of the biographies of foreign fighters killed in Afghanistan and Pakistan between 2002 and 2006]{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (Appendix A) {{V|20|10|2012}}&lt;/ref&gt;.

* 2007 йылда контроль-үткәреү пунктында афған полицияһы Рәсәй Федерацияһы гражданины Андрей Владимирович Баталовты ҡулға ала. Уның автомобилендә 1000 фунт шартлатҡыс табыла&lt;ref&gt;[http://www.boston.com/news/world/asia/articles/2007/10/30/foreign_fighters_bolster_taliban/ Foreign fighters bolster Taliban] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080726073232/http://www.boston.com/news/world/asia/articles/2007/10/30/foreign_fighters_bolster_taliban/ |date=2008-07-26 }} {{V|22|8|2012}}&lt;/ref&gt;. Уның менән бергә тағы өс боевик тотола. Банда етәксеһе Баталовты үҙ-үҙенә ҡул һалыусы-террорсы итергә йыйыныуҙары тураһында әйтә&lt;ref&gt;[http://kp.ru/daily/24331.3/522903/ Дарья Асламова. Почему русский парень из Сибири стал шахидом-смертником?] {{V|22|8|2012}}&lt;/ref&gt;.

* 2010 йылдың көҙөндә Британияның The Guardian гәзите хәбәрселәре [[Лондон]]да йәшәүсе һәм Афғанстанға йыһатта ҡатнашыу өсөн килгән Талибан боевигынан интервью ала. Уның әйтеүенсә, Лондонда уның кеүек афғандар күп, улар йыһатта аҡса эшләй һәм мөмкин булғанда хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша&lt;ref name=&quot;ukbased&quot;&gt;[http://www.guardian.co.uk/world/2010/nov/24/uk-based-taliban-afghanistan Ghaith Abdul-Ahad and Jon Boone. UK-based Taliban spend months fighting Nato forces in Afghanistan]&lt;/ref&gt;.

* 2010 йылдың көҙөнә АҠШ-тың Баграмдағы төп төрмәһендә ҡулға алынған 50 боевик тотола, күбеһенсә пакистанлылар була&lt;ref name=&quot;ukbased&quot; /&gt;.

* 2011 йылдың майында НАТО һәм Афғанстан армияһы көстәре Забул провинцияһында 10 боевикты үлтерә. Мәйеттәрҙә Франция, Пакистан һәм Сәғүд Ғәрәбстаны граждандарының [[паспорт]]тары һәм шәхес таныҡлығы табыла&lt;ref name=&quot;Cruickshank&quot;&gt;[http://articles.cnn.com/2011-05-24/world/afghanistan.foreign.fighters_1_foreign-fighters-afghanistan-pakistan-qaeda?_s=PM:WORLD Paul Cruickshank and Tim Lister. NATO on alert for influx of foreign fighters in southern Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308112303/http://articles.cnn.com/2011-05-24/world/afghanistan.foreign.fighters_1_foreign-fighters-afghanistan-pakistan-qaeda?_s=PM:WORLD |date=2012-03-08 }} {{V|22|8|2012}}&lt;/ref&gt;.

* 2011 йылдың майында Афғанстандың именлек көстәре Нуристан провинцияһында афған-пакистан сиген үткән бер төркөм боевиктар менән һуғыша. Провинция губернаторы Джамалюддин Бадр мәғлүмәттәре буйынса, алыш барышында 25 сит ил боевигы — [[ғәрәптәр]], [[чечендар]] һәм пакистанлылар үлтерелә йәки яралана&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/asia/2011/05/2011539930872402.html Afghan forces kill foreign fighters] {{V|22|8|2012}}&lt;/ref&gt;.

* 2011 йылдың яҙында НАТО һәм афған армияһы Германияла йәшәүсе марокколыны ҡулға ала. Афғанстанда коалицион көстәргә ҡаршы һуғышыр өсөн күп кенә сит ил кешеләренең Пакистанға килеүен күреүе тураһында хәбәр итә&lt;ref name=&quot;Cruickshank&quot; /&gt;.

* 2011 йылда Интернет селтәрендә Үзбәкстан ислам хәрәкәте төшөргән пропагандистик видеояҙма сыға. Унда хәрәкәт вәкиле [[Ҡондоҙ (ҡала)|Ҡондоҙ]] янында «[[Эссен]]дан ағай» (Германия) Абдулланың америка һалдаттары менән алышта һәләк булыуы тураһында хәбәр итә. Вәкил әйтеүенсә, боевик Афғанстанда халыҡ-ара көстәр составында хеҙмәт иткән немец ғәскәрҙәренә һөжүм итергә теләгән&lt;ref&gt;[http://www.spiegel.de/international/world/home-grown-militant-terrorists-claim-german-jihadist-dead-in-afghanistan-a-766406.html Yassin Musharbash. Terrorists Claim German Jihadist Dead in Afghanistan] {{V|22|8|2012}}&lt;/ref&gt;.

* 2012 йылдың апрелендә Гильменд провинцияһындағы операция барышында 27 боевик һәләк була. Афғанстан эске эштәр министры мәғлүмәттәре буйынса, һәләк булғандар араһында Пакистан һәм Сәғүд Ғәрәбстанының ете гражданы була&lt;ref&gt;[http://www.tolonews.com/en/afghanistan/6054-seven-of-27-insurgents-killed-in-helmand-were-foreigners Seven of 27 Insurgents Killed in Helmand Were Foreigners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120822083602/http://www.tolonews.com/en/afghanistan/6054-seven-of-27-insurgents-killed-in-helmand-were-foreigners |date=2012-08-22 }} {{V|22|8|2012}}&lt;/ref&gt;.

* 2012 йылдың авгусында «Йыһатсы төрөк» [[сайт]]ында Афғанстанда һәләк булған ете [[Төрөктәр|төрөк]] боевигын маҡтаған видеояҙма барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;[http://www.longwarjournal.org/threat-matrix/archives/2012/08/video_eulogizes_turkish_fighte.php Video eulogizes Turkish fighters killed in Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020072200/http://www.longwarjournal.org/threat-matrix/archives/2012/08/video_eulogizes_turkish_fighte.php |date=2012-10-20 }} {{V|20|10|2012}}&lt;/ref&gt;.

== Юғалтыуҙар ==

=== Халыҡ-ара коалиция ===
[[Файл:Coalition military casualties in afghanistan by month.svg|thumb|Һуғыш башланғандан алып халыҡ-ара коалицияның юғалтыуҙар графигы]]
[[Файл:Iraq and Afghanistan Memorial Santa Monica Beach LA March 2008.jpg|thumb|Афғанстанда һәм Ираҡта һәләк булған америка һалдаттарының «ҡәберлеге». Санта-Моника пляжы, [[Лос-Анджелес]]]]
АҠШ һәм Британия оборона министрлыҡтары, шулай уҡ iCasualties.org бойондороҡһоҙ сайты мәғлүмәттәре буйынса, 2014 йылдың 31 декабренә тиклем халыҡ-ара коалицияның «Сыҙамлы азатлыҡ» операцияһы барышында (башлыса Афғанстанда) хәрби һәм хәрби булмаған юғалтыуҙары 3485-тән ашыу хәрби тәшкил итә. АҠШ (2356), Бөйөк Британия (453), Канада (162&lt;ref&gt;«''В период с начала кампании в Афганистане до 12 марта 2014 года, когда кампания была официально завершена… '''162''' погибли, 2179 были ранены''»&lt;br&gt;Отношение канадцев к афганской кампании // «Зарубежное военное обозрение», № 4 (805), апрель 2014. стр. 96&lt;/ref&gt;), Франция (88&lt;ref&gt;«''France’s largest military commitment since the Algerian war for independence… cost the country '''88''' of its troops and injured another 725.''»&lt;br&gt;Bruce Crumley. [https://world.time.com/2012/12/08/ceremony-for-returning-troops-closes-french-combat-mission-in-afghanistan/ Ceremony for Returning Troops Closes French Combat Mission in Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927082943/https://world.time.com/2012/12/08/ceremony-for-returning-troops-closes-french-combat-mission-in-afghanistan/ |date=2020-09-27 }} // «Time» от 8 декабря 2012&lt;/ref&gt;), Германия (55&lt;ref&gt;«''За период участия в МССБ, которая действует с 2001 года, там погибли '''55''' военнослужащих ФРГ''»&lt;br&gt;Германия // «Зарубежное военное обозрение», № 3 (804), март 2014. стр. 96&lt;/ref&gt;) ҙур юғалтыуҙар кисерә.

Хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең күбеһе ҡулдан эшләнгән шартлатыу ҡулайламаларынан һәләк була. Яҡынса мәғлүмәттәр буйынса, 2010 йылда дошмандың яуыз ғәмәлдәренән дөйөм юғалтыуҙарҙың 58 процентын (630 хәрби хеҙмәткәрҙең 368-е) — дошмандың мина-шартлатыу ҡулайламаларын ҡулланыуҙан, 2011 йылда 51 процентын (492 хәрби хеҙмәткәрҙең 522-һе) тәшкил итә.

* Үрҙә һанап үтелгән юғалтыуҙарға Европа берлеге полицияһы хеҙмәткәрҙәре араһында һәләк булыусылар инмәй. Улар Афғанстанға EUPOL — Afghanistan программаһы буйынса килә, әммә ИСАФ һалдаттары түгел.
:* 2007 йылдың 15 авгусында Ҡабулда автомобилде шартлатыу һөҙөмтәһендә 3 немец полицейскийы һәләк була, тағы ла 1 кеше яралана&lt;ref&gt;Происшествия // «Зарубежное военное обозрение», № 10 (727), 2007. стр. 89&lt;/ref&gt;;
:* 2014 йылдың 17 ғинуарында Ҡабулда ресторанға һөжүм яһала, EUPOL-дың тағы 2 хеҙмәткәре һәләк була&lt;ref&gt;«''17 January 2014, a Danish EUPOL civilian staff member along with a British member of the close protection team who was working with EUPOL Afghanistan, were killed in Kabul following an attack at a restaurant.''»&lt;br&gt;[http://www.eupol-afg.eu/?q=node/411#sthash.KgWdEvVh.dpuf EUPOL condemns attack on restaurant in Kabul] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140122131743/http://www.eupol-afg.eu/?q=node%2F411#sthash.KgWdEvVh.dpuf |date=2014-01-22 }} / официальный сайт EUPOL — Afghanistan&lt;/ref&gt;.

* Шулай уҡ үрҙә һанап үтелгән юғалтыуҙарға Афғанстанда рөхсәт менән һәм коалиция илдәре мәнфәғәтендә эшләгән сит ил шәхси хәрби һәм именлек компаниялары хеҙмәткәрҙәре инмәй. Шул уҡ ваҡытта, 2009 йылдың декабрь башына Афғанстанда шәхси хәрби һәм һаҡ компанияларының 104 000 хеҙмәткәре эшләй&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/mundo/internacional/2009/12/091205_1215_afganistan_contratistas_wbm.shtml Afganistán: una guerra «subcontratada»] // «BBC Mundo» от 5 декабря 2009&lt;/ref&gt;. Артабан, Афғанстан хөкүмәте талабы буйынса&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2010/08/17/private/ Карзай решил выгнать из Афганистана частных охранников] // «Lenta.RU» от 17 августа 2010&lt;/ref&gt;, уларҙың һаны кәмей. 2012 йыл уртаһына ҡарата, Афғанстанда сит ил шәхси хәрби компанияларының 40 меңгә яҡын хеҙмәткәре иҫәпләнә&lt;ref&gt;Т. Камов. О деятельности частных военных компаний в Афганистане // «Зарубежное военное обозрение», № 7 (784), июль 2012. стр. 86&lt;/ref&gt;.

Тулы булмаған мәғлүмәттәр буйынса, Афғанстанда коалиция көстәренең кәм тигәндә 1906 контрактсыһы һәләк була.

=== Афғанстандың именлек көстәре ===
Афған хәүефһеҙлеге көстәре лә юғалтыуҙар кисерә. АҠШ Конгресының 2012 йылғы отчётында түбәндәге мәғлүмәттәр бирелә&lt;ref&gt;Susan G. Chesser. [https://fas.org/sgp/crs/natsec/R41084.pdf Afghanistan Casualties: Military Forces and Civilians] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109043850/http://www.fas.org/sgp/crs/natsec/R41084.pdf |date=2016-01-09 }} CRS Report for Congress (December 6, 2012) стр. 3-4&lt;/ref&gt;:

* 2007 йылда афған армияһында 278 кеше үлтерелә һәм 750 яралана, шулай уҡ 688 кеше үлтерелә һәм 1036 милли полиция, сик буйы полицияһы һәм урындағы полиция хеҙмәткәре яралана;
* 2008 йылда — 252 һәм 875, 724 һәм 1209;
* 2009 йылда — 292 һәм 859, 639 һәм 1145;
* 2010 йылда — 821 һәм 775, 1292 һәм 743;
* 2011 йылда — 511 һәм 256, 569 һәм 552;
* 2012 йылда — 173 һәм 327, 349 һәм 418;

2012 йылдың 4 декабрендә Афғанстан оборона министрлығы вәкиле Заһир Азими хәбәр итеүенсә, Афғанстандың именлек көстәре оборона эштәрен үҙ өҫтөнә алған һайын, уларҙың хәрби юғалтыуҙары арта башлай. Улар 2011 йыл күрһәткестәренән артып, айына «яҡынса 110 һалдат һәм 200 полицейский» кимәленә етә&lt;ref&gt;[http://russian.news.cn/world/2012-12/04/c_132017474.htm Боевые потери сил безопасности Афганистана ежемесячно превышают 300 человек]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} «Синьхуа» от 4 декабря 2012&lt;/ref&gt;.

НАТО-ның рәсми мәғлүмәттәре буйынса, 2013 йыл дауамында Афғанстандың именлек көстәренең юғалтыуҙары 4350 кеше һәләк була&lt;ref name=autogenerated5&gt;Происшествия // журнал «Зарубежное военное обозрение», № 1 (814), январь 2015&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың 23 октябрендә Афғанстан оборона министрлығы вәкиле Заһир Азими хәбәр итеүенсә, 2003—2014 йылдың 23 октябренә тиклемге алыштарҙа Афғанстан милли армияһының 2853 һалдаты һәләк була&lt;ref&gt;[http://www.afghanistantimes.af/news_details.php?id=9352&amp;cid=1 2,853 ANA troops killed in action since 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141023143734/http://www.afghanistantimes.af/news_details.php?id=9352&amp;cid=1 |date=2014-10-23 }} // «The Afghanistan Times» от 23 октября 2014&lt;/ref&gt;.

НАТО-ның рәсми мәғлүмәттәре буйынса, 2014 йыл дауамында афған хәүефһеҙлеге көстәре 4634 кеше юғалта&lt;ref name=autogenerated5 /&gt; (2014 йылдың ғинуарынан 28 декабренә тиклем һәләк булғандарҙың 3200-гә яҡыны — полицейскийҙар, ҡалғандары — хәрби хеҙмәткәрҙәр, сик буйы, махсус хеҙмәттәр хеҙмәткәрҙәре һ.б.)&lt;ref&gt;[http://www.newser.com/story/200524/us-nato-formally-end-afghanistan-war.html US, NATO Formally End Afghanistan War]&lt;/ref&gt;.

=== Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы һәм башҡа халыҡ-ара ойошмалар персоналы ===

=== Талибан ===

=== Граждандар араһында ҡорбандар ===

=== Күрше илдәрҙә ҡорбандар ===
Һуғыш Афғанстан территорияһында ғына алып барылмай.

АҠШ Пакистандағы сәптәргә һөжүм итеү өсөн пилотһыҙ осоу аппараттарын йыш ҡуллана. Көнбайыш киң мәғлүмәт саралары мәғлүмәттәре буйынса, 2004 йылдың июненән 2012 йылдың сентябренә тиклем америка пилотһыҙ осоу аппараттарының Пакистанға һауа һөжүме һөҙөмтәһендә 2562-нән 3325-кә тиклем кеше һәләк була&lt;ref&gt;О применении Соединёнными Штатами БЛА в Афганистане // «Зарубежное военное обозрение», № 2 (791), 2013. стр. 105&lt;/ref&gt;.

== Һуғыш эҙемтәләре ==

=== Афғанстанда наркотиктар етештереү ===
[[Файл:U.S. Marine in a poppy field, c. June 2005.jpg|thumb|АҠШ-тың диңгеҙ һалдаты мәк яланында]]
[[Файл:Afghan poppies.jpg|thumb|Репортёр «Америка тауышы» репортёры [[фермер]]ҙан интервью ала]]
[[Файл:Australian-Afgan Army patrol April 2010.jpg|thumb|[[Австралия]] һалдаттары мәк яланында]]
НАТО ғәскәрҙәре индерелгәндән һуң, наркотиктар етештереү арта. Ҡайһы бер Рәсәй тикшеренеүселәре раҫлауынса, «Буш хакимиәте героин етештереүҙең йылдам үҫеүенә күҙ йомоп ҡарай»&lt;ref name=&quot;nationalsecurity.ru&quot;&gt;http://www.nationalsecurity.ru/library/00021/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110801010921/http://www.nationalsecurity.ru/library/00021/ |date=2011-08-01 }} Производство опийных наркотиков (героина) в Афганистане: инфраструктура наркобизнеса&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://gazeta.aif.ru/online/aif/1348/40_01 Афганская доза России. Георгий ЗОТОВ. © 1997—2008 ЗАО «[[Аргументы и факты]]» № 35 (1348) от 30.08.2006]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Владислав Шурыгин.'' [http://87.242.98.49/newsA.php4?st=1042769640 Афганистан: Буш, ложь и героин]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; (был наркотиктар бизнесына ҡаршы әүҙем көрәш алып барылһа, Америка ғәскәрҙәренең юғалтыуҙары ҡырҡа артыр тип ҡурҡыу менән бәйле булыуы ихтимал&lt;ref&gt;''Бахтияр Ахмедханов. ''[https://web.archive.org/web/20070224231323/http://www.mn.ru/issue.php?2006-35-57 «Слёзы Аллаха — наши слёзы»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Известно заявление [[Холбрук, Ричард|Р. Холбрука]] о том, что ''с учётом роста безработицы уничтожение афганских маковых плантаций не только бесполезно и неэффективно, но и контрпродуктивно, поскольку афганские крестьяне могут перейти на сторону талибов'' [http://www.narkotiki.ru/expert_6788.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111016232923/http://www.narkotiki.ru/expert_6788.html |date=2011-10-16 }}.&lt;/ref&gt;). Швейцария [[Журналистика|журналисы]] Р. Лабевьер ҙа ошоға оҡшаш фекерҙә, ул «Доллары террора. Соединённые Штаты и исламисты» китабы авторы. Афғанстанда американдар наркотик һәм ҡорал &quot;[[бизнес]]&quot;ынан, террорсыларҙы финанслауҙан өҫтәмә [[килем]] ала, тип раҫлай&lt;ref name=&quot;7days.belta.by&quot;&gt;''Антон Андреенко''. [http://7days.belta.by/7days.nsf/last/662AD413E69D608642256D9100519DFF?OpenDocument Кто стоит за глобальным наркотерроризмом]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. [[Дәүләт думаһы|Дәүләт Думаһы]] депутаты Андрей Кокошин: «НАТО-ның америка союздаштарының әфиүнды героинға эшкәртеү буйынса предприятиеларҙы бөтөрөү тураһындағы бөтә тәҡдимдәре кире ҡағыла, сөнки был АҠШ һәм НАТО таянған кешеләрҙең ҡеүәтен һәм мөмкинлектәрен ҡаҡшата»&lt;ref name=&quot;www.expert.ru/articles/2009/03/30/afghan&quot;&gt;https://web.archive.org/web/20090401031401/http://www.expert.ru/articles/2009/03/30/afghan/ Повод к замирению «Эксперт Online»/30 марта 2009&lt;/ref&gt;.

'''Эшкәртелмәгән опий етештереү (тонна'''&lt;ref name=&quot;Махмадиев2&quot;&gt;[http://www.kreml.org/opinions/102481322? Айдар Махмадиев. Нельзя преуменьшать опасность, исходящую от производства наркотиков в Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131115051124/http://www.kreml.org/opinions/102481322 |date=2013-11-15 }} {{V|6|5|2009}}&lt;/ref&gt;'''):'''

2000 йылдың июлендә талиптар мәк үҫтереүҙе тыя. 2002 йыл — Талибан режимы ҡолатылғандан һуң беренсе йыл.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1999 йыл
! 2000 йыл
! 2001 йыл
! 2002 йыл
! 2003 йыл
! 2004 йыл
! 2005 йыл
! 2007 йыл
! 2008 йыл
! 2009 йыл
! 2010 йыл
! 2013 йыл
! 2014 йыл
! 2015 йыл
! 2016 йыл
! 2018 йыл
! 2019 йыл
! 2020 йыл
|-
| 4565
| 3276
| 185
| 2700
| 3400
| 4200
| 4100
| 8200&lt;ref name=&quot;на игле&quot;&gt;[http://www.oreanda.ru/ru/news/20090413/common/popnews/article381224/ На афганской игле] {{V|6|5|2009}}&lt;/ref&gt;
| 7700&lt;ref name=&quot;на игле&quot; /&gt;
| 6900&lt;ref&gt;[http://www.ca-news.org/news/302131?from=ya Наркокурьеры осваивают новые маршруты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104045610/http://www.ca-news.org/news/302131?from=ya |date=2011-11-04 }} {{V|28|1|2010}}&lt;/ref&gt;
| 3600&lt;ref&gt;[http://www.afghanistan.ru/doc/18473.html УНП ООН опубликовало доклад о производстве опиума в Афганистане]&lt;/ref&gt;
| 5500&lt;ref&gt;[https://www.gazeta.ru/social/2013/11/13/5750845.shtml Производство опиума в Афганистане вновь стало расти и почти достигло объёмов 2011 года — Газета.Ru&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
| 3300&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[https://www.ivran.ru/articles?artid=10715 Статьи&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
| 4800&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;
| 9000&lt;ref&gt;[https://www.unodc.org/unodc/ru/frontpage/2017/November/afghan-opium-production-jumps-to-record-level--up-87-per-cent_-survey.html Производство афганского опийного мака выросло на 87 процента: Обзор&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
| 5500&lt;ref&gt;[https://afghanistan.ru/doc/136487.html Афганистан. Ру | США: В Афганистане возросло производство опийного мака&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
| 6700&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20200726/1574734904.html «Все наживаются на маке». Кто стоит за наркотрафиком из Афганистана — РИА Новости, 26.07.2020&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
| 6300&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/12124743 Эксперт: приход талибов к власти может привести к появлению «наркогосударства» — Международная панорама — ТАСС&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
|}
Рәсәй Федерацияһының Наркотиктар әйләнешен контроллек итеү федераль хеҙмәте етәксеһе Виктор Ивановтың мәғлүмәттәренә ярашлы, 2001—2008 йылдарҙа Афғанстанда опиаттар һәм героин етештереү 2 — 2,5 тапҡырға артҡан&lt;ref&gt;[http://www.narkotiki.ru/ocomments_6613.html О наркоситуации в Российской Федерации: новые вызовы и угрозы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106200144/http://www.narkotiki.ru/ocomments_6613.html |date=2014-01-06 }}&lt;/ref&gt;. [[Киң мәғлүмәт саралары]] хәбәр итеүенсә, Афғанстан марихуана һәм гашиш етештереү буйынса Марокконан һуң донъяла икенсе урынға сыҡҡан, ә Афғанстандағы келәттәрҙә, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы мәғлүмәттәренә ярашлы, мең тоннанан ашыу саф героин һаҡлана&lt;ref name=&quot;ura-inform&quot;&gt;{{cite web| author        =| last        =| first        =| authorlink        =| coauthors        =| datepublished        =2006-01-15| url        =http://ura-inform.com/ru/society/2009/01/15/narko#| title        =США и НАТО не хотят бороться с наркотиками| format        =| work        =| publisher        =Ура-информ| accessdate        =2010-03-27| lang        =ru| description        =| archiveurl        =| archivedate        =}}
&lt;/ref&gt;. Ҡайһы берҙә 2001—2008 йылдар араһында етештерелгән опиат күләме 44 тапҡырға артҡан, тип раҫлана (үрҙә килтерелгән таблицаны ҡарағыҙ), әммә шуны иҫтә тоторға кәрәк: 2001 йылда героин етештереү күрһәткесе шикле күренә. 1999 йыл менән сағыштырғанда 2001 йылда уңыш ҡырҡа кәмей. Беренсенән, 2000 йылда талибтар халыҡ-ара баҫым аҫтында опий мәге үҫтереүҙән тыйылып тора, икенсенән, шул йылда көслө [[ҡоролоҡ]] була. Әммә сәсеүлектәрҙе юҡ итеү бары тик күҙ буяу өсөн генә булған тигән дәлилдәр бар&lt;ref&gt;''А. А. Куртов.'' [http://www.kisi.kz/img/docs/970.pdf Наркобизнес в Центральной Азии: история болезни и пути лечения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130616012516/http://www.kisi.kz/img/docs/970.pdf |date=2013-06-16 }}. С. 11. {{V|6|5|2009}}&lt;/ref&gt;. 2001 йылда етештереү күләменең ҡырҡа кәмеүенә аңлатма биреп, [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның Көнсығышты өйрәнеү институтының Афғанстан секторы етәксеһе Виктор Коргун былай тип билдәләй: «…уңыш бер аҙ ғына кәмей: әфиүм сеймалы илдәге һуғыш ваҡытында яҡшыраҡ ваҡытҡа тиклем һаҡлана, ә талибтар тар-мар ителгәс, уның запастары ҡабаттан баҙарға сығарыла»&lt;ref name=&quot;Махмадиев&quot; /&gt;. Тажикстан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Наркотиктарға ҡаршы көрәш агентлығының элекке хеҙмәткәре Хәйҙәр Мәхмәҙиев 2001 йылда контрабанданың кәмеүен йә Афғанстанда әфиүм сеймалы культураларын сәсеү туҡтатылыуы тураһында хәбәрҙәрҙе белмәй&lt;ref name=&quot;Махмадиев&quot; /&gt;. Быларҙың барыһы ла сеймал етештереүҙең 2001 йылда [[статистика]]ла күрһәтелгән 185 тоннанан артып китеүе тураһында һөйләй, әммә был мәсьәләлә аныҡлыҡ юҡ.

=== Панджшер конфликты ===
[[Файл:USMC-10825.jpg|thumb|left|300px]]
2021 йылдың 17 авгусында вице-президент Амрулла Сәлих, Афғанстан Конституцияһы положениеларына һылтанып, Панджшер үҙәнендәге хәрби базанан үҙен Афғанстан [[президент]]ы тип иғлан итә һәм унан талибандарға ҡаршы хәрби операцияларҙы дауам итергә вәғәҙә бирә. Уның президент вазифаһына дәғүәләрен Әхмәд Масуд һәм Афғанстан Ислам Республикаһының оборона министры Бисмиллах Мөхәммәди Хан хуплай. 2021 йылдың 17 авгусында Панджширҙың ҡаршылыҡ көстәре провинцияның баш ҡалаһы Чарикарҙы тартып ала. 6 сентябргә талибтар [[үҙән]]дең күп өлөшөн яңынан үҙ контроле аҫтына ала, әммә үрге үҙәндәрҙә ҡораллы ҡаршылыҡ дауам итә. Үҙәндәге бәрелештәр сентябрь уртаһында туҡтай тиерлек. Хәбәрҙәр буйынса, Салех менән Масуд сентябрь аҙағында күрше Тажикстанға ҡаса.

==== Украиналағы конфликтта ҡатнашыу ====
Foreign Policy журналы Рәсәй яғында Украиналағы низағта ҡатнашыу өсөн Афғанстан Милли армияһының элиталы командование корпусы ағзаларын йыйыу осраҡтары тураһында яҙа. Баҫма, АҠШ һәм Көнбайыш союздаштар Афғанстандан ашығыс рәүештә сыҡҡандан һуң, элекке хәрбиҙәрҙең ниндәй хәлгә эләгеүҙәре тураһында һөйләй. Фараз ителеүенсә, 20 000-дән 30 000-гә тиклем афған командованиеһы ирекмәне [[Эшһеҙлек|эшһеҙ]] ҡала. Үрҙә килтерелгән дәлилдәргә ярашлы, хеҙмәткә алыныусыларҙы Афғанстандан [[Иран]]ға, ә һуңынан Рәсәйгә оҙаталар, шунан һуң улар менән бәйләнеш өҙөлә&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://foreignpolicy.com/2022/10/25/afghanistan-russia-ukraine-military-recruitment-putin-taliban/|title=Russia’s Recruiting Afghan Commandos|author=Lynne O’Donnell|website=Foreign Policy|access-date=2022-10-28}}&lt;/ref&gt;.

== Мәҙәниәттә ==

=== Нәфис фильмдар ===
* «Кавалерия» (2018, АҠШ) нәфис фильмы.
* «Машина войны» (2017, АҠШ) нәфис фильмы.
* «Братья» (2009, АҠШ) нәфис фильмы.
* «Железный человек» (2008, АҠШ) нәфис фильмы.
* «Уцелевший» (2013, АҠШ) нәфис фильмы.
* «Парни со стволами» (2016, АҠШ) нәфис фильмы.

=== Нәфис әҙәбиәт ===
* {{книга
 | автор         = [[Дауди, Ильяс Дильшатович|Ильяс Дауди]]
 | заглавие      = «Цугцванг обер-лейтенанта Бруно Тевса». Военная повесть
 | место         = Москва
 | издательство  = ДеЛибри
 | год           = 2020
 | страниц       = 181
 | isbn          = 978-5-4491-1164-7
 | ref           = Ильяс Дауди
 | nodot= 1
}}
* {{книга
 | автор         = [[Дауди, Ильяс Дильшатович|Ильяс Дауди]]
 | заглавие      = «В круге Кундузском». Военно-исторический роман-трилогия
 | место         = Москва
 | издательство  = ДеЛибри
 | год           = 2020
 | страниц       = 181
 | isbn          = 978-5-4491-0575-2
 | ref           = Ильяс Дауди
 | nodot= 1
}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Список войн Афганистана
* Мирный процесс в Афганистане
* «Дневник афганской войны»
* Список авиационных потерь международной коалиции в Афганистане
* {{Тәржемәһеҙ 3|Вывод американских войск из Афганистана (2011—2016)||en|Withdrawal of United States troops from Afghanistan (2011–2016)}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* [[:ru:Асатрян, Георгий Эминович|Асатрян Г. Э.]] Военно-политическая стратегия США в Афганистане (2001—2008 гг.). Антитеррористический аспект. Документы и материалы. // Образование. Наука. Научные кадры. 2014. № 4. С. 259—261.
* [[:ru:Асатрян, Георгий Эминович|Асатрян Г. Э.]] [https://cyberleninka.ru/article/n/antiterroristicheskaya-politika-ssha-v-afganistane-na-nachalnom-etape-20012005-perioduspeha Антитеррористическая политика США в Афганистане на начальном этапе. Период успеха (2001—2005 гг.)] // Историческая и социальная образовательная мысль. 2014. Т. 6. № 6. Ч. 1. С. 38—40.
* [[:ru:Асатрян, Георгий Эминович|Асатрян Г. Э.]] [https://cyberleninka.ru/article/n/kontrterroristicheskaya-politika-ssha-v-afganistane-destabilizatsiya-situatsii-2006-2008-gg Контртеррористическая политика США в Афганистане. Дестабилизация ситуации (2006—2008 гг.)] // [[:ru:Вестник Томского государственного университета|Вестник Томского государственного университета]]. 2015. № 2 (34). С. 103—107.
* [[:ru:Асатрян, Георгий Эминович|Асатрян Г. Э.]] [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01006648507?page=1 Эволюция контртеррористической политики США в Афганистане]{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} : 2001—2008 гг. : автореферат дис. … канд. ист.наук : 07.00.15 / Асатрян Георгий Эминович; [Место защиты: Рос. гос. гуманитар. ун-т (РГГУ)]. — Москва, 2016. — 26 с.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20130429230918/http://www.isaf.nato.int/ Официальный сайт Международных сил содействия безопасности в Афганистане (ISAF)] /webarchive/

{{Внешние ссылки}}

[[Категория:Бөйөк Британия һуғыштары]]
[[Категория:АҠШ һуғыштары]]
[[Категория:Афғанстан һуғыштары]]
[[Категория:Википедия:Статьи, требующие конкретизации]]</text>
      <sha1>e06pxuv3xz95khv7wuivq71cr85ed9d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Һинд океанында ер тетрәүе (2004)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186670</id>
    <revision>
      <id>1306173</id>
      <parentid>1287626</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T18:19:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45942" sha1="5e6ny7c0hkip8a3qh6j890rw6rb6r35" xml:space="preserve">{{Ер тетрәү
| название = 2004 йылда Һинд океанында ер тетрәүе
| изображение = {{ПозКарта+|Һинд океаны
  |width  = 300
  |float  = center
  |border = none
  |places = {{ПозКарта~|Һинд океаны|lat=	3.316|long=95.854|mark=Bullseye1.svg|marksize=40|position=top}}
  |alt    = physical
  }}
| изображение2 = 2004-tsunami.jpg
| дата = 07:58:53 26 декабря 2004(по местному времени) &lt;br&gt;00:58:53 26 декабрь 2004 йыл ([[UTC]])
| магнитуда = 9,1—9,3 магнитуда мәле шкалаһы M&lt;sub&gt;w&lt;/sub&gt;
| глубина = 30 км
| расположение эпицентра = {{Coord|3.316|N|95.854|E|type:event_scale:50000000|display=inline,title}}
| затронутые страны = {{флагификация|Индонезия}}&lt;br&gt;{{флагификация|Шри-Ланка}}&lt;br&gt;{{флагификация|Индия}}&lt;br&gt;{{флагификация|Таиланд}}&lt;br&gt;{{флагификация|Мальдивы}}&lt;br&gt;{{флагификация|Мадагаскар}}&lt;br&gt;{{флагификация|Сомали}}&lt;br&gt;{{флагификация|Малайзия}}&lt;br&gt;{{флагификация|Мьянма}}&lt;br&gt;{{флагификация|Танзания}}&lt;br&gt;{{флагификация|ЮАР}}&lt;br&gt;{{флагификация|Кения}}&lt;br&gt;{{флагификация|Сейшелы}}&lt;br&gt;{{флагификация|Йемен}}&lt;br&gt;{{флагификация|Бангладеш}}&lt;br&gt;{{флагификация|Оман}}&lt;br&gt;{{флагификация|Маврикий}}&lt;br&gt;{{флагификация|Австралия}}
| цунами = була
| пострадавшие = 230 меңгә яҡын кеше һәләк була 
}}

'''[[Һинд океаны]]нда''' '''һыу аҫты [[ер тетрәү]]е''' [[2004 йыл|2004 йылдың]] [[26 декабрь|26 декабрендә]] 00:58:53 UTC (урындағы ваҡыт буйынса 07:58:53) сәғәттә, йәкшәмбе көндө, хәҙерге тарихта иң үлемесле [[цунами]] арҡаһында барлыҡҡа килә. Төрлө баһалар буйынса, ер тетрәү магнитудаһы 9,1-ҙән 9,3-кә тиклем тәшкил итә. Күҙәтеүҙәр тарихында был ер тетрәү иң көслө ер тетрәүҙәр өслөгөнә (тройка) инә.

Ер тетрәү эпиүҙәге Һинд океанында, [[Суматра]] ([[Индонезия]]) утрауының төньяҡ-көнбайыш ярына яҡын ятҡан Симёлуэ утрауынан төньяҡҡараҡ урынлашҡан. Цунами Индонезия, [[Шри-Ланка]], [[Һиндостан|һиндостандың көньяғы]], [[Таиланд]] башҡа илдәрҙең ярҙарына барып етә. Тулҡындарҙың бейеклеге 15 метрҙан ашыу була. Цунами ҙур емерелеүҙәргә килтерә һәм кешеләр бик күп һәләк була. Ер тетрәү эҙемтәләре хатта эпиүҙәктән 6900 км алыҫлыҡта ятҡан тойолдо Порт-Элизабетта, [[Көньяҡ Африка Республикаһы]]нда ла тойолдо.

Төрлө баһалар буйынса, 225 меңдән 300 меңгә тиклем кеше һәләк булған. Һәләк булыусыларҙың теүәл һаны билдәһеҙ, сөнки һыу ағымы бик күп кешене океанға алып киткән.

Был ер тетрәү магнитудаһының төрлө баһалары бар. АҠШ геологгия хеҙмәте (USGS) магнитуда шкалаһын 9,1 M&lt;sub&gt;w&lt;/sub&gt; тип баһалайref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/official20041226005853450_30/executive|title=M 9.1 - 2004 Sumatra - Andaman Islands Earthquake|publisher=[[USGS]]|accessdate=2020-06-25|archive-date=2019-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190926105014/https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/official20041226005853450_30/executive|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Айырым тикшеренеүселәр уйлауынса, оҙайлы ваҡытҡа иҫәпләнгән тирбәлеүҙәрҙе иҫәпкә алғанда, баһа 9,3 М тиклем күтәрелеүе мөмкин&lt;sub&gt;w&lt;/sub&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.newscientist.com/article/dn6991-power-of-tsunami-earthquake-heavily-underestimated/|title=Power of tsunami earthquake heavily underestimated|author=Maggie Mckee|website=New Scientist|date=2005-02-09|accessdate=2020-06-25|archive-date=2020-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805024015/https://www.newscientist.com/article/dn6991-power-of-tsunami-earthquake-heavily-underestimated/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

1900 йылдан алып 2004 йылға тиклем 1960 йылда Бөйөк Чили ер тетрәүе (9,5 магнитуда), 1964 йылда Айси-бәй ҡултығындағы Бөйөк Аляска ер тетрәүе (9,2), 1952 йылда Камчатканың көньяҡ яры янында Төньяҡ-Курил цунамиһы арҡаһында ер тетрәү (9,0) теркәлгән&lt;ref name=&quot;lar&quot;&gt;[https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/browse/largest-world.php 20 Largest Earthquakes in the World] {{Архивировано|url=https://archive.today/20180111055221/https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/browse/largest-world.php |date=2018-01-11 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Был ер тетрәүҙәрҙең һәр ҡайһыһы шулай уҡ цунамиға (Тымыҡ океанда) килтерә, әммә һәләк булыусылар байтаҡҡа аҙыраҡ булды (иң күбе — бер нисә мең кеше).

Төп ер тетрәү гипоүҙәге 3,316° төньяҡ киңлеге, 95,854° көнсығыш оҙонлоғо (3° 19′ төньяҡ киңлеге, 95° 51,24′ көнсығыш оҙонлоғо) координаталары нөктәһендә, Суматранан көнбайышҡа табан 160 км алыҫлыҡта, диңгеҙ кимәленән 30 км тәрәнлектә (тәүҙә диңгеҙ кимәленән 10 км алыҫлыҡта) урынлашҡан. Ул ер тетрәү бүлкәтенең Тымыҡ океан уты ҡулсаһының көнбайыш осо, бында донъялағы бөтә ҙур ер тетрәүҙәрҙең 81%-н тәшкил итә&lt;ref name=&quot;ring&quot;&gt;[https://www.usgs.gov/faqs/where-do-earthquakes-occur Where do earthquakes occur?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180627190501/https://www.usgs.gov/faqs/where-do-earthquakes-occur |date=2018-06-27 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Ер тетрәү географик мәғәнәлә ифрат ҙур булды. Тоҡомдоң яҡынса 1200 км (ҡайһы бер баһалар буйынса — 1600 км) субдукция зонаһы буйлап 15 м алыҫлыҡта күсеүе күҙәтелә, һөҙөмтәлә Һиндостан плитаһы Бирма плитаһы аҫтына күсә. Күсеш бер тапҡыр ғына булмай, ә бер нисә минут эсендә ике фазаға бүленә. Сейсмик мәғлүмәттәр буйынса, тәүге фаза диңгеҙ төбө аҫтында 30 саҡрым тәрәнлектә урынлашҡан яҡынса 400-гә 100 км ҙурлыҡтағы геологик ярыҡ барлыҡҡа килтергән. Ярыҡ яҡынса 2 2 км/с саҡрым тиҙлек менән, Асэ йылғаһы ярынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 100 секунд дауамында формалашҡан. Һуңынан яҡынса 100 секундлыҡ пауза барлыҡҡа килә, шунан һуң ярыҡ төньяҡҡа Андаман һәм Никобар утрауҙары яғына формалашыуын дауам итә&lt;ref name=&quot;gua&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/life/feature/story/0,13026,1383675,00.html|title=Reading between the lines|publisher=The Guardian|date=2005-01-06|accessdate=2009-10-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/619QNMoOB?url=http://www.guardian.co.uk/education/2005/jan/06/research.highereducation2|archivedate=2011-08-23}}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Һинд плитаһы — Һинд океаны һәм Бенгал ҡултығы аҫтында түшәлеп ятҡан ҙур Һинд-Австралия плитаһының бер өлөшө, ул йылына уртаса 6 сантиметр тиҙлек менән төньяҡ-көнсығышҡа хәрәкәт итә. Һинд плитаһы Зонд улағын барлыҡҡа килтереп, ҙур Евразия плитаһының бер өлөшө иҫәпләнгән Бирман плитаһы менән тоташа. Ошо урында Һинд плитаһы Никобар утрауҙары, Андаман утрауҙары һәм Суматра утрауының төньяҡ өлөшө урынлашҡан Бирман плитаһы аҫтына шыуыша. Һинд плитаһы әкренләп Бирман плитаһы аҫтына шыуа һәм шыуа барған һайын, арта барған температура һәм юғары баҫым Һинд плитаһының яҡынайған сиген магмаға әйләндерә (һөҙөмтәлә вулкандар (Вулкан дуғаһы) аша өҫкә ташлана) урғыла. Плиталарҙың бер нисә быуатҡа йәбешеүе арҡаһында был процесс туҡтатыла, әммә көсәйтелгән баҫым тағы ла ҙур ер тетрәүенә һәм цунамиға сәбәпсе булып тора.

Тектоник плиталар ҡапыл алға киткәндә, диңгеҙ төбө лә бер нисә метрға күтәрелә, һөҙөмтәлә емергес цунами тулҡындары барлыҡҡа килә. Цунамиҙың бындай нөктә үҙәге юҡ. Цунами ярыҡтан яҡынса 1200 км оҙонлоҡҡа радиаль тарала.

== Артабанғы башҡа ер тетрәүҙәр ==
[[Файл:Neic slav fig72.gif|мини|2004 йылдың 26 декабренән 2005 йылдың 10 ғинуарына тиклем афтершоктар картаһы]]
Яңы Зеландияның Окленд утрауҙарынан көнбайышҡа һәм Австралияның Маккуори утрауынан төньяҡҡа табан урынлашҡан кеше йәшәмәгән районда 8,1 М көс менән ер тетрәгәндән һуң өс көн үтеүгә Һинд океанында ер тетрәгән. Ике ҙур ер тетрәү ваҡытының тап килеүе бик ғәҙәти түгел, ләкин был ер тетрәү эпиүҙәктәренең урынлашыуы алыҫ һәм геологик плиталарҙың төрлө тоташыу сиге менән ассоциациялана. АҠШ геологик хеҙмәт (USGS) улар араһындағы сәбәп-эҙемтә бәйләнештәрен күрмәй һәм тап килеү осраҡлы тип һанай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/learn/topics/sumatra9.php|title=Northern Sumatra M9.0 - December 26, 2004|publisher=USGS Earthquake Hazards Program|lang=en|accessdate=2019-05-30|archive-date=2019-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190525142546/https://earthquake.usgs.gov/learn/topics/sumatra9.php|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

Ер тетрәүҙән барлыҡҡа килгән тирбәлеүҙәр аҙна дауамында теркәлеп барған, улар Ерҙең төҙөлөшө тураһында мөһим ғилми мәғлүмәттәр биргән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.reuters.co.uk/newsArticle.jhtml?type=topNews&amp;storyID=650823|title=Архивированная копия|deadlink=да|accessdate=2005-01-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050313142958/http://www.reuters.co.uk/newsArticle.jhtml?type=topNews&amp;storyID=650823|archivedate=2005-03-13}}&lt;/ref&gt;. Ер тетрәгәндән һуң тәүге бер нисә тәүлектә бик күп афтершоктар була. 05:00 [[UTC]] — 29 декабргә 68 афтершок теркәлгән, шуларҙың 13-ө — 6-нан да кәм булмаған магнитудала. Магнитудаһы 7,1 булған иң көслө афтершок ер тетрәүҙән һуң яҡынса өс сәғәт үткәс булған&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[https://earthquake.usgs.gov/eqinthenews/2004/usslav/neic_slav_faq.html FAQ — Everything Else You Want to Know About this Earthquake &amp; Tsunami] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060117050827/https://earthquake.usgs.gov/eqinthenews/2004/usslav/neic_slav_faq.html |date=2006-01-17 }}&lt;/ref&gt; (Никобар утрауҙары янында)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/recenteqsww/Quakes/ussmax.htm |title=Архивированная копия |accessdate=2017-08-28 |deadlink=да |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050103084926/http://earthquake.usgs.gov/recenteqsww/Quakes/ussmax.htm |archivedate=2005-01-03 }}&lt;/ref&gt;.

2005 йылдың 28 мартында Суматраның төньяҡ ярында 8,6 магнитудалы ер тетрәү була. Уның эпиүҙәге декабрь ер тетрәүе эпиүҙәгенән көньяҡ-көнсығышҡа табан 160 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан, күҙалланған сәбәп — декабрҙәге ер тетрәү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән ярыҡ зонаһындағы көсөргәнеште ҡабаттан бүлеү. 28 мартта ер тетрәүе арҡаһында 1000-гә яҡын кеше һәләк була һәм декабрь ер тетрәүе юлдашы булған цунамиға ҡарағанда ярайһы уҡ көсһөҙөрәк локаль цунами тыуҙырҙы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/official20050328160936530_30/executive|title=M 8.6 - northern Sumatra, Indonesia|publisher=USGS Earthquake Hazards Program|lang=en|accessdate=2019-05-30|archive-date=2019-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20190530185656/https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/official20050328160936530_30/executive|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

== Ер тетрәүенең ҡеүәте ==
Ер өҫтөндәге ер тетрәү арҡаһында ер өҫтөнә атылып сыҡҡан тулы энергия яҡынса 2 эксаджоуль (2,0{{e|18}} джоуль менән баһалана&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;. Был энергия Ер шарында йәшәгән һәр кешегә 150 литр һыу ҡайнатыу өсөн етә, йәғни кешелек 2 йылда шул тиклем үк энергия ҡуллана. Был энергия ер өҫтөнөң 20-30 сантиметр сиктәрендә тирбәлеү мөмкинлеге, Ҡояш менән Ай яғынан яһалған йоғонтоға эквивалент ташҡын көстәре булыуы фаразлана. Ер тетрәүҙең һуғып йығыу тулҡыны бөтә планета аша үтте, Американың Оклахома штатында 3 миллиметрлыҡ вертикаль тирбәлеүҙәр теркәлде&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.muskogeephoenix.com/news/stories/20041228/localnews/1795857.html|title=Earthquake felt in Oklahoma, too|date=2004-12-28|publisher=Muskogee Daily Phoenix|deadlink=yes|accessdate=2006-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050114191311/http://www.muskogeephoenix.com/news/stories/20041228/localnews/1795857.html|archivedate=2005-01-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050114191311/http://www.muskogeephoenix.com/news/stories/20041228/localnews/1795857.html |date=2005-01-14 }}&lt;/ref&gt;.

Массаларҙың күсеүе һәм бушаған энергияның күплеге Ерҙең әйләнеү тиҙлегенең үҙгәреүенә килтерә. Аныҡ цифра әлегә билдәләнмәгән, әммә теоретик моделдәр, Ер йәйенкелегенең кәмеүе һөҙөмтәһендә, ер тетрәү тәүлек оҙонлоғон яҡынса 2,68 микросекундҡа (2,68 мкс), йәғни яҡынса миллиардтан бер өлөшкә кәметеү мөмкинлеген бирә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2005/jan/HQ_05011_earthquake.html |title=NASA — NASA Details Earthquake Effects on the Earth |access-date=2005-01-25 |archive-date=2011-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110127163105/http://www.nasa.gov/home/hqnews/2005/jan/HQ_05011_earthquake.html |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; Ер тетрәү Ерҙең үҙ күсәре тирәләй көнсығыш оҙонлоғона 145° 2,5 см йүнәлешендә бер минутлыҡ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2004/12/earthquakes_vs_the_earths_rotation.html|title=Earthquakes vs. the Earth's Rotation|author=Schechner, Sam|date=2004-12-27|work=[[Slate]]|lang=en|accessdate=2018-09-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612143615/http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2004/12/earthquakes_vs_the_earths_rotation.html|archivedate=2018-06-12|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cnet.com/news/quake-may-have-altered-earths-rotation/|title=Quake may have altered Earth's rotation|date=2005-01-27|publisher=[[CNET]] со ссылкой на [[Reuters]]|accessdate=2018-09-13|archive-date=2018-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913112522/https://www.cnet.com/news/quake-may-have-altered-earths-rotation/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; йәки, хатта 5 йәки 6 сантиметрға &quot;борғоланыуы&quot;на килтерҙе&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english/2004-12/29/content_2389519.htm|title=Italian scientists say Asian quakes cause Earth's axis shifted|date=2004-12-29|work=China View|publisher=[[Xinhua]]|lang=en|accessdate=2018-09-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160809124541/http://news.xinhuanet.com/english/2004-12/29/content_2389519.htm|archivedate=2016-08-09|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Ләкин Айҙың көсө артыуы тәьҫирендә тәүлек оҙонлоғо йыл һайын уртаса 15 мкс-ҡа арта, тимәк, әйләнеү тиҙлегенең теләһә ниндәй артыуы тиҙ арала юҡҡа сыға. Бынан тыш, Ерҙең үҙ күсәрендә тәбиғи һелкенеүе 15 метрға тиклем тәшкил итеүе ихтимал.

Суматранан көньяҡ-көнбайышҡа табан бәләкәй утрауҙарҙың ҡайһы берҙәре көньяҡ-көнбайышҡа 20 метр алыҫлыҡта хәрәкәт итә. Суматраның Бирман плитаһында (Зонд плитаһының көньяҡ райондары) урынлашҡан төньяҡ осо ла көньяҡ-көнбайышҡа табан шулай уҡ 36 метрға күсеүе ихтимал. Күсеш вертикаль дә, эргә яҡтан да булған; хәҙер ҡайһы бер яр буйы райондары диңгеҙ кимәленән түбәнерәк урынлашҡан. Үҙгәрештәр глобаль позиционирование системаһы ([[GPS]]) һәм һәм юлдаш фотографиялары ярҙамында эшләнгән үлсәүҙәр геофизик хәлдең ни тиклем үҙгәреүен күрһәтә.

== Цунами характеристикаһы ==
[[Файл:2004 Indonesia Tsunami Complete.gif|frame|right|Цунамиҙың Һинд океанында таралыуы]]
Ер тетрәгәндә диңгеҙ төбөнөң бер нисә метрға ҡапыл вертикаль һелкенеүе ҙур һыу массаларының күсеүенә килтерҙе, был Һинд океаны ярҙарына еткән цунамиҙа сағыла. Барлыҡҡа килгән урынынан ныҡ алыҫлашҡаны цунами күберәк зыян килтерә, уны «телецунами» тип атайҙар, һәм улар, горизонталь күсеүҙән (''Earthquakes and tsunamis'', Lorca et al.) түгел, диңгеҙ төбөнөң вертикаль күсеүенән килеп сыға.

Был цунами, һай урындар менән сағыштырғанда, үҙен океандың тәрән һыулы өлөшөндә бөтөнләй икенсе төрлө тота. Тәрән өлөшөндә цунами тулҡындары, күҙгә ташланһа ла, ҡурҡыныс янамаған бәләкәй тау кеүек күренә, шул уҡ ваҡытта ул ҙур тиҙлек менән (сәғәтенә 500—1000 саҡрым) күсә; һай урында цунами диңгеҙ ярҙары буйында сәғәтенә тиҫтәләгән саҡрымға тиклем әкренәйә, әммә шул уҡ ваҡытта ҙур емергес тулҡындар барлыҡҡа килтерә.

Радиолокация спутниктары океандың тәрән һыулы өлөшөндә цунами тулҡындарының бейеклеген теркәгән; ер тетрәүҙән һуң ике сәғәт үткәс тулҡындарҙың максималь бейеклеге 60 сантиметр булған.

Был — ошондай ҡатмарлылыҡты тарихта тәүге үлсәү&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.noaanews.noaa.gov/stories2005/s2365.htm |title=NOAA News Online (Story 2365) |access-date=2005-01-25 |archive-date=2018-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180603072630/http://www.noaanews.noaa.gov/stories2005/s2365.htm |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.newscientist.com/article.ns?id=dn6854 |title=Radar satellites capture tsunami wave height — environment — 06 January 2005 — New Scientist |access-date=2017-09-29 |archive-date=2008-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080924134642/http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn6854 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Tsunami wavefield for the 2004 Sumatra-Andaman earthquake.webm|мини|2004 йылда Суматра-Андаман ер тетрәүе өсөн тулҡынлы цунами ҡыры]]

Цунами йәмғиәтенең вице-президенты Тед Мёрти һүҙҙәренсә, тулҡындарҙың дөйөм энергияһы тротил эквивалентындағы биш мегатонна (20 петаджоул) менән сағыштырырлыҡ булған. Был Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында шартлаған бөтә хәрби снарядтарҙың энергияһына ҡарағанда ике тапҡырҙан ашыуға күберәк (Хиросима менән Нагасакиға ташланған ике атом бомбаһын да индереп), ләкин ер тетрәү арҡаһында барлыҡҡа килгән энергияға ҡарағанда бер ни тиклем әҙерәк&lt;ref&gt;[http://www.canada.com/montreal/montrealgazette/news/story.html?id=2257b78c-3897-4594-ad86-18c0eb661bea canada.com — Canadian news, entertainment, television, newspapers, free email and more] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050328203746/http://www.canada.com/montreal/montrealgazette/news/story.html?id=2257b78c-3897-4594-ad86-18c0eb661bea |date=2005-03-28 }}&lt;/ref&gt;. Ә ҡайһы берҙәрендә (атап әйткәндә, Банда-Ачех йылғаһы яры буйында)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.newscientist.com/channel/being-human/mg18524825.100 |title=There has been an error — New Scientist |access-date=2017-09-29 |archive-date=2008-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417042254/http://www.newscientist.com/channel/being-human/mg18524825.100 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;, 4 саҡрымға еткән.

1200 километрлыҡ ярыҡ төньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә булғанлыҡтан, цунами тулҡындарының күбеһе көнсығыш-көнбайышҡа ҡарай барып еткән. Бенгал ҡултығының төньяҡ осонда урынлашҡан Бангладеш, диңгеҙ кимәленән ярайһы түбән урынлашыуына ҡарамаҫтан, артыҡ зыян күрмәгән.

Тәбиғи ер тотҡарлығы булған ярҙарға цунами тулҡындары зыян килтермәгән; әммә цунами тулҡындары ҡайһы берҙә ошондай ер кәртәһе тирәләй дифракциялана алыуы мөмкин. Шулай итеп, Һиндостандың көнбайыш ярында урынлашһа ла, Керала штаты цунамиҙан зыян күргән; Шри-Ланканың көнбайыш яры ла цунамиҙан ныҡ зыян күргән. Бынан тыш, тулҡын барлыҡҡа килгән урындан алыҫ урынлашыу хәүефһеҙлек гарантияламай; Алыҫыраҡ урынлашҡан Сомали Бангладешҡа ҡарағанда байтаҡҡа күберәк зыян күргән.

[[Файл:US_Navy_050102-N-9593M-040_A_village_near_the_coast_of_Sumatra_lays_in_ruin_after_the_Tsunami_that_struck_South_East_Asia.jpg|thumb|[[Суматра]] яры янындағы ауыл емереклектәре]]
Арауыҡҡа ҡарап, цунамиға яр буйына етеү өсөн 50 минуттан 7 сәғәткә тиклем (Сомали осрағында) ваҡыт кәрәк булған&lt;ref&gt;[http://tsun.sscc.ru/tsulab/20041226trt.htm Tsunami Laboratory, Novosibirsk, Russia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120403182951/http://tsun.sscc.ru/tsulab/20041226trt.htm |date=2012-04-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://staff.aist.go.jp/kenji.satake/Sumatra-E.html |title=アーカイブされたコピー |accessdate=2012-12-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120717104438/http://staff.aist.go.jp/kenji.satake/Sumatra-E.html |archivedate=2012-07-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120717104438/http://staff.aist.go.jp/kenji.satake/Sumatra-E.html |date=2012-07-17 }}&lt;!-- very interesting maps on this page, what is their copyright status --&gt;&lt;/ref&gt;. Индонезиялағы Суматра утрауының төньяҡ райондары цунами менән бик тиҙ, ә Шри-Ланка һәм Һиндостандың көнсығыш яры — һуңыраҡ, 90 минуттан 2 сәғәткә тиклем, осрашты. Таиланд, эпиүҙәккә яҡыныраҡ булһа ла, һай Андаман диңгеҙенән аҡрыныраҡ хәрәкәт иткәнлектән, унда цунами ике сәғәткә һуңыраҡ барып етә.

Ер тетрәү урынынан яҡынса 8500 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Струисбаиила ([[Көньяҡ Африка Республикаһы]]) был хәлдән һуң 16 сәғәттән һуң 1,5 метр бейеклектәге тулҡындар теркәлгән. Тулҡындар Африканың иң көньяҡ нөктәһенә тиклем оҙаҡ барып еткәнен Африканың көньяҡ яры буйындағы континенталь шельф характеры һәм цунамиға бөтә көньяҡ яр буйлап көнсығыштан көнбайышҡа ҡарай йөҙөп барырға кәрәклеге менән аңлатырға мөмкин&lt;ref&gt;[http://www.iol.co.za/index.php?set_id=1&amp;click_id=13&amp;art_id=vn20041228044643745C770443 Freak waves hit SA as a result of tsunami — World — IOL | Breaking News | South Africa News | World News | Sport | Business | Entertainment | IOL.co.za] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050126111124/http://www.iol.co.za/index.php?set_id=1&amp;click_id=13&amp;art_id=vn20041228044643745C770443 |date=2005-01-26 }}&lt;/ref&gt;.

Цунами энергияһының күпмелер өлөшө Тымыҡ океанға китә, һөҙөмтәлә Төньяҡ һәм Көньяҡ Американың көнбайыш ярҙары буйлап ҙур булмаған, әммә (үлсәү өсөн) һиҙелерлек (уртаса бейеклеге 20-40 см) цунами барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;[http://wcatwc.arh.noaa.gov/IndianOSite/IndianO12-26-04.htm WC/ATWC Communications and Networking Architecture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204070520/http://wcatwc.arh.noaa.gov/IndianOSite/IndianO12-26-04.htm |date=2012-02-04 }}&lt;/ref&gt;. Мексиканың Манзанилло ҡалаһында тулҡындың бейеклеге 2,6 метр тәшкил итеүе билдәләнде. Бындай ҙур арауыҡтағы цунами Тымыҡ океан һәм урындағы география эффекттарының берләшеүе һөҙөмтәһендә килеп тыуған, тип билдәләй ҡайһы бер эксперттар&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://wikisource.org/wiki/2004_Indian_Ocean_tsunami_bulletins |title=Архивированная копия |accessdate=2005-01-25 |deadlink=да |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050206223546/http://wikisource.org/wiki/2004_Indian_Ocean_tsunami_bulletins |archivedate=2005-02-06 }}&lt;/ref&gt;.

== Билдәләр һәм иҫкәртеүҙәр ==
[[Файл:2004 Indian Ocean earthquake Maldives tsunami wave.jpg|thumb|right|300px|[[Мале]], [[Мальдив Республикаһы|Мальдив]] баш ҡалаһы, цунами арҡаһында ныҡ зыян күргән]]

Ер тетрәү һәм цунами һуғыуы араһында бер нисә сәғәт тотҡарланыу булыуға ҡарамаҫтан, бөтә ҡорбандар өсөн дә был көтөлмәгән хәл булған; Һинд океанында цунами табыу системаһы, һәм, иң мөһиме, яр буйы райондарында йәшәүселәргә дөйөм хәбәр итеү системаһы булмаған. Тап ошо ер тетрәүҙән һуң Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Һинд океанында цунами тураһында иҫкәртеү системаһын (Indian Ocean Tsunami Warning System) булдырыу тураһында ҡарар ҡабул иткән&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20091027003327/http://geocities.com/tvhuangsg/ Детектор цунами в Индийском океане] на сайте ''geocities.com'' (Архивировано из [https://web.archive.org/web/20090214133319/http://geocities.com/tvhuangsg/ первоисточника] 27 октября 2009)&lt;/ref&gt;, Ул 2006 йылда эшләй башлаған. 2013 йылға был структура Индонезияла нығыраҡ үҫешкән&lt;ref&gt;[http://www.dews-online.org/ Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110416062641/http://www.dews-online.org/ |date=2011-04-16 }} ''Distant Early Warning Sistem&lt;/ref&gt;.

Өҫтәүенә, цунамиҙы табыуы еңелдән түгел, сөнки тулҡын ярҙан алыҫ булған осорҙа уны сенсорҙар һәм датчиктар селтәре таба алырлыҡ бейеклеккә эйә булмай. Ләкин цунамиҙы ваҡытында иҫкәртеү өсөн етерлек элемтә инфраструктураһын төҙөү ҙә проблема булып тора&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.newscientist.com/article.ns?id=dn6839 |title=Tsunami warning system is not simply sensors — 04 January 2005 — New Scientist |access-date=2017-09-29 |archive-date=2008-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417114725/http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn6839 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

== Килтерелгән зыян һәм ҡорбандар ==
Ер тетрәүҙән, цунамиҙан һәм артабан һыу баҫыуҙан һәләк булғандарҙың дөйөм һаны урындарҙағы тәртипһеҙлек һәм ҡапма-ҡаршы хәбәрҙәр арҡаһында ныҡ ҡына тирбәлә. Раҫланған һәләк булыусылар һаны — 184 мең, иң күбе — Индонезияла (131 мең), Шри-Ланкала (35 мең), Һиндостанда (12 мең), Таиландта (5 мең) теркәлгән&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.abc.net.au/news/2014-12-24/boxing-day-tsunami-how-the-disaster-unfolded/5977568 |title=Boxing Day tsunami: How the disaster unfolded 10 years ago — ABC News (Australian Broadcasting Corporation)&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2017-09-05 |archive-date=2017-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170905041007/http://www.abc.net.au/news/2014-12-24/boxing-day-tsunami-how-the-disaster-unfolded/5977568 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;. Һәләк булғандарҙың дөйөм һаны 235 мең самаһы кеше, тиҫтәләгән мең кеше хәбәрһеҙ юғалған, миллиондан ашыу кеше торлаҡһыҙ ҡалған. Тәүҙә йөҙләгән кеше ғүмере менән иҫәпләнгән юғалтыуҙар тураһында хәбәр ителгәйне, әммә киләһе аҙна эсендә билдәле ҡорбандар һаны ныҡ артты.
[[Файл:Sri-lanka-train-04jan-2004.jpg|thumb|слева|250пкс|Шри-Ланкала цунами донъя тарихындағы иң ҙур тимер юл һәләкәтенең (1700 һәләк булыусы) сәбәпсеһе булды]]
Шри-Ланканың көньяҡ-көнбайыш ярында 7-9 метр бейеклектәге тулҡындар яр буйында хәрәкәт иткән тулы «Samudra Devi» пассажирҙар поезын юҡ иткән. Һөҙөмтәлә ''донъя тарихындағы иң ҙур тимер юл һәләкәте''ндә 1700-гә яҡын кеше һәләк була.

Урындағы халыҡтың күплегенә өҫтәп, цунами төбәктәрендә отпуск уҙғарған 9 меңдән ашыу сит ил (башлыса Европа туристары) һәләк булған йәки хәбәрһеҙ юғалған, айырыуса был [[Скандинавия]] илдәре туристарына ҡағылған. Европа илдәренән иң ҡаты һөжүм [[Швеция]]ға яһалғандыр — 60 һәләк булыусы һәм 1300 хәбәрһеҙ юғалыусы тураһында хәбәр ителгән&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/4134345.stm |title=BBC NEWS {{!}} Asia-Pacific {{!}} Nordic tourist death toll climbs |access-date=2005-01-25 |archive-date=2006-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060205093442/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/4134345.stm |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

Тере ҡалғандар араһында Финляндияның буласаҡ президенты Саули Нийнистё&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.iltasanomat.fi/kotimaa/Niinist%C3%B6%20puhuu%20nyt%20tsunamista/art-1288337518853.html|title=Niinistö puhuu nyt tsunamista|last=Hämäläinen|first=Antti|date=2007-09-20|work=Ilta-Sanomat|language=Finnish|accessdate=2011-04-24|location=Niinistö lähti Matiaksen kanssa juoksemaan pois rannalta ja he pelastautuivat betoniseen sähkötolppaan sadan metrin päässä rannasta.|archivedate=2011-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111021141028/http://www.iltasanomat.fi/kotimaa/Niinist%C3%B6%20puhuu%20nyt%20tsunamista/art-1288337518853.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111021141028/http://www.iltasanomat.fi/kotimaa/Niinist%C3%B6%20puhuu%20nyt%20tsunamista/art-1288337518853.html |date=2011-10-21 }}&lt;/ref&gt; һәм 2015 йылғы Евровидение еңеүсеһе швед Монс Сельмерлёв бар ине&lt;ref&gt;{{Cite news|title=– Det var ofattbart hemskt|url=https://www.aftonbladet.se/nojesbladet/article14036895.ab|work=Aftonbladet|accessdate=2018-04-01|language=sv|archivedate=2018-04-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180401213354/https://www.aftonbladet.se/nojesbladet/article14036895.ab}}&lt;/ref&gt;. Был көндө улар икеһе лә ғаиләһе менән Кхаулакта ([[Таиланд]]) ял иткән булған. Мальдивта цунамиҙан үҙенең ҡыҙын ҡотҡарған саҡта актёр Джет Ли аяғын йәрәхәтләгән&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.theplace.ru/news/2004/dzhet-li-spas-doch-ot-cunami-id11356.html|title=Dzhet Li spas doch ot cunami|last=Kudravcev|first=S.|date=2004-12-30|work=Theplace|language=Russian|8=|accessdate=2018-01-26|archivedate=2018-01-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180127004533/http://www.theplace.ru/news/2004/dzhet-li-spas-doch-ot-cunami-id11356.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180127004533/http://www.theplace.ru/news/2004/dzhet-li-spas-doch-ot-cunami-id11356.html |date=2018-01-27 }}&lt;/ref&gt;.

Шри-Ланкала, Индонезияла һәм Мальдив Республикаһында ауыр хәл иғлан ителде. [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] ағымдағы ҡотҡарыу операцияһы ҡасан да булһа уҙғарылғандарҙың иң ҡиммәте буласаҡ, тип иғлан итте. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының генераль секретары [[Кофи Аннан]] реконструкция биш-ун йыл дауам итәсәк тип белдерҙе. Хөкүмәттәр һәм хөкүмәткә ҡарамаған ойошмалар, финалда һәләк булыусылар исемлеге сирҙәр һөҙөмтәһендә икеләтә артыуы ихтимал, тип хәүефләнде.

[[Файл:2004 Indian Ocean earthquake - affected countries.png|thumb|250px|Цунамиҙан һәм ер тетрәүҙән айырыуса ныҡ зыян күргән илдәр]]
Зыян күреүселәр һаны буйынса ун ер тетрәү тарихында иң емергестәренең береһе булд&lt;ref&gt;[http://neic.usgs.gov/neis/eqlists/eqsmosde.html National Earthquake Information Center (NEIC)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041229024621/http://neic.usgs.gov/neis/eqlists/eqsmosde.html |date=2004-12-29 }}&lt;/ref&gt;. Был тарихтағы иң ҡурҡыныс цунамиҙарҙың береһе булған, бынан алдағы «рекорд» 1703 йылда Ава ҡалаһында ([[Япония]]) теркәлгән, унда 100 000 самаһы кеше һәләк булған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pbs.org/wnet/savageseas/neptune-side-tsunamis.html |title=Crow’s Nest — Tsunamis |access-date=2017-09-29 |archive-date=2015-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150512192508/http://www.pbs.org/wnet/savageseas/neptune-side-tsunamis.html |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

== Илгә килгән бәлә-ҡазанан зыян күргәндәр ==
Ер тетрәү һәм цунами Көньяҡ-Көнсығыш Азияның күп илдәренә — Индонезияға (айырыуса Ачех провинцияһы һәм Банда-Ачех ҡалаһы), Шри-Ланкаға, Таиландҡа, Мальдивҡа, Мьянмаға, Малайзияға, шулай уҡ Африканың бер нисә дәүләтенә — Сомалиға, Мадагаскарукка, Кенияға, Көньяҡ Африка Республикаһына зыян килтергән. Башҡа илдәрҙән, айырыуса Австралиянан һәм Европа илдәренән граждандарҙың күбеһе бәлә-ҡаза төбәгендә отпуск уҙғарған.

== Мәҙәниәттә ==
* «Цунами» ([[2006 йыл]]) — Британия-Америка ике сериялы нәфис телефильмы (тере ҡалғандар яҙмышы тураһында)
* «Невозможное» (The Impossible) — [[2004 йыл]]дың 26 декабрендә цунамиҙың Таиландҡа һуғыуы һөҙөмтәһендә килеп сыҡҡан реаль ваҡиғалар буйынса 2012 йылғы инглиз телле нәфис фильм-катастрофа.
* 2004 йылғы цунами һәм уның эҙемтәләре Фредрик Бакмандың «Өләсәйем баш эйергә һәм ғәфү үтенергә ҡушты» ({{Lang-sv|Min mormor hälsar och säger förlåt}}. 2013 йылда баҫылып сыҡты, 2018 йылда рус теленә тәржемә ителде.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Навигация}}
* Көньяҡ Азияла ер тетрәүҙәр исемлеге
* Ачех цунами музейы — ер тетрәүҙән һуң цунамиға бағышланған

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
{{Чистить ссылки}}
* [https://lenta.ru/news/2019/02/19/tsunami/ В Индонезии нашли массовое захоронение жертв цунами 15-летней давности] // [[Лента. Ру|лент]], 19 февраля 2019
* [https://web.archive.org/web/20050103030658/http://www.abc.net.au/news/indepth/tsunami/ Asian Tsunami Disaster] // ABC News Online
* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/in_depth/world/2004/asia_quake_disaster/default.stm In-Depth Report: Asia Quake Disaster] // BBC News
* [https://web.archive.org/web/20041230033212/http://www.cbc.ca/news/background/asia_earthquake/ — Indepth: Disaster in Asia] // [[CBC News]]
* {{Cite web|lang=en|url=http://www.channelnewsasia.com/killerwaves|title=Killer Waves|website=channelnewsasia.com|publisher=MCN International Pte Ltd|archive-url=https://web.archive.org/web/20121121012528/http://www.channelnewsasia.com:80/killerwaves|archive-date=2012-11-21|access-date=2012-11-21|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20120523225957/www.channelnewsasia.com/killerwaves |date=2012-05-23 }}
* [http://edition.cnn.com/SPECIALS/2004/tsunami.disaster/ Special: Tsunami Disaster] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221120185749/http://edition.cnn.com/SPECIALS/2004/tsunami.disaster/ |date=2022-11-20 }} // [[CNN]]
* [http://www.rediff.com/news/tsunami.htm Tsunami: Waves of Destruction] // Rediff — India
* [http://www.smh.com.au/specials/tsunami/  Waves of Devastation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012125814/http://www.smh.com.au/specials/tsunami/ |date=2008-10-12 }} // Sydney Morning Herald — Australia
* [https://web.archive.org/web/20030329200222/http://www.guardian.co.uk/worldnewsguide/asia/] [[Guardian]]’s World News Guide for finding local news sources
* [http://www.noaanews.noaa.gov/stories2004/s2358.htm NOAA and the Indian Ocean Tsunami] // NOAA
* [http://www.pmel.noaa.gov/tsunami/sumatra20041226.html PMEL weblinks]
* [https://web.archive.org/web/20120403182951/http://tsun.sscc.ru/tsulab/20041226trt.htm Tsunami Laboratory, Novosibirsk — travel-time map of tsunami waves]
* [http://www.ciolek.com/WWWVLPages/AsiaPages/Tsunami-Analyses.html 2004 Tsunami Disaster: Scholarly and Factual Analyses]
* [http://www.masternewmedia.org/2005/01/21/tsunami_earthquake_disaster_causes_facts.htm Tsunami Disaster Connected To Human Action or Deep-Ocean Oil Drilling Tests: Speculations and Facts]
* [https://web.archive.org/web/20050207010658/http://www.golakechelan.net/index.php?page_id=301 Phuket Island, Thailand]
* [https://www.flickr.com/photos/tags/tsunami Tsunami photos] at [[Flickr]]
* [http://www.masternewmedia.org/2005/01/02/full_tsunami_video_footage_pictures.htm Full Tsunami Updated Collection of Video Footage, Pictures, Clips And TV News Stories]
* [[dmoz:Science/Earth Sciences/Natural Disasters and Hazards/Earthquakes/Past Earthquakes/Indian Ocean 2004/|Open Directory Project — Indian Ocean 2004 Earthquake]] directory category

{{rq|translate}}

[[Категория:Землетрясение в Индийском океане (2004)|*]]
[[Категория:Цунами]]
[[Категория:События 26 декабря|2004]]
[[Категория:Декабрь 2004 года|26]]
[[Категория:Землетрясения в Индонезии]]</text>
      <sha1>5e6ny7c0hkip8a3qh6j890rw6rb6r35</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡарткиҫәк мәктәбе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189708</id>
    <revision>
      <id>1306104</id>
      <parentid>1239309</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:42:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3728" sha1="n5a0phxef37wkffr6vvk6lgkdmqhv07" xml:space="preserve">'''Ҡарткиҫәк мәктәбе''' — мәктәп. [[Башҡортостан|Башҡортостандың]] [[Асҡын районы]] [[Ҡарткиҫәк]] ауылында урынлашҡан. [[1923 йыл]]да асылған.

== Тарихы ==
* [[1923 йыл]]да дүрт йыллыҡ башланғыс мәктәп асыла,
* [[1939 йыл]]да ете йыллыҡҡа,
* [[1960 йыл]]да һигеҙ йыллыҡҡа,
* [[1973 йыл]]да ун йыллыҡҡа,
* [[2003 йыл]]да ун бер йыллыҡҡа әйләнә

== Мәктәп директорҙары ==
* Мөхитов Мөғылтдин Мөхөт улы [[1919 йыл|(1919]]-[[1924 йыл|1924)]]
* Мансуров Ғата Мансур улы [[1930 йыл|(1930]] — [[1935 йыл|1935)]]
* Әйүпов Мәрби Садертдин улы[[1939 йыл|(1939]]-[[1940 йыл|1940)]]
* Ҡолшәрипов [[1940 йыл|(1940]] -[[1941 йыл|1941)]]
* Мәмлиева Хәмиҙә М. [[1941 йыл|(1941]]-[[1946 йыл|1946)]]
* Ғәбитов Мирзалихан Ғәбит улы [[1946 йыл|(1946]]-[[1947 йыл|1947)]]
* Ҡадиров Әхмәтфәйез Ҡадир улы [[1947 йыл|(1947]]-[[1949 йыл|1949)]]
* Ғәлиәскәров Ғәлинур [[1949 йыл|(1949]]-[[1950 йыл|1950)]]
* Фәйрушин Шәмси [[1950 йыл|(1950]]-[[1951 йыл|1951)]]
* Сәйетғәлиева Вәсбиә [[1951 йыл|(1951]]-[[1952 йыл|1952)]]
* Аҡтуғанов Ғәли Зиһан улы [[1952 йыл|(1952]]-[[1954 йыл|1954)]]
* Ибраһимов Массар И. [[1954 йыл|(1954]]-[[1958 йыл|1958)]]
* Лотфуллина Фәниә [[1959 йыл|(1959]]-[[1961 йыл|1961)]]
* Нәүширбанов Вәлим [[1961 йыл|(1961]]-[[1966 йыл|1966)]]
* Шаһиев Рәфиҡ Ғабдулла улы [[1966 йыл|(1966]]- [[1975 йыл|1975)]]
* Афризунова Ҡәҙриә Сәлимйән ҡыҙы [[1975 йыл|(1975]]-[[1976 йыл|1976)]]
* Ғәниев Ғәбделхәй Әхәт улы [[1976 йыл|(1976]]-[[1978 йыл|1978)]]
* Йәләлетдинова Йәриә Ғафур ҡыҙы [[1978 йыл|(1978]]-[[1986 йыл|1986)]]
* Солтанов Марсель Ғафур улы [[1982 йыл|(1982]]- [[1983 йыл|1983)]]
* Карамов Фиғәт Фоат улы [[1986 йыл|(1986]]-[[1987 йыл|1987)]]
* Хузиева Әлифә Әләф ҡыҙы [[1987 йыл|(1987]]-[[1988 йыл|1988)]]
* Асҡаров Шәрифйән Шәмси улы [[1988 йыл|(1988]]-[[1989 йыл|1989)]]
* Барыева Рәмилә Заһир ҡыҙы [[1989 йыл|(1989]]-[[1990 йыл|1990)]]
* Бәләғытдинова Фәрзиә Ғабдрахман ҡыҙы ([[1990 йыл|1990]]-[[1991 йыл|1991)]]
* Харисова Лидия Ғәлишан ҡыҙы [[1991 йыл|(1991]]-[[2015 йыл|2015)]]
* Миңлемөхәмәтова Лилиә Аснаф ҡыҙы ([[2015 йыл]]дан хәҙергә тиклем)

== [[Ҡарткиҫәк мәктәбе уҡытыусылары исемлеге]] ==

== [[Ҡарткиҫәк мәктәбен тамамлаған һәм башҡа мәктәптәрҙә уҡытҡан уҡытыусылар]] ==
== Видеояҙмалар ==
* {{YouTube|HRblkfMY3qM|logo=1}} Ҡарткиҫәк. Һаумы, тыуған мәктәп! 1 бүлек.
* {{YouTube|qNL0nxYRi-Q|logo=1}} Ҡарткиҫәк. Һаумы, тыуған мәктәп! 2 бүлек.
== Фотогалерея ==
== Һылтанмалар ==
[https://web.archive.org/web/20220402054128/https://kartshkola.02edu.ru/ Мәктәп сайты]

== Сығанаҡтар ==
[[Категория:Ҡарткиҫәк мәктәбе]]</text>
      <sha1>n5a0phxef37wkffr6vvk6lgkdmqhv07</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Байым мәктәбе (Әбйәлил районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190682</id>
    <revision>
      <id>1306381</id>
      <parentid>1284015</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T09:35:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9624" sha1="qlu4yq8mucitvblh1uap0jhm4d217q7" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Байым мәктәбе''' ([[Урыҫ теле|рус]]. МБОУ СОШ с. Баимово) — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Әбйәлил районы]] [[Байым ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Байым ауыл Советы]] биләмәһендәге уҡыу йорто. [[Байым (Әбйәлил районы)|Байым]] ауылында урынлашҡан

== Тарихы ==
[[Октябрь революцияһы]]на тиклем Байым ауылында балаларҙы мәсеттә уҡытаар. Байымда халыҡ мәғарифы тарихы 1920 йылдан башлана. Уҡытыу ҙур булмаған ауыл йортонда алып барыла.

1920—1927 йылдарҙа, башланғыс мәктәп асылғансы, балаларҙы грамотаға Муса мулла Йыуашбаев уҡыта. 1928 йылда рәсми рәүештә 1-се баҫҡыс башланғыс мәктәп асыла. ''Беренсе уҡытыусылар'' — [[Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт]] ауылынан ирле-ҡатынлы ''Мөхәмәтйән һәм Ғәйшә Өмөтбаевтар''. Улар 1936 йылға тиклем эшләй. 1934 — 35 уҡыу йылында мәктәп 44 уҡыусыны ҡабул итә. Беренсе класҡа — 15, икенсегә — 8, өсөнсөгә — 14, дүртенсегә 7 уҡыусы килә.

1934 — 36 йылдарҙа Байым ауылы үҙәгендә (хәҙер Баҙар майҙаны) һөргәнгә ебәрелгән кулактар йорттарынан мәктәп төҙөлә. 1936—1937 уҡыу йылына тиклем мәктәп башланғыс була. 1937 йылда ете йыллыҡ мәктәп асыла.

1962 йылдың 1 сентябренән алып мәктәп һигеҙ йыллыҡ мәктәпкә әйләнә. 1964—1968 йылдарҙа Мәктәп урамында яңы мәктәп төҙөлә. 1968 йылда 312 урынлыҡ яңы типтағы мәктәп файҙаланыуға тапшырыла. Белем биреү учреждениеһы урта мәктәп статусын ала.

1968 йылда мәктәп яны интернаты төҙөлә башлай. 1969 йылда [[Рәхмәт (ауыл)|Рәхмәт]], [[Аһылай (Әбйәлил районы)|Аһылай]], [[Яңы Балапан]], [[Мораҡай]], [[Йәнекәй]] ауылдарынан 98 урынлыҡ яңы мәктәп яны интернатына уҡыусылар ҡабул ителә. 1970—1971 уҡыу йылында уҡыусылар һаны 600-ҙән ашыу тәшкил итә.

1989 йылда 126 урынлыҡ мәктәптең яңы төкәтмәһе файҙаланыуға тапшырыла. 2009 йылда төкәтмә яңыртыла. 2010 йылдан алып уҡытыу заманса талаптарға яуап биргән ҙур спорт залы, яңы уҡыу корпусы һәм кабинеттары булған яңы заманса мәктәптә алып барыла. 2011 йылда 137 уҡыусыға иҫәпләнгән мәктәптең яңы төп бинаһы сафҡа индерелә&lt;ref&gt;[https://school08b.02edu.ru/about/history/ История школы]{{Недоступная ссылка|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Өс филиалы бар:
* Рәхмәт филиалы — етәксеһе Әхмәҙиева Зөхрә Әбүзәр ҡыҙы
* Аһылай филиалы — Ғайсина Эльвира Хәбибулла ҡыҙы
* [[Иҫке Балапан]] филиалы — Насибуллина Рәйсә Фуат ҡыҙы

== Етәкселәре ==
{{колонки|2}}
* Төлкөбаев Ғаттар Солтан улы
* Фәйзуллин Сафа Фәйзулла улы ([[Ҡырҙас]] ауылынан)
* Мөхәмәтдинов Фәхретдин Мөхәмәтдин улы ([[Салауат районы]]нан, (1941 йылдан)
* Махийәнов Зөлфәр Ғәббәс улы (1968)
* Исрафилов Йыһанур Барый ҡыҙы
* Сәғәҙиева Лениза Камила ҡыҙы
* Исламов И. Л.
* Лоҡманов И. Л.
* Зарипова Зилә Шәғәле ҡыҙы
{{колонки|конец}}

== Уҡытыусылары ==
{{колонки|2}}
* Ҡазыев А. И. — математика уҡытыусыһы
* Нәбиуллин Н. Ю. — география уҡытыусыһы
* Байымов Х. Х. — биология уҡытыусыһы
* Рәмиева Ф. Ф. — башҡорт теле уҡытыусыһы
* Фәттәхова Н. К. — физика уҡытыусыһы
* Ишмәтова С. В. — рус теле уҡытыусыһы
* Гиляжева Г. М.
* Хәлилов Ғәндәлип
* Хәлилова Мәүзифа
* Зәкирова Мәфтуха
* Зарипова Зилә Шәғәле ҡыҙы — директор, математика уҡытыусыһы
* Исхаҡова Дилбәр Әнүәр ҡыҙы — директорҙың уҡытыу-тәрбиә эше буйынса урынбаҫары, математика уҡытыусыһы.
* Собханғолова Рәйлә Урал ҡыҙы — директорҙың тәрбиә эше буйынса урынбаҫары
* Абдрафиҡова Әлфиә Бәхтейәр ҡыҙы — башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы&lt;ref&gt;[https://multiurok.ru/files/uzem-turahynda-huzem.html «Үҙем тураһында һүҙем»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230410171453/https://multiurok.ru/files/uzem-turahynda-huzem.html |date=2023-04-10 }}&lt;/ref&gt;
* Әғзәмов Нур Нил улы — сәнғәт уҡытыусыһы
* Әхмәтйәнова Айгөл Фәрит ҡыҙы — химия, биология уҡытыусыһы
* Ғилметдинова Гөлниса Йомаҙил ҡыҙы — физкультура уҡытыусыһы
* Илһамова Гөлсинә Рәйес ҡыҙы — технология, музыка, информатика уҡытыусыһы
* Исламова Зөлфиә Фәрих ҡыҙы — рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
* Мансурова Таңһылыу Хәлим ҡыҙы — рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
* Миңлебаева Лилиә Дим ҡыҙы — математика уҡытыусыһы
* Мөхәмәтдинова Гөлгөнә Рафиҡ ҡыҙы — тарих, йәмғиәтте өйрәнеү уҡытыусыһы
* Рамаҙанова Ләйсән Илгиз ҡыҙы — физика уҡытыусыһы
* Толонғужина Зилә Иштимер ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы, социаль педагог
* Хөсәйенова Эльмира Ғәзиз ҡыҙы — инглиз теле уҡытыусыһы
* Йосопова Фәриҙә Әнүәр ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы
{{колонки|конец}}
* [[Сөләймәнова Гөлнисә Абдрахман ҡыҙы]] (1937). 1957—1994 йылдарҙа Әбйәлил районы Байым урта мәктәбе уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1964—1981 йылдарҙа директорҙың уҡытыу-тәрбиә эштәре буйына урынбаҫары. РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1978) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1969). Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Балапан]] ауылынан.
* [[Абдрафиҡова Әнүрә Әнүәр ҡыҙы]] (1958). 1981 йылдан Әбйәлил районы Байым урта мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1991).

== Мәғарифта эшләүсе уҡыусылары ==

== Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр ==

== Мәктәп тураһында матбуғатта ==
* Башҡортостан гәзите. 4 апрель, [https://bashgazet.ru/articles/belem-m-t-rbi/2023-04-04/ala-m-kt-pt-re-k-nl-sherlek-3203513 Ҡала мәктәптәре көнләшерлек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230410170914/https://bashgazet.ru/articles/belem-m-t-rbi/2023-04-04/ala-m-kt-pt-re-k-nl-sherlek-3203513 |date=2023-04-10 }}
* Йәшлек гәзите. 6 май 2021, [https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2021-05-06/otlayby-2270117 Ҡотлайбыҙ!]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Даирә гәзите. 7 октябрь 2022, [https://dairagazite.ru/articles/common_material/2022-10-07/u-ytyusy-a-yk-l-asyldy-2980847 Уҡытыусыға һәйкәл асылды]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Сығанаҡтар ==
* Мәктәп сайты [https://school08b.02edu.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402063757/https://school08b.02edu.ru/ |date=2022-04-02 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Әбйәлил районы мәктәптәре]]</text>
      <sha1>qlu4yq8mucitvblh1uap0jhm4d217q7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ануше Ансари</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197808</id>
    <revision>
      <id>1306322</id>
      <parentid>1284502</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T05:40:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16213" sha1="il5orb9xabsyr4tjo8g1gtbykxgzroz" xml:space="preserve">{{Значения|Ансари}}
{{Космонавт
 |имя                  = Ануше Ансари
 |оригинал имени       = {{lang-en|Anousheh Ansari}}
 |изображение          = Anousheh Ansari, 2006.jpg
 |ширина               = 
 |описание изображения = 
 |страна               = {{Флагификация|США}}
 |специальность        = [[бизнесмен]]
 |воинское звание      = 
 |время                = 
 |миссии               = [[Союз ТМА-9]] (старт), &lt;br&gt;[[Союз ТМА-8]] (ултырыу),
 |дата рождения        = 12.9.1966
 |место рождения       = {{МестоРождения|Мәшһәд}}, [[Хорасан-Резави]], [[Иран]]
 |дата смерти          = 
 |место смерти         = 
 |награды              = 
}}

'''Ануше́ Ансари́''', '''Анюше Ансари''', перс. انوشه انصاری‎ — ''Anušeh Ansâri'', {{Lang-en|Anousheh Ansari}}; [[12 сентябрь]] [[1966 йыл|1966]], [[Мәшһәд|Мәшһүд]], [[Иран]]) — фарсы сығышлы [[Америка Ҡушма Штаттары|Америка]] ғалимы. ''Prodea systems, Inc компанияның нигеҙ һалыусыһы һәм башлығы'' [[18 сентябрь]] [[2006 йыл]]да ҡатын-ҡыҙҙар араһында беренсе йыһан турисы була.

Профессиональ булмаған ҡатын-ҡыҙ космонавт осошо өсөн «Энергия» РСК белгестәренә ашығыс рәүештә «Союз ТМА-9» космос карабында йәшәүҙе тәьмин итеүҙең ҡайһы бер системаларын ҡайтанан йыһазландырырға тура килә.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|title=На международную космическую станцию отправилась космическая туристка|url=https://rus.team/events/raketa-nositel-soyuz-s-pervoj-kosmicheskoj-turistkoj-na-bortu-startoval-s-kosmodroma-bajkonur|work=RusTeam|accessdate=2024-04-15}}&lt;/ref&gt; 

Ансари Халыҡ-ара космос университетының почётлы доктор дәрәжәһенә эйә.  Суинберн университетында астрономия буйынса магистр дәрәжәһен алыу өҫтөндә эшләй.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Донъяның — 449-сы космонавты.

Осоштар һаны — 2. Оҙайлығы — 10 тәүлек 21 сәғәт 04 минут 55 сек.

== Биографияһы ==
Ануше Ансари Ирандың төньяҡ-көнсығышындағы [[Мәшһәд|Мәшһүд]] ҡалаһында тыуған. Ансари үҙенең фарсы сығышлы булыуы менән ғорурлана. Ансари космонавтар корпусына алынғандан һуң, [[Әзербайжан]] киң мәғлүмәт саралары Ансариҙың этник [[Әзербайжан теле|әзербайжа]]н булыуы тураһында мәғлүмәт тарата, шул уҡ ваҡытта хәбәрҙә фактик хаталар яһай, мәҫәлән, Ансариҙы [[Тәһран]]да тыуған тип күрһәтә. Ошо уҡ яңылыҡты, Ансариҙың этник сығышын һәм тыуған урынын күрһәтеп, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙең ҡайһы бер киң мәғлүмәт саралары ҡабатлай. Ануше тыуғандан һуң бер аҙҙан ата-әсәһе Тәһранға күсеп килә, бала сағы һәм үҫмер йылдарын шунда үткәрә. 1984 йылда ғаилә [[АҠШ]]-ҡа күсә, сөнки ата-әсәһе ҡыҙҙарына яҡшы белем алырға һәм фән менән шөғөлләнергә мөмкинлек бирергә теләй. Ануше бакалавр дәрәжәһен Джордж Мэйсон университетында ала, унда информатика һәм электроника менән шөғөлләнә, джордж Вашингтон университетында магистр дәрәжәһен ала.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news|title=Ануше Ансари|url=https://astronaut.ru/as_turst/text/ansari.htm|work=Космическая энциклопедия|accessdate=2024-04-15}}&lt;/ref&gt;

Уҡыуын тамамлағандан һуң ''MCI, Inc.'' компанияһына эшкә урынлаша, унда Хәмид Ансари менән таныша, 1991 йылда уға кейәүгә сыға. 1993 йылда Ануше, Хәмит һәм уның ҡустыһы Әмир «Technologies, Inc (TTI)» компанияһына нигеҙ һала. Ануше компанияның генераль директоры вазифаһын башҡара. 2000 йылда TTI-ны Sonus Networks, Inc. компанияһын $550 млн-ға һаталар. Күп тә үтмәй, ''TTI'' акцияларының хаҡы түбәнәйә. Был йәһәттән килешеүҙе «Sonus Networks» компанияһы шик аҫтына ҡуя, ә Ансари эске сауҙала ғәйепләнә.

Ануше ''X Prize Foundation'' премия фондының попечителлек советы ағзаһы булып тора. Ансари ғаиләһе уға күп миллионлы инвестициялар һала һәм беренсе шәхси суборбиталь космос карабы өсөн бирелгән Ансари Ansari X Prize (тәүге исеме — ''X Prize''), титул бағыусыһы була. [[2004 йыл]]дың [[4 октябрь|4 октябренд]]ә премияны SpaceShipOne космос карабын эшләгән ''Tier One'' проектында ҡатнашыусылар яулай.
2006 йылдың февралендә Ансариҙың «Prodea Systems, Inc.» инвестиция фирмаһы Space Adventures, Ltd. һәм Рәсәйҙең Федераль космос агентлығы менән коммерция ҡулланыуы өсөн суборбиталь космос аппараттары паркын төҙөү буйынса партнёрлыҡ тураһында иғлан итә.

Туған фарсы теленән тыш, Ануше [[Инглиз теле|инглиз]] һәм [[Француз теле|француз]] телдәрен яҡшы белә. Йыһанға осоуға әҙерлек барышында рус телендә һөйләшеү оҫталығына ла эйә була.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Йыһанға әҙерлек һәм осоу ==
2002 йылда булдырылған шәхси космос аппараттарының береһендә суборбиталь осошта ҡатнашыу өсөн ғариза бирә. 2006 йылдың февраль башында Рәсәйгә килә һәм медицина тикшереүен уңышлы үтә, 26 февралдә махсус әҙерлек үтергә ҡабул ителә. 2006 йылдың 4 апрелендә Ю. Гагарин исемендәге космонавтар әҙерләү үҙәгендә 4-се космос турисы [[Япония|япон]] эшҡыуары Дайсуке Эномотоның дублеры сифатында күнекмәләр башлай, уның осошо 11-се килгән экипаж (ВК-11) программаһы буйынса 2006 йылдың сентябренә билдәләнә. Ансариҙың йыһанға осоуы 2007 йылдың мартында ВК-12 программаһы буйынса үтеүе ихтимал була. Шул уҡ ваҡытта, 2006 йылдың 5 майында Федераль космос агентлығының (Роскосмос) маневрлы программалары департаменты мөдире Алексей Краснов, Ансари менән әлегә тик «контрактҡа тиклемге килешеүгә» генә ҡул ҡуйылһа ла, ул «япон космонавтының резервы булараҡ ҡарала» тип белдерә. Севастополдә 2006 йылдың 26 майынан 2 июненә тиклемге осорҙа көтөлмәгән төшөү осрағы эше буйынса күнекмәләр үтә. Ләкин [[2006 йыл]]дың 21 авгусында Эномотоның осошо медицина күрһәткестәре буйынса туҡтатыла, һәм икенсе көндө Ануше экипаждың төп составына индерелә. 2006 йылдың 18 сентябрендә 4: сәғәт 09 минутта [[Тюрин Михаил Владиславович]] , Майкл Лопес-Алегриа һәм ''Ануше Ансари'' составындағы экипаж менән «[[:ru:Союз ТМА-9|Союз ТМА-9]]» [[Байконур]] космодромонан уңышлы старт ала.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

20 сентябрҙә 05:21 сәғәттә йыһан аппараты МКС «Звезда» модуленең артҡы тоташтырыу узелына уңышлы тоташа. Станцияла һигеҙ көн дауамында Ануше бер нисә фәнни тәжрибә үткәрә, улар башлыса космик нурланыштың һәм ауырлыҡһыҙлыҡтың экипаж ағзаларына һәм микроорганизмдарға йоғонтоһо менән бәйле. Иран милли телевидениеһында астрономик шоу өсөн йыһандан интервью ала, МКС-та булғанда үҙенең блогында белдереүҙәр баҫтыра һәм һорауҙарға яуап бирә. Ануше Ансари — йыһандан блог алып барған беренсе кеше.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news|title=Ануше Ансари - первая мусулманка в космосе|url=http://www.musulmanka.su/index.php/nasha-zhizn/zhenshchiny/item/anushe-ansari-pervaya-musulmanka-v-kosmose.html|work=«Мусульманка» женский журнал|accessdate=2024-04-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190910052723/http://www.musulmanka.su/index.php/nasha-zhizn/zhenshchiny/item/anushe-ansari-pervaya-musulmanka-v-kosmose.html|archivedate=2019-09-10}}&lt;/ref&gt;

29 сентябрҙә 1:13 сәғәттә Ануша «Союз ТМА-8» космос карабы экипажы составында Ергә ҡайта. Ултырыу [[Ҡаҙағстан]]дың иҫәпләнгән районында уңышлы үтә. Туристтан тыш, кире ҡайтыу экипаж составына космонавт [[Виноградов Павел Владимирович]] һәм космонавт Джеффри Уильямс инә.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
Осош алдынан Лопес-Алегриа туристарҙы әле эш тамамланмаған станцияға алып барырға ярамай, тип әйтеүенә ҡарамаҫтан, Анушеның станциялағы эштәре экипаждың башҡа ағзаларынан яҡшы баһа ала.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Осош алдынан Ануше үҙенең скафандрына 1925—1964 йылдарҙағы Америка флагын һәм иҫке Иран флагын, уны тәрбиәләгән һәм күтәргән ике илдең символы булараҡ урынлаштырырға теләй. Әммә [[АҠШ]] һәм Рәсәй хөкүмәттәре, сәйәси эҙемтәләр тыуыу мәмкинлеге арҡаһында, АҠШ флагы менән сикләнергә тәҡдим итә. Ануше тәҡдимдәргә буйһона һәм Иран флагын урынлаштырыу урынына үҙенең космос кейеменең эмблемаһына уның төҫтәрен ҡулланырға ҡарар итә. Ирандың рәсми киң мәғлүмәт сараларында Анушеның йыһанға осоуы ыңғай ҡабул ителә.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Нәшриәт баҫмалары ==
Төрлө техник һәм тармаҡ журналдарында бер нисә баҫма авторы. Автоматлаштырылған эшсе ҡоролмалар һәм сымһыҙ идара итеү протоколдарын булдырыу өлкәһендә ике патентҡа эйә. 2010 йылда «Минең йондоҙҙар тураһында хыялым: Иран ҡыҙынан алып йыһан пионерына тиклем» («Моя мечта о звездах: От Дочери Ирана до Космического Пионера») китабының авторҙашы.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
2004 йылдың 5 майында ҡәйнеше Әмир Ансари менән бергә «[[Ansari X Prize]]» премия фондының төп бағыусыһы була.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Космос тикшеренеүселәре ассоциацияһының ғүмерлек ағзаһы һәм «Космос уҡытыусыһы» проектының консультатив советы ағзаһы булып тора.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
 
Бөтә донъя иҡтисади форумының йәш глобаль лидерҙар наградаһы;

Ҡатын-ҡыҙ эшҡыуарлығын үҫтереү буйынса милли премия;

Джордж Вашингтон университетының күренекле сығарылыш уҡыусылары премияһы.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Мауығыуҙары ==
Бала саҡтан йыһанға осоу менән мауыға һәм космонавт булырға хыяллана.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:Anousheh_Ansari_in_the_ISS.jpg|альт=В модуле МКС «Звезда»|МКС «Звезда» модулендә
Файл:Anousheh_Ansari_after_landing.jpg|альт=Сразу после посадки|Ергә төшкәндән һуң
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{Cite news|title=На международную космическую станцию отправилась космическая туристка|url=https://rus.team/events/raketa-nositel-soyuz-s-pervoj-kosmicheskoj-turistkoj-na-bortu-startoval-s-kosmodroma-bajkonur|work=RusTeam|accessdate=2024-04-15}}
* {{Cite news|title=Ануше Ансари|url=https://astronaut.ru/as_turst/text/ansari.htm|work=Космическая энциклопедия|accessdate=2024-04-15}}
* {{Cite news|title=Ануше Ансари - первая мусулманка в космосе|url=http://www.musulmanka.su/index.php/nasha-zhizn/zhenshchiny/item/anushe-ansari-pervaya-musulmanka-v-kosmose.html|work=«Мусульманка» женский журнал|accessdate=2024-04-15}}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}


[[Категория:Ҡатын-ҡыҙ космонавтар]]
[[Категория:АҠШ астронавтары]]
[[Категория:АҠШ эшҡыуарҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1966 йылда тыуғандар]]
[[Категория:12 сентябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Иранда тыуғандар]]</text>
      <sha1>il5orb9xabsyr4tjo8g1gtbykxgzroz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Потсдам конференцияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197945</id>
    <revision>
      <id>1306097</id>
      <parentid>1282175</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:18:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>43132</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Potsdam conference 1945-8.jpg]] → [[File:Clement Attlee, Harry S. Truman, and Joseph Stalin at the Potsdam Conference, July 1945, USA C-1860 (26246410746).jpg]] → File replacement: Updating from an old version to a newer version with more pixels ([[c:c:GR]])</comment>
      <origin>1306097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59296" sha1="o1962ilx0pd6ajtuinu51fg5cqittpw" xml:space="preserve">{{Конференция
 | Название        = Потсдам конференцияһы
 | Изображение     = Churchill Truman y Stalin en la Conferencia de Potsdam 23-07-1945 - BU 009195.jpg
 | Ширина          = 250
 | Описание изображения = [[Черчилль, Уинстон|У. Черчилль]], [[Трумэн, Гарри|Г. Трумэн]], [[Сталин, Иосиф Виссарионович|И. В. Сталин]]. Потсдам, 23 июля 1945 года
 | Дата            = [[17 июля]] — [[2 августа]] [[1945 год]]а
 | Страна          = Германия
 | Место           = Цецилиенхоф
 | Место1          = Потсдам
 | Участники       = {{флагификация|СССР|1923}}&lt;br&gt;{{флагификация|США|1912}}&lt;br&gt;{{флагификация|Великобритания}}
 | Вопросы         = 
 | Результаты      = [[Потсдамская декларация (1945)|Декларация]] и [[Потсдамское соглашение (1945)|Соглашение]] 
 | Сайт            = 
 | До              = Сан-Францисская конференция
 | После           = 
 }}
'''Потсдам конференцияһы''' (йәки '''Берлин конференцияһы''') ({{lang-ru|Потсдамская конференция}}; [[17 июль]]—[[2 август]] [[1945 йыл]]) — [[Икенсе донъя һуғышы]]нда [[Гитлерға ҡаршы коалиция]]ның өс иң ҙур державаһы — «ҙур өсәү» лидерҙарының өсөнсө һәм һуңғы рәсми осрашыуы.

Конференцияла СССР халыҡ комиссарҙары Советы һәм [[Дәүләт оборона комитеты]] рәйесе [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. В. Сталин]], [[АҠШ президенты]] [[Гарри Трумэн|Г. Трумэн]], Бөйөк Британия премьер-министры [[Уинстон Черчилль|У. Черчилль]] (25 июлгә тиклем) һәм К. Эттли (28 июлдән) ҡатнаша. Потсдам конференцияһы Гитлер Германияһын еңгәндән һуң һәм СССР Япония менән һуғышҡа ингәнсе Европала һәм бөтә донъяла тыныслыҡ һәм хәүефһеҙлек программаһын әҙерләү өсөн үткәрелә. Конференция [[1945 йыл]]дың [[17 июль|17 июл]]енән [[2 август|2 авгус]]ына тиклем еңелгән Германияның емерелгән баш ҡалаһы [[Берлин]] янында, [[Потсдам]] ҡалаһында, [[Цецилиенхоф һарайы|Цецилиенхоф]] һарайында үтә.

Потсдам конференцияһының көн тәртибенә тәү сиратта еңелеүсе Германияға ҡағылышлы мәсьәләләр инә: немецтарҙың сәйәси тормошон тыныслыҡ һөйөүсе һәм демократик нигеҙҙә үҙгәртеп ҡороу, илде хәрби-иҡтисади яҡтан ҡоралһыҙландырыу һәм башҡа илдәргә килтерелгән матди зыянды өлөшләтә булһа ла ҡаплау, шулай уҡ эшмәкәрлеге иҫәпһеҙ-һанһыҙ бәлә-ҡазаларға һәм кешелек ғазаптарына әйләнгән нацист енәйәтселәренә хөкөм язаһы биреү.Потсдамда үткән конференцияла шулай уҡ Германия яғында һуғышҡан илдәр [[Италия]], [[Болгария]], [[Венгрия]], [[Румыния]] һәм Финляндия менән мөнәсәбәттәрҙе тыныс хәл итеү мәсьәләләре тикшерелә. Конференцияла ҡатнашыусылар шулай уҡ [[Австрия]]ның дәүләт үҙаллылығын тергеҙеү, шулай уҡ [[Польша]] һәм [[Югославия]]ның союздаш илдәрен тергеҙеүҙә һәм үҫтереүҙә ярҙам итеү мәсьәләһе буйынса фекер алыша.&lt;ref name=&quot;История дипломатии 4&quot;&gt;{{Китап|часть=Потсдамская конференция|страницы=664—691|автор=|заглавие=[[История дипломатии]]|ответственный=под ред. [[Громыко, Андрей Андреевич|А. А. Громыко]], И. Н. Земскова, В. А. Зорина, В. С. Семёнова, М. А. Харламова|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1975|том=IV|издание=2-е|страниц=752}}&lt;/ref&gt;

== Әҙерлек этабы ==
[[Файл:Schloss Cecilienhof 2013.jpg|мини| Яңы баҡсала Цецилиенхоф һарайы — Потсдам конференцияһын үткәреү урыны]]
[[Файл:Josef_Stalin_Villa_Babelsberg.jpg|мини|Нойбабельсбергта Сталин виллаһы ]]
[[Файл:Trumanvilla.jpg|мини| Нойбабельсбергта Трумэн виллаһы]]
[[Файл:Winston_Churchill_Villa_Babelsberg.jpg|мини|Нойбабельсбергта Черчилль виллаһы Грибницзе күле эргәһендә]]
Тәүге ике «ҙур өсәү» осрашыуы 1943 йылдың аҙағында [[Тәһран]]да һәм 1945 йылдың башында [[Ялта конференцияһы|Ялтала]] үтә. СССР, АҠШ һәм Бөйөк Британия хөкүмәттәре башлыҡтарының яңы осрашыуы кәрәклеге тураһындағы мәсьәлә, ул шартлы рәүештә «Терминал» тип атала, Гитлер Германияһы капитуляцияһынан һуң тиҙ арала тикшерелә башлай.&lt;ref name=&quot;История ВОВ&quot;&gt;{{Китап|автор=|часть=Потсдамская конференция|заглавие=История Великой Отечественной войны Советского Союза 1941—1945|ответственный=под ред. С. И. Рощина|место=М.|издательство=Военное издательство МО СССР|год=1963|том=5|страницы=448—458|страниц=652|тираж=223000}}&lt;/ref&gt;,. У. Черчилль [[1945 йыл]]дың [[11 май]]ында Г. Трумэнға яҙған хатында «ҙур өсәүҙең» осрашыуын Германияның емерелмәгән ҡалаһында, ләкин психологик өҫтөнлөктө тәьмин итеү өсөн рус хәрби зонаһынан ситтә үткәрергә тәҡдим итә. Ләкин американдар ҙа, британлылар ҙа ҡабул итеүсе яҡтың функцияларын үҙ өҫтөнә алырға теләмәй, һәм, ахыр сиктә, [[И. В. Сталин]] тәҡдиме буйынса осрашыуҙы [[Берлин]] тирәһендә ойошторорға ҡарар ителә. И. В. Сталин фекеренсә был уңайлы һәм сәйәси яҡтан дөрөҫ була.

Потсдамда саммитты әҙерләү буйынса төп эш «Пальма» операцияһы булараҡ билдәләнә, дәүләт именлеге хеҙмәткәрҙәренә — СССР эске эштәр халыҡ комиссары урынбаҫары С. Н. Кругловҡа һәм Сталиндың шәхси һаҡ начальнигы Н. С. Власикҡа йөкмәтелә. Потсдам конференцияһын әҙерләү буйынса эш планы СССР эске эштәр халыҡ комиссары [[Берия Лаврентий Павлович|Л. П. Берия]] бойороғо менән [[1945 йыл]]дың [[6 июнь|6 июн]]е раҫлана. Өс державаның хөкүмәт башлыҡтары конференцияһын үткәреү өсөн һуғыш осоронда тулыһынса һаҡланып ҡалған Цецилиенхоф һарайы, кронпринц Вильгельмдың (Вильгельм (кронпринц Прусский) элекке резиденцияһы, һайлана.  Цецилиенхофта 36 бина һәм өс айырым инеү урыны булған конференц-зал капиталь ремонтлана. Мәскәүҙең «Люкс» фабрикаһы етештергән түңәрәк өҫтәл ултрыштар өсөн махсус рәүештә СССР-ҙан килтерелә, ул һарайҙың ҙур залына урынлаштырыла.&lt;ref&gt;{{Китап||автор=Жуков Г. К.|заглавие=Воспоминания и размышления|место=М.|издательство=Издательство АПН|год=1969|том=|страницы=707|страниц=731}}&lt;/ref&gt;. Америка делегацияһын хеҙмәтләндереү өсөн кронпринц салоны бүленә, кронпринц кабинетында совет делегацияһының хеҙмәт бүлмәһе була. Совет делегацияһы өсөн биналарҙың стеналары — аҡ, американдар өсөн — зәңгәр, инглиздәрҙең алһыу төҫтәрҙә биҙәлгән. Яңы баҡсала ,Цецилиенхоф урынлашҡан урында, бик күп сәскә түтәлдәре, йөҙләгән декоратив ағастар ултыртыла. Цецилиенхоф һарайы янында Нойбабельсбергҡа шулай уҡ күп һанлы виллалар һуғыштан зыян күрмәй ҡала, унда бөтә делегацияларҙы урынлаштырырға мөмкин була. Яҡын-тирәләге территорияла шартламаған күп һанлы боеприпастар: йөҙҙәрсә авиабомба, меңдәрсә снаряд, фаустпатрондар, танкыға һәм пехотаға ҡаршы миналар зарарһыҙландырыла. И. В. Сталин Нойбабельсбергта швед архитекторы Альфред Гренандер проекты буйынса төҙөлгән тире сауҙагәре Пауль Герпих виллаһында йәшәй. Шуға ҡарамаҫтан, [[Жуков Георгий Константинович|Г. К. Жуков]] хәтирәләре буйынса , И. В. Сталинға  виллаға килгәс, уның элек генерал Людендорфтыҡы булыуы тураһында хәбәр ителә&lt;ref&gt;{{Китап||автор=Жуков Г. К.|заглавие=Воспоминания и размышления|место=М.|издательство=Издательство АПН|год=1969|том=|страницы=706|страниц=731}}&lt;/ref&gt;. Америка делегацияһы етәкселеген Потсдамда нәшриәтсе Карл Мюллер-Гроте йортонда урынлаштыралар, хәҙер ул Трумэн виллаһы һәм Фридрих Науман Фонды штаб-фатиры булараҡ билдәле. У. Черчилль Берлин банкиры Франц Урбигтың Грибницзе күленә ҡараған виллаһында урынлаша. Вилла архитектор Людвиг Мис ван Дер Роэ проекты буйынса төҙөлгән, хәҙерге Вирховштрасста.

У. Черчилль осрашыуҙы үткәреү ваҡыты тураһында борсола. Унда шәхсән үҙе ҡатнашырға теләй, ләкин Британияла 1945 йылдың 5 июлендә үтәсәк парламент һайлауҙарында консерваторҙар партияһының еңеүенә ышанып бөтмәй, шуға күрә И. В. Сталин менән Г. Трумэнға июнь уртаһында йыйылырға тәҡдим итә. [[1945 йыл]]дың [[12 май|12 майындағы]] телеграммаһында ул АҠШ президенты Г. Трумэн осрашыуҙы әлегә АҠШ ғәскәрҙәре Германияның совет оккупация зонаһының бер өлөшөн биләгәндә һәм Европалағы инглиз-американ көстәре Алыҫ Көнсығышҡа  күсереү менән көсһөҙләнмәгәндә үткәрергә саҡыра.

Г. Трумэн, үҙ сиратында, осрашыуҙы, совет яғы менән һөйләшеүҙәрҙә «атом дипломатияһын» ҡулланыу өсөн атом бомбаһы һыналғанға тиклем кисектереп тора. Потсдам конференцияһын саҡырыуҙың һуңғы датаһы — 15 июль, 1945 йылдың май аҙағында Мәскәүҙә Х. Хопкинс менән һөйләшеүҙәр алып барғанда килешелә һәм Уинстон Черчилль ризалашырға мәжбүр була. Һайлауҙа еңелгән осраҡта ла, күсәгилешлелек маҡсатында Лейбористик партия лидеры [[Эттли Климент|Эттли Клемент]] менән хатта Потсдам конференцияһына килә. К. Эттли 28 июлдә һайлауҙа еңелеүсе У. Черчиллде, Британия делегацияһы башлығын, алмаштыра.&lt;ref name=&quot;История дипломатии 4&quot;&gt;{{Китап|часть=Потсдамская конференция|страницы=664—691|автор=|заглавие=[[История дипломатии]]|ответственный=под ред. [[Громыко, Андрей Андреевич|А. А. Громыко]], И. Н. Земскова, В. А. Зорина, В. С. Семёнова, М. А. Харламова|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1975|том=IV|издание=2-е|страниц=752}}&lt;/ref&gt;

АҠШ һәм Британия делегациялары Германияға 15 июлдә Гатов аэродромына төшә. Британия делегацияһы Германияға самолёт менән килә, Ә АҠШ делегацияһы Франция яр буйына «Куинси» крейсерында, унан АҠШ президенты «Изге һыйыр» («Священная корова») самолётында Берлинға оса. Конференция алдынан У. Черчилль һәм Г. Трумэн айырым-айырым Берлинға барып, емерелгән ҡаланы ҡарай. И. В. Сталин, В. М. Молотов һәм уларҙы оҙатып йөрөүсе кешеләр [[16 июль|16 июл]]дә төшкө сәғәттә Берлинға махсус поезда килә. Уларҙы вокзалда Германиялағы совет оккупацион ғәскәрҙәре төркөмөнөң баш командующийы маршал [[Жуков Георгий Константинович|Г. К. Жуков]], [[Вышинский Андрей Януарьевич|А. Я. Вышинский]] һәм бер нисә хәрби етәксе ҡаршы ала. 1945 йылдың 17 июлендә СССР һәм АҠШ лидерҙарының әңгәмә яҙмаһынан билдәле булыуынса, И. В. Сталин конференцияға килеүҙең тотҡарланыуын ҡытайҙар менән һөйләшеүҙәре менән аңлата. Совет делегацияһы Мәскәүҙән Берлинға тиклем 1923 километр юл үтеүсе махсус поезд бер нисә бронетранспортерҙан, һаҡ машинаһынан, штаб вагонынан, ике Сталин бронетранспортёры, ашхана һәм аҙыҡ-түлек машинаһы менән гараж вагонынан, шулай уҡ зенит орудиелары менән ике платформанан тора.

Махсус составты 80 офицер һаҡлай. Уның юлында хәүефһеҙлекте [[НКВД]] ғәскәрҙәренең 17 мең һалдаты һәм офицеры, шулай уҡ оператив составтың 1515 кешеһе тәьмин итә: тимер юлдың һәр километрында 6-15 кеше һаҡ аҫтында тора. Юл буйлап НКВД ғәскәрҙәренең 8 бронепоезы йөрөп тора.

== Лидерҙар араһындағы мөнәсәбәт ==
[[Файл:Clement Attlee, Harry S. Truman, and Joseph Stalin at the Potsdam Conference, July 1945, USA C-1860 (26246410746).jpg|справа|мини| (Һулдан уңға)ултыралар: Эттли, [[Гарри Трумэн|Труман]], [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]], арттан флот адмиралы Уильям Леги, СИТ ил эштәре министры Эрнест Бевин, дәүләт секретары Джеймс Бирнс ҺӘМ СССР сит ил эштәре министры [[Молотов Вячеслав Михайлович|Сүкеш]].]]
[[Ялта конференцияһы|Ялта конференция]]һынан һуң биш ай эсендә еңеүсе илдәр лидерҙары араһындағы мөнәсәбәттәргә ҙур йоғонто яһаған бер нисә үҙгәреш: [[Балтик буйы]], [[Польша]], [[Чехословакия]], [[Венгрия]], [[Болгария]] һәм [[Румыния]] Ҡыҙыл Армия ҡулында була.&lt;ref&gt;Leffler, Melvyn P., &quot;For the South of Mankind: The United States, the Soviet Union, and the Cold War, First Edition, (New York, 2007) p. 31&lt;/ref&gt; Һуғыш тамамланыу менән союздаштар берҙәмлегенең өҫтөнлөгө ике ҙур держава — АҠШ һәм СССР араһындағы үҙ-ара мөнәсәбәттәр проблемаһы менән алмашына&lt;ref name=&quot;LenczAmPres&quot;&gt;[[George Lenczowski]], ''American Presidents and the Middle East,'' (1990), pp. 7-13&lt;/ref&gt;. Ике держава ихлас мөнәсәбәттәр күрһәтеүен дауам итә, ләкин улар араһында шик һәм ышанмаусанлыҡ барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The World Transformed|last=Hunt|first=Michael|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=9780199371020|pages=35}}&lt;/ref&gt;

1945 йылдың 12 апрелендә Рузвельт вафат була һәм АҠШ президенты вазифаһына вице-президент [[Гарри Трумэн|Гарри Труман]] инә. Трумэн, Рузвелтҡа ҡарағанда, СССР-ға һәм Сталиндың ниәттәренә ҙур шик менән ҡарай.&lt;ref name=&quot;LenczAmPres&quot;&gt;[[George Lenczowski]], ''American Presidents and the Middle East,'' (1990), pp. 7-13&lt;/ref&gt; Трумэн һәм уның кәңәшселәре СССР-ҙың Көнсығыш Европалағы эшмәкәрлеген Ялтала төҙөлгән килешеүҙәргә тап килмәгән агрессив экспансионизм тип ҡарай. Потсдам конференцияһы Трумэндың Сталин менән шәхсән осрашыуының берҙән-бер осрағы була.&lt;ref&gt;Harry S. Truman, Memoirs, Vol. 1: ''Year of Decisions'' (1955), p.380, cited in Lenczowski, ''American Presidents,'' p.10&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Nash, Gary B. «The Troublesome Polish Question.» The American People: Creating a Nation and a Society. New York: Pearson Longman, 2008. Print.&lt;/ref&gt;

Һуғыштың ҙур өлөшөн Британия премьер-министры булып эшләгән Уинстон Черчиллде конференцияла 5 июлдә парламент һайлауҙары һөҙөмтәһендә власҡа килгән Клемент Эттли алмаштыра. 1940 йылдар башынан Черчиллдең СССР-ға ҡарата сәйәсәте Рузвельт сәйәсәтенән күпкә ҡатыраҡ була.&lt;ref name=&quot;miscamble51&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Miscamble|2007}}&lt;/ref&gt;

== Һөйләшеүҙәр барышы ==
[[Файл:Joseph_Stalin,_Winston_Churchill_and_President_Truman_with_their_staffs_around_the_conference_table_at_the_Potsdam_Conference,_17_July_1945._BU8985.jpg|мини|250x250пкс|Цецилиенхофта конференц-залдың түңәрәк өҫтәле артында Потсдам конференцияһында өс еңеүсе держава делегацияһы. 1945 йылдың 17 июле]]
Потсдам конференцияһы Цецилиенхоф һарайында 1945 йылдың 17 июлендә 17 сәғәттә асыла. У. Черчилль һүҙҙәренсә, юғары кимәлдәге осрашыуҙы яҡтыртыу өсөн Берлинға 180-гә яҡын хәбәрсе килә. Потсдамда осрашыуҙың тәүге минуттары тантаналы мәлде төшөргән фотографтарға бирелә. Алдан әҙерләнгән протоколға ярашлы, делегациялар бер үк ваҡытта өс яҡтан һөйләшеүҙәр залына инә һәм өс держава флагтары менән биҙәлгән түңәрәк өҫтәл артында урын ала. Потсдам конференцияһында делегациялар составына өс илдең хөкүмәт башлыҡтарынан тыш сит ил эштәре министрҙары ла инә: СССР — [[Молотов Вячеслав Михайлович|В. М. Молотов]], АҠШ — Дж. Ф. Бирнс, Британия — 25 июлгә тиклем Э. Иден, һуңынан 28 июлдән Э. Бевин һәм уларҙың урынбаҫарҙары. Потсдам конференцияһында шулай уҡ СССР-ҙың АҠШ-тағы илселәре ҡатнаша ([[Громыко Андрей Андреевич|А. А. Громыко]]) Һәм Британиялалағы (Ф. Т. Гусев), АҠШ-тың СССР-ҙағы илсеһе (У. А. Гарриман), Британияның СССР-ҙағы илсеһе (А. К. Керр), дипломатик учреждениелар вәкилдәре, шулай уҡ өс илдең хөкүмәт башлыҡтарын оҙатып йөрөүсе хәрби ведомстволар етәкселәре, штаб начальниктары һәм уларҙың ярҙамсылары&lt;ref name=&quot;История дипломатии 4&quot;&gt;{{Китап|часть=Потсдамская конференция|страницы=664—691|автор=|заглавие=[[История дипломатии]]|ответственный=под ред. [[Громыко, Андрей Андреевич|А. А. Громыко]], И. Н. Земскова, В. А. Зорина, В. С. Семёнова, М. А. Харламова|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1975|том=IV|издание=2-е|страниц=752}}&lt;/ref&gt;.

Һөйләшеүҙәр бер яҡтан СССР, икенсе яҡтан Англия һәм АҠШ араһындағы ҡаршылыҡ шарттарында бара.
И. В. Сталин тәҡдиме буйынса Трумэн конференция ултырыштары рәйесе итеп тәғәйенләнә. Конференцияны асыу тантанаһындағы телмәрендә үк АҠШ-ты ҡыҙыҡһындырған мәсьәләләргә иғтибар итә, һәм тик һуңынан ғына тейешле протокол фразаларын әйтеп ишеттерә.

Атом бомбаһын һынау тураһында беренсе отчёт АҠШ Президентына шартлы рәүештә 1945 йылдың 16 июлендә тапшырыла. Трумэн телеграмманан 18 июлдә, ә һуңынан генерал Л. Гровестың 21 июлдә курьер килтергән яҙма отчётынан ентекле мәғлүмәт ала. Уинстон Черчилль, АҠШ менән Бөйөк Британияның «Рәсәй менән көстәр нисбәтен тергеҙергә мөмкинлек биргән сараларҙы ҡулдарында тотҡанына» бик шатлана һәм Америка делегацияһын атом бомбаһын һынау тураһындағы мәғлүмәтте һөйләшеүҙәрҙә аргумент сифатында файҙаланырға һәм мөмкин булғандың иң ҡаты позицияһын биләргә этәрә. Г.Трумэн И. В. Сталинға 24 июлдә пленар ултырыштан һуң яңы ҡорал һынауы тураһында хәбәр итә, хатта «атом ҡоралы» йәки «ядро ҡоралы» тигән һүҙҙәрҙе әйтмәй, һәм бер генә һорау ҙа бирмәгән совет лидерының тыныс реакцияһынан төшөнкөлөккә бирелә. Г. К. Жуковтың хәтирәләре буйынса, И. В. Сталин Г. Трумэндың был мәғлүмәте буйынса В. М. Молотов фекер алышҡанда американдарҙың «үҙҙәренә хаҡ ҡуйыуын» («цену себе набивают») билдәләп китә. &lt;ref name=&quot;История дипломатии 4&quot;&gt;{{Китап|часть=Потсдамская конференция|страницы=664—691|автор=|заглавие=[[История дипломатии]]|ответственный=под ред. [[Громыко, Андрей Андреевич|А. А. Громыко]], И. Н. Земскова, В. А. Зорина, В. С. Семёнова, М. А. Харламова|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1975|том=IV|издание=2-е|страниц=752}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап||автор=Жуков Г. К.|заглавие=Воспоминания и размышления|место=М.|издательство=Издательство АПН|год=1969|том=|страницы=713|страниц=731}}&lt;/ref&gt;

Потсдам конференцияһы барышында Британияла парламент һайлауҙары арҡаһында ике көнгә тәнәфес менән бөтәһе ун өс пленар ултырыш, У. Черчилль ҡатнашлығында туғыҙ осрашыу һәм К. Эттли ҡатнашлығында тағы ла дүрт осрашыу үткәрелә. АҠШ дәүләт секретары Джеймс . Бөрнс билдәләүенсә, У. Черчилль менән К. Иденды , К. Эттли менән Э. Бевинды алмаштырыу Потсдам конференцияһы башланыуы менән сағыштырғанда бәхәсле мәсьәләләр буйынса Британия позицияһында бер ниндәй ҙә үҙгәрештәр индермәй.&lt;ref name=&quot;История ВОВ&quot;&gt;{{Китап|автор=|часть=Потсдамская конференция|заглавие=История Великой Отечественной войны Советского Союза 1941—1945|ответственный=под ред. С. И. Рощина|место=М.|издательство=Военное издательство МО СССР|год=1963|том=5|страницы=448—458|страниц=652|тираж=223000}}&lt;/ref&gt;

== Потсдам конференцияһы ҡарарҙары ==

=== Сит ил эштәре министрҙары Советын булдырыу ===
[[Файл:Potsdam_conference_1945-3.jpg|мини|Сталин, Трумэн һәм Черчилль. 1945 йылдың юле]]
Потсдам конференцияһының көн тәртибендә тәү сиратта Европаның һуғыштан һуңғы тыныс ҡоролошо, атап әйткәндә, элекке дошман дәүләттәр менән тыныслыҡ килешеүҙәрен әҙерләү тәртибе мәсьәләләре тора. Был мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн Потстдам конференцияһы СССР делегацияһының ҡайһы бер төҙәтмәләрен иҫәпкә алып, Америка делегацияһының сит ил эштәре министрҙары Советын (СМИД) булдырыу тураһындағы проектын раҫлай. Был орган составына [[СССР]], [[Бөйөк Британия]], [[АҠШ]], [[Франция]] һәм [[Ҡытай]]ҙың тышҡы сәйәси ведомстволары башлыҡтары — [[БМО-ның Именлек Советы|БМО-ның Именлек советы]] ағзалары инә. Сит ил эштәре министрлығы алдына ҡуйылған беренсе бурыс: [[Италия]], [[Румыния]], [[Болгария]], [[Венгрия]] һәм [[Финляндия]] өсөн тыныслыҡ килешеүҙәре төҙөү. Бынан тыш, Советҡа Германия өсөн тыныслыҡты көйләү буйынса документтар әҙерләү йөкмәтелә, Уларҙы Германия хөкүмәт ойошторолғандан һуң ҡабул итерлгә тейеш була&lt;ref name=&quot;История дипломатии 4&quot;&gt;{{Китап|часть=Потсдамская конференция|страницы=664—691|автор=|заглавие=[[История дипломатии]]|ответственный=под ред. [[Громыко, Андрей Андреевич|А. А. Громыко]], И. Н. Земскова, В. А. Зорина, В. С. Семёнова, М. А. Харламова|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1975|том=IV|издание=2-е|страниц=752}}&lt;/ref&gt;.

=== Германия проблемаһы буйынса ҡарарҙар ===
[[Файл:Potsdam_Conference_group_portrait,_July_1945.jpg|мини|220x220пкс|Эттли, Трумэн һәм Сталин. 1945 йылдың июле]]

; Германияны демилитаризациялау, демократиялаштырыу һәм денацификациялау

Германия мәсьәләһе Потсдам конференцияһының көн тәртибендә төп урынды биләй. [[Ялта конференцияһы]] Положениелары һәм Европа консультатив комиссияһы килешеүҙәре нигеҙендә Америка делегацияһы Германия менән эш итеүҙә етәкселек итеүсе сәйәси һәм иҡтисади принциптар тураһында документ проектын тәҡдим итә. Потсдам конференцияһы ваҡытында Европа консультатив комиссияһы Германияға ҡарата ҡайһы бер өҫтәмә талаптар тураһында Килешеү әҙерләй. Германияға ҡарата төп принциптарҙа Германияны демилитаризациялау, демократизациялау һәм денацификациялау буйынса мөһим саралар үткәреү ҡарала.

Германияла һуғыш производствоһы өсөн файҙаланыла алған бөтә сәнәғәтте тулыһынса ҡоралһыҙландырыу һәм бөтөрөү, Германияла сәйәси тормоштоң демократик нигеҙҙә тулыһынса реконструкцияһын әҙерләү кәрәк була.

Хәрби потенциалды юҡ иткәндән һәм монополистик берләшмәләрҙе бөтөргәндән һуң Германия эске ҡулланыу өсөн ауыл хужалығын һәм тыныс сәнәғәтте үҫтереүгә иғтибар бүлергә тейеш була. Нацист һәм милитарист эшмәкәрлеген һәм пропагандаһын булдырмау маҡсатында НСДАП (Германияның 1920—1945 йылдарҙағы фашистик сәйәси партияһы) уның филиалдары һәм контроле аҫтындағы ойошмалары юҡ ителергә, бер ниндәй формала ла тергеҙелмәһен өсөн таратылырға тейеш була. Өс державаның конференция тураһындағы хәбәрендә союздаштар бер-береһе менән килешеп, Германияның күршеләренә йәки бөтә донъяла тыныслыҡты һаҡлауға бер ҡасан да янамауы өсөн саралар күрәсәге тураһында әйтелә&lt;ref name=&quot;История дипломатии 4&quot;&gt;{{Китап|часть=Потсдамская конференция|страницы=664—691|автор=|заглавие=[[История дипломатии]]|ответственный=под ред. [[Громыко, Андрей Андреевич|А. А. Громыко]], И. Н. Земскова, В. А. Зорина, В. С. Семёнова, М. А. Харламова|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1975|том=IV|издание=2-е|страниц=752}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Bundesarchiv_Bild_183-14059-0016,_Potsdamer_Konferenz,_Molotow,_Byrnes,_Eden.jpg|мини|Сит ил эштәре министрҙары [[Молотов Вячеслав Михайлович|В. М. Молотов]], Дж. Ф. Бирнс һәм &lt;nowiki&gt;&lt;span about=&quot;#mwt80&quot; class=&quot;nowrap&quot; data-cx=&quot;[{&amp;amp;quot;adapted&amp;amp;quot;:true,&amp;amp;quot;partial&amp;amp;quot;:false,&amp;amp;quot;targetExists&amp;amp;quot;:true,&amp;amp;quot;mandatoryTargetParams&amp;amp;quot;:[],&amp;amp;quot;optionalTargetParams&amp;amp;quot;:[]}]&quot; data-mw=&quot;{&amp;amp;quot;parts&amp;amp;quot;:[{&amp;amp;quot;template&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;target&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;wt&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;S&amp;amp;quot;,&amp;amp;quot;href&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;./Ҡалып:S&amp;amp;quot;},&amp;amp;quot;params&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;1&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;wt&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;Э. Иден&amp;amp;quot;}},&amp;amp;quot;i&amp;amp;quot;:0}}]}&quot; data-ve-no-generated-contents=&quot;true&quot; id=&quot;mw0Q&quot; typeof=&quot;mw:Transclusion&quot;&gt;Э. &lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;. 1945 йылдың июле]]

== Репарациялар ==
Германияла контроль механизмы тураһындағы килешеүгә ярашлы, Потсдам конференцияһы раҫлауынса, Германияла юғары власты АҠШ, Бөйөк Британия һәм Франция ҡораллы көстәренең баш командующийҙары, һәр береһе үҙ оккупация зонаһында, үҙ хөкүмәттәре ҡушыуы буйынса тормошҡа ашырасаҡ, шулай уҡ Контроль советы ағзалары вазифаһын башҡарып, дөйөм Германияға ҡағылышлы мәсьәләләрҙә бергәләп хәл итәсәк.

Совет делегацияһы контроль совет етәкселегендә провинциялар менән идара итеү буйынса эшмәкәрлекте координациялауҙы тормошҡа ашырырлыҡ үҙәк герман хакимиәтен ойоштороу тураһында проект тәҡдим итә. Дискуссия һөҙөмтәләре буйынса үҙәк герман хөкүмәтен булдырыу буйынса совет проекты кире ҡағыла, әммә финанс, транспорт, коммуникациялар, тышҡы сауҙа һәм сәнәғәт өлкәләрендә дәүләт секретары етәкселегендәге һәм Контроль советы етәкселегендә эшләгән ҡайһы бер төп административ департаменттар булдырыу маҡсатҡа ярашлы тип таныла. Потсдам конференцияһы Германияны берҙәм иҡтисади бер бөтөн итеп ҡарай һәм союз контроле аҫтында тау һәм эшкәртеү сәнәғәте продукцияһын етештереү һәм бүлеү, ауыл хужалығы, урмансылыҡ һәм балыҡсылыҡ, транспорт һәм коммуникациялар, импорт һәм экспорт, репарациялар һәм Германия өсөн хәрби-сәнәғәт потенциалын бөтөрөү буйынса дөйөм сәйәсәт әҙерләргә ниәтләй.&lt;ref name=&quot;История дипломатии 4&quot;&gt;{{Китап|часть=Потсдамская конференция|страницы=664—691|автор=|заглавие=[[История дипломатии]]|ответственный=под ред. [[Громыко, Андрей Андреевич|А. А. Громыко]], И. Н. Земскова, В. А. Зорина, В. С. Семёнова, М. А. Харламова|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1975|том=IV|издание=2-е|страниц=752}}&lt;/ref&gt;

1945 йылдың [[30 июль|30 июленд]]әге ултырышта совет делегацияһы немец милитаризмының мәңгелек хәрби-сәнәғәт базаһы булған Рурск төбәге менән идара итеү буйынса тәҡдим менән сығыш яһай. Британия һәм АҠШ СССР-ҙың был тәҡдиме менән риза булмай, һәм мәсьәлә сит ил эштәре министрҙары советына ҡарауға ебәрелә. Артабан көнбайыш державалары Рур өҫтөнән дүрт яҡлы контроль урынлаштырыуҙан баш тарта&lt;ref name=&quot;История дипломатии 4&quot;&gt;{{Китап|часть=Потсдамская конференция|страницы=664—691|автор=|заглавие=[[История дипломатии]]|ответственный=под ред. [[Громыко, Андрей Андреевич|А. А. Громыко]], И. Н. Земскова, В. А. Зорина, В. С. Семёнова, М. А. Харламова|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1975|том=IV|издание=2-е|страниц=752}}&lt;/ref&gt; .&lt;ref name=&quot;История ВОВ&quot;&gt;{{Китап|автор=|часть=Потсдамская конференция|заглавие=История Великой Отечественной войны Советского Союза 1941—1945|ответственный=под ред. С. И. Рощина|место=М.|издательство=Военное издательство МО СССР|год=1963|том=5|страницы=448—458|страниц=652|тираж=223000}}&lt;/ref&gt;

[[Файл:Russia_stamp_1995_№_212.jpg|мини|Рәсәй почта маркаһы, 1995 йыл.]]

Ялта конференцияһында Германия һуғыш барышында союздаш милләттәргә килтерелгән зыянды ҡапларға бурыслы тигән килешеүгә өлгәшелә. Совет хөкүмәте тәҡдиме буйынса репарациялар буйынса союз-ара комиссияла фекер алышыу өсөн база сифатында 20 миллиард АҠШ доллары күләмендә репарацияларҙың дөйөм суммаһы ҡабул ителә, өҫтәүенә был сумманың 50 проценты Советтар союзына тура килә. Потсдам конференцияһында Америка делегацияһы репарациялар мәсьәләһе буйынса үҙ позицияһын үҙгәртә һәм һәр дәүләт өсөн уларҙың аныҡ суммаһын билдәләүгә ҡаршы сыға. Америкалылар Германияны оккупациялаған дүрт дәүләттең һәр береһе үҙ зонаһынан ғына репарация дәғүәләрен ҡәнәғәтләндереү өсөн зоналар буйынса репарациялар алыу принцибын ҡабул итергә тәҡдим итә. Британия Потсдам конференцияһында репарациялар мәсьәләһе буйынса ниндәй ҙә булһа тәҡдимдәрҙән тыйыла, ләкин ғәмәлдә АҠШ-ты хуплай. Союздаштар араһында һуғыш СССР иҡтисадына иң ҙур иҡтисади зыян килтерә, ә Германияның төп ҡеүәтле иҡтисади райондары көнбайышта урынлашҡан. Бер яҡтан, АҠШ һәм Британия СССР иҡтисадын нығытырға теләмәй, ә икенсе яҡтан, Германияның көнбайыш оккупация зоналарының хәрби-сәнәғәт потенциалын көсһөҙләндерергә ҡаршы&lt;ref name=&quot;История дипломатии 4&quot;&gt;{{Китап|часть=Потсдамская конференция|страницы=664—691|автор=|заглавие=[[История дипломатии]]|ответственный=под ред. [[Громыко, Андрей Андреевич|А. А. Громыко]], И. Н. Земскова, В. А. Зорина, В. С. Семёнова, М. А. Харламова|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1975|том=IV|издание=2-е|страниц=752}}&lt;/ref&gt;.

Совет делегацияһы репарацияларҙы һәр хөкүмәт тәү сиратта оккупация зонаһында ала тигән тәҡдим менән ризалаша, ләкин репарация иҫәбенә Көнбайыш Германиянан ҡорамалдар килтереүҙе талап итә. Ваҡытлыса территорияла булған американдар һәм британлылар совет оккупацияһы зонаһынан совет ғәскәрҙәре уны баҫып алғанға тиклем, унан күп ҡорамалдар алып сығалар һәм Совет яғы Потсдам конференцияһында АҠШ һәм Британия вәкилдәренә был ҡорамалдарҙың исемлеген тапшыра. Бынан тыш, совет яғы көнбайыш зоналарҙағы сәнәғәт һәм транспорт предприятиеларының 500 миллион АҠШ доллары суммаһындағы акцияларын, шулай уҡ Германияның сит ил инвестицияларының 30 процентын һәм союздаштар ҡарамағына килгән немец алтынының 30 процентын тапшырыуҙы талап итә. Киҫкен бәхәстәрҙән һуң, компромисс һөҙөмтәһендә, Потсдам конференцияһында репарациялар тураһында махсус килешеүгә ҡул ҡуйыла.&lt;ref name=&quot;История дипломатии 4&quot;&gt;{{Китап|часть=Потсдамская конференция|страницы=664—691|автор=|заглавие=[[История дипломатии]]|ответственный=под ред. [[Громыко, Андрей Андреевич|А. А. Громыко]], И. Н. Земскова, В. А. Зорина, В. С. Семёнова, М. А. Харламова|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1975|том=IV|издание=2-е|страниц=752}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;История ВОВ&quot;&gt;{{Китап|автор=|часть=Потсдамская конференция|заглавие=История Великой Отечественной войны Советского Союза 1941—1945|ответственный=под ред. С. И. Рощина|место=М.|издательство=Военное издательство МО СССР|год=1963|том=5|страницы=448—458|страниц=652|тираж=223000}}&lt;/ref&gt;

; Германия хәрби-диңгеҙ һәм сауҙа флоттарын бүлеү

Совет делегацияһы конференцияның фекер алышыуына Британия ҡарамағында ҡалған герман флотын бүлеү мәсьәләһен индерә. Яҡтар тигеҙ өлөшкә бүлеү тураһында килешә, ләкин Японияға ҡаршы һуғыш мәнфәғәтендә уны тормошҡа ашырыуҙы кисектереп торалар. У. Черчиллдең тәҡдиме буйынса Германия һыу аҫты кәмәләре, яңы өлгөләренән башҡа, юҡ ителергә тейеш була. Германияның сауҙа флоты судноларын бүлеүгә ҡағылышлы тәҡдимдәр әҙерләү өсөн өс хәрби-диңгеҙ комиссияһы ойошторола.&lt;ref name=&quot;История дипломатии 4&quot;&gt;{{Китап|часть=Потсдамская конференция|страницы=664—691|автор=|заглавие=[[История дипломатии]]|ответственный=под ред. [[Громыко, Андрей Андреевич|А. А. Громыко]], И. Н. Земскова, В. А. Зорина, В. С. Семёнова, М. А. Харламова|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1975|том=IV|издание=2-е|страниц=752}}&lt;/ref&gt;

; Кёнигсбер районын СССР-ға тапшырыу

[[Тәһран конференцияһы]]нда [[Франклин Рузвельт]] һәм [[Уинстон Черчилль]] СССР хәүефһеҙлеген һәм Европа именлеген тәьмин итеү маҡсатында, Кёнигсберг ҡалаһын һәм уның тирә-яғын Советтар Союзына күсереүгә ризалыҡ бирә. Г. Трумэн һәм Уинстон Черчилль был килешеүҙе тағы бер тапҡыр Потсдамда раҫлайҙар.&lt;ref name=&quot;История дипломатии 4&quot;&gt;{{Китап|часть=Потсдамская конференция|страницы=664—691|автор=|заглавие=[[История дипломатии]]|ответственный=под ред. [[Громыко, Андрей Андреевич|А. А. Громыко]], И. Н. Земскова, В. А. Зорина, В. С. Семёнова, М. А. Харламова|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1975|том=IV|издание=2-е|страниц=752}}&lt;/ref&gt;

; Төп хәрби енәйәтселәр исемлеге

Совет делегацияһы төп хәрби енәйәтселәр тураһындағы мәсьәлә буйынса британ проектына ярҙам белдерә, ләкин уларҙың исемдәрен һанап сығыуҙы талап итә: Г. Геринг, Р. Гесс, И. Риббентроп, А. Розенберг, В. Кейтель һәм башҡалар.

Сталин фекеренсә, был мәсьәлә буйынса союздаштарҙың өндәшмәүе ваҡ енәйәтселәрҙән үс алып, төп енәйәтселәрҙе ҡотҡарыу ниәте тип баһалана. СССР тәҡдиме буйынса Потсдам конференцияһы хәрби енәйәтселәрҙең беренсе исемлеген 1945 йылдың 1 сентябренән дә һуңға ҡалмайынса баҫтырырға ҡарар итә.&lt;ref name=&quot;История дипломатии 4&quot;&gt;{{Китап|часть=Потсдамская конференция|страницы=664—691|автор=|заглавие=[[История дипломатии]]|ответственный=под ред. [[Громыко, Андрей Андреевич|А. А. Громыко]], И. Н. Земскова, В. А. Зорина, В. С. Семёнова, М. А. Харламова|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1975|том=IV|издание=2-е|страниц=752}}&lt;/ref&gt; Халыҡ-ара хәрби трибунал 1945 йылдың 8 авгусында ойошторола.&lt;ref name=&quot;История ВОВ&quot;&gt;{{Китап|автор=|часть=Потсдамская конференция|заглавие=История Великой Отечественной войны Советского Союза 1941—1945|ответственный=под ред. С. И. Рощина|место=М.|издательство=Военное издательство МО СССР|год=1963|том=5|страницы=448—458|страниц=652|тираж=223000}}&lt;/ref&gt;

[[Файл:RR5117-0002R_Конференции_глав_союзных_держав.gif|мини|Рәсәй Банкы Тәңкәһе, 1995]]

== Потсдам конференцияһы йомғаҡтары һәм әһәмиәте ==
Потсдам конференцияһы һөҙөмтәләре буйынса 1945 йылдың 1 авгусында СССР, АҠШ һәм Бөйөк Британия хөкүмәттәре башлыҡтары өс державаның Берлин конференцияһы тураһында Протоколға һәм Хәбәргә ҡул ҡуя. Август башында Потсдам конференцияһының документтары Францияға ҡушылырға тәҡдим менән ебәрелә. Франция принципиаль ризалығын белдерә. Потсдам конференцияһының ҡарарҙары баҫылғандан һуң донъяның башҡа дәүләттәрендә лә хуплау таба.

Потсдамда Европала тыныслыҡ һәм хәүефһеҙлекте раҫлауҙың демократик принциптары таныла: Европа континентында хәүефһеҙлектең төп шарты — герман милитаризмының тергеҙелеүенә юл ҡуймау, ә дәүләттәр араһындағы мөнәсәбәттәр суверенитет һәм милли бойондороҡһоҙлоҡ, тиң хоҡуҡлылыҡ һәм эске эштәргә ҡыҫылмау принциптарына ҡоролорға тейеш.

Потсдам конференцияһы бөйөк державалар араһындағы хеҙмәттәшлектең ҡеүәтле миҫалы булып тора, ул фашизмды еңергә ярҙам итә һәм һуғыштан һуңғы тыныслыҡ һәм хәүефһеҙлек гарантияһы булырға тейеш була. Потсдам конференцияһы идеологик айырмаларға ҡарамаҫтан, бәхәсле мәсьәләләрҙе һөйләшеүҙәр аша хәл итергә мөмкин һәм кәрәклеген күрһәтә. Потсдам конференцияһы Европала һәм бөтә донъяла көстәрҙең яңы нисбәтен һәм халыҡ-ара проблемаларҙы хәл итеүҙә социализмдың роле арта барыуын таный һәм бер үк ваҡытта икенсе донъя һуғышы буйынса союздаштар араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡтарҙы билдәләй, ул тиҙҙән [[Һалҡын һуғыш|һалҡын һуғышҡа]] килтерә.&lt;ref name=&quot;История дипломатии 4&quot;&gt;{{Китап|часть=Потсдамская конференция|страницы=664—691|автор=|заглавие=[[История дипломатии]]|ответственный=под ред. [[Громыко, Андрей Андреевич|А. А. Громыко]], И. Н. Земскова, В. А. Зорина, В. С. Семёнова, М. А. Харламова|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1975|том=IV|издание=2-е|страниц=752}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|часть=Берлинская конференция 1945|страницы=[https://archive.org/details/libgen_00159041/page/n82 93]—94|автор=|заглавие=Великая Отечественная война 1941—1945: энциклопедия|ссылка=https://archive.org/details/libgen_00159041|ответственный=под ред. [[Козлов, Михаил Михайлович (военный)|М. М. Козлова]]|место=М.|издательство=[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]]|год=1985|страниц=832}}
* {{Китап|автор=|часть=Потсдамская конференция|заглавие=История Великой Отечественной войны Советского Союза 1941—1945|ответственный=под ред. С. И. Рощина|место=М.|издательство=Военное издательство МО СССР|год=1963|том=5|страницы=448—458|страниц=652|тираж=223000}}
* {{Китап|часть=Потсдамская конференция|страницы=664—691|автор=|заглавие=[[История дипломатии]]|ответственный=под ред. [[Громыко, Андрей Андреевич|А. А. Громыко]], И. Н. Земскова, В. А. Зорина, В. С. Семёнова, М. А. Харламова|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1975|том=IV|издание=2-е|страниц=752}}
* {{Китап|часть=Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трёх союзных держав — СССР, США и Великобритании|страницы=|автор=|заглавие=Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны 1941—1945 гг.: Сборник документов|ответственный=под ред. под ред. [[Громыко, Андрей Андреевич|А. А. Громыко]], И. Н. Земскова, В. А. Крючкова, Ш. П. Санакоева, П. П. Севостьянова|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1984|том=VI|страниц=511|тираж=100000}}
* [http://grachev62.narod.ru/stalin/confer/content.htm Тегеран-Ялта-Потсдам: Сборник документов] / Сост.: Ш. П. Санакоев, Б. Л. Цыбулевский. — 2-е изд. — М.: Издательство «Международные отношения», 1970. — 416 с.
* {{Мәҡәлә|автор=Уткин А. И.|заглавие=После Ялты|ссылка=http://soyuzgos.ru/PDFs/SoyuzGos%20(26)(may%202008).pdf|язык=ru|издание=Союзное государство|тип=журнал|год=2008|том=|номер=5 (26)|страницы=30—35|doi=|issn=}}
* {{Китап|автор=[[Уоллес, Крис|Крис Уоллес]], [[Уайсс, Митч|Митч Уайсс]]|заглавие=Обратный отсчет. 116 дней до атомной бомбардировки Хиросимы|оригинал=Chris Wallace, Mitch Weiss. Countdown 1945: The Extraordinary Story of the Atomic Bomb and the 116 Days That Changed the World|место=М.|издательство=[[Альпина нон-фикшн]]|год=2021|страниц=412|isbn=978-5-00139-508-9|ref=Уоллес, Уайс}}.
* [[:en:Michael S. Neiberg|Michael Neiberg]]. ''Potsdam: The End of World War II and the Remaking of Europe''. New York: Basic Books, 2015.
* Leahy, Fleet Adm William D. ''I Was There: The Personal Story of the Chief of Staff to Presidents Roosevelt and Truman: Based on His Notes and Diaries Made at the Time'' (1950) OCLC 314294296.

== Һылтанмалар ==
* {{Youtube|zIOjOOnwirs|Берлинская конференция. Документальный фильм реж. И. П. Копалина. 1945|log


[[Категория:Гитлерға ҡаршы коалиция илдәренең халыҡ-ара конференциялары]]
[[Категория:17 июль ваҡиғалары]]
[[Категория:1945 йылдың июле]]
[[Категория:1945 йыл СССР-ҙа]]
[[Категория:Потсдам конференцияһы]]
[[Категория:Гитлерға ҡаршы коалиция]]</text>
      <sha1>o1962ilx0pd6ajtuinu51fg5cqittpw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306131</id>
      <parentid>1306097</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T15:33:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әҙерлек этабы */</comment>
      <origin>1306131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59309" sha1="23smbzhu1d68duqs31ofef7uoimvl0y" xml:space="preserve">{{Конференция
 | Название        = Потсдам конференцияһы
 | Изображение     = Churchill Truman y Stalin en la Conferencia de Potsdam 23-07-1945 - BU 009195.jpg
 | Ширина          = 250
 | Описание изображения = [[Черчилль, Уинстон|У. Черчилль]], [[Трумэн, Гарри|Г. Трумэн]], [[Сталин, Иосиф Виссарионович|И. В. Сталин]]. Потсдам, 23 июля 1945 года
 | Дата            = [[17 июля]] — [[2 августа]] [[1945 год]]а
 | Страна          = Германия
 | Место           = Цецилиенхоф
 | Место1          = Потсдам
 | Участники       = {{флагификация|СССР|1923}}&lt;br&gt;{{флагификация|США|1912}}&lt;br&gt;{{флагификация|Великобритания}}
 | Вопросы         = 
 | Результаты      = [[Потсдамская декларация (1945)|Декларация]] и [[Потсдамское соглашение (1945)|Соглашение]] 
 | Сайт            = 
 | До              = Сан-Францисская конференция
 | После           = 
 }}
'''Потсдам конференцияһы''' (йәки '''Берлин конференцияһы''') ({{lang-ru|Потсдамская конференция}}; [[17 июль]]—[[2 август]] [[1945 йыл]]) — [[Икенсе донъя һуғышы]]нда [[Гитлерға ҡаршы коалиция]]ның өс иң ҙур державаһы — «ҙур өсәү» лидерҙарының өсөнсө һәм һуңғы рәсми осрашыуы.

Конференцияла СССР халыҡ комиссарҙары Советы һәм [[Дәүләт оборона комитеты]] рәйесе [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. В. Сталин]], [[АҠШ президенты]] [[Гарри Трумэн|Г. Трумэн]], Бөйөк Британия премьер-министры [[Уинстон Черчилль|У. Черчилль]] (25 июлгә тиклем) һәм К. Эттли (28 июлдән) ҡатнаша. Потсдам конференцияһы Гитлер Германияһын еңгәндән һуң һәм СССР Япония менән һуғышҡа ингәнсе Европала һәм бөтә донъяла тыныслыҡ һәм хәүефһеҙлек программаһын әҙерләү өсөн үткәрелә. Конференция [[1945 йыл]]дың [[17 июль|17 июл]]енән [[2 август|2 авгус]]ына тиклем еңелгән Германияның емерелгән баш ҡалаһы [[Берлин]] янында, [[Потсдам]] ҡалаһында, [[Цецилиенхоф һарайы|Цецилиенхоф]] һарайында үтә.

Потсдам конференцияһының көн тәртибенә тәү сиратта еңелеүсе Германияға ҡағылышлы мәсьәләләр инә: немецтарҙың сәйәси тормошон тыныслыҡ һөйөүсе һәм демократик нигеҙҙә үҙгәртеп ҡороу, илде хәрби-иҡтисади яҡтан ҡоралһыҙландырыу һәм башҡа илдәргә килтерелгән матди зыянды өлөшләтә булһа ла ҡаплау, шулай уҡ эшмәкәрлеге иҫәпһеҙ-һанһыҙ бәлә-ҡазаларға һәм кешелек ғазаптарына әйләнгән нацист енәйәтселәренә хөкөм язаһы биреү.Потсдамда үткән конференцияла шулай уҡ Германия яғында һуғышҡан илдәр [[Италия]], [[Болгария]], [[Венгрия]], [[Румыния]] һәм Финляндия менән мөнәсәбәттәрҙе тыныс хәл итеү мәсьәләләре тикшерелә. Конференцияла ҡатнашыусылар шулай уҡ [[Австрия]]ның дәүләт үҙаллылығын тергеҙеү, шулай уҡ [[Польша]] һәм [[Югославия]]ның союздаш илдәрен тергеҙеүҙә һәм үҫтереүҙә ярҙам итеү мәсьәләһе буйынса фекер алыша.&lt;ref name=&quot;История дипломатии 4&quot;&gt;{{Китап|часть=Потсдамская конференция|страницы=664—691|автор=|заглавие=[[История дипломатии]]|ответственный=под ред. [[Громыко, Андрей Андреевич|А. А. Громыко]], И. Н. Земскова, В. А. Зорина, В. С. Семёнова, М. А. Харламова|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1975|том=IV|издание=2-е|страниц=752}}&lt;/ref&gt;

== Әҙерлек этабы ==
[[Файл:Schloss Cecilienhof 2013.jpg|мини| Яңы баҡсала Цецилиенхоф һарайы — Потсдам конференцияһын үткәреү урыны]]
[[Файл:Josef_Stalin_Villa_Babelsberg.jpg|мини|Нойбабельсбергта Сталин виллаһы ]]
[[Файл:Trumanvilla.jpg|мини| Нойбабельсбергта Трумэн виллаһы]]
[[Файл:Winston_Churchill_Villa_Babelsberg.jpg|мини|Нойбабельсбергта Черчилль виллаһы Грибницзе күле эргәһендә]]
Тәүге ике «ҙур өсәү» осрашыуы 1943 йылдың аҙағында [[Тәһран]]да һәм 1945 йылдың башында [[Ялта конференцияһы|Ялтала]] үтә. СССР, АҠШ һәм [[Бөйөк Британия]] хөкүмәттәре башлыҡтарының яңы осрашыуы кәрәклеге тураһындағы мәсьәлә, ул шартлы рәүештә «Терминал» тип атала, Гитлер Германияһы капитуляцияһынан һуң тиҙ арала тикшерелә башлай&lt;ref name=&quot;История ВОВ&quot;&gt;{{Китап|автор=|часть=Потсдамская конференция|заглавие=История Великой Отечественной войны Советского Союза 1941—1945|ответственный=под ред. С. И. Рощина|место=М.|издательство=Военное издательство МО СССР|год=1963|том=5|страницы=448—458|страниц=652|тираж=223000}}&lt;/ref&gt;, У. Черчилль [[1945 йыл]]дың [[11 май]]ында Г. Трумэнға яҙған хатында «ҙур өсәүҙең» осрашыуын Германияның емерелмәгән ҡалаһында, ләкин психологик өҫтөнлөктө тәьмин итеү өсөн рус хәрби зонаһынан ситтә үткәрергә тәҡдим итә. Ләкин американдар ҙа, британлылар ҙа ҡабул итеүсе яҡтың функцияларын үҙ өҫтөнә алырға теләмәй, һәм, ахыр сиктә, [[И. В. Сталин]] тәҡдиме буйынса осрашыуҙы [[Берлин]] тирәһендә ойошторорға ҡарар ителә. И. В. Сталин фекеренсә был уңайлы һәм сәйәси яҡтан дөрөҫ була.

Потсдамда саммитты әҙерләү буйынса төп эш «Пальма» операцияһы булараҡ билдәләнә, дәүләт именлеге хеҙмәткәрҙәренә — СССР эске эштәр халыҡ комиссары урынбаҫары С. Н. Кругловҡа һәм Сталиндың шәхси һаҡ начальнигы Н. С. Власикҡа йөкмәтелә. Потсдам конференцияһын әҙерләү буйынса эш планы СССР эске эштәр халыҡ комиссары [[Берия Лаврентий Павлович|Л. П. Берия]] бойороғо менән [[1945 йыл]]дың [[6 июнь|6 июн]]е раҫлана. Өс державаның хөкүмәт башлыҡтары конференцияһын үткәреү өсөн һуғыш осоронда тулыһынса һаҡланып ҡалған Цецилиенхоф һарайы, кронпринц Вильгельмдың (Вильгельм (кронпринц Прусский) элекке резиденцияһы, һайлана.  Цецилиенхофта 36 бина һәм өс айырым инеү урыны булған конференц-зал капиталь ремонтлана. Мәскәүҙең «Люкс» фабрикаһы етештергән түңәрәк өҫтәл ултрыштар өсөн махсус рәүештә СССР-ҙан килтерелә, ул һарайҙың ҙур залына урынлаштырыла.&lt;ref&gt;{{Китап||автор=Жуков Г. К.|заглавие=Воспоминания и размышления|место=М.|издательство=Издательство АПН|год=1969|том=|страницы=707|страниц=731}}&lt;/ref&gt;. Америка делегацияһын хеҙмәтләндереү өсөн кронпринц салоны бүленә, кронпринц кабинетында совет делегацияһының хеҙмәт бүлмәһе була. Совет делегацияһы өсөн биналарҙың стеналары — аҡ, американдар өсөн — зәңгәр, инглиздәрҙең алһыу төҫтәрҙә биҙәлгән. Яңы баҡсала ,Цецилиенхоф урынлашҡан урында, бик күп сәскә түтәлдәре, йөҙләгән декоратив ағастар ултыртыла. Цецилиенхоф һарайы янында Нойбабельсбергҡа шулай уҡ күп һанлы виллалар һуғыштан зыян күрмәй ҡала, унда бөтә делегацияларҙы урынлаштырырға мөмкин була. Яҡын-тирәләге территорияла шартламаған күп һанлы боеприпастар: йөҙҙәрсә авиабомба, меңдәрсә снаряд, фаустпатрондар, танкыға һәм пехотаға ҡаршы миналар зарарһыҙландырыла. И. В. Сталин Нойбабельсбергта швед архитекторы Альфред Гренандер проекты буйынса төҙөлгән тире сауҙагәре Пауль Герпих виллаһында йәшәй. Шуға ҡарамаҫтан, [[Жуков Георгий Константинович|Г. К. Жуков]] хәтирәләре буйынса , И. В. Сталинға  виллаға килгәс, уның элек генерал Людендорфтыҡы булыуы тураһында хәбәр ителә&lt;ref&gt;{{Китап||автор=Жуков Г. К.|заглавие=Воспоминания и размышления|место=М.|издательство=Издательство АПН|год=1969|том=|страницы=706|страниц=731}}&lt;/ref&gt;. Америка делегацияһы етәкселеген Потсдамда нәшриәтсе Карл Мюллер-Гроте йортонда урынлаштыралар, хәҙер ул Трумэн виллаһы һәм Фридрих Науман Фонды штаб-фатиры булараҡ билдәле. У. Черчилль Берлин банкиры Франц Урбигтың Грибницзе күленә ҡараған виллаһында урынлаша. Вилла архитектор Людвиг Мис ван Дер Роэ проекты буйынса төҙөлгән, хәҙерге Вирховштрасста.

У. Черчилль осрашыуҙы үткәреү ваҡыты тураһында борсола. Унда шәхсән үҙе ҡатнашырға теләй, ләкин Британияла 1945 йылдың 5 июлендә үтәсәк парламент һайлауҙарында консерваторҙар партияһының еңеүенә ышанып бөтмәй, шуға күрә И. В. Сталин менән Г. Трумэнға июнь уртаһында йыйылырға тәҡдим итә. [[1945 йыл]]дың [[12 май|12 майындағы]] телеграммаһында ул АҠШ президенты Г. Трумэн осрашыуҙы әлегә АҠШ ғәскәрҙәре Германияның совет оккупация зонаһының бер өлөшөн биләгәндә һәм Европалағы инглиз-американ көстәре Алыҫ Көнсығышҡа  күсереү менән көсһөҙләнмәгәндә үткәрергә саҡыра.

[[Гарри Трумэн]], үҙ сиратында, осрашыуҙы, совет яғы менән һөйләшеүҙәрҙә «атом дипломатияһын» ҡулланыу өсөн атом бомбаһы һыналғанға тиклем кисектереп тора. Потсдам конференцияһын саҡырыуҙың һуңғы датаһы — 15 июль, 1945 йылдың май аҙағында Мәскәүҙә Х. Хопкинс менән һөйләшеүҙәр алып барғанда килешелә һәм Уинстон Черчилль ризалашырға мәжбүр була. Һайлауҙа еңелгән осраҡта ла, күсәгилешлелек маҡсатында Лейбористик партия лидеры [[Эттли Климент|Эттли Клемент]] менән хатта Потсдам конференцияһына килә. К. Эттли 28 июлдә һайлауҙа еңелеүсе У. Черчиллде, Британия делегацияһы башлығын, алмаштыра.&lt;ref name=&quot;История дипломатии 4&quot;&gt;{{Китап|часть=Потсдамская конференция|страницы=664—691|автор=|заглавие=[[История дипломатии]]|ответственный=под ред. [[Громыко, Андрей Андреевич|А. А. Громыко]], И. Н. Земскова, В. А. Зорина, В. С. Семёнова, М. А. Харламова|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1975|том=IV|издание=2-е|страниц=752}}&lt;/ref&gt;

АҠШ һәм Британия делегациялары Германияға 15 июлдә Гатов аэродромына төшә. Британия делегацияһы Германияға самолёт менән килә, Ә АҠШ делегацияһы Франция яр буйына «Куинси» крейсерында, унан АҠШ президенты «Изге һыйыр» («Священная корова») самолётында Берлинға оса. Конференция алдынан У. Черчилль һәм Г. Трумэн айырым-айырым Берлинға барып, емерелгән ҡаланы ҡарай. И. В. Сталин, В. М. Молотов һәм уларҙы оҙатып йөрөүсе кешеләр [[16 июль|16 июл]]дә төшкө сәғәттә Берлинға махсус поезда килә. Уларҙы вокзалда Германиялағы совет оккупацион ғәскәрҙәре төркөмөнөң баш командующийы маршал [[Жуков Георгий Константинович|Г. К. Жуков]], [[Вышинский Андрей Януарьевич|А. Я. Вышинский]] һәм бер нисә хәрби етәксе ҡаршы ала. 1945 йылдың 17 июлендә СССР һәм АҠШ лидерҙарының әңгәмә яҙмаһынан билдәле булыуынса, И. В. Сталин конференцияға килеүҙең тотҡарланыуын ҡытайҙар менән һөйләшеүҙәре менән аңлата. Совет делегацияһы Мәскәүҙән Берлинға тиклем 1923 километр юл үтеүсе махсус поезд бер нисә бронетранспортерҙан, һаҡ машинаһынан, штаб вагонынан, ике Сталин бронетранспортёры, ашхана һәм аҙыҡ-түлек машинаһы менән гараж вагонынан, шулай уҡ зенит орудиелары менән ике платформанан тора.

Махсус составты 80 офицер һаҡлай. Уның юлында хәүефһеҙлекте [[НКВД]] ғәскәрҙәренең 17 мең һалдаты һәм офицеры, шулай уҡ оператив составтың 1515 кешеһе тәьмин итә: тимер юлдың һәр километрында 6-15 кеше һаҡ аҫтында тора. Юл буйлап НКВД ғәскәрҙәренең 8 бронепоезы йөрөп тора.

== Лидерҙар араһындағы мөнәсәбәт ==
[[Файл:Clement Attlee, Harry S. Truman, and Joseph Stalin at the Potsdam Conference, July 1945, USA C-1860 (26246410746).jpg|справа|мини| (Һулдан уңға)ултыралар: Эттли, [[Гарри Трумэн|Труман]], [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]], арттан флот адмиралы Уильям Леги, СИТ ил эштәре министры Эрнест Бевин, дәүләт секретары Джеймс Бирнс ҺӘМ СССР сит ил эштәре министры [[Молотов Вячеслав Михайлович|Сүкеш]].]]
[[Ялта конференцияһы|Ялта конференция]]һынан һуң биш ай эсендә еңеүсе илдәр лидерҙары араһындағы мөнәсәбәттәргә ҙур йоғонто яһаған бер нисә үҙгәреш: [[Балтик буйы]], [[Польша]], [[Чехословакия]], [[Венгрия]], [[Болгария]] һәм [[Румыния]] Ҡыҙыл Армия ҡулында була.&lt;ref&gt;Leffler, Melvyn P., &quot;For the South of Mankind: The United States, the Soviet Union, and the Cold War, First Edition, (New York, 2007) p. 31&lt;/ref&gt; Һуғыш тамамланыу менән союздаштар берҙәмлегенең өҫтөнлөгө ике ҙур держава — АҠШ һәм СССР араһындағы үҙ-ара мөнәсәбәттәр проблемаһы менән алмашына&lt;ref name=&quot;LenczAmPres&quot;&gt;[[George Lenczowski]], ''American Presidents and the Middle East,'' (1990), pp. 7-13&lt;/ref&gt;. Ике держава ихлас мөнәсәбәттәр күрһәтеүен дауам итә, ләкин улар араһында шик һәм ышанмаусанлыҡ барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The World Transformed|last=Hunt|first=Michael|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=9780199371020|pages=35}}&lt;/ref&gt;

1945 йылдың 12 апрелендә Рузвельт вафат була һәм АҠШ президенты вазифаһына вице-президент [[Гарри Трумэн|Гарри Труман]] инә. Трумэн, Рузвелтҡа ҡарағанда, СССР-ға һәм Сталиндың ниәттәренә ҙур шик менән ҡарай.&lt;ref name=&quot;LenczAmPres&quot;&gt;[[George Lenczowski]], ''American Presidents and the Middle East,'' (1990), pp. 7-13&lt;/ref&gt; Трумэн һәм уның кәңәшселәре СССР-ҙың Көнсығыш Европалағы эшмәкәрлеген Ялтала төҙөлгән килешеүҙәргә тап килмәгән агрессив экспансионизм тип ҡарай. Потсдам конференцияһы Трумэндың Сталин менән шәхсән осрашыуының берҙән-бер осрағы була.&lt;ref&gt;Harry S. Truman, Memoirs, Vol. 1: ''Year of Decisions'' (1955), p.380, cited in Lenczowski, ''American Presidents,'' p.10&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Nash, Gary B. «The Troublesome Polish Question.» The American People: Creating a Nation and a Society. New York: Pearson Longman, 2008. Print.&lt;/ref&gt;

Һуғыштың ҙур өлөшөн Британия премьер-министры булып эшләгән Уинстон Черчиллде конференцияла 5 июлдә парламент һайлауҙары һөҙөмтәһендә власҡа килгән Клемент Эттли алмаштыра. 1940 йылдар башынан Черчиллдең СССР-ға ҡарата сәйәсәте Рузвельт сәйәсәтенән күпкә ҡатыраҡ була.&lt;ref name=&quot;miscamble51&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Miscamble|2007}}&lt;/ref&gt;

== Һөйләшеүҙәр барышы ==
[[Файл:Joseph_Stalin,_Winston_Churchill_and_President_Truman_with_their_staffs_around_the_conference_table_at_the_Potsdam_Conference,_17_July_1945._BU8985.jpg|мини|250x250пкс|Цецилиенхофта конференц-залдың түңәрәк өҫтәле артында Потсдам конференцияһында өс еңеүсе держава делегацияһы. 1945 йылдың 17 июле]]
Потсдам конференцияһы Цецилиенхоф һарайында 1945 йылдың 17 июлендә 17 сәғәттә асыла. У. Черчилль һүҙҙәренсә, юғары кимәлдәге осрашыуҙы яҡтыртыу өсөн Берлинға 180-гә яҡын хәбәрсе килә. Потсдамда осрашыуҙың тәүге минуттары тантаналы мәлде төшөргән фотографтарға бирелә. Алдан әҙерләнгән протоколға ярашлы, делегациялар бер үк ваҡытта өс яҡтан һөйләшеүҙәр залына инә һәм өс держава флагтары менән биҙәлгән түңәрәк өҫтәл артында урын ала. Потсдам конференцияһында делегациялар составына өс илдең хөкүмәт башлыҡтарынан тыш сит ил эштәре министрҙары ла инә: СССР — [[Молотов Вячеслав Михайлович|В. М. Молотов]], АҠШ — Дж. Ф. Бирнс, Британия — 25 июлгә тиклем Э. Иден, һуңынан 28 июлдән Э. Бевин һәм уларҙың урынбаҫарҙары. Потсдам конференцияһында шулай уҡ СССР-ҙың АҠШ-тағы илселәре ҡатнаша ([[Громыко Андрей Андреевич|А. А. Громыко]]) Һәм Британиялалағы (Ф. Т. Гусев), АҠШ-тың СССР-ҙағы илсеһе (У. А. Гарриман), Британияның СССР-ҙағы илсеһе (А. К. Керр), дипломатик учреждениелар вәкилдәре, шулай уҡ өс илдең хөкүмәт башлыҡтарын оҙатып йөрөүсе хәрби ведомстволар етәкселәре, штаб начальниктары һәм уларҙың ярҙамсылары&lt;ref name=&quot;История дипломатии 4&quot;&gt;{{Китап|часть=Потсдамская конференция|страницы=664—691|автор=|заглавие=[[История дипломатии]]|ответственный=под ред. [[Громыко, Андрей Андреевич|А. А. Громыко]], И. Н. Земскова, В. А. Зорина, В. С. Семёнова, М. А. Харламова|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1975|том=IV|издание=2-е|страниц=752}}&lt;/ref&gt;.

Һөйләшеүҙәр бер яҡтан СССР, икенсе яҡтан Англия һәм АҠШ араһындағы ҡаршылыҡ шарттарында бара.
И. В. Сталин тәҡдиме буйынса Трумэн конференция ултырыштары рәйесе итеп тәғәйенләнә. Конференцияны асыу тантанаһындағы телмәрендә үк АҠШ-ты ҡыҙыҡһындырған мәсьәләләргә иғтибар итә, һәм тик һуңынан ғына тейешле протокол фразаларын әйтеп ишеттерә.

Атом бомбаһын һынау тураһында беренсе отчёт АҠШ Президентына шартлы рәүештә 1945 йылдың 16 июлендә тапшырыла. Трумэн телеграмманан 18 июлдә, ә һуңынан генерал Л. Гровестың 21 июлдә курьер килтергән яҙма отчётынан ентекле мәғлүмәт ала. Уинстон Черчилль, АҠШ менән Бөйөк Британияның «Рәсәй менән көстәр нисбәтен тергеҙергә мөмкинлек биргән сараларҙы ҡулдарында тотҡанына» бик шатлана һәм Америка делегацияһын атом бомбаһын һынау тураһындағы мәғлүмәтте һөйләшеүҙәрҙә аргумент сифатында файҙаланырға һәм мөмкин булғандың иң ҡаты позицияһын биләргә этәрә. Г.Трумэн И. В. Сталинға 24 июлдә пленар ултырыштан һуң яңы ҡорал һынауы тураһында хәбәр итә, хатта «атом ҡоралы» йәки «ядро ҡоралы» тигән һүҙҙәрҙе әйтмәй, һәм бер генә һорау ҙа бирмәгән совет лидерының тыныс реакцияһынан төшөнкөлөккә бирелә. Г. К. Жуковтың хәтирәләре буйынса, И. В. Сталин Г. Трумэндың был мәғлүмәте буйынса В. М. Молотов фекер алышҡанда американдарҙың «үҙҙәренә хаҡ ҡуйыуын» («цену себе набивают») билдәләп китә. &lt;ref name=&quot;История дипломатии 4&quot;&gt;{{Китап|часть=Потсдамская конференция|страницы=664—691|автор=|заглавие=[[История дипломатии]]|ответственный=под ред. [[Громыко, Андрей Андреевич|А. А. Громыко]], И. Н. Земскова, В. А. Зорина, В. С. Семёнова, М. А. Харламова|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1975|том=IV|издание=2-е|страниц=752}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап||автор=Жуков Г. К.|заглавие=Воспоминания и размышления|место=М.|издательство=Издательство АПН|год=1969|том=|страницы=713|страниц=731}}&lt;/ref&gt;

Потсдам конференцияһы барышында Британияла парламент һайлауҙары арҡаһында ике көнгә тәнәфес менән бөтәһе ун өс пленар ултырыш, У. Черчилль ҡатнашлығында туғыҙ осрашыу һәм К. Эттли ҡатнашлығында тағы ла дүрт осрашыу үткәрелә. АҠШ дәүләт секретары Джеймс . Бөрнс билдәләүенсә, У. Черчилль менән К. Иденды , К. Эттли менән Э. Бевинды алмаштырыу Потсдам конференцияһы башланыуы менән сағыштырғанда бәхәсле мәсьәләләр буйынса Британия позицияһында бер ниндәй ҙә үҙгәрештәр индермәй.&lt;ref name=&quot;История ВОВ&quot;&gt;{{Китап|автор=|часть=Потсдамская конференция|заглавие=История Великой Отечественной войны Советского Союза 1941—1945|ответственный=под ред. С. И. Рощина|место=М.|издательство=Военное издательство МО СССР|год=1963|том=5|страницы=448—458|страниц=652|тираж=223000}}&lt;/ref&gt;

== Потсдам конференцияһы ҡарарҙары ==

=== Сит ил эштәре министрҙары Советын булдырыу ===
[[Файл:Potsdam_conference_1945-3.jpg|мини|Сталин, Трумэн һәм Черчилль. 1945 йылдың юле]]
Потсдам конференцияһының көн тәртибендә тәү сиратта Европаның һуғыштан һуңғы тыныс ҡоролошо, атап әйткәндә, элекке дошман дәүләттәр менән тыныслыҡ килешеүҙәрен әҙерләү тәртибе мәсьәләләре тора. Был мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн Потстдам конференцияһы СССР делегацияһының ҡайһы бер төҙәтмәләрен иҫәпкә алып, Америка делегацияһының сит ил эштәре министрҙары Советын (СМИД) булдырыу тураһындағы проектын раҫлай. Был орган составына [[СССР]], [[Бөйөк Британия]], [[АҠШ]], [[Франция]] һәм [[Ҡытай]]ҙың тышҡы сәйәси ведомстволары башлыҡтары — [[БМО-ның Именлек Советы|БМО-ның Именлек советы]] ағзалары инә. Сит ил эштәре министрлығы алдына ҡуйылған беренсе бурыс: [[Италия]], [[Румыния]], [[Болгария]], [[Венгрия]] һәм [[Финляндия]] өсөн тыныслыҡ килешеүҙәре төҙөү. Бынан тыш, Советҡа Германия өсөн тыныслыҡты көйләү буйынса документтар әҙерләү йөкмәтелә, Уларҙы Германия хөкүмәт ойошторолғандан һуң ҡабул итерлгә тейеш була&lt;ref name=&quot;История дипломатии 4&quot;&gt;{{Китап|часть=Потсдамская конференция|страницы=664—691|автор=|заглавие=[[История дипломатии]]|ответственный=под ред. [[Громыко, Андрей Андреевич|А. А. Громыко]], И. Н. Земскова, В. А. Зорина, В. С. Семёнова, М. А. Харламова|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1975|том=IV|издание=2-е|страниц=752}}&lt;/ref&gt;.

=== Германия проблемаһы буйынса ҡарарҙар ===
[[Файл:Potsdam_Conference_group_portrait,_July_1945.jpg|мини|220x220пкс|Эттли, Трумэн һәм Сталин. 1945 йылдың июле]]

; Германияны демилитаризациялау, демократиялаштырыу һәм денацификациялау

Германия мәсьәләһе Потсдам конференцияһының көн тәртибендә төп урынды биләй. [[Ялта конференцияһы]] Положениелары һәм Европа консультатив комиссияһы килешеүҙәре нигеҙендә Америка делегацияһы Германия менән эш итеүҙә етәкселек итеүсе сәйәси һәм иҡтисади принциптар тураһында документ проектын тәҡдим итә. Потсдам конференцияһы ваҡытында Европа консультатив комиссияһы Германияға ҡарата ҡайһы бер өҫтәмә талаптар тураһында Килешеү әҙерләй. Германияға ҡарата төп принциптарҙа Германияны демилитаризациялау, демократизациялау һәм денацификациялау буйынса мөһим саралар үткәреү ҡарала.

Германияла һуғыш производствоһы өсөн файҙаланыла алған бөтә сәнәғәтте тулыһынса ҡоралһыҙландырыу һәм бөтөрөү, Германияла сәйәси тормоштоң демократик нигеҙҙә тулыһынса реконструкцияһын әҙерләү кәрәк була.

Хәрби потенциалды юҡ иткәндән һәм монополистик берләшмәләрҙе бөтөргәндән һуң Германия эске ҡулланыу өсөн ауыл хужалығын һәм тыныс сәнәғәтте үҫтереүгә иғтибар бүлергә тейеш була. Нацист һәм милитарист эшмәкәрлеген һәм пропагандаһын булдырмау маҡсатында НСДАП (Германияның 1920—1945 йылдарҙағы фашистик сәйәси партияһы) уның филиалдары һәм контроле аҫтындағы ойошмалары юҡ ителергә, бер ниндәй формала ла тергеҙелмәһен өсөн таратылырға тейеш була. Өс державаның конференция тураһындағы хәбәрендә союздаштар бер-береһе менән килешеп, Германияның күршеләренә йәки бөтә донъяла тыныслыҡты һаҡлауға бер ҡасан да янамауы өсөн саралар күрәсәге тураһында әйтелә&lt;ref name=&quot;История дипломатии 4&quot;&gt;{{Китап|часть=Потсдамская конференция|страницы=664—691|автор=|заглавие=[[История дипломатии]]|ответственный=под ред. [[Громыко, Андрей Андреевич|А. А. Громыко]], И. Н. Земскова, В. А. Зорина, В. С. Семёнова, М. А. Харламова|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1975|том=IV|издание=2-е|страниц=752}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Bundesarchiv_Bild_183-14059-0016,_Potsdamer_Konferenz,_Molotow,_Byrnes,_Eden.jpg|мини|Сит ил эштәре министрҙары [[Молотов Вячеслав Михайлович|В. М. Молотов]], Дж. Ф. Бирнс һәм &lt;nowiki&gt;&lt;span about=&quot;#mwt80&quot; class=&quot;nowrap&quot; data-cx=&quot;[{&amp;amp;quot;adapted&amp;amp;quot;:true,&amp;amp;quot;partial&amp;amp;quot;:false,&amp;amp;quot;targetExists&amp;amp;quot;:true,&amp;amp;quot;mandatoryTargetParams&amp;amp;quot;:[],&amp;amp;quot;optionalTargetParams&amp;amp;quot;:[]}]&quot; data-mw=&quot;{&amp;amp;quot;parts&amp;amp;quot;:[{&amp;amp;quot;template&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;target&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;wt&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;S&amp;amp;quot;,&amp;amp;quot;href&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;./Ҡалып:S&amp;amp;quot;},&amp;amp;quot;params&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;1&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;wt&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;Э. Иден&amp;amp;quot;}},&amp;amp;quot;i&amp;amp;quot;:0}}]}&quot; data-ve-no-generated-contents=&quot;true&quot; id=&quot;mw0Q&quot; typeof=&quot;mw:Transclusion&quot;&gt;Э. &lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;. 1945 йылдың июле]]

== Репарациялар ==
Германияла контроль механизмы тураһындағы килешеүгә ярашлы, Потсдам конференцияһы раҫлауынса, Германияла юғары власты АҠШ, Бөйөк Британия һәм Франция ҡораллы көстәренең баш командующийҙары, һәр береһе үҙ оккупация зонаһында, үҙ хөкүмәттәре ҡушыуы буйынса тормошҡа ашырасаҡ, шулай уҡ Контроль советы ағзалары вазифаһын башҡарып, дөйөм Германияға ҡағылышлы мәсьәләләрҙә бергәләп хәл итәсәк.

Совет делегацияһы контроль совет етәкселегендә провинциялар менән идара итеү буйынса эшмәкәрлекте координациялауҙы тормошҡа ашырырлыҡ үҙәк герман хакимиәтен ойоштороу тураһында проект тәҡдим итә. Дискуссия һөҙөмтәләре буйынса үҙәк герман хөкүмәтен булдырыу буйынса совет проекты кире ҡағыла, әммә финанс, транспорт, коммуникациялар, тышҡы сауҙа һәм сәнәғәт өлкәләрендә дәүләт секретары етәкселегендәге һәм Контроль советы етәкселегендә эшләгән ҡайһы бер төп административ департаменттар булдырыу маҡсатҡа ярашлы тип таныла. Потсдам конференцияһы Германияны берҙәм иҡтисади бер бөтөн итеп ҡарай һәм союз контроле аҫтында тау һәм эшкәртеү сәнәғәте продукцияһын етештереү һәм бүлеү, ауыл хужалығы, урмансылыҡ һәм балыҡсылыҡ, транспорт һәм коммуникациялар, импорт һәм экспорт, репарациялар һәм Германия өсөн хәрби-сәнәғәт потенциалын бөтөрөү буйынса дөйөм сәйәсәт әҙерләргә ниәтләй.&lt;ref name=&quot;История дипломатии 4&quot;&gt;{{Китап|часть=Потсдамская конференция|страницы=664—691|автор=|заглавие=[[История дипломатии]]|ответственный=под ред. [[Громыко, Андрей Андреевич|А. А. Громыко]], И. Н. Земскова, В. А. Зорина, В. С. Семёнова, М. А. Харламова|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1975|том=IV|издание=2-е|страниц=752}}&lt;/ref&gt;

1945 йылдың [[30 июль|30 июленд]]әге ултырышта совет делегацияһы немец милитаризмының мәңгелек хәрби-сәнәғәт базаһы булған Рурск төбәге менән идара итеү буйынса тәҡдим менән сығыш яһай. Британия һәм АҠШ СССР-ҙың был тәҡдиме менән риза булмай, һәм мәсьәлә сит ил эштәре министрҙары советына ҡарауға ебәрелә. Артабан көнбайыш державалары Рур өҫтөнән дүрт яҡлы контроль урынлаштырыуҙан баш тарта&lt;ref name=&quot;История дипломатии 4&quot;&gt;{{Китап|часть=Потсдамская конференция|страницы=664—691|автор=|заглавие=[[История дипломатии]]|ответственный=под ред. [[Громыко, Андрей Андреевич|А. А. Громыко]], И. Н. Земскова, В. А. Зорина, В. С. Семёнова, М. А. Харламова|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1975|том=IV|издание=2-е|страниц=752}}&lt;/ref&gt; .&lt;ref name=&quot;История ВОВ&quot;&gt;{{Китап|автор=|часть=Потсдамская конференция|заглавие=История Великой Отечественной войны Советского Союза 1941—1945|ответственный=под ред. С. И. Рощина|место=М.|издательство=Военное издательство МО СССР|год=1963|том=5|страницы=448—458|страниц=652|тираж=223000}}&lt;/ref&gt;

[[Файл:Russia_stamp_1995_№_212.jpg|мини|Рәсәй почта маркаһы, 1995 йыл.]]

Ялта конференцияһында Германия һуғыш барышында союздаш милләттәргә килтерелгән зыянды ҡапларға бурыслы тигән килешеүгә өлгәшелә. Совет хөкүмәте тәҡдиме буйынса репарациялар буйынса союз-ара комиссияла фекер алышыу өсөн база сифатында 20 миллиард АҠШ доллары күләмендә репарацияларҙың дөйөм суммаһы ҡабул ителә, өҫтәүенә был сумманың 50 проценты Советтар союзына тура килә. Потсдам конференцияһында Америка делегацияһы репарациялар мәсьәләһе буйынса үҙ позицияһын үҙгәртә һәм һәр дәүләт өсөн уларҙың аныҡ суммаһын билдәләүгә ҡаршы сыға. Америкалылар Германияны оккупациялаған дүрт дәүләттең һәр береһе үҙ зонаһынан ғына репарация дәғүәләрен ҡәнәғәтләндереү өсөн зоналар буйынса репарациялар алыу принцибын ҡабул итергә тәҡдим итә. Британия Потсдам конференцияһында репарациялар мәсьәләһе буйынса ниндәй ҙә булһа тәҡдимдәрҙән тыйыла, ләкин ғәмәлдә АҠШ-ты хуплай. Союздаштар араһында һуғыш СССР иҡтисадына иң ҙур иҡтисади зыян килтерә, ә Германияның төп ҡеүәтле иҡтисади райондары көнбайышта урынлашҡан. Бер яҡтан, АҠШ һәм Британия СССР иҡтисадын нығытырға теләмәй, ә икенсе яҡтан, Германияның көнбайыш оккупация зоналарының хәрби-сәнәғәт потенциалын көсһөҙләндерергә ҡаршы&lt;ref name=&quot;История дипломатии 4&quot;&gt;{{Китап|часть=Потсдамская конференция|страницы=664—691|автор=|заглавие=[[История дипломатии]]|ответственный=под ред. [[Громыко, Андрей Андреевич|А. А. Громыко]], И. Н. Земскова, В. А. Зорина, В. С. Семёнова, М. А. Харламова|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1975|том=IV|издание=2-е|страниц=752}}&lt;/ref&gt;.

Совет делегацияһы репарацияларҙы һәр хөкүмәт тәү сиратта оккупация зонаһында ала тигән тәҡдим менән ризалаша, ләкин репарация иҫәбенә Көнбайыш Германиянан ҡорамалдар килтереүҙе талап итә. Ваҡытлыса территорияла булған американдар һәм британлылар совет оккупацияһы зонаһынан совет ғәскәрҙәре уны баҫып алғанға тиклем, унан күп ҡорамалдар алып сығалар һәм Совет яғы Потсдам конференцияһында АҠШ һәм Британия вәкилдәренә был ҡорамалдарҙың исемлеген тапшыра. Бынан тыш, совет яғы көнбайыш зоналарҙағы сәнәғәт һәм транспорт предприятиеларының 500 миллион АҠШ доллары суммаһындағы акцияларын, шулай уҡ Германияның сит ил инвестицияларының 30 процентын һәм союздаштар ҡарамағына килгән немец алтынының 30 процентын тапшырыуҙы талап итә. Киҫкен бәхәстәрҙән һуң, компромисс һөҙөмтәһендә, Потсдам конференцияһында репарациялар тураһында махсус килешеүгә ҡул ҡуйыла.&lt;ref name=&quot;История дипломатии 4&quot;&gt;{{Китап|часть=Потсдамская конференция|страницы=664—691|автор=|заглавие=[[История дипломатии]]|ответственный=под ред. [[Громыко, Андрей Андреевич|А. А. Громыко]], И. Н. Земскова, В. А. Зорина, В. С. Семёнова, М. А. Харламова|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1975|том=IV|издание=2-е|страниц=752}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;История ВОВ&quot;&gt;{{Китап|автор=|часть=Потсдамская конференция|заглавие=История Великой Отечественной войны Советского Союза 1941—1945|ответственный=под ред. С. И. Рощина|место=М.|издательство=Военное издательство МО СССР|год=1963|том=5|страницы=448—458|страниц=652|тираж=223000}}&lt;/ref&gt;

; Германия хәрби-диңгеҙ һәм сауҙа флоттарын бүлеү

Совет делегацияһы конференцияның фекер алышыуына Британия ҡарамағында ҡалған герман флотын бүлеү мәсьәләһен индерә. Яҡтар тигеҙ өлөшкә бүлеү тураһында килешә, ләкин Японияға ҡаршы һуғыш мәнфәғәтендә уны тормошҡа ашырыуҙы кисектереп торалар. У. Черчиллдең тәҡдиме буйынса Германия һыу аҫты кәмәләре, яңы өлгөләренән башҡа, юҡ ителергә тейеш була. Германияның сауҙа флоты судноларын бүлеүгә ҡағылышлы тәҡдимдәр әҙерләү өсөн өс хәрби-диңгеҙ комиссияһы ойошторола.&lt;ref name=&quot;История дипломатии 4&quot;&gt;{{Китап|часть=Потсдамская конференция|страницы=664—691|автор=|заглавие=[[История дипломатии]]|ответственный=под ред. [[Громыко, Андрей Андреевич|А. А. Громыко]], И. Н. Земскова, В. А. Зорина, В. С. Семёнова, М. А. Харламова|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1975|том=IV|издание=2-е|страниц=752}}&lt;/ref&gt;

; Кёнигсбер районын СССР-ға тапшырыу

[[Тәһран конференцияһы]]нда [[Франклин Рузвельт]] һәм [[Уинстон Черчилль]] СССР хәүефһеҙлеген һәм Европа именлеген тәьмин итеү маҡсатында, Кёнигсберг ҡалаһын һәм уның тирә-яғын Советтар Союзына күсереүгә ризалыҡ бирә. Г. Трумэн һәм Уинстон Черчилль был килешеүҙе тағы бер тапҡыр Потсдамда раҫлайҙар.&lt;ref name=&quot;История дипломатии 4&quot;&gt;{{Китап|часть=Потсдамская конференция|страницы=664—691|автор=|заглавие=[[История дипломатии]]|ответственный=под ред. [[Громыко, Андрей Андреевич|А. А. Громыко]], И. Н. Земскова, В. А. Зорина, В. С. Семёнова, М. А. Харламова|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1975|том=IV|издание=2-е|страниц=752}}&lt;/ref&gt;

; Төп хәрби енәйәтселәр исемлеге

Совет делегацияһы төп хәрби енәйәтселәр тураһындағы мәсьәлә буйынса британ проектына ярҙам белдерә, ләкин уларҙың исемдәрен һанап сығыуҙы талап итә: Г. Геринг, Р. Гесс, И. Риббентроп, А. Розенберг, В. Кейтель һәм башҡалар.

Сталин фекеренсә, был мәсьәлә буйынса союздаштарҙың өндәшмәүе ваҡ енәйәтселәрҙән үс алып, төп енәйәтселәрҙе ҡотҡарыу ниәте тип баһалана. СССР тәҡдиме буйынса Потсдам конференцияһы хәрби енәйәтселәрҙең беренсе исемлеген 1945 йылдың 1 сентябренән дә һуңға ҡалмайынса баҫтырырға ҡарар итә.&lt;ref name=&quot;История дипломатии 4&quot;&gt;{{Китап|часть=Потсдамская конференция|страницы=664—691|автор=|заглавие=[[История дипломатии]]|ответственный=под ред. [[Громыко, Андрей Андреевич|А. А. Громыко]], И. Н. Земскова, В. А. Зорина, В. С. Семёнова, М. А. Харламова|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1975|том=IV|издание=2-е|страниц=752}}&lt;/ref&gt; Халыҡ-ара хәрби трибунал 1945 йылдың 8 авгусында ойошторола.&lt;ref name=&quot;История ВОВ&quot;&gt;{{Китап|автор=|часть=Потсдамская конференция|заглавие=История Великой Отечественной войны Советского Союза 1941—1945|ответственный=под ред. С. И. Рощина|место=М.|издательство=Военное издательство МО СССР|год=1963|том=5|страницы=448—458|страниц=652|тираж=223000}}&lt;/ref&gt;

[[Файл:RR5117-0002R_Конференции_глав_союзных_держав.gif|мини|Рәсәй Банкы Тәңкәһе, 1995]]

== Потсдам конференцияһы йомғаҡтары һәм әһәмиәте ==
Потсдам конференцияһы һөҙөмтәләре буйынса 1945 йылдың 1 авгусында СССР, АҠШ һәм Бөйөк Британия хөкүмәттәре башлыҡтары өс державаның Берлин конференцияһы тураһында Протоколға һәм Хәбәргә ҡул ҡуя. Август башында Потсдам конференцияһының документтары Францияға ҡушылырға тәҡдим менән ебәрелә. Франция принципиаль ризалығын белдерә. Потсдам конференцияһының ҡарарҙары баҫылғандан һуң донъяның башҡа дәүләттәрендә лә хуплау таба.

Потсдамда Европала тыныслыҡ һәм хәүефһеҙлекте раҫлауҙың демократик принциптары таныла: Европа континентында хәүефһеҙлектең төп шарты — герман милитаризмының тергеҙелеүенә юл ҡуймау, ә дәүләттәр араһындағы мөнәсәбәттәр суверенитет һәм милли бойондороҡһоҙлоҡ, тиң хоҡуҡлылыҡ һәм эске эштәргә ҡыҫылмау принциптарына ҡоролорға тейеш.

Потсдам конференцияһы бөйөк державалар араһындағы хеҙмәттәшлектең ҡеүәтле миҫалы булып тора, ул фашизмды еңергә ярҙам итә һәм һуғыштан һуңғы тыныслыҡ һәм хәүефһеҙлек гарантияһы булырға тейеш була. Потсдам конференцияһы идеологик айырмаларға ҡарамаҫтан, бәхәсле мәсьәләләрҙе һөйләшеүҙәр аша хәл итергә мөмкин һәм кәрәклеген күрһәтә. Потсдам конференцияһы Европала һәм бөтә донъяла көстәрҙең яңы нисбәтен һәм халыҡ-ара проблемаларҙы хәл итеүҙә социализмдың роле арта барыуын таный һәм бер үк ваҡытта икенсе донъя һуғышы буйынса союздаштар араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡтарҙы билдәләй, ул тиҙҙән [[Һалҡын һуғыш|һалҡын һуғышҡа]] килтерә.&lt;ref name=&quot;История дипломатии 4&quot;&gt;{{Китап|часть=Потсдамская конференция|страницы=664—691|автор=|заглавие=[[История дипломатии]]|ответственный=под ред. [[Громыко, Андрей Андреевич|А. А. Громыко]], И. Н. Земскова, В. А. Зорина, В. С. Семёнова, М. А. Харламова|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1975|том=IV|издание=2-е|страниц=752}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|часть=Берлинская конференция 1945|страницы=[https://archive.org/details/libgen_00159041/page/n82 93]—94|автор=|заглавие=Великая Отечественная война 1941—1945: энциклопедия|ссылка=https://archive.org/details/libgen_00159041|ответственный=под ред. [[Козлов, Михаил Михайлович (военный)|М. М. Козлова]]|место=М.|издательство=[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]]|год=1985|страниц=832}}
* {{Китап|автор=|часть=Потсдамская конференция|заглавие=История Великой Отечественной войны Советского Союза 1941—1945|ответственный=под ред. С. И. Рощина|место=М.|издательство=Военное издательство МО СССР|год=1963|том=5|страницы=448—458|страниц=652|тираж=223000}}
* {{Китап|часть=Потсдамская конференция|страницы=664—691|автор=|заглавие=[[История дипломатии]]|ответственный=под ред. [[Громыко, Андрей Андреевич|А. А. Громыко]], И. Н. Земскова, В. А. Зорина, В. С. Семёнова, М. А. Харламова|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1975|том=IV|издание=2-е|страниц=752}}
* {{Китап|часть=Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трёх союзных держав — СССР, США и Великобритании|страницы=|автор=|заглавие=Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны 1941—1945 гг.: Сборник документов|ответственный=под ред. под ред. [[Громыко, Андрей Андреевич|А. А. Громыко]], И. Н. Земскова, В. А. Крючкова, Ш. П. Санакоева, П. П. Севостьянова|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1984|том=VI|страниц=511|тираж=100000}}
* [http://grachev62.narod.ru/stalin/confer/content.htm Тегеран-Ялта-Потсдам: Сборник документов] / Сост.: Ш. П. Санакоев, Б. Л. Цыбулевский. — 2-е изд. — М.: Издательство «Международные отношения», 1970. — 416 с.
* {{Мәҡәлә|автор=Уткин А. И.|заглавие=После Ялты|ссылка=http://soyuzgos.ru/PDFs/SoyuzGos%20(26)(may%202008).pdf|язык=ru|издание=Союзное государство|тип=журнал|год=2008|том=|номер=5 (26)|страницы=30—35|doi=|issn=}}
* {{Китап|автор=[[Уоллес, Крис|Крис Уоллес]], [[Уайсс, Митч|Митч Уайсс]]|заглавие=Обратный отсчет. 116 дней до атомной бомбардировки Хиросимы|оригинал=Chris Wallace, Mitch Weiss. Countdown 1945: The Extraordinary Story of the Atomic Bomb and the 116 Days That Changed the World|место=М.|издательство=[[Альпина нон-фикшн]]|год=2021|страниц=412|isbn=978-5-00139-508-9|ref=Уоллес, Уайс}}.
* [[:en:Michael S. Neiberg|Michael Neiberg]]. ''Potsdam: The End of World War II and the Remaking of Europe''. New York: Basic Books, 2015.
* Leahy, Fleet Adm William D. ''I Was There: The Personal Story of the Chief of Staff to Presidents Roosevelt and Truman: Based on His Notes and Diaries Made at the Time'' (1950) OCLC 314294296.

== Һылтанмалар ==
* {{Youtube|zIOjOOnwirs|Берлинская конференция. Документальный фильм реж. И. П. Копалина. 1945|log


[[Категория:Гитлерға ҡаршы коалиция илдәренең халыҡ-ара конференциялары]]
[[Категория:17 июль ваҡиғалары]]
[[Категория:1945 йылдың июле]]
[[Категория:1945 йыл СССР-ҙа]]
[[Категория:Потсдам конференцияһы]]
[[Категория:Гитлерға ҡаршы коалиция]]</text>
      <sha1>23smbzhu1d68duqs31ofef7uoimvl0y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барлыҡ диндәр ғибәҙәтханаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198101</id>
    <revision>
      <id>1306392</id>
      <parentid>1274046</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T10:37:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3671" sha1="6qbmzg5p04szu26eluiqq6tfdb66ny1" xml:space="preserve">{{Универсальная карточка}}

'''Барлыҡ диндәр ғибәҙәтханаһы''' (Бөтөн ер йөҙө ғибәҙәтханаһы, халыҡ-ара рухи берҙәмлектең мәҙәни үҙәге) — Ҡазандың Иҫке Ураҡсы биҫтәһендә урынлашҡан архитекторлыҡ конструкция.

== Тарих ==
Һалыу эше [[1994 йыл|1994 йылда]] рәссам, архитектор, скульптор һәм йәмәғәт эшлеклеһе Илдар Ханов тарафынан башланған.&lt;ref&gt;http://log-in.ru/articles/569/&lt;/ref&gt; Уның ниәтенсә, ул диндәрҙең, цивилизацияларының һәм мәҙәниәттәрҙең архитекторлыҡ символы булараҡ ҡоролған.

Ансамблдә православие сиркәүе, мәсет, синагога күршелек итәләр.

== Төҙөлөшө ==
Ансамблдә насара сиркәүе, мосолман мәсете, йәһүд синагогаһы, будда пагодаһы, төрлө конфессиялар һәм диндәрҙең башҡа объекттары урынлашҡан. Проектта бөтәһе 16 дин, шул иҫәптән юҡҡа сыҡҡан цивилизацияларҙың дини культтары, көмбәҙҙәре һәм биналарҙың башҡа күренекле элементтары ҡаралған. Бының өсөн түбәндәге залдар булдырыу планлаштырылған&lt;ref name=&quot;Крас&quot;&gt;{{Cite news|title=Храм всех религий в Казани – фото, описание, история|author=|url=http://krasotyrossii.ru/%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC-%D0%B2%D1%81%D0%B5%D1%85-%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D0%B9-%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B8|work=Красоты России|date=2016-05-10|accessdate=2018-03-06|archive-date=2018-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180303081726/http://krasotyrossii.ru/%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC-%D0%B2%D1%81%D0%B5%D1%85-%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D0%B9-%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B8/|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180303081726/http://krasotyrossii.ru/%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC-%D0%B2%D1%81%D0%B5%D1%85-%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D0%B9-%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B8/|archivedate=2018-03-03}}&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|
* Һинд Ведалары
* Ҡытай Даоһы
* Япон Дзэн-Буддизмы
* Тибет
* Индонезия
* Мысыр
|
* Майя
* Иран
* Розенкрейцерҙар һәм масондар
* Протестант
* Православие һәм католиклыҡ
* Сит планета аҡылы
|}
Әлеге ваҡытта комплекста Мысыр һәм Католик залдары, Сәй бүлмәһе һәм Ғайса Мәсих, Театр залдары, Картиналар галереяһы булдырылған. Уларҙың интерьерҙары монументаль рәсем сәнғәте һәм биҙәү-ҡулланма сәнғәте әҫәрҙәре менән биҙәлгән&lt;ref name=&quot;Крас&quot; /&gt;.

== Галерея ==
&lt;gallery perrow=&quot;4&quot; widths=&quot;180px&quot; heights=&quot;200px&quot;&gt;
Файл:All_Religions_Kazan_Temple_108.jpeg
Файл:All_Religions_Kazan_Temple_109.jpeg
Файл:All_Religions_Kazan_Temple_110.jpeg
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;
[[Категория:Ҡазандың иҫтәлекле урындары]]
[[Категория:Ҡазан]]</text>
      <sha1>6qbmzg5p04szu26eluiqq6tfdb66ny1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үзбәкстанда Яңы йыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199312</id>
    <revision>
      <id>1306143</id>
      <parentid>1280224</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T16:28:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7532" sha1="hnwuy1nbxic2uq8aghagp9nqpnzqeq8" xml:space="preserve">{{Праздник
| название праздника =Үзбәкстанда Яңы йыл
| изображение = 
| подпись = 
| в период с =  31 ғинуар һәм 21 март
| по = 4 апрель
| дата = 
| празднование = ике тапҡыр
| традиции = 
| связан с = 
|тип=дәүләт байрамы}}

'''Үзбәкстанда Яңы йыл''' ({{lang-ru|Новый год в Узбекистане}}) — Үзбәкстанда [[Яңы йыл]]ды йылына ике тапҡыр ҡаршылайҙар. Европа стиле буйынса беренсе тапҡыр — [[1 ғинуар]]ҙа, ә икенсеһе [[Науруз]] — [[21 март]]та. Хәҙерге ваҡытта [[Үзбәкстан]]да 2 байрам да рәсми дәүләт байрамы. Байрам тантаналары бер нисә көнгә һуҙыла, улар ял көндәре булып тора.

Яңы йыл 1 ғинуарҙа — байрамға хас атрибуттар ҡатнашлығында совет заманынан алып билдәләнә башлаған донъяуи байрам. Бөтә донъялағы кеүек үк, Үзбәкстанда ла үҙенең Ҡыш бабайы бар — Коробобо «ҡар», «бобо» — «бабай» һәм уның ейәнсәре (Ҡарһылыу) — Коркиз («киз», , «киз» — «ҡыҙ».

1997 йылдан Науруз байрамы рәсми рәүештә Алишер Наваи исемендәге милли парк янындағы майҙанда үткәрелә. &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Как праздновали Навруз в Узбекистане  раньше|url=https://yep.uz/2023/03/kak-prazdnovali-navruz-v-uzbekistane-ranshe-mnogo-staryh-foto/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250213225224/https://yep.uz/2023/03/kak-prazdnovali-navruz-v-uzbekistane-ranshe-mnogo-staryh-foto/|accessdate=2024-12-14|archivedate=2025-02-13}}&lt;/ref&gt;

=== Ҡышҡы Яңы йыл ===
Европаса Яңы йыл байрамын билдәләүҙә Үзбәкстанда совет йолаларының күбеһе һаҡланған. Ҡупшы шыршылар һәм ут гирляндалары майҙандарҙы, урамдарҙы, магазин витриналарын биҙәй. Ҡышҡы Яңы йылды ҡаршылар алдынан, [[үзбәктәр]] бурыстарынан ҡотлорға тырыша, бәхәстәрҙе яйға һала һәм үткән йылда низағлашырға тура килгән кешеләр менән татыу мөнәсәбәттәрҙе тергеҙә.

Үзбәкстанда Яңы йыл өҫтәленә бик күп емеш-еләк ҡуйыу ҡабул ителгән. Традицион милли аш-һыуҙан тыш (ламан, манты, [[былау]],ҡаҙы һ.б)долма, [[ҡарбуз]] булырға тейеш. Ул ни тиклем сағыуыраҡ һәм татлыраҡ булһа, Яңы йыл да шул тиклем уңышлыраҡ буласаҡ.
Үзбәктәрҙең ҡыҙыҡлы йолаһы бар: төн уртаһында, сәғәт 12-е һуҡҡанда, ун ике [[виноград]]ты берәмләп теләк әйтеп ашап өлгөрөргә кәрәк, һәм ул мотлаҡ үтәләсәк.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.calend.ru/holidays/0/0/293/16/|title=Новый год в Уэбекистане|website=Журнал. Календарь событий|access-date=2024-01-15}}&lt;/ref&gt;

=== Науруз — яҙғы Яңы йыл ===
[[Файл:Sumalyak.jpg|мини|240пкс|Сүмәләк әҙерләү]]
Хәҙерге Үзбәкстанға тап килгән биләмәлә Наурузды, йәки яҙ башы байрамын, яҙғы көн менән төндөң тигеҙләшеүен кәмендә ике мең йыл билдәләйҙәр. Ошо ваҡыт эсендә уның йолаға хас үҙенсәлектәре барлыҡҡа килә, ә байрам үҙен мәсеттәрҙә намаҙ уҡыу, изге мосолмандарҙың мазарҙарына (ҡәберҙәренә) һәм шишмәләргә барыу менән законлаштырыла. Тереклекте ҡышҡы йоҡонан уятыуҙы аңлатҡан яҙғы Яңы йыл сәсеү эштәре башланыуға билдә булып тора. Байрам көндәрендә парктарҙа һәм баҡсаларҙа ғәҙәттәгесә бик күп йәш емеш-еләк ағастары үҫентеләре ултыртыла. Үзбәкстандың ҡала һәм ауылдарында йәшәүселәр Наурузға алдан әҙерләнә.&lt;ref name=&quot;п:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://vizov-ded-moroza.ru/publikacii/novogodnie-tradicii-uzbekistana.html|title=Новогодние традиции в Узбекистане|access-date=2024-01-15}}&lt;/ref&gt;

Яҙғы Яңы йылға ғына бирелә торған үҙенсәлекле ризыҡ — [[Сүмәләк|сүмәләк]]. Был ризыҡты ондан һәм шыттырылған бойҙай бөртөктәренән хуш еҫле тәмләткестәр өҫтәп бешерәләр. Шулай уҡ йәшелсә менән самса — туҡлыҡлы һәм тәмле ризыҡ әҙерләнә.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Традиции и обычаи в Узбекистане|url=https://www.orexca.com/rus/uzbekistan/traditions.htm|date=2024-01-15}}&lt;/ref&gt;

Нәүрүздең тәүге һәм ун өсөнсө көнөндә йорт тупһаһына тәүгеләрҙән булып аяҡ баҫыусы кешегә ҙур әһәмиәт бирелә. Әгәр ҡунаҡ бөтә яҡтан да яғымлы, тыйнаҡ һәм ипле, аҡыллы, юмор тойғоһона эйә кеше булһа — ҙур уңышҡа, йыл да шундай уҡ күңелле һәм емешле буласаҡ, тип юрала.&lt;ref name=&quot;п:1&quot; /&gt;

====Байрам һыйы ====
&lt;gallery&gt;
Файл:Нават (восточная сладость).JPG|Нават
Файл:Samarkandian tandyr-samsa.jpg|Сәмәрҡәнд самсаһы
Файл:'Parmuda'-uzbek samsa-02.jpg|Пармуда — самса
Файл:Jizzakh somsa (samosa).jpg|Джизак самса
Файл:Samarkand palov.jpg|Сәмәрҡәнд былауы
Файл:Samarkand Zigir-pilaf.jpg|Етен майы менән әҙерләнгән Сәмәрҡәнд былауы (зигир-ош) 
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

== Һылтанмалар ==
* [https://www.calend.ru/holidays/0/0/293/16/ Новый год в Узбекистане]
* [https://vizov-ded-moroza.ru/publikacii/novogodnie-tradicii-uzbekistana.html /Новогодние традиции Узбекистана]
* [https://yep.uz/2023/03/kak-prazdnovali-navruz-v-uzbekistane-ranshe-mnogo-staryh-foto /Как праздновали Навруз в Узбекистане раньше]
* [https://www.orexca.com/rus/uzbekistan/traditions.htm /Традиции и обычаи Узбекистана]

[[Категория:Илдәр буйынса Яңы йыл]]
[[Категория:Яңы йыл]]
[[Категория:Азияла Яңы йыл]]</text>
      <sha1>hnwuy1nbxic2uq8aghagp9nqpnzqeq8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ozon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199807</id>
    <revision>
      <id>1306237</id>
      <parentid>1287639</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T00:26:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73672" sha1="exqsvar5c0qhih1x2j15fmlccvzpfpq" xml:space="preserve">{{Компания карточкаһы
| логотип = Ozon logo clear.svg
| изображение = -
| тип = [[Публик компания]]
| листинг на бирже = {{MCX|OZON}}&lt;br&gt;{{AIX|OZON}}&lt;br&gt;{{NASDAQ|OZON|delisted=1}}
| основана = {{start date and age|1998}}
| основатели = Александр Егоров&lt;br&gt;Дмитрий Рудаков
| расположение = {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Мәскәү]]
| ключевые фигуры = Күҙәтеү советы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/biznes/531064-lidery-rejtinga-samyh-dorogih-kompanij-runeta-2025|title=Лидеры рейтинга самых дорогих компаний Рунета — 2025|author=Роман Рожков, Владислав Новый, Ксения Демидкина, Анастасия Гаврилюк|date=2025-02-20|publisher=Forbes Russia|access-date=2025-10-16}}&lt;/ref&gt;
| отрасль = {{ISIC|retail|Рәсәй}}
| продукция =
| собственные средства =
| капитализация = {{Рост}} $5,2 млрд (2023 й. февраль)
| число сотрудников = 12 мең (2020)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4225434|title=Ozon уволит большинство курьеров|date=2020-01-20|publisher=Коммерсант|access-date=2020-03-14|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322031143/https://www.kommersant.ru/doc/4225434|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| дочерние компании = [[Ozon банк|Ozon Банк]]&lt;br&gt;[[Ozon Travel]]
| сайт =
}}
'''Ozon''' ('''«Озо́н»''') — Рәсәй [[маркетплейс]]ы. 1998 йылда китаптар һәм [[Видеокассета|видеокассеталар]] һатыусы [[интернет-магазин]] булараҡ нигеҙләнгән. Сауҙа майҙансығынан тыш, Ozon төркөмөнә көндәлек ҡулланыу тауарҙарын экспресс-килтереү (Ozon fresh), сит илдәрҙән тауарҙар килтереү (Ozon Global), финанс сервистары ([[Ozon банк|Ozon Банк]]), авиа- һәм тимер юл билеттарын, ҡунаҡханаларҙы һәм турҙарҙы броньлау ([[Ozon Travel]]) инә. Компания [[Рәсәй|Рәсәйҙә]], [[Әрмәнстан|Әрмәнстанда]]&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ozon анонсировал выход на рынок Армении|url=https://www.vedomosti.ru/business/news/2023/06/06/978890-ozon-anonsiroval-vihod-na-rinok-armenii|website=Ведомости|access-date=2024-02-15|lang=ru|archive-date=2024-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240215111717/https://www.vedomosti.ru/business/news/2023/06/06/978890-ozon-anonsiroval-vihod-na-rinok-armenii|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, [[Беларусь|Беларуста]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.retail.ru/news/ozon-otkryl-pervyy-sortirovochnyy-tsentr-v-belarusi-22-oktyabrya-2021-210387/|title=Ozon открыл первый сортировочный центр в Беларуси|lang=ru|website=Retail.ru|date=2021-10-22|access-date=2024-02-15|archive-date=2024-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240215111714/https://www.retail.ru/news/ozon-otkryl-pervyy-sortirovochnyy-tsentr-v-belarusi-22-oktyabrya-2021-210387/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, [[Ҡаҙағстан|Ҡаҙағстанда]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/6135495|title=Ozon разместится в Казахстане|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2023-07-30|access-date=2024-02-15|archive-date=2024-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240215111712/https://www.kommersant.ru/doc/6135495|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, [[Ҡытай|Ҡытайҙа]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/5679508|title=Ozon обоснуется в Китае|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2022-11-21|access-date=2024-02-15|archive-date=2022-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20221120223211/https://www.kommersant.ru/doc/5679508|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, [[Ҡырғыҙстан|Ҡырғыҙстанда]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://economist.kg/novosti/2023/06/07/ozon-v-ijule-planiruet-nachat-prodazhi-v-kyrgyzstane/|title=Ozon в июле планирует начать продажи в Кыргызстане|lang=ru|website=Economist.kg|date=2023-06-07|access-date=2024-02-15|archive-date=2024-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240215111713/https://economist.kg/novosti/2023/06/07/ozon-v-ijule-planiruet-nachat-prodazhi-v-kyrgyzstane/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, [[Төркиә|Төркиәлә]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/tekhnologii/475595-ozon-otkryl-predstavitel-stvo-v-turcii|title=Ozon открыл представительство в Турции|lang=ru|website=Forbes.ru|date=2022-08-30|access-date=2024-02-15|archive-date=2024-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240215111712/https://www.forbes.ru/tekhnologii/475595-ozon-otkryl-predstavitel-stvo-v-turcii|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, [[Үзбәкстан|Үзбәкстанда]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/biznes/500380-ozon-zapustil-prodazi-v-uzbekistane|title=Ozon запустил продажи в Узбекистане|lang=ru|website=Forbes.ru|date=2023-11-14|access-date=2024-02-15|archive-date=2024-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240215111712/https://www.forbes.ru/biznes/500380-ozon-zapustil-prodazi-v-uzbekistane|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dasreda.ru/learn/blog/article/1865-istoriya-razvitiya-i-uspeha-kompanii-ozon|title=История бренда Ozon {{!}} Деловая среда|lang=ru|website=dasreda.ru|date=2023-02-27|access-date=2023-12-24|archive-date=2023-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20231224184015/https://dasreda.ru/learn/blog/article/1865-istoriya-razvitiya-i-uspeha-kompanii-ozon|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, [[Грузия|Грузияла]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/980305|title=Ozon открыл продажи в Грузии|publisher=[[Interfax]]|date=2024-09-10|access-date=2024-09-21|archive-date=2024-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240920172557/https://www.interfax.ru/world/980305|url-status=live}}&lt;/ref&gt; һәм [[Әзербайжан|Әзербайжанда]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://az.sputniknews.ru/20240808/rossiyskiy-marketpleys-zapustil-prodazhi-v-azerbaydzhane-466545963.html|title=Российский маркетплейс запустил продажи в Азербайджане|lang=ru|first=Айгюль|last=Тагиева|website=Sputnik Азербайджан|date=2024-08-08|access-date=2024-10-01|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090546/https://az.sputniknews.ru/20240808/rossiyskiy-marketpleys-zapustil-prodazhi-v-azerbaydzhane-466545963.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; эшләй.

2024 йыл йомғаҡтары буйынса Рәсәй ритейлерҙары араһында әйләнеш буйынса өсөнсө урынды биләй һәм шул уҡ ваҡытта 2023 йылға Forbes версияһы буйынса Рәсәйҙең иң күп зыян күргән компаниялары рейтингында өсөнсө урында тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/biznes/522188-10-samyh-ubytocnyh-kompanij-rossii-2024-rejting-forbes|title=10 самых убыточных компаний России — 2024. Рейтинг Forbes|lang=ru|author=Редакция Forbes|website=[[Forbes (Россия)]]|date=2024-10-03}}&lt;/ref&gt;. 2024 йылда әйләнеше 2,8 трлн һум тәшкил иткән — маркетплейс Рәсәйҙә һәм БДБ-ла 56,5 миллион һатып алыусы өсөн 1,4 млрд заказды килтергән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/investicii/531666-ozon-narastil-oborot-i-polucil-rekordnuu-ebitda-po-itogam-2024-goda|title=Ozon нарастил оборот и получил рекордную EBITDA по итогам 2024 года|author=Екатерина Хабидулина|publisher=Forbes Russia|date=2025-02-27|access-date=2025-04-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Платформалағы һатыусылар һаны — 600 меңдән ашыу&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/business/news/2025/02/27/1094834-ozon-uvelichil|title=Ozon увеличил оборот на 64% в 2024 году|publisher=Ведомости|date=2025-02-27|access-date=2025-04-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2022 йыл йомғаҡтары буйынса ассортимент 250 миллион тауар тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sia.ru/?section=484&amp;action=show_news&amp;id=458179|title=Продавцы сокращают работу с маркетплейсами|website=SIA.RU|access-date=2024-02-15|archive-date=2024-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240215111713/https://sia.ru/?section=484&amp;action=show_news&amp;id=458179|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vc.ru/trade/1157024-15-statisticheskih-dannyh-po-e-commerce-v-rossii-za-2023-god|title=15 статистических данных по e-commerce в России за 2023 год — Торговля на vc.ru|first=Илья|last=Бурмистров|website=vc.ru|date=2024-05-03|access-date=2024-05-08|archive-date=2024-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240508020432/https://vc.ru/trade/1157024-15-statisticheskih-dannyh-po-e-commerce-v-rossii-za-2023-god|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Ozon тауарҙарҙы һаҡлау һәм килтереү өсөн келәттәр һәм сорттарға айырыу үҙәктәрен ҡуллана. 2024 йыл аҙағына маркетплейс Рәсәйҙә һәм БДБ-ла 3,5 млн м² логистик инфраструктура (200-гә яҡын логистик объект) менән идара иткән. Тауарҙы тапшырыу пункттары селтәре партнерлыҡ моделе буйынса үҫешә, 60 меңдән ашыу нөктә эшләй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/ekonomika/23264775|title=Ozon открыл 25 тыс. пунктов выдачи заказов в малых городах|publisher=ТАСС|date=2025-02-27|access-date=2025-04-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.top100.datainsight.ru/|title=Рейтинг ТОП-100 крупнейших интернет-магазинов России|date=2020-01-01|publisher=Data Insight|access-date=2020-12-21|archive-date=2020-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126140713/https://www.top100.datainsight.ru/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Пред_IPO&quot;&gt;{{Cite web|url=https://quote.rbc.ru/news/article/5fb7b16d9a7947b4f8028933|title=IPO недели: онлайн-ретейлер Ozon готовится привлечь почти $1 млрд|date=2020-11-20|publisher=[[РБК]]|first=Глеб|last=Каланов|access-date=2020-12-21|archive-date=2021-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210104205555/https://quote.rbc.ru/news/article/5fb7b16d9a7947b4f8028933|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
[[Файл:Постамат интернет-магазина «Ozon.ru».jpg|мини|справа|280пкс|Ozon [[Постамат]]ы]]
Тулы профилле интернет-магазинды тигеҙ башланғыстарҙа (паритет нигеҙендә) булдырыу тураһында ҡарарҙы нигеҙ һалыусы компаниялар 1997 йыл аҙағында ҡабул итә. Магазинды 1998 йылда [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургтың]] [[Reksoft]] компанияһы һәм Terra Fantastica нәшриәте китаптар һәм видеокассеталарҙы интернет аша һатыу сервисы булараҡ аса&lt;ref name=&quot;zuker&quot;&gt;{{Cite news|title=Как появился Озон|first=Евгений|last=Трифонов|url=http://www.siliconrus.com/2012/10/kak-poyavilsya-ozon/|work=vc.ru|date=2012-10-19|access-date=2018-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150719004041/http://siliconrus.com/2012/10/kak-poyavilsya-ozon/|archive-date=2015-07-19|accessdate=2025-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150719004041/http://siliconrus.com/2012/10/kak-poyavilsya-ozon/|archivedate=2015-07-19}}&lt;/ref&gt;. Магазинды асыр алдынан, 1997 йылдың октябрендә, Ad Verbum исемле интерактив библиографик мәғлүмәт базаһы эшләй башлай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.tf.ru/bvi.html|title=Сбылась мечта идиота|author=|website=|date=|publisher=|access-date=2018-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707095058/http://www.tf.ru/bvi.html|archive-date=2018-07-07|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, унда мәғлүмәтте биреү ысулдары һәм мәғлүмәт базаларының структуралары камиллаштырыла. 1998 йыл башында Ad Verbum-ға ҡулланыусы тарафынан заказды рәсмиләштереү мөмкинлеге лә өҫтәлә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.tf.ru/shop.html|title=А это самая настоящая КНИЖНАЯ ЛАВКА!!!|author=|website=|date=|publisher=|access-date=2018-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180708155706/http://www.tf.ru/shop.html|archive-date=2018-07-08|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Тәүге һатып алыусыларын сит илдәрҙә йәшәгән Рәсәйлеләр араһында тапҡан магазин өсөн&lt;ref name=&quot;bellio&quot; /&gt;, өлгө итеп алынған [[Amazon]] интернет-бизнесының исеменә яңғырашлы Azon атамаһы һайлана. Тиҙҙән ул ҡулланыусыларға аңлайышлыраҡ булған «Озон»-ға әйләнә{{sfn|Экслер|2010|c=[http://books.google.com/books?id=RWwliAzQ-wEC&amp;q=Amazon 24 и др.]}}&lt;ref name=&quot;zuker&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bellio&quot; /&gt; һәм «тормош газы», «еңел газ» тигән төшөнсәләр менән бәйләнә ала&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.echo.msk.ru/programs/tochka/1112432-echo/#element-text|title=Интервью / Андрей Дубовсков, Маэль Гавэ, Андрей Фурсенко|publisher=Эхо Москвы|lang=|access-date=2018-06-29|archive-date=2018-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20180622032910/https://echo.msk.ru/programs/tochka/1112432-echo/#element-text|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

[[Рәсәйҙәге 1998 йылғы дефолт|1998 йылғы дефолттан]] һуң Terra Fantastica нәшриәте проектта ҡатнашыуын дауам итә алмай, һәм [[Reksoft]] компанияһы уның өлөшөн һатып алып, Ozon-дың берҙән-бер хужаһы булып ҡала&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.towave.ru/pub/ozonru-rozhdenie-natsionalnoi-legendy.html|title=Ozon.ru: рождение национальной легенды|publisher=|lang=|access-date=2018-06-29|archive-date=2018-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629074507/http://www.towave.ru/pub/ozonru-rozhdenie-natsionalnoi-legendy.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 1998 йылдың көҙөндә интернет-магазиндың әйләнеше тиҙ үҫеүе компанияны элек ҡулланылған логистика принциптарын эш барышында ҡайтанан ҡарарға мәжбүр итә. Шуға күрә иҫәп алыу һәм заказдарҙы эшкәртеүҙең яңы системаһын ҡороу һәм һынау ваҡытында, октябрь айында, яңы заказдар ҡабул итеү туҡтатыла (әммә элек яһалған заказдарҙы тейәп оҙатыу дауам итә). Шуға ҡарамаҫтан, ноябрҙә заказдар һаны буйынса абсолют рекорд ҡуйыла, һәм сервистың әйләнеше (заказдарҙы килтереү хаҡын иҫәпкә алмағанда) 200 мең һумға тиклем арта&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cfin.ru/press/marketing/2000-3/08.shtml|title=Проблемы и перспективы развития электронных магазинов. Маркетинг в России и за рубежом №3 2000.|publisher=«Корпоративный менеджмент»|access-date=2018-06-29|archive-date=2018-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629102316/https://www.cfin.ru/press/marketing/2000-3/08.shtml|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Был осорҙа проект директоры функцияларын Дмитрий Рудаков үҙ өҫтөнә ала.

1999 йылдың 30 декабрендә ru-Net Holdings инвестиция компанияһы менән килешеүгә ҡул ҡуйыла: инвестор компанияның акцияларының өҫтәмә эмиссияһын 1,8 млн долларға һатып ала һәм акцияларҙың контроль пакетына эйә була. Тағы 1,2 млн долларҙы инвестор 2000 йыл дауамында «Озон» бизнесын үҫтереүгә һалырға йөкләмә ала&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.businesspress.ru/newspaper/article_mId_21961_aId_19261.html|title=Компания «Ру-нет холдингс лтд.» инвестирует 1,2 млн долл в интернет-магазин «Озон»|website=Деловая пресса. Электронные газеты|date=2000-03-24|access-date=2018-06-29|archive-date=2018-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629074347/http://www.businesspress.ru/newspaper/article_mId_21961_aId_19261.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2013 йылда Ozon үҙенең көнкүреш техникаһы брендын — Travola-ны булдыра&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ozon продаст под своей маркой|url=https://www.vedomosti.ru/newspaper/articles/2014/03/12/ozon-prodast-pod-svoej-markoj|work=Ведомости|date=2014-03-12|access-date=2018-06-29|archive-date=2018-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629074949/https://www.vedomosti.ru/newspaper/articles/2014/03/12/ozon-prodast-pod-svoej-markoj}}&lt;/ref&gt;. 2013 йылдың ноябрь аҙағында матбуғатта Ozon хужаһы [[Baring Vostok|Baring Vostok Private Equity]] фондының [[Акция (финанс)#Блок-пакет|акцияларҙың блок-пакетына]] һатып алыусы эҙләүе тураһында мәғлүмәт тарала&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vedomosti.ru/companies/news/19209801/ozon-ischet-pokupatelej|title=Ozon ищет покупателей|author=Наталья Ищенко, Юлия Орлова, Ксения Болецкая, Анастасия Голицына|date=2013-11-26|publisher=[[Ведомости]]|access-date=2013-11-27|archive-url=https://archive.today/20131127182131/http://www.vedomosti.ru/companies/news/19209801/ozon-ischet-pokupatelej|archive-date=2013-11-27|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 2014 йылдың 24 февралендә интернет-магазиндың 20 % акцияһын [[АФК «Система»]] һәм [[МТС (компания)|МТС]] һатып алыуы тураһында иғлан ителә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://itar-tass.com/ekonomika/999082|title=ФАС одобрила ходатайство АФК &quot;Система&quot; на покупку примерно 10% Ozon.ru|author=|date=2014-02-24|publisher=[[ИТАР-ТАСС]]|access-date=2014-02-27|archive-url=https://archive.today/20140227124948/http://itar-tass.com/ekonomika/999082|archive-date=2014-02-27|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 2014 йылдың апрель аҙағында килешеү суммаһы иғлан ителә — Рәсәй интернет-ретейлы өсөн рекордлы булған 150 млн доллар&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vedomosti.ru/newspaper/article/671961/150-mln-dlya-ozon|title=$150 млн для Ozon|author=Наталья Ищенко, Юлия Грибцова|date=2014-04-30|publisher=[[Ведомости]]|access-date=2014-05-03|archive-url=https://www.webcitation.org/6PI5eG4nv?url=http://www.vedomosti.ru/newspaper/article/671961/150-mln-dlya-ozon|archive-date=2014-05-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

2015 йылдың 4 мартында генераль директор вазифаһын «[[Дикси (магазиндар селтәре)|Дикси]]» ваҡлап һатыу селтәренең элекке топ-менеджеры Дэнни Перекальски биләй&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vedomosti.ru/business/articles/2015/03/04/ozon-vozglavit-vihodets-iz-diksi|title=Ozon возглавит выходец из «Дикси»|author=Наталья Ищенко|work=[[Ведомости]]|date=2015-03-04|access-date=2015-03-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6WmhIKmEW?url=http://www.vedomosti.ru/business/articles/2015/03/04/ozon-vozglavit-vihodets-iz-diksi|archive-date=2015-03-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 2017 йылдың 7 декабрендә генераль директор вазифаһын «[[Яндекс]]»тың элекке операцион директоры Александр Шульгин биләй&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Преемник Воложа возглавил Ozon|url=https://www.vedomosti.ru/business/articles/2017/12/07/744461-shulgin-iz-yandeksa-vozglavil-ozon|work=Ведомости|date=2017-12-07|access-date=2018-04-24|archive-date=2018-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180424140541/https://www.vedomosti.ru/business/articles/2017/12/07/744461-shulgin-iz-yandeksa-vozglavil-ozon}}&lt;/ref&gt;. 2018 йылдың мартында [[МТС (компания)|МТС]] Ozon-ға 1,15 млрд һум инвестициялай, үҙенең өлөшөн унда 11,2 %-тан 13,7 %-ҡа тиклем арттыра&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/ekonomika/5016037|title=МТС увеличит долю в Ozon.ru до 13,7%|publisher=ТАСС|access-date=2019-05-28|archive-date=2019-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528031743/https://tass.ru/ekonomika/5016037|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2019 йылдың 4 февралендә Ozon бушлай килтереүҙән баш тарта һәм уға яҙылыуҙы индерә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/ekonomika/6076889|title=Ozon отменил бесплатную доставку товаров|publisher=ТАСС|access-date=2019-05-28|archive-date=2019-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528031746/https://tass.ru/ekonomika/6076889|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3873760|title=Ozon резко повысил стоимость доставки|date=2019-02-04|publisher=[[Коммерсантъ]]|lang=|access-date=2020-01-09|archive-date=2019-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191211172903/https://www.kommersant.ru/doc/3873760|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/business/articles/2019/02/04/793193-ozon/|title=Ozon отказался от бесплатной доставки и ввел подписку на нее|lang=ru|website=Ведомости|date=2019-02-04|access-date=2024-05-12|archive-date=2024-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240512080520/https://www.vedomosti.ru/business/articles/2019/02/04/793193-ozon|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Мобиль ҡушымтанан 1500 һумдан ашыу суммаға заказ биргәндә, шулай уҡ Ozon Premium яҙылыуы менән [[бушлай килтереү]] мөмкин&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ozon.ru/highlight/premium/|title=Бесплатная доставка и спецпредложения|publisher=|access-date=2020-01-09|archive-date=2020-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200121150025/https://www.ozon.ru/highlight/premium/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2019 йылдың 24 июлендә Ozon һынау режимында тауарҙарҙы ишек янында ҡалдырыу мөмкинлеге менән килтереүҙе эшләтеп ебәрә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4040427|title=Ozon.ru начал оставлять заказ у двери|date=2019-07-24|publisher=[[Коммерсантъ]]|lang=|access-date=2020-01-09|archive-date=2019-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191211172902/https://www.kommersant.ru/doc/4040427|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://finance.rambler.ru/business/42547623-ozon-nachal-testirovanie-novoy-uslugi-dostavki/|title=Ozon начал тестирование новой услуги доставки|lang=ru|website=Рамблер/финансы|date=2019-07-24|access-date=2024-05-12|archive-date=2024-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240512063150/https://finance.rambler.ru/business/42547623-ozon-nachal-testirovanie-novoy-uslugi-dostavki/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/biznes/380631-posylka-pod-dveryu-ozon-nachal-testirovat-novyy-format-dostavki-v-moskve|title=Посылка под дверью: Ozon начал тестировать новый формат доставки в Москве|lang=ru|website=Forbes.ru|date=2019-07-24|access-date=2024-05-12|archive-date=2024-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240512063152/https://www.forbes.ru/biznes/380631-posylka-pod-dveryu-ozon-nachal-testirovat-novyy-format-dostavki-v-moskve|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2019 йылдың авгусында «Рәсәй Почтаһы» һәм Ozon РФ-тың 85 субъектында йәшәүселәр өсөн килтереүҙе тиҙләтә. «Рәсәй Почтаһы»ның һанлы сервисын һәм Ozon-дың фулфилмент менән идара итеү системаһын интеграциялау арҡаһында Почта бүлексәләренә килтереү ваҡыты ике тапҡырға ҡыҫҡара, илдең иң алыҫ биләмәләрендә йәшәүселәр 2,1 млн тауар атамаһына тиҙ арала инеү мөмкинлеген ала&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.retail.ru/news/pochta-rossii-i-ozon-uskorili-dostavku-dlya-zhiteley-85-subektov-rf-21-avgusta-2019-185793/|title=«Почта России» и Ozon ускорили доставку для жителей 85 субъектов РФ|date=2019-08-21|publisher=|lang=|access-date=2022-05-04|archive-date=2022-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220511072430/https://www.retail.ru/news/pochta-rossii-i-ozon-uskorili-dostavku-dlya-zhiteley-85-subektov-rf-21-avgusta-2019-185793/|url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;. Килтереү ваҡытын ҡыҫҡартыу Ozon-да һатып алыуҙарҙың популярлығына йоғонто яһай: «Рәсәй Почтаһы» аша килтерелгән төбәктәрҙән заказдар һаны 200 %-ҡа арта&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.interfax-russia.ru/moscow/news/pochta-rossii-i-ozon-v-dva-raza-uskorili-dostavku-tovarov-v-regiony-rossii|title=&quot;Почта России&quot; и Ozon в два раза ускорили доставку товаров в регионы России|date=2019-08-21|website=Интерфакс|lang=|access-date=2022-05-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tver.mk.ru/social/2019/08/28/pochta-rossii-i-ozon-uskorili-dostavku-v-dva-raza.html|title=Почта России и Ozon ускорили доставку в два раза|lang=ru|website=tver.mk.ru|date=2019-08-28|access-date=2024-05-08|archive-date=2024-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240508020430/https://tver.mk.ru/social/2019/08/28/pochta-rossii-i-ozon-uskorili-dostavku-v-dva-raza.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2020 йылдың 6 авгусында Ozon «[[Автомир (автодилер)|Автомир]]» компанияһы менән партнерлыҡта автомобилдәрҙе броньлау өсөн онлайн-витрина аса&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://iz.ru/1044691/2020-08-06/ozon-i-avtomir-zapustiat-onlain-prodazhi-avtomobilei|title=Ozon и «Автомир» запустят онлайн-продажи автомобилей|author=Алексей Морозов|website=Известия|date=2020-08-06|access-date=2020-09-03|archive-date=2020-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809232126/https://iz.ru/1044691/2020-08-06/ozon-i-avtomir-zapustiat-onlain-prodazhi-avtomobilei|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4443133|title=В машины зальют Ozon|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2020-08-06|access-date=2024-05-08|archive-date=2024-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240508020435/https://www.kommersant.ru/doc/4443133|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ҡулланыусы Ozon каталогында автомобиль табып, уны броньлай ала. 2020 йылдың 3 ноябрендә Ozon-дың планлаштырылған IPO проспектын баҫтырып сығарыуы билдәле була&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://www.interfax.ru/business/735366|title=Ozon опубликовал проспект к предстоящему IPO на NASDAQ|author=|date=2020-11-03|website=Интерфакс|access-date=2020-11-03|archive-date=2020-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20201103184935/https://www.interfax.ru/business/735366|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2020 йылдың 24 ноябрендә компания [[NASDAQ]] биржаһында һәм [[Мәскәү биржаһы|Мәскәү биржаһында]] [[IPO]] процедураһын үткәрә&lt;ref name=&quot;IPO_РБК&quot;&gt;{{Cite web|url=https://quote.rbc.ru/news/article/5fbcc0f59a7947f76f31ee74|title=Акции Ozon выросли на 45% в первый день торгов на NASDAQ|date=2020-11-24|publisher=[[РБК]]|access-date=2020-12-21|archive-date=2020-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201230134332/https://quote.rbc.ru/news/article/5fbcc0f59a7947f76f31ee74|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IPO_Интерфакс&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/business/738431|title=Ozon провел IPO по $30 за акцию|date=2020-11-24|website=[[Интерфакс]]|access-date=2020-12-21|archive-date=2021-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101110901/https://www.interfax.ru/business/738431|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://3dnews.ru/1026212/ozon-razmestila-svoi-aktsii-na-birge-v-ssha-i-privlekla-990-mln|title=Ozon разместила свои акции на бирже в США и привлекла $990 млн|date=2020-11-25|publisher=[[3DNews]]|first=Владимир|last=Фетисов|access-date=2020-12-21|archive-date=2020-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130153534/https://3dnews.ru/1026212/ozon-razmestila-svoi-aktsii-na-birge-v-ssha-i-privlekla-990-mln|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Урынлаштырыу хаҡы NASDAQ-та бер акция өсөн $30, ә Мәскәү биржаһында — 2277 һум тәшкил итә&lt;ref name=&quot;IPO_РБК&quot; /&gt;. Ozon акциялары Мәскәү биржаһында сауҙаның тәүге минуттарында 32 %-ҡа үҫә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://quote.rbc.ru/news/article/5fbd08d79a79472090a30b1a|title=Акции Ozon на Мосбирже выросли на 32% в первые минуты торгов|date=2020-11-24|publisher=[[РБК]]|access-date=2020-12-21|archive-date=2020-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130191940/https://quote.rbc.ru/news/article/5fbd08d79a79472090a30b1a|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rg.ru/2020/11/25/akcii-ozon-vyrosli-na-41-procent-posle-nachala-ipo.html|title=Акции Ozon выросли на 41 процент после начала IPO|date=2020-11-25|publisher=[[Российская газета]]|access-date=2020-12-21|archive-date=2020-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125073548/https://rg.ru/2020/11/25/akcii-ozon-vyrosli-na-41-procent-posle-nachala-ipo.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, тәүге сауҙа көнө йомғаҡтары буйынса Ozon акциялары урынлаштырыу хаҡынан 45 %-ҡа ҡиммәтләнә&lt;ref name=&quot;IPO_РБК&quot; /&gt;. Урынлаштырыу йомғаҡтары буйынса компания инвесторҙарға 42,45 млн акция һатыуын хәбәр итә, быға листинг ойоштороусыларының 4,95 млн акция күләмендәге опционы һәм Baring Vostok фондына һәм АФК «Система» компанияһына шәхси килешеү барышындағы пакет инә&lt;ref name=&quot;IPO_РБК&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;IPO_Интерфакс&quot; /&gt;. Һөҙөмтәлә IPO аша Ozon 1,273 млрд $, ә сығымдарҙы иҫәпләмәгәндә — 1,2 млрд $ йәлеп итә&lt;ref name=&quot;IPO_РБК&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;IPO_Интерфакс&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ru.investing.com/news/stock-market-news/article-2020311|title=Ozon подвел итоги IPO|date=2020-12-05|publisher=[[Investing.com]]|first=Яна|last=Шебалина|access-date=2020-12-21|archive-date=2020-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20201209095817/https://ru.investing.com/news/stock-market-news/article-2020311|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/ekonomika/10092863|title=Ozon вышел на биржу и подорожал. Коротко об успехе первого дня торгов|date=2020-11-25|publisher=[[ТАСС]]|access-date=2020-12-21|archive-date=2020-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125123225/https://tass.ru/ekonomika/10092863|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Bloomberg]] IPO-ны Рәсәй компаниялары өсөн 2011 йылдан алып иң уңышлыһы тип атай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-11-25/online-retailer-ozon-has-best-russia-ipo-debut-since-2011|title=Online Retailer Ozon Has Best Russia IPO Debut Since 2011|date=2020-11-25|publisher=[[Bloomberg]]|author=Aine Quinn and Ilya Khrennikov|access-date=2020-12-21|lang=en|archive-date=2020-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201235616/https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-11-25/online-retailer-ozon-has-best-russia-ipo-debut-since-2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ИтогIPO&quot;&gt;{{Cite web|url=https://quote.rbc.ru/news/article/5fbe7b9d9a79473d6d9e8c02|title=Bloomberg назвал IPO Ozon лучшим для российских компаний c 2011 года|date=2020-11-25|publisher=[[РБК]]|first=Александра|last=Хрисанфова|access-date=2020-12-21|archive-date=2020-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20201212070258/https://quote.rbc.ru/news/article/5fbe7b9d9a79473d6d9e8c02|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Dzerzhinsky Prospekt, Novosibirsk 9 (cropped).jpg|мини|Ozon тауарҙарын бушатыу, Новосибирск]]
2021 йылдың яҙында Ozon «[[Совкомбанк]]»тан элек «[[Auchan|Ашан]]» төркөмөнә ҡараған Оней Банкты һатып ала. Килешеү суммаһы 615 миллион һум тәшкил итә. Һатып алыуҙың маҡсаты — финтех-йүнәлеште үҫтереү&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.banki.ru/news/lenta/?id=10947045|title=Ozon завершил сделку по покупке Оней Банка|date=2021-05-27|website=Банки.ру|access-date=2021-06-22|archive-date=2021-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624202420/https://www.banki.ru/news/lenta/?id=10947045|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2021 йылдың июнендә Ozon һәм «Рәсәй Почтаһы» оҙайлы хеҙмәттәшлек тураһында меморандумға ҡул ҡуя. Килешеү буйынса, «Рәсәй Почтаһы» маркетплейстағы һатыусылар өсөн тарифтарҙы кәметәсәк, ә уның курьерҙары Ozon заказдарын һатып алыусыларҙың өйөнә килтерә башлаясаҡ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/newsroom/biznes/431287-kurery-pochty-rossii-nachnut-dostavlyat-zakazy-pokupatelyam-ozon|title=Курьеры «Почты России» начнут доставлять заказы покупателям Ozon|lang=ru|website=Forbes.ru|date=2021-06-03|access-date=2024-05-08|archive-date=2024-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240508020429/https://www.forbes.ru/newsroom/biznes/431287-kurery-pochty-rossii-nachnut-dostavlyat-zakazy-pokupatelyam-ozon|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.elcovka.net/publ/pochta_rossii_informiruet/ozon_i_pochta_rossii_uskorjat_dostavku_i_sozdadut_dopolnitelnye_servisy_dlja_predprinimatelej_strany/49-1-0-2636|title=Ozon и Почта России ускорят доставку и создадут дополнительные сервисы для предпринимателей страны - Почта России информирует - Каталог статей - Официальный сайт администрации Ельцовского района|website=www.elcovka.net|access-date=2024-05-12|archive-date=2024-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240512063212/http://www.elcovka.net/publ/pochta_rossii_informiruet/ozon_i_pochta_rossii_uskorjat_dostavku_i_sozdadut_dopolnitelnye_servisy_dlja_predprinimatelej_strany/49-1-0-2636|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2022 йылдың мартында Ozon «Еком Банк» исемле яңы банк булдыра һәм универсаль банк лицензияһын ала&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://wbcmedia.ru/news/czb-rf-zaregistriroval-novyj-bank-na-territorii-rossii/|title=ЦБ РФ зарегистрировал новый банк на территории России|website=WBCMedia|date=2022-03-17|access-date=2022-04-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/finansy/459311-vpervye-za-tri-goda-cb-vydal-universal-nuu-licenziu-podkontrol-nomu-ozon-ekom-banku|title=Впервые за три года: ЦБ выдал универсальную лицензию подконтрольному Ozon Еком-банку|lang=ru|website=Forbes.ru|date=2022-03-17|access-date=2024-05-12|archive-date=2024-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240512063150/https://www.forbes.ru/finansy/459311-vpervye-za-tri-goda-cb-vydal-universal-nuu-licenziu-podkontrol-nomu-ozon-ekom-banku|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, сөнки элекке Озон Банк Совкомбанк менән ихтимал булған бәйләнештәре арҡаһында санкцияларға эләккән була. Һуңыраҡ Озон Банк санкциялар исемлегенән сығарыла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/ekonomika/14244439|title=Минфин США исключил Ozon Bank из санкционного списка|website=ТАСС|access-date=2022-04-07|archive-date=2022-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331145955/https://tass.ru/ekonomika/14244439|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2022 йылдың 11 апрелендә компанияның генераль директоры Александр Шульгин шәхси санкциялар арҡаһында үҙ вазифаһынан китә һәм директорҙар советы составынан сыға&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://corp.ozon.ru/tpost/5c1y867j11-ozon-soobschaet-ob-izmeneniyah-v-sovete|title=Ozon сообщает об изменениях в Совете директоров и топ-менеджменте компании|website=Ozon Holdings PLC|lang=|date=2022-04-12|access-date=2022-05-20|archive-date=2022-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220507054337/https://corp.ozon.ru/tpost/5c1y867j11-ozon-soobschaet-ob-izmeneniyah-v-sovete|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2022 йылдың 29 апрелендә «Интернет решения» ЯСЙ-һының (ООО) яңы генераль директоры итеп Сергей Паньков, ә 2022 йылдың 12 майында «Озон холдинг» ЯСЙ-һының генераль директоры итеп Сергей Беляков тәғәйенләнә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/ekonomika/14617289|title=Ozon назначил новых гендиректоров двух юрлиц компании - ТАСС|website=TACC|access-date=2024-01-07|archive-date=2024-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20240107163941/https://tass.ru/ekonomika/14617289|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2022 йылдың 21 ноябрендә «[[Коммерсантъ]]» гәзите маркетплейстың Ҡытайҙың [[Шэньчжэнь]] ҡалаһында вәкиллек асыу пландары тураһында хәбәр итә. Шулай итеп, онлайн-магазин Европа компанияларының китеүе арҡаһында кәмегән тәҡдимде ҡаплау өсөн Ҡытай етештереүселәрен йәлеп итергә теләй&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://www.kommersant.ru/doc/5679508|title=Ozon обоснуется в Китае|website=Коммерсантъ|date=2022-11-21|access-date=2022-11-21|archive-date=2022-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20221120223211/https://www.kommersant.ru/doc/5679508|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
2022 йыл йомғаҡтары буйынса, Рәсәйҙән ҡайһы бер сит ил брендтарының китеүе һөҙөмтәһендә Ozon аша ҡайһы бер тауар категорияларын һатыу ҡырҡа арта. Электроника һатыу 200 %-тан ашыуға&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://moneyplace.io/news/pokupatelskij-spros-i-dinamika-vyruchki-na-wildberries-i-ozon-v-2022/|title=Как изменился покупательский спрос на маркетплейсах Wildberries и Ozon в 2022|website=Moneyplace|date=2022-12-28|access-date=2023-03-27|archive-date=2023-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230327002014/https://moneyplace.io/news/pokupatelskij-spros-i-dinamika-vyruchki-na-wildberries-i-ozon-v-2022/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, балалар кейеме — 80 %-ҡа&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://www.retail.ru/news/v-2022-godu-onlayn-prodazhi-detskoy-odezhdy-na-ozon-vyrosli-na-80-21-marta-2023-226922/|title=В 2022 году онлайн-продажи детской одежды на Ozon выросли на 80%|website=Retail.ru|date=2023-03-21|access-date=2023-03-27|archive-date=2023-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230327002009/https://www.retail.ru/news/v-2022-godu-onlayn-prodazhi-detskoy-odezhdy-na-ozon-vyrosli-na-80-21-marta-2023-226922/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, ололар өсөн кейем 40 %-ҡа үҫә&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://biz360.ru/materials/okno-vozmozhnostey-kak-sanktsii-menyayut-rossiyskuyu-fashion-industriyu/|title=Окно возможностей: как санкции меняют российскую fashion-индустрию|author=[[Бегменов, Бердымурад Овезмурадович|Берды Бегменов]]|website=Biz360|access-date=2023-03-27|archive-date=2023-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230327002016/https://biz360.ru/materials/okno-vozmozhnostey-kak-sanktsii-menyayut-rossiyskuyu-fashion-industriyu/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2023 йылда кадрҙар ҡытлығы һәм хеҙмәт хаҡына сығымдар артыуы фонында Ozon компанияһы хөкөм ителгәндәрҙе эшкә алырға ҡарар итә, яңы хеҙмәткәрҙәр келәттәрҙә клиенттар өсөн заказдар йыйыу һәм кире ҡайтарылған заказдарҙы эшкәртеү менән шөғөлләнәсәк&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/business/24/07/2023/64be25aa9a79470e3228bfe5|title=Ozon решил взять на работу 500 осужденных|lang=ru|website=РБК|date=2023-07-24|access-date=2023-11-24|archive-date=2023-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20231012175121/https://www.rbc.ru/business/24/07/2023/64be25aa9a79470e3228bfe5|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2023 йылдың 25 апрелендә «Интернет решения» ЯСЙ-һының яңы генераль директоры итеп Александр Гейль тәғәйенләнә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://allnw.ru/2024/03/19/kompaniya-ozon-tshhatelno-skryla-informacziyu-svoego-yurlicza/|title=Компания Ozon тщательно скрыла информацию своего юрлица - Портал Северо-Запада|lang=ru-RU|first=Карина|last=Оганян·НовостиОдежда·|date=2024-03-19|access-date=2024-05-12}}&lt;/ref&gt;.

2022 йылдың майынан 2023 йылдың майына тиклем компанияның 11 601 заказдарҙы тапшырыу пункты асыла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/biznes/491269-ozon-snova-stal-samoj-popularnoj-fransizoj-v-rossii|title=Ozon снова стал самой популярной франшизой в России|lang=ru|website=Forbes.ru|date=2023-06-21|access-date=2024-01-31|archive-date=2024-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20240131181121/https://www.forbes.ru/biznes/491269-ozon-snova-stal-samoj-popularnoj-fransizoj-v-rossii|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2025 йылдың мартында компания Мәскәүҙә, Мәскәү өлкәһендә һәм Краснодарҙа автодилерҙарҙан тотонолған автомобилдәр һатыуҙы башлай&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tass.ru/ekonomika/23381459|title=Ozon запускает продажу автомобилей с пробегом|description=новость|publisher=ТАСС|lang=ru|access-date=2025-03-16}}&lt;/ref&gt;.

2025 йылдың апрелендә Ozon һәм «[[Краснодар (футбол клубы)|Краснодар]]» футбол клубы араһында 2029 йылдың июненә тиклем хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rbc.ru/sport/25/04/2025/6809f8119a79475822e1d582|title=Футбольный клуб Галицкого получит от Ozon до ₽1,8 млрд|publisher=[[РБК]]|date=2025-04-25|access-date=2025-05-15}}&lt;/ref&gt;.

== Финанс хәле ==
2016 йылдың февралендә [[Forbes]] журналы компанияның хаҡын 680 млн долларға баһаланы&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.ru/rating-photogallery/313529-20-samykh-dorogikh-kompanii-runeta-reiting-forbes|title=20 самых дорогих компаний Рунета: рейтинг Forbes. 6. Ozon Group {{!}} Рейтинги|author=|website=|date=2016-02-29|publisher=Forbes.ru|access-date=2020-01-09|archive-date=2021-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102011514/https://www.forbes.ru/rating-photogallery/313529-20-samykh-dorogikh-kompanii-runeta-reiting-forbes|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2018 йылда компания 10 йыл эсендә иң ҙур һатыуҙар үҫешен күрһәтте&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/ekonomika/6289878|title=Продажи Ozon.ru в 2018 году выросли на 73%|publisher=ТАСС|access-date=2019-05-28|archive-date=2019-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528031748/https://tass.ru/ekonomika/6289878|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Компанияның үҙенең мәғлүмәте буйынса, интернет-магазиндың әйләнеше НДС менән 73 %-ҡа артып, 42,5 млрд һумға еткән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/business/articles/2019/04/03/798141-ozon|title=Ozon отчитался о рекордном росте продаж за десять лет|publisher=Ведомости|lang=|access-date=2020-01-09|archive-date=2020-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200624164018/https://www.vedomosti.ru/business/articles/2019/04/03/798141-ozon|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2019 йылда Ozon Forbes журналының «Рунеттың 20 иң ҡиммәтле компанияһы-2019» рейтингында бишенсе урынды биләне, ә компанияның хаҡы 694 млн долларға баһаланды&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.ru/tehnologii-photogallery/372539-20-samyh-dorogih-kompaniy-runeta-2019-reyting-forbes|title=20 самых дорогих компаний Рунета — 2019. Рейтинг Forbes. Ozon Group|author=|website=|date=2019-02-21|publisher=Forbes.ru|access-date=2019-02-23|archive-date=2020-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101193659/https://www.forbes.ru/tehnologii-photogallery/372539-20-samyh-dorogih-kompaniy-runeta-2019-reyting-forbes|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2020 йылда Forbes версияһы буйынса интернет селтәренең Рәсәй сегментындағы иң ҡиммәтле компаниялар исемлегендә алтынсы урынды алды&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

25 йылдан ашыу магазин зыянға эшләй, йәғни табыш килтермәй. Операцион сығымдар инвесторҙар аҡсаһы иҫәбенә ҡаплана&lt;ref name=&quot;bellio&quot;&gt;{{Cite web|lang=|url=https://thebell.io/amazon-po-russki-ili-chemodan-bez-ruchki-chto-budet-s-ozon-posle-vyhoda-na-amerikanskuyu-birzhu|title=Amazon по-русски, или Чемодан без ручки: что будет с Ozon после IPO в США|author=|website=The Bell|date=|publisher=|access-date=2020-11-03|archive-date=2021-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210617204243/https://thebell.io/amazon-po-russki-ili-chemodan-bez-ruchki-chto-budet-s-ozon-posle-vyhoda-na-amerikanskuyu-birzhu|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Компанияның әйләнеше 2019 йылда — 80,8 млрд һум, 2020 йылда — 197,4 млрд һум, 2021 йылда — 448,3 млрд һум, 2022 йылда 832,2 млрд һум тәшкил итте&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ir.ozon.com/upload/iblock/22e/3gb09h008z8eugve65roqms7y2r1luj7/Ozon%20Announces%20Fourth%20Quarter%20and%20Full%20Year%202020%20Financial%20Results.pdf |title=Ozon Announces Fourth Quarter and Full Year 2020 Financial Results |access-date=2023-04-06 |archive-date=2022-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130104027/https://ir.ozon.com/upload/iblock/22e/3gb09h008z8eugve65roqms7y2r1luj7/Ozon%20Announces%20Fourth%20Quarter%20and%20Full%20Year%202020%20Financial%20Results.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ir.ozon.com/upload/iblock/491/n1uya3257ty7t9htmbdcxxglandfaid5/Ozon%20Reports%20Unaudited%20Fourth%20Quarter%20and%20Full%20Year%202022%20Results.pdf |title=Ozon Reports Unaudited Fourth Quarter and Full Year 2022 Results |access-date=2023-04-06 |archive-date=2023-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507171613/https://ir.ozon.com/upload/iblock/491/n1uya3257ty7t9htmbdcxxglandfaid5/Ozon%20Reports%20Unaudited%20Fourth%20Quarter%20and%20Full%20Year%202022%20Results.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2022 йылдағы зыян рекордлы 58 млрд һумға еткән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vc.ru/finance/657549-vyruchka-ozon-v-2022-m-vyrosla-na-55-god-k-godu-do-277-mlrd-rubley-ubytok-uvelichilsya-do-58-mlrd|title=Выручка Ozon в 2022-м выросла на 55 % год к году, до 277 млрд рублей, убыток увеличился до 58 млрд|author=Маша Цепелева|website=vc.ru|date=2023-04-06|access-date=2023-04-23|archive-date=2023-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230423074824/https://vc.ru/finance/657549-vyruchka-ozon-v-2022-m-vyrosla-na-55-god-k-godu-do-277-mlrd-rubley-ubytok-uvelichilsya-do-58-mlrd|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, шуның 10,2 млрд һумы — 2022 йылдың авгусында Мәскәү янындағы келәттәге янғындан килгән зыян&lt;ref name=&quot;forbes&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/profile/409305-ozon|title=Ozon|lang=ru|website=[[Forbes]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20231119212224/https://www.forbes.ru/profile/409305-ozon|archive-date=2023-11-19|access-date=2023-12-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2024 йылда Ozon Forbes версияһы буйынса Рәсәйҙең иң зыянлы компаниялары рейтингында (2023, МСФО) 42,7 млрд һум саф зыян менән өсөнсө урынды алды (2022 йылда — 58,2 млрд һум)&lt;ref&gt;{{Cite web |author= |url=https://www.forbes.ru/biznes/522188-10-samyh-ubytocnyh-kompanij-rossii-2024-rejting-forbes |title=10 самых убыточных компаний России — 2024. Рейтинг Forbes |lang=ru |website=[[Forbes]] |publisher= |date=2024-10-03 |access-date=2024-09-30 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241002212250/https://www.forbes.ru/biznes/522188-10-samyh-ubytocnyh-kompanij-rossii-2024-rejting-forbes |archive-date=2024-10-02 }}&lt;/ref&gt;.

2020 йылда урынлаштырылған Ozon Holdings PLC акцияларына [[Депозитар расписка|депозитар распискалар]]&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/investments/articles/2023/10/20/1001689-raspiski-ozon-padayut-na-mosbirzhe-na-delistinge-s-nasdaq|title=Расписки Ozon отреагировали снижением на новости о делистинге с Nasdaq|lang=ru|website=Ведомости|date=2023-10-20|access-date=2023-10-20|archive-date=2023-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20231020114457/https://www.vedomosti.ru/investments/articles/2023/10/20/1001689-raspiski-ozon-padayut-na-mosbirzhe-na-delistinge-s-nasdaq|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[NASDAQ]] биржаһында һәм [[Мәскәү биржаһы|Мәскәү биржаһында]] сауҙа ителде&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.moex.com/ru/issue.aspx?board=TQBR&amp;code=OZON|title=OZON|lang=|website=Московская биржа|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226133157/https://www.moex.com/ru/issue.aspx?board=TQBR&amp;code=OZON|archive-date=2021-02-26|access-date=2022-08-08|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ([[Мәскәү биржаһы индексы|Мәскәү биржаһы индексына]] инә). 2020 йылдың 24 ноябренә [[Bloomberg]] мәғлүмәттәре буйынса, Ozon-дың [[баҙар капитализацияһы]] 7,2 млрд долларға (яҡынса 546 млрд һум) еткән&lt;ref name=&quot;ИтогIPO&quot; /&gt;. {{Якорь|Делистинг}}2022 йылда NASDAQ Ozon ADS-тары менән сауҙа итеүҙе туҡтатып тора, ә 2023 йылдың яҙында мәжбүри [[делистинг]] тураһында иғлан итә. Делистингты шикәйәтләү буйынса ике уңышһыҙ ынтылыштан һуң, 2023 йылдың октябрендә Ozon NASDAQ-тан ирекле [[делистинг]] тураһында белдерә&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;.

2024 йылда Ozon-дың килемдәре йылдан-йылға 45 %-ҡа артып, 616 млрд һумға еткән. Килемдең нигеҙен хеҙмәттәр күрһәтеүҙән алынған табыш (һатыусыларҙан комиссиялар, реклама хеҙмәттәре) тәшкил итә, ул 51 %-ҡа (125 млрд һумға) үҫеп, 368,6 млрд һумға еткән. Маркетплейстың үҙе тарафынан тауарҙар һатыу 18 %-ҡа артҡан һәм Ozon-ға 29 млрд һум килтергән. Шул уҡ ваҡытта дөйөм һөҙөмтә кире булып ҡала һәм хатта 39 %-ҡа (59 млрд һумға тиклем) артҡан. Зыян үҫеүенең төп сәбәбе — һатыуға һәм маркетингҡа сығымдарҙың артыуы (2023 йылда 38 млрд һумдан 2024 йылда 49 млрд-ҡа тиклем) һәм кредиттар буйынса процент сығымдарының һиҙелерлек артыуы (18-ҙән 56 млрд һумға тиклем)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://t-j.ru/news/ozon-itogi-2024/|title=За год у Ozon выросли выручка, убытки и EBITDA|lang=ru|website=Т⁠—⁠Ж|date=2025-02-28|access-date=2025-03-28}}&lt;/ref&gt;. 2024 йыл йомғаҡтары буйынса 59,4 млрд һумлыҡ саф зыян компанияға Forbes-тың «Рәсәйҙең 10 иң зыянлы компанияһы — 2025» рейтингында 7-се урынды тәьмин итте&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/biznes/546658-10-samyh-ubytocnyh-kompanij-rossii-2025-rejting-forbes|title=10 самых убыточных компаний России — 2025. Рейтинг Forbes|lang=ru-RU|website=Forbes.ru|archive-url=http://web.archive.org/web/20250930114809/https://www.forbes.ru/biznes/546658-10-samyh-ubytocnyh-kompanij-rossii-2025-rejting-forbes|archive-date=2025-09-30|access-date=2025-10-06}}&lt;/ref&gt;.

Ozon 2025 йылдың 1-се кварталы өсөн аудитланмаған финанс һөҙөмтәләрен иғлан итте. Төҙәтелгән EBITDA 32,4 млрд һум тәшкил итеп, рекордлы квартал күрһәткесенә етте, ә зыян 40 %-ҡа кәмене. Төркөмдөң табышы I кварталда йылдан-йылға 65 %-ҡа артып, 202,9 млрд һумға етте — төп этәргестәр: хеҙмәттәрҙән алынған табыштың үҫеүе (+68 % й/й) һәм финтехтың процент табышы (+185 % й/й). Табыштың үҫеүе һәм процестарҙың һөҙөмтәлелеген арттырыу төркөмгә тулайым табышты арттырырға мөмкинлек бирҙе: 2025 йылдың I кварталында ул йылдан-йылға 2,2 тапҡырға артып, 47,2 млрд һумға етте&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://new-retail.ru/novosti/retail/vyruchka_ozon_v_i_kvartale_uvelichilas_na_65/|title=Выручка Ozon в I квартале увеличилась на 65% {{!}} New-Retail.ru|lang=ru|website=new-retail.ru|access-date=2025-04-29}}&lt;/ref&gt;.

2025 йылдың II кварталында Ozon 28 йыллыҡ тарихында тәүге тапҡыр саф табыш алыуы тураһында отчет бирҙе, ул 359 млн һум тәшкил итте&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/investicii/543453-ozon-otcitalsa-o-cistoj-pribyli-vpervye-za-28-let-susestvovania|title=Ozon отчитался о чистой прибыли впервые за 28 лет существования|lang=ru|author=Екатерина Хабидулина|website=Forbes Russia|date=2025-08-07|access-date=2025-08-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
== Ваҡиғалар һәм тәнҡит ==
2013 йылдың ғинуарында «Яңы йылға 500 һум бүләк» акцияһы сиктәрендә яһалған заказдарҙы юҡҡа сығарыу арҡаһында ғауға ҡупты. Һуңыраҡ компания юҡҡа сығарыуҙың һәр осрағы буйынса тикшеренеп, зыян күргән клиенттар менән бәйләнешкә инергә вәғәҙә бирҙе, шулай уҡ «ҡырҡыу, айырмай-һайламай эш итеүе» өсөн ғәфү үтенде&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ozon.ru извинился за новогодний провал|author=Ирина Милош|url=https://www.sostav.ru/news/2013/01/10/ozon_noviy_god_proval/|website=Sostav|date=2013-01-10}}&lt;/ref&gt;.

2021 йылдың 1 ноябренә ҡаршы төндә бер нисә тауарға хаҡтар 90 %-тан ашыуға төшөрөлә. Күпмелер ваҡыттан һуң Ozon, быны келәттә тауар булмауы менән аңлатып һәм техник хатаны танып, бындай заказдарҙы юҡҡа сығара. Һуңыраҡ [[Роспотребнадзор]] компанияның был ғәмәлдәрен законһыҙ тип таный&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bfm.ru/news/485101|title=Роспотребнадзор: Ozon нарушил закон, аннулировав заказы по слишком низким ценам|author=|website=BFM.ru|access-date=2023-04-18|archive-date=2023-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418073343/https://www.bfm.ru/news/485101|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2022 йылдың авгусында компанияның Мәскәү өлкәһенең [[Истра районы|Истра районындағы]] келәтендә янғын сыға&lt;ref&gt;{{cite web
|url = https://secretmag.ru/zhizn/sozhgli-zatopili-poteryali-v-kosmose-samye-bolshie-vyplaty-strakhovykh-kompanii-v-rossii.htm
|author = Иван Кузьмин
|title = Сожгли, затопили, потеряли в космосе. Самые большие выплаты страховых компаний в России
|website = «[[Секрет фирмы]]»
|date=2022-08-04
|access-date=2022-08-06
|archive-date = 2022-08-05
|archive-url = https://web.archive.org/web/20220805224917/https://secretmag.ru/zhizn/sozhgli-zatopili-poteryali-v-kosmose-samye-bolshie-vyplaty-strakhovykh-kompanii-v-rossii.htm
|url-status = live
}}&lt;/ref&gt;, уның майҙаны 55 мең м² тәшкил итә. 13 кеше зыян күрә. Компанияла янғын арҡаһында зыян күргән эшҡыуарҙар һәм һатып алыусылар компенсация аласаҡ, тип вәғәҙә итәләр. [[Рәсәй Федерацияһының Тәфтиш комитеты|Рәсәй Тәфтиш комитеты]] янғын факты буйынса енәйәт эше аса&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://www.kommersant.ru/doc/5493321|title=Ozon возместит убытки|website=[[Коммерсантъ]]|date=2022-08-04|access-date=2022-08-07|archive-date=2022-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220807082741/https://www.kommersant.ru/doc/5493321|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Компания баһалауы буйынса, янғындан килгән зыян 10,8 млрд һум тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://www.kommersant.ru/doc/5668274|title=Ozon оценил убыток от пожара на складе в Подмосковье почти в 11 млрд рублей|website=Коммерсантъ|date=2022-11-15|access-date=2022-11-15|archive-date=2022-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20221115151239/https://www.kommersant.ru/doc/5668274|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2022 йылдың ноябрендә Ozon келәтендә хеҙмәткәрҙәр күпләп менингит менән ауырый: 11 кеше дауаханаға һалына&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://daily.afisha.ru/news/70496-na-podmoskovnom-sklade-ozon-sotrudniki-zaboleli-meningitom-11-chelovek-gospitalizirovali/|title=На подмосковном складе Ozon сотрудники заболели менингитом. 11 человек госпитализировали|website=Афиша Daily|date=2022-11-28|access-date=2023-04-18|archive-date=2023-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418102235/https://daily.afisha.ru/news/70496-na-podmoskovnom-sklade-ozon-sotrudniki-zaboleli-meningitom-11-chelovek-gospitalizirovali/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iz.ru/1432626/2022-11-28/ozon-oproverg-dannye-o-massovom-zabolevanii-sotrudnikov-sklada-meningitom|title=Ozon опровергла данные о массовом заболевании сотрудников склада менингитом|lang=ru|first=Амалия|last=Бабаян|website=Известия|date=2022-11-28|access-date=2024-05-12|archive-date=2024-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240512063150/https://iz.ru/1432626/2022-11-28/ozon-oproverg-dannye-o-massovom-zabolevanii-sotrudnikov-sklada-meningitom|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://v1.ru/text/health/2022/11/30/71858489/|title=Вспышка менингита на складе Ozon: врачи объяснили, есть ли риск заразиться через посылку|lang=ru|website=v1.ru|date=2022-11-30|access-date=2024-05-12|archive-date=2024-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240512063212/https://v1.ru/text/health/2022/11/30/71858489/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
Ozon һатыусылары ташламалы һатыуҙарҙа мәжбүри ҡатнашыуға күпләп зарлана: маркетплейс уларҙың тауарҙарын һатыусы иҫәбенә үҙаллы ташлама менән ҡуя&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://versia.ru/prodavcy-pozhalovalis-v-fas-na-marketplejsy-iz-za-prinuditelnyx-rasprodazh|title=Продавцы пожаловались в ФАС на маркетплейсы из-за принудительных распродаж|lang=ru|website=versia.ru|access-date=2024-05-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vc.ru/claim/672861-ozon-prinuditelno-dobavil-tovary-vseh-prodavcov-v-skidochnuyu-akciyu|title=Ozon принудительно добавил товары всех продавцов в скидочную акцию|author=Антон Харламов|website=vc.ru|date=2023-04-21|access-date=2023-04-23|archive-date=2023-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230423071530/https://vc.ru/claim/672861-ozon-prinuditelno-dobavil-tovary-vseh-prodavcov-v-skidochnuyu-akciyu|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
== Хужалары һәм етәкселек ==
Компания акционерҙары 2025 йылға ҡарата&lt;ref&gt;{{cite web |author=Халиль Аминов |url=https://www.kommersant.ru/doc/7922272 |title=Ozon раскрыл имя своего нового крупного совладельца |lang=ru |website=Коммерсантъ |publisher= |date=2025-07-25 |access-date=2025-07-25}}&lt;/ref&gt;:

31,8 % — [[АФК «Система»]];

27,7 % — Александр Чачава (LETA Capital венчур фондына нигеҙ һалыусы);

40,5 % — ирекле әйләнештә.
Акцияларҙың иң эре хужаһы булып [[АФК «Система»]] тора (уға акцияларҙың 31,8 %-ы ҡарай). Элегерәк 27,7 % өлөштө эшҡыуар [[Ковальчук, Юрий Валентинович|Юрий Ковальчуктың]] структуралары һатып алыуы тураһында хәбәр ителгәйне&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/milliardery/536065-nedela-milliardera-prodaza-avito-durov-s-kozlatami-prem-era-s-abramovicem|title=Неделя миллиардера: продажа Avito, Дуров с козлятами, премьера с Абрамовичем|lang=ru|author=Максим Щедрин|website=Forbes Russia|date=2025-04-26|access-date=2025-04-28|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (2025 йылға тиклем был өлөш «Восток инвестиции» холдингына, 2024 йылға тиклем — [[Baring Vostok]]-ҡа ҡараған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/biznes/510329-vostok-investicii-priobrel-okolo-28-akcij-ozon-u-baring-vostok|title=«Восток инвестиции» приобрел около 28% акций Ozon у Baring Vostok|lang=ru|author=Анастасия Корочкина|website=Forbes Russia|date=2024-04-12|access-date=2025-02-01|archive-date=2024-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240415175325/https://www.forbes.ru/biznes/510329-vostok-investicii-priobrel-okolo-28-akcij-ozon-u-baring-vostok|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/technology_and_media/18/04/2025/68012fca9a7947a813178b32|title=«Восток Инвестиции» продали долю в Ozon|lang=ru|author=Ирина Парфентьева, Александр Ситюков|website=РБК|date=2025-04-18|access-date=2025-04-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;). IPO-ға тиклем компания капиталына ингән инвесторҙарға 15,7 %, яңы инвесторҙарға — 18,2 % ҡараған&lt;ref name=&quot;IPO_РБК&quot; /&gt;.

2020 йылда компания [[NASDAQ]]-та [[тәүге урынлаштырыу]] үткәрә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://quote.rbc.ru/news/article/5fb4b1c49a7947dfa8a03bb8|title=Ozon раскрыл цену первичного размещения депозитарных расписок на NASDAQ|lang=ru|website=РБК|date=2020-11-18|access-date=2023-10-20|archive-date=2023-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20231120053435/https://quote.rbc.ru/news/article/5fb4b1c49a7947dfa8a03bb8|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (2023 йылда делистинг үткәрелә){{переход|Делистинг|1}}. Компанияның [[Америка депозитар акциялары|ADS]]-тары Мәскәү биржаһында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://frankmedia.ru/141397|title=Ozon подал проспект своих ADS в ЦБ для получения первичного листинга на Мосбирже|lang=ru-RU|first=Татьяна|last=Вятохо|website=Frank Media|date=2023-09-28|access-date=2023-10-20|archive-date=2023-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20231120053436/https://frankmedia.ru/141397|url-status=live}}&lt;/ref&gt; һәм 2023 йылдың 31 июленән [[Астана халыҡ-ара биржаһы|Астана биржаһында]] әйләнештә йөрөй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://frankmedia.ru/134315|title=Акции Ozon с 31 июля начнут торговаться на бирже Астаны|lang=ru-RU|first=|last=|website=Frank Media|date=2023-07-28|access-date=2023-10-20|archive-date=2023-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20231120053437/https://frankmedia.ru/134315|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2024 йылдың декабрендә акционерҙар холдинг компанияһын [[Кипр (утрау)|Кипрҙан]] Калининградтағы [[Октябрьский утрауы (Калининград)|Октябрьский утрауына]] [[редомициляция|редомициляциялау]] тураһында ҡарар ҡабул итте&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/business/1000965|title=Акционеры Ozon утвердили решение о редомициляции холдинговой компании с Кипра|lang=ru|website=Интерфакс|date=2024-12-27|access-date=2025-04-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Ozon менән күҙәтеү советы идара итә. Уның составына Ozon-дың топ-менеджмент командаһының төп вәкилдәре инә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/technology_and_media/08/07/2024/668bb7049a794765fbdb41c3|title=Управляющий директор Ozon Сергей Беляков покинул компанию|lang=ru|author=Александр Ситюков, Ирина Парфентьева|website=РБК|date=2024-07-08|access-date=2025-08-14}}&lt;/ref&gt;. Коллегиаль орган үҫеш һәм операцион эшмәкәрлек менән идара итеү буйынса стратегик ҡарарҙарҙы ябай күпселек тауыш менән раҫлай.
== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
== Әҙәбиәт ==
{{Китап |автор=[[Экслер, Алексей Борисович|Экслер А.]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=Ozon.ru: История успешного интернет-бизнеса в России |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |урын=М. |нәшриәт=[[Манн, Иванов и Фербер]] |йыл=2010 |том= |страницы= |бит=208 |серия= |isbn=978-5-91657-068-7 |тираж=3000|ref=Экслер}}
== Һылтанмалар ==
[https://www.ozon.ru/ Рәсми сайт]
{{Викиһаҡлағыс}}</text>
      <sha1>exqsvar5c0qhih1x2j15fmlccvzpfpq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айя-Напа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200130</id>
    <revision>
      <id>1306278</id>
      <parentid>1295288</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T03:23:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18904" sha1="itli1h18seglrilnx7b4wp5kl2wmwjm" xml:space="preserve">{{другие значения}}
{{НП
 |статус                   = ҡала
 |русское название         = Айя-Напа
 |оригинальное название    = Αγία Νάπα
 |герб                     = 
 |ширина герба             = 
 |флаг                     = 
 |ширина флага             = 
 |страна                   = [[Ҡыпрыҫ|Кипр Республикаһы]]
 |размер карты страны      = 300
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |вид региона              = район
 |регион                   = Фамагуста
 |регион в таблице         = Фамагуста (район){{!}}Фамагуста
 |вид района               = 
 |район                    = 
 |район в таблице          = 
 |вид общины               = 
 |община                   = 
 |община в таблице         = 
 |внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |вид главы                = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
  |lat_dir = N |lat_deg =34 |lat_min =59 |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg =34 |lon_min =0 |lon_sec = 
  |CoordAddon              = type:city
  |CoordScale              = 
 |площадь                  = 
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 
 |климат                   = 
 |официальный язык         = 
 |официальный язык-ref     = 
 |население                = 2693
  |год переписи            = 2001
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     = 
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = 
 |часовой пояс             = +2
 |DST                      = есть
 |телефонный код           = 
 |почтовый индекс          = 
 |вид идентификатора       = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |автомобильный код        = 
 |сайт                     = http://www.agianapa.org.cy/
 |язык сайта               = 
}}
[[Файл:Парк скульптур в Айя-Напе.jpg|мини|303x303пкс]]
'''Айя-Напа'''&lt;ref&gt;{{БРЭ |статья=Кипр |ссылка=https://old.bigenc.ru/geography/text/2065357 |автор= |том=13 |страницы=728 |год= |ref= |архив=https://web.archive.org/web/20221127082324/https://bigenc.ru/geography/text/2065357 |архив дата=2022-11-27 }}&lt;/ref&gt;, йәки '''Айи́я-На́па'''&lt;ref&gt;{{Карты государств|Кипр|1996}}&lt;/ref&gt; ({{lang-el|Αγία Νάπα}}) — [[Ҡыпрыҫ|Кипр]]ҙағы [[курорт]], уның көнсығыш өлөшөндә, Протарастан 8 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

== Этимологияһы ==
Айя-Напа атамаһы [[ауыл]] үҙәгендә урынлашҡан венециандар ваҡытында нигеҙләнгән шул уҡ исемле монастырҙан килеп сыҡҡан. «Айя» (Agia) һүҙе [[Юнан теле|грек телен]]ән «изге» тип тәржемә ителә, «напа» һүҙе архаик һәм &quot;ағас аллеяһы&quot;тигәнде аңлата. Боронғо заманда [[ҡала]]ны уратып алған район ҡуйы [[урман]] менән ҡапланған булған.

== Тарихы ==
Был урында [[Византия империяһы]] осоронда уҡ тораҡ булған. Монастырға нигеҙ [[XIV быуат]]та һалына.

== Географияһы ==
Айя-Напа Кипрҙың көнсығыш өлөшөндә, Фамагустанан көньяҡтараҡ, [[Греко (морон)|Греко]] мороно янында урынлашҡан һәм Коккинокория (тупраҡтың ҡыҙыл төҫлө булыуына бәйле исем) булараҡ билдәле ҙур райондың бер өлөшөн барлыҡҡа килтерә. Ауыл Фамагуста районына инә, дөрөҫөрәге, 1974 йылда төрөк оккупацияһы башланғанғас, п был райондың ҡалған көньяҡ өлөшөнә инә. Айя-Напа Протарастан 8 километр алыҫлыҡта урынлашҡан, ул үҙенең үҫеше буйынса уға оҡшаш, әммә башлыса ғаилә ялына һәм урындағы халыҡҡа йүнәлтелгән.
[[Файл:Улица в Айя-Напе.jpg|мини|300x300пкс|Kriou Nerou урамы]]

== Ғибәҙәтханалар һәм монастырҙар ==
Ауылдың уртаһында боронғо Айя-Напа монастыры урынлашҡан. Монастырь, ә уның артындағы урын да урманда табылған Панагия Напа иконаһы (тәржемәһе «урмандан Изге Богородица» тип тәржемә ителергә мөмкин) арҡаһында шундай исем ала. Бер версия буйынса, хәҙер сиркәү урынлашҡан [[мәмерйә]]лә һунарсы мөғжизәле Изге Богородица иконаһын таба. Һунарсының эте беренсе булып яҡтырып торған иконаны күреп ҡала һәм, уның алдында туҡтап, хужаһының иғтибарын йәлеп итер өсөн, өрә башлай. Иконаның табылыуы тураһында ишеткәс, күп һанлы диндарҙар мәмерйәгә килә башлай. Моғайын, икона мәмерйәгә иконалар менән көрәш осоронда (б.э. VII—VIII быуаттар) урынлаштырылған. XIV быуатта мәмерйә төҙөкләндерелә һәм, шулай итеп, монастырь ғибәҙәтханаһына нигеҙ һалынған. Ваҡыт үтеү менән, иконаны Айя Напа тип атай башлайҙар.

Мәмерйә, йәшерен урын һәм шишмә христиан общинаһының Византия осоронда уҡ булыуын раҫлай. Айя-Напа исеме беренсе тапҡыр 1366 йылда телгә алына, әммә, булған мәғлүмәттәр буйынса, был урынға элек тә шулай аталған. Монастырға XV быуатта Кипрҙа Венеция хакимлыҡ иткән ваҡытта нигеҙ һалына.

Хәҙер монастырь [[музей]] булараҡ ҡына эшләй. Кипр православие сиркәүенең көн һайын ғибәҙәт ҡылыуҙары монастырҙан 50 метр алыҫлыҡта төҙөлгән яңы ғибәҙәтханала үткәрелә.
&lt;gallery&gt;
Файл:Cyprus Agia-Napa Monastery OM99.JPG
Файл:Cyprus Agia-Napa Monastery OM100.JPG
Файл:Cyprus Agia-Napa Monastery OM101.JPG
Файл:Cyprus Agia-Napa Monastery OM102.JPG
&lt;/gallery&gt;

== Туризм ==
[[Файл:Ayia Napa beach2 by Paride.JPG|thumb|right|[[Нисси пляжы]]]]
Айя-Напа Кипрҙағы иң ҙур туристик [[курорт]] булып тора, 27 000 кеше һыйҙырышлы һәм бөтә ҙурлыҡтағы 175-тән ашыу [[ҡунаҡхана]] һәм апартамент бар. 2017 йылда курорт 700 000-дән ашыу [[туризм|туристы]] ҡабул итә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Οταν δεν μπορείς να κοιμηθείς |trans-title=When you can't sleep|last=Karousos|first=Yiannis|date=2017-07-26|work=Politis|page=11 |language=el}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Αγία Νάπα 1974 VS Αγία Νάπα 2015, όπως τότε έτσι και τώρα |author-first=Yiannis |author-last=Karousos |work=Simerini, Sigmalive |date=2015-06-19 |url=http://www.sigmalive.com/simerini/analiseis/242544/agia-napa-1974-vs-agia-napa-2015-opos-tote-etsi-kai-tora |language=el|access-date=2022-01-10 |archive-date=2017-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171022175146/http://www.sigmalive.com/simerini/analiseis/242544/agia-napa-1974-vs-agia-napa-2015-opos-tote-etsi-kai-tora }}&lt;/ref&gt;.

XXI быуаттың икенсе ун йыллығынан башлап, мэр Яннис Карусос ваҡытында, ҡала туристик тәҡдимдәрҙе киңәйтергә ынтыла&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://city.sigmalive.com/article/2016/1/11/i-agia-napa-den-koimatai-oyte-heimona/|title=10 λόγοι για να επισκεφτείς την Αγία Νάπα και τον χειμώνα|access-date=2018-01-30|access-date=2022-01-10|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924060703/https://city.sigmalive.com/article/2016/1/11/i-agia-napa-den-koimatai-oyte-heimona/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.vantagemag.com/blogs/i-ragdea-exelixi-tis-agias-napas/|title=Η ραγδαία εξέλιξη της Αγίας Νάπας|website=Vantage Magazine|access-date=2018-01-30|lang=el|archive-date=2018-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180821191924/http://www.vantagemag.com/blogs/i-ragdea-exelixi-tis-agias-napas/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; һәм «Урта диңгеҙҙең иң яҡшы һәм космополитик туристик курорты» булыу маҡсаты тураһында иғлан итә&lt;ref&gt;{{cite news |first=Hugh |last=Morris |title=Boozy lads no longer welcome in Ayia Napa, mayor warns |url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/cyprus/articles/ayia-napa-clamp-down-lads-holidays/ |newspaper=The Telegraph |date=2018-03-09 |access-date=2021-09-03 |access-date=2022-01-10 |archive-date=2021-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211228221825/https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/cyprus/articles/ayia-napa-clamp-down-lads-holidays/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.cna.org.cy/WebNews-en.aspx?a=15bce8319cfd432e9d3dfcffa5b5cab8|title=Low quality youth tourists who misbehave are not welcomed in Ayia Napa, Mayor says |date=2018-03-11|website=cna.org.cy|access-date=2021-09-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyprus-mail.com/2018/09/17/ayia-napa-mayor-is-married-to-the-resort/|title=Ayia Napa mayor is 'married to the resort'|last=Panayides|first=Theo|date=2018-09-17|website=Cyprus Mail|access-date=2019-07-23|archive-date=2022-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110195123/https://cyprus-mail.com/2018/09/17/ayia-napa-mayor-is-married-to-the-resort/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://famagusta.news/news/138900/|title=Συνέντευξη: Γιάννης Καρούσος, Δήμαρχος Αγίας Νάπας|trans-title=Interview: Giannis Karousos, Mayor of Ayia Napa|date=2017-10-22|work=Famagusta News|access-date=2022-01-10|language=el-GR|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717213349/https://famagusta.news/news/138900/|archive-date=2018-07-17|accessdate=2026-04-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180717213349/https://famagusta.news/news/138900/|archivedate=2018-07-17}}&lt;/ref&gt;. 2013 йылдан ул проблемалы учреждениеларҙы яба, инфраструктураны, ҡунаҡханаларҙы һәм ресторандарҙы яңырта, шулай уҡ яхталар өсөн яңы пристань һәм һыу аҫты музейы кеүек объекттар төҙәй&lt;ref name=underwater&gt;{{Cite news|url=https://english.cyprustimes.com/business/the-underwater-museum-of-ayia-napa-the-first-in-the-mediterranean-was-presented-to-the-public/|title=The Underwater Museum of Ayia Napa, the first in the Mediterranean, was presented to the public!|date=2019-06-14|website=Cyprus Daily|access-date=2022-01-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190723015902/https://english.cyprustimes.com/business/the-underwater-museum-of-ayia-napa-the-first-in-the-mediterranean-was-presented-to-the-public/|archive-date=2019-07-23|accessdate=2026-04-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190723015902/https://english.cyprustimes.com/business/the-underwater-museum-of-ayia-napa-the-first-in-the-mediterranean-was-presented-to-the-public/|archivedate=2019-07-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gfmag.com/magazine/february-2018/cyprus-tries-again-move-ahead|title=Cyprus Tries, Again, to Move Ahead|website=Global Finance Magazine|access-date=2018-03-12|archive-date=2022-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110195119/https://www.gfmag.com/magazine/february-2018/cyprus-tries-again-move-ahead|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://cyprus-mail.com/2018/03/11/ayia-napa-tells-british-louts-theyre-not-welcome/|title=Ayia Napa tells British louts they're not welcome|date=2018-03-11|work=Cyprus Mail|access-date=2022-01-10|archive-date=2022-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111095841/https://cyprus-mail.com/2018/03/11/ayia-napa-tells-british-louts-theyre-not-welcome/|accessdate=2026-04-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220111095841/https://cyprus-mail.com/2018/03/11/ayia-napa-tells-british-louts-theyre-not-welcome/|archivedate=2022-01-11}}&lt;/ref&gt;.

Айя-Напа Оксфорд бизнес-ассамблеяһы тарафынан иң яҡшы ҡалаларҙың береһе тип таныла, ә 2018 йылда инвестициялар һәм инновациялар өлкәһендә алдынғы тәжрибә өсөн халыҡ-ара сертификат менән бүләкләнә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://capitaltoday.sigmalive.com/oikonomia/kypros/1886_koryfaios-eyropaikos-ependytikos-proorismos-kypriakos-dimos|title=Ayia Napa Prime City Destination|website=Sigmalive|access-date=2022-01-10|archive-date=2022-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110195132/https://capitaltoday.sigmalive.com/oikonomia/kypros/1886_koryfaios-eyropaikos-ependytikos-proorismos-kypriakos-dimos|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.philenews.com/eidiseis/topika/article/543664/koryfaios-evropaikos-ependytikos-proorismos-kypriakos-dimos|title=Top Investment Destination A Cypriot City|date=|website=Phileleftheros|access-date=2022-01-10|archive-date=2022-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110195118/http://www.philenews.com/eidiseis/topika/article/543664/koryfaios-evropaikos-ependytikos-proorismos-kypriakos-dimos|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Пляждар ===
Курортта 27 пляж бар, шуларҙың 14-е [[Зәңгәр флаг]] наградаһына лайыҡ була, был Кипрҙың башҡа курорттарына ҡарағанда күберәк. Утрау үҙе лә Зәңгәр флагтар һаны буйынса, [[Хорватия]]нан ғына ҡалышып, донъяла икенсе урында тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cyprusflag.net/cyprus-blue-flags.html|title=Cyprus Flag|access-date=2022-01-10|archive-date=2020-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200814171746/https://www.cyprusflag.net/cyprus-blue-flags.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.philenews.com/eidiseis/topika/article/534205/protathlitria-i-aga-napa-stis-glazies-simaies|title=Ayia Napa – Champion on Blue flags|website=Phileleftheros|access-date=2022-01-10|archive-date=2022-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111091859/http://www.philenews.com/eidiseis/topika/article/534205/protathlitria-i-aga-napa-stis-glazies-simaies}}&lt;/ref&gt;.

=== Пристань ===
Айя-Напа яхталары өсөн пристань нигеҙенә тәүге таш 2016 йылдың 30 сентябрендә һалына&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://cyprus-mail.com/2016/09/30/foundation-stone-laid-napa-marina/|title=Foundation Stone Laid for Napa Marina|last=Andreou|first=Evie|date=2016-09-30|work=Cyprus Mail|access-date=2022-01-10|archive-date=2022-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110195828/https://cyprus-mail.com/2016/09/30/foundation-stone-laid-napa-marina/|accessdate=2026-04-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220110195828/https://cyprus-mail.com/2016/09/30/foundation-stone-laid-napa-marina/|archivedate=2022-01-10}}&lt;/ref&gt;. Был кипрҙа ул ваҡытта иң ҙур шәхси проект була, һәм ул 250 миллион евроға төшәсәк һәм 2021 йылда тамамланасаҡ тип көтөлә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://cyprus-mail.com/2017/05/23/new-ayia-napa-marina-changing-map-cyprus/|title=Ayia Napa marina changing coastline|first=Annette|last=Chrysostomou|date=2017-05-23|website=Cyprus Mail|access-date=2018-06-23|archive-date=2022-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110195811/https://cyprus-mail.com/2017/05/23/new-ayia-napa-marina-changing-map-cyprus/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Төп инвесторы — [[Мысыр]] магнаты Нагиб Савирис&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.com/profile/naguib-sawiris/|title=Naguib Sawiris|date=2018-01-30|website=Forbes|access-date=2022-01-10|archive-date=2017-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026095919/https://www.forbes.com/profile/naguib-sawiris/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Нигеҙ һалыу тантанаһында мэр Яннис Карусос Савирисҡа ҡаланың алтын асҡысын тапшыра&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://famagusta-gazette.com/construction-of-marina-project-in-ayia-napa-kicks-off-p36497-69.htm|title=Construction of marina project in Ayia Napa kicks off|date=2016-09-30|work=Famagusta Gazette|access-date=2022-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20170629104919/http://famagusta-gazette.com/construction-of-marina-project-in-ayia-napa-kicks-off-p36497-69.htm|archive-date=2017-06-29|url-status=dead|accessdate=2026-04-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170629104919/http://famagusta-gazette.com/construction-of-marina-project-in-ayia-napa-kicks-off-p36497-69.htm|archivedate=2017-06-29}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://www.churchofayianapa.com/ Сайт] православной церкви и монастыря Αйия-Напы
{{ВС}}</text>
      <sha1>itli1h18seglrilnx7b4wp5kl2wmwjm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-09-26</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201556</id>
    <revision>
      <id>1306145</id>
      <timestamp>2026-09-25T16:52:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: 002 Jabiru feeding its babies in their nest in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg</comment>
      <origin>1306145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104" sha1="b46esy521q1ujreb9pnbp41wcnqvhuo" xml:space="preserve">002 Jabiru feeding its babies in their nest in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg</text>
      <sha1>b46esy521q1ujreb9pnbp41wcnqvhuo</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>