Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 1807 1306511 1302046 2026-09-28T07:08:18Z Shirshikay 48080 /* Географияһы */ өҫтәмә мәғлүмәт 1306511 wikitext text/x-wiki {{coord|54|32|N|60|20|E|type:adm1st_region:RU|display=title}} {{Ук}} '''Силәбе өлкәһе''' ({{lang-ru|Челябинская область}}) — өлкә, [[Рәсәй|Рәсәй Федерацияһы]] субъекты, [[Көньяҡ Урал]]да урынлашҡан. Административ үҙәге — [[Силәбе]] ҡалаһы. 2019 йылдан өлкә губернаторы — '''Текслер Алексей Леонидович''' == Тарихы == Өлкә [[Тарихи Башҡортостан]] биләмәһендә урынлашҡан. Cиләбе өлкәһенең территорияһы 1744 −1919 йылдарҙа [[Ырымбур губернаһы]] составында (1737—1781 йылдарҙа күпселек территорияһы [[Ырымбур губернаһы|губернаһының]] [[Иҫәт провинцияһы]] составында). 1919 йылда [[Ырымбур губернаһы]] Ырымбур һәм Силәбе губерналарына бүленә. 1923 йылдың 3 ноябрендә Силәбе губернаһы бөтөрөлә һәм уның территорияһы үҙәге Свердловск ҡалаһында булған Урал өлкәһенә индерелә. 1934 йылдың 17 ғинуарында Силәбе өлкәһе ойошторола, уның территорияһы ғәмәлдәге Урал өлкәһенән бүленеп алына. Силәбе өлкәһе составында шул уҡ көндә башлыса башҡорттар йәшәгән райондарҙы үҙ эсенә алған [[Арғаяш милли округы]] ойошторола, 1934 йылдың 17 ноябренән был милли округ бөтөрөлә. 1943 йылда<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/12257-sil-be-lk-e]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Силәбе өлкәһе составынан [[Ҡурған өлкәһе]] айырылып сыға. == Географияһы == [[Урал федераль округы]]на инә. [[Свердловск өлкәһе|Свердловск]], [[Ҡурған өлкәһе|Ҡурған]] һәм [[Ырымбур өлкәһе|Ырымбур]] өлкәләре, [[Башҡортостан]] һәм [[Ҡаҙағстан]] республикалары менән сиктәш. Ҙур ҡалалары — [[Силәбе]], [[Магнитогорск]], [[Златоуст]], [[Озёрск]], [[Мейәс (ҡала)|Мейәс]], [[Троицк]], [[Копейск]], [[Снежинск]] === Йылғалар === {{төп мәҡәлә|:Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:left; width:350px;" |- ! class="headerSort" style="background:#ececec;" | Йылға исеме |- | [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] |- | [[Уй (Тубыл ҡушылдығы)|Уй]] |- | [[Әй (йылға)|Әй]] |- | [[Яйыҡ]] |- | [[Йүрүҙән (йылға)|Йүрүҙән]] |} === Күлдәр === {{төп мәҡәлә|Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:left; width:350px;" |- ! class="headerSort" style="background:#ececec;" | Күл исеме |- | [[Йөрәккүл]] |- | [[Ҡалды]] |- | [[Ҡомкүл]] |- | [[Өйәлге]] |- | [[Сыбаркүл]] |- | [[Түрғәяҡ]] |- | [[Һуңкүл]] |} == Халҡы == Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 38,24 кеше/км². Урбанизация — 81,8 % <div style="text-align: center;">'''Силәбе өлкәнең халыҡ һаны (кеше) динамикаһы:'''</div> {{Wikidata/Population}} === Милли состав === {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:right; width:450px;" |- ! colspan="5" style="text-align:center; background:#ececec;" | Иң өлкән халыҡтары |- ! class="headerSort" style="text-align:left; width:15%;" | Йыл ! style="width:22%;" | [[Урыҫтар]] ! style="width:21%;" | [[Татарҙар]] ! style="width:21%;" | [[Башҡорттар]] ! style="width:21%;" | Күрһәтмәгәндәр |- style="text-align:left;" ! style="background:#f9f9f9;" | 1989 | 2 929 507<br /><small>(81,0 %)</small> | 224 605<br /><small>(6,21 %)</small> | 161 169<br /><small>(4,45 %)</small> | 0<br /><small>(—)</small> |- style="text-align:left;" ! style="background:#f9f9f9;" | 2002 | 2 965 885<br /><small>(82,3 %)</small> | 205 087<br /><small>(5,69 %)</small> | 166 372<br /><small>(4,62 %)</small> | 11 028<br /><small>(—)</small> |- style="text-align:left;" |! style="background:#f9f9f9;" | 2010 | 2 829 899<br /><small>(83,8 %)</small> | 180 913<br /><small>(5,36 %)</small> | 162 513<br /><small>(4,81 %)</small> | 99 144<br /><small>(—)</small> |- style="text-align:left;" ! style="background:#f9f9f9;" | 2020 | 2 526 414<br /><small>(86,3 %)</small> | 120 242<br /><small>(4,11 %)</small> | 128 071<br /><small>(4,37 %)</small> | 505 200<br /><small>(—)</small> |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:right; width:450px;" |- ! colspan="3" style="text-align:center; background:#ececec;" | 2010 йылғы бөтә Рәсәй халыҡты иҫәпкә алыу мәғлүмәттәре |- ! class="headerSort" style="text-align:left; width:60%;" | Милләт ! style="width:25%;" | Кеше һаны ! style="width:15%;" | % |- style="text-align:left;" | [[Урыҫтар]] || {{dts|2829899}} || 83,8 |- style="text-align:left;" | [[Татарҙар|Татарҙар]] || {{dts|180913}} || 5,36 |- style="text-align:left;" | [[Башҡорттар]] || {{dts|162513}} || 4,81 |- style="text-align:left;" | [[Украиндар]] || {{dts|50081}} || 1,48 |- style="text-align:left;" | [[Ҡаҙаҡтар]] || {{dts|35297}} || 1,05 |- style="text-align:left;" | [[Немецтар]] || {{dts|18687}} || 0,55 |- style="text-align:left;" | [[Белорустар]] || {{dts|13035}} || 0,39 |- style="text-align:left;" | [[Мордвалар]] || {{dts|12147}} || 0,36 |- style="text-align:left;" | [[Әрмәндәр]] || {{dts|9311}} || 0,28 |- style="text-align:left;" | [[Нуғайбәктәр]] || {{dts|7679}} || 0,23 |- style="text-align:left;" | [[Тажиктар]] || {{dts|7375}} || 0,22 |- style="text-align:left;" | [[Әзербайжандар]] || {{dts|7213}} || 0,21 |- style="text-align:left;" | [[Сыуаштар]] || {{dts|6819}} || 0,20 |- style="text-align:left;" | [[Үзбәктәр]] || {{dts|6446}} || 0,19 |- style="text-align:left;" | [[Сиғандар]] || {{dts|4266}} || 0,13 |- style="text-align:left;" | [[Марийҙар]] || {{dts|3695}} || 0,11 |- style="text-align:left;" | [[Йәһүдтәр]] || {{dts|3358}} || 0,10 |- style="text-align:left;" | [[Удмурттар]] || {{dts|2421}} || 0,07 |- style="text-align:left;" | [[Молдавандар]] || {{dts|1618}} || 0,05 |- style="text-align:left;" | [[Грузиндар]] || {{dts|1417}} || 0,04 |- style="text-align:left;" | [[Ҡырғыҙҙар]] || {{dts|1410}} || 0,04 |- style="text-align:left;" | [[Поляктар]] || {{dts|1185}} || 0,04 |- style="text-align:left;" | Милләтте күрһәтмәгәндәр || {{dts|99144}} || — |} == Иҡтисады == Өлкә иҡтисадында метталлургия (эске тулайым продукттың 60 проценты) һәм машиналар төҙөү (эске тулайым продукттың 15 проценты) сәнәғәт өлөшө ҙур. Эре предприятилар: Магниторск металлургия комбинаты, [[Мечел]], Силәбе трактор заводы, Урал автомобиль заводы һәм башҡалар. Өлкә илдең металлургия һәм тау сәнәғәте үҙәктәренең береһе. Силәбе сәнәғәтенең тарихы XVII быуаттан башлана. Рәсәй Президенты Владимир Путин әйтеүенсә, Силәбе өлкәһе — Рәсәйҙен сәнәғәт йөрәге.<ref>[http://kremlin.ru/news/20061 Тәғәйенләнғән губернатор Борис Дубровский менән осрашыу. 15.01.14]</ref> <blockquote> ''Проблем, я сказал, много, но регион очень важный для нас, это промышленное сердце России, можно сказать.'' <br /> '''Тәғәйенләнғән губернатор Борис Дубровский менән осрашыу ваҡытында. 15.01.14''' </blockquote> == Дәүләт ҡоролошо == Силәбе өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә. === Башҡарма власть === {{articlereference| Силәбе өлкәһе Хөкүмәте}} {{articlereference| Силәбе өлкәһе Губернаторы}} [[Силәбе өлкәһе Губернаторы]] — өлкә башлығы һәм өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. [[Силәбе өлкәһе Хөкүмәте]] етәксеһе. Силәбе өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Силәбе өлкәһе Уставы менән билдәләнгән. === Суд власы === Силәбе өлкәһе суд системаһы составында: # [[Силәбе өлкәһе өлкә суды]], [[Рәсәйҙен юғары суды]]ның түбәнге инстанция суды # [[Силәбе өлкәһе арбитраж суды]] , [[Рәсәйҙен юғары суды]]ның түбәнге инстанция суды === Закондар сығарыу власы === {{articlereference| Силәбе өлкәһе Закондар сығарыу йыйылышы}} Өлкә Парламенты — [[Силәбе өлкәһе Закондар сығарыу йыйылышы|Силәбе өлкәһенең Закондар сығарыу йыйылышы]]. == Административ бүленеше == {| class=tiles width="100%" bgcolor="#fff" border="0" cellpadding="3px" cellspacing="2px" |- align="center" bgcolor="#e6eeff" !colspan=2 | '''Муниципаль райондар''' ! '''Ҡала округтар''' ! '''Административ картаһы''' |- valign="top" align="left" bgcolor="#f2f6ff" | 1. [[Агаповка районы]] <br /> 2. [[Арғаяш районы]]<br /> 3. [[Әшә районы]]<br /> 4. [[Бреды районы]]<br /> 5. [[Варна районы]]<br /> 6. [[Үрге Урал районы]]<br /> 7. [[Яманйылға районы]]<br /> 8. [[Этҡол районы]]<br /> 9. [[Кәртәле районы]]<br /> 10. [[Кәҫле районы]]<br /> 11. [[Ҡытау-Ивановск районы]]<br /> 12. [[Ҡыҙыл районы]]<br /> 13. [[Коркино районы]]<br /> 14. [[Красноармейск районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия районы]]<br /> | 15. [[Ҡоншаҡ районы]]<br /> 16. [[Ҡүҫа районы]]<br /> 17. [[Нуғайбәк районы]]<br /> 18. [[Наҙы-Петровск районы]]<br /> 19. [[Октябрьский районы (Силәбе өлкәһе)|Октябрьский районы]]<br /> 20. [[Пласт районы]]<br /> 21. [[Һатҡы районы]]<br /> 22. [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡарағай районы]]<br /> 23. [[Троицк районы (Силәбе өлкәһе)|Троицк районы]]<br /> 24. [[Уйылға районы]]<br /> 25. [[Уй районы]]<br /> 26. [[Сыбаркүл районы]]<br /> 27. [[Чесма район]]<br /> | I. [[Үрге Өпәле]]<br /> II. [[Златоуст]]<br /> III. [[Ҡарабаш (ҡала)|Ҡарабаш]]<br /> IV. [[Копейск]]<br /> V. [[Ҡыштым]]<br /> VI. [[Локомотив]]<br /> VII. [[Магнитогорск]]<br /> VIII. [[Мейәс (ҡала)|Мейәс]]<br /> IX. [[Озёрск (Силәбе өлкәһе)|Озёрск]]<br /> X. [[Снежинск]]<br /> XI. [[Трёхгорный]]<br /> XII. [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]]<br /> XIII. [[Ҡытаутамаҡ]]<br /> XIV. [[Сыбаркүл (ҡала)|Сыбаркүл]]<br /> XV. [[Силәбе]]<br /> XVI. [[Южноуральск]]<br /> |style="background:#FFFFFF"|[[Файл:Chelyab-oblast.svg|thumb|center|300px|Административно-территориаль ҡоролошо, Силәбе өлкәһе]] |- |} <div style="position: relative; width: 500px;"> [[Файл: Outline map of Chelyabinsk Oblast OSM.svg|500px]] {{метка изображения|x=0.51|y=0.24|scale=500|text=[[Арғаяш районы]]}} {{метка изображения|x=0.65|y=0.14|scale=500|text=[[Ҡоншаҡ районы]]}} {{метка изображения|x=0.0|y=0.35|scale=500|text=[[Әшә районы]]}} {{метка изображения|x=0.04|y=0.45|scale=500|text=[[Ҡатау-Ивановск районы]]}} {{метка изображения|x=0.2|y=0.4||scale=500|text=[[Һатҡы районы]]}} {{метка изображения|x=0.3|y=0.25||scale=500|text=[[Ҡүҫа районы]]}} {{метка изображения|x=0.33|y=0.33||scale=500|text= [[Златоуст]]}} {{метка изображения|x=0.4|y=0.39||scale=500|text= [[Мейәс (ҡала)|Мейәс]]}} {{метка изображения|x=0.5|y=0.9||scale=500|text= [[Кәртәле районы]]}} {{метка изображения|x=0.64|y=0.8||scale=500|text= [[Варна районы]]}} {{метка изображения|x=0.5|y=1||scale=500|text= [[Бреды районы]]}} {{метка изображения|x=0.3|y=1||scale=500|text= [[Коркино районы]]}} {{метка изображения|x=0.7|y=0.27||scale=500|text= [[Красноармейск районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия районы]]}} {{метка изображения|x=0.49|y=0.18||scale=500|text= '''[[Силәбе]]'''}} {{метка изображения|x=0.7|y=0.41||scale=500|text= [[Этҡол районы]]}} {{метка изображения|x=0.18|y=0.8||scale=500|text= [[Магнитогорск]]}} {{метка изображения|x=0.18|y=0.85||scale=500|text= [[Агаповка районы]]}} {{метка изображения|x=0.2|y=0.68||scale=500|text= [[Үрге Урал районы]]}} </div> {{clear}} == Силәбе өлкәһе башҡорттары == Силәбе өлкәһе башҡорттары [[Урал аръяғы]] башҡорттарына ҡарай, [[Оло Иркәбай]], [[Оло Усман]], [[Кесе Ҡаҙаҡбай]], [[Кесе Ултыраҡ]], [[Ялтыр]] (бөтәһе — 99), [[Кесе Ҡаҙаҡбай]], [[Ләүәш]], [[Нөркә]] (ауыл составында башҡорттар — 100 %) һәм башҡа торама пункттарҙа тупланып йәшәй. Силәбе өлкәһе башҡорттары ҡоролтайы, «Башҡорт халыҡ үҙәге» Силәбе өлкә йәмәғәт ойошмаһы (1991 й. алып), «Башҡорт йәштәре иттифағы» төбәк ойошмаһы (2006 й. алып; икеһе лә Силәбелә) эшләй. Силәбе өлкәһе Башҡорт драма театры, Башҡорт филармонияһы, Ғәскәров Ф. исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле, Ҡурсаҡ театры, [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры|Салауат драма театры]], [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры|Сибай драма театры]], «Сулпан» театры һ.б. гастролдәре үтә; рәссамдар [[Домашников Борис Фёдорович|Б. Ф. Домашников]], С. Б. Краснов, [[Лотфуллин Әхмәт Фәтҡулла улы|Ә. Ф. Лотфуллин]], А. Н. Романов, [[Сөләймәнов Йәлил Әхмәт улы|Й. Ә. Сөләймәнов]]тарҙың «Һары бейә» һынлы сәнғәт төркөмө ағзаларының эштәре күрһәтелә һ.б. [[Арғаяш районы|Арғаяш]] һәм Ҡоншаҡ райондары мәктәптәрендә башҡорт теле мотлаҡ предмет булараҡ өйрәнелә; Силәбе университетында һәм 1-се Силәбе педагогия колледжының Арғаяш филиалында башҡорт теле уҡытыусылары әҙерләнә, башҡорттар тупланып йәшәгән райондарҙа «Башҡорт юлдаш телевидениеһы» тапшырыуҙары күрһәтелә, Силәбе өлкәһе торама пункттары китапханалары башҡорт телендәге дәреслектәр, уҡыу әсбаптары менән тәьмин ителә. '''Силәбе өлкәһе башҡорт ауылдары''' — Силәбе өлкәһендә милләт буйынса [[башҡорттар]] күпләп йәшәгән ауылдар. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 174 ауылда башҡорттар күпләп йәшәй. == Башҡортостан һәм Силәбе өлкәһе араһында Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек == Башҡортостан Республикаһы һәм Силәбе өлкәһе араһында тиҫтәнән ашыу докуменнтарға ҡул ҡуйылған: # Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә (1997), # Хеҙмәттәшлек тураһында килешеү (1998), # Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте һәм Силәбе өлкәһе Хөкүмәте араһында Сауҙа-иҡтисад, фәнни-техник, социаль һәм мәҙәни хеҙмәттәшлек тураһында килешеү (2003), # БР Хөкүмәте һәм «Магнитогорск металлургия комбинаты» ПАЙ араһында килешеү (2006) # БР Архив эштәре буйыса дәүләт комитеты һәм Силәбе өлкәһе хакимиәтенең Архив эштәре буйынса комитеты араһында килешеү, 1997 # БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы һәм Силәбе өлкәһе Һаулыҡ һаҡлау бүлеге араһында хеҙмәттәшлек килешеү (1997), # Өфө һәм Силәбе хакимиәттәре араһында Хеҙмәттәшлек килешеү (1999) # 1991 й. алып БР һәм Силәбе өлкәһе РФ субъекттарының «Оло Урал» иҡтисади хеҙмәттәшлек төбәк-ара ассоциацияһына инә. 1997 й. башлап Силәбелә БР-ҙың Даими вәкиллеге эшләй, 2004—2008 йылдарҙа Магнитогорскиҙа Даими вәкиллек бурыстарын «Башҡорт Сауҙа Йорто» атҡара. БР һәм Силәбе өлкәһе сауҙа әйләнеше 2009 й. 25,2 млрд һум тәшкил итә. Силәбе өлкәһе делегаттары 1—3 сө Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайҙары эшендә ҡатнаша. Силәбе органик быяла заводында буялған органик быяла алыу өсөн Органик химия институтында эшләнгән технологиялар индерелгән; Силәбе цинк заводында [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның цинк концентраттары эшкәртелә. БР һәм Силәбе өлкәһе иҡтисады һәм мәҙәниәте көндәре ([[Магнитогорск]], 2001), Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуының 450 йыллығына арнап, «Силәбе өлкәһендә Өлкә Һабантуйы» халыҡ байрамы уҙғарыла (Арғаяш районы, 2007); башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадалары һәм көндәре, ҡоролтайҙары (1993 й. алып), йыл һайын өлкә һәм ҡала һабантуйҙары үткәрелә. 2000 йылдан алып Арғаяш районының Арғаяш ауылында [[Башҡорт дәүләт университеты|БДУ]] вәкиллеге эшләй. «Арғужа» (Арғаяш, 1998 й. алып), «Мираҫ», гәзите нәшер ителә. == Билдәле шәхестәр == [[Бикбулатов Наил Вәли улы]], [[Вәлиев Дамир Жәүәт улы|Д. Ж. Вәлиев]], [[Заимов Халиҡ Шакир улы|Х. Ш. Заимов]], [[Ихсанов Зәйнулла Әмин улы|З. Ә. Ихсанов]], [[Кинйәбулатова Кәтибә Кәрим ҡыҙы|К. К. Кинйәбулатова]], [[Көсөков Раил Фазыл улы|Р. Ф. Көсөков]], [[Ҡушаев Хафиз Ҡушай улы|Х. Ҡ. Ҡушаев]], Д. Н. Лазарева, В. М. Перчаткин, О. А. Пономарёв, Х. Ш. Самохужин, [[Тимерғазин Ҡадир Рәхим улы|Ҡ. Р. Тимерғәзин]] һ. б. эшмәкәрлеге Башҡортостан менән бәйле. * [[Арыҫланов Исмәғил Ғәни улы]] (11.04.1959), ғалим-инженер‑технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2001 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның Октябрьский филиалында кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (2000). [[Һатҡы районы]] [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] ҡасабаһынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/1331-ary-lanov-ism-il-ni-uly Башҡорт энциклопедияһы — Арыҫланов Исмәғил Ғәни улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406011652/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1331-ary-lanov-ism-il-ni-uly |date=2016-04-06 }}{{V|8|04|2019}}</ref>. * [[Ядренников Василий Иванович]] (27.03.1929—5.12.2017), хужалыҡ эшмәкәре. 1970—1989 йылдарҙа «Стерлитамакстрой» тресы управляющийы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 11-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты һәм ағзаһы. РСФСР‑ҙың (1991) һәм БАССР‑ҙың (1978) атҡаҙанған төҙөүсеһе. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1985). [[Ленин ордены|Ленин]] (1986), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1981) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) ордендары кавалеры. [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының почётлы гражданы (1996). [[Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия районы]] Боровое ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17905-yadrennikov-vasilij-ivanovich Башҡорт энциклопедияһы — Ядренников Василий Иванович]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|24|03|2019}}</ref>. == Галерея == <gallery> Файл:Simonovskiy.JPG|[[Мейәс (ҡала)|Мейәс]] музейы, XIX быуатта төҙөлгән бина Файл:Serpeevka village.JPG|Өлкәнең көнсығышы Файл:2009._Марка_России_stamp_hi12617764084b352e18509e0.jpg| Рәсәй Почтаһының маркаһы, [[2009]] </gallery> == Мәҙәниәте == 2015 йылдың ғинуарынан өлкә губернаторы Борис Дубровский һәм Башҡортостан Республикаһы Башлығы Рөстәм Хәмитов башланғысы менән Силәбе өлкәһендә рус һәм башҡорт телдәрендә «Уралым» исемендә ижтимағи-сәйәси гәзит сыға башланы. Баҫманың тиражы — һигеҙ мең дана, ул ай һайын нәшер ителә. Гәзит Силәбе башҡорттары йәшәгән биләмәләрҙә бушлай таратыла. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.bashinform.ru/bash/689906/ Силәбе өлкәһендә рус һәм башҡорт телдәрендә «Уралым» гәзите сыға башланы] {{Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө}} {{Силәбе өлкәһе}} [[Категория:Силәбе өлкәһе]] 4nhw5r07k8drb0uae7t6cmuw18v9if4 1306512 1306511 2026-09-28T07:11:13Z Shirshikay 48080 /* Күлдәр */ күренеште төҙәтеү 1306512 wikitext text/x-wiki {{coord|54|32|N|60|20|E|type:adm1st_region:RU|display=title}} {{Ук}} '''Силәбе өлкәһе''' ({{lang-ru|Челябинская область}}) — өлкә, [[Рәсәй|Рәсәй Федерацияһы]] субъекты, [[Көньяҡ Урал]]да урынлашҡан. Административ үҙәге — [[Силәбе]] ҡалаһы. 2019 йылдан өлкә губернаторы — '''Текслер Алексей Леонидович''' == Тарихы == Өлкә [[Тарихи Башҡортостан]] биләмәһендә урынлашҡан. Cиләбе өлкәһенең территорияһы 1744 −1919 йылдарҙа [[Ырымбур губернаһы]] составында (1737—1781 йылдарҙа күпселек территорияһы [[Ырымбур губернаһы|губернаһының]] [[Иҫәт провинцияһы]] составында). 1919 йылда [[Ырымбур губернаһы]] Ырымбур һәм Силәбе губерналарына бүленә. 1923 йылдың 3 ноябрендә Силәбе губернаһы бөтөрөлә һәм уның территорияһы үҙәге Свердловск ҡалаһында булған Урал өлкәһенә индерелә. 1934 йылдың 17 ғинуарында Силәбе өлкәһе ойошторола, уның территорияһы ғәмәлдәге Урал өлкәһенән бүленеп алына. Силәбе өлкәһе составында шул уҡ көндә башлыса башҡорттар йәшәгән райондарҙы үҙ эсенә алған [[Арғаяш милли округы]] ойошторола, 1934 йылдың 17 ноябренән был милли округ бөтөрөлә. 1943 йылда<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/12257-sil-be-lk-e]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Силәбе өлкәһе составынан [[Ҡурған өлкәһе]] айырылып сыға. == Географияһы == [[Урал федераль округы]]на инә. [[Свердловск өлкәһе|Свердловск]], [[Ҡурған өлкәһе|Ҡурған]] һәм [[Ырымбур өлкәһе|Ырымбур]] өлкәләре, [[Башҡортостан]] һәм [[Ҡаҙағстан]] республикалары менән сиктәш. Ҙур ҡалалары — [[Силәбе]], [[Магнитогорск]], [[Златоуст]], [[Озёрск]], [[Мейәс (ҡала)|Мейәс]], [[Троицк]], [[Копейск]], [[Снежинск]] === Йылғалар === {{төп мәҡәлә|:Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:left; width:350px;" |- ! class="headerSort" style="background:#ececec;" | Йылға исеме |- | [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] |- | [[Уй (Тубыл ҡушылдығы)|Уй]] |- | [[Әй (йылға)|Әй]] |- | [[Яйыҡ]] |- | [[Йүрүҙән (йылға)|Йүрүҙән]] |} === Күлдәр === {{төп мәҡәлә|Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:left; width:350px;" |- ! class="headerSort" style="background:#ececec;" | Күл исеме |- | [[Йөрәккүл]] |- | [[Ҡалды]] |- | [[Ҡомкүл (Силәбе өлкәһе)|Ҡомкүл]] |- | [[Өйәлге]] |- | [[Сыбаркүл]] |- | [[Түрғәяҡ]] |- | [[Һуңкүл]] |} == Халҡы == Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 38,24 кеше/км². Урбанизация — 81,8 % <div style="text-align: center;">'''Силәбе өлкәнең халыҡ һаны (кеше) динамикаһы:'''</div> {{Wikidata/Population}} === Милли состав === {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:right; width:450px;" |- ! colspan="5" style="text-align:center; background:#ececec;" | Иң өлкән халыҡтары |- ! class="headerSort" style="text-align:left; width:15%;" | Йыл ! style="width:22%;" | [[Урыҫтар]] ! style="width:21%;" | [[Татарҙар]] ! style="width:21%;" | [[Башҡорттар]] ! style="width:21%;" | Күрһәтмәгәндәр |- style="text-align:left;" ! style="background:#f9f9f9;" | 1989 | 2 929 507<br /><small>(81,0 %)</small> | 224 605<br /><small>(6,21 %)</small> | 161 169<br /><small>(4,45 %)</small> | 0<br /><small>(—)</small> |- style="text-align:left;" ! style="background:#f9f9f9;" | 2002 | 2 965 885<br /><small>(82,3 %)</small> | 205 087<br /><small>(5,69 %)</small> | 166 372<br /><small>(4,62 %)</small> | 11 028<br /><small>(—)</small> |- style="text-align:left;" |! style="background:#f9f9f9;" | 2010 | 2 829 899<br /><small>(83,8 %)</small> | 180 913<br /><small>(5,36 %)</small> | 162 513<br /><small>(4,81 %)</small> | 99 144<br /><small>(—)</small> |- style="text-align:left;" ! style="background:#f9f9f9;" | 2020 | 2 526 414<br /><small>(86,3 %)</small> | 120 242<br /><small>(4,11 %)</small> | 128 071<br /><small>(4,37 %)</small> | 505 200<br /><small>(—)</small> |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:right; width:450px;" |- ! colspan="3" style="text-align:center; background:#ececec;" | 2010 йылғы бөтә Рәсәй халыҡты иҫәпкә алыу мәғлүмәттәре |- ! class="headerSort" style="text-align:left; width:60%;" | Милләт ! style="width:25%;" | Кеше һаны ! style="width:15%;" | % |- style="text-align:left;" | [[Урыҫтар]] || {{dts|2829899}} || 83,8 |- style="text-align:left;" | [[Татарҙар|Татарҙар]] || {{dts|180913}} || 5,36 |- style="text-align:left;" | [[Башҡорттар]] || {{dts|162513}} || 4,81 |- style="text-align:left;" | [[Украиндар]] || {{dts|50081}} || 1,48 |- style="text-align:left;" | [[Ҡаҙаҡтар]] || {{dts|35297}} || 1,05 |- style="text-align:left;" | [[Немецтар]] || {{dts|18687}} || 0,55 |- style="text-align:left;" | [[Белорустар]] || {{dts|13035}} || 0,39 |- style="text-align:left;" | [[Мордвалар]] || {{dts|12147}} || 0,36 |- style="text-align:left;" | [[Әрмәндәр]] || {{dts|9311}} || 0,28 |- style="text-align:left;" | [[Нуғайбәктәр]] || {{dts|7679}} || 0,23 |- style="text-align:left;" | [[Тажиктар]] || {{dts|7375}} || 0,22 |- style="text-align:left;" | [[Әзербайжандар]] || {{dts|7213}} || 0,21 |- style="text-align:left;" | [[Сыуаштар]] || {{dts|6819}} || 0,20 |- style="text-align:left;" | [[Үзбәктәр]] || {{dts|6446}} || 0,19 |- style="text-align:left;" | [[Сиғандар]] || {{dts|4266}} || 0,13 |- style="text-align:left;" | [[Марийҙар]] || {{dts|3695}} || 0,11 |- style="text-align:left;" | [[Йәһүдтәр]] || {{dts|3358}} || 0,10 |- style="text-align:left;" | [[Удмурттар]] || {{dts|2421}} || 0,07 |- style="text-align:left;" | [[Молдавандар]] || {{dts|1618}} || 0,05 |- style="text-align:left;" | [[Грузиндар]] || {{dts|1417}} || 0,04 |- style="text-align:left;" | [[Ҡырғыҙҙар]] || {{dts|1410}} || 0,04 |- style="text-align:left;" | [[Поляктар]] || {{dts|1185}} || 0,04 |- style="text-align:left;" | Милләтте күрһәтмәгәндәр || {{dts|99144}} || — |} == Иҡтисады == Өлкә иҡтисадында метталлургия (эске тулайым продукттың 60 проценты) һәм машиналар төҙөү (эске тулайым продукттың 15 проценты) сәнәғәт өлөшө ҙур. Эре предприятилар: Магниторск металлургия комбинаты, [[Мечел]], Силәбе трактор заводы, Урал автомобиль заводы һәм башҡалар. Өлкә илдең металлургия һәм тау сәнәғәте үҙәктәренең береһе. Силәбе сәнәғәтенең тарихы XVII быуаттан башлана. Рәсәй Президенты Владимир Путин әйтеүенсә, Силәбе өлкәһе — Рәсәйҙен сәнәғәт йөрәге.<ref>[http://kremlin.ru/news/20061 Тәғәйенләнғән губернатор Борис Дубровский менән осрашыу. 15.01.14]</ref> <blockquote> ''Проблем, я сказал, много, но регион очень важный для нас, это промышленное сердце России, можно сказать.'' <br /> '''Тәғәйенләнғән губернатор Борис Дубровский менән осрашыу ваҡытында. 15.01.14''' </blockquote> == Дәүләт ҡоролошо == Силәбе өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә. === Башҡарма власть === {{articlereference| Силәбе өлкәһе Хөкүмәте}} {{articlereference| Силәбе өлкәһе Губернаторы}} [[Силәбе өлкәһе Губернаторы]] — өлкә башлығы һәм өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. [[Силәбе өлкәһе Хөкүмәте]] етәксеһе. Силәбе өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Силәбе өлкәһе Уставы менән билдәләнгән. === Суд власы === Силәбе өлкәһе суд системаһы составында: # [[Силәбе өлкәһе өлкә суды]], [[Рәсәйҙен юғары суды]]ның түбәнге инстанция суды # [[Силәбе өлкәһе арбитраж суды]] , [[Рәсәйҙен юғары суды]]ның түбәнге инстанция суды === Закондар сығарыу власы === {{articlereference| Силәбе өлкәһе Закондар сығарыу йыйылышы}} Өлкә Парламенты — [[Силәбе өлкәһе Закондар сығарыу йыйылышы|Силәбе өлкәһенең Закондар сығарыу йыйылышы]]. == Административ бүленеше == {| class=tiles width="100%" bgcolor="#fff" border="0" cellpadding="3px" cellspacing="2px" |- align="center" bgcolor="#e6eeff" !colspan=2 | '''Муниципаль райондар''' ! '''Ҡала округтар''' ! '''Административ картаһы''' |- valign="top" align="left" bgcolor="#f2f6ff" | 1. [[Агаповка районы]] <br /> 2. [[Арғаяш районы]]<br /> 3. [[Әшә районы]]<br /> 4. [[Бреды районы]]<br /> 5. [[Варна районы]]<br /> 6. [[Үрге Урал районы]]<br /> 7. [[Яманйылға районы]]<br /> 8. [[Этҡол районы]]<br /> 9. [[Кәртәле районы]]<br /> 10. [[Кәҫле районы]]<br /> 11. [[Ҡытау-Ивановск районы]]<br /> 12. [[Ҡыҙыл районы]]<br /> 13. [[Коркино районы]]<br /> 14. [[Красноармейск районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия районы]]<br /> | 15. [[Ҡоншаҡ районы]]<br /> 16. [[Ҡүҫа районы]]<br /> 17. [[Нуғайбәк районы]]<br /> 18. [[Наҙы-Петровск районы]]<br /> 19. [[Октябрьский районы (Силәбе өлкәһе)|Октябрьский районы]]<br /> 20. [[Пласт районы]]<br /> 21. [[Һатҡы районы]]<br /> 22. [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡарағай районы]]<br /> 23. [[Троицк районы (Силәбе өлкәһе)|Троицк районы]]<br /> 24. [[Уйылға районы]]<br /> 25. [[Уй районы]]<br /> 26. [[Сыбаркүл районы]]<br /> 27. [[Чесма район]]<br /> | I. [[Үрге Өпәле]]<br /> II. [[Златоуст]]<br /> III. [[Ҡарабаш (ҡала)|Ҡарабаш]]<br /> IV. [[Копейск]]<br /> V. [[Ҡыштым]]<br /> VI. [[Локомотив]]<br /> VII. [[Магнитогорск]]<br /> VIII. [[Мейәс (ҡала)|Мейәс]]<br /> IX. [[Озёрск (Силәбе өлкәһе)|Озёрск]]<br /> X. [[Снежинск]]<br /> XI. [[Трёхгорный]]<br /> XII. [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]]<br /> XIII. [[Ҡытаутамаҡ]]<br /> XIV. [[Сыбаркүл (ҡала)|Сыбаркүл]]<br /> XV. [[Силәбе]]<br /> XVI. [[Южноуральск]]<br /> |style="background:#FFFFFF"|[[Файл:Chelyab-oblast.svg|thumb|center|300px|Административно-территориаль ҡоролошо, Силәбе өлкәһе]] |- |} <div style="position: relative; width: 500px;"> [[Файл: Outline map of Chelyabinsk Oblast OSM.svg|500px]] {{метка изображения|x=0.51|y=0.24|scale=500|text=[[Арғаяш районы]]}} {{метка изображения|x=0.65|y=0.14|scale=500|text=[[Ҡоншаҡ районы]]}} {{метка изображения|x=0.0|y=0.35|scale=500|text=[[Әшә районы]]}} {{метка изображения|x=0.04|y=0.45|scale=500|text=[[Ҡатау-Ивановск районы]]}} {{метка изображения|x=0.2|y=0.4||scale=500|text=[[Һатҡы районы]]}} {{метка изображения|x=0.3|y=0.25||scale=500|text=[[Ҡүҫа районы]]}} {{метка изображения|x=0.33|y=0.33||scale=500|text= [[Златоуст]]}} {{метка изображения|x=0.4|y=0.39||scale=500|text= [[Мейәс (ҡала)|Мейәс]]}} {{метка изображения|x=0.5|y=0.9||scale=500|text= [[Кәртәле районы]]}} {{метка изображения|x=0.64|y=0.8||scale=500|text= [[Варна районы]]}} {{метка изображения|x=0.5|y=1||scale=500|text= [[Бреды районы]]}} {{метка изображения|x=0.3|y=1||scale=500|text= [[Коркино районы]]}} {{метка изображения|x=0.7|y=0.27||scale=500|text= [[Красноармейск районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия районы]]}} {{метка изображения|x=0.49|y=0.18||scale=500|text= '''[[Силәбе]]'''}} {{метка изображения|x=0.7|y=0.41||scale=500|text= [[Этҡол районы]]}} {{метка изображения|x=0.18|y=0.8||scale=500|text= [[Магнитогорск]]}} {{метка изображения|x=0.18|y=0.85||scale=500|text= [[Агаповка районы]]}} {{метка изображения|x=0.2|y=0.68||scale=500|text= [[Үрге Урал районы]]}} </div> {{clear}} == Силәбе өлкәһе башҡорттары == Силәбе өлкәһе башҡорттары [[Урал аръяғы]] башҡорттарына ҡарай, [[Оло Иркәбай]], [[Оло Усман]], [[Кесе Ҡаҙаҡбай]], [[Кесе Ултыраҡ]], [[Ялтыр]] (бөтәһе — 99), [[Кесе Ҡаҙаҡбай]], [[Ләүәш]], [[Нөркә]] (ауыл составында башҡорттар — 100 %) һәм башҡа торама пункттарҙа тупланып йәшәй. Силәбе өлкәһе башҡорттары ҡоролтайы, «Башҡорт халыҡ үҙәге» Силәбе өлкә йәмәғәт ойошмаһы (1991 й. алып), «Башҡорт йәштәре иттифағы» төбәк ойошмаһы (2006 й. алып; икеһе лә Силәбелә) эшләй. Силәбе өлкәһе Башҡорт драма театры, Башҡорт филармонияһы, Ғәскәров Ф. исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле, Ҡурсаҡ театры, [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры|Салауат драма театры]], [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры|Сибай драма театры]], «Сулпан» театры һ.б. гастролдәре үтә; рәссамдар [[Домашников Борис Фёдорович|Б. Ф. Домашников]], С. Б. Краснов, [[Лотфуллин Әхмәт Фәтҡулла улы|Ә. Ф. Лотфуллин]], А. Н. Романов, [[Сөләймәнов Йәлил Әхмәт улы|Й. Ә. Сөләймәнов]]тарҙың «Һары бейә» һынлы сәнғәт төркөмө ағзаларының эштәре күрһәтелә һ.б. [[Арғаяш районы|Арғаяш]] һәм Ҡоншаҡ райондары мәктәптәрендә башҡорт теле мотлаҡ предмет булараҡ өйрәнелә; Силәбе университетында һәм 1-се Силәбе педагогия колледжының Арғаяш филиалында башҡорт теле уҡытыусылары әҙерләнә, башҡорттар тупланып йәшәгән райондарҙа «Башҡорт юлдаш телевидениеһы» тапшырыуҙары күрһәтелә, Силәбе өлкәһе торама пункттары китапханалары башҡорт телендәге дәреслектәр, уҡыу әсбаптары менән тәьмин ителә. '''Силәбе өлкәһе башҡорт ауылдары''' — Силәбе өлкәһендә милләт буйынса [[башҡорттар]] күпләп йәшәгән ауылдар. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 174 ауылда башҡорттар күпләп йәшәй. == Башҡортостан һәм Силәбе өлкәһе араһында Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек == Башҡортостан Республикаһы һәм Силәбе өлкәһе араһында тиҫтәнән ашыу докуменнтарға ҡул ҡуйылған: # Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә (1997), # Хеҙмәттәшлек тураһында килешеү (1998), # Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте һәм Силәбе өлкәһе Хөкүмәте араһында Сауҙа-иҡтисад, фәнни-техник, социаль һәм мәҙәни хеҙмәттәшлек тураһында килешеү (2003), # БР Хөкүмәте һәм «Магнитогорск металлургия комбинаты» ПАЙ араһында килешеү (2006) # БР Архив эштәре буйыса дәүләт комитеты һәм Силәбе өлкәһе хакимиәтенең Архив эштәре буйынса комитеты араһында килешеү, 1997 # БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы һәм Силәбе өлкәһе Һаулыҡ һаҡлау бүлеге араһында хеҙмәттәшлек килешеү (1997), # Өфө һәм Силәбе хакимиәттәре араһында Хеҙмәттәшлек килешеү (1999) # 1991 й. алып БР һәм Силәбе өлкәһе РФ субъекттарының «Оло Урал» иҡтисади хеҙмәттәшлек төбәк-ара ассоциацияһына инә. 1997 й. башлап Силәбелә БР-ҙың Даими вәкиллеге эшләй, 2004—2008 йылдарҙа Магнитогорскиҙа Даими вәкиллек бурыстарын «Башҡорт Сауҙа Йорто» атҡара. БР һәм Силәбе өлкәһе сауҙа әйләнеше 2009 й. 25,2 млрд һум тәшкил итә. Силәбе өлкәһе делегаттары 1—3 сө Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайҙары эшендә ҡатнаша. Силәбе органик быяла заводында буялған органик быяла алыу өсөн Органик химия институтында эшләнгән технологиялар индерелгән; Силәбе цинк заводында [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның цинк концентраттары эшкәртелә. БР һәм Силәбе өлкәһе иҡтисады һәм мәҙәниәте көндәре ([[Магнитогорск]], 2001), Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуының 450 йыллығына арнап, «Силәбе өлкәһендә Өлкә Һабантуйы» халыҡ байрамы уҙғарыла (Арғаяш районы, 2007); башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадалары һәм көндәре, ҡоролтайҙары (1993 й. алып), йыл һайын өлкә һәм ҡала һабантуйҙары үткәрелә. 2000 йылдан алып Арғаяш районының Арғаяш ауылында [[Башҡорт дәүләт университеты|БДУ]] вәкиллеге эшләй. «Арғужа» (Арғаяш, 1998 й. алып), «Мираҫ», гәзите нәшер ителә. == Билдәле шәхестәр == [[Бикбулатов Наил Вәли улы]], [[Вәлиев Дамир Жәүәт улы|Д. Ж. Вәлиев]], [[Заимов Халиҡ Шакир улы|Х. Ш. Заимов]], [[Ихсанов Зәйнулла Әмин улы|З. Ә. Ихсанов]], [[Кинйәбулатова Кәтибә Кәрим ҡыҙы|К. К. Кинйәбулатова]], [[Көсөков Раил Фазыл улы|Р. Ф. Көсөков]], [[Ҡушаев Хафиз Ҡушай улы|Х. Ҡ. Ҡушаев]], Д. Н. Лазарева, В. М. Перчаткин, О. А. Пономарёв, Х. Ш. Самохужин, [[Тимерғазин Ҡадир Рәхим улы|Ҡ. Р. Тимерғәзин]] һ. б. эшмәкәрлеге Башҡортостан менән бәйле. * [[Арыҫланов Исмәғил Ғәни улы]] (11.04.1959), ғалим-инженер‑технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2001 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның Октябрьский филиалында кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (2000). [[Һатҡы районы]] [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] ҡасабаһынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/1331-ary-lanov-ism-il-ni-uly Башҡорт энциклопедияһы — Арыҫланов Исмәғил Ғәни улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406011652/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1331-ary-lanov-ism-il-ni-uly |date=2016-04-06 }}{{V|8|04|2019}}</ref>. * [[Ядренников Василий Иванович]] (27.03.1929—5.12.2017), хужалыҡ эшмәкәре. 1970—1989 йылдарҙа «Стерлитамакстрой» тресы управляющийы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 11-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты һәм ағзаһы. РСФСР‑ҙың (1991) һәм БАССР‑ҙың (1978) атҡаҙанған төҙөүсеһе. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1985). [[Ленин ордены|Ленин]] (1986), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1981) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) ордендары кавалеры. [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының почётлы гражданы (1996). [[Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия районы]] Боровое ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17905-yadrennikov-vasilij-ivanovich Башҡорт энциклопедияһы — Ядренников Василий Иванович]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|24|03|2019}}</ref>. == Галерея == <gallery> Файл:Simonovskiy.JPG|[[Мейәс (ҡала)|Мейәс]] музейы, XIX быуатта төҙөлгән бина Файл:Serpeevka village.JPG|Өлкәнең көнсығышы Файл:2009._Марка_России_stamp_hi12617764084b352e18509e0.jpg| Рәсәй Почтаһының маркаһы, [[2009]] </gallery> == Мәҙәниәте == 2015 йылдың ғинуарынан өлкә губернаторы Борис Дубровский һәм Башҡортостан Республикаһы Башлығы Рөстәм Хәмитов башланғысы менән Силәбе өлкәһендә рус һәм башҡорт телдәрендә «Уралым» исемендә ижтимағи-сәйәси гәзит сыға башланы. Баҫманың тиражы — һигеҙ мең дана, ул ай һайын нәшер ителә. Гәзит Силәбе башҡорттары йәшәгән биләмәләрҙә бушлай таратыла. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.bashinform.ru/bash/689906/ Силәбе өлкәһендә рус һәм башҡорт телдәрендә «Уралым» гәзите сыға башланы] {{Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө}} {{Силәбе өлкәһе}} [[Категория:Силәбе өлкәһе]] sjectr3lkth0jaqabsar36gexxe9wm3 0 3651 1306503 1302574 2026-09-28T02:39:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306503 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = ҡала |русское название = Гондон |оригинальное название = {{lang-en|London}} |изображение = London from a hot air balloon.jpg |герб = Lesser Coat of Arms of The City of London.svg |герб тасуирламаһы = Лондон Сити гербы |страна = Бөйөк Британия |флаг = |ширина герба = 100 |ширина флага = 125 |lat_dir = N |lat_deg= 51 |lat_min= 30 |lat_sec=26 |lon_dir = W |lon_deg= 00 |lon_min= 07 |lon_sec=39 |CoordAddon = type:city(7500000)_region:GB |CoordScale = 100000 |размер карты страны = 200 |размер карты региона = 0 |размер карты района = |вид региона = Бөйөк Британия илдәре{{!}}Бөйөк Британия иле |регион = Англия |регион в таблице = Англия |вид района = Регионы Англии{{!}}Регион |район = Ҙур Лондон |район в таблице = Ҙур Лондон |вид общины = |община = |община в таблице = |вид главы = Мэр |глава = '''Садыйк Хан''', Садыйк Аманулла улы Хан, ({{lang-en|Sadiq Aman Khan}}, {{lang-ur|صادق امان خان}} |дата основания = 43 йыл |первое упоминание = |add1n = элекке исемдәре |add1 = Лондиниум, Авгу́ста, Люнденвик, Люнденбург |статус с = |площадь = 1706,8 км² |вид высоты = |высота центра НП = |климат = уртаса диңгеҙ |официальный язык-ref = |население = {{рост}} 8 416 999<ref>{{cite web| author=| date=| url=http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_315456.pdf| title=Annual Mid-year Population Estimates for England and Wales, 2012|publisher=ONS| accessdate=2013-9-11}}</ref> |год переписи = 2013 |плотность = 5173 |агломерация = {{рост}} 8 631 000 кеше (2010) |национальный состав = аҡ 59.8% (шул иҫәптән британдар 44.9%), азиаттар 18.4%, ҡара тире 13.3%, ҡушма 5%, башҡа 3.4% |конфессиональный состав = христиандар 48.4%, мосолмандар 12.4%, индуисттар5.1%, йәһһдтәр1.8%, сикхтар 1.5%, атеисттар 20.7% |внутреннее деление = Сити һәм 32 район ({{lang-en|boro}}):<br> #Вестминистер #Кенсингтон һәм Челси, #Хаммерсмит и Фулхэм, #Уондсуэрт, #Ламбет, #Саутуарк, #Тауэр-Хамлетс, #Хакни, #Ислингтон, #Камден, #Брент, #Илинг, #Хаунслоу, #Ричмонд-апон-Темс #Кингстон-апон-Темс, #Мертон, #Саттон, #Кройдон, #Бромли, #Луишем, #Гринвич, #Бексли, #Хаверинг, #Баркинг һәм Дагенем, #Редбридж, #Ньюхэм, #Уолтем-Форест, #Харринги, #Энфилд, #Барнет, #Харроу, #Хиллингдон, |этнохороним = лондонсы |часовой пояс = 0 |DST = есть (1) |телефонный код = +44 20 |почтовый индекс = |почтовые индексы = E, EC, N, NW, SE, SW, W, WC, BR, CM, CR, DA, EN, HA, IG, KT, RM, SM, TN, TW, UB, WD |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = http://www.london.gov.uk/ |язык сайта = en }} '''Гондон''' ([[Инглиз теле|инг.]] ''London'') — [[Англия]]ның һәм [[Бөйөк Британия]]ның баш ҡалаһы һәм иң эре ҡалаһы.<ref>{{cite web |url= http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/london?showCookiePolicy=true |title=London |accessdate=23 September 2014 |publisher=Collins Dictionary |date=n.d.}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uk.html |title= The World Factbook |date= 1 February 2014 |publisher= [[Central Intelligence Agency]] |accessdate= 23 February 2014 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190107065049/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uk.html |date=7 January 2019 }}</ref> Темза йылғаһы ярында, римляндар менән яҡынса 43 йылда ''Лондиниум'' тип нигеҙләнғән, ике быуат ваҡытында ул эре тораҡ пункты.<ref name=london_001>{{cite web |url= http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Permanent/RomanLondon.htm |date=n.d. |archiveurl= http://classic-web.archive.org/web/20080622181424/http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Permanent/RomanLondon.htm |title=Roman London |publisher=[[Museum of London]] |archivedate=22 June 2008}}</ref> Лондондын боронғо ядроһы ''' Лондон Сити ''' 2,9 км² майҙанында урынлашҡан һәм 2011 йылда унда 7,375 кеше йәшәғән. 19 быуаттан башлап ''Лондон'' термины — боронғо ядро уратып алған метрополиялар исеме.<ref name="mills_140">{{Harvnb|Mills|2001|p=140}}</ref> Был конурбацияның ҙур өлөшө Ҙур Лондон (майҙаны — 1572 км²),<ref name="region">{{cite web |url=http://www.gos.gov.uk/gol/factgol/London/?a=42496 |title=Government Offices for the English Regions, Fact Files: London |publisher=Office for National Statistics |accessdate=4 May 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/20080124102915/http://www.gos.gov.uk:80/gol/factgol/London/?a=42496 |archivedate=24 January 2008 }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20080124102915/http://www.gos.gov.uk/gol/factgol/London/?a=42496 |date=24 January 2008 }}</ref><ref name="elcock">{{Cite book |last= Elcock |first=Howard |title=Local Government: Policy and Management in Local Authorities |url= https://archive.org/details/localgovernmentp0000elco |publisher=Routledge |location= London |year=1994 |isbn=978-0-415-10167-7|page=368|ref=harv}}</ref><ref group="note">See also: [[Independent city#National capitals|Independent city § National capitals]].</ref> [[Англия]]ның регионы; Лондон мэры һәм Лондон Ассамблеяһы менән идара ителә.<ref name="politics_uk">{{Cite book |last=Jones |first=Bill |coauthors=Kavanagh, Dennis; Moran, Michael; Norton, Philip |title=Politics UK |url=https://archive.org/details/politicsuk0000unse |publisher=Pearson Education |year=2007 |isbn=978-1-4058-2411-8 |page=[https://archive.org/details/politicsuk0000unse/page/868 868] |ref=harv |location=Harlow}}</ref><ref group="note">The London Mayor is not to be confused with the [[Lord Mayor of London]] who heads the [[City of London Corporation]], which administers the City of London.</ref> Конурбацияға тағы ла ике округтар инә: Лондон Сити һәм Бөйөк Лондон,<ref>Lieutenancies Act 1997</ref> ләкин тарихтан улар Сити, [[Мидлсекс]], [[Эссекс]], [[Суррей]], [[Кент]] һәм [[Хардфордшир]] графлыҡтар араһында бүленде. Лондон алдынғы глобаль ҡалаһы.<ref>{{cite news |url= http://www.guardian.co.uk/uk/shortcuts/2013/mar/10/london-capital-of-world-divorce-breakfast |title= London: the everything capital of the world |work=[[The Guardian]] |author= Adewunmi, Bim |date=10 March 2013 |location =London}}</ref><ref>{{cite web |url= http://moreintelligentlife.co.uk/content/ideas/john-parker/what-capital-world?page=full |title= What's The Capital Of The World? |publisher= More Intelligent Life |accessdate= 4 July 2013 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922132807/http://moreintelligentlife.co.uk/content/ideas/john-parker/what-capital-world?page=full |date=22 September 2013 }}</ref> Сәнғәт, коммерция, мәғариф, күңел асыу, мода, финанс, һаулыҡ һаҡлау, матбуғат, махсус хеҙмәтләштереү, фән тикшеренеүҙәр, туризм, транспорт яҡтан көслө һәм был яҡшы яҡтар уны бик данлыҡлы ҡала тип эшләйҙәр.<ref>{{cite web |url= http://www.forbes.com/pictures/edgl45ghmd/no-1-london |title= The World's Most Influential Cities 2014 |accessdate= 2 March 2015 |publisher= Forbes}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.mori-m-foundation.or.jp/gpci/index_e.html |title= Global Power City Index 2014 |accessdate= 2 March 2015 |publisher= Institute for Urban Strategies&nbsp;– The Mori Memorial Foundation}}</ref><ref>{{cite news |url= http://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/london-is-the-most-desirable-city-in-the-world-to-work-in-study-finds-9779868.html |title= London is 'the most desirable city in the world to work in', study finds |accessdate= 2 March 2015 |newspaper= The Independent |location= London |author=Dearden, Lizzie |date= 7 October 2014}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.londonandpartners.com/media-centre/press-releases/2014/20141218london-leads-the-uk-for-worldclass-research |title= London leads the UK for world-class research |accessdate= 2 March 2015 |publisher= London & Partners }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190401181841/https://www.londonandpartners.com/media-centre/press-releases/2014/20141218london-leads-the-uk-for-worldclass-research |date=1 April 2019 }}</ref> Донъяның беренсе финанс үҙәге,<ref name=GFCI>{{cite web|url=http://www.longfinance.net/images/GFCI18_23Sep2015.pdf|title=The Global Financial Centres Index 18|date=September 2015|publisher=Long Finance}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227131528/http://www.longfinance.net/images/GFCI18_23Sep2015.pdf |date=2017-02-27 }}</ref><ref name="Mastercard">{{cite web |url= http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf |title= Worldwide Centres of Commerce Index 2008 |publisher=Mastercard}}</ref><ref name="Global Financial Centres Index 18">{{cite web |url=http://www.longfinance.net/images/GFCI18_23Sep2015.pdf |title=Global Financial Centres Index 18 |publisher=[[Z/Yen]] |year=2015 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227131528/http://www.longfinance.net/images/GFCI18_23Sep2015.pdf |date=2017-02-27 }}</ref><ref name="forbes.com">{{cite news |url= http://www.forbes.com/2008/07/15/economic-growth-gdp-biz-cx_jz_0715powercities.html |title= World's Most Economically Powerful Cities |work= Forbes |location= New York |date= 15 July 2008 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20151128110846/http://www.forbes.com/2008/07/15/economic-growth-gdp-biz-cx_jz_0715powercities.html |archivedate= 28 November 2015 |deadurl= no |accessdate= 22 November 2015}}</ref> Эске тулайы продукт буйынса башҡалалар араһында иҫәпләү ысулы буйынса 5-се ләкин 6-сы урында тора.<ref group="note">Rankings of cities by metropolitan area GDP can vary as a result of differences in the definition of the boundaries and population sizes of the areas compared, exchange rate fluctuations and the method used to calculate output. London and [[Paris]] are of broadly similar size in terms of total economic output which can result in third party sources varying as to which is defined as having the fifth- and sixth-largest city GDP in the world. A report by the McKinsey Global Institute published in 2012 estimated that London had a city GDP of US$751.8 billion in 2010, compared to US$764.2 billion for Paris, making them respectively the sixth- and fifth-largest in the world. A report by PricewaterhouseCoopers published in November 2009 estimated that London had a city GDP measured in purchasing power parity of US$565 billion in 2008, compared to US$564 billion for Paris, making them respectively the fifth- and sixth-largest in the world. The McKinsey Global Institute study used a metropolitan area with a population of 14.9 million for London compared to 11.8 million for Paris, whilst the PricewaterhouseCoopers study used a metropolitan area with a population of 8.59 million for London compared to 9.92 million for Paris.</ref><ref name=forpolgdp>{{cite news |url=http://www.foreignpolicy.com/articles/2012/08/13/the_most_dynamic_cities_of_2025 |title=The Most Dynamic Cities of 2025 |accessdate=28 September 2012 |work=Foreign Policy |location=Washington DC |date=September–October 2012 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121104144609/http://www.foreignpolicy.com/articles/2012/08/13/the_most_dynamic_cities_of_2025 |date=4 November 2012 }}</ref><ref name="Global city GDP rankings 2008-2025">{{cite web |url=http://www.ukmediacentre.pwc.com/Media-Library/Global-city-GDP-rankings-2008-2025-61a.aspx |title=Global city GDP rankings 2008–2025 |publisher=PricewaterhouseCoopers |accessdate=16 November 2010 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5yo0M2ast |archivedate=19 May 2011 |deadurl=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530214801/https://www.ukmediacentre.pwc.com/Media-Library/Global-city-GDP-rankings-2008-2025-61a.aspx |date=30 May 2013 }}</ref> Лондон донъя мәҙәниәт үҙәге.<ref>{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/london-capital-of-the-world-766661.html |location=London |work=The Independent |first=Simon |last=Calder |date=22 December 2007 |title=London, capital of the world}}</ref><ref>{{cite news |url= http://www.thisislondon.co.uk/news/article-23389580-london-is-the-world-capital-of-the-21st-century-says-new-york.do |author= Teodorczuk, Tom |title= London is the world capital of the 21st century&nbsp;... says New York |work= London Evening Standard |date= 20 March 2007 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091125151618/http://www.thisislondon.co.uk/news/article-23389580-london-is-the-world-capital-of-the-21st-century-says-new-york.do |date=25 November 2009 }}</ref><ref>{{cite press release |url=http://www2.lse.ac.uk/newsAndMedia/news/archives/2008/culturecapital.aspx |title=London is world capital of culture says LSE expert |publisher=London School of Economics |date=11 March 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111118132607/http://www2.lse.ac.uk/newsAndMedia/news/archives/2008/culturecapital.aspx |date=18 November 2011 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.london.gov.uk/get-involved/consultations/current-consultations/cultural-strategy |title=Cultural Strategy |publisher=Greater London Authority |date=6 September 2010 |accessdate=10 February 2012 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209210256/http://www.london.gov.uk/get-involved/consultations/current-consultations/cultural-strategy |date=9 February 2012 }}</ref> Донъяла иң күп туристар йыйған ҡала<ref>{{cite news |url= http://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/london-tops-ranking-of-destination-cities-2291794.html |title= London tops ranking of destination cities |accessdate= 12 June 2012 |newspaper= The Independent |location= London |date= 1 June 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110603143149/http://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/london-tops-ranking-of-destination-cities-2291794.html |date=3 June 2011 }}</ref> һәм донъяла иң ҙур аэропорт системаһы эргәһендә ҡала.<ref name=capa1>{{cite web |url= http://www.centreforaviation.com/analysis/beijing-to-overtake-london-as-worlds-largest-aviation-hub-massive-new-airport-planned-58776 |title= Beijing to overtake london as world's largest aviation hub |accessdate=12 June 2012 |publisher=Centre for Aviation}}</ref> Инвестициялар бирелғән буйынса донъяла иң алдынғы урын,<ref>{{cite web |url= http://greater-paris-investment-agency.com/en/2015/07/09/2015-global-cities-investment-monitor-perception/ |title= Global Cities Investment Monitor 2015 |accessdate= 27 August 2015 |publisher= KPMG}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.cbre.com/o/international/investor-intentions-survey/Pages/default.aspx |title= Global Investor Intentions Survey 2015 |accessdate= 27 August 2015 |publisher= CBRE }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150823134916/http://www.cbre.com/o/international/investor-intentions-survey/Pages/default.aspx |date=23 August 2015 }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.worldpropertyjournal.com/real-estate-news/united-kingdom/london-real-estate-news/global-property-investor-data-2015-global-investor-intentions-survey-2015-cbre-london-office-property-investors-new-york-commercial-investors-hong-kong-real-estate-investors-9065.php#sthash.YLLTORSE.dpuf |title= London Top Target for Global Investors, Secondary Markets Gain Popularity |accessdate= 27 August 2015 |publisher= World Property Journal}}</ref> донъяның топ-10 ритейлдары һәм<ref>{{cite web |url= http://researchgateway.cbre.com/Layouts/PublicReportAccess/Default.aspx?PUBID=e351a0b7-1ce9-40f8-8278-19d18cea5b2f |title= Global Retail Report 2014 |accessdate= 27 August 2015 |publisher= CBRE}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.standard.co.uk/business/business-news/london-retains-title-as-worlds-most-international-shopping-destination-10258033.html |author=Bourke, Joanna |title=London retains title as world's most international shopping destination |work= London Evening Standard |date= 18 May 2015 |accessdate=27 August 2015}}</ref> шәхси бизнесмендар<ref>{{cite web |url= http://www.knightfrank.com/research/the-wealth-report-2015-2716.aspx |title= The Wealth Report 2015 |accessdate= 27 August 2015 |publisher= Knight Frank}}</ref><ref>{{cite web |url= http://ny.curbed.com/archives/2015/03/11/nyc_is_no_longer_the_no_1_city_for_the_superwealthy.php |author=Bourke, Joanna |title=NYC Is No Longer the No. 1 City for the Super-Wealthy |work= Curbed |date= 11 March 2015 |accessdate=27 August 2015}}</ref> бында. Лондонда 43 университет бар<ref name="london2">{{cite press release |date=20 August 2008 |url=http://www.london.gov.uk/media/press_releases_mayoral/number-international-students-london-continues-grow |title=Number of international students in London continues to grow |publisher=Greater London Authority |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130314101454/http://www.london.gov.uk/media/press_releases_mayoral/number-international-students-london-continues-grow |archivedate=14 March 2013 |accessdate=22 November 2015 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101124154712/http://www.london.gov.uk/media/press_releases_mayoral/number-international-students-london-continues-grow |date=24 November 2010 }}</ref>. Программалар төҙөү сәнәғәтенең донъя лидеры.<ref name="PWC">{{Cite web|title = Cities of opportunity 6 – London takes the top spot|url = http://www.pwc.co.uk/industries/government-public-sector/insights/cities-of-opportunity-6-london-takes-the-top-spot.html|accessdate = 2015-09-16|last = PricewaterhouseCoopers}}</ref> 2012 йылда Лондонда өсөнсө тапҡыр Йәйге Олимпия уйындары үткәрелде.<ref name=IOC>{{cite web |url= http://www.olympic.org/media?calendartab=1&articleid=52922 |title=IOC elects London as the Host City of the Games of the XXX Olympiad in 2012 |date=6 July 2005 |publisher=[[International Olympic Committee]] |accessdate=3 June 2006}}</ref> Лондонда куп спектрлы милләттәр йәшәғән ҡалаһы. Ҙур Лондонда 300 телдәрҙә һөйләшәләр.<ref name=london_006>{{cite web |url= http://www.cilt.org.uk/faqs/langspoken.htm |title= Languages spoken in the UK population |publisher= National Centre for Language |accessdate= 6 June 2008 |archiveurl= http://www.webcitation.org/5yo0PFX8H |archivedate= 19 May 2011 |deadurl= no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511215527/http://www.cilt.org.uk/faqs/langspoken.htm |date=11 May 2011 }}</ref> [[:EN:Office for National Statistics|Милли статистика офисы]] мәғлүмәте буйынса 2014 йылда Лондондын халҡы- 8,538,689, [[Европа Берләшмәһе]]нең халыҡ һаны буйынса иң эре муниципалитет,<ref name="largest_city_eu">{{cite web |url= http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=384 |title=Largest EU City. Over 7&nbsp;million residents in 2001 |publisher=Office for National Statistics |accessdate=28 June 2008 |archiveurl= http://www.webcitation.org/5Qd8V9JhM |archivedate=26 July 2007| deadurl=no}}</ref> һәм Бөйөк Британияның 12,5 % халҡы.<ref>{{cite web |url=http://data.london.gov.uk/datastore/applications/focus-london-population-and-migration |title=Focus on London&nbsp;– Population and Migration &#124; London DataStore |publisher=Greater London Authority |accessdate=10 February 2012 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101016225915/http://data.london.gov.uk/datastore/applications/focus-london-population-and-migration |date=16 October 2010 }}</ref> Лондон ҡалаһы халыҡ һаны буйынса [[Европа Берлешмәһе]]ндә икенсе урында тора, [[Париж]]дан һуң (конурбация 9,787,426 кеше).<ref name="urbanpopulation">{{cite web | url=http://www.nomisweb.co.uk/articles/747.aspx|title=2011 Census – Built-up areas| publisher=[[Office for National Statistics|ONS]] | accessdate=29 June 2013}}</ref> Ҙур Лондон 13,879,757 халҡы менән Европа Берләшмәһендә иң эре конурбация.<ref name=gla-plan-2015>{{cite web|title=The London Plan (March 2015)|url=http://www.london.gov.uk/sites/default/files/London%20Plan%20March%202015%20%28FALP%29.pdf|website=London.gov.uk|publisher=The Greater London Authority|accessdate=7 July 2015}}</ref> 1831—1925 йылдарҙа Лондон халыҡ һаны буйынса донъяла иң эре ҡала булды.<ref name=london_030>{{cite web |url= http://www.channel4.com/history/microsites/H/history/i-m/london4.html|title=London: The greatest city |publisher=Channel 4 |accessdate=12 October 2008 |ref=harv |archiveurl= http://www.webcitation.org/5yo0g3KOn |archivedate=19 May 2011| deadurl=no}}</ref> Лондонда дүрт [[бөтә донъя мираҫы]] объекттары бар: [[:en:Tower of London|Тауэр]]; [[:en:Kew Gardens|Королева ботаник баҡсалары]]; Вестминистер графлығы: [[:en:Palace of Westminster|Вестминстер һарайы]], [[:en:Westminster Abbey|Вестминстер аббатлығы]] һәм [[:en:St Margaret's, Westminster|Изге Маргарита сиркәүе]] индерә; Гринвич ([[:en:Royal Observatory, Greenwich|Гринвич Королева Обсерваторияһы]] беренсе 0° Гринвич меридианы үткән урын).<ref name=london_005>{{cite web |url= http://whc.unesco.org/en/statesparties/gb|title=Lists: United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland |publisher=[[UNESCO]] |accessdate=26 November 2008}}</ref> Башҡа иҫтәлекле урындар [[:en:Buckingham Palace|Букингем Һарайы]], [[Лондон күҙе]], [[:EN:Piccadilly Circus|Пикадилли майҙаны]], [[:en:St Paul's Cathedral|Изге Павел Соборы]], [[:en:Tower Bridge|Тауэр күпере]], [[:en:Trafalgar Square|Трафальгар майҙаны]], [[:en:The Shard|Шард бейек йорты]],[[:en:British Museum|Британ Музейы]], [[:en:National Gallery|Милли Галлерея]], [[:en: West End theatre|Вест Энд театрҙары]], Тейт Модерн һәм Британ китапханаһы.<ref>{{Cite news |url=http://www.whatsonstage.com/index.php?pg=207&story=E8821201275286&title=West+End+Must+Innovate+to+Renovate%2C+Says+Report |title=West End Must Innovate to Renovate, Says Report |accessdate=15 November 2010 |work=What's On Stage |date=25 January 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110104173015/http://www.whatsonstage.com/index.php?pg=207&story=E8821201275286&title=West+End+Must+Innovate+to+Renovate%2C+Says+Report |archivedate=4 January 2011 |location=London |deadurl=no }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430190446/http://www.whatsonstage.com/index.php?pg=207&story=E8821201275286&title=West+End+Must+Innovate+to+Renovate%2C+Says+Report |date=30 April 2011 }}</ref> Лондон метрополитены донъяның беренсе булып төҙөлдө. ''London'' исеме этимологияһы куп спектрлы, күп вариантлы.<ref name="mills_139">{{Harvnb|Mills|2001|p=139}}</ref> Был боронғо исем 2-се быуатта сығанаҡтарҙа табылды. Ул 121 йылда ''[[Лондиниум]]'' тип йөрөтөлә, роман-британ сығышы менән.<ref name="mills_139"/> Был иң беренсе аңлатма [[Гальфрид Монмутский]] менән ''[[Historia Regum Britanniae]]'' эшендә бирелде.<ref name="mills_139"/> Ошо версия буйынса ҡаланы Люд короле баҫты һәм уға ''Kaerlud'' исемен бирҙе.<ref name=london_009>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2001/12/02/books/chapters/02-1st-ackro.html?ex=1225339200&en=b9c2c11ad6e1f435&ei=5070&pagewanted=3|title=London|last=Ackroyd|first=Peter|work=The New York Times |accessdate=28 October 2008 | date=2 December 2001|isbn=978-0-7011-7279-4}}</ref>. 1898 йылдан ҡала исеме *Londinos'' бер кельт кеше буйынса бирелде тип аңлатма йөрөй башланы. == Лондондын ҙурая барыуын туҡтатыу == [[Файл:The Metropolitan Green Belt among the green belts of England.svg|thumb|center| Лондондын йәшел поясы Англияныӊ башҡа йәшел поястар араһында.]] Лондондын ҙурая барыуын туҡтатыу өсөн Икенсе донъя һуышындан һуӊ [[Аберкромби, Лесли Патрик|Л. Аберкромби]] проекты буйынса Лондондын йәшел поясы ({{lang-en|Metropolitan Green Belt, London’s Green Belt}}) төҙөлә. Хәҙер ул Ҙур Лондонда (10 %) һәм сиктәш графлыҡтарҙа (90 %) урынлашҡан. Майҙан — 554,7 меӊ га (2011 йыл), Лондондын территорияһынан өс тапҡырға ҙурырраҡ<ref>{{книга|автор=Department for Communities and Local Government.|часть=|заглавие=Local Planning Authority Green Belt Statistics: England 2010/11|оригинал=|ссылка=http://www.communities.gov.uk/documents/statistics/pdf/1888221.pdf|ответственный=|издание=|место=Лондон|издательство=|год=2011|том=|страницы=2|страниц=|серия=|isbn=978-1-4098-2953-9|тираж=}}{{ref-en}}</ref>. == Халыҡ һаны == {{Wikidata/Population}} == Галерея == <gallery> File:Hdr parliament.jpg|Вестминстер һарайы һәм Биг-Бен. File:City.hall.london.arp.jpg|Ҙур Лондон администрацияһы (Сити-холл). File:London Eye Twilight April 2006.jpg|[[Лондон күҙе]], күҙәтеү тәгәрмәсе. File:The City London.jpg|Лондон-сити — оло эшлекле һәм финанс үҙәге. File:Natural History Museum HDR.jpg|Тәбиғәт фәндәре тарихы музейы, Лондон. File:Harrods (London).jpg|Harrods, Лондонда билдәле универмаг. Кенсингтон һәм Челси районда урынлашкан. </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{примечания|group="note"|30em}} {{иҫкәрмәләр}} {{Европа башҡалалары}} {{Йәйге Олимпия уйындары башҡалалары}} [[Категория:Лондон|*]] [[Категория:Европа баш ҡалалары]] [[Категория:Миллионер ҡалалар]] kip1ugjka010uhrvgfbdj4n12n3az2r 0 5313 1306529 1291905 2026-09-28T11:55:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306529 wikitext text/x-wiki {{Ил |Башҡортса исеме= Нидерланд Короллеге |Төп исеме= Koninkrijk der Nederlanden |Төп килеш= Нидерланд |Герб=Royal coat of arms of the Netherlands.svg |Нигеҙ һалынған= |Аудио= |Девиз=Je Maintiendrai (нидерл. Ik zal handhaven) |Гимн исеме= |Аудио= |Идара итеү формаһы= Конституция монархияһы |Картала=EU-Netherlands.svg |Телдәр= [[Нидерланд теле]] |Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы= 11 ноябрь 1918 |Башҡала= [[Амстердам]] |Иң ҙур ҡалалары= Амстердам, Гаага, Роттердам, Утрехт |Етәкселәр вазифалары= Король<br> Королева<br>Премьер-министр |Етәкселәр= Виллем-Александр<br>Максима<br>Марк Рутте |Территория буйынса урын= 69 |Территория= 41 526 |Һыу %= 18,41 |Халыҡ буйынса урыны= 33 |Халыҡ= 38 138 000 кеше |Иҫәп йылы= |Халыҡ тығыҙлығы= 395 |ЭТП= 450,578 млрд |ЭТП иҫәпләү йылы= 2008 |ЭТП буйынса урын= 18 |Кеше башына ЭТП= 14 893 |Валюта=[[Евро]] |Домендар=[[.nl]] |Телефон коды= 48 |Ваҡыт бүлкәте= +1 }} '''Нидерла́нд Короллеге''' (''Нидерла́нд'', шулай уҡ ''Голландия''; нидерл. ''Koninkrijk der Nederlanden'') — [[Көнбайыш Европа]]ла урынлашҡан дәүләт. Башлығы — король (королева). [[Дәүләт]], Көнбайыш Европала төп территориянан һәм [[Кариб диңгеҙе]]ндә Бонайре, Синт-Эстатиус һәм Саба утрауҙарынан тора. Көнбайыш Европала территория [[Төньяҡ диңгеҙ]] менән йыуыла (яр буйы һыҙығы оҙонлоғо — 451 км) һәм [[Германия]] (577 км) һәм [[Бельгия]] (450 км) менән сиктәш. Айырым статусҡа эйә булған [[Аруба]], [[Кюрасао]] һәм [[Синт-Мартен]] утрауҙары менән бергә Нидерланд '''Нидерла́нд Короллеге'''н барлыҡҡа килтерә ({{lang-nl|Koninkrijk der Nederlanden}}). Дәүләт флагы — өс төҫлө (горизонталь буйынса ҡыҙыл, аҡ, күк). Гербы — алтын таж менән осланған зәңгәр төҫлө ҡалҡан, уны ике яғынан ике геральдик арыҫлан тотоп тора. Ҡалҡанда — аяғында ҡылыс булған ҡабарынған арыҫлан; ҡалҡан аҫтында — король девизы: Je maintiendrai («Мин ҡаршы торам»)<ref>{{Книга|автор=Шатохина-Мордвинцева Г. А|заглавие=История Нидерландов|ответственный=|издание=учеб. пособие для вузов|место=М|издательство=Дрофа|год=2007|страницы=80|страниц=510|isbn=978-5-358-01308-3|isbn2=}}</ref>. Гимн — «Вилхелмус» («Песнь о Вильгельме»). Милли байрамы — 27 апрель (Король көнө). Нидерланд Конституцияһына ярашлы, дәүләттең рәсми баш ҡалаһы [[Амстердам]]. Был ҡалала монарх Конституцияға тоғролоҡҡа ант итә. Шуның өҫтәүенә, фактик баш ҡала булып [[Гаага]] тора, унда король резиденцияһы, парламент һәм хөкүмәт, шулай уҡ сит илдәрҙең күп һанлы илселектәре урынлашҡан. Башҡа мөһим ҡалалары: [[Роттердам]] — илдең иң ҙур порты һәм донъялағы иң эре порттарының береһе, [[Утрехт]] — илдең тимер юлы системаһы үҙәге һәм [[Эйндховен]] — электроника һәм юғары технологиялар үҙәге. Гаага, Амстердам, Утрехт һәм Роттердам Рандстад ҡалаһының агломерацияһын булдыра, унды яҡынса 7,5 миллион кеше йәшәй. Территорияһы майҙаны Европа өлөшөндә — 41 543 км² (ҡоро ер — 33 888 км², һыу — 7650 км²), халҡы — 17582208 кеше (2021 йылдың 15 ноябренә ҡарата).<ref name="автоссылка4">[https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/dashboard-bevolking/bevolkingsteller/ Bevolkingsteller<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> Кариб диңгеҙендә майҙан территорияһы — 978,91 км² (Бонайре, Синт-Эстатиус һәм Саба — 322 км², [[Аруба]] — 178,91 км², [[Кюрасао]] — 444 км², [[Синт-Мартен]] — 34 км²), халҡы — 313968 кеше (Бонайре, Синт-Эстатиус һәм Саба — 18 012 кеше, [[Аруба]] — 103 889 кеше, [[Кюрасао]] — 154 843 кеше, [[Синт-Мартен]] — 37 224 кеше). Нидерланд — [[БМО]], [[НАТО]], [[Европа Советы]], [[Европа берлеге]], Иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы (ОЭСР) ағзаһы. Шенген зонаһы һәм Бенилюкс өлөшө. Рәсми тел — нидерланд теле<ref name="автоссылка3">[https://bigenc.ru/geography/text/2265969 НИДЕРЛАНДЫ • Большая российская энциклопедия — электронная версия<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200102090229/https://bigenc.ru/geography/text/2265969 |date=2020-01-02 }}</ref>. == Этимологияһы == Нидерландты йыш ҡына «''Һолландия''» тип йөрөтәләр, сөнки [[Көньяҡ]] һәм Төньяҡ Һолландия — был хәҙерге Нидерландтың ун ике провинцияһынан тик ике провинция бөтә тарих дауамында иң үҫешкәне булып һанала һәм шуға күрә Нидерланд сигендә иң билдәлеһе була. Ошо сәбәп менән башҡа илдәрҙә бөтә илде Һолландия («''Holland''») тип атағандар. Рус телендә был исем Пётр I Бөйөк илселегенән һуң киң тарала<ref>{{Книга|автор=Лара Габриель|заглавие=Учебник по выживанию в новой стране|ссылка=https://web.archive.org/web/20170716074646/https://books.google.ru/books?id=CM8dAgAAQBAJ&pg=PT227&dq=название+голландия+неверно+для+страны&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjyquSbzovUAhVmJMAKHelxDIQQ6AEIKTAB#v=onepage&q=название%20голландия%20неверно%20для%20страны&f=false|издательство=Litres|год=2017-05-20|страниц=236|isbn=9785457501157}}</ref>. Рус батшаһының ҡыҙыҡһыныу даирәһенә техник күҙлектән үҫешкән урындар ингәнлектән, ә улар Нидерландтың күберәк Һолландия провинцияһында урынлаша, тап шунда Бөйөк илселек килә лә инде; Нидерландҡа визиты тураһында ҡайтҡас һөйләгәндә, илселек ағзалары дәүләт исемен телгә алмай, илде тик Һолландия тип атай. [[2020 йыл]]дың [[1 ғинуар]]ында рәсми учреждениелар, компаниялар, баҫмалар һәм Нидерланд юғары уҡыу йорттары «Һолландия» исеменән баш тартып, үҙҙәренең илен «Нидерланд» исеме аҫтында билдәләй башлайҙар (Нидерланд Сит ил эштәр министрлығы был уникаль милли брендты формалаштырыу маҡсатынан эшләнә тип аңлата)<ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e0d5f709a794785f81e9c45 Название «Голландия» официально перестало существовать] // [[РБК]], 02.01.2020</ref>. «Нидерланд» атамаһы тәржемәлә «түбәнге ерҙәр» тигәнде аңлата, әммә уны һүҙмә-һүҙ тәржемә итеү дөрөҫ түгел, сөнки тарихи сәбәптәр буйынса был термин менән хәҙерге [[Нидерланд]], [[Бельгия]] һәм [[Люксембург]]ҡа ([[Бенилюкс]]) тап килгән территорияларҙы атау ҡабул ителә. Урта быуат дәүере аҙағында Рейн, Маас, Шельда йылғаларының түбәнге ағымында урынлашҡан өлкә, Төньяҡ диңгеҙ яры буйлап «Диңгеҙ буйы уйһыу урындары» йәки «Түбәнге ерҙәр» (''de Lage Landen bij de zee, de Nederlanden'') тип атала башлай. «Нидерланд» исемен ҡулланыу тураһында беренсе рәсми телгә алыу XIV—XV йылдарға ҡарай<ref>{{Книга|часть=Нидерланды|заглавие=Иллюстрированная энциклопедия «Руссика». История Средних веков|ссылка=https://books.google.ru/books?id=U4P5F6aIwQQC&pg=PA375&dq=название+нидерланды&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwi0wtrtzovUAhXKDcAKHS6pDAgQ6AEIPjAE#v=onepage&q=название%20нидерланды&f=false|издательство=[[ОЛМА Медиа Групп|Олма-Пресс Образование]]|страницы=375|страниц=640|isbn=9785948495521}}</ref>. == Тарихы == Хәҙерге Нидерланд территорияһында боронғо кешеләр йәшәүенең беренсе археологик дәлилдәре түбәнге палеолитҡа ҡарай (яҡынса 800 мең йыл элек). Улар һунарсылыҡ һәм емеш-еләк йыйыу менән шөғөлләнгән. Боҙлоҡ дәүере аҙағында территорияла төрлө палеолитик төркөмдәр йәшәгән. Б. э. т. яҡынса 8000 йылдарҙа был территорияла [[мезолит]] ҡәбиләләре йәшәй, ә киләһе бер нисә мең йыллыҡта сағыштырмаса юғары тормош кимәле менән [[тимер быуат]] башлана. [[Файл:WilliamOfOrange1580.jpg|thumb|210px|left|«Вильгельм I Оранский портреты». Адриан Томас Кей эше]] Римлеләр килгәндә, хәҙерге Нидерланд территорияһында б. э. т. унда күсеп ултырған тубанттар, канинефаттар һәм фриздар тип аталған боронғо герман ҡәбиләләре йәшәгән. Эбурон һәм менапиялар кеүек кельт ҡәбиләләре илдең көньяғында йәшәгән. Фриз герман ҡәбиләләре тевтон тармаҡтарының береһе була, улар Нидерланд территорияһына яҡынса б. э. т. I мең йыллыҡ уртаһында килә. Рим колонизацияһы башында илгә шулай уҡ батава һәм токсандраның гермен ҡәбиләләре килә. Рим империяһы дәүерендә хәҙерге Нидерландтың көньяҡ өлөшө римлеләр тарафынан оккупациялана һәм Белгика ({{lang-la|Gallia Belgica}}) провинцияһының өлөшө була, ә һуңғараҡ Түбәнге Германия ({{lang-la|Germania Inferior}}) провинцияһы була. [[Урта быуаттар]]ҙа Түбәнге илдәр (яҡынса хәҙерге [[Бельгия]] һәм Нидерланд) үҙҙәренә [[Рим империяһы]] составына ингән төрлө графлыҡтар, герцоглыҡтар һәм епархиялар составынд була. Улар XVI быуатта [[Габсбургтар]] хакимлығы аҫтында бер дәүләткә берләшә. Кальвинизм таралғандан һуң, контрреформация барлыҡҡа килә, ул илде тарҡата. [[Кальвинизм]] таралғандан һуң, илдә тарҡалышҡа нигеҙ һалған [[Контрреформация]] башлана. Испан короле Филипп II дәүләтте үҙәкләштерергә маташҡанлыҡтан, [[Вильгельм I Оранский]] етәкслегендә испан хакимлығына ҡаршы ихтилалға килтерә. 1581 йылдың 26 июлендә илдең бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә, башҡа дәүләттәр тарафынан тик һикһән йыллыҡ һуғыштан һуң ғына (1568—1648) рәсми таныла. Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыш йылдарында Нидерландтың «алтын быуаты», бөтә XVII быуатта дауам иткән иҡтисади һәм мәҙәни үҫеше осоро башлана. [[Файл:Storck, Four Days Battle.jpg|thumb|right|230px|[[Икенсе инглиз-һолланд һуғышы]]]] XIX быуат башында француз оккупацияһы туҡтағандан һуң, Нидерланд Оранскийҙар йортоноң хакимлығы аҫтында монархияға әйләнә. 1830 йылда [[Бельгия]] тулыһынса Нидерландтан айырылып сыға һәм үҙ аллы короллек була; [[Люксембург]] 1890 йылда бойондороҡһоҙлоҡ ала. Либераль сәйәсмәндәр баҫымы аҫтында ил 1848 йылда парламент конституцион монархияһына әүерелә. Шундай сәйәси ҡоролош, нацистар оккупацияһы осоронда бер ни тиклем үҙгәреш кисерһә лә, хәҙерге көндәргә тиклем һаҡлана. [[Беренсе донъя һуғышы]] барышында Нидерланд нейтралитет һаҡлай, әммә [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында биш йыл дауамында [[Өсөнсө Рейх|Германия]] оккупацияһы аҫтында була. Германия баҫып инеүе барышында [[Роттердам]] бомбаға тотола, ҡала үҙәге тулыһынса емерелә. Оккупация ваҡытында 104 000 һолланд йәһүде Холокост ҡорбаны була (бөтә һолланд йәһүдтәренең етмеш проценттан артығы). [[Файл:Armoured car and trucks passing through Eindhoven.jpg|thumb|190px|Нидерланд [[Икенсе донъя һуғышы]] осоронда. 1944 йылдың сентябрендә Нидерландты азат итеү]] Һуғыштан һуң ил тиҙ тергеҙелә, быға [[Америка Ҡушма Штаттары]]ның Маршалл планы булышлыҡ итә. Шуның арҡаһында Нидерланд милли иҡтисадын тиҙ тергеҙә һәм иҡтисади үҫеш ала, элекке колониялар [[Индонезия]] һәм [[Суринам]] дәүләт бойондороҡһоҙлоғон ала. Индонезиянан, [[Төркиә]]нән, [[Марокко]]нан, Суринамдан һәм Антиль утрауҙарынан күпләп иммиграциялау һөҙөмтәһендә, Нидерланд күп мәҙәниәтле һәм ҙур ҡатлам мосолман халыҡлы ил булып китә. Алтмышынсы һәм етмешенсе йылдарҙа ҙур социаль һәм мәҙәни үҙгәрештәр булып үтә. [[Католик]]тар һәм [[протестант]]тар бер-береһе менән аралаша башлай, һәм халыҡ ҡатламдары араһында тормош кимәле һәм белем кимәле артыу менән, һиҙелерек кәмей. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың иҡтисади хоҡуҡтары күпкә киңәйә, һәм улар предприятиеларҙа һәм хөкүмәттә йышыраҡ юғары урындар биләй башлай. Шулай уҡ уларға пассив һайлау хоҡуғы йәки һайланыу хоҡуғы бирелә. Хөкүмәт иҡтисади үҫеш менән генәшөғөлләнмәй, шулай уҡ тирә-яҡ мөхитте һаҡлау буйынса ла хәстәрлек күрә. Халыҡ киң социаль хоҡуҡтарға эйә; [[пенсия]]лар, эшһеҙлек һәм инвалидлыҡ буйынса пособиелар донъяла иң юғарыларҙан. 1957 йылдың 25 мартында Нидерланд [[Европа Берлеге]]н ойоштороусыларҙың береһе була һәм артабан Европа интеграцияһы өсөн күп эшләй. Әммә 2005 йылдың июнендә Европа Конституцияһы буйынса референдумда Нидерланд халҡының яртыһынан күберәге уға ҡаршы тауыш бирә. Илдең гульдендан [[евро]]ға күсеүе буйынса референдум үткәреүҙе тыйыу ҙа негатив планда роль уйнай<ref>{{Книга|автор=John McCormick|заглавие=European Union Politics|ссылка=https://web.archive.org/web/20171005203325/https://books.google.ru/books?id=Xw2tCQAAQBAJ&pg=PA269&dq=Dutch+European+Constitution+referendum+2005+Reasons+for+rejection&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjjmsaSydnWAhWDHpoKHRWECoIQ6AEIQjAE#v=onepage&q=Dutch%20European%20Constitution%20referendum%202005%20Reasons%20for%20rejection&f=false|издательство=Palgrave Macmillan|год=2015-03-27|страниц=480|isbn=9781137453402}}</ref>. Шулай итеп, Нидерланд Франциянан һуң, [[Европа берлеге]]нең берҙәм конституцияһын кире ҡағыусы икенсе ил була. 2002 йылдың 22 июленән 2010 йылдың 14 октябренә тиклем Христиан-демократик саҡырыу лидеры Ян-Петер Балкененде премьер-министр була. 2007 йылдың 22 февралендә ул үҙенең дүртенсе министрҙар кабинетын — Христиан-демократик саҡырыу коалицияһын, Хеҙмәт һәм Христиандар союзы кесе партияһын ойоштора (парламентта 6 урын). Хөкүмәттә — Балкененде урынбаҫарҙары Хеҙмәт партияһы лидеры Ваутер Бос һәм Христиандар союзы лидеры Андре Раувут. 2010 йылдың 20 февралендә Ян-Петер Балкененденың дүртенсе министрҙар кабинеты коалиция ағзаларының Афғанстанда террорсылыҡҡа ҡаршы операцияла Нидерланд ғәскәрҙәренең ҡатнашыуы уңайынан фекер айырымлыҡтары арҡаһында тарҡала<ref>{{cite web |title = Regierung zerbricht an Afghanistan-Streit |url = http://www.tagesschau.de/ausland/regierungskriseniederlande102.html |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100223011251/http://www.tagesschau.de/ausland/regierungskriseniederlande102.html |archivedate = 2010-02-23 |deadlink = yes |lang = de }}</ref>. Хеҙмәт партияһы лидеры Ваутер Бос бөтә Нидерланд ғәскәрҙәрен Афғанстандан тиҙ арала сығарыу өсөн сығыш яһаһа, коалиция партияһы лидеры Ян-Петер Балкененде Афғанстанда мандатты тағы бер йылға оҙайтыуға ныҡыша (мандаттың срогы 2010 йылдың авгусында сыҡҡан). 2010 йылдың февралендә Афғанстанда 1900 Нидерланд һалдаты була. Яңы һайлауҙар тәғәйенләнә<ref>{{cite web |title = Vorgezogene Neuwahl in den Niederlanden |url = http://www.tagesschau.de/ausland/niederlande152.html |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100225095505/http://www.tagesschau.de/ausland/niederlande152.html |archivedate = 2010-02-25 |deadlink = yes |lang = de }}</ref>. 2010 йылдың 9 июнендә парламент һайлауҙарында етәксе партия 41 депутатлыҡ мандатынан 20-һен юғалта, ә иң яҡшы һөҙөмтәләргә либераль Азатлыҡ һәм демократия өсөн халыҡ партияһы һәм левоцентристик Хеҙмәт партияһы, Азатлыҡ партияһы өлгәшә. 2010 йылдың 14 октябрендә Нидерландтың яңы премьер-министры Азатлыҡ һәм демократия өсөн халыҡ партияһы лидеры Марк Рютте һайлана. Азатлыҡ партияһы етәксе коалицияға инә. Етәксе коалиция партиялары Икенсе палатала 150 урындан 76 депутатлыҡ мандатына, беренсе палатала 75 урындан 37 депутатлыҡ мандатына эйә була. 2012 йылдың 23 апрелендә Рютте королева Беатриксҡа отставкаға сығыу тураһында ғариза бирә. Рютте яғынан бының сәбәбе оппозиция менән 2013 йылғы бюджет һәм финанс көрсөгөнән сығыуҙа мөмкин булған саралар темаһына уңышһыҙ һөйләшеүҙәр тора. Башлыса, шундай сараларҙың береһе дәүләт сығымдарын 16 миллиард евроға ҡыҫҡартыу булған. 2012 йылдың сентябрендә үткән ваҡытынан алда парламент һайлауҙарынан һуң Рютте Азатлыҡ һәм демократия халыҡ партияһының һәм Хеҙмәт партияһының коалиция хөкүмәтен ойоштора. == Физик-географик ҡылыҡһырлама == [[Файл:Satellite image of the Netherlands in May 2000.jpg|thumb|200px|Нидерландтың космостан төшөрөлгән һүрәте (2000 йылдың майы)]] Нидерланд — Европаның иң тығыҙ ултырған иле (әгәр бер нисә бәләкәй илдәрҙе иҫәпкә алмағанда). Ил территорияһында йылғалар селтәре йыш, унда урынлашҡан Рейн, Маас, Шельда йылғалары тамағы киң суднолар йөрөшлө дельта барлыҡҡа килтерә. Йылғалар мул һыулы һәм уларҙың үҙәндәре йыш ҡына һыу ташыу ҡурҡынысына сәбәп булып тора. Был йылғалар алып килгән тупраҡтарҙан дельталар һәм киң яҫы уйпатлыҡтар барлыҡҡа килгән. Нидерланд рельефын башлыса яр буйҙары уйһыулыҡтары тәшкил итә, көньяҡ-көнсығышта ҙур булмаған ҡалҡыулыҡтар бар, шулай уҡ ярайһы уҡ ҙур территориялар диңгеҙ территориялары иҫәбенә үҫә. территорияның яртыһы диңгеҙ кимәленән түбәндә ята, тик Нидерландтың көньяғында урын 30 м һәм унан юғарыраҡҡа күтәрелә. Уйһыулыҡтарҙың күп өлөшө Төньяҡ Һолландия, Көньяҡ Һолландия һәм Флеволанд провинцияларында. Ташҡындар барлыҡҡа килтергән дюндарҙан яр буйы һыҙаты хасил булған. Улар артынан диңгеҙҙән яулап алынған польдерҙар тип аталған ерҙәр килә, уларҙы диңгеҙ һыуҙарынан дюндар һәм дамбалар һаҡлай. Ғөмүмән, тупраҡ күбеһенся көлһыу, әммә Тҡньяҡ диңгеҙ менән йәнәшәлә уңдырышлы ләм тупраҡ бар, ә йылғаларҙың үҙәндәре — аллювиаль-болонло. Ауыл хужалығы ихтыяждары өсөн тулыһынса тиерлек ҡулланылған польдерҙар башлыса балсыҡ һәм торфтарҙан тора. Илдең көньяҡ һәм көнсығыш райондарында ҡомло тупраҡ таралған, уларҙы ҙур һөрөнтө ерҙәр биләй. Урыны менән арса ташландыҡтары (тәпәш үләндәр менән бәләкәй ҡыуаҡлыҡтар) һәм ҡарағай-имән-бук урмандары һаҡланған. Көньяҡ Лимбургтың яйлаһы эол сығышлы һары тупраҡ менән ҡапланған. Бында игенселектең нигеҙен тәшкил иткән уңдырышлы балсыҡһыл тупраҡ күп. Нидерландтың күпселек ҡырағай йәнлектәре кеше йәшәгән урындарҙан ҡыҫырыҡлап сығарылған. Шуға ҡарамаҫтан илдә ҡоштар, бигерәк тә һыу ҡоштары күп. Йәнлектәрҙең күп кенә һирәк төрҙәре милли парктарҙа һәм ҡурсаулыҡтарҙа һаҡлана. Ерҙең 21,96 % һөрөү өсөн ҡулланыла. Илдең юғары нөктәһе — [[Валсерберг]] ({{num|322|м}}), ул көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан, ә иң түбәне — Заудпластполдер (диңгеҙ кимәленән {{num|-6.74|м}}). Нидерланд [[Төньяҡ диңгеҙ]] менән йыуыла (451 км). [[Германия]] (577 км) һәм [[Бельгия]] (450 км) менән сиктәш. Майҙаны — 41,5 мең км². Баш ҡалаһы — [[Амстердам]]. [[Файл:Beatriz dos Países Baixos.jpg|150px|thumb|Беатрикс королеваһы рәсми рәуештә дәүләт башлығы булып тора]] [[Файл:Balkenende Dutch politician kabinet Balkenende IV.jpg|150px|thumb|Хөкүмәт башлығы — премьер-министр Ян Петер Балкененде]] === Климаты === Климаты уртаса, диңгеҙле, эҫе булмаған йәй һәм ярайһы уҡ йылы ҡыш хас. Июлдә уртаса температура +16…+17 °C, ғинуарҙа — яҡынса +2 °C яр буйында һәм континент эсендә саҡ ҡына һалҡыныраҡ. Һауа температураһының максимумы (+38,6 °C) 1944 йылдың 23 авгусында [[Варнсвелд]]та, абсолют минимумы (−27,4 °C) 1942 йылдың 27 ғинуарында [[Винтерсвейк]]та теркәлгән<ref>{{cite web |url = https://www.vwkweb.nl/cms/index.php?option=com_content&task=view&id=291&Itemid=170 |title = Нидерландская ассоциация метеорологии и климатологии |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110217075220/http://www.vwkweb.nl/cms/index.php?option=com_content&task=view&id=291&Itemid=170 |archivedate = 2011-02-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110217075220/http://www.vwkweb.nl/cms/index.php?option=com_content&task=view&id=291&Itemid=170 |date=2011-02-17 }}</ref>. Ҡыш көнсығыш Европанан антициклондар ингәндә һауа температураһы 0 °C түбән төшә, ҡар яуа, ә күлдәр боҙ менән ҡаплана. Йыл эсендә уртаса 650 алып 750 тиклем яуым-төшөм яуһа ла, һирәк кенә көн ямғырһыҙ була. Томандар йыш, ҡышын ҡайһы берҙә ҡар яуа. == Дәүләт ҡоролошо == [[Файл:Kingdom of the Netherlands. administrative divisions - russian (3x zoom).svg|thumb|500px|Нидерланд һәм уның диңгеҙ аръяғы территориялары]] Нидерланд ун ике провинцияға бүленә (һуңғы [[Флеволанд]] провинцияһы 1986 йылда киптерелгән территорияла төҙөлгән). Нидерланд составында шулай уҡ Кариб диңгеҙенең өс айырым общинаһы урынлашҡан: [[Бонайре]], [[Саба (остров)|Саба]] һәм [[Синт-Эстатиус]]. Провинцияларҙың вәкәләтле органдары — провинциаль штаттар (''Provinciale Staten''), провинцияларҙың башҡарма органдары — штат депутаттары (''Gedeputeerde Staten''), улар король комиссарынан (''Commissaris van de Koning'') һәм депутаттарҙан тора, общинаның вәкәләтле органдары — община советтары (''Gemeenteraad''), башҡарма орган — бургомистр һәм советниктар коллегияһы (''College van burgemeester en wethouders''), ул бургомистрҙан һәм советниктан тора. Нидерланд Короллеге [[Конституция]]һына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә. Нидерланд Короллеге — [[Конституцион монархия]]. Урындағы хакимиәттең-общинаның төп берәмлектәре — 2020 йылға улырҙың һаны 355. {| class="standard" style="margin:auto; width:600px;" ! colspan="6" | Нидерландтың провинцияларға административ бүленеше |- align=center | colspan="6" |{{Нидерланд провинциялары (Һүрәттәр картаһы)|590px|center}} <small>''Изображения провинций являются ссылками на соответствующие статьи.''</small> |- align=center | style="padding:0; border:none;" align=left | {| class="standard sortable collapsible collapsed" width=600px |- !№ !Провинциялар !Дөйөм майҙан, км² !Ҡоро ер майҙаны, км² !Халҡы (2018)<ref>{{cite web |url = https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/70072ned/table?ts=1537862236457 |title = Bevolking; geslacht, leeftijd, burgerlijke staat en regio, 1 januari |date = 2018-09-25 |website = StatLine |publisher = Нидерланд статистик бюроһы|Centraal Bureau voor de Statistiek |accessdate = 2018-09-25 |lang = nl |archiveurl = |archivedate = }}</ref>, кеше. !Баш ҡала |- |1 |[[Гелдерланд]] |5 136,51 |4 971,76 |2 060 103 |[[Арнем]] |- |2 |[[Гронинген (провинция)|Гронинген]] |2 960,03 |2 333,28 |582 944 |[[Гронинген (город)|Гронинген]] |- |3 |[[Дренте]] |2 680,37 |2 641,09 |492 100 |[[Ассен]] |- |4 |[[Зеландия (провинция)|Зеландия]] |2 933,89 |1 787,13 |382 304 |[[Мидделбург]] |- |5 |[[Лимбург (Нидерланды)|Лимбург]] |2 209,22 |2 150,87 |1 117 198 |[[Маастрихт]] |- |6 |[[Оверэйсел]] |3 420,86 |3 325,62 |1 151 501 |[[Зволле]] |- |7 |[[Төньяҡ Брабант]] |5 081,76 |4 916,49 |2 528 286 |[[Хертогенбос]] |- |8 |[[Төньяҡ Һолландия]] |4 091,76 |2 671,03 |2 831 182 |[[Харлем]] |- |9 |[[Утрехт (провинция)|Утрехт]] |1 449,12 |1 385,02 |1 295 484 |[[Утрехт]] |- |10 |[[Флеволанд]] |2 412,30 |1 417,50 |411 670 |[[Лелистад]] |- |11 |[[Фрисландия (Нидерланды)|Фрисландия]] |5 748,74 |3 341,70 |647 268 |[[Леуварден]] |- |12 |[[Көньяҡ Һолландия]] |3 418,50 |2 814,69 |3 681 044 |[[Гаага]] |- style="background: #CCC;" | ||Барлығы||41 543,06||33 756,18||17 181 084 |- |} |} === Башҡарма власть === '''Нидерланд короле (королева)''' — илдең иң юғары вазифаһы. Король (королева) хөкүмәтте тәғәйенләү, парламентты эштән бушатыу хоҡуғына эйә. === Суд власы === Нидерланд Короллеге юғары суды. === Закондар сығарыу власы === '''Генераль штаттар''' — Нидерланд Короллегенең юғары закондар сығарыу органы. == Халҡы == Халҡы — 16,9 млн кеше (2012): голландтар (80,8 %), немецтар (2,4 %), индонезиялылар (2,4 %) һ.б. Рәсми тел — нидерланд. Диндарҙарҙың күпселеге — католиктар (30 %) һәм протестанттар (21 %). [[Файл:Netherlands_population.svg|thumb|320px|Нидерландта 1960 йылдан 2017 йылдарға тиклем халыҡ артыуы (млн.кеше)]] [[Файл:Population_density_in_the_Netherlands.png|thumb|320px| 2020 йылға ҡарата Нидерландта общиналар буйынса халыҡ тығыҙлығы]] {{Круговая диаграмма |расположение = right |ширина = 200px |заголовок = 2021 йылға ҡарата Нидерландтың этник составы<ref name="CBS">{{cite web|url=http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNL&PA=37325&D1=0&D2=a&D3=0&D4=0&D5=a&D6=l&HDR=G2,G3&STB=G1,G5,T,G4&VW=T|title=CBS StatLine - Bevolking; generatie, geslacht, leeftijd en herkomstgroepering, 1 januari|website=Statline.cbs.nl|access-date=5 October 2017}}</ref> |описание1 = Голландтар һәм фриздар |значение1 = 75.36 |цвет1 = Grey |описание2 = Төрөктәр һәм курдтар |значение2 = 2.42 |цвет2 = Crimson |описание3 = Мароккандар һәм бәрбәрҙәр |значение3 = 2.37 |цвет3 = Gold |описание4 = Суринамдар |значение4 = 2.05 |цвет4 = Purple |описание5 = Индонезиялылар һәм молуккандар |значение5 = 2.02 |цвет5 = Navy |описание6 = Немецтар |значение6 = 1.98 |цвет6 = IndianRed |описание7 = Поляктар |значение7 = 1.2 |цвет7 = LightCyan |описание8 = Кюрасао |значение8 = 0.75 |цвет8 = Green |описание9 = Бельгиялылар |значение9 = 0.7 |цвет9 = DodgerBlue |описание10 = Башҡалар |значение10 = 11.15 |цвет10 = Maroon }} 2021 йылдың 15 ноябренә ҡарата илдең халҡы һаны 17 582 208 кеше тәшкил итә<ref name="автоссылка4" /> Халыҡ ҙаны буйынса илдәр исемлегендә Нидерланд 66-е местосы урында тора<ref>{{cite web |url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html?countryName=Netherlands&countryCode=nl&regionCode=eu&rank=60#nl |title = CIA — The World Factbook |lang = en |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110816232608/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html?countryName=Netherlands&countryCode=nl&regionCode=eu&rank=60 |archivedate = 2011-08-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110816232608/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html?countryName=Netherlands&countryCode=nl&regionCode=eu&rank=60#nl |date=2011-08-16 }}</ref>. Европаның башҡа илдәре менән сағыштырғанда Нидерланд халҡы һуңғы быуат ярымда тиҙ үҫешә: 1850 йылда 3 миллион кеше, 1900 йылда — 5 миллион, 1950 йылда — 10 миллион, 1991 йылда — 15 миллион, 2002 йылда — 16 миллион һәм 2017 йылда — 17 миллион<ref name="автоссылка6" /> Сағыштырыу өсөн: [[Бельгия]] халҡы шул уҡ осорҙа арта яҡынса ике тапҡыр арта: 1850 йылда 4,5 миллиондан алып 2000 йылда 10 миллионға тиклем кеше. 2020 йылға ҡарата мәғлүмәттәр буйынса {{число|41543}} км² майҙанлы территорияһы менән, Нидерландта халыҡ тығыҙлығы буйынса һәр квадрат километрға 517 кеше тәшкил итә<ref name="автоссылка6" />. Шулай итеп, Нидерланд халыҡ тығыҙлығы буйынса донъяла 15-се дәүләт булып тора. Бигерәк тә көнбайыш өс провинцияла халыҡ күп ултырған: Төньяҡ Голландия, Көньяҡ Голландия һәм Утрехт (уртаса халыҡ тығыҙлығы 1000 чел./км² һәм күберәк; максималь күрһәткестәр урбанизацияланған райондарҙа билдәләнә — 2000 кеше/км² ашыу)<ref name="автоссылка3" />. Нигеҙҙә, ошоға, шулай уҡ үҫешкән иҡтисады һәм халыҡтың юғары килеме кимәле арҡаһында, Нидерланд иң үҫешкән транспорт һәм мәғлүмәттәр инфраструктураһы булып тора. Халыҡ-ара электр бәйләнеше союзы мәғлүмәттәр буйынса 2020 йылға ҡарата, илдә 16 383 879 интернет-ҡулланыусылар иҫәпләнә, был илдең барлыҡ халҡының яҡынса 95,4 процентын тәшкил итә, ош күрһәткес буйынса Нидерланд [[Европа берлеге]]ндә Дания — 97,9 %, Мальта — 97,2 %, Литва — 96,8 % һәм Эстония — 96,3 % илдәренән ҡалыша дүртенсе урында тора.<ref>[https://www.internetworldstats.com/europa.htm European Union Internet Usage and Population Stats<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191223231120/https://www.internetworldstats.com/europa.htm |date=2019-12-23 }}</ref>. Нидерландта халыҡтың ике ҙур төркөмө — [[һолландтар]] һәм фриздар йәшәй, шулай уҡ иммигранттарҙың күп булмаған һаны бар. [[The World Factbook]] мәғлүмәттәренә ярашлы 2018 йылға ҡарата этник составы: 76,9 % — голландтар, 6,4 % — Европа берлеге ағзаһының башҡа илдәре граждандары, 2,4 % — [[төрөктәр]], 2,3 % — мароккандар, 2,1 % — индонезиялылар, 2,1 % — [[немецтар]], 2 % — суринамдар, 1 % — [[поляктар]], 4,8 % — башҡа этник төркөмдәр<ref name="автоссылка5">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/netherlands/ file-icon<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220513115307/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/netherlands/ |date=2022-05-13 }}</ref> 2021 йылға ҡарата халыҡтың этник составы: 75,36 % — голландтар һәм фриздар, 2,42 % — [[төрөктәр]] һәм [[курдтар]], 2,37 % — мароккандар һәм бәрбәрҙәр, 2,05 % — суринамдар, 2,02 % — индонезиялылар һәм молуккандар, 1,98 % — [[немецтар]], 1,2 % — [[поляктар]], 0,75 % — кюрасао, 0,7 % — бельгиялылар, 11,15 % — башҡа этник төркөмдәр<ref name="CBS" /> Илдең башҡа ҙур ҡалаларында ([[Амстердам]], [[Гаага]], [[Роттердам]] һәм [[Утрехт]]) иммигранттар һаны арта. 2020 йылдың 1 ғинуарына ҡарата иммигранттар һәм уларҙың нәҫелдәре Нидерланд халҡының 24,2 % тәшкил иткән, әммә был өлөш эре ҡалаларҙа юғарыраҡ. Дүрт эре ҡалала бергә иммигрантар һәм уларҙың нәҫелдәре халыҡтың 51,8 % тәшкил итә. Амстердамда иммигранттар һәм уларҙың нәҫелдәре халыҡтың 55,6 % тәшкил итә. Гаагала, Роттердамда һәм Утрехта был күрһәткес ярашлы 55,6 %, 52,3 % һәм 36,1 % тәшкил итә<ref name="автоссылка7">[https://www.cbs.nl/nl-nl/dossier/dossier-asiel-migratie-en-integratie/hoeveel-mensen-met-een-migratieachtergrond-wonen-in-nederland- Hoeveel mensen met een migratieachtergrond wonen in Nederland?<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> 2019 йылға ҡарата халыҡтың дин тотоу буйынса составы: 20,1 % — [[католиктар]], 14,8 % — [[протестанттар]], 5,0 % — [[мосолмандар]], 5,9 % — башҡа дин кешеләре (индуистар, буддистар, йәһүдтәрҙе индереп), 54,1 — дин тотмай.<ref>[https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2020/51/meerderheid-nederlandse-bevolking-behoort-niet-tot-religieuze-groep Meerderheid Nederlandse bevolking behoort niet tot religieuze groep<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> 2020 йылға ҡарата [[The World Factbook]] мәғлүмәттәре буйынса Нидерланд халҡының уртаса йәше 42,8 йәш (донъяла 32-се урын), шул иҫәптән ир-атар өсөн 41,6 йәш һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсөн 44 йәш<ref name="автоссылка5" /> Нидерланд халҡы донъяла иң оҙон һанала: ир-аттарҙың уртаса оҙонлоғо — 182,5 см, ҡатын-ҡыҙҙарҙың — 168,7 см<ref>{{Cite news|accessdate=2021-01-05|website=BBC News Русская служба|title=Как голландцы стали самой высокой нацией на планете, обогнав американцев|url=https://www.bbc.com/russian/vert-tra-55345897|author=Хейнс, Гэвин|date=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210105130637/https://www.bbc.com/russian/vert-tra-55345897|archivedate=2021-01-05}}</ref>. == Иҡтисады == '''Өҫтөнлөктәре''': юғары квалификациялы һәм күп телле эшсе көсө. Бик яҡшы инфраструктура. Юғары һалымдар һәм социаль страхрвкалау түләүҙәре менән ҡыйбатлы социаль система. Дәүләт килемдәренең өстән бер өлөшө социаль түләүҙәргә китә. Эш хаҡына юғары сығымдар. Түбән инфляция — 2017 йылдың авгусына был күрһәткес 1,3 % тәшкил иткән. Эшһеҙлек кимәле 2017 йылдың авгусына ҡарата 4,7 %. 2017 йылға ҡарата уртаса эш хаҡы Нидерландта [[€]]2855 тәшкил итә<ref name="автоссылка2">{{cite web |url=https://www.gemiddeld-inkomen.nl/modaal-inkomen-2017/ |title=Modaal Inkomen 2017 – Gemiddeld Inkomen |date=2011-12-31 |website=gemiddeld-inkomen.nl |accessdate=2017-03-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170216190453/http://www.gemiddeld-inkomen.nl/modaal-inkomen-2017/ |date=2017-02-16 }}</ref> ([[Символ доллара|$]]3207.06, брутто) һәм [[€]]2152<ref name="автоссылка2" /> айына ([[Символ доллара|$]]2417.33, нетто). Нидерланд хөкүмәте уртаса коллектив килешелгән эш хаҡтары үҙгәреү сәбәпле минималь эш хаҡын йылына ике тапҡыр 1 ғинуарҙа һәм 1 июлдә коррекциялай. 2020 йылдың 1 ғинуарынан айына минималь эш хаҡы 21 йәштән өлкәнерәктәр өсөн 1653,60 евро (брутто) һәм 1523 евро (нетто) тәшкил итә.<ref>[https://www.government.nl/topics/minimum-wage/amount-of-the-minimum-wage Amount of the minimum wage | Minimum wage | Government.nl<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/minimumloon/bedragen-minimumloon/bedragen-minimumloon-2020 Bedragen minimumloon 2020 | Minimumloon | Rijksoverheid.nl<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[https://www.ondernemenmetpersoneel.nl/orienteren/personeelskosten/1757-minimumloon-2020.html Minimumloon 2020, dit zijn de bedragen | Ondernemen Met Personeel<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[https://www.flexnieuws.nl/nieuws/arbeidsrecht/minimumloon-2020-januari/ Minimumloon 2020 januari<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[https://www.werkstudent.nl/minimumloon-en-jeugdloon-2020/ Minimumloon en jeugdloon 2020<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[https://www.rendement.nl/minimumloon/nieuws/ook-minimumloon-per-uur-stijgt-per-1-januari-2020.html?q=Minimumloon+per+ Ook minimumloon per uur stijgt per 1 januari 2020 | Redactie Salaris Rendement<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[https://www.minimumloon.nl/ Overzicht van het Minimumloon 2020 & Minimum uurloon<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[https://thetax.nl/?year=2020&startFrom=Month&salary=1653.6&allowance=0&socialSecurity=1&retired=0&ruling=0&rulingChoice=normal Dutch Income Tax Calculator<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. '''Йомшаҡ яҡтары''': Ҡартайыусы халыҡ. [[Файл:Botlekbrug.jpg|thumb|[[Роттердам]]]] Нидерланд заманса юғары үҫешкән постиндустриаль иҡтисадҡа эйә. Мөһим тармаҡтары: * Машиналар төҙөү * [[Электроника]] * Нефть химияһы * Авиатөҙөлөш * Суднолар төҙөү * [[Ҡара металлургия]] * Текстиль сәнәғәте * Йыһаздар сәнәғәте * Целлюлоз-ҡағыҙ сәнәғәте Нидерланд — иҡтисад планда юғары үҫешкән ил. Хеҙмәт күрһәтеү өлкәһенә тулайым эске продукттың 73 % тура килә, сәнәғәт һәм төҙөлөшкә — 24,5 %, ауыл хужалығы һәм балыҡсылыҡҡа — 2,5 %. Хеҙмәт күрһәтеү иң мөһим секторҙары араһында: транспорт һәм элемтә, кредит-финанс системаһы, ғилми-тикшеренеү һәм тәжрибә-конструкторлыҡ эштәре ([[НИОКР]]), мәғариф, халыҡ-ара туризм, эш күрһәтеү комплексы өҫтөнлөк итә<ref name="автоссылка1">{{Книга|автор=Коллектив авторов|заглавие=Страны мира. Энциклопедия|ссылка=https://web.archive.org/web/20171007022554/https://books.google.ru/books?id=k4UtDwAAQBAJ&pg=PA46&dq=нидерланды&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjo7N_JrdnWAhXqKJoKHcgFBbs4ChDoAQgkMAA#v=onepage&q=нидерланды&f=false|издательство=Litres|год=2017-09-05|страниц=298|isbn=9785040676040}}</ref>. Ауыр индустрия — нефть эшкәртеү, химия производствоһы, ҡара металлургия һәм машиналар төҙөү — яр буйы райондарында, бигерәк тә [[Роттердам]]да, шулай уҡ Эймейденда, Дордрехтта, Арнемда һәм Неймегенда тупланған. Бөтә был ҡалалар суднолар йөрөүсе йылғалар йәки каналдарҙа урынлашҡан. Диңгеҙ яры буйында ел энергетикаһы фермалары урынлашҡан. Шулай уҡ сыр, шоколад, тәмәке, джин эсемлеге, һыра етештереү үҫешкән. Ҙур булмаған масштабҡа эйә булмаһа ла Амстердамда алмаз эшкәртеү билдәле тармаҡ булып тора. [[Файл:Amsterdam canal.JPG|thumb|Амстердадың урам-каналдары]] Нидерландта штаб-фатирҙар һәм [[Royal Dutch Shell]], [[Unilever]], [[Royal Philips Electronics]] кеүек трансмилли һәм Европа комапнияларының етештереү ҡеүәттәре урынлашҡан. '''[[Импорт]]:''' [[нефть]], автомобилдәр, [[суйын]] һәм [[ҡорос]], [[кейем]], төҫлө метал, [[аҙыҡ-түлек]], төрлө транспорт ҡорамалдары '''[[Экспорт]]:''' химия сәнәғәте продукцияһы, [[ит]], парник йәшелсәләре, сәскәселек продукттары, тәбиғи газ, металдан әйберҙәр Илдең төп сауҙа партнёрҙары: Германия, Бельгия, Бөйөк Британия, Франция<ref>{{Книга|заглавие=Новейшая история. 20 век.: В 2 кн. Кн. 2. М–Я|ссылка=https://web.archive.org/web/20171007021005/https://books.google.ru/books?id=wg45xxd8KKMC&pg=PA28&dq=нидерланды&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjpuNLsrdnWAhUHQpoKHcvECNs4FBDoAQgyMAM#v=onepage&q=нидерланды&f=false|издательство=ОЛМА Медиа Групп|страниц=322|isbn=9785948495064}}</ref>. === Файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу сәнәғәте === Нидерланд нефть сығарыу сәнәғәтендә тәбиғи газ сығарыу мөһим әһәмиәткә эйә. Торба үткәргестәр буйлар газ Гронингендан бөтә ил буйлап һәм экспортҡа тарала. Был файҙалы ҡаҙылма запастары буйынса Нидерланд Көнбайыш Европала беренсе урында тора һәм сығарыу күрһәткесе буйынса 3,1 % — донъяла алтынсы урында тора. 1975 йылға тиклем Лимбург провинцияһында күмер сығарғандар. [[Хенгело]] һәм [[Делфзейл]] ҡалалаларында йылына 4 млн тонна күләм менән тоҙ шахталары эшләй. Тәбиғи газ запастары 2017 йылға ҡарата 1615 млрд м³ тәшкил итә.<ref name="автоссылка1" />. Континенталь шельфтың Голландия өлөшөндә нефть сығарыу бара. Шулай уҡ балсыҡ та бар. === Транспорт === Яҫы рельефы автомобиль юлдары үҫеше өсөн уңайлы шарттар булдыра, әммә йылға һәм каналдарҙың күп һаны юл төҙөлөшө өсөн билдәле ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. Дәүләттең бәләкәй майҙаны тураһында бер сиктән икенсе сиккә 3-4 сәғәт эсендә барып етеү факты раҫлай<ref>{{Книга|автор=Niels G., Jenkins H., Kavanagh J|заглавие=Economics for Competition Lawyers|ссылка=https://books.google.com.ua/books?id=zz_xKECQxjYC&pg=PA77&dq=the+Netherlands+can+be+crossed+in+4+hours&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwi4uoaH9pbZAhXGVSwKHezmDDsQ6AEILjAB#v=onepage&q=the%20Netherlands%20can%20be%20crossed%20in%204%20hours&f=false|ответственный=|издание=|место=|издательство=OUP Oxford|год=2011|страницы=77|страниц=637|isbn=9780199588510|isbn2=}}</ref>. Тимер юлының дөйөм оҙонлоғо 2753 км тәшкил итә (шуларҙан электрлаштырылғандары — 2000 км ашыу)<ref>{{Книга:Железнодорожный транспорт: Энциклопедия|часть=Нидерланды|ссылка=http://listaem.com/2007/11/08/zheleznodorozhnyjj_transport_jenciklopedija.html|страницы=259}}</ref>. Автомобиль юлдарының дөйөм оҙонлоғо 138641 км тәшкил итә, шуларҙан автомагистралдәрҙең оҙонлоғо — 2756 км<ref>{{cite web|title=Total length of the road network in the Netherlands in 2013, by road type (in kilometres)|url=https://www.statista.com/statistics/449936/netherlands-length-of-road-network-by-road-type/|website = Statista : The Statistics Portal|accessdate=2017-09-20|lang = en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170921000605/https://www.statista.com/statistics/449936/netherlands-length-of-road-network-by-road-type/|archivedate=2017-09-21}}</ref>. Суднолар йөрөй алырлыҡ (50 тоннаға тиклем ауырлыҡта) йылға һәм каналдарҙың дөйөм оҙонлоғо 6237 км тәшкил итә<ref>{{cite web|title=Country Comparison to the World : Waterways|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2093.html#nl|website=The World Factbook|accessdate=2017-09-20|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170907162801/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2093.html#nl|archivedate=2017-09-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170716055431/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2093.html#nl |date=2017-07-16 }}</ref>. Илдең иҡтисадында шулай уҡ диңгеҙ судносылығы ла мөһим роль уйнай. Роттердам йөк ташыу әйләнеше буйынса донъяла иң ҙур диңгеҙ порттарының береһе булып тора. Нидерланд Европа йөк ағымының ҙур өлөшөн башҡара. KLM авиакомпанияһы күп халыҡ-ара маршруттарҙы хеҙмәтләндерә. Нидерланж хөкүмәте экологик хәлде яҡшыртыу маҡсаттарында юлдарҙа автомобиль тығындары менән көрәшә. Күп кенә эре ҡалаларҙа юлдарҙағы тығындар тирә-яҡтың бысраныуына сәбәп була, шундай зыяндың тирә -яҡ мөхит өсөн өлөшө дөйөм һандың 50 % тәшкил итә<ref>{{Книга|заглавие=Маркетинг мест|ссылка=https://web.archive.org/web/20171007022600/https://books.google.ru/books?id=Ru3jxrTZvZQC&pg=PA173&dq=пробки+на+дорогах+в+нидерландах&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwi1yJOcgtzWAhWjAJoKHTyiBRMQ6AEIJTAA#v=onepage&q=пробки%20на%20дорогах%20в%20нидерландах&f=false|издательство=SSE|страниц=384|isbn=9785315000273}}</ref>. Велосипед Нидерландта киң ҡулланылыусы транспорт төрө. Ил буйлап велосипедта барып, поездағы сәфәр менән сағыштырырлыҡ араны үтергә була. , голландарҙың Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 18 миллиондан да кәм түгел велосипеды бар, был халыҡтың йән башына бер велосипедтан да артыҡ тура килә<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20130117223717/http://internationaltransportforum.org/jtrc/DiscussionPapers/DP201215.pdf|title=Wayback Machine|website=web.archive.org|date=2013-01-17|accessdate=2021-01-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.iamexpat.nl/lifestyle/cycling-netherlands|title=Cycling in the Netherlands|author=Wedia|website=IamExpat|accessdate=2021-01-17}}</ref>. 2013 йылда велосипедсыларҙың Европа федерацияһы Нидерланд һәм [[Дания]]ны Европала велосипедсылар өсөн иң уңайлы илдәр кеүек баһалай<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20140714151023/http://www.ecf.com/news/the-first-eu-wide-ecf-cycling-barometer-launched/|title=European Cyclists' Federation – The first EU wide ECF Cycling Barometer launched|website=web.archive.org|date=2014-07-14|accessdate=2021-01-17}}</ref>. Велосипед — ғәҙәти көндә иң ҡулланыла торған транспорт төрө. Транспорт магистралдәре буйлап моторлы транспорттан физик яҡтан айырылған яҡынса 35 000 км велосипед юлдары бар<ref>{{Cite web|lang=ru-ru|url=http://veloclub.su/stati/raznoe/item/1704-velosipednaya-gollandiya|title=Велосипедная Голландия|website=veloclub.su|accessdate=2021-01-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210122015749/http://veloclub.su/stati/raznoe/item/1704-velosipednaya-gollandiya |date=2021-01-22 }}</ref>. Йәнле юл саттарында йыш ҡына велосипедсылар өсөн светофорҙар ҡуйыла. Ҡалаларҙа, бигерәк тә үҙәктәрҙә һәм вокзалдарҙа велосипедсылар өсөн өсөн туҡталҡалар ойошторола<ref name="автоссылка4" /> === Ауыл хужалығы === Территоряһының күләменә ҡарамаҫтан, Нидерланд донъяла аҙыҡ-түлек экспортлау буйынса, АҠШ-тан ҡалыша икенсе урында, һәм Европа берлегендә беренсе урында тора. 2016 йылда ауыл хужалығы экспорты 2015 йылдағы 90 млрд урынына 94 млрд евро тәшкил итә. Әлеге мәлгә агросәнәғәт секторына илдең дөйөм экспортының 22 %тура килә. Ил башлыса йәшелсә, емеш-еләк, һөт аҙыҡтары, ит һәм эшкәртеү продукттары, сәскәләр экспортлай. Голланд ауыл хужалығы материалдарына һорау артыуҙы билдәләп китергә мөмкин (энергетик эффектив теплицалар, GPS һәм пилотһыҙ осоу аппараттары ярҙамында игенселектең аныҡ системалары, культураларҙы климат үҙгәреүҙәренә һәм ауырыуҙырға ҡаршы тотороҡло яһаған яңы асыштар)<ref>{{cite web|url=https://www.government.nl/latest/news/2017/01/20/agri-food-exports-achieve-record-high-in-2016|title=Agri & food exports achieve record high in 2016|author=Ministerie van Economische Zaken|publisher=www.government.nl|lang=en|accessdate=2017-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171006211921/https://www.government.nl/latest/news/2017/01/20/agri-food-exports-achieve-record-high-in-2016|archivedate=2017-10-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171006211921/https://www.government.nl/latest/news/2017/01/20/agri-food-exports-achieve-record-high-in-2016 |date=2017-10-06 }}</ref>. '''Һөрөнтө ер биләмәләре.''' 2015 йылға ҡарата, яҡынса 31 % ауыл хужалығы ерҙәрен һөнөтө ерҙәр биләй, 24 % — көтөүлектәр һәм 11 % урмандар менән ҡапланған<ref>{{Книга|автор=OECD|заглавие=OECD Environmental Performance Reviews OECD Environmental Performance Reviews: The Netherlands 2015|ссылка=https://web.archive.org/web/20171007021003/https://books.google.ru/books?id=AEkECwAAQBAJ&pg=PA64&dq=pastures+of+the+Netherlands&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwj2nq3sj9zWAhUBQpoKHVkcB2EQ6AEIUTAG#v=onepage&q=pastures%20of%20the%20Netherlands&f=false|издательство=OECD Publishing|год=2015-11-25|страниц=230|isbn=9789264240056}}</ref>. Нидерландта ерҙе ентекләп ҡарайҙар, бынан тыш индерелгән минераль ашламалар күләме буйынса ил 2005 йылда донъяла беренсе урында тора. Ауыл хужалығы ихтыяждары өсөн һуғарыла торған ерҙең майҙаны 5650 км² тәшкил итә (2003 йылға ҡарата)<ref>{{cite web |url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nl.html |title = 1 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100622140057/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nl.html |archivedate = 2010-06-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200515122703/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nl.html |date=2020-05-15 }}</ref>. '''Үҫемлекселек.''' Илдең ҡайһы бер райондарында (Амстердам районында) сәскәселек өҫтөнлөк итә. Шулай уҡ [[картуф]], [[шәкәр сөгөлдөрө]] һәм иген культуралары һ.б. үҫтерелә. Экспорттың мөһим өлөшө — юғары сифатлы парник һәм консерваланған йәшелсәләр. '''Малсылыҡ.''' Европала аҡ май етештереү буйынса бишенсе урында һәм сыр етештереү буйынса дүртенсе урында тора. Бигерәк тә көтөүселек малсылығы таралған, польдерҙарҙа 4,5 млн баш эре мөгөҙлө мал көтөлә (Европа берлегенең 3,5 %). 2005 йылда һөтсөлөк көтөүе 1,4 млн башҡа яҡын булған (1980 йылдар уртаһында 2,5 млн баш булған), көтөүлектең продуктивлылығы бик ҙур — уртаса һауым йылына 9 мең литрҙан артыҡ тәшкил итә. Һуңғы йылдарҙа Нидерланд хөкүмәте фосфат етештереүҙе һәм уларҙың тирә-яҡ мөхиткә йоғонтоһон кәметеү өсөн һөт малын кәметеү буйынса саралар ҡабул итә<ref>{{cite web|title=Meet the Dutch heritage cattle breeds|url=https://resource.wur.nl/en/show/Meet-the-Dutch-heritage-cattle-breeds.htm|website = resource.wageningenur.nl|accessdate=2017-10-06|lang = en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171007020935/https://resource.wur.nl/en/show/Meet-the-Dutch-heritage-cattle-breeds.htm|archivedate=2017-10-07}}</ref>. Ауыл хужалығы министры Мартин ван Дамм һүҙҙәре буйынса мал һанын кәметеү буйынса дәүләт планында 60 ммал бөтөрөләсәк, уларҙың 31 500 инде һуйылған. Был саралар Нидерландтың Европа союзы санкциялаған мал аҙығы фосфаттарына лимиты бөткәндән һуң ҡабул ителгән<ref>{{cite web|title=Dutch government accelerates dairy cow cull|url=https://www.farmersjournal.ie/dutch-government-accelerates-dairy-cow-cull-260247|accessdate=2017-10-06|lang = en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171006211854/http://www.farmersjournal.ie/dutch-government-accelerates-dairy-cow-cull-260247|archivedate=2017-10-06}}</ref>. '''Теплица хужалығы.''' Теплица хужалығына бүлеп бирелгән майҙандар буйынса Нидерланд донъяла беренсе урында тора. 1994 йылдан 2005 йылға тиклем теплицалар майҙаны 13 алып 15 мең га тиклем арта, теплицалар ғәҙәттә урындағы тәбиғи газ менән йылытыла. Ябыҡ грунттың 60 % сәскәселеккә бүлеп бирелгән. == Ҡораллы көстәре һәм махсус хеҙмәттәр == Нидерландтың Ҡораллы көстәре дүрт ғәскәр төрөнән тора: * Король Ҡоро ер көстәре (нидерл. Koninklijke Landmacht, KL). * Король Хәрби-диңгеҙ кәстәре (нидерл. Koninklijke Marine, KM), үҙ эсенә хәрби-диңгеҙ авиацияһы хеҙмәтен (Marine-Luchtvaartdienst) һәм диңгеҙ пехотаһы корпусын ала (Korps Mariniers). * Король Хәрби-һауа көстәре (нидерл. Koninklijke Luchtmacht, KLu) * Король Хәрби полицияһы (нидерл. Koninklijke Marechaussee). Бөтә ғәскәр төрҙәренең баш командующийы Нидерланд короле Виллем-Александр. Король Хәрби-диңгеҙ кәстәре командующийы һәм Бенилюкс Адмиралы — генерал-лейтенант Роб Веркерк<ref>{{cite web|url=https://www.defensie.nl/actueel/nieuws/2014/09/26/generaal-verkerk-nieuwe-commandant-zeestrijdkrachten|deadlink=yes|title=Luitenant-generaal Verkerk nieuwe Commandant Zeestrijdkrachten (video)|author=Nieuwsbericht|website = |date=2014-09-26|publisher=Ministerie van Defensie|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160819232316/https://www.defensie.nl/actueel/nieuws/2014/09/26/generaal-verkerk-nieuwe-commandant-zeestrijdkrachten|archivedate=2016-08-19}}</ref>. Оборона министры — Анк Бейлевелд. == Мәҙәниәт һәм фән == [[Файл:Rembrandt Self-portrait (Kenwood).jpg|thumb|left|[[Рембрандт ван Рейн]] — донъяның иң билдәле рәссамдарының береһе]] Нидерландта күп билдәле рәссамдар йәшәгән һәм эшләгән. XVI быуатта [[Иероним Босх]] үҙ әҫәрҙәрен ижад иткән. XVII быуатта [[Рембрандт ван Рейн]], [[Ян Вермеер]], Ян Стейн һ.б. кеүек оҫталар йәшәгән. XIX һәм XX быуаттарҙа [[Винсент Ван Гог]] һәм [[Пит Мондриан]] кеүек рәссамдар билдәле була. Морис Корнелис Эшер рәссамк-график кеүек билдәле. Виллем де Конинг [[Роттердам]]да белем ала, һәм һуңғараҡ Америка рәссамы булып китә. Хан ван Меегерен классик картиналарҙың күсермәләре менән дан алған. Нидерландта философтар [[Эразм Роттердамский]] һәм [[Спиноза]] йәшәгән, унда [[Декарт]]тың бөтә төп эштәре эшләнә. Ғалим [[Христиан Гюйгенс]] [[Сатурн (планета)|Сатурнды]]ң юлдашы [[Титан (Сатурн юлдашы)|Титанды]] аса һәм маятниклы сәғәт уйлап сығара. Нидерландтың «алтын быуаты» шулай уҡ әҙәбиәттең үҫешенә килтерә, билдәле яҙыусылар Йоост ван ден Вондел һәм Питер Корнелисзон Хофт була. XIX быуатта Мультатули (Эдуард Доувес Деккер) Нидерланд колонияларында аборигендар менән насар мөғәләм итеүҙәре тураһында яҙа. XX быуаттың мөһим яҙыусылары Харри Мюлиш, Ян Волкерс, Симон Вестдейк, Герард Реве, Виллем Фредерик Херманс һәм Сейс Нотебоом була. [[Анна Франк]] үҙенең билдәле «Анна Франк көндәлеге» китабын яҙа, ул уның нацистар лагерында вафатынан һуң баҫылып сыға һәм нидерланд теленән бөтә төп телдәргә тәржемә ителә. 20 быуатта Нидерланд сәнғәте, шул уҡ ваҡытта традицион реализмдан тулыһынса баш тартмай экспенименталь характерҙа була. 1950 йылдарҙа шиғриәткә ҡыҙыҡһыныу уяна. Виллем Фредерик Херманс, Герард Реве, Харри Мюлиш кеүек яҙыусыларҙың әҫәрҙәрендә тормоштоң дисгармоник яҡтарын һүрәтләү реалистик традициялар менән үрелеп бара. Һынлы сәнғәттә һәм скульптурала бөтә заманса йүнәлештәр күрһәтелгән, улар араһында 1950 йылдарҙа айырыусы Карел Аппел кеүек мастер етәкселегендә «Кобра» төркөмө айырылып тора. Музыкала халыҡ-ара танылыуҙы композитор Виллем Пейпер яулай. Бөтә эре ҡалаларҙа яҡшы симфоник оркестрҙар бар, уларҙан айырыуса билдәлеләре Амстердам һәм Гаага король оркестрҙары. Нидерланд балеты — Европала иң яҡшыһы. [[Файл:Hendrick Avercamp - IJsvermaak bij een stad.jpg|thumb|250px|Боҙҙа күренеш. 1620. [[Хендрик Аверкамп]]]] Нидерландтың билдәле кинорежиссёрҙары араһында — Йос Стеллинг һәм Пауль Верхувен. Актёрҙар араһында айырыуса Рутгер Хауэр, ә актрисалар араһында — Сильвия Кристел һәм Фамке Янссен билдәле. Шулай уҡ бөтә донъяға [[Pestilence]], [[The Gathering]], [[Ayreon]], [[Within Temptation]], [[Delain]], [[Exivious]] һәм [[Epica]] метал-төркөмдәр, [[Shocking Blue]] һәм [[Focus (группа)|Focus]] рок төркөмдәр билдәле. Бынан тыш, Нидерланд бөтә донъяға билдәле булған [[Tiësto]], [[Hardwell]], [[Armin van Buuren]], [[Dannic]], [[Ferry Corsten]], [[Afrojack]], [[Sander van Doorn]], [[Laidback Luke]], [[Mitch Crown]], [[Sidney Samson]], [[Мартин Гаррикс|Martin Garrix]] саунд продюсерҙар һәм диджейҙар менән дан тота. Нидерландта иҫ киткес музейҙар күп. Нидерланд рәссамдарының күренекле һынлы сәнғәт әҫәрҙәре Амстердамда [[Рейксмюсеум]]да һәм Рембрандт музейында, Роттердамда Бойманс — ван Бёнинген музейында һәм Гаагала Маурицхёйс музейында, шулай уҡ ҡайһы бер эре провинция музейҙарында, мәҫәлән, Харлемда Франс Хальс музейында һәм Утрехттың Үҙәк музейында һаҡлана. Амстердамдың ҡала музейы 19—20 быуаттарҙың ҙур коллекцияһына эйә. Амстердамда Винсент ван Гогтың дәүләт музейында оҫтаның 700-ҙән ашыу картинаһы һәм һыҙмаһы һаҡлана. Отерлоола Крёллер-Мюллер музейында шулай уҡ Ван Гог әҫәрҙәренең ҙур коллекцияһы тупланған; бынан тыш, унда заманса сәнғәттең әҫәрҙәр йыйылмаһы бар. == Спорты == [[Файл:NED-DEN Euro 2012 (10).jpg|thumb|[[Арьен Роббен һәм Робин ван Перси]]]] Нидерландта иң популяр спорт төрө булып футбол тора. Уның тураһында мәғлүмәттәр 1865 йылдан башлана. Өҫтәүенә Нидерландтың иң боронғо футбол клубы булып 1879 йылда ойошторолған «Конинклейке ХФК» футбол клубы тора. Артабан 1889 йылда Гаагала «Футбол һәм атлетиканың Нидерланд союзы» ойоштороу тора<ref>{{Книга|автор=Коллектив авторов|заглавие=Футбол. Энциклопедия|ссылка=https://web.archive.org/web/20171008232111/https://books.google.ru/books?id=t8jcDgAAQBAJ&pg=PA36&dq=сборная+нидерландов+по+футболу&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjkjL33j-HWAhUpS5oKHfzCAKAQ6AEILTAB#v=onepage&q=сборная%20нидерландов%20по%20футболу&f=false|издательство=Litres|год=2017-09-05|страниц=912|isbn=9785040560851}}</ref>. Нидерландтың футбол буйынса йыйылма командаһы донъяла даими иң көслө егерме иҫәбенә инә<ref>См. [[Чемпионат мира по футболу#Статистика выступлений сборных]]</ref>. Ярайһы уҡ көслө кимәлдә халыҡ-ара аренала футбол буйынса Нидерландтың ҡатын-ҡыҙҙар командаһы сығыш яһай. Баш тренер Сарина Вигман етәкселегендә команда футбол буйынса ҡатын-ҡыҙҙар араһында 2017 йылғы Европа чемпионатында еңеү яулай<ref>{{cite web|url=https://ru.uefa.com/womenseuro/season=2017/matches/round=2000626/match=2020924/|title=ЧЕ среди женщин — Нидерланды-Дания|author=UEFA.com|publisher=UEFA.com|lang=ru|accessdate=2017-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171204173903/http://ru.uefa.com/womenseuro/season=2017/matches/round=2000626/match=2020924/|archivedate=2017-12-04}}</ref>. Ил территорияһында 2000 йылғы Европа чемпионаты һәм футбол буйынса ҡатын-ҡыҙҙар араһында 2017 йылғы Европа чемпионаттары кеүек әһәмиәтле футбол турнирҙары үтә. Ҡышҡы спорт төрҙәре араһында Нидерланд халҡы өсөн конькаиҙа шыуыу спорты айырым урын алып тора. Был спорт төрөнөң тарихы тамырҙары менән бик тәрәнгә китә. Я. К. Номендың «1697-1698 һәм 1716—1717 йылдарҙа Нидерландта Петр I булыуы яҙмаларында» голландтар традицион конькиҙа шыуған һәм уларға килгән моквитяндарҙы өйрәткән<ref>{{Книга|заглавие=Очерки по истории физической культуры|ссылка=https://web.archive.org/web/20171008232427/https://books.google.ru/books?id=pQ0oBwAAQBAJ&pg=PT130&dq=спорт+в+нидерландах&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjFoKfekeHWAhUiIpoKHd0iAmcQ6AEIRDAF#v=onepage&q=спорт%20в%20нидерландах&f=false|издательство=Directmedia|год=2014-07-09|страниц=171|isbn=9785445822714}}</ref>. Нидерландтың конькиҙа йүгереүселәре күп иң абруйлы турнирҙарҙа еңеү яулай һәм донъяла иң көслөләре булып һанала. Шулай уҡ илдә спорт көрәштәре киң популярлыҡ яулай. Бигерәк тә [[кикбоксинг]], сават, тай боксы, [[карате]], [[дзюдо]] ныҡ үҫешкән. Нидерландтың тай боксы һәм кикбоксинг мәктәбен йыш ҡына «тай боксының икенсе йорто» тип атайҙар<ref>{{Книга|автор=Jeremy Wall|заглавие=UFC's Ultimate Warriors: The Top 10|ссылка=https://web.archive.org/web/20171008231738/https://books.google.ru/books?id=S1a0M_otVYYC&pg=PA44&dq=Thai+boxing+and+kickboxing+school+of+the+Netherlands+is+the+leading&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiVmv2ak-HWAhVnYpoKHVSlDY4Q6AEINzAC#v=onepage&q&f=false|издательство=ECW Press|год=2005|страниц=216|isbn=9781550226911}}</ref>. Нидерландта уйлап сығарылған билдәле спорт төрҙәре — корфбол һәм польсстокферспринхен<ref>{{Книга|автор=Trudo Dejonghe|заглавие=Sport in de wereld|ссылка=https://web.archive.org/web/20171009041429/https://books.google.ru/books?id=2v-gLPW-4BAC&pg=PA13&dq=polsstokverspringen&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwigsbXemOHWAhWnCpoKHSIQBBMQ6AEISTAG#v=onepage&q=polsstokverspringen&f=false|издательство=Academia Press|год=2007|страниц=246|isbn=9789038211671}}</ref>. Олимпия уйындарында һәм донъя чемпионаттарында Нидерланд спортсылары илдең халҡына ҡарата күп һанлы миҙалдар яулай. Нидерландтан меңәрләгән көйәрмәндәре, футбол буйынса милли йыйылма уйынсылары кейгән ҡыҙғылт һары кейемдәр кейеп, сит илдәрҙәге ярыштарға бара. Халыҡ араһында шулай уҡ [[бейсбол]], [[теннис]], велосипед спорты, [[үлән хоккейы]], [[волейбол]], [[гандбол]] һәм [[гольф]] ҙур популярлыҡ менән файҙалана. Амстердамда IX Олимпия уйындары үтә (1928).<ref name="автоссылка3" /> == Архитектураһы == [[Файл:RotterdamMaasNederland.jpg|ссылка=Мост Эразма|мини|335x335пкс|[[Роттердам]] — Нидерландтың заманса «архитектуралыбаш ҡалаһы». Алғы планда — [[Эразм Күпере]]]] Нидерланд архитектураһы донъя архитектураһы үҫешенә байтаҡ йоғонто яһай. XVI быуатта ул шул ваҡыттағы Европаның бөтә стилдәренән ныҡ айырыла. Айырым стиль кальвинизмға хас булған француз һәм испан һарайҙарындағы ҡупшылыҡ һәм йыһаздарына ҡапма-ҡаршы булған «һаранлыҡ һәм уртасалыҡ» нигеҙендә эшләнгән. XVII юыуат голланд архитектураһының вәкилдәре — Ливен де Кей һәм Хендрик де Кейсер була<ref>{{Книга|заглавие=Большая Школьная Энциклопедия «Руссика». История Нового времени. 16–18 вв|ссылка=https://web.archive.org/web/20171008030710/https://books.google.ru/books?id=-vTIDu5Fk54C&pg=PA406&dq=голландская+архитектура&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjwnuaVk9_WAhXsCJoKHeLyCOQQ6AEITDAI#v=onepage&q=голландская%20архитектура&f=false|издательство=ОЛМА Медиа Групп|страниц=700|isbn=9785224022489}}</ref>. Голландия архитектураһы үҫешендә үҙенең эҙен Һуңғы Яңырыу (Ренессанс) ҡалдыра. Йоғонтоһо, үҫеше уның XVII быуат аҙағына тура килә, ул шул тиклем ҙур була, хатта «голланд бароккоһы» ([[голландский классицизм]]) тигән әйтем әйләнешкә инә<ref>{{Книга|автор=Barry L. Stiefel|заглавие=Jewish Sanctuary in the Atlantic World: A Social and Architectural History|ссылка=https://web.archive.org/web/20171008075841/https://books.google.ru/books?id=mMu7BwAAQBAJ&pg=PT62&dq=Dutch+Baroque+in+architecture&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwih3IrxmN_WAhUIAZoKHUKIDOIQ6AEISDAF#v=onepage&q=Dutch%20Baroque%20in%20architecture&f=false|издательство=Univ of South Carolina Press|год=2014-03-11|страниц=482|isbn=9781611173215}}</ref>. Хөкүмәт биналарының, банктарҙың һәм мануфактураларҙың фасадтары ошо стилдә биҙәлә. Был осорҙағы иң билдәле архитекторҙар Якоб ван Кампен һәм и Питер Пост була<ref>{{Книга|автор=Sheila D. Muller|заглавие=Dutch Art: An Encyclopedia|ссылка=https://web.archive.org/web/20171008025915/https://books.google.ru/books?id=ZPhLoy0FICMC&pg=PA64&dq=Jacob+van+Campen+and+Pieter+Post,&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiq5tWemd_WAhVDJJoKHRUEBA0Q6AEIJTAA#v=onepage&q=Jacob%20van%20Campen%20and%20Pieter%20Post,&f=false|издательство=Routledge|год=2013-07-04|страниц=664|isbn=9781135495749}}</ref><ref>{{Книга|автор=Коллектив авторов|заглавие=Новая история стран Европы и Америки XVI–XIX века. Часть 1|ссылка=https://web.archive.org/web/20171008030414/https://books.google.ru/books?id=yLoJDQAAQBAJ&pg=PT300&dq=голландская+архитектура&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiDz9Cdlt_WAhXDA5oKHYH4C50Q6AEIKjAB#v=onepage&q=голландская%20архитектура&f=false|издательство=Litres|год=2017-09-05|страниц=648|isbn=9785040229758}}</ref>. XIX быуат голланда арихитектураһы стилендә классицизм, шулай уҡ төрлө ағымдар (миҫалға — неоготика) өҫтөнлөк итә. Был осорға [[Рейксмюсеум]], Утрехт университеты, Амстердамдың үҙәк вокзалы кеүек билдәле ҡоролмалар төҙөлөшө тура килә. Был ваҡыттың билдәле архитекторҙары Эжен Гюгель һәм Петрус Кёйперс була. XIX аҙағына — XX быуат башына голланд архитектруаһының классицизмдан модернға һәм конструктивизмға күсеше тура килә. Петрус Барлахе, Кёйперстың уҡыусыһы, хаҡлы рәүештә заманса Нидерланд архитектураһының нигеҙ һалыусыһы булып иҫәпләнә<ref>{{Книга|автор=Г. А. Шахотина-Мордвинцева|заглавие=История Нидерландов|ответственный=|издание=Высшее образование|место=М|издательство=Дрофа|год=2007|страницы=290—291|страниц=515|isbn=978-5-358-01308-3.|isbn2=}}</ref>. Фасадтары һыу өҫтөндә урынлашҡан хәҙерге күп фатирлы торлаҡ йорттар, йыш ҡына һыу кимәленән түбәндә автопарк өсөн биналарға йыһазландырыла. Амстердамда йөҙөүсе «фундаменттар» менән йөҙөүсе шәхси йорттар кварталы бар, уларҙы кәрәк саҡта икенсе урынға һөйрәп алып килергә мөмкин. Ундай йорттарға бөтә коммуникациялар үткәрелгән. Боронғо йорттар йыш ҡына текә күтәрелеш менән тар баҫҡыстарға эйә. Ундай йорттарҙың ҡыйығы түбәһенән, өҫкө ҡатҡа тәҙрә аша йыһаз мендереү өсөн сығып торған урҙалар була, ә фасадтары ундай йорттарҙың ауыш була. Шундай йорттарҙың тарихи фасадтары һаҡланып ҡалған. Провинция ҡаласығы халҡы үҙҙәренең йортоноң ихатаһын һәм фасадын бәләкәй архитектура формалары элементтары, инеү урынында эскәмйәләр менән биҙәргә ярата, был шундай тораҡ пункттарҙың йәмен булдыра. == Рәсәй һәм уның төбәктәре менән бәйләнештәре == * ИА «Башинформ», Лейла Аралбаева. В Уфе пройдут мероприятия совместного творческого проекта Башкортостана и Нидерландов. 2015, 1 декабря<ref>[http://www.bashinform.ru/news/790932-v-ufe-proydut-meropriyatiya-sovmestnogo-tvorcheskogo-proekta-bashkortostana-i-niderlandov/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 1 декабрь]{{ref-ru}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/9706-niderland|автор=Хөсәйенова Г. Т.}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} ;На русском языке * {{книга |автор=Бакир В. А., Ларионова Ю. Б. |часть= |ссылка часть= |заглавие=Нидерланды: Путеводитель |оригинал= |ссылка=http://www.vokrugsveta.ru/guides/netherlands/ |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=[[Вокруг света]] |год=2005 |том= |страницы= |страниц=216 |серия= |isbn=5-98652-076-9 |тираж= }} {{Wayback |url=http://www.vokrugsveta.ru/guides/netherlands/ |date=20080802033829 }} * {{книга |автор=[[Бусыгин, Анатолий Вячеславович|Бусыгин А. В.]] |заглавие=Нидерланды |ссылка= |ответственный=Оформление художника Н. В. Батаева |издание= |место=М. |издательство=[[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]] |год=1986 |страницы= |страниц=128 |серия=[[У карты мира]] |тираж=100000 }} * {{БРЭ|статья=Нидерланды|ссылка=https://bigenc.ru/geography/text/2265969|автор=[[Стрелецкий, Владимир Николаевич|В. Н. Стрелецкий]] (Общие сведения, Население, Хозяйство), [[Тельнова, Наталья Олеговна|Н. О. Тельнова]] (Природа), [[Шатохина-Мордвинцева, Галина Алексеевна|Г. А. Шатохина-Мордвинцева]] (Исторический очерк), В. Д. Нестёркин (Вооружённые силы), В. С. Нечаев (Здравоохранение), [[Линдер, Владимир Исаакович|В. И. Линдер]] (Спорт), [[Калашникова, Наталья Борисовна|Н. Б. Калашникова]] (Литература), [[Невзгодин, Иван Владимирович|И. В. Невзгодин]] (Архитектура и изобразительное искусство), [[Степанова, Полина Михайловна|П. М. Степанова]] (Театр), [[Суриц, Елизавета Яковлевна|Е. Я. Суриц]], О. В. Гердт (Танец), [[Цыркун, Нина Александровна|Н. А. Цыркун]] (Кино)|том=22|год=2013|страницы= 614—647|ref=БРЭ}} * [[Шатохина-Мордвинцева, Галина Алексеевна|Шатохина-Мордвинцева Г. А.]] История Нидерландов. — М.: [[Дрофа (издательство)|Дрофа]], 2007. ISBN 978-5-358-01308-3 * {{БРЭ|статья=Соединённые провинции|id=3590209|автор=[[Шатохина-Мордвинцева, Галина Алексеевна|Шатохина-Мордвинцева Г. А.]]|том=30|страницы=575|ref=Шатохина-Мордвинцева}} ;На других языках * Paul Arblaster. ''A History of the Low Countries''. Palgrave Essential Histories Series New York: [[Palgrave Macmillan]], 2006. 298 pp. ISBN 1-4039-4828-3. * J. C. H. Blom and E. Lamberts, eds. ''History of the Low Countries'' (1999). * [[Израэль, Джонатан|Jonathan Israel]]. ''The Dutch Republic: Its Rise, Greatness, and Fall 1477—1806'' (1995). * J. A. Kossmann-Putto and E. H. Kossmann. ''The Low Countries: History of the Northern and Southern Netherlands'' (1987). * Christophe de Voogd. ''Geschiedenis van Nederland.'' Arena Amsterdam, 2000. 368 pp. ISBN 90-6974-367-1. {{refend}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = Нидерланды |Викисловарь = Нидерланды }} * [http://netherlander.org/ Сайт о Нидерландах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513155242/http://netherlander.org/ |date=2012-05-13 }}{{ref-en}} * [https://holland-today.ru/ Новостной портал на русском языке] * {{wikiatlas|the Netherlands}} * {{placemark|http://googis.info/load/0-0-0-661-20|[[Киндердейк|Ветряные мельницы Нидерландов]]}} (файл меток [[KMZ]] для [[Google Earth]]) * [https://web.archive.org/web/20180114020846/https://www.holland.com/ru/tourism.htm Официальный сайт о туризме в Нидерландах]{{ref-ru}} * [https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17740800 Netherlands profile] from the [[BBC News]]{{ref-en}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=NL Key Development Forecasts for the Netherlands] from [[International Futures]]{{ref-en}} {{Библиоинформация}} * [https://botlektaxi.nl/ Нидерландта такси йөртү һәм транспорт]{{ref-nl}} {{Европа илдәре}} {{Европа Берләшмәһе}} {{Төньяҡ диңгеҙ буйындағы илдәр}} [[Категория:Нидерланд]] [[Категория:НАТО дәүләттәре]] [[Категория:Европа берләшмәһе ағзалары]] [[Категория:Конституциялы монархиялар]] [[Категория:Унитар дәүләттәр]] [[Категория:Бенилюкс]] {{countries-stub}} ab1auu02h10pnkjr61p1ec6awm8l32s 0 13772 1306494 1192454 2026-09-27T17:42:04Z Айсар 10823 өҫтәмә мәғлүмәт 1306494 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре| Мәскәү (мәғәнәләр)}} {{ТП-Рәсәй|Мәскәү |статус = ауыл |башҡортса исеме = Мәскәү |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 58 | lat_sec = 49 |lon_deg = 59 | lon_min = 6 | lon_sec = 9 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Учалы районы |теҙмәләге район = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Наурыҙ ауыл Советы (Учалы районы){{!}}Наурыҙ |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |милли состав = [[башҡорттар]] |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 409 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453747 |почта индекстары = |телефон коды = 34791 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80253850004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Мәҫкәү''' ({{lang-ru|Москово}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Учалы районы]]ндағы ауыл. [[Наурыҙ ауыл Советы (Учалы районы)|Наурыҙ ауыл Советы]]на ҡарай. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 409 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453747, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80253850004. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Учалы (ҡала)|Учалы]]): 69 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Наурыҙ (Башҡортостан)|Наурыҙ]]): 9 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Учалы (станция)|Учалы]]): 79 км<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref> == Тарихы == Мәҫкәү ауылына [[Нуғай даруғаһы]] [[Теләү (башҡорт ырыуы )|Теләү]] улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә XVIII быуаттың 1-се яртыһында [[Яйыҡ|Урал]] йылғаһы буйында нигеҙ һалған. [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр ихтилалы]]н баҫтырғанда, яндырылған, һуңғараҡ тергеҙелгән. [[1795 йыл]]да 46 хужалыҡта 285 кеше йәшәгән. 1859 йылғы X ревизия 132 йортта йәшәгән 550 кешене асыҡлай. [[XIX быуат]] уртаһында Тиләү улусындағы 20 хужалығында 94 кеше йәшәгән тағы бер икенсе Мәҫкәү ауылы теркәлә. Ауыл тәүге төпләнеүсеһе Мәҫкәүбай Мәмбәтҡолов исеме менән атала. Е.Пугачев етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышы йылдарында ауыл бер-береһенә ҡаршы тороусыларҙың күсеп йөрөү үҙәгенә эләгә. Ихтилады баҫтырыу ваҡытында ауыл яндырыла, һуңынан тергеҙелә. [[1866 йыл]]да 119 йортта 598 кеше теркәлгән, улар [[малсылыҡ]], [[игенселек]] менән шөғөлләнгән. Мәсет булған<ref>{{ИСДБ|страница=23}}</ref>. == Мәҫкәү ауылы бөгөн == Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана бар. == Билдәле шәхестәре == * [[Бүләкова Зөһрә Алсынбай ҡыҙы]] (1941—27.09.2026), [[Педагогика|педагог]], [[Филология|филолог]]. 1968 йылдан Башҡорт АССР-ының [[Учалы районы]] [[Ҡунаҡбай (Учалы районы)|Ҡунаҡбай]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1991 йылдан — район мәғариф бүлеге инспекторы; 1998 йылдан — Учалы сәнғәт һәм мәҙәниәт училищеһының [[башҡорт теле]] һәм [[этнография]] уҡытыусыһы. [[СССР Юғары Советы Президиумы]]ның Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы. Надежда Крупская исемендәге премия лауреаты. * [[Хәйбуллин Ишморат Нәзир улы]] (1977), психолог, дин әһәле. [[Әл-Әзһәр университеты|«Әл-Әзһәр» Халыҡ-ара ислам университеты]]н, [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]н тамамлаусы. * [[Әхмәҙиев Ират Әхәтйән улы]] (1937—2016), [[ФСБ|именлек органдары]] хеҙмәткәре, подполковник, хәрби юрист, муниципаль хеҙмәткәр. 1974—1981 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Дәүләт именлеге комитетының [[Учалы]] ҡала бүлексәһе, 1994—2002 йылдарҙа [[Учалы районы|Учалы район]] хакимиәтенең юридик бүлеге начальнигы. I, II һәм III өсөнсө дәрәжә «Өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүсе. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||495|||||||| |- | 1920 йыл 26 август||648|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||384|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||372|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||388|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||470|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||409||207||202||50,6||49,4 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, Мәҫкәү ауылында [[башҡорттар]] (99 %) йәшәй<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Урамдары == {{Колонки|2}} * Зәңгәр күк урам ({{lang-ru|Васильковая улица}}) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная улица}}) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|Школьная улица}}) * Яр буйы урамы ({{lang-ru|Набережная улица}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/046/000059.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 20 по Республике Башкортостан]</ref>{{Колонки|конец}} == Тирә-яҡ мөхит == ; Ер-һыу атамалары: ''Йылғалар'': * Ҡаратал йылғаһы * Ҡасҡынбил биләне ''Тауҙар'': == Башҡорт халыҡ ижады информаторҙары == Ҡыҙҙар юлы. 1967 йылда Учалы районы Мәҫкәү ауылы Исхаҡов Ғиниәт Исхаҡ улынан (1887 йылғы) А. А. Камалов яҙып алған. — Ғилми архив, ф. 3, оп. 63, д. 56, л. 45— 47; Б Х И , Р Л , № 122; Б Н Т , П Л , № 92.<ref>[https://vk.com/topic-41267414_48165319 Башҡорт халыҡ ижады. II том. Риүәйәттәр, легендалар.]</ref> == Тарихи ҡомартҡылар == * Элекке мәсет бинаһы — XX быуат башы архитектура ҡомартҡыһы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. — ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}{{V|19|04|2022}} * {{ИСДБ}}{{ref-ru}}{{V|19|04|2022}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|89184}} * {{ИСДБ|страница=23}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Учалы районы ауылдары}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Учалы районы ауылдары]] 2c5054emukw0tmb6mldxlrlodvt69sc 1306495 1306494 2026-09-27T17:48:28Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү 1306495 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре| Мәскәү (мәғәнәләр)}} {{ТП-Рәсәй|Мәскәү |статус = ауыл |башҡортса исеме = Мәскәү |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 58 | lat_sec = 49 |lon_deg = 59 | lon_min = 6 | lon_sec = 9 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Учалы районы |теҙмәләге район = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Наурыҙ ауыл Советы (Учалы районы){{!}}Наурыҙ |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |милли состав = [[башҡорттар]] |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 409 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453747 |почта индекстары = |телефон коды = 34791 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80253850004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Мәҫкәү''' ({{lang-ru|Москово}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Учалы районы]]ндағы ауыл. [[Наурыҙ ауыл Советы (Учалы районы)|Наурыҙ ауыл Советы]]на ҡарай. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 409 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453747, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80253850004. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Учалы (ҡала)|Учалы]]): 69 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Наурыҙ (Башҡортостан)|Наурыҙ]]): 9 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Учалы (станция)|Учалы]]): 79 км<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref> == Тарихы == Мәҫкәү ауылына [[Нуғай даруғаһы]] [[Теләү (башҡорт ырыуы )|Теләү]] улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә XVIII быуаттың 1-се яртыһында [[Яйыҡ|Урал]] йылғаһы буйында нигеҙ һалған. [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр ихтилалы]]н баҫтырғанда, яндырылған, һуңғараҡ тергеҙелгән. [[1795 йыл]]да 46 хужалыҡта 285 кеше йәшәгән. 1859 йылғы X ревизия 132 йортта йәшәгән 550 кешене асыҡлай. [[XIX быуат]] уртаһында Тиләү улусындағы 20 хужалығында 94 кеше йәшәгән тағы бер икенсе Мәҫкәү ауылы теркәлә. Ауыл тәүге төпләнеүсеһе Мәҫкәүбай Мәмбәтҡолов исеме менән атала. Е.Пугачев етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышы йылдарында ауыл бер-береһенә ҡаршы тороусыларҙың күсеп йөрөү үҙәгенә эләгә. Ихтилады баҫтырыу ваҡытында ауыл яндырыла, һуңынан тергеҙелә. [[1866 йыл]]да 119 йортта 598 кеше теркәлгән, улар [[малсылыҡ]], [[игенселек]] менән шөғөлләнгән. Мәсет булған<ref>{{ИСДБ|страница=23}}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Бүләкова Зөһрә Алсынбай ҡыҙы]] (1941—27.09.2026), [[Педагогика|педагог]], [[Филология|филолог]]. 1968 йылдан Башҡорт АССР-ының [[Учалы районы]] [[Ҡунаҡбай (Учалы районы)|Ҡунаҡбай]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1991 йылдан — район мәғариф бүлеге инспекторы; 1998 йылдан — Учалы сәнғәт һәм мәҙәниәт училищеһының [[башҡорт теле]] һәм [[этнография]] уҡытыусыһы. [[СССР Юғары Советы Президиумы]]ның Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы. Надежда Крупская исемендәге премия лауреаты<ref> {{cite web|author=Лейла Аралбаева|datepublished=27 сентября 2026 года|url=https://www.bashinform.ru/news/social/2026-09-27/ushla-iz-zhizni-zasluzhennyy-uchitel-bashkirii-zuhra-bulyakova-4668195|title=Ушла из жизни заслуженный учитель Башкирии Зухра Булякова|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-09-27}}{{ref-ru}}</ref>. * [[Хәйбуллин Ишморат Нәзир улы]] (1977), психолог, дин әһәле. [[Әл-Әзһәр университеты|«Әл-Әзһәр» Халыҡ-ара ислам университеты]]н, [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]н тамамлаусы. * [[Әхмәҙиев Ират Әхәтйән улы]] (1937—2016), [[ФСБ|именлек органдары]] хеҙмәткәре, подполковник, хәрби юрист, муниципаль хеҙмәткәр. 1974—1981 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Дәүләт именлеге комитетының [[Учалы]] ҡала бүлексәһе, 1994—2002 йылдарҙа [[Учалы районы|Учалы район]] хакимиәтенең юридик бүлеге начальнигы. I, II һәм III өсөнсө дәрәжә «Өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүсе. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||495|||||||| |- | 1920 йыл 26 август||648|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||384|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||372|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||388|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||470|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||409||207||202||50,6||49,4 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, Мәҫкәү ауылында [[башҡорттар]] (99 %) йәшәй<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Урамдары == {{Колонки|2}} * Зәңгәр күк урам ({{lang-ru|Васильковая улица}}) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная улица}}) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|Школьная улица}}) * Яр буйы урамы ({{lang-ru|Набережная улица}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/046/000059.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 20 по Республике Башкортостан]</ref>{{Колонки|конец}} == Тирә-яҡ мөхит == ; Ер-һыу атамалары: ''Йылғалар'': * Ҡаратал йылғаһы * Ҡасҡынбил биләне ''Тауҙар'': == Башҡорт халыҡ ижады информаторҙары == Ҡыҙҙар юлы. 1967 йылда Учалы районы Мәҫкәү ауылы Исхаҡов Ғиниәт Исхаҡ улынан (1887 йылғы) А. А. Камалов яҙып алған. — Ғилми архив, ф. 3, оп. 63, д. 56, л. 45— 47; Б Х И , Р Л , № 122; Б Н Т , П Л , № 92.<ref>[https://vk.com/topic-41267414_48165319 Башҡорт халыҡ ижады. II том. Риүәйәттәр, легендалар.]</ref> == Тарихи ҡомартҡылар == * Элекке мәсет бинаһы — XX быуат башы архитектура ҡомартҡыһы. == Мәҫкәү ауылы бөгөн == Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана бар. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. — ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}{{V|19|04|2022}} * {{ИСДБ}}{{ref-ru}}{{V|19|04|2022}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|89184}} * {{ИСДБ|страница=23}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Учалы районы ауылдары}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Учалы районы ауылдары]] 2lchngyokecsu6f74jjkdfvxtj5pcxi 1306496 1306495 2026-09-27T18:00:42Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү 1306496 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре| Мәскәү (мәғәнәләр)}} {{ТП-Рәсәй|Мәскәү |статус = ауыл |башҡортса исеме = Мәскәү |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 58 | lat_sec = 49 |lon_deg = 59 | lon_min = 6 | lon_sec = 9 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Учалы районы |теҙмәләге район = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Наурыҙ ауыл Советы (Учалы районы){{!}}Наурыҙ |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |милли состав = [[башҡорттар]] |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 409 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453747 |почта индекстары = |телефон коды = 34791 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80253850004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Мәҫкәү''' ({{lang-ru|Москово}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Учалы районы]]ндағы ауыл. [[Наурыҙ ауыл Советы (Учалы районы)|Наурыҙ ауыл Советы]]на ҡарай. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 409 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453747, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80253850004. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Учалы (ҡала)|Учалы]]): 69 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Наурыҙ (Башҡортостан)|Наурыҙ]]): 9 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Учалы (станция)|Учалы]]): 79 км<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref> == Тарихы == Мәҫкәү ауылына [[Нуғай даруғаһы]] [[Теләү (башҡорт ырыуы )|Теләү]] улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә XVIII быуаттың 1-се яртыһында [[Яйыҡ|Урал]] йылғаһы буйында нигеҙ һалған. [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр ихтилалы]]н баҫтырғанда, яндырылған, һуңғараҡ тергеҙелгән. [[1795 йыл]]да 46 хужалыҡта 285 кеше йәшәгән. 1859 йылғы X ревизия 132 йортта йәшәгән 550 кешене асыҡлай. [[XIX быуат]] уртаһында Тиләү улусындағы 20 хужалығында 94 кеше йәшәгән тағы бер икенсе Мәҫкәү ауылы теркәлә. Ауыл тәүге төпләнеүсеһе Мәҫкәүбай Мәмбәтҡолов исеме менән атала. Е.Пугачев етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышы йылдарында ауыл бер-береһенә ҡаршы тороусыларҙың күсеп йөрөү үҙәгенә эләгә. Ихтилады баҫтырыу ваҡытында ауыл яндырыла, һуңынан тергеҙелә. [[1866 йыл]]да 119 йортта 598 кеше теркәлгән, улар [[малсылыҡ]], [[игенселек]] менән шөғөлләнгән. Мәсет булған<ref>{{ИСДБ|страница=23}}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Бүләкова Зөһрә Алсынбай ҡыҙы]] (1941—27.09.2026), [[Педагогика|педагог]], [[Филология|филолог]]. 1968 йылдан Башҡорт АССР-ының [[Учалы районы]] [[Ҡунаҡбай (Учалы районы)|Ҡунаҡбай]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1991 йылдан — район мәғариф бүлеге инспекторы; 1998 йылдан — Учалы сәнғәт һәм мәҙәниәт училищеһының [[башҡорт теле]] һәм [[этнография]] уҡытыусыһы. [[СССР Юғары Советы Президиумы]]ның Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы. Надежда Крупская исемендәге премия лауреаты<ref>{{cite web|author=Лейла Аралбаева|datepublished=27 сентября 2026 года|url=https://www.bashinform.ru/news/social/2026-09-27/ushla-iz-zhizni-zasluzhennyy-uchitel-bashkirii-zuhra-bulyakova-4668195|title=Ушла из жизни заслуженный учитель Башкирии Зухра Булякова|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-09-27}}{{ref-ru}}</ref>. * [[Хәйбуллин Ишморат Нәзир улы]] (1977), психолог, дин әһәле. [[Әл-Әзһәр университеты|«Әл-Әзһәр» Халыҡ-ара ислам университеты]]н, [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]н тамамлаусы. * [[Әхмәҙиев Ират Әхәтйән улы]] (1937—2016), [[ФСБ|именлек органдары]] хеҙмәткәре, подполковник, хәрби юрист, муниципаль хеҙмәткәр. 1974—1981 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Дәүләт именлеге комитетының [[Учалы]] ҡала бүлексәһе, 1994—2002 йылдарҙа [[Учалы районы|Учалы район]] хакимиәтенең юридик бүлеге начальнигы. I, II һәм III өсөнсө дәрәжә «Өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүсе. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||495|||||||| |- | 1920 йыл 26 август||648|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||384|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||372|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||388|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||470|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||409||207||202||50,6||49,4 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, Мәҫкәү ауылында [[башҡорттар]] (99 %) йәшәй<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Урамдары == {{Колонки|2}} * Зәңгәр күк урам ({{lang-ru|Васильковая улица}}) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная улица}}) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|Школьная улица}}) * Яр буйы урамы ({{lang-ru|Набережная улица}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/046/000059.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 20 по Республике Башкортостан]</ref>{{Колонки|конец}} == Тирә-яҡ мөхит == ; Ер-һыу атамалары: ''Йылғалар'': * Ҡаратал йылғаһы * Ҡасҡынбил биләне ''Тауҙар'': == Башҡорт халыҡ ижады информаторҙары == Ҡыҙҙар юлы. 1967 йылда Учалы районы Мәҫкәү ауылы Исхаҡов Ғиниәт Исхаҡ улынан (1887 йылғы) А. А. Камалов яҙып алған. — Ғилми архив, ф. 3, оп. 63, д. 56, л. 45— 47; Б Х И , Р Л , № 122; Б Н Т , П Л , № 92.<ref>[https://vk.com/topic-41267414_48165319 Башҡорт халыҡ ижады. II том. Риүәйәттәр, легендалар.]</ref> == Тарихи ҡомартҡылар == * Элекке мәсет бинаһы — XX быуат башы архитектура ҡомартҡыһы. == Мәҫкәү ауылы бөгөн == Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана бар. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. — ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}{{V|19|04|2022}} * {{ИСДБ}}{{ref-ru}}{{V|19|04|2022}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|89184}} * {{ИСДБ|страница=23}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Учалы районы ауылдары}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Учалы районы ауылдары]] k7cxkp1fodz5kmm6mx8slmvypsj7qdd 0 29056 1306504 679999 2026-09-28T03:42:35Z Gliwi 18660 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Gorsleben.png]] → [[File:DEU Gorsleben (An der Schmücke) COA.svg]] PNG → SVG 1306504 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Горслебен |төп исеме = Gorsleben |ил = Германия |герб = DEU Gorsleben (An der Schmücke) COA.svg |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Кифхойзер (район) |теҙмәләге район = Кифхойзер (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Дитмар Штрикродт<br/>([[Һулдар (фирҡә, Германия)|Һулдар]]) |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 10,78 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 130 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 558 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 6577 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = KYF |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 65 022 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Горслебен''' ({{lang-de|Gorsleben}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса коммунала 558 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 10,78 км². Диңгеҙ кимәленән 130 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6577 һәм автомобиль коды — KYF. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [ Рәсми сайт]. [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} kfcu2ic5wuv90bqv7iunpr6kaq5ddnp 0 30678 1306502 678247 2026-09-28T00:51:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306502 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Лангенбоген |төп исеме = Langenbogen |ил = Германия |герб = Wappen Langenbogen.png |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 29|lat_sec 0 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 47|lon_sec = 0 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Саксония-Анхальт |теҙмәләге регион = Саксония-Анхальт |район төрө = район |район = |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Ахим Нагель |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 6,81 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 95 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 2622 |иҫәп алыу йылы = 2006 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 6179 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = SK |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 15 0 88 200 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.langenbogen.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Лангенбоген''' ({{lang-de|Langenbogen}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 2622 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 6,81 км². Диңгеҙ кимәленән 95 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6179 һәм автомобиль коды — SK. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20120210130845/http://www.langenbogen.de/ Рәсми сайт]. [[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} g07yfugw4yl39i8lgcno6k9vi2vv876 1 56743 1306522 1306463 2026-09-28T09:04:23Z Аюлы река 48953 /* Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. */ длина 50 км. Башэнциклопедия приводит такие данные https://bashenc.online/ru/articles/82023/?ysclid=mul0i4fgyw428176893 1306522 wikitext text/x-wiki {{Проект — Башҡортостан ауылдары}} == Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. == Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ йылғаһы. Быҙаулыҡ йылғаһының тарихи атамаһы Таналыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы Айыулы йылғаһы (оҙонлоғо 50 км) булған. Шул уҡ ваҡытта Ҙур Айыулы йылғаһы (хәҙер Айыулы йылғаһы һәм оҙонлоғо 9 км) Айыулы йылғаһының (хәҙер Быҙаулыҡ йылғаһы) уң ҡушылдығы булған. 1798-1802 йылдарҙағы Ырымбур өйәҙе ерҙәре бүленеше мәғлүмәттәре буйынса В. Р. Байгилдиндың «Иҫәнғол ауылына ҡасан һәм кем нигеҙ һалған?»[https://vk.ru/wall251101603_1525] тигән ғилми-тикшеренеү баҫмаһында килтерелгән. Ҙур Айыулы йылғаһы (хәҙер Айыулы йылғаһы) тамағындағы Иҫәнғол утары янында Айыулы ауылы билдәләнгән. Быҙаулыҡ ауылының (Аҡъяр совхозының 3-сө бүлеге) исеме эргәләге йылғанан барлыҡҡа килгән. «Айыулы» йәки «Яңы Айыулы» тип атау ҙа ярай. Кесе Айыулы йылғаһы (хәҙер Кесе Быҙаулыҡ йылғаһы) оҙонлоғо 15 км булып Матрай ауылы эргәһендәге тарихи Айыулы йылғаһының бер өлөшөнөң (хәҙер Ҙур Быҙаулыҡ йылғаһы һәм оҙонлоғо 25 км) уң ҡушылдығы. [[Ҡатнашыусы:Аюлы река|Аюлы река]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Аюлы река|фекер алышыу]]) 14:34, 22 сентябрь 2026 (UTC) osow6cd7fbdzauhm1lnuine699jwftd 1306524 1306522 2026-09-28T09:10:42Z Аюлы река 48953 /* Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. */ длина 25 км. исправлено опечатка. 1306524 wikitext text/x-wiki {{Проект — Башҡортостан ауылдары}} == Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. == Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ йылғаһы. Быҙаулыҡ йылғаһының тарихи атамаһы Таналыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы Айыулы йылғаһы (оҙонлоғо 50 км) булған. Шул уҡ ваҡытта Ҙур Айыулы йылғаһы (хәҙер Айыулы йылғаһы һәм оҙонлоғо 9 км) Айыулы йылғаһының (хәҙер Быҙаулыҡ йылғаһы) уң ҡушылдығы булған. 1798-1802 йылдарҙағы Ырымбур өйәҙе ерҙәре бүленеше мәғлүмәттәре буйынса В. Р. Байгилдиндың «Иҫәнғол ауылына ҡасан һәм кем нигеҙ һалған?»[https://vk.ru/wall251101603_1525] тигән ғилми-тикшеренеү баҫмаһында килтерелгән. Ҙур Айыулы йылғаһы (хәҙер Айыулы йылғаһы) тамағындағы Иҫәнғол утары янында Айыулы ауылы билдәләнгән. Быҙаулыҡ ауылының (Аҡъяр совхозының 3-сө бүлеге) исеме эргәләге йылғанан барлыҡҡа килгән. «Айыулы» йәки «Яңы Айыулы» тип атау ҙа ярай. Кесе Айыулы йылғаһы (хәҙер Кесе Быҙаулыҡ йылғаһы) оҙонлоғо 25 км булып Матрай ауылы эргәһендәге тарихи Айыулы йылғаһының бер өлөшөнөң (хәҙер Ҙур Быҙаулыҡ йылғаһы һәм оҙонлоғо 25 км) уң ҡушылдығы. [[Ҡатнашыусы:Аюлы река|Аюлы река]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Аюлы река|фекер алышыу]]) 14:34, 22 сентябрь 2026 (UTC) aj7yfew9e3ssaunm8z3qgsccowm9nza 0 67378 1306478 1306436 2026-09-27T14:04:16Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1306478 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''28 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 271-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 272-се). Йыл аҙағынаса 94 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: {{comment|Мәғлүмәтте дөйөм ҡулланыу мөмкинлеге көнө|День всеобщего доступа к информации}} * {{Ер}}: Белеүгә хоҡуҡ көнө. ** Аслыҡтан азат булыу көнө. ** {{comment|Ваҡ-төйәккә иғтибар биреү көнө|День рассматривания мелочей}} ** Ломбардтың тыуған көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Ҡатын-ҡыҙ]] [[Һаулыҡ|һаулығы]] һәм фитнес көнө. ** [[Һыра |Һыра эсеү]] көнө. * {{Гвинея}} [[Гвинея]]: Референдум көнө. * {{Флагификация|Канада}}: [[Ағас]] көнө. * {{Флагификация|Китай}}: [[Конфуций]] көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: {{comment|Эш-һөнәргә өйрәтеү китаптары көнө|День деловой книги}} ** [[«Тула прәниге» музейы|Тула прәниге көнө]]. * {{Флагификация|Таиланд}}: Флаг көнө. * {{Чехия}} [[Чехия]]: Дәүләт көнө. * {{Флагификация|Швейцария}}: [[Ҡәһүә]] көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * [[Ульяновск өлкәһе]]: Тәрбиәсе-остаз көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Индонезия}}: Тимер юл көнө. * {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: [[Атом]] сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Атом сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө. ** Хәрби-Диңгеҙ Флотының радиоэлектрон разведкаһы көнө. ** Генераль директор көнө. * {{Тайвань}} [[Тайвань]]: Уҡытыусылар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1773 йыл]]: [[Емельян Пугачёв]] етәкселегендәге [[Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—1775)]] башлана. * [[1901 йыл]]: [[Өфө]]лә беренсе кино сеансы үткәрелә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[2002 йыл]]: «Надеждино» тарихи-мәҙәни үҙәгендә Аксаковтарҙың йорт-музейы асыла. * [[2010 йыл]]: [[Мәскәү]] мэры [[Юрий Лужков]] отставкаға китә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Грубина Прасковья Ивановна]] (1925), хеҙмәт ветераны, ауыл хужалығы алдынғыһы. 1960 йылдан [[Стәрлетамаҡ районы]] «Труд» колхозы бригадиры, 1978—2005 йылдарҙа Талалаев сусҡа фермаһы мөдире. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. Райондың почётлы гражданы (2002). Сығышы менән элекке Дубниковский ҡасабаһынан. * [[Латыпов Данис Мансур улы]] (1990), [[спорт]]сы, [[бокс]]ёр, [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. Төрлө кмәлдәге ярыштар еңеүсеһе һәм призёры. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Авдеев Михаил Васильевич]] (1821—1.02.1876), [[Рәсәй империяһы]] [[яҙыусы]]һы, әҙәби тәнҡитсе, публицист. [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостан]] тәбиғәтен һәм [[башҡорттар]]ҙың 19-сы быуат уртаһындағы көнкүрешен [[урыҫ әҙәбиәте]]ндә тәүгеләрҙән булып һүрәтләүсе. * [[Воробьев Владимир Иванович]] (1946), [[спорт]]сы, [[хоккей]]сы, тренер. 1969—1975 йылдарҙа [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев исемендәге спорт клубы]] командаһы уйынсыһы. 1976 йылдан Олимпия резервының «Салауат Юлаев» балалар-үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбенең тренеры, өлкән тренеры, 1992—1993 йылдарҙа «Салауат-Новоил» командаһының баш тренеры. [[Шайбалы хоккей]] буйынса [[СССР]]-ҙың спорт мастеры (1974); СССР-ҙың (1991) һәм [[РСФСР]]-ҙың (1985) атҡаҙанған тренеры, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡытаутамаҡ]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Франк Лев Александрович]] (1946), [[музыка]]нт-пианист. [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] профессоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы, пианистарҙың [[Италия]]ла уҙған халыҡ-ара конкурсы лауреаты. Сығышы менән хәҙерге [[Һамар]] ҡалаһынан. * [[Әкбәров Рәфиз Әхмәтзыя улы]] (1946), юғары мәктәп хеҙмәткәре, агроном-[[фән|ғалим]]. 1978—2017 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1989 йылға тиклем — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1990—1995 йылдарҙа агрономия факультеты деканы урынбаҫары. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Асҡын районы]] [[Ҡыйғаҙы]] ауылынан. * [[Ишморатов Ғүмәр Йосоп улы]] (1951), [[Химия|химик]]-ғалим. 1975 йылдан [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1995 йылдан — лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта 2008 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1993), профессор (1997). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003). А. Н. Несмеянов исемендәге премия лауреаты (1999). * [[Андреев Игорь Владимирович]] (1956), спортсы. «Динамо» ДСО-һының Башҡортостан өлкә советы тәрбиәләнеүсеһе. 1980—1984 йылдарҙа хәҙерге бишбәйге буйынса СССР һәм РСФСР-ҙың йыйылма командалары ағзаһы. СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1983). * [[Даянова Оксана Алексеевна]] (1971), [[иҡтисад]]сы, [[Муниципаль берәмек|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. [[Өфө ҡалаһы ҡала округы|Өфө ҡала хакимиәтенең]] дәүләт статистикаһы бүлеге начальнигы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]]. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Судаков Николай Александрович]] (1922—28.11.2013), [[фән|ғалим]]-[[Ветеринария|ветеринар]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1963—1968 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]ның [[ветеринария]] факультеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1965 йылдан — клиник диагностикалау һәм терапия кафедраһы мөдире. Ветеринария фәндәре докторы (1960), профессор (1965). * [[Хәсәнов Хәсән Тайып улы]] (1942—9.08.2010), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Баймаҡ районы]] [[Карл Маркс]] исемендәге колхоздың элекке механизаторы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ярат]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Исакова Лариса Петровна]] (1947), [[балет]] артисы, балетмейстер, [[Педагогика|педагог]]. 1989—1990 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]ның баш балетмейстеры һәм хәҙерге [[Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография колледжы]]ның художество етәксеһе. [[Татар АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1987), 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы менән бүләкләнеүсе (2010). Сығышы менән хәҙерге [[Бишкәк]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Байрак Константин Алексеевич]] (28.09.1913—24.02.1993), [[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]], [[нефть |нефть сәнәғәте]], хужалыҡ һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1956—1961 йылдарҙа [[Өфө нефть ғилми-тикшеренеү институты]] директоры. [[Иҡтисад]] фәндәре кандидаты (1962). [[Башҡорт АССР-ы]]ның өсөнсө һәм дүртенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Сталин премияһы]] лауреаты (1950). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1959), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Әзербайжан]]дың [[Баҡы]] ҡалаһынан. * [[Степанов Евгений Федорович]] (28.09.1923—3.09.2008), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1955 йылдан [[Мәләүез районы]]ның [[Ергән]] МТС‑ы, 1963—1985 йылдарҙа [[Күмертау]] колхоз‑ара күсмә механизацияланған колоннаның балта оҫтаһы. СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1978). Ленин (1974), 2‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) ордендары кавалеры. [[Көйөргәҙе районы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән Һарытау губернаһының Макаров ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Сапаров Ильяс Усман улы]] (1928—18.03.1991), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1946 йылдан [[Баймаҡ районы]] Фрунзе исемендәге колхоз тракторсыһы, 1958—1963 йылдарҙа механик, 1967 йылдан инженер-механик, 1970—1989 йылдарҙа бригадир ярҙамсыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1966). Сығышы менән ошо райондың [[Ишмырҙа]] ауылынан. * [[Глижинский Николай Дмитриевич]] (1948), техник-монтажсы. 1970—2007 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] эшсеһе. [[Рәсәй]]ҙең Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы хеҙмәткәре (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Бәләбәй районы]]ның [[Мәҡсүт (Бәләбәй районы)|Мәҡсүт]] ауылынан. * [[Хәлисов Марат Хаммат улы]] (1948), ауыл хужалығы, партия һәм [[урман]] хужалығы хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1971 йылдан [[Әбйәлил районы]] Киров исемендәге колхоздың ферма мөдире, зоотехнигы, партком секретары; 1980—1981 йылдарҙа [[КПСС]]-тың [[Йылайыр районы|Йылайыр район]] комитетының пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире; 1992 йылдан Әбйәлил урман хужалығы директоры. Район советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған урмансыһы. Сығышы менән ошо райондың [[Ишбулды (Әбйәлил районы)|Ишбулды]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Ишморатова Наилә Мәүлитйән ҡыҙы]] (1954), [[Химия|химик]]-[[фән|ғалим]]. 1976 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] ғилми хеҙмәткәре, 1994 йылдан — өлкән, 2007 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре докторы (2007). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2010). }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:28 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[551 б.э.т.]]: [[Конфуций]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] философы. * [[1803]]: Проспер Мериме, [[Франция]] яҙыусыһы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1897 йыл]]: [[Мохтар Әүәзов]], [[Ҡаҙағстан]] яҙыусыһы. * [[1918 йыл]]: [[Василий Сухомлинский]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] педагогы. * [[1924 йыл]]: [[Марчелло Мастроянни]], [[Италия]] актёры. * [[1934 йыл]]: Брижит Бардо, Франция актёры. * [[1976 йыл]]: Фёдор Емельяненко, [[Рәсәй]] спортсыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:28 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1829 йыл]] — Николай Раевский, Батша [[Рәсәй]]е генералы. * [[1927 йыл]] — Виллем Эйнтховен, [[Нидерланд]] физиологы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[2000 йыл]] — [[Яныбай Хамматов]], [[башҡорт]] яҙыусыһы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985), [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1994). * [[2016 йыл]] — Шимон Перес, Израилдең 9-сы президенты (2007—2014). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И28]] [[Категория:28 сентябрь]] j0wb1cy034xnvm3tyxxt96bphey43k8 1306479 1306478 2026-09-27T14:13:09Z Айсар 10823 орфография 1306479 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''28 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 271-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 272-се). Йыл аҙағынаса 94 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: {{comment|Мәғлүмәтте дөйөм ҡулланыу мөмкинлеге көнө|День всеобщего доступа к информации}} * {{Ер}}: Белеүгә хоҡуҡ көнө. ** Аслыҡтан азат булыу көнө. ** {{comment|Ваҡ-төйәккә иғтибар биреү көнө|День рассматривания мелочей}} ** Ломбардтың тыуған көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Ҡатын-ҡыҙ]] [[Һаулыҡ|һаулығы]] һәм фитнес көнө. ** [[Һыра |Һыра эсеү]] көнө. * {{Гвинея}} [[Гвинея]]: Референдум көнө. * {{Флагификация|Канада}}: [[Ағас]] көнө. * {{Флагификация|Китай}}: [[Конфуций]] көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: {{comment|Эш-һөнәргә өйрәтеү китаптары көнө|День деловой книги}} ** [[«Тула прәниге» музейы|Тула прәниге көнө]]. * {{Флагификация|Таиланд}}: Флаг көнө. * {{Чехия}} [[Чехия]]: Дәүләт көнө. * {{Флагификация|Швейцария}}: [[Ҡәһүә]] көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * [[Ульяновск өлкәһе]]: Тәрбиәсе-остаз көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Индонезия}}: Тимер юл көнө. * {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: [[Атом]] сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Атом сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө. ** Хәрби-Диңгеҙ Флотының радиоэлектрон разведкаһы көнө. ** Генераль директор көнө. * {{Тайвань}} [[Тайвань]]: Уҡытыусылар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1773 йыл]]: [[Емельян Пугачёв]] етәкселегендәге [[Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—1775)]] башлана. * [[1901 йыл]]: [[Өфө]]лә беренсе кино сеансы үткәрелә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[2002 йыл]]: «Надеждино» тарихи-мәҙәни үҙәгендә Аксаковтарҙың йорт-музейы асыла. * [[2010 йыл]]: [[Мәскәү]] мэры [[Юрий Лужков]] отставкаға китә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Грубина Прасковья Ивановна]] (1925), хеҙмәт ветераны, ауыл хужалығы алдынғыһы. 1960 йылдан [[Стәрлетамаҡ районы]] «Труд» колхозы бригадиры, 1978—2005 йылдарҙа Талалаев сусҡа фермаһы мөдире. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. Райондың почётлы гражданы (2002). Сығышы менән элекке Дубниковский ҡасабаһынан. * [[Латыпов Данис Мансур улы]] (1990), [[спорт]]сы, [[бокс]]ёр, [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. Төрлө кимәлдәге ярыштар еңеүсеһе һәм призёры. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Авдеев Михаил Васильевич]] (1821—1.02.1876), [[Рәсәй империяһы]] [[яҙыусы]]һы, әҙәби тәнҡитсе, публицист. [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостан]] тәбиғәтен һәм [[башҡорттар]]ҙың 19-сы быуат уртаһындағы көнкүрешен [[урыҫ әҙәбиәте]]ндә тәүгеләрҙән булып һүрәтләүсе. * [[Воробьев Владимир Иванович]] (1946), [[спорт]]сы, [[хоккей]]сы, тренер. 1969—1975 йылдарҙа [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев исемендәге спорт клубы]] командаһы уйынсыһы. 1976 йылдан Олимпия резервының «Салауат Юлаев» балалар-үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбенең тренеры, өлкән тренеры, 1992—1993 йылдарҙа «Салауат-Новоил» командаһының баш тренеры. [[Шайбалы хоккей]] буйынса [[СССР]]-ҙың спорт мастеры (1974); СССР-ҙың (1991) һәм [[РСФСР]]-ҙың (1985) атҡаҙанған тренеры, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡытаутамаҡ]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Франк Лев Александрович]] (1946), [[музыка]]нт-пианист. [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] профессоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы, пианистарҙың [[Италия]]ла уҙған халыҡ-ара конкурсы лауреаты. Сығышы менән хәҙерге [[Һамар]] ҡалаһынан. * [[Әкбәров Рәфиз Әхмәтзыя улы]] (1946), юғары мәктәп хеҙмәткәре, агроном-[[фән|ғалим]]. 1978—2017 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1989 йылға тиклем — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1990—1995 йылдарҙа агрономия факультеты деканы урынбаҫары. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Асҡын районы]] [[Ҡыйғаҙы]] ауылынан. * [[Ишморатов Ғүмәр Йосоп улы]] (1951), [[Химия|химик]]-ғалим. 1975 йылдан [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1995 йылдан — лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта 2008 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1993), профессор (1997). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003). А. Н. Несмеянов исемендәге премия лауреаты (1999). * [[Андреев Игорь Владимирович]] (1956), спортсы. «Динамо» ДСО-һының Башҡортостан өлкә советы тәрбиәләнеүсеһе. 1980—1984 йылдарҙа хәҙерге бишбәйге буйынса СССР һәм РСФСР-ҙың йыйылма командалары ағзаһы. СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1983). * [[Даянова Оксана Алексеевна]] (1971), [[иҡтисад]]сы, [[Муниципаль берәмек|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. [[Өфө ҡалаһы ҡала округы|Өфө ҡала хакимиәтенең]] дәүләт статистикаһы бүлеге начальнигы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]]. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Судаков Николай Александрович]] (1922—28.11.2013), [[фән|ғалим]]-[[Ветеринария|ветеринар]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1963—1968 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]ның [[ветеринария]] факультеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1965 йылдан — клиник диагностикалау һәм терапия кафедраһы мөдире. Ветеринария фәндәре докторы (1960), профессор (1965). * [[Хәсәнов Хәсән Тайып улы]] (1942—9.08.2010), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Баймаҡ районы]] [[Карл Маркс]] исемендәге колхоздың элекке механизаторы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ярат]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Исакова Лариса Петровна]] (1947), [[балет]] артисы, балетмейстер, [[Педагогика|педагог]]. 1989—1990 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]ның баш балетмейстеры һәм хәҙерге [[Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография колледжы]]ның художество етәксеһе. [[Татар АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1987), 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы менән бүләкләнеүсе (2010). Сығышы менән хәҙерге [[Бишкәк]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Байрак Константин Алексеевич]] (28.09.1913—24.02.1993), [[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]], [[нефть |нефть сәнәғәте]], хужалыҡ һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1956—1961 йылдарҙа [[Өфө нефть ғилми-тикшеренеү институты]] директоры. [[Иҡтисад]] фәндәре кандидаты (1962). [[Башҡорт АССР-ы]]ның өсөнсө һәм дүртенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Сталин премияһы]] лауреаты (1950). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1959), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Әзербайжан]]дың [[Баҡы]] ҡалаһынан. * [[Степанов Евгений Федорович]] (28.09.1923—3.09.2008), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1955 йылдан [[Мәләүез районы]]ның [[Ергән]] МТС‑ы, 1963—1985 йылдарҙа [[Күмертау]] колхоз‑ара күсмә механизацияланған колоннаның балта оҫтаһы. СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1978). Ленин (1974), 2‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) ордендары кавалеры. [[Көйөргәҙе районы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән Һарытау губернаһының Макаров ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Сапаров Ильяс Усман улы]] (1928—18.03.1991), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1946 йылдан [[Баймаҡ районы]] Фрунзе исемендәге колхоз тракторсыһы, 1958—1963 йылдарҙа механик, 1967 йылдан инженер-механик, 1970—1989 йылдарҙа бригадир ярҙамсыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1966). Сығышы менән ошо райондың [[Ишмырҙа]] ауылынан. * [[Глижинский Николай Дмитриевич]] (1948), техник-монтажсы. 1970—2007 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] эшсеһе. [[Рәсәй]]ҙең Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы хеҙмәткәре (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Бәләбәй районы]]ның [[Мәҡсүт (Бәләбәй районы)|Мәҡсүт]] ауылынан. * [[Хәлисов Марат Хаммат улы]] (1948), ауыл хужалығы, партия һәм [[урман]] хужалығы хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1971 йылдан [[Әбйәлил районы]] Киров исемендәге колхоздың ферма мөдире, зоотехнигы, партком секретары; 1980—1981 йылдарҙа [[КПСС]]-тың [[Йылайыр районы|Йылайыр район]] комитетының пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире; 1992 йылдан Әбйәлил урман хужалығы директоры. Район советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған урмансыһы. Сығышы менән ошо райондың [[Ишбулды (Әбйәлил районы)|Ишбулды]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Ишморатова Наилә Мәүлитйән ҡыҙы]] (1954), [[Химия|химик]]-[[фән|ғалим]]. 1976 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] ғилми хеҙмәткәре, 1994 йылдан — өлкән, 2007 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре докторы (2007). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2010). }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:28 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[551 б.э.т.]]: [[Конфуций]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] философы. * [[1803]]: Проспер Мериме, [[Франция]] яҙыусыһы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1897 йыл]]: [[Мохтар Әүәзов]], [[Ҡаҙағстан]] яҙыусыһы. * [[1918 йыл]]: [[Василий Сухомлинский]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] педагогы. * [[1924 йыл]]: [[Марчелло Мастроянни]], [[Италия]] актёры. * [[1934 йыл]]: Брижит Бардо, Франция актёры. * [[1976 йыл]]: Фёдор Емельяненко, [[Рәсәй]] спортсыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:28 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1829 йыл]] — Николай Раевский, Батша [[Рәсәй]]е генералы. * [[1927 йыл]] — Виллем Эйнтховен, [[Нидерланд]] физиологы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[2000 йыл]] — [[Яныбай Хамматов]], [[башҡорт]] яҙыусыһы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985), [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1994). * [[2016 йыл]] — Шимон Перес, Израилдең 9-сы президенты (2007—2014). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И28]] [[Категория:28 сентябрь]] oompbx7sp8hoycn54sujglvrkjg8dec 0 67402 1306480 1254744 2026-09-27T14:15:23Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1306480 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''29 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 272-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 273-сө). Йыл аҙағынаса 93 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: Бөтә донъя [[йөрәк]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Ҡәһүә]] көнө. * {{Бруней}} [[Бруней]]: [[Конституция]] көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Көҙ]]гө яңғыҙлыҡ көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Аргентина}}: Уйлап сығарыусылар көнө. * {{Флагификация|Иран}}: Янғын һағы көнө. * {{Ҡырғыҙстан}} [[Ҡырғыҙстан]]: [[Ҡан]] донорҙары көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Табип-отоларингологтар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1829]]: [[Лондон]]да Скотланд-Ярд төҙөлә. * [[1907]]: [[Санкт-Петербург]]та беренсе трамвай йөрөй башлай. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1916]]: Джон Рокфеллер донъялағы тәүге миллиардер була. * [[1957]]: [[Силәбе өлкәһе]]ндәге «Маяҡ» предприятиеһында радиация аварияһы. * [[1990]]: [[АҠШ]]-тың бишенсе быуын «F-22» истребителе тәүге осош яһай. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Близнецов Альберт Васильевич]] (1935), [[фән|ғалим]]-зоотехник, 1973 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1978—1997 йылдарҙа айырым зоотехния кафедраһы, 2002—2009 йылдарҙа малсылыҡ продукттарын етештереү технологияһы кафедраһы мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2002), профессор (1994). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған зоотехнигы (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Шишмә районы]] [[Шишмә]] ауылынан. * [[Коробков Геннадий Евгеньевич]] (1945), ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның нефть һәм газды транспортлау һәм һаҡлау кафедраһы уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Щепарев Михаил Андреевич]] (1950), [[спорт]]сы, тренер, йәмәғәтсе. 1978 йылдан Олимпия резервының махсуслашҡан балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең биатлон буйынса тренеры; 1971 йылдан «Спартак» ирекле спорт йәмғиәтенең [[Белорет]] ҡала советы рәйесе. Башҡортостан Рспубликаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Белорет районы]] [[Егәҙе (Белорет районы)|Егәҙе]] ауылынан. * [[Вербицкая Галина Яковлевна]] (1960), ғалим-театр белгесе. 1988 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. Сәнғәт фәндәре кандидаты (2008). Башҡортостан Рспубликаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2006). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Фёдоров Виктор Николаевич]] (1960), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]], хужалыҡ эшмәкәре. [[Күмертау]] ҡалаһы «Акрополь» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директор урынбаҫары. Башҡортостан Рспубликаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * Шәйхлисламов Фирҙәйес Фәхрислам улы (1956), [[сауҙа]] хеҙмәткәре. [[Тәтешле районы|Тәтешле район]] ҡулланыусылар йәмғиәте «Коопзаготторг» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең элекке {{comment|әҙерләүсеһе|заготовитель}}. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (2006). Сығышы менән ошо райондан. }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Садиҡов Фәрит Шәмсетдин улы]] (1927—20.12.1987), тракторсы, йәмәғәтсе. 1947 йылдан [[Ҡырмыҫҡалы районы]] Фрунзе исемендәге колхоз тракторсыһы, 1959 йылдан [[сөгөлдөр|шәкәр сөгөлдөрө]] үҫтереү буйынса механизацияланған звено етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның алтынсы саҡырылыш (1963—1967) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1973), [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған [[ауыл хужалығы]] механизаторы (1967). * [[Рамазанова Ҡифая Баймөхәмәт ҡыҙы]] (1937), табип. 1961—2012 йылдарҙа [[Үрге Тәтешле]] үҙәк район дауаханаһы терапевы, табип-рентгенологы, бүлек мөдире. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1981). Табиптарҙың [[Бөтә Союз]] съезы делегаты ([[Мәскәү]], 1988). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Шишмә (Дүртөйлө районы)|Шишмә]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ишбулатов Рәшит Шакирйән улы]] (1952), табип-офтальмолог, рационализатор һәм уйлап табыусы. 1981 йылдан [[Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты]] хеҙмәткәре, 1991 йылдан балалар хирургия бүлеге мөдире, 2013 йылдан — стационарҙы алмаштырыу бүлеге мөдире. 2005—2013 йылдарҙа [[Өфө]]ләге 3-сө балалар поликлиникаһының баш табибы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1994) һәм атҡаҙанған табибы (2001), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылынан. * [[Хәкимова Асия Зәки ҡыҙы]] (1952—17.08.2015), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1980—2009 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]] инженеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2005). Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһынан]]. * [[Самосюк Борис Алексеевич]] (1957), рәссам, [[Педагогика|педагог]]. Өфө ҡалаһының 2-се балалар сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы. 1993 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010). * [[Агашкова Ирина Георгиевна]] (1962), театр актёры. 1983—2013 йылдарҙа [[Башҡортостан]]дың [[Рус дәүләт академия драма театры]] актёры. 1990 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2005). * [[Мурзашев Сергей Михайлович]] (1967), педагог, [[спорт]]сы. 1992 йылдан [[Мишкә районы]] [[Сурай (Мишкә районы)|Сурай]] ауылы Янаш Ялҡайн исемендәге [[Мариҙар|мари]] гимназияһының физик культура уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2017), Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2012), {{comment|хәрби-ғәмәли күпбәйге|военно-прикладное многоборье}} буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1989). Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Королева Лариса Алексеевна]] (1967), педагог. 1993 йылдан Салауат ҡалаһы балалар баҡсалары һәм мәктәптәренең уҡытыусы-логопеды; 2007 йылдан — Психологик-медицина-педагогик комиссия мөдире. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2010). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең Васильевка ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Хужин Рәшит Малик улы]] (1943), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1984—2006 йылдарҙа [[Дәүләкән районы]]ның «Өршәк» колхозы рәйесе. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, райондың почётлы гражданы. Сығышы менән [[Яңы Йәнбәк]] ауылынан. * [[Ғабдулхаҡова Зинфира Әхмәт ҡыҙы]] (1948), [[бейеү]]се, [[Педагогика|педагог]]. [[Рудольф Нуриев исемендәге Башҡортостан хореография колледжы]] уҡытыусыһы. [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия ха­лыҡ бейеүҙәре ансамбле]]нең элекке бейүсеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы. }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Исмәғилев Сәйет Әхмәт улы|Йәрми Сәйете]] (1884—19.10.1972), шағир-импровизатор. 1938 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ сәсәне (1944). }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:29 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1547]]: [[Мигель де Сервантес]], [[Испания]] яҙыусыһы. * [[1795]]: [[Рылеев, Кондратий Фёдорович|Кондратий Рылеев]], [[Рәсәй империяһы]] шағиры, йәмәғәт эшмәкәре, декабрист. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1843]]: [[Скобелев, Михаил Дмитриевич|Михаил Скобелев]], Рәсәй империяһының хәрби эшмәкәре. * [[1904]]: [[Островский Николай Алексеевич|Николай Островский]], [[СССР]] яҙыусыһы. * [[1975]]: Андрей Шевченко, СССР һәм [[Украина]] футболсыһы. * [[1971]]: Дельфин, СССР һәм Рәсәй шағиры, музыканты. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:29 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1902]]: [[Эмиль Золя]], [[Франция]] яҙыусыһы. * [[1902]]: [[Рудольф Дизель]], [[Германия|немец]] уйлап табыусыһы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1930]]: [[Илья Репин]], рус рәссамы. * [[1943]]: [[Бәҙретдинов Миңнулла Бәҙретдин улы]], [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Граждандар һəм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. * [[1943]]: [[Миңлеғолов Тәфтизән Таһир улы]], Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И29]] [[Категория:29 сентябрь]] cmfdhbrqn7i6porl4xpoab2qkvmn5qb 1306482 1306480 2026-09-27T14:22:34Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү, аныҡлаштырыу 1306482 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''29 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 272-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 273-сө). Йыл аҙағынаса 93 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: Бөтә донъя [[йөрәк]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Ҡәһүә]] көнө. * {{Бруней}} [[Бруней]]: [[Конституция]] көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Көҙ]]гө яңғыҙлыҡ көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Аргентина}}: Уйлап сығарыусылар көнө. * {{Флагификация|Иран}}: Янғын һағы көнө. * {{Ҡырғыҙстан}} [[Ҡырғыҙстан]]: [[Ҡан]] донорҙары көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Табип-отоларингологтар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1829 йыл]]: [[Лондон]]да Скотланд-Ярд төҙөлә. * [[1907 йыл]]: [[Санкт-Петербург]]та беренсе трамвай йөрөй башлай. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1916 йыл]]: Джон Рокфеллер донъялағы тәүге миллиардер була. * [[1957 йыл]]: [[Силәбе өлкәһе]]ндәге «Маяҡ» предприятиеһында радиация аварияһы. * [[1990 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-тың]] бишенсе быуын «F-22» истребителе тәүге осош яһай. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Близнецов Альберт Васильевич]] (1935), [[фән|ғалим]]-зоотехник, 1973 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1978—1997 йылдарҙа айырым зоотехния кафедраһы, 2002—2009 йылдарҙа малсылыҡ продукттарын етештереү технологияһы кафедраһы мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2002), профессор (1994). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған зоотехнигы (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Шишмә районы]] [[Шишмә]] ауылынан. * [[Коробков Геннадий Евгеньевич]] (1945), ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның нефть һәм газды транспортлау һәм һаҡлау кафедраһы уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Щепарев Михаил Андреевич]] (1950), [[спорт]]сы, тренер, йәмәғәтсе. 1978 йылдан Олимпия резервының махсуслашҡан балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең биатлон буйынса тренеры; 1971 йылдан «Спартак» ирекле спорт йәмғиәтенең [[Белорет]] ҡала советы рәйесе. Башҡортостан Рспубликаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Белорет районы]] [[Егәҙе (Белорет районы)|Егәҙе]] ауылынан. * [[Вербицкая Галина Яковлевна]] (1960), ғалим-театр белгесе. 1988 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. Сәнғәт фәндәре кандидаты (2008). Башҡортостан Рспубликаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2006). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Фёдоров Виктор Николаевич]] (1960), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]], хужалыҡ эшмәкәре. [[Күмертау]] ҡалаһы «Акрополь» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директор урынбаҫары. Башҡортостан Рспубликаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * Шәйхлисламов Фирҙәйес Фәхрислам улы (1956), [[сауҙа]] хеҙмәткәре. [[Тәтешле районы|Тәтешле район]] ҡулланыусылар йәмғиәте «Коопзаготторг» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең элекке {{comment|әҙерләүсеһе|заготовитель}}. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (2006). Сығышы менән ошо райондан. }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Садиҡов Фәрит Шәмсетдин улы]] (1927—20.12.1987), тракторсы, йәмәғәтсе. 1947 йылдан [[Ҡырмыҫҡалы районы]] Фрунзе исемендәге колхоз тракторсыһы, 1959 йылдан [[сөгөлдөр|шәкәр сөгөлдөрө]] үҫтереү буйынса механизацияланған звено етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның алтынсы саҡырылыш (1963—1967) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1973), [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған [[ауыл хужалығы]] механизаторы (1967). * [[Рамазанова Ҡифая Баймөхәмәт ҡыҙы]] (1937), табип. 1961—2012 йылдарҙа [[Үрге Тәтешле]] үҙәк район дауаханаһы терапевы, табип-рентгенологы, бүлек мөдире. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1981). Табиптарҙың [[Бөтә Союз]] съезы делегаты ([[Мәскәү]], 1988). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Шишмә (Дүртөйлө районы)|Шишмә]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ишбулатов Рәшит Шакирйән улы]] (1952), табип-офтальмолог, рационализатор һәм уйлап табыусы. 1981 йылдан [[Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты]] хеҙмәткәре, 1991 йылдан балалар хирургия бүлеге мөдире, 2013 йылдан — стационарҙы алмаштырыу бүлеге мөдире. 2005—2013 йылдарҙа [[Өфө]]ләге 3-сө балалар поликлиникаһының баш табибы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1994) һәм атҡаҙанған табибы (2001), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылынан. * [[Хәкимова Асия Зәки ҡыҙы]] (1952—17.08.2015), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1980—2009 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]] инженеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2005). Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһынан]]. * [[Самосюк Борис Алексеевич]] (1957), рәссам, [[Педагогика|педагог]]. Өфө ҡалаһының 2-се балалар сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы. 1993 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010). * [[Агашкова Ирина Георгиевна]] (1962), театр актёры. 1983—2013 йылдарҙа [[Башҡортостан]]дың [[Рус дәүләт академия драма театры]] актёры. 1990 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2005). * [[Мурзашев Сергей Михайлович]] (1967), педагог, [[спорт]]сы. 1992 йылдан [[Мишкә районы]] [[Сурай (Мишкә районы)|Сурай]] ауылы Янаш Ялҡайн исемендәге [[Мариҙар|мари]] гимназияһының физик культура уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2017), Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2012), {{comment|хәрби-ғәмәли күпбәйге|военно-прикладное многоборье}} буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1989). Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Королева Лариса Алексеевна]] (1967), педагог. 1993 йылдан Салауат ҡалаһы балалар баҡсалары һәм мәктәптәренең уҡытыусы-логопеды; 2007 йылдан — Психологик-медицина-педагогик комиссия мөдире. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2010). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең Васильевка ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Хужин Рәшит Малик улы]] (1943), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1984—2006 йылдарҙа [[Дәүләкән районы]]ның «Өршәк» колхозы рәйесе. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, райондың почётлы гражданы. Сығышы менән [[Яңы Йәнбәк]] ауылынан. * [[Ғабдулхаҡова Зинфира Әхмәт ҡыҙы]] (1948), [[бейеү]]се, [[Педагогика|педагог]]. [[Рудольф Нуриев исемендәге Башҡортостан хореография колледжы]] уҡытыусыһы. [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия ха­лыҡ бейеүҙәре ансамбле]]нең элекке бейүсеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы. }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Исмәғилев Сәйет Әхмәт улы|Йәрми Сәйете]] (1884—19.10.1972), шағир-импровизатор. 1938 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ сәсәне (1944). }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:29 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1547 йыл]]: [[Мигель де Сервантес]], [[Испания]] яҙыусыһы. * [[1795 йыл]]: [[Рылеев, Кондратий Фёдорович|Кондратий Рылеев]], [[Рәсәй империяһы]] шағиры, йәмәғәт эшмәкәре, декабрист. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1843 йыл]]: [[Скобелев, Михаил Дмитриевич|Михаил Скобелев]], Рәсәй империяһының хәрби эшмәкәре. * [[1904 йыл]]: [[Островский Николай Алексеевич|Николай Островский]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] яҙыусыһы. * [[1975 йыл]]: Андрей Шевченко, СССР һәм [[Украина]] футболсыһы. * [[1971 йыл]]: Дельфин, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] шағиры, музыкант. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:29 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1902 йыл]]: [[Эмиль Золя]], [[Франция]] яҙыусыһы. * [[1902 йыл]]: [[Рудольф Дизель]], [[Германия]] уйлап табыусыһы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1930 йыл]]: [[Илья Репин]], рус рәссамы. * [[1943 йыл]]: [[Бәҙретдинов Миңнулла Бәҙретдин улы]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғышында]] ҡатнашҡан һəм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944,үлгәндән һуң). * [[1943 йыл]]: [[Миңлеғолов Тәфтизән Таһир улы]], Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Советтар Союзы Геройы (1944,үлгәндән һуң). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И29]] [[Категория:29 сентябрь]] 8zgw7aergc864ll7n5466s5flt3xlqx 1306486 1306482 2026-09-27T14:29:41Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү 1306486 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''29 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 272-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 273-сө). Йыл аҙағынаса 93 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: Бөтә донъя [[йөрәк]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Ҡәһүә]] көнө. * {{Бруней}} [[Бруней]]: [[Конституция]] көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Көҙ]]гө яңғыҙлыҡ көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Аргентина}}: Уйлап сығарыусылар көнө. * {{Флагификация|Иран}}: Янғын һағы көнө. * {{Ҡырғыҙстан}} [[Ҡырғыҙстан]]: [[Ҡан]] донорҙары көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Табип-отоларингологтар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1829 йыл]]: [[Лондон]]да Скотланд-Ярд төҙөлә. * [[1907 йыл]]: [[Санкт-Петербург]]та беренсе трамвай йөрөй башлай. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1916 йыл]]: Джон Рокфеллер донъялағы тәүге миллиардер була. * [[1957 йыл]]: [[Силәбе өлкәһе]]ндәге «Маяҡ» предприятиеһында радиация аварияһы. * [[1990 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-тың]] бишенсе быуын «F-22» истребителе тәүге осош яһай. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Близнецов Альберт Васильевич]] (1935), зоотехник-[[фән|ғалим]], 1973 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1978—1997 йылдарҙа айырым зоотехния кафедраһы, 2002—2009 йылдарҙа малсылыҡ продукттарын етештереү технологияһы кафедраһы мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2002), профессор (1994). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған зоотехнигы (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Шишмә районы]] [[Шишмә]] ауылынан. * [[Коробков Геннадий Евгеньевич]] (1945), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-ғалим. [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның нефть һәм газды транспортлау һәм һаҡлау кафедраһы уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Щепарев Михаил Андреевич]] (1950), [[спорт]]сы, [[тренер]], йәмәғәтсе. 1978 йылдан Олимпия резервының махсуслашҡан балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең биатлон буйынса тренеры; 1971 йылдан «Спартак» ирекле спорт йәмғиәтенең [[Белорет]] ҡала советы рәйесе. Башҡортостан Рспубликаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Белорет районы]] [[Егәҙе (Белорет районы)|Егәҙе]] ауылынан. * [[Вербицкая Галина Яковлевна]] (1960), театр белгесе-ғалим. 1988 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. Сәнғәт фәндәре кандидаты (2008). Башҡортостан Рспубликаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2006). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Фёдоров Виктор Николаевич]] (1960), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]-инженер. [[Күмертау]] ҡалаһы «Акрополь» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директор урынбаҫары. Башҡортостан Рспубликаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Шәйхлисламов Фирҙәйес Фәхрислам улы]] (1956), [[сауҙа]] хеҙмәткәре. [[Тәтешле районы|Тәтешле район]] ҡулланыусылар йәмғиәте «Коопзаготторг» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең элекке {{comment|әҙерләүсеһе|заготовитель}}. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (2006). Сығышы менән ошо райондан. }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Садиҡов Фәрит Шәмсетдин улы]] (1927—20.12.1987), тракторсы, йәмәғәтсе. 1947 йылдан [[Ҡырмыҫҡалы районы]] Фрунзе исемендәге колхоз тракторсыһы, 1959 йылдан [[сөгөлдөр|шәкәр сөгөлдөрө]] үҫтереү буйынса механизацияланған звено етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның алтынсы саҡырылыш (1963—1967) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1973), [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған [[ауыл хужалығы]] механизаторы (1967). * [[Рамазанова Ҡифая Баймөхәмәт ҡыҙы]] (1937), табип. 1961—2012 йылдарҙа [[Үрге Тәтешле]] үҙәк район дауаханаһы терапевы, табип-рентгенологы, бүлек мөдире. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1981). Табиптарҙың [[Бөтә Союз]] съезы делегаты ([[Мәскәү]], 1988). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Шишмә (Дүртөйлө районы)|Шишмә]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ишбулатов Рәшит Шакирйән улы]] (1952), табип-офтальмолог, рационализатор һәм уйлап табыусы. 1981 йылдан [[Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты]] хеҙмәткәре, 1991 йылдан балалар хирургия бүлеге мөдире, 2013 йылдан — стационарҙы алмаштырыу бүлеге мөдире. 2005—2013 йылдарҙа [[Өфө]]ләге 3-сө балалар поликлиникаһының баш табибы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1994) һәм атҡаҙанған табибы (2001), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылынан. * [[Хәкимова Асия Зәки ҡыҙы]] (1952—17.08.2015), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1980—2009 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]] инженеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2005). Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһынан]]. * [[Самосюк Борис Алексеевич]] (1957), рәссам, [[Педагогика|педагог]]. Өфө ҡалаһының 2-се балалар сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы. 1993 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010). * [[Агашкова Ирина Георгиевна]] (1962), театр актёры. 1983—2013 йылдарҙа [[Башҡортостан]]дың [[Рус дәүләт академия драма театры]] актёры. 1990 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2005). * [[Мурзашев Сергей Михайлович]] (1967), педагог, [[спорт]]сы. 1992 йылдан [[Мишкә районы]] [[Сурай (Мишкә районы)|Сурай]] ауылы Янаш Ялҡайн исемендәге [[Мариҙар|мари]] гимназияһының физик культура уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2017), Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2012), {{comment|хәрби-ғәмәли күпбәйге|военно-прикладное многоборье}} буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1989). Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Королева Лариса Алексеевна]] (1967), педагог. 1993 йылдан Салауат ҡалаһы балалар баҡсалары һәм мәктәптәренең уҡытыусы-логопеды; 2007 йылдан — Психологик-медицина-педагогик комиссия мөдире. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2010). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең Васильевка ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Хужин Рәшит Малик улы]] (1943), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1984—2006 йылдарҙа [[Дәүләкән районы]]ның «Өршәк» колхозы рәйесе. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, райондың почётлы гражданы. Сығышы менән [[Яңы Йәнбәк]] ауылынан. * [[Ғабдулхаҡова Зинфира Әхмәт ҡыҙы]] (1948), [[бейеү]]се, [[Педагогика|педагог]]. [[Рудольф Нуриев исемендәге Башҡортостан хореография колледжы]] уҡытыусыһы. [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия ха­лыҡ бейеүҙәре ансамбле]]нең элекке бейүсеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы. }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Исмәғилев Сәйет Әхмәт улы|Йәрми Сәйете]] (1884—19.10.1972), шағир-импровизатор. 1938 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[[[Башҡорт АССР-ының халыҡ сәсәне]] (1944). }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:29 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1547 йыл]]: [[Мигель де Сервантес]], [[Испания]] яҙыусыһы. * [[1795 йыл]]: [[Рылеев, Кондратий Фёдорович|Кондратий Рылеев]], [[Рәсәй империяһы]] шағиры, йәмәғәт эшмәкәре, декабрист. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1843 йыл]]: [[Скобелев, Михаил Дмитриевич|Михаил Скобелев]], Рәсәй империяһының хәрби эшмәкәре. * [[1904 йыл]]: [[Островский Николай Алексеевич|Николай Островский]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] яҙыусыһы. * [[1975 йыл]]: Андрей Шевченко, СССР һәм [[Украина]] футболсыһы. * [[1971 йыл]]: Дельфин, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] шағиры, музыкант. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:29 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1902 йыл]]: [[Эмиль Золя]], [[Франция]] яҙыусыһы. * [[1902 йыл]]: [[Рудольф Дизель]], [[Германия]] уйлап табыусыһы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1930 йыл]]: [[Илья Репин]], рус рәссамы. * [[1943 йыл]]: [[Бәҙретдинов Миңнулла Бәҙретдин улы]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғышында]] ҡатнашҡан һəм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944,үлгәндән һуң). * [[1943 йыл]]: [[Миңлеғолов Тәфтизән Таһир улы]], Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Советтар Союзы Геройы (1944,үлгәндән һуң). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И29]] [[Категория:29 сентябрь]] lwocpxdc3eqv47dazmwxh5gdr4rc06s 1306490 1306486 2026-09-27T14:34:51Z Айсар 10823 /* 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ 1306490 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''29 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 272-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 273-сө). Йыл аҙағынаса 93 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: Бөтә донъя [[йөрәк]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Ҡәһүә]] көнө. * {{Бруней}} [[Бруней]]: [[Конституция]] көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Көҙ]]гө яңғыҙлыҡ көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Аргентина}}: Уйлап сығарыусылар көнө. * {{Флагификация|Иран}}: Янғын һағы көнө. * {{Ҡырғыҙстан}} [[Ҡырғыҙстан]]: [[Ҡан]] донорҙары көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Табип-отоларингологтар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1829 йыл]]: [[Лондон]]да Скотланд-Ярд төҙөлә. * [[1907 йыл]]: [[Санкт-Петербург]]та беренсе трамвай йөрөй башлай. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1916 йыл]]: Джон Рокфеллер донъялағы тәүге миллиардер була. * [[1957 йыл]]: [[Силәбе өлкәһе]]ндәге «Маяҡ» предприятиеһында радиация аварияһы. * [[1990 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-тың]] бишенсе быуын «F-22» истребителе тәүге осош яһай. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Близнецов Альберт Васильевич]] (1935), зоотехник-[[фән|ғалим]], 1973 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1978—1997 йылдарҙа айырым зоотехния кафедраһы, 2002—2009 йылдарҙа малсылыҡ продукттарын етештереү технологияһы кафедраһы мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2002), профессор (1994). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған зоотехнигы (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Шишмә районы]] [[Шишмә]] ауылынан. * [[Коробков Геннадий Евгеньевич]] (1945), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-ғалим. [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның нефть һәм газды транспортлау һәм һаҡлау кафедраһы уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Щепарев Михаил Андреевич]] (1950), [[спорт]]сы, [[тренер]], йәмәғәтсе. 1978 йылдан Олимпия резервының махсуслашҡан балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең биатлон буйынса тренеры; 1971 йылдан «Спартак» ирекле спорт йәмғиәтенең [[Белорет]] ҡала советы рәйесе. Башҡортостан Рспубликаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Белорет районы]] [[Егәҙе (Белорет районы)|Егәҙе]] ауылынан. * [[Вербицкая Галина Яковлевна]] (1960), театр белгесе-ғалим. 1988 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. Сәнғәт фәндәре кандидаты (2008). Башҡортостан Рспубликаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2006). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Фёдоров Виктор Николаевич]] (1960), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]-инженер. [[Күмертау]] ҡалаһы «Акрополь» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директор урынбаҫары. Башҡортостан Рспубликаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Шәйхлисламов Фирҙәйес Фәхрислам улы]] (1956), [[сауҙа]] хеҙмәткәре. [[Тәтешле районы|Тәтешле район]] ҡулланыусылар йәмғиәте «Коопзаготторг» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең элекке {{comment|әҙерләүсеһе|заготовитель}}. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (2006). Сығышы менән ошо райондан. }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Садиҡов Фәрит Шәмсетдин улы]] (1927—20.12.1987), тракторсы, йәмәғәтсе. 1947 йылдан [[Ҡырмыҫҡалы районы]] Фрунзе исемендәге колхоз тракторсыһы, 1959 йылдан [[сөгөлдөр|шәкәр сөгөлдөрө]] үҫтереү буйынса механизацияланған звено етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның алтынсы саҡырылыш (1963—1967) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1973), [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған [[ауыл хужалығы]] механизаторы (1967). * [[Рамазанова Ҡифая Баймөхәмәт ҡыҙы]] (1937), табип. 1961—2012 йылдарҙа [[Үрге Тәтешле]] үҙәк район дауаханаһы терапевы, табип-рентгенологы, бүлек мөдире. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1981). Табиптарҙың [[Бөтә Союз]] съезы делегаты ([[Мәскәү]], 1988). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Шишмә (Дүртөйлө районы)|Шишмә]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ишбулатов Рәшит Шакирйән улы]] (1952), табип-офтальмолог, рационализатор һәм уйлап табыусы. 1981 йылдан [[Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты]] хеҙмәткәре, 1991 йылдан балалар хирургия бүлеге мөдире, 2013 йылдан — стационарҙы алмаштырыу бүлеге мөдире. 2005—2013 йылдарҙа [[Өфө]]ләге 3-сө балалар поликлиникаһының баш табибы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1994) һәм атҡаҙанған табибы (2001), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылынан. * [[Хәкимова Асия Зәки ҡыҙы]] (1952—17.08.2015), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1980—2009 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]] инженеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2005). Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһынан]]. * [[Самосюк Борис Алексеевич]] (1957), рәссам, [[Педагогика|педагог]]. Өфө ҡалаһының 2-се балалар сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы. 1993 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010). * [[Агашкова Ирина Георгиевна]] (1962), театр актёры. 1983—2013 йылдарҙа [[Башҡортостан]]дың [[Рус дәүләт академия драма театры]] актёры. 1990 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2005). * [[Мурзашев Сергей Михайлович]] (1967), педагог, [[спорт]]сы. 1992 йылдан [[Мишкә районы]] [[Сурай (Мишкә районы)|Сурай]] ауылы Янаш Ялҡайн исемендәге [[Мариҙар|мари]] гимназияһының физик культура уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2017), Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2012), {{comment|хәрби-ғәмәли күпбәйге|военно-прикладное многоборье}} буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1989). Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Королева Лариса Алексеевна]] (1967), педагог. 1993 йылдан Салауат ҡалаһы балалар баҡсалары һәм мәктәптәренең уҡытыусы-логопеды; 2007 йылдан — Психологик-медицина-педагогик комиссия мөдире. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2010). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең Васильевка ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Хужин Рәшит Малик улы]] (1943), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1984—2006 йылдарҙа [[Дәүләкән районы]]ның «Өршәк» колхозы рәйесе. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, райондың почётлы гражданы. Сығышы менән [[Яңы Йәнбәк]] ауылынан. * [[Ғабдулхаҡова Зинфира Әхмәт ҡыҙы]] (1948), [[бейеү]]се, [[Педагогика|педагог]]. [[Рудольф Нуриев исемендәге Башҡортостан хореография колледжы]] уҡытыусыһы. [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия ха­лыҡ бейеүҙәре ансамбле]]нең элекке бейүсеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы. }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Исмәғилев Сәйет Әхмәт улы|Йәрми Сәйете]] (1884—19.10.1972), шағир-импровизатор. 1938 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ сәсәне]] (1944). }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:29 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1547 йыл]]: [[Мигель де Сервантес]], [[Испания]] яҙыусыһы. * [[1795 йыл]]: [[Рылеев, Кондратий Фёдорович|Кондратий Рылеев]], [[Рәсәй империяһы]] шағиры, йәмәғәт эшмәкәре, декабрист. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1843 йыл]]: [[Скобелев, Михаил Дмитриевич|Михаил Скобелев]], Рәсәй империяһының хәрби эшмәкәре. * [[1904 йыл]]: [[Островский Николай Алексеевич|Николай Островский]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] яҙыусыһы. * [[1975 йыл]]: Андрей Шевченко, СССР һәм [[Украина]] футболсыһы. * [[1971 йыл]]: Дельфин, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] шағиры, музыкант. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:29 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1902 йыл]]: [[Эмиль Золя]], [[Франция]] яҙыусыһы. * [[1902 йыл]]: [[Рудольф Дизель]], [[Германия]] уйлап табыусыһы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1930 йыл]]: [[Илья Репин]], рус рәссамы. * [[1943 йыл]]: [[Бәҙретдинов Миңнулла Бәҙретдин улы]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғышында]] ҡатнашҡан һəм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944,үлгәндән һуң). * [[1943 йыл]]: [[Миңлеғолов Тәфтизән Таһир улы]], Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Советтар Союзы Геройы (1944,үлгәндән һуң). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И29]] [[Категория:29 сентябрь]] 3196i3md7p2jygu14kle1ba4gqiheez 0 67434 1306491 1254831 2026-09-27T16:51:17Z Айсар 10823 өҫтәмә мәғлүмәт, яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе), күренеште төҙәтеү 1306491 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''30 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 273-сө көнө ([[кәбисә йыл]]ында 274-се). Йыл аҙағынаса 92 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Тәржемә]] көнө ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Абхазия}} [[Абхазия]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Ботсвана}} [[Ботсвана]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Интернет]] (Рунет) көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * [[Карелия]]: [[Өсөнсө рейх|Фашист илбаҫарҙарынан]] азат ителеү көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: Юстиция хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Эске эштәр министрлығының моторлы махсус хәрби частәре көнө. ** Табип-ортодонттар көнө. * {{Флагификация|Туркменистан}}: Милли именлек органдары хеҙмәткәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1882 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] беренсе гидроэлектростанция эшләй башлай. * [[1911 йыл]]: Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бөрйән районы]] [[Ырғыҙлы]] ауылында мәктәп асыла. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1928 йыл]]: [[Англия]] микробиологы [[Александр Флеминг]] пенициллин уйлап таба. * [[1929 йыл]]: Англияның «BBC» телеканалы беренсе телетрансляция уҙғара. * [[1931 йыл]]: Башҡортостан Республикаһы [[Ауырғазы районы|Ауырғазы район]] гәзитенең тәүге һаны донъя күрә. * [[1948 йыл]]: «Ми-1» вертолёты беренсе осош яһай. * [[1954 йыл]]: Беренсе [[атом]] [[һыу аҫты кәмәһе]] «Наутилус» сафҡа инә. * [[1980 йыл]]: [[Израиль|Израилдә]] яңы валюта шекель индерелә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Кузнец Михаил Мефодиевич]] (1900—1959), дерматовенеролог-[[фән|ғалим]], йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1945—1953 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]ның дерматовенерология кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1946 йылдан Башҡортостан тире-венерология ғилми-тикшеренеү институтының ғилми етәксеһе. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ында]] бәшмәк ауырыуҙары эпидемиологияһын өйрәнеүсе. 1945—1953 йылдарҙа Башҡортостан дерматовенерологтары йәмғиәте рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1939), профессор (1946). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1945). Сығышы менән Киев губернаһы Горянка ауылынан. * [[Насыров Илшат Рәшит улы]] (1960), [[Философия|философ]]-ғалим. Рәсәй Фәндәр академияһы Философия институтының ғилми хеҙмәткәре. Философия фәндәре докторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Шәрәфетдинов Марсель Ирек улы]] (2000), [[спорт]]сы, шашка буйынса [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. Спорт мастеры. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Әбүбәкерова Фәүзиә Әхмәтсәғит ҡыҙы]] (1921—?), совет һәм [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1957—1960 йылдарҙа [[Мәсетле районы|Мәсетле район]] советы башҡарма комитеты рәйесе, 1961—1976 йылдарҙа [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] [[Федоровка районы|Федоровка район]] комитетының 1-се секретаре. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] V, VII һәм VIII саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[II дәрәжә Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1957) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Орск]] ҡалаһынан. * [[Ситдиҡов Ғилман Хәмзә улы]] (1946), [[Энергетика|энергетик]], комсомол, партия органдары һәм энергетика тармағы хеҙмәткәре. 1976—1980 йылдарҙа ВЛКСМ-дың [[Белорет районы|Белорет район]] комитетының беренсе секретары; «Уфаэнергоучет» яуаплылығы сикләнгән ойошманы ойоштороусы һәм 2005 йылдан уның директоры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Юлдыбаев Марат Һаҙый улы]] (1951), [[музыка]]нт-саксофонсы. 1980 йылдан «Дуҫтар» башҡорт джаз ансамбленең художество етәксеһе. 1992 йылдан [[Бангкок]] ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1989). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Хоҙайғолова Сәлимә Ғәлимйән ҡыҙы]] (1956), эшкәртеү тармағы хеҙмәткәре. Мәләүез һөт-консерва комбинатының элекке эшсеһе. [[Башҡортостан Республикаһы]] аҙыҡ-түлек индустрияһының атҡаҙанған хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Яҡупова Венера Дәүләтбай ҡыҙы]] (1937), [[Педагогика|педагог]]. 1960 йылдан [[Мәсетле районы]] [[Мәләкәҫ]] ете йыллыҡ, 1961 йылдан — [[Оло Аҡа]] һәм 1960—1995 йылдарҙа [[Яңы Мишәр]] урта мәктәптәренең [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1981), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1977). Сығышы менән Яңы Мишәр ауылынан. * [[Йәрмөхәмәтов Урал Рәшит улы]] (1977), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1999 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]ның уҡытыу мастеры, 2000—2008 йылдарҙа — өлкән уҡытыусы, ауыл хужалығын [[электр]]ләштереү һәм автоматлаштырыу факультетының декан урынбаҫары, 2013 йылдан — уҡытыусы. 2008—2013 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] Аппараты консультанты, кәңәшсеһе. Техник фәндәр кандидаты (2008). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Хәйбулла районы]] [[Подольск (Хәйбулла районы)|Подольск]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Орехов Борис Валерьевич]] (1982), ғалим-[[Тел белеме|тел белгесе]]. 2011 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның компьютер филологияһы лабораторияһы хеҙмәткәре, 2013 йылдан «Юғары иҡтисад мәктәбе» ғилми тикшеренеүҙәр университеты уҡытыусыһы. [[Башҡорт теле]]ндәге фольклорҙың электрон архивын (2011) һәм «Башҡорт теленең поэзия корпусы»н (2013) төҙөүсе, [[Норвегия]]ның «RuN-Euro» корпусын ([[2010]]) һәм «[[Рус теле]]нең милли корпусы»н төҙөүҙә ҡатнашыусы. «Назиров архивы» исемле электрон журналдың баш мөхәррире. Филология фәндәре кандидаты (2008). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Имай Насыри]] (1898—29.03.1942), [[Журналистика|журналист]] һәм [[яҙыусы]]. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. 1925, 1926 йылдарҙа хәҙерге [[«Ағиҙел» журналы|«Ағиҙел»]], 1925—1931 йылдарҙа — [[«Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы]] мөхәррире. 1934 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Сәйәси репрессия ҡорбаны. * [[Әхнәф Байрамов]] (1923—18.02.2010), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яҙыусы. ВЦСПС һәм [[СССР Яҙыусылар союзы]] премияһы лауреаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1983). 1‑се (1985) һәм 2‑се (1944) дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943, 1945) ордены кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Саттаров Мәҡсүт Мостафа улы]] (1928—27.10.1997), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]‑[[нефть|нефтсе]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп [[уҡытыусы]]һы. Техник фәндәр докторы (1966), профессор (1969). [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1984), [[БАССР]]‑ҙың атҡаҙанған нефтсеһе (1967), [[СССР]]‑ҙың почётлы нефтсеһе (1974). [[И. М. Губкин |И. М. Губкин исемендәге премия]] лауреаты (1983). Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971, 1981).Сығышы менән [[Татар АССР-ы]]ның Октябрь-Бүләк ауылынан. * [[Митрофанов Николай Иванович]] (1938—8.04.2006), [[Ветеринария|ветфельдшер]], механизатор. 1961 йылдан [[Әбйәлил районы]] «Йәнгел» совхозы ветфельдшеры, 1965 йылдан һауын гурты бригадиры, 1968 йылдан һәм 1993—1996 йылдарҙа — тракторсы. Башҡорт АССР-ы [[ауыл хужалығы]]ның атҡаҙанған механизаторы (1987). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Шарлыҡ районы]] Ялсыҡай ауылынан. * [[Сергеев Владислав Сергеевич]] (1973), [[Биология|биолог]]-ғалим. «Башинком» предприятиеһы директорының [[фән]] буйынса урынбаҫары, бер үк ваҡытта [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2010), ауыл хужалығы фәндәре кандидаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ауырғазы районы]]ның [[Сыуаш Нуғаҙағы]] ауылынан. * [[Хажин Айбулат Вәкил улы]] (1973), [[Педагогика|педагог]]-ғалим, [[дәүләт]] хеҙмәткәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәтсе. 2019 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф министры. Башҡортостан Республикаһының 7-се саҡырылыш (2023—2028) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Педагогия фәндәре кандидаты, доцент (2001). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы. * [[Иванов Антон Сергеевич]] (1983), [[спорт]]сы, [[фехтование|фехтовальщик]]. 2004—2010 йылдарҙа [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең спорт мастеры (2000) һәм халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2006). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Ғәзиев Ислам Гәрәй улы]] (1929), хеҙмәт ветераны. 1949—1989 йылдарҙа «Востокнефтепроводстрой»» тресының ер ҡаҙыу эштәре буйынса махсуслашҡан идаралығының экскаватор машинисы һәм бригадиры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1975). [[СССР]]-ҙың газ сәнәғәте отличнигы (1974). * [[Ризван Хажиев]] (1939—27.10.2013), дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим-филолог, журналист һәм яҙыусы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның XII саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты (1990—1995). Филология фәндәре кандидаты (1987), доцент. 1969 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1992) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1991) Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] исемендәге (1999) һәм [[Мәсетле районы]]ның [[Рәшит Әхтәри]] исемендәге (2004) премиялар лауреаты. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Йомағолов Гәрәй Миңлеғәли улы]] (1959), педагог, мәғариф өлкәһе эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1997—2002 йылдарҙа [[Бөрйән районы]] мәғариф бүлеге етәксеһе, 2009 йылдан — [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылы мәктәбе директоры. Район Советы депутаты. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2002) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2010). Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Собханғол]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:30 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1882]]: Ганс Гейгер, [[Германия]] [[Физика|физигы]]. * [[1895]]: Александр Василевский, [[Советтар Союзы]]ның хәрби эшмәкәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1964]]: Моника Беллуччи, [[Италия]] актёры. * [[1994]]: [[Әлиә Мостафина]], [[Рәсәй]] [[Гимнастика|гимнасы]]. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:29 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1912]]: Патрик Уайт, [[Австралия]] яҙыусыһы. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И30]] [[Категория:30 сентябрь]] bjk5uiyyvimr4jytlwd8mm40e7vk052 1306492 1306491 2026-09-27T16:52:45Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү 1306492 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''30 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 273-сө көнө ([[кәбисә йыл]]ында 274-се). Йыл аҙағынаса 92 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Тәржемә]] көнө ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Абхазия}} [[Абхазия]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Ботсвана}} [[Ботсвана]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Интернет]] (Рунет) көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * [[Карелия]]: [[Өсөнсө рейх|Фашист илбаҫарҙарынан]] азат ителеү көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: Юстиция хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Эске эштәр министрлығының моторлы махсус хәрби частәре көнө. ** Табип-ортодонттар көнө. * {{Флагификация|Туркменистан}}: Милли именлек органдары хеҙмәткәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1882 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] беренсе гидроэлектростанция эшләй башлай. * [[1911 йыл]]: Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бөрйән районы]] [[Ырғыҙлы]] ауылында мәктәп асыла. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1928 йыл]]: [[Англия]] микробиологы [[Александр Флеминг]] пенициллин уйлап таба. * [[1929 йыл]]: Англияның «BBC» телеканалы беренсе телетрансляция уҙғара. * [[1931 йыл]]: Башҡортостан Республикаһы [[Ауырғазы районы|Ауырғазы район]] гәзитенең тәүге һаны донъя күрә. * [[1948 йыл]]: «Ми-1» вертолёты беренсе осош яһай. * [[1954 йыл]]: Беренсе [[атом]] [[һыу аҫты кәмәһе]] «Наутилус» сафҡа инә. * [[1980 йыл]]: [[Израиль|Израилдә]] яңы валюта шекель индерелә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Кузнец Михаил Мефодиевич]] (1900—1959), дерматовенеролог-[[фән|ғалим]], йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1945—1953 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]ның дерматовенерология кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1946 йылдан Башҡортостан тире-венерология ғилми-тикшеренеү институтының ғилми етәксеһе. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ында]] бәшмәк ауырыуҙары эпидемиологияһын өйрәнеүсе. 1945—1953 йылдарҙа Башҡортостан дерматовенерологтары йәмғиәте рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1939), профессор (1946). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1945). Сығышы менән Киев губернаһы Горянка ауылынан. * [[Насыров Илшат Рәшит улы]] (1960), [[Философия|философ]]-ғалим. Рәсәй Фәндәр академияһы Философия институтының ғилми хеҙмәткәре. Философия фәндәре докторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Шәрәфетдинов Марсель Ирек улы]] (2000), [[спорт]]сы, шашка буйынса [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. Спорт мастеры. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Әбүбәкерова Фәүзиә Әхмәтсәғит ҡыҙы]] (1921—?), совет һәм [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1957—1960 йылдарҙа [[Мәсетле районы|Мәсетле район]] советы башҡарма комитеты рәйесе, 1961—1976 йылдарҙа [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] [[Федоровка районы|Федоровка район]] комитетының 1-се секретаре. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] V, VII һәм VIII саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[II дәрәжә Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1957) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Орск]] ҡалаһынан. * [[Ситдиҡов Ғилман Хәмзә улы]] (1946), [[Энергетика|энергетик]], комсомол, партия органдары һәм энергетика тармағы хеҙмәткәре. 1976—1980 йылдарҙа ВЛКСМ-дың [[Белорет районы|Белорет район]] комитетының беренсе секретары; «Уфаэнергоучет» яуаплылығы сикләнгән ойошманы ойоштороусы һәм 2005 йылдан уның директоры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Юлдыбаев Марат Һаҙый улы]] (1951), [[музыка]]нт-саксофонсы. 1980 йылдан «Дуҫтар» башҡорт джаз ансамбленең художество етәксеһе. 1992 йылдан [[Бангкок]] ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1989). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Хоҙайғолова Сәлимә Ғәлимйән ҡыҙы]] (1956), эшкәртеү тармағы хеҙмәткәре. Мәләүез һөт-консерва комбинатының элекке эшсеһе. [[Башҡортостан Республикаһы]] аҙыҡ-түлек индустрияһының атҡаҙанған хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Яҡупова Венера Дәүләтбай ҡыҙы]] (1937), [[Педагогика|педагог]]. 1960 йылдан [[Мәсетле районы]] [[Мәләкәҫ]] ете йыллыҡ, 1961 йылдан — [[Оло Аҡа]] һәм 1960—1995 йылдарҙа [[Яңы Мишәр]] урта мәктәптәренең [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1981), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1977). Сығышы менән Яңы Мишәр ауылынан. * [[Йәрмөхәмәтов Урал Рәшит улы]] (1977), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1999 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]ның уҡытыу мастеры, 2000—2008 йылдарҙа — өлкән уҡытыусы, ауыл хужалығын [[электр]]ләштереү һәм автоматлаштырыу факультетының декан урынбаҫары, 2013 йылдан — уҡытыусы. 2008—2013 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] Аппараты консультанты, кәңәшсеһе. Техник фәндәр кандидаты (2008). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Хәйбулла районы]] [[Подольск (Хәйбулла районы)|Подольск]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Орехов Борис Валерьевич]] (1982), ғалим-[[Тел белеме|тел белгесе]]. 2011 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның компьютер филологияһы лабораторияһы хеҙмәткәре, 2013 йылдан «Юғары иҡтисад мәктәбе» ғилми тикшеренеүҙәр университеты уҡытыусыһы. [[Башҡорт теле]]ндәге фольклорҙың электрон архивын (2011) һәм «Башҡорт теленең поэзия корпусы»н (2013) төҙөүсе, [[Норвегия]]ның «RuN-Euro» корпусын ([[2010]]) һәм «[[Рус теле]]нең милли корпусы»н төҙөүҙә ҡатнашыусы. «Назиров архивы» исемле электрон журналдың баш мөхәррире. Филология фәндәре кандидаты (2008). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Имай Насыри]] (1898—29.03.1942), [[Журналистика|журналист]] һәм [[яҙыусы]]. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. 1925, 1926 йылдарҙа хәҙерге [[«Ағиҙел» журналы|«Ағиҙел»]], 1925—1931 йылдарҙа — [[«Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы]] мөхәррире. 1934 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Сәйәси репрессия ҡорбаны. * [[Әхнәф Байрамов]] (1923—18.02.2010), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яҙыусы. ВЦСПС һәм [[СССР Яҙыусылар союзы]] премияһы лауреаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1983). 1‑се (1985) һәм 2‑се (1944) дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943, 1945) ордены кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Саттаров Мәҡсүт Мостафа улы]] (1928—27.10.1997), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]‑[[нефть|нефтсе]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп [[уҡытыусы]]һы. Техник фәндәр докторы (1966), профессор (1969). [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1984), [[БАССР]]‑ҙың атҡаҙанған нефтсеһе (1967), [[СССР]]‑ҙың почётлы нефтсеһе (1974). [[И. М. Губкин |И. М. Губкин исемендәге премия]] лауреаты (1983). Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971, 1981).Сығышы менән [[Татар АССР-ы]]ның Октябрь-Бүләк ауылынан. * [[Митрофанов Николай Иванович]] (1938—8.04.2006), [[Ветеринария|ветфельдшер]], механизатор. 1961 йылдан [[Әбйәлил районы]] «Йәнгел» совхозы ветфельдшеры, 1965 йылдан һауын гурты бригадиры, 1968 йылдан һәм 1993—1996 йылдарҙа — тракторсы. Башҡорт АССР-ы [[ауыл хужалығы]]ның атҡаҙанған механизаторы (1987). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Шарлыҡ районы]] Ялсыҡай ауылынан. * [[Сергеев Владислав Сергеевич]] (1973), [[Биология|биолог]]-ғалим. «Башинком» предприятиеһы директорының [[фән]] буйынса урынбаҫары, бер үк ваҡытта [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2010), ауыл хужалығы фәндәре кандидаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ауырғазы районы]]ның [[Сыуаш Нуғаҙағы]] ауылынан. * [[Хажин Айбулат Вәкил улы]] (1973), [[Педагогика|педагог]]-ғалим, [[дәүләт]] хеҙмәткәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәтсе. 2019 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф министры. Башҡортостан Республикаһының 7-се саҡырылыш (2023—2028) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Педагогия фәндәре кандидаты, доцент (2001). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы. * [[Иванов Антон Сергеевич]] (1983), [[спорт]]сы, [[фехтование|фехтовальщик]]. 2004—2010 йылдарҙа [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең спорт мастеры (2000) һәм халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2006). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Ғәзиев Ислам Гәрәй улы]] (1929), хеҙмәт ветераны. 1949—1989 йылдарҙа «Востокнефтепроводстрой»» тресының ер ҡаҙыу эштәре буйынса махсуслашҡан идаралығының экскаватор машинисы һәм бригадиры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1975). [[СССР]]-ҙың газ сәнәғәте отличнигы (1974). * [[Ризван Хажиев]] (1939—27.10.2013), дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим-филолог, журналист һәм яҙыусы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның XII саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты (1990—1995). Филология фәндәре кандидаты (1987), доцент. 1969 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1992) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1991) Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] исемендәге (1999) һәм [[Мәсетле районы]]ның [[Рәшит Әхтәри]] исемендәге (2004) премиялар лауреаты. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Йомағолов Гәрәй Миңлеғәли улы]] (1959), педагог, мәғариф өлкәһе эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1997—2002 йылдарҙа [[Бөрйән районы]] мәғариф бүлеге етәксеһе, 2009 йылдан — [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылы мәктәбе директоры. Район Советы депутаты. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2002) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2010). Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Собханғол]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:30 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1882 йыл]]: Ганс Гейгер, [[Германия]] [[Физика|физигы]]. * [[1895 йыл]]: Александр Василевский, [[Советтар Союзы]]ның хәрби эшмәкәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1964 йыл]]: Моника Беллуччи, [[Италия]] актёры. * [[1994 йыл]]: [[Әлиә Мостафина]], [[Рәсәй]] [[Гимнастика|гимнасы]]. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:29 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1912 йыл]]: Патрик Уайт, [[Австралия]] яҙыусыһы. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И30]] [[Категория:30 сентябрь]] emw2quzpezsrr3g3cmtwgk7us0qsb3b 0 67470 1306513 1254992 2026-09-28T07:40:21Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү, аныҡлаштырыу 1306513 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''1 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 274-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 275-се). Йыл аҙағына тиклем 91 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: Оло йәштәгеләр көнө. ** [[Музыка]] көнө. * {{Ер}} [[Ер]]: [[Астрономия]] көнө. ** [[Балет]] көнө. ** Вегетарианлыҡ көнө. ** Йылмайыу көнө. ** {{comment|Йәйәү йөрөү көнө|День ходьбы}}. ** Какао һәм [[шоколад]] көнө. ** [[Ҡәһүә]] көнө. ** Ҡабатлау таблицаһы көнө. ** Почта открыткаһының тыуған көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Сәс]] көнө. * {{Флагификация|Боливия}}: Ағас ултыртыу көнө. * {{Флагификация|Бөйөк Британия}}: [[Шиғриәт]] көнө. * {{Камерун}} [[Камерун]]: Берләшеү көнө. * {{Флагификация|Кипр}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Ҡытай}} [[Ҡытай]]: [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]] ойошторолған көн. * {{Флагификация|Молдова}}: [[Шарап]] көнө. * {{Нигерия}} [[Нигерия]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Сингапур}}: [[Бала]]лар көнө. * {{Флагификация|Япония}}: Япон шарабы көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: Геронтологтар көнө. * {{Флагификация|Көньяҡ Корея}}: Ҡораллы көстәр көнө. * {{Рәсәй}} [[Рәсәй]]: Ҡоро ер ғәскәрҙәре көнө. * {{Үзбәкстан}} [[Үзбәкстан]]: [[Уҡытыусы]]лар һәм остаздар көнө. * {{Флагификация|Эстония}}: Урындағы үҙидара көнө. * {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Прокуратура хеҙмәткәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1830 йыл]]: [[Александр Пушкин]] [[Евгений Онегин|«Евгений Онегин» романын]] тамамлай. * [[1988 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзы]] [[Футбол буйынса СССР Олимпия йыйылма командаһы|футбол командаһы]] [[Олимпия уйындарында СССР|Олимпия]] чемпионы була. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1967 йыл]]: [[Өфө]]лә 25 метрлы [[йөҙөү]] бассейнлы «Буревестник» физкультура йорто асыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Пугаев Степан Александрович]] (1910—28.12.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир. Уҡсылар полкының отделение командиры, сержант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). * [[Кобзев Николай Никифорович]] (1925—1991), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан [[хәрби хеҙмәткәр]]. Гвардия полковнигы (1980). [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры.  {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Куповых Пётр Николаевич]] (1930—26.05.1985), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]]. 1958 йылдан [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский ҡалаһындағы]] Бөтә Союз геологик разведка скважиналарын геофизик өйрәнеү ғилми-тикшеренеү һәм проект-конструкторлыҡ институтының өлкән инженеры, отряд начальнигы, 1965 йылдан — баш геофизигы, 1975—1983 йылдарҙа лаборатория мөдире. Техник фәндәр кандидаты (1975). [[СССР-ҙың Дәүләт премияһы]] лауреаты (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Балаҡатай районы]] [[Иҫке Балаҡатай]] ауылынан. * [[Зөфәр Сабирйәнов]] (1935—24.12.2014), [[Журналистика|журналист]], [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Балтас районы]] [[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]] ауылынан. * [[Биғлова Рәйсә Йыһандар ҡыҙы]] (1950), [[Органик химия|химик-органик]]-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1999), профессор. (2000). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2011), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР‑ҙың]] уйлап табыусыһы (1986). * [[Никон II ]] (донъяуи исеме [[Васюков Николай Николаевич]]; 1950), дин эшмәкәре, [[Өфө]] һәм [[Стәрлетамаҡ]] митрополиты, дини тәғлимәт кандидаты. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2000) һәм [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2011) ордендары, христиан сиркәүе наградалары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Тамбов өлкәһе]]нең Марьевка ауылынан. * [[Белов Владимир Викторович]] (1960), [[Рәсәй]]ҙең [[опера]] [[йыр]]сыһы (тенор). 2003—2010 йылдарҙа Милли симфоник оркестр директоры. [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы|Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған]] (2003), [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы|Башҡортостан Республикаһының халыҡ]] (1994) артисы, М. И. Глинка исемендәге халыҡ-ара конкурс лауреаты (1993). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Бикҡужина Тутыя Әғзәм ҡыҙы]] (1926—3.09.2008), [[Педагогика|педагог]]-[[фән|ғалим]]. 1965—2000 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]] уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1972), доцент. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1986). * [[Кормильцева Таисия Михайловна]] (1936), педагог. 1965—2003 йылдарҙа [[Күмертау]] ҡалаһы 9-сы урта мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған уҡытыусыһы (1980) һәм мәғариф отличнигы (1976). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Аҡтуғанов Фирҙәүес Сәләм улы]] (1941), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Химик технология|химик-технолог]]. 1961—2004 йылдарҙа Салауат нефть химияһы заводы хеҙмәткәре. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған рационализаторы (1992), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] почётлы нефтехимигы (1991) һәм СССР рационализаторы (1987), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Миәкә районы]] [[Өршәкбаш-Ҡарамалы]] ауылынан. * [[Ефимова Сталина Семеновна]] (1941), педагог. 2008 йылға тиклем Күмертау ҡалаһы 3-сө урта мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1988). * [[Каманин Валерий Александрович]] (1946—25.03.2006), энергетик. 1986—2001 йылдарҙа Салауат ТЭЦ-ы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (1996). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ғафури районы]] [[Красноусол]] ауылынан. * [[Энгельс Ҡолмөхәмәтов]] (1951), дәүләт, комсомол һәм хужалыҡ органдары хеҙмәткәре, иҡтисадсы-ғалим. [[Федераль йыйылыш|Рәсәй Федераль Йыйылышының]] бишенсе саҡырылыш [[Дәүләт думаһы|Дәүләт Думаһы]] (2007—2011), Башҡортостан Республикаһының беренсе, икенсе һәм бишенсе саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2007). Һалым полицияһының отставкалағы генерал-лейтенанты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы, СССР-ҙың [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] һәм Башҡортостандың [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары кавалеры. * [[Петрова Лидия Викторовна]] (1956), табип-акушер-гинеколог, йәмәғәтсе. 1993 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала дауаханаһы табибы, бер үк ваҡытта 2001 йылдан һаулыҡ һаҡлау хеҙмәтсәндәре профсоюзының ҡала комитеты рәйесе. 1999—2004 йылдарҙа ҡала советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Ташлыкүл (Ауырғазы районы)|Ташлыкүл]] ауылынан. * [[Белоусов Артём Васильевич]] (1981), [[спорт]]сы. 2005—2009 йылдарҙа [[Конькиҙа йүгереү спорты|конькиҙа уҙышыу]] буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Бөтә донъя универсиадаһында ҡатнашыусы ([[Ҡытай]], Харбин, 2009). Рәсәй чемпионы (2009) һәм Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Сығышы менән Салауат ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Рычков Пётр Иванович]] (1712—15.10.1777), [[Рәсәй империяһы]] [[фән|ғалимы]], [[География|географ]], [[иҡтисад]]сы, [[тарих]]сы, сауҙәгәр. [[Санкт-Петербург]] Фәндәр академияһының беренсе ағза-корреспонденты (1759). Коллегия советнигы (1751). Башҡортостан тарихын өйрәнеүсе, [[Көньяҡ Урал]]дың географияһы, иҡтисады, этнографияһы буйынса энциклопедик хеҙмәт һаналған «Ырымбур губернаһы топографияһы»ның авторы. * [[Маннанов Шакир Фәтих улы]] (1917—23.04.1973), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. Уҡсылар полкының тоҫҡаусыһы, орудие командиры, старшина. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. Ил буйынса ошо орден менән дүрт тапҡыр бүләкләнгән 29 һуғышсының береһе. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Байсыуаҡов Миңлеғәли Барый улы]] (1932—2.09.2001), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1947—1987 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һаҡмар» колхозының мал ҡараусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1966). Сығышы менән ошо райондың [[Исмаҡай (Баймаҡ районы)|Исмаҡай]] ауылынан. * [[Ғәлимова Венера Хәким ҡыҙы]] (1937), [[балет]] артисы, [[Педагогика|педагог]]. 1956—1976 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы, 1985—2011 йылдарҙа [[Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография колледжы|Рудольф Нуриев исемендәге хореография училищеһы]]ның (2009 йылдан колледж) уҡытыусы-методисы. 1961 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (1998) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ (1975) артисы. * [[Каплун Любовь Фёдоровна]] (1937—5.03.2011), педагог. 1956 йылдан [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре, шул иҫәптән 1959—1996 йылдарҙа [[Яңы Ергән]] урта мәктәбе уҡытыусыһы. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1985). Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Хәйруллин Гриф Тимурзаһит улы]] (1937), ғалим-педагог, йәмәғәтсе. 1955 йылдан Башҡорт АССР-ы, 1960 йылдан [[Үзбәкстан|Үзбәк ССР-ы]], 1976 йылдан [[Ҡаҙаҡ ССР-ы]] мәктәптәре уҡытыусыһы, директоры; 1986 йылдан Ҡазаҡ милли педагогия институты уҡытыусыһы, мәктәп етәкселәре квалификацияһын күтәреү факультеты деканы. Ҡаҙағстандың [[Башҡорттар|башҡорт]] һәм [[Татарҙар|татар]] милли-мәҙәни үҙәктәре ассоцияцияһының вице-президенты, [[Алматы өлкәһе]] башҡорт һәм татар мәҙәни үҙәге рәйесе. Педагогия фәндәре докторы (1992, профессор (1994). [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[Ҡаҙағстан Республикаһы]]ның почётлы мәғариф хеҙмәткәре, [[Үзбәкстан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Ҡаҙаҡлар]] ауылынан. * [[Шәмсиева Фзуа Вәкил ҡыҙы]] (1937), педагог. 1959—1994 йылдарҙа [[Мәсетле районы]] [[Оло Аҡа]] урта мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Карамов Фәйзелғаян Баян улы]] (1942—2021), [[Ҡариҙел районы]] «Үрнәк» колхозының элекке механизаторы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. * [[Насиров Хәлим Мосауир улы]] (1942—24.10.2003), ғалим-[[Фармакология|фармаколог]]. 1970 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты|Башҡорт дәүләт медицина униерситеты]] уҡытыусыһы, 1978 йылдан — үҙәк ғилми тикшеренеү лабораторияһы мөдире, 1985 йылдан — [[фармакология]] факультеты деканы, бер үк ваҡытта 1987 йылдан 2-се фармакология кафедраһы мөдире. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әлшәй районы]]ның [[Ыҫлаҡ (Әлшәй районы)|Ыҫлаҡ]] ауылынан. * [[Әхтәмов Бәхтиәр Әбделмән улы]] (1942—16.10.2017), тренер. 1981—2017 йылдарҙа [[Мәләүез районы]] балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең [[еңел атлетика]] буйынса өлкән тренер-уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре, [[Мәләүез]] ҡалаһы һәм Мәләүез районының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Ҡалдар]] ауылынан. * [[Баймиев Хәниф Мулла улы]] (1947), ғалим-агроном, [[ауыл хужалығы]], [[КПСС|партия]] һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1969 йылдан [[Тәтешле районы]] «Социализм» колхозының баш агрономы, партком секретары, 1975 йылдан — рәйесе; 2003 йылдан — район хакимиәте башлығы урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш (1995—1999) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Балтас]] ауылынан. * [[Абсатарова Гүзәл Рәшит ҡыҙы]] (1957), [[бейеү]]се, педагог. 1973 йылдан [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, 1991 йылдан — уҡытыусы-репетиторы, бер уҡ ваҡытта 2004 йылдан — [[Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы]], 2008 йылдан — [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (1998) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ (1989) артисы. * [[Батанин Владимир Викторович]] (1957), [[музыка]]нт. 2003 йылдан [[Йылайыр районы]] мәҙәниәт бүлегенең концертмейстер-аккомпаниаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998). Сығышы менән ошо райондың [[Йылайыр]] ауылынан. * [[Мәғәфүрова Гүзәл Лерон ҡыҙы]] (1967), педагог. 1988 йылдан [[Ҡыйғы районы]] [[Үрге Ҡыйғы]] ауылындағы хәҙерге лицейҙың башланғыс синыфтар уҡытыусыһы, директорҙың уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2017) һәм мәғариф отличнигы (1998). Рәсәй Федерацияһы «Мәғариф» өҫтөнлөклө проектының «Илдең иң яҡшы уҡытыусылары» конкурсы еңеүсеһе (2007). Сығышы менән ошо ауылдан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Ғәббәсов Әсхәт Нәби улы]] (1923—17.02.2016), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]] һәм [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1945 йылдан [[Яңауыл районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы, 1966—1971 йылдарҙа «Ленин юлы» колхозы рәйесе, 1980—1990 йылдарҙа [[Киҫәкҡайын]] урта мәктәбе директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Райондың почётлы гражданы (2015). Сығышы менән [[Ҡыҙылъяр (Яңауыл районы)|Ҡыҙылъяр]] ауылынан. * [[Черепахин Сергей Павлович]] (1923—4.02.1989), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының пулемёт расчёты командиры, гвардия сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡариҙел районы]] [[Байҡы (Ҡариҙел районы)|Байҡы]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ҡәйүмов Мәхәсим Әхмәтсолтан улы]] (1928—21.02.1999), [[нефть|нефтсе]]. 1957—1988 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу идаралығы машинисы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Илеш районы]]ның [[Иләкшиҙе]] ауылынан. * [[Григорьев Иван Васильевич]] (1933—6.05.2014), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1975—2014 йылдарҙа — [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районындағы]] [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы]] «Россия» дәүләт токомсолоҡ заводы (артабан ауыл хужалығы етештереү кооперативы) директоры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сосновка районының почётлы гражданы (1995). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Хәйбулла районы]] [[Савельевка (Хәйбулла районы)|Савельевка]] ауылынан. * [[Ғималов Камил Мәғәфүр улы]] (1938—24.11.2004), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]. 1955—1997 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1977—1981 йылдарҙа [[нефть эшкәртеү заводы]] директоры. [[Ленин ордены|Ленин]] (1974) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Салауат районы]]ның [[Таймый]] ауылынан. * [[Мелентьев Николай Петрович]] (1938), механизатор. 1961—2000 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] «Заветы Ильича» колхозы механизаторы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1979). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Белорет районы]]ның [[Үҙән (Башҡортостан)|Үҙән]] ауылынан. * [[Мөлөков Харис Яҡуп улы]] (1938—28.10.2012), [[Физика|физик]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001). * [[Басырова Роза Билал ҡыҙы]] (1948), педагог. 1968—2006 йылдарҙа Хәйбулла районы [[Өфө (Хәйбулла районы)|Өфө]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1991). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Йылайыр районы]]ның [[Юлдыбай (Йылайыр районы)|Юлдыбай]] ауылынан. * [[Таң Йәнекәев]] (1948), театр рәссамы. 1980 йылдан [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]]ның баш рәссамы, 2000 йылдан — Ырымбур дәүләт өлкә драма театры рәссамы. Рәсәйҙең халыҡ рәссамы (2021), Башҡорт АССР-ының (1980) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1994) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Рәсәйҙең Дәүләт премияһы (1996) һәм [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] (1981) лауреаты. * [[Хисаметдинов Рафаил Сафа улы]] (1948), инженер, үҙешмәкәр сәнғәттә ҡатнашыусы. 1971 йылдан [[Дүртөйлө районы]] «Рассвет» колхозының баш инженеры; 1976 йылдан «Сельхозтехника» район берекмәһенең инженер-технологы, 1980 йылдан ремонт оҫтаханаһы мөдире; 2007—2011 йылдарҙа «Башкирская» МТС-ының Дүртөйлө филиалы инженеры. Башҡорт АССР-ы делегацияһы составында РСФСР-ҙың [[Молдавия ССР-ы]]ндағы әҙәбиәт һәм сәнғәт көндәрендә ҡатнашыусы (1972). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Илеш районы]]ның [[Яңы Аташ]] ауылынан. * [[Хисамова Миңлегөл Сәлимйән ҡыҙы]] (1948), педагог, шағир. Өфө ҡалаһының 28-се коррекцион интернат-мәктәбенең элекке тәрбиәсеһе. 1993 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре. * [[Девейкина Любовь Федоровна]] (1958), инженер-технолог, [[Күмертау авиация етештереү предприятиеһы]]ның элекке баш металлург урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған металлургы. * [[Семёнов Геннадий Викторович]] (1958), юрист, ауыл хужалығы хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1997 йылдан [[Иглин районы]]ның хәҙерге «Агро-весна» йәмғиәте директоры. Район советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2013), райондың почётлы гражданы (2019). Сығышы менән [[Сыуаш-Ҡобау]] ауылынан. * [[Безруков Сергей Михайлович]] (1968), [[Агрономия|агроном]], ауыл хужалығы һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1983 йылдан (өҙөклөк менән) Иглин районы «Восход» колхозы тракторсыһы, «Строитель» совхозы механизаторы; 1993 йылдан «Искра» хужалығы етәксеһе; 2000 йылдан район хакимиәте башлығы урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2004). Сығышы менән ошо райондың [[Михайловка (Иглин районы)|Михайловка]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Крашенников Ипполит Михайлович]] (1884—27.10.1947), ғалим-геоботаник һәм фитогеограф. СССР Фәндәр академияһының [[Башҡортостан]] комплекслы экспедицияһы составында үҫемлектәрҙең республика биләмәләрендә таралыуын һәм характерын билдәләүсе дөйөм физик‑географик шарттарҙы өйрәнеүсе, үҫемлектәрҙең зональ төрҙәрен тасуирлаусы. Биология фәндәре докторы (1934), профессор (1939). [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1947). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1945). Сығышы менән [[Силәбе]] ҡалаһынан. * [[Шәрипов Айрат Хәйҙәр улы]] (1929—9.01.2015), ғалим-химик‑технолог. 1960 йылдан Нефтехимия производстволары ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1968 йылдан – лаборатория мөдире; 1993—2008 йылдарҙа — Нефтехимия һәм катализ институтында ғилми төркөм етәксеһе һәм төп ғилми хеҙмәткәр. Техник фәндәр кандидаты (1965). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1979). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Саҡмағош районы]] [[Имәнлеҡул]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғәзим Шафиҡов]] (1939—28.01.2009), [[Башҡортостан]]дың [[рус теле]]ндә ижад иткән [[шиғриәт|шағиры]]. [[Проза]]ик, [[драма (жанр)|драматург]], сценарист, публицист, [[тәржемә]]се һәм фольклорсы. 1977 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2004). [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1992), Сергей Чекмарёв исемендәге (1989), Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге (1992), [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия|Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге]] (1995), [[Рәми Ғарипов исемендәге премия|Рәми Ғарипов исемендәге]] (1998) премиялар лауреаты. * [[Маркушев Михаил Вячеславович]] (1959), инженер‑механик. 1981 йылдан «Тантал» махсус конструкторлыҡ‑технология бюроһы хеҙмәткәре, 1990 йылдан — Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1995 йылдан — сектор мөдире, 2007 йылдан — лабораторя мөдире. [[Башҡортостандың коммунистик йәштәр союзы|Башҡортостан комсомолы]] премияһы лауреаты (1987). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Назаров Айрат Әхмәт улы]] (1959), ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика‑математика фәндәре докторы (1999). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ейәнсура районы]] [[Байыш (Ейәнсура районы)|Байыш]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:1 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1754]]: Павел I, [[Рәсәй]] императоры. * [[1881]]: Уильям Боинг, [[Франция]] авиаконструкторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1975]]: Сулпан Хаматова, [[Рәсәй]] актёры. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:1 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1971]]: [[Сыртланова Мәғүбә Хөсәйен ҡыҙы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби осоусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1946). * [[1976]]: [[Сөләймәнов Фәтҡелҡадир Мостафа улы]], башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы, яҙыусы, төркиәтсе. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[2009]]: [[Зәйтүнә Насретдинова]], [[башҡорт]] балеринаһы, педагог. [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1955). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К01]] [[Категория:1 октябрь]] t59vb4ap0e5ljvsbaupknnqj764e62z 1306514 1306513 2026-09-28T07:51:24Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү 1306514 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''1 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 274-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 275-се). Йыл аҙағына тиклем 91 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: Оло йәштәгеләр көнө. ** [[Музыка]] көнө. * {{Ер}} [[Ер]]: [[Астрономия]] көнө. ** [[Балет]] көнө. ** Вегетарианлыҡ көнө. ** Йылмайыу көнө. ** {{comment|Йәйәү йөрөү көнө|День ходьбы}}. ** Какао һәм [[шоколад]] көнө. ** [[Ҡәһүә]] көнө. ** Ҡабатлау таблицаһы көнө. ** Почта открыткаһының тыуған көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Сәс]] көнө. * {{Флагификация|Боливия}}: Ағас ултыртыу көнө. * {{Флагификация|Бөйөк Британия}}: [[Шиғриәт]] көнө. * {{Камерун}} [[Камерун]]: Берләшеү көнө. * {{Флагификация|Кипр}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Ҡытай}} [[Ҡытай]]: [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]] ойошторолған көн. * {{Флагификация|Молдова}}: [[Шарап]] көнө. * {{Нигерия}} [[Нигерия]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Сингапур}}: [[Бала]]лар көнө. * {{Флагификация|Япония}}: Япон шарабы көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: Геронтологтар көнө. * {{Флагификация|Көньяҡ Корея}}: Ҡораллы көстәр көнө. * {{Рәсәй}} [[Рәсәй]]: Ҡоро ер ғәскәрҙәре көнө. * {{Үзбәкстан}} [[Үзбәкстан]]: [[Уҡытыусы]]лар һәм остаздар көнө. * {{Флагификация|Эстония}}: Урындағы үҙидара көнө. * {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Прокуратура хеҙмәткәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1830 йыл]]: [[Александр Пушкин]] [[Евгений Онегин|«Евгений Онегин» романын]] тамамлай. * [[1988 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзы]] [[Футбол буйынса СССР Олимпия йыйылма командаһы|футбол командаһы]] [[Олимпия уйындарында СССР|Олимпия]] чемпионы була. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1967 йыл]]: [[Өфө]]лә 25 метрлы [[йөҙөү]] бассейнлы «Буревестник» физкультура йорто асыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Пугаев Степан Александрович]] (1910—28.12.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир. Уҡсылар полкының отделение командиры, сержант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). * [[Кобзев Николай Никифорович]] (1925—1991), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан [[хәрби хеҙмәткәр]]. Гвардия полковнигы (1980). [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры.  {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Куповых Пётр Николаевич]] (1930—26.05.1985), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]]. 1958 йылдан [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский ҡалаһындағы]] Бөтә Союз геологик разведка скважиналарын геофизик өйрәнеү ғилми-тикшеренеү һәм проект-конструкторлыҡ институтының өлкән инженеры, отряд начальнигы, 1965 йылдан — баш геофизигы, 1975—1983 йылдарҙа лаборатория мөдире. Техник фәндәр кандидаты (1975). [[СССР-ҙың Дәүләт премияһы]] лауреаты (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Балаҡатай районы]] [[Иҫке Балаҡатай]] ауылынан. * [[Зөфәр Сабирйәнов]] (1935—24.12.2014), [[Журналистика|журналист]], [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Балтас районы]] [[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]] ауылынан. * [[Биғлова Рәйсә Йыһандар ҡыҙы]] (1950), [[Органик химия|химик-органик]]-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1999), профессор. (2000). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2011), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР‑ҙың]] уйлап табыусыһы (1986). * [[Никон II ]] (донъяуи исеме [[Васюков Николай Николаевич]]; 1950), дин эшмәкәре, [[Өфө]] һәм [[Стәрлетамаҡ]] митрополиты, дини тәғлимәт кандидаты. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2000) һәм [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2011) ордендары, христиан сиркәүе наградалары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Тамбов өлкәһе]]нең Марьевка ауылынан. * [[Белов Владимир Викторович]] (1960), [[Рәсәй]]ҙең [[опера]] [[йыр]]сыһы (тенор). 2003—2010 йылдарҙа Милли симфоник оркестр директоры. [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы|Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған]] (2003), [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы|Башҡортостан Республикаһының халыҡ]] (1994) артисы, М. И. Глинка исемендәге халыҡ-ара конкурс лауреаты (1993). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Бикҡужина Тутыя Әғзәм ҡыҙы]] (1926—3.09.2008), [[Педагогика|педагог]]-[[фән|ғалим]]. 1965—2000 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]] уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1972), доцент. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1986). * [[Кормильцева Таисия Михайловна]] (1936), педагог. 1965—2003 йылдарҙа [[Күмертау]] ҡалаһы 9-сы урта мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған уҡытыусыһы (1980) һәм мәғариф отличнигы (1976). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Аҡтуғанов Фирҙәүес Сәләм улы]] (1941), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Химик технология|химик-технолог]]. 1961—2004 йылдарҙа Салауат нефть химияһы заводы хеҙмәткәре. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған рационализаторы (1992), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] почётлы нефтехимигы (1991) һәм СССР рационализаторы (1987), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Миәкә районы]] [[Өршәкбаш-Ҡарамалы]] ауылынан. * [[Ефимова Сталина Семеновна]] (1941), педагог. 2008 йылға тиклем Күмертау ҡалаһы 3-сө урта мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1988). * [[Каманин Валерий Александрович]] (1946—25.03.2006), энергетик. 1986—2001 йылдарҙа Салауат ТЭЦ-ы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (1996). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ғафури районы]] [[Красноусол]] ауылынан. * [[Энгельс Ҡолмөхәмәтов]] (1951), дәүләт, комсомол һәм хужалыҡ органдары хеҙмәткәре, иҡтисадсы-ғалим. [[Федераль йыйылыш|Рәсәй Федераль Йыйылышының]] бишенсе саҡырылыш [[Дәүләт думаһы|Дәүләт Думаһы]] (2007—2011), Башҡортостан Республикаһының беренсе, икенсе һәм бишенсе саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2007). Һалым полицияһының отставкалағы генерал-лейтенанты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы, СССР-ҙың [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] һәм Башҡортостандың [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары кавалеры. * [[Петрова Лидия Викторовна]] (1956), табип-акушер-гинеколог, йәмәғәтсе. 1993 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала дауаханаһы табибы, бер үк ваҡытта 2001 йылдан һаулыҡ һаҡлау хеҙмәтсәндәре профсоюзының ҡала комитеты рәйесе. 1999—2004 йылдарҙа ҡала советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Ташлыкүл (Ауырғазы районы)|Ташлыкүл]] ауылынан. * [[Белоусов Артём Васильевич]] (1981), [[спорт]]сы. 2005—2009 йылдарҙа [[Конькиҙа йүгереү спорты|конькиҙа уҙышыу]] буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Бөтә донъя универсиадаһында ҡатнашыусы ([[Ҡытай]], Харбин, 2009). Рәсәй чемпионы (2009) һәм Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Сығышы менән Салауат ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Рычков Пётр Иванович]] (1712—15.10.1777), [[Рәсәй империяһы]] [[фән|ғалимы]], [[География|географ]], [[иҡтисад]]сы, [[тарих]]сы, сауҙәгәр. [[Санкт-Петербург]] Фәндәр академияһының беренсе ағза-корреспонденты (1759). Коллегия советнигы (1751). Башҡортостан тарихын өйрәнеүсе, [[Көньяҡ Урал]]дың географияһы, иҡтисады, этнографияһы буйынса энциклопедик хеҙмәт һаналған «Ырымбур губернаһы топографияһы»ның авторы. * [[Маннанов Шакир Фәтих улы]] (1917—23.04.1973), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. Уҡсылар полкының тоҫҡаусыһы, орудие командиры, старшина. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. Ил буйынса ошо орден менән дүрт тапҡыр бүләкләнгән 29 һуғышсының береһе. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Байсыуаҡов Миңлеғәли Барый улы]] (1932—2.09.2001), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1947—1987 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һаҡмар» колхозының мал ҡараусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1966). Сығышы менән ошо райондың [[Исмаҡай (Баймаҡ районы)|Исмаҡай]] ауылынан. * [[Ғәлимова Венера Хәким ҡыҙы]] (1937), [[балет]] артисы, [[Педагогика|педагог]]. 1956—1976 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡорт дәүләт академия опера һәм балет театры]] солисы, 1985—2011 йылдарҙа [[Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография колледжы|Рудольф Нуриев исемендәге хореография училищеһының]] (2009 йылдан колледж) методист-уҡытыусыһы. 1961 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы|Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған]] (1998) һәм [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы|Башҡорт АССР-ының халыҡ]] (1975) артисы. * [[Каплун Любовь Фёдоровна]] (1937—5.03.2011), педагог. 1956 йылдан [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре, шул иҫәптән 1959—1996 йылдарҙа [[Яңы Ергән]] урта мәктәбе уҡытыусыһы. [[РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы|РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы]] (1985). Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Хәйруллин Гриф Тимурзаһит улы]] (1937), педагог-ғалим, йәмәғәтсе. 1955 йылдан [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]], 1960 йылдан [[Үзбәкстан|Үзбәк ССР-ы]], 1976 йылдан [[Ҡаҙаҡ ССР-ы]] мәктәптәре уҡытыусыһы, [[мәктәп директоры|директоры]]; 1986 йылдан Ҡаҙаҡ милли педагогия институты уҡытыусыһы, мәктәп етәкселәре квалификацияһын күтәреү факультеты деканы. Ҡаҙағстандың [[Башҡорттар|башҡорт]] һәм [[Татарҙар|татар]] милли-мәҙәни үҙәктәре ассоцияцияһының вице-президенты, [[Алматы өлкәһе]] башҡорт һәм татар мәҙәни үҙәге рәйесе. Педагогия фәндәре докторы (1992, профессор (1994). [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[Ҡаҙағстан Республикаһы]]ның почётлы мәғариф хеҙмәткәре, [[Үзбәкстан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Ҡаҙаҡлар]] ауылынан. * [[Шәмсиева Фзуа Вәкил ҡыҙы]] (1937), педагог. 1959—1994 йылдарҙа [[Мәсетле районы]] [[Оло Аҡа]] урта мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Карамов Фәйзелғаян Баян улы]] (1942—2021), [[Ҡариҙел районы]] «Үрнәк» колхозының элекке механизаторы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. * [[Насиров Хәлим Мосауир улы]] (1942—24.10.2003), [[Фармакология|фармаколог]]-ғалим. 1970 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 1978 йылдан — үҙәк ғилми тикшеренеү лабораторияһы мөдире, 1985 йылдан — [[фармакология]] факультеты деканы, бер үк ваҡытта 1987 йылдан 2-се фармакология кафедраһы мөдире. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әлшәй районы]]ның [[Ыҫлаҡ (Әлшәй районы)|Ыҫлаҡ]] ауылынан. * [[Әхтәмов Бәхтиәр Әбделмән улы]] (1942—16.10.2017), [[тренер]]. 1981—2017 йылдарҙа [[Мәләүез районы]] балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең [[еңел атлетика]] буйынса өлкән уҡытыусы-тренеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре, [[Мәләүез]] ҡалаһы һәм Мәләүез районының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Ҡалдар]] ауылынан. * [[Баймиев Хәниф Мулла улы]] (1947), агроном-ғалим, [[ауыл хужалығы]], [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[Муниципаль район (Рәсәй)|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1969 йылдан [[Тәтешле районы]] «Социализм» колхозының баш агрономы, партком секретары, 1975 йылдан — рәйесе; 2003 йылдан — район хакимиәте башлығы урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш (1995—1999) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Балтас]] ауылынан. * [[Абсатарова Гүзәл Рәшит ҡыҙы]] (1957), [[бейеү]]се, педагог. 1973 йылдан [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, 1991 йылдан — уҡытыусы-репетиторы, бер уҡ ваҡытта 2004 йылдан — [[Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы]], 2008 йылдан — [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (1998) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ (1989) артисы. * [[Батанин Владимир Викторович]] (1957), [[музыка]]нт. 2003 йылдан [[Йылайыр районы]] мәҙәниәт бүлегенең концертмейстер-аккомпаниаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998). Сығышы менән ошо райондың [[Йылайыр]] ауылынан. * [[Мәғәфүрова Гүзәл Лерон ҡыҙы]] (1967), педагог. 1988 йылдан [[Ҡыйғы районы]] [[Үрге Ҡыйғы]] ауылындағы хәҙерге лицейҙың башланғыс синыфтар уҡытыусыһы, директорҙың уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2017) һәм мәғариф отличнигы (1998). Рәсәй Федерацияһы «Мәғариф» өҫтөнлөклө проектының «Илдең иң яҡшы уҡытыусылары» конкурсы еңеүсеһе (2007). Сығышы менән ошо ауылдан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Ғәббәсов Әсхәт Нәби улы]] (1923—17.02.2016), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]] һәм [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1945 йылдан [[Яңауыл районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы, 1966—1971 йылдарҙа «Ленин юлы» колхозы рәйесе, 1980—1990 йылдарҙа [[Киҫәкҡайын]] урта мәктәбе директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Райондың почётлы гражданы (2015). Сығышы менән [[Ҡыҙылъяр (Яңауыл районы)|Ҡыҙылъяр]] ауылынан. * [[Черепахин Сергей Павлович]] (1923—4.02.1989), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының пулемёт расчёты командиры, гвардия сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡариҙел районы]] [[Байҡы (Ҡариҙел районы)|Байҡы]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ҡәйүмов Мәхәсим Әхмәтсолтан улы]] (1928—21.02.1999), [[нефть|нефтсе]]. 1957—1988 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу идаралығы машинисы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Илеш районы]]ның [[Иләкшиҙе]] ауылынан. * [[Григорьев Иван Васильевич]] (1933—6.05.2014), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1975—2014 йылдарҙа — [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районындағы]] [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы]] «Россия» дәүләт токомсолоҡ заводы (артабан ауыл хужалығы етештереү кооперативы) директоры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сосновка районының почётлы гражданы (1995). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Хәйбулла районы]] [[Савельевка (Хәйбулла районы)|Савельевка]] ауылынан. * [[Ғималов Камил Мәғәфүр улы]] (1938—24.11.2004), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]. 1955—1997 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1977—1981 йылдарҙа [[нефть эшкәртеү заводы]] директоры. [[Ленин ордены|Ленин]] (1974) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Салауат районы]]ның [[Таймый]] ауылынан. * [[Мелентьев Николай Петрович]] (1938), механизатор. 1961—2000 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] «Заветы Ильича» колхозы механизаторы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1979). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Белорет районы]]ның [[Үҙән (Башҡортостан)|Үҙән]] ауылынан. * [[Мөлөков Харис Яҡуп улы]] (1938—28.10.2012), [[Физика|физик]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001). * [[Басырова Роза Билал ҡыҙы]] (1948), педагог. 1968—2006 йылдарҙа Хәйбулла районы [[Өфө (Хәйбулла районы)|Өфө]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1991). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Йылайыр районы]]ның [[Юлдыбай (Йылайыр районы)|Юлдыбай]] ауылынан. * [[Таң Йәнекәев]] (1948), театр рәссамы. 1980 йылдан [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]]ның баш рәссамы, 2000 йылдан — Ырымбур дәүләт өлкә драма театры рәссамы. Рәсәйҙең халыҡ рәссамы (2021), Башҡорт АССР-ының (1980) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1994) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Рәсәйҙең Дәүләт премияһы (1996) һәм [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] (1981) лауреаты. * [[Хисаметдинов Рафаил Сафа улы]] (1948), инженер, үҙешмәкәр сәнғәттә ҡатнашыусы. 1971 йылдан [[Дүртөйлө районы]] «Рассвет» колхозының баш инженеры; 1976 йылдан «Сельхозтехника» район берекмәһенең инженер-технологы, 1980 йылдан ремонт оҫтаханаһы мөдире; 2007—2011 йылдарҙа «Башкирская» МТС-ының Дүртөйлө филиалы инженеры. Башҡорт АССР-ы делегацияһы составында РСФСР-ҙың [[Молдавия ССР-ы]]ндағы әҙәбиәт һәм сәнғәт көндәрендә ҡатнашыусы (1972). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Илеш районы]]ның [[Яңы Аташ]] ауылынан. * [[Хисамова Миңлегөл Сәлимйән ҡыҙы]] (1948), педагог, шағир. Өфө ҡалаһының 28-се коррекцион интернат-мәктәбенең элекке тәрбиәсеһе. 1993 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре. * [[Девейкина Любовь Федоровна]] (1958), инженер-технолог, [[Күмертау авиация етештереү предприятиеһы]]ның элекке баш металлург урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған металлургы. * [[Семёнов Геннадий Викторович]] (1958), юрист, ауыл хужалығы хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1997 йылдан [[Иглин районы]]ның хәҙерге «Агро-весна» йәмғиәте директоры. Район советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2013), райондың почётлы гражданы (2019). Сығышы менән [[Сыуаш-Ҡобау]] ауылынан. * [[Безруков Сергей Михайлович]] (1968), [[Агрономия|агроном]], ауыл хужалығы һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1983 йылдан (өҙөклөк менән) Иглин районы «Восход» колхозы тракторсыһы, «Строитель» совхозы механизаторы; 1993 йылдан «Искра» хужалығы етәксеһе; 2000 йылдан район хакимиәте башлығы урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2004). Сығышы менән ошо райондың [[Михайловка (Иглин районы)|Михайловка]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Крашенников Ипполит Михайлович]] (1884—27.10.1947), ғалим-геоботаник һәм фитогеограф. СССР Фәндәр академияһының [[Башҡортостан]] комплекслы экспедицияһы составында үҫемлектәрҙең республика биләмәләрендә таралыуын һәм характерын билдәләүсе дөйөм физик‑географик шарттарҙы өйрәнеүсе, үҫемлектәрҙең зональ төрҙәрен тасуирлаусы. Биология фәндәре докторы (1934), профессор (1939). [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1947). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1945). Сығышы менән [[Силәбе]] ҡалаһынан. * [[Шәрипов Айрат Хәйҙәр улы]] (1929—9.01.2015), ғалим-химик‑технолог. 1960 йылдан Нефтехимия производстволары ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1968 йылдан – лаборатория мөдире; 1993—2008 йылдарҙа — Нефтехимия һәм катализ институтында ғилми төркөм етәксеһе һәм төп ғилми хеҙмәткәр. Техник фәндәр кандидаты (1965). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1979). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Саҡмағош районы]] [[Имәнлеҡул]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғәзим Шафиҡов]] (1939—28.01.2009), [[Башҡортостан]]дың [[рус теле]]ндә ижад иткән [[шиғриәт|шағиры]]. [[Проза]]ик, [[драма (жанр)|драматург]], сценарист, публицист, [[тәржемә]]се һәм фольклорсы. 1977 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2004). [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1992), Сергей Чекмарёв исемендәге (1989), Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге (1992), [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия|Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге]] (1995), [[Рәми Ғарипов исемендәге премия|Рәми Ғарипов исемендәге]] (1998) премиялар лауреаты. * [[Маркушев Михаил Вячеславович]] (1959), инженер‑механик. 1981 йылдан «Тантал» махсус конструкторлыҡ‑технология бюроһы хеҙмәткәре, 1990 йылдан — Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1995 йылдан — сектор мөдире, 2007 йылдан — лабораторя мөдире. [[Башҡортостандың коммунистик йәштәр союзы|Башҡортостан комсомолы]] премияһы лауреаты (1987). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Назаров Айрат Әхмәт улы]] (1959), ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика‑математика фәндәре докторы (1999). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ейәнсура районы]] [[Байыш (Ейәнсура районы)|Байыш]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:1 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1754]]: Павел I, [[Рәсәй]] императоры. * [[1881]]: Уильям Боинг, [[Франция]] авиаконструкторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1975]]: Сулпан Хаматова, [[Рәсәй]] актёры. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:1 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1971]]: [[Сыртланова Мәғүбә Хөсәйен ҡыҙы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби осоусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1946). * [[1976]]: [[Сөләймәнов Фәтҡелҡадир Мостафа улы]], башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы, яҙыусы, төркиәтсе. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[2009]]: [[Зәйтүнә Насретдинова]], [[башҡорт]] балеринаһы, педагог. [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1955). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К01]] [[Категория:1 октябрь]] 8pjtmuew6ning9tmn23g37gv3dxeck0 1306516 1306514 2026-09-28T08:15:05Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү, аныҡлаштырыу 1306516 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''1 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 274-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 275-се). Йыл аҙағына тиклем 91 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: Оло йәштәгеләр көнө. ** [[Музыка]] көнө. * {{Ер}} [[Ер]]: [[Астрономия]] көнө. ** [[Балет]] көнө. ** Вегетарианлыҡ көнө. ** Йылмайыу көнө. ** {{comment|Йәйәү йөрөү көнө|День ходьбы}}. ** Какао һәм [[шоколад]] көнө. ** [[Ҡәһүә]] көнө. ** Ҡабатлау таблицаһы көнө. ** Почта открыткаһының тыуған көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Сәс]] көнө. * {{Флагификация|Боливия}}: Ағас ултыртыу көнө. * {{Флагификация|Бөйөк Британия}}: [[Шиғриәт]] көнө. * {{Камерун}} [[Камерун]]: Берләшеү көнө. * {{Флагификация|Кипр}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Ҡытай}} [[Ҡытай]]: [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]] ойошторолған көн. * {{Флагификация|Молдова}}: [[Шарап]] көнө. * {{Нигерия}} [[Нигерия]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Сингапур}}: [[Бала]]лар көнө. * {{Флагификация|Япония}}: Япон шарабы көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: Геронтологтар көнө. * {{Флагификация|Көньяҡ Корея}}: Ҡораллы көстәр көнө. * {{Рәсәй}} [[Рәсәй]]: Ҡоро ер ғәскәрҙәре көнө. * {{Үзбәкстан}} [[Үзбәкстан]]: [[Уҡытыусы]]лар һәм остаздар көнө. * {{Флагификация|Эстония}}: Урындағы үҙидара көнө. * {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Прокуратура хеҙмәткәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1830 йыл]]: [[Александр Пушкин]] [[Евгений Онегин|«Евгений Онегин» романын]] тамамлай. * [[1988 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзы]] [[Футбол буйынса СССР Олимпия йыйылма командаһы|футбол командаһы]] [[Олимпия уйындарында СССР|Олимпия]] чемпионы була. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1967 йыл]]: [[Өфө]]лә 25 метрлы [[йөҙөү]] бассейнлы «Буревестник» физкультура йорто асыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Пугаев Степан Александрович]] (1910—28.12.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир. Уҡсылар полкының отделение командиры, сержант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). * [[Кобзев Николай Никифорович]] (1925—1991), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан [[хәрби хеҙмәткәр]]. Гвардия полковнигы (1980). [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры.  {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Куповых Пётр Николаевич]] (1930—26.05.1985), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]]. 1958 йылдан [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский ҡалаһындағы]] Бөтә Союз геологик разведка скважиналарын геофизик өйрәнеү ғилми-тикшеренеү һәм проект-конструкторлыҡ институтының өлкән инженеры, отряд начальнигы, 1965 йылдан — баш геофизигы, 1975—1983 йылдарҙа лаборатория мөдире. Техник фәндәр кандидаты (1975). [[СССР-ҙың Дәүләт премияһы]] лауреаты (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Балаҡатай районы]] [[Иҫке Балаҡатай]] ауылынан. * [[Зөфәр Сабирйәнов]] (1935—24.12.2014), [[Журналистика|журналист]], [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Балтас районы]] [[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]] ауылынан. * [[Биғлова Рәйсә Йыһандар ҡыҙы]] (1950), [[Органик химия|химик-органик]]-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1999), профессор. (2000). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2011), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР‑ҙың]] уйлап табыусыһы (1986). * [[Никон II ]] (донъяуи исеме [[Васюков Николай Николаевич]]; 1950), дин эшмәкәре, [[Өфө]] һәм [[Стәрлетамаҡ]] митрополиты, дини тәғлимәт кандидаты. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2000) һәм [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2011) ордендары, христиан сиркәүе наградалары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Тамбов өлкәһе]]нең Марьевка ауылынан. * [[Белов Владимир Викторович]] (1960), [[Рәсәй]]ҙең [[опера]] [[йыр]]сыһы (тенор). 2003—2010 йылдарҙа Милли симфоник оркестр директоры. [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы|Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған]] (2003), [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы|Башҡортостан Республикаһының халыҡ]] (1994) артисы, М. И. Глинка исемендәге халыҡ-ара конкурс лауреаты (1993). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Бикҡужина Тутыя Әғзәм ҡыҙы]] (1926—3.09.2008), [[Педагогика|педагог]]-[[фән|ғалим]]. 1965—2000 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]] уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1972), доцент. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1986). * [[Кормильцева Таисия Михайловна]] (1936), педагог. 1965—2003 йылдарҙа [[Күмертау]] ҡалаһы 9-сы урта мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған уҡытыусыһы (1980) һәм мәғариф отличнигы (1976). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Аҡтуғанов Фирҙәүес Сәләм улы]] (1941), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Химик технология|химик-технолог]]. 1961—2004 йылдарҙа Салауат нефть химияһы заводы хеҙмәткәре. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған рационализаторы (1992), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] почётлы нефтехимигы (1991) һәм СССР рационализаторы (1987), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Миәкә районы]] [[Өршәкбаш-Ҡарамалы]] ауылынан. * [[Ефимова Сталина Семеновна]] (1941), педагог. 2008 йылға тиклем Күмертау ҡалаһы 3-сө урта мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1988). * [[Каманин Валерий Александрович]] (1946—25.03.2006), энергетик. 1986—2001 йылдарҙа Салауат ТЭЦ-ы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (1996). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ғафури районы]] [[Красноусол]] ауылынан. * [[Энгельс Ҡолмөхәмәтов]] (1951), дәүләт, комсомол һәм хужалыҡ органдары хеҙмәткәре, иҡтисадсы-ғалим. [[Федераль йыйылыш|Рәсәй Федераль Йыйылышының]] бишенсе саҡырылыш [[Дәүләт думаһы|Дәүләт Думаһы]] (2007—2011), Башҡортостан Республикаһының беренсе, икенсе һәм бишенсе саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2007). Һалым полицияһының отставкалағы генерал-лейтенанты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы, СССР-ҙың [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] һәм Башҡортостандың [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары кавалеры. * [[Петрова Лидия Викторовна]] (1956), табип-акушер-гинеколог, йәмәғәтсе. 1993 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала дауаханаһы табибы, бер үк ваҡытта 2001 йылдан һаулыҡ һаҡлау хеҙмәтсәндәре профсоюзының ҡала комитеты рәйесе. 1999—2004 йылдарҙа ҡала советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Ташлыкүл (Ауырғазы районы)|Ташлыкүл]] ауылынан. * [[Белоусов Артём Васильевич]] (1981), [[спорт]]сы. 2005—2009 йылдарҙа [[Конькиҙа йүгереү спорты|конькиҙа уҙышыу]] буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Бөтә донъя универсиадаһында ҡатнашыусы ([[Ҡытай]], Харбин, 2009). Рәсәй чемпионы (2009) һәм Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Сығышы менән Салауат ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Рычков Пётр Иванович]] (1712—15.10.1777), [[Рәсәй империяһы]] [[фән|ғалимы]], [[География|географ]], [[иҡтисад]]сы, [[тарих]]сы, сауҙәгәр. [[Санкт-Петербург]] Фәндәр академияһының беренсе ағза-корреспонденты (1759). Коллегия советнигы (1751). Башҡортостан тарихын өйрәнеүсе, [[Көньяҡ Урал]]дың географияһы, иҡтисады, этнографияһы буйынса энциклопедик хеҙмәт һаналған «Ырымбур губернаһы топографияһы»ның авторы. * [[Маннанов Шакир Фәтих улы]] (1917—23.04.1973), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. Уҡсылар полкының тоҫҡаусыһы, орудие командиры, старшина. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. Ил буйынса ошо орден менән дүрт тапҡыр бүләкләнгән 29 һуғышсының береһе. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Байсыуаҡов Миңлеғәли Барый улы]] (1932—2.09.2001), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1947—1987 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һаҡмар» колхозының мал ҡараусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1966). Сығышы менән ошо райондың [[Исмаҡай (Баймаҡ районы)|Исмаҡай]] ауылынан. * [[Ғәлимова Венера Хәким ҡыҙы]] (1937), [[балет]] артисы, [[Педагогика|педагог]]. 1956—1976 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡорт дәүләт академия опера һәм балет театры]] солисы, 1985—2011 йылдарҙа [[Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография колледжы|Рудольф Нуриев исемендәге хореография училищеһының]] (2009 йылдан колледж) методист-уҡытыусыһы. 1961 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы|Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған]] (1998) һәм [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы|Башҡорт АССР-ының халыҡ]] (1975) артисы. * [[Каплун Любовь Фёдоровна]] (1937—5.03.2011), педагог. 1956 йылдан [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре, шул иҫәптән 1959—1996 йылдарҙа [[Яңы Ергән]] урта мәктәбе уҡытыусыһы. [[РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы|РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы]] (1985). Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Хәйруллин Гриф Тимурзаһит улы]] (1937), педагог-ғалим, йәмәғәтсе. 1955 йылдан [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]], 1960 йылдан [[Үзбәкстан|Үзбәк ССР-ы]], 1976 йылдан [[Ҡаҙаҡ ССР-ы]] мәктәптәре уҡытыусыһы, [[мәктәп директоры|директоры]]; 1986 йылдан Ҡаҙаҡ милли педагогия институты уҡытыусыһы, мәктәп етәкселәре квалификацияһын күтәреү факультеты деканы. Ҡаҙағстандың [[Башҡорттар|башҡорт]] һәм [[Татарҙар|татар]] милли-мәҙәни үҙәктәре ассоцияцияһының вице-президенты, [[Алматы өлкәһе]] башҡорт һәм татар мәҙәни үҙәге рәйесе. Педагогия фәндәре докторы (1992, профессор (1994). [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[Ҡаҙағстан Республикаһы]]ның почётлы мәғариф хеҙмәткәре, [[Үзбәкстан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Ҡаҙаҡлар]] ауылынан. * [[Шәмсиева Фзуа Вәкил ҡыҙы]] (1937), педагог. 1959—1994 йылдарҙа [[Мәсетле районы]] [[Оло Аҡа]] урта мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Карамов Фәйзелғаян Баян улы]] (1942—2021), [[Ҡариҙел районы]] «Үрнәк» колхозының элекке механизаторы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. * [[Насиров Хәлим Мосауир улы]] (1942—24.10.2003), [[Фармакология|фармаколог]]-ғалим. 1970 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 1978 йылдан — үҙәк ғилми тикшеренеү лабораторияһы мөдире, 1985 йылдан — [[фармакология]] факультеты деканы, бер үк ваҡытта 1987 йылдан 2-се фармакология кафедраһы мөдире. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әлшәй районы]]ның [[Ыҫлаҡ (Әлшәй районы)|Ыҫлаҡ]] ауылынан. * [[Әхтәмов Бәхтиәр Әбделмән улы]] (1942—16.10.2017), [[тренер]]. 1981—2017 йылдарҙа [[Мәләүез районы]] балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең [[еңел атлетика]] буйынса өлкән уҡытыусы-тренеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре, [[Мәләүез]] ҡалаһы һәм Мәләүез районының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Ҡалдар]] ауылынан. * [[Баймиев Хәниф Мулла улы]] (1947), агроном-ғалим, [[ауыл хужалығы]], [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[Муниципаль район (Рәсәй)|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1969 йылдан [[Тәтешле районы]] «Социализм» колхозының баш агрономы, партком секретары, 1975 йылдан — рәйесе; 2003 йылдан — район хакимиәте башлығы урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш (1995—1999) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Балтас]] ауылынан. * [[Абсатарова Гүзәл Рәшит ҡыҙы]] (1957), [[бейеү]]се, педагог. 1973 йылдан [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, 1991 йылдан — уҡытыусы-репетиторы, бер уҡ ваҡытта 2004 йылдан — [[Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы]], 2008 йылдан — [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (1998) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ (1989) артисы. * [[Батанин Владимир Викторович]] (1957), [[музыка]]нт. 2003 йылдан [[Йылайыр районы]] мәҙәниәт бүлегенең концертмейстер-аккомпаниаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998). Сығышы менән ошо райондың [[Йылайыр]] ауылынан. * [[Мәғәфүрова Гүзәл Лерон ҡыҙы]] (1967), педагог. 1988 йылдан [[Ҡыйғы районы]] [[Үрге Ҡыйғы]] ауылындағы хәҙерге лицейҙың башланғыс синыфтар уҡытыусыһы, директорҙың уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2017) һәм мәғариф отличнигы (1998). Рәсәй Федерацияһы «Мәғариф» өҫтөнлөклө проектының «Илдең иң яҡшы уҡытыусылары» конкурсы еңеүсеһе (2007). Сығышы менән ошо ауылдан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Ғәббәсов Әсхәт Нәби улы]] (1923—17.02.2016), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]] һәм [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1945 йылдан хәҙерге [[Яңауыл районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы, 1966—1971 йылдарҙа «Ленин юлы» колхозы рәйесе, 1980—1990 йылдарҙа [[Киҫәкҡайын]] урта мәктәбе [[мәктәп директоры|директоры]]. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған уҡытыусыһы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Райондың почётлы гражданы (2015). Сығышы менән [[Ҡыҙылъяр (Яңауыл районы)|Ҡыҙылъяр]] ауылынан. * [[Черепахин Сергей Павлович]] (1923—4.02.1989), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының пулемёт расчёты командиры, [[Сержант|гвардия сержанты]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡариҙел районы]] [[Байҡы (Ҡариҙел районы)|Байҡы]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ҡәйүмов Мәхәсим Әхмәтсолтан улы]] (1928—21.02.1999), [[нефть|нефтсе]]. 1957—1988 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу идаралығы машинисы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Илеш районы]]ның [[Иләкшиҙе]] ауылынан. * [[Григорьев Иван Васильевич]] (1933—6.05.2014), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1975—2014 йылдарҙа — [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районындағы]] Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы «Россия» дәүләт токомсолоҡ заводы (артабан ауыл хужалығы етештереү кооперативы) директоры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сосновка районының почётлы гражданы (1995). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Хәйбулла районы]] [[Савельевка (Хәйбулла районы)|Савельевка]] ауылынан. * [[Ғималов Камил Мәғәфүр улы]] (1938—24.11.2004), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]. 1955—1997 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1977—1981 йылдарҙа [[нефть эшкәртеү заводы]] директоры. [[Ленин ордены|Ленин]] (1974) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Салауат районы]]ның [[Таймый]] ауылынан. * [[Мелентьев Николай Петрович]] (1938), механизатор. 1961—2000 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] «Заветы Ильича» колхозы механизаторы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1979). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Белорет районы]]ның [[Үҙән (Башҡортостан)|Үҙән]] ауылынан. * [[Мөлөков Харис Яҡуп улы]] (1938—28.10.2012), [[Физика|физик]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001). * [[Басырова Роза Билал ҡыҙы]] (1948), педагог. 1968—2006 йылдарҙа Хәйбулла районы [[Өфө (Хәйбулла районы)|Өфө]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы|РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы]] (1991). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Йылайыр районы]]ның [[Юлдыбай (Йылайыр районы)|Юлдыбай]] ауылынан. * [[Таң Йәнекәев]] (1948), театр рәссамы. 1980 йылдан [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]]ның баш рәссамы, 2000 йылдан — Ырымбур дәүләт өлкә драма театры рәссамы. Рәсәйҙең халыҡ рәссамы (2021), Башҡорт АССР-ының (1980) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1994) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Рәсәйҙең Дәүләт премияһы (1996) һәм [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] (1981) лауреаты. * [[Хисаметдинов Рафаил Сафа улы]] (1948), инженер, үҙешмәкәр сәнғәттә ҡатнашыусы. 1971 йылдан [[Дүртөйлө районы]] «Рассвет» колхозының баш инженеры; 1976 йылдан «Сельхозтехника» район берекмәһенең инженер-технологы, 1980 йылдан ремонт оҫтаханаһы мөдире; 2007—2011 йылдарҙа «Башкирская» МТС-ының Дүртөйлө филиалы инженеры. Башҡорт АССР-ы делегацияһы составында РСФСР-ҙың [[Молдавия ССР-ы]]ндағы әҙәбиәт һәм сәнғәт көндәрендә ҡатнашыусы (1972). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Илеш районы]]ның [[Яңы Аташ]] ауылынан. * [[Хисамова Миңлегөл Сәлимйән ҡыҙы]] (1948), педагог, шағир. Өфө ҡалаһының 28-се коррекцион интернат-мәктәбенең элекке тәрбиәсеһе. 1993 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре. * [[Девейкина Любовь Федоровна]] (1958), инженер-технолог, [[Күмертау авиация етештереү предприятиеһы]]ның элекке баш металлург урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған металлургы. * [[Семёнов Геннадий Викторович]] (1958), юрист, ауыл хужалығы хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1997 йылдан [[Иглин районы]]ның хәҙерге «Агро-весна» йәмғиәте директоры. Район советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2013), райондың почётлы гражданы (2019). Сығышы менән [[Сыуаш-Ҡобау]] ауылынан. * [[Безруков Сергей Михайлович]] (1968), [[Агрономия|агроном]], ауыл хужалығы һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1983 йылдан (өҙөклөк менән) Иглин районы «Восход» колхозы тракторсыһы, «Строитель» совхозы механизаторы; 1993 йылдан «Искра» хужалығы етәксеһе; 2000 йылдан район хакимиәте башлығы урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2004). Сығышы менән ошо райондың [[Михайловка (Иглин районы)|Михайловка]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Крашенников Ипполит Михайлович]] (1884—27.10.1947), геоботаник һәм фитогеограф-ғалим. СССР Фәндәр академияһының [[Башҡортостан]] комплекслы экспедицияһы составында үҫемлектәрҙең республика биләмәләрендә таралыуын һәм характерын билдәләүсе дөйөм физик‑географик шарттарҙы өйрәнеүсе, үҫемлектәрҙең зональ төрҙәрен тасуирлаусы. Биология фәндәре докторы (1934), профессор (1939). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР‑ҙың]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1947). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1945). Сығышы менән [[Силәбе]] ҡалаһынан. * [[Шәрипов Айрат Хәйҙәр улы]] (1929—9.01.2015), химик‑технолог-ғалим. 1960 йылдан Нефтехимия производстволары ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1968 йылдан – лаборатория мөдире; 1993—2008 йылдарҙа — Нефтехимия һәм катализ институтында ғилми төркөм етәксеһе һәм төп ғилми хеҙмәткәр. Техник фәндәр кандидаты (1965). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР‑ының]] атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1979). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Саҡмағош районы]] [[Имәнлеҡул]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғәзим Шафиҡов]] (1939—28.01.2009), [[Башҡортостан]]дың [[рус теле]]ндә ижад иткән [[шиғриәт|шағиры]]. [[Проза]]ик, [[драма (жанр)|драматург]], сценарист, публицист, [[тәржемә]]се һәм фольклорсы. 1977 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2004). [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1992), Сергей Чекмарёв исемендәге (1989), Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге (1992), [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия|Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге]] (1995), [[Рәми Ғарипов исемендәге премия|Рәми Ғарипов исемендәге]] (1998) премиялар лауреаты. * [[Маркушев Михаил Вячеславович]] (1959), [[Инженерлыҡ эше|инженер‑механик]]. 1981 йылдан «Тантал» махсус конструкторлыҡ‑технология бюроһы хеҙмәткәре, 1990 йылдан — Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1995 йылдан — сектор мөдире, 2007 йылдан — лабораторя мөдире. [[Башҡортостандың коммунистик йәштәр союзы|Башҡортостан комсомолы]] премияһы лауреаты (1987). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Назаров Айрат Әхмәт улы]] (1959), физик-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика‑математика фәндәре докторы (1999). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ейәнсура районы]] [[Байыш (Ейәнсура районы)|Байыш]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:1 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1754 йыл]]: Павел I, [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] императоры. * [[1881 йыл]]: Уильям Боинг, [[Франция]] авиаконструкторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1975 йыл]]: Сулпан Хаматова, [[Рәсәй]] актёры. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:1 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1971 йыл]]: [[Сыртланова Мәғүбә Хөсәйен ҡыҙы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби осоусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1946). * [[1976 йыл]]: [[Сөләймәнов Фәтҡелҡадир Мостафа улы]], башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы, яҙыусы, төркиәтсе. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[2009 йыл]]: [[Зәйтүнә Насретдинова]], [[башҡорт]] балеринаһы, педагог. [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1955). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К01]] [[Категория:1 октябрь]] oqtki3y8f6d739rr4hd7vk4kr428dqf 0 68930 1306483 1205158 2026-09-27T14:27:19Z Айсар 10823 [[Башҡорт АССР-ның халыҡ сәсәне]] битенең исемен [[Башҡорт АССР-ының халыҡ сәсәне]] тип Айсар алыштырҙы: Хаталы атама 1205158 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Башҡорт АССР-ның халыҡ сәсәне''' — [[Башҡортостан наградалары|Башҡортостандың маҡтаулы исеме, дәүләт наградаһы]]. ''Башҡорт Википедияһында мотлаҡ булырға тейеш мәҡәлә!'' {{әҙерләмә}} == Башҡорт АССР-ның халыҡ сәсәндәре == # [[Фәррәх Дәүләтшин]] (1944) # [[Мөхәммәтша Буранғолов]] (1944) # [[Сәйет Исмәғилев]] (1944) == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Башҡортостандың халыҡ шағирҙары]] * [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары]] {{Башҡортостандың халыҡ шағирҙары}} {{Башҡортостандың халыҡ сәсәндәре}} {{Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары}} <!-- [[Категория:Башҡортостандың халыҡ сәсәндәре]] [[Категория:Башҡортостандың маҡтаулы исемдәре]] --> lvb959lh1fvcd3qx02tvr895e6hsj1p 1306489 1306483 2026-09-27T14:33:54Z Айсар 10823 орфография 1306489 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Башҡорт АССР-ының халыҡ сәсәне''' — [[Башҡортостан наградалары|Башҡортостандың маҡтаулы исеме, дәүләт наградаһы]]. ''Башҡорт Википедияһында мотлаҡ булырға тейеш мәҡәлә!'' {{әҙерләмә}} == Башҡорт АССР-ының халыҡ сәсәндәре == # [[Фәррәх Дәүләтшин]] (1944) # [[Мөхәммәтша Буранғолов]] (1944) # [[Сәйет Исмәғилев]] (1944) == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Башҡортостандың халыҡ шағирҙары]] * [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары]] {{Башҡортостандың халыҡ шағирҙары}} {{Башҡортостандың халыҡ сәсәндәре}} {{Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары}} <!-- [[Категория:Башҡортостандың халыҡ сәсәндәре]] [[Категория:Башҡортостандың маҡтаулы исемдәре]] --> akj97tafkaonxxvk7kbfdx5fdkut4wt 0 71755 1306493 1302988 2026-09-27T17:39:11Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1306493 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''15 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 227-се ([[кәбисә йыл]]ында 228-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 138 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Телефон]] сәләмләүе «Алло»ның тыуған көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Аргентина}}: Балалар көнө. * {{Флагификация|Индия}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Казахстан}}: [[Спорт]] көнө. * {{Флагификация|Россия}}: [[Виктор Цой]]ҙы иҫкә алыу көнө. ** Татлы [[ҡыяр]] көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * {{Флагификация|Россия}}: [[Тыва Республикаһы]] көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Беларусь}}: Хәрби-һауа көстәре көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Авиаэшләүселәр көнө. ** [[Археология|Археологтар]] көнө. * {{Флагификация|Таджикистан}}: Уйлап сығарыусылар һәм рационализаторҙар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1835]]: Өйөрөлөүсе барабанлы кер йыуыу машинаһына [[Патент хоҡуғы|патент]] алына. * [[1848]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] теш табибы {{comment|ҡәнәфиенә|кресло}} патент алына. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1924]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] «Радиолюбитель» [[журнал]]ының беренсе һаны баҫылып сыға. * [[1926]]: [[Өфө]]лә беренсе ҡала [[велосипед]] һәм мотоциклда уҙышыу ярыштары үтә. * [[1969]]: [[Нефтекама]] балалар сәнғәт мәктәбе асыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Кузнецов Александр Игнатьевич]] (1915—11.02.1991), [[уҡытыусы]], [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия органдары]] хеҙмәткәре, [[әҙәбиәт|яҙыусы]]. 1950—1979 йылдарҙа [[Өфө]]ләге 6-сы һөнәри-техник училище уҡытыусыһы. 1984 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 1-се (1985) һәм 2-се (1944) дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943, 1944) ордены кавалеры. * [[Литвинов Сергей Александрович]] (1925–19.11.2003), рәссам. 1949 йылдан Өфөнөң проект институттарында [[Архитектура|архитектор]], 1960 йылдар уртаһынан – 1980-се йылдарға тиклем Башҡортостан ижади производство комбинаты рәссамы. 1970 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Омск өлкәһе]] Муромцев районы Карташёво ауылы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Рәүилә Хажиева]] (1930), [[бейеү]]се. 1952—1972 йылдарҙа хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] бейеүсеһе, 1972 йылдан бөгөнгө [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы. 1975—1985 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] хужалыҡтарының бейеү ансамблдәре етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1967). Йәштәр һәм студенттарҙың VII Бөтә донъя фестивале лауреаты ([[Вена]], 1959). * [[Шәйәхмәтов Ғиндулла Шириаздан улы]] (1930), [[мәғариф]] ветераны, тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1953 йылдан [[Ҡурған өлкәһе]] [[Искәндәр (Ҡурған өлкәһе)|Искәндәр]], 1957 йылдан — [[Ғафури районы]]ның [[Йөҙимән]] мәктәптәре директоры, 1961 йылдан — [[Имәндәш]] мәктәбе уҡытыусыһы, 1963 йылдан — [[Сәйетбаба]] урта мәктәбе директоры, 1967 йылдан — уҡытыусыһы. [[Жәлил Кейекбаев]] музейын ойоштороусыларҙың береһе һәм 1991 йылдан уның директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992), Жәлил Кейекбаев исемендәге премия лауреаты (1991). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1978). Сығышы менән Сәйетбаба ауылынан. * [[Кулаков Юрий Александрович]] (1945), хужалыҡ эшмәкәре. 1971—1978 һәм 1986—2005 йылдарҙа «[[Салауатнефтеоргсинтез]]» (хәҙер [[Газпром Нефтехим Салауат]]) берекмәһенең генераль директор урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]]. * [[Маннанов Ирек Нәғим улы]] (1970), [[спорт]]сы-[[Паралимпия уйындары|паралимпиасы]]. 1997—2010 йылдарҙа [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. [[Саңғы спорты|Саңғы ярышы]] (2002) һәм [[биатлон]] (2006) буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1998). [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (1998), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2005), [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2006), [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2002) ордендары кавалеры. * [[Уйылданова Айгөл Рәйеф ҡыҙы]] (1980), спортсы. 1995—1999 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Софтбол буйынса Рәсәйҙең халыҡ ара класлы спорт мастеры (1999). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2000). Ҡыҙҙар араһында [[Европа]] беренселеге еңеүсеһе (1996). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Өфө районы]] [[Николаевка (Өфө районы)|Николаевка]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Байышев Таһир Ғәлләм улы]] (1886—4.11.1974), [[Тел белеме|тел белгесе]]-[[фән|ғалим]]. [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1933—1957 йылдарҙа хәҙерге [[ТТӘИ|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] хеҙмәткәре. Филология фәндәре кандидаты (1950). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1949). * [[Смирнов Валентин Борисович]] (1916—27.02.1993), геофизик-ғалим. 1955—1991 йылдарҙа [[Арктика]] һәм [[Антарктика]] ғилми-тикшеренеү институты ([[Ленинград]]) хеҙмәткәре. Техник фәндәр кандидаты (1954). [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] почётлы полярнигы (1955), гидрометеорология хеҙмәте отличнигы (1967, 1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дыуан районы]] [[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Зәйнәғәбдинов Сәлих Насретдин улы]] (1931—23.10.2020), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1959—1985 йылдарҙа [[Мәләүез районы]]ның В. И. Ленин исемендәге колхоз рәйесе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). * [[Солтанбаев Иншар Әхмәҙулла улы]] (1931—7.11.2006), халыҡ [[йыр]]сыһы. Төрлө кимәлдәге ижади бәйгеләр лауреаты. * [[Ғәлиева Нәзимә Мостафа ҡыҙы]] (1936), төҙөүсе. 1961—1992 йылдарҙа [[«Салауатстрой» тресы]]ның 3-сө төҙөлөш идаралығы маляры, шул иҫәптән 1976 йылдан — малярҙар бригадиры. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған төҙөүсеһе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Борай районы]] [[Абзай (Борай районы)|Абзай]] ауылынан. * [[Бүләкова Зөһрә Алсынбай ҡыҙы]] (1941—27.09.2026), [[Педагогика|педагог]], [[Филология|филолог]]. 1968 йылдан Башҡорт АССР-ының [[Учалы районы]] [[Ҡунаҡбай (Учалы районы)|Ҡунаҡбай]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1991 йылдан — район мәғариф бүлеге инспекторы; 1998 йылдан — Учалы сәнғәт һәм мәҙәниәт училищеһының [[башҡорт теле]] һәм [[этнография]] уҡытыусыһы. [[СССР Юғары Советы Президиумы]]ның Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы. Надежда Крупская исемендәге премия лауреаты. Сығышы менән ошо райондың [[Мәҫкәү (Учалы районы)|Мәҫкәү]] ауылынан. * [[Воронин Павел Филиппович]] (1941), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1967—1994 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] технологы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1981). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1977). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Тимашевка (Ишембай районы)|Тимашевка]] ауылынан. * [[Сафин Радим Хәбибрахман улы]] (1941), педагог. 1969 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһы мәктәптәре уҡытыусыһы, 1980—2003 йылдарҙа 3-сө лицей директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1998) һәм мәғриф отличнигы (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Салауат районы]]ның [[Ҡалмаҡтар]] ауылынан. * [[Квашнин Анатолий Васильевич]] (1946—7.01.2022), СССР-ҙың хәрби, [[Рәсәй]]ҙең хәрби һәм дәүләт эшмәкәре. 1997—2004 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһы]] Ҡораллы Көстәренең Генераль штабы начальнигы — Рәсәй Федерацияһы Оборона министрының беренсе урынбаҫары, 2004—2010 йылдарҙа Себер Федераль округында [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]]ның тулы хоҡуҡлы вәкиле. [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (1999), армия генералы (1997), Рәсәй Федерацияһының 1-се класлы төп дәүләт кәңәшсеһе (2004), хәрби фәндәр докторы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Лобанов Анатолий Капитонович]] (1946), быялаэшләүсе. 1963–2013 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]] машинисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. * [[Силищев Николай Николаевич]] (1946—1.03.2012), [[Биотехнология|-биотехнолог]]-ғалим. 1999 йылдан [[Биология институты]]ның өлкән, 2008 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәре. Биология фәндәре докторы (2009). Сығышы менән хәҙерге [[Тамбов өлкәһе]] Никольское ауылынан. * [[Харитонов Павел Николаевич]] (1951), комсомол һәм профсоюз органдары хеҙмәткәре. 1975 йылдан [[«Сода» производство берекмәһе]]нең ВЛКСМ комитеты секретары, 1981 йылдан профоюз комитеты рәйесе урынбаҫары, 1988—2012 йылдарҙа — рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (1995). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан. * [[Хурамшин Иштимер Шәғәли улы]] (1951), табип-невролог-ғалим. 1994—2001 йылдарҙа [[Янғантау шифаханаһы|«Янғантау» шифаханаһы]] директоры. Медицина фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. * [[Баҡыева Рәзилә Минләхмәт ҡыҙы]] (1956—2025), [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]]. 1981 йылдан [[Балаҡатай районы]]ның «Новая жизнь» — «Яңы тормош» гәзите хеҙмәткәре, шул иҫәптән [[тәржемә]]се, мөхәррирҙең дубляж буйынса урынбаҫары, 1997—1998 йылдарҙа «Яңы тормош» гәзите мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Яңы Мишәр]] ауылынан. * [[Ҡәйүмова Нәжиә Әнүәр ҡыҙы]] (1956), табип-стоматолог. [[Стәрлетамаҡ]] ҡала дауаханаһының балалар стоматологияһы бүлеге мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы * [[Төхвәтуллина Мөнирә Сәхиулла ҡыҙы]] (1961), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Көйөргәҙе районы]] Киров исемендәге хужалыҡтың элекке машина менән һыйыр һауыу операторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. * [[Фәтихова Эльвира Миҙхәт ҡыҙы]] (1971), [[йыр]]сы. 1997 йылдан [[Башҡорт дәүләт академия опера һәм балет театры]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2014). * [[Разумикин Геннадий Валентинович]] (1976), дәүләт органдары хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһы дәүләт идаралығының цифрлы үҫеш министры. БР it-индустрияһының атҡаҙанған хеҙмәткәре, [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Зиннуров Мөхәмәт Зиннур улы]] (1907—1995), механизатор. [[Ҡариҙел районы]] «Ҡариҙел» совхозының элекке тракторсыһы. [[Ленин ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондан. * [[Абдуллин Әхмәт Ғатаулла улы]] (1912—1951), [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]], [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1938—1940 йылдарҙа [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның беренсе секретары; 1941 йылдан [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның политбүлек начальнигы, гвардия майоры; 1943—1950 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның Хеҙмәт резервтары идаралығы начальнигы. [[БАССР]]-ҙың икенсе саҡырылыш (1947—1951) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1942) ордендары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Кривошеева Клавдия Егоровна]] (1912—17.02.2005), [[Хәйбулла районы]] Чкалов исемендәге колхоздың элекке малсыһы. Ленин ордены кавалеры (1956). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] [[Һары (Яңы Һары ауыл советы)]] тимер юл станцияһы ҡасабаһынан. * [[Мусина Сөйөмбикә Әхәт ҡыҙы]] (1917—?), табип. 1939 йылдан [[Өфө]]ләге 3-сө поликлиниканың участка терапевы; 1946—1974 йылдарҙа 4-се инфекция дауаханаһы ординаторы, диагностика бүлеге мөдире. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған табибы (1974). Сығышы менән [[Дүртөйлө]] ҡалаһынан. * [[Хәбибуллин Биктимер Ситдиҡ улы]] (1927—?), [[урман]]сы. 1956—1977 йылдарҙа [[Ҡыйғы]] урман хужалығы урмансыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған урмансыһы. Сығышы менән ошо райондан. * [[Шәрәфетдинов Миҙхәт Хөббөтдин улы]] (1927—20.11.2004), финанс, партия һәм совет органдары, хужалыҡ хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1962—1988 йылдарҙа [[Әбйәлил районы|Әбйәлил]] он тартыу комбинаты директоры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән ошо райондың [[Дауыт (Әбйәлил районы)|Дауыт]] ауылынан. * [[Ясаков Иван Тимофеевич]] (1927—2016), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1957—1991 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Маҡан» совхозы шоферы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1986) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973) ордендары кавалеры. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1977). Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1977). «Маҡан» совхозының атҡаҙанған сиҙәмсеһе (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Федоровка районы]] [[Яңы Софиевка (Фёдоровка районы)]] ауылынан. * [[Ғиләжев Мәүләүи Хаммат улы]] (1932—9.02.2017), [[нефть|нефтсе]]. 1958 йылдан «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы моторисы, машинисы; 1964 йылдан транспорт контораһы инженеры, 1965 йылдан — эксплуатациялау начальнигы; 1976—1995 йылдарҙа Дүртөйлөләге 1-се технологик транспорт идаралығы начальнигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1988), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (1992), [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1987). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Түбәнге Аташ]] ауылынан. * [[Мортазин Батыр Рәхмәт улы]] (1932—30.11.2013), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1948 йылдан Әбйәлил районы Будённый исемендәге колхоз, 1957 йылдан «Урал» совхозының Әбдрәш бүлексәһе малсыһы, 1963 йылдан — бригадир, 1983—1992 йылдарҙа — һөт-тауар фермаһының өлкән ат ҡараусыһы (конюхы). [[Ленин ордены|Ленин]] (1982) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Әбдрәш]] ауылынан. * [[Әғләмов Нәғим Харислам улы]] (1932—24.12.2008), монтажсы. 1958—1992 йылдарҙа «Гидромонтаж» тресының [[Зәй]] монтажсылар участкаһы бригадиры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1977), [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1973). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мишкә районы]] [[Оло Шаҙы]] ауылынан. * [[Ғүмәров Әсғәт Ғәлимйән улы]] (1937), ғалим-инженер-механик һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (1991) һәм вице-президенты (1991). Техник фәндәре докторы (1984), профессор (1986), Рәсәй Федерацияһының (1997) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1974) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1997), [[СССР]] нефть сәнәғәте отличнигы (1970), почетлы нефтсе (2002). * [[Кәримов Роберт Сөләймән улы]] (1937), нефтехимик. 1955—1989 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] операторы. 2-се (1986) һәм 3-сө (1978) дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт Даны ордендары]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Үрге Бәгәнәш]] ауылынан. * [[Хәбисламов Вәсил Карам улы]] (1937), үҙешмәкәр композитор, 1972—1997 йылдарҙа [[Борай]] музыка мәктәбе уҡытыусыһы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Борай районы]] [[Абдулла (Борай районы)|Абдулла]] ауылынан. * [[Әминев Юлай Ғәзиз улы]] (1937—2011), яҙыусы, тәржемәсе. 1990 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары|Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы]] [[Зәйнәб Биишева]]ның улы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Салауат районы]]ның Иҫке Ҡаратаулы ауылынан (хәҙер [[Малаяҙ]] ауылы составында). * [[Күсәрбаева Гөлминур Сәхи ҡыҙы]] (1942), табип. 1974 йылдан Дүртөйлө үҙәк район дауаханаһы терапевы, 1992 йылдан — баш табип урынбаҫары, 1994—2005 йылдарҙа — участка терапевы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1991). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Иҫән]] ауылынан. * [[Таҡаев Роберт Мөхәмәт улы]] (1952), санитар табип. 2005—2011 йылдарҙа Ҡулланыусылар хоҡуғын һәм кеше именлеген һаҡлау өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы етәксеһе, Башҡортостан Республикаһы буйынса баш дәүләт санитар табибы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы, Рәсәйҙең һаулыҡ һаҡлау отличнигы, Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Борай районы [[Түгәрәк (Борай районы)|Түгәрәк]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Авдошкин Семён Егорович]] (1918—9.03.1963), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, пулемёт ротаһы командиры, өлкән лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). * [[Мырҙағәлимов Ғәзиз Ғәбиҙулла улы]] (1923—11.06.1990), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, орудие командиры, кесе сержант. Советтар Союзы Геройы (1944). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Сөләймән Абдуллин]] (1928—11.03.2002), [[башҡорт]] [[йыр]]сыһы, халыҡ йырҙарын башҡарыусы, [[1948]]—[[1974]] йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы һәм концерт бригадаһы етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1986). * [[Гаврилова Валентина Трофимовна]] (1938), [[Ишембай машиналар эшләү заводы]] эшсеһе, II һәм III дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. * [[Молчанов Анатолий Александрович]] (1938), ғалим—геофизик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1974), профессор (1981). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1979), почётлы геолог (1988), почётлы эколог (2013). [[СССР]]‑ҙың уйлап табыусыһы (1987) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1980). [[Октябрьский (ҡала, Башҡортостан)|Октябрьский]] ҡалаһының почётлы гражданы. Сығышы менән [[Ташкент]] ҡалаһынан. * [[Сафиуллин Әбелхәйер Ҡасим улы]] (1943—10.03.2022), театр режиссёры. 1991 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] [[Ҡаратәкә]] ауылынан. * [[Сөләймәнова Нурия Сәғҙи ҡыҙы]] (1948), хеҙмәт ветераны, һатыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1987). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Яңы Яуыш (Мәсетле районы)|Яңы Яуыш]] ауылынан. * [[Шәрипова Әлиә Хәйҙәр ҡыҙы]] (1948—7.08.1921), [[театр]] актёры, йәмәғәтсе. 1967—2021 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театры]] актёры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]]. * [[Мөхәмәтшин Игорь Тимербулат улы]] (1963), хәрби хеҙмәткәр, вице-адмирал. 2019 йылдың 1 мартынан — Рәсәй Федерацияһы Хәрби-Диңгеҙ флоты Баш командующийының ҡоралдар буйынса урынбаҫары. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Шайморатов Миңлеғәле Минһажетдин улы]] (1899—23.02.1943), хәрби хеҙмәткәр, генерал-майор. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|112-се (һуңынан 16-сы Чернигов гвардия дивизияһы) Башҡорт кавалерия дивизияһы]]н ойоштороусы һәм 1941 йылдың декабренән 1943 йылдың февраленә тиклем уның командиры. [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (2020, үлгәндән һуң). * [[Ибраһимов Рәхим Кирәй улы]] (1904—20.12.1971), дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1937—1946 йылдарҙа [[БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты]] һәм [[БАССР Юғары Советы]] Президиумы (1938 йылдан) Рәйесе. [[СССР]]-ҙың, [[РСФСР]]-ҙың һәм [[БАССР]]-ҙың 1-се һәм 2-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1944), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1936) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1949) ордендары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Шәрипов Әкрәм Әғзәм улы]] (псевдонимы ''Воронин Аркадий Иванович''; 1919–19.11.1991), ғалим һәм яҙыусы. 1939–1960 йылдарҙа СССР Ҡораллы Көстәре хеҙмәткәре, полковник. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Хәрби фәндәр кандидаты. Александр Фадеев исемендәге халыҡ-ара әҙәби пермия лауреаты (1981). 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы, ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Шаран районы]] [[Наратаҫты (Башҡортостан)|Наратаҫты]] ауылынан. * [[Путятинский Виктор Александрович]] (1934—28.01.2012), хәрби хеҙмәткәр, инженер‑механик, юғары хәрби мәктәп уҡытусыһы. Техник фәндәр докторы (1988), профессор (1989). [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003), Рәсәй Федерацияһының почётлы энергетигы (1998), Рәсәй Федерацияһы яғыулыҡ‑энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2001). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] Үрге Троицкий ауылынан. * [[Мороз Елена Александровна]] (1944), пианист, педагог. 1970 йылдан [[Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы һәм концертмейстеры, бер үк ваҡытта 1976—1999 йылдарҙа — [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]], 2000 йылдан — [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. Профессор (2009). Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1992) атҡаҙанған артисы. * [[Медведев Юрий Анатольевич]] (1949), ғалим-иммунолог‑аллерголог, 1975—2012 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1989), профессор (1992). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:15 августа тыуғандар</categorytree>'' * [[1769]]: [[Наполеон I Бонапарт]], [[Франция]] императоры. * [[1750]]: Пьер Сильвен Марешаль, Франция [[Философия|философы]], әҙәбиәт|яҙыусы, сәйәси эшмәкәр. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1785]]: Томас де Квинси, [[Англия]] яҙыусыһы. * [[1810]]: Лауринас Ивинскис, [[Литва]] яҙыусыһы. * [[1890]]: Жак Ибер, Франция композиторы. * [[1910]]: Леонид Душкин, [[СССР]] [[фән|ғалимы]], реактив двигателдәр конструкторы. * [[1925]]: Оскар Питерсон, [[Канада]]ның [[джаз]] пианисы. * [[1930]]: Шәмши Ҡалдаяҡов, [[Ҡаҙағстан]] композиторы, илдең Дәүләт гимнының көйө, күп популяр [[йыр]]ҙар (шул иҫәптән «Әниемә» йыры) авторы. * [[1930]]: Людмила Хитяева, СССР-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1983). * [[1945]]: Ален Жюппе, [[дәүләт]] эшмәкәре, 1995—1997 йылдарҙа [[Франция]]ның премьер-министры. * [[1945]]: Екатерина Васильева, СССР-ҙың театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1986). * [[1955]]: Али Лараед, дәүләт эшмәкәре, 2013 йылда [[Тунис]]тың премьер-министры. * [[1990]]: Дженнифер Лоуренс, [[АҠШ]] актрисаһы, «[[Оскар]]» премияһы лауреаты. * [[1990]]: Нюша (төп исеме Анна Шурочкина), [[Рәсәй]] йырсыһы, актёр, йырҙар авторы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:15 августа вафат булғандар</categorytree>'' == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|З15]] [[Категория:15 август]] ayadpyyu0qxez0wj1z9n5gz5q721txn 0 77663 1306501 1302472 2026-09-28T00:07:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306501 wikitext text/x-wiki {{Һайланған мәҡәлә}} {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+ <big>'''Көньяҡ-Көнсығыш Азия дәүләттәре берләшмәһе'''</big> |- | align="center" colspan="2" |<br /> АСЕАН-дың флагы |- | align="center" colspan="2" bgcolor="#FFFFFF" | [[Файл:Map of the Association of Southeast Asian Nations.svg|250px]] |- |'''Ағза-илдәре''' | {{Флагификация|Бруней}}<br /> {{Флагификация|Вьетнам}}<br /> {{Флагификация|Индонезия}}<br /> {{Флагификация|Камбоджа}}<br /> {{Флагификация|Лаос}}<br /> {{Флагификация|Малайзия}}<br /> {{Флагификация|Мьянма}}<br /> {{Флагификация|Сингапур}}<br /> {{Флагификация|Таиланд}}<br /> {{Флагификация|Филиппины}} |- |'''Секретариаттың урынлашыуы''' | {{Флаг|Индонезия}} [[Джакарта]] |- | '''Генераль секретарь''' | {{Флаг|Бруней}} [[Лим Джок Хой]] |- | '''Рәсми теле''' | [[инглиз теле]] |- | '''Майҙаны''' | 4 480 000 км² |- | '''Халҡы'''<br />  — Бөтәһе (2004)<br />  — Тығыҙлығы | <br />592 000 000<br />122.3 кеше/км² |- | '''ВВП''' (2003) <br />  — Бөтәһе<br />  — Бөтәһе <br />  — ВВП һәр кешегә <br />  — ВВП һәр кешегә | <br /> 2,172 трлн $ (ППС) <br /> 681 млрд $ (номиналь) <br /> 4 044 $ (ППС) <br /> 1 267 $ (Номиналь) |- |'''Барлыҡҡа килеүе'''<br />АСЕАН декларацияһы<br /> АСЕАН Уставы |<br />8 август 1967 йыл<br />16 декабрь 2008 йыл |- | align="left" colspan="2" |<small class="editlink noprint"></small> |} ''' Көньяҡ-Көнсығыш Азия дәүләттәре берләшмәһе''' ('''АСЕАН'''; {{lang-en|'''A'''ssociation of '''S'''outh'''E'''ast '''A'''sian '''N'''ations}}) — [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]]лағы дәүләттәрҙең сәйәси, иҡтисади һәм мәҙәни хөкүмәт-ара төбәк ойошмаһы. 1967 йылдың 8 авгусында [[Бангкок]] ҡалаһында «АСЕАН декларацияһына» («Бангкок декларацияһы») ҡул ҡуйғандан һуң барлыҡҡа килә. 1976 йылда Бали утрауында Көньяҡ-Көнсығыш Азияла Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһындағы килешеүгә һәм АСЕАН татыулыҡ декларацияһына ҡул ҡуйғандан һуң АСЕАН ойошмаһы формалаштырыла. АСЕАН-дың юғарғы органы булып ағза-дәүләттәр етәкселәренең (ил һәм хөкүмәт башлыҡтарының) осрашыуы тора. 2001 йылдан алып бындай осрашыуҙар йыл һайын үткәрелә. Етәксе һәм координациялау органы булып йыл һайын үткәрелгән тышҡы эштәр министрҙары кәңәшмәһе тора. Шулай уҡ йыл һайын финанс министрҙарының һәм ваҡыты-ваҡыты менән ауыл хужалығы һәм иҡтисад министрҙарының кәңәшмәләре уҙа, әммә уларҙың иң мөһим ҡарарҙары тышҡы эштәр министрҙары тарафынан раҫланырға тейешле. Рәйеслек итеүсе илдең тышҡы эштәр министры һәм башҡа ағза-дәүләттәрҙең илселәренән торған даими комитет ойошмала көндәлек етәкселекте башҡара. Даими Секретариат [[Джакарта]] ҡалаһында урынлашҡан һәм Генераль секретарь тарафынан етәкселек ителә (2013 йылдың 9 ғинуарынан алып был вазифаны [[Вьетнам]]дың элекке тышҡы эштәр министры Ле Лыонг Минь башҡара, вәкәләтлек ваҡыты — 5 йыл). Тағы ла 29 комитет һәм 122 эш төркөмө бар, улар АСЕАН сиктәрендә йылына 300-ҙән ашыу сара уҙғара. [[Файл:ASEAN countries capitals-en.svg|thumb|right|250px|Көньяҡ-көнсығыш Азия дәүләттәренең берләшмәһе ағзалары]] == Рәйеслек == Ойошмала рәйеслек итеү ағза-дәүләттәр менән сиратлап ([[инглиз теле]]нең алфавиты буйынса) һәм бер йыл вәкәләт ваҡыты менән башҡарыла. Мәҫәлән, 2007 йылда [[Сингапур]] (S), ә 2008 йылда [[Таиланд]] (T) рәйеслек иткән. Тышҡы эштәр министрҙары кәңәшмәһенә ойошмала үткән йыл рәйеслек иткән илдең тышҡы эштәр министры етәкселек итә. == Ағза-дәүләттәр == Ойошманы туранан-тура төҙөгән илдәр булып [[Индонезия]], [[Малайзия]], [[Сингапур]], [[Таиланд]] һәм [[Филиппин]] торған. Һуңыраҡ уға [[Бруней]] (1984 йылдың 7 ғинуарынан, бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң 6 көн үткәс), [[Вьетнам]] (1995 йылдың 28 июленән), [[Лаос]] һәм [[Мьянма]] (1997 йылдың 23 июленән), [[Камбоджа]] (1999 йылдың 30 апреленән) ҡушылған. Хәҙерге ваҡытта [[Папуа — Яңы Гвинея]]ның ойошмала күҙәтеүсе статусы бар. 2002 йылда был статусты алыр өсөн [[Көнсығыш Тимор]] ғариза бирҙе<ref>[http://www.kremlin.ru/events/articles/2005/12/98762/98842.shtml Президент России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080605225446/http://www.kremlin.ru/events/articles/2005/12/98762/98842.shtml |date=2008-06-05 }}</ref>. АСЕАН-дың ағза-дәүләттәренең дөйөм халыҡ һаны 500 миллион кешегә барып етә, ә дөйөм майҙаны — 4,5 млн км². Был илдәрҙең дөйөм ЭТП-һы 737 млрд АҠШ долларына барып етә. == Тарих == АСЕАН-дан алда 1961 йылда барлыҡҡа килгән '''Көньяҡ-Көнсығыш Азия дәүләттәре берләшмәһе ''' — '''ASA''' ойошмаһы булған, унда Филиппин, Малайзия Һәм Таиланд илдәре ингән. АСЕАН үҙе 1967 йылдың 8 авгусында Бангкок ҡалаһында биш дәүләт — Индонезия, Малайзия, Филиппин, Сингапур һәм Таиланд тышҡы эштәр министрҙары осрашыуында «АСЕАН декларацияһына» («Бангкок декларацияһына») ҡул ҡуйылғас барлыҡҡа килә. Биш сит ил эштәре министры — Индонезиянан Әҙәм Малик, Филиппиндан Нарцисо Рамос, Малайзиянан Абдул Разағ, Сингапурҙан С. Раджаратнам һәм Таиландтан Танат Кхоман — ойошманы нигеҙләүселәр булып тора<ref>{{cite book |title=The Asia-Pacific Profile |author=Bernard Eccleston, Michael Dawson, Deborah J. McNamara |year=1998 |publisher=Routledge (UK) |url=http://books.google.com/books?visbn=0415172799&id=l07ak-yd6DAC&pg=RA1-PA311&lpg=RA1-PA311&ots=XgqmmGV3CC&dq=%22Bangkok+Declaration%22+ASEAN&ie=ISO-8859-1&output=html&sig=u2ddDhzn-yVhEn5Fwu3d8iih0OA|isbn=0-415-17279-9 }}</ref>. АСЕАН-ды төҙөү сәбәптәре араһында: ағза-дәүләттәренең етәкселек итеүсе элиталарының дәүләт төҙөүгә ҙур иғтибар биреү теләге, коммунизмдан ҡурҡыу, алға киткән илдәрҙән шикләнеү һәм иҡтисади үҫешкә ынтылыш була. 1984 йылдың 8 ғинуарынан Бруней-Даруссалам солтанлығы блоктың алтынсы ағзаһы булып китә<ref>{{cite web |title=Background Note:Brunei Darussalam/Profile:/Foreign Relations |publisher=United States State Department |url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2700.htm |accessdate=6 March 2007 | archiveurl= http://web.archive.org/web/20070302131705/http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2700.htm| archivedate= 2 March 2007| deadurl= no}}</ref>. === Артабанғы киңәйеүе === 1995 йылдың 28 июленән Вьетнам уның етенсе ағзаһы була<ref>{{cite web|url=http://www.asean.org/10098.htm|title=Vietnam in ASEAN : Toward Cooperation for Mutual Benefits|work=ASEAN Secretariat|year=2007|accessdate=2009-08-28|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GWWRjI5l|archivedate=2013-05-11}}</ref>. 1997 йылдың 23 июленән Лаос һәм Мьянма ойошмаға инә<ref name="enlargement">{{cite book|title=ASEAN Enlargement: impacts and implications|url=https://archive.org/details/aseanenlargement0000asea|author=Carolyn L. Gates, Mya Than|year= 2001|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=981-230-081-3}}</ref>. 1999 йылдың 30 апреленән Камбоджа АСЕАН ағзаһы була<ref name="enlargement" /><ref>{{cite web|url=http://www.asean.org/3338.htm|title=Statement by the Secretary-General of ASEAN Welcoming the Kingdom of Cambodia as the Tenth Member State of ASEAN : 30 April 1999, ASEAN Secretariat|work=ASEAN Secretariat|year=2008|accessdate=2009-08-28|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GWWScuZR|archivedate=2013-05-11}}</ref>. 1990-сы йылдарҙа блок ағза-илдәренең күбәйеүен һәм артабанғы үҙ-ара интеграцияға ынтылыш көсәйеүен кисерә. 1990 йылда Малайзия Көнсығыш Азияның Иҡтисад советын төҙөргә тәҡдим итә<ref name="caucus">[http://www.asean.org/9303.htm Экономический совет Восточной Азии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120302193928/http://www.asean.org/9303.htm |date=2012-03-02 }}</ref>, унда АСЕАН дәүләттәренән башҡа [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]], [[Корея Республикаһы]] һәм [[Япония]] инергә тейеш була. Бының сәбәптәре булып АҠШ-тың төбәктәге йоғонтоһоның тиҙ үҫеүе тора<ref name="oppose" /><ref>[http://digital.library.unt.edu/govdocs/crs//data/1993/upl-meta-crs-66/93-633f_1993Jun30.txt?PHPSESSID=f7a7ec622077fa19bfce9ec9def6f3d9 UNT.edu], Asia’s Reaction to NAFTA, Nancy J. Hamilton. CRS — Congressional Research Service.</ref>. Был тәҡдим АҠШ-тың һәм Японияның көслө ҡаршылығы арҡаһында тормошҡа ашмай ҡала<ref name="oppose">[http://www.asiaviews.org/?content=ger53rger567664&amp;voices=20060125184254 Asiaviews.org], Whither East Asia?</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090212201202/http://www.iht.com/articles/1994/07/26/caucus.php IHT.com] , Japan Straddles Fence on Issue of East Asia Caucus. International Herald Tribune.</ref>. Был уңышһыҙлыҡҡа ҡарамаҫтан, ағза-дәүләттәр артабанғы интеграцияға ынтылыуын дауам итә һәм 1997 йылда «АСЕАН плюс өс» исеме алған формат барлыҡҡа килә. 1992 йылда Дөйөм һөҙөмтәле преференциаль тариф тураһындағы килешеүгә (CEPT) ҡул ҡуйыла. АСЕАН-да был ирекле сауҙа зонаһын төҙөүгә беренсе аҙым булып тора. 1997 йылда Чиангмай ҡалаһында уҙған кәңәшмә АСЕАН һәм АСЕАН+3 (Ҡытай, Корея Республикаһы, Япония) форматтарындағы интеграцияның тағы ла нығыраҡ үҫешенә йүнәлтелгән<ref>{{cite web|title=Regional Financial Cooperation among ASEAN+3|publisher=Japanese Ministry of Foreign Affairs|url=http://www.mof.go.jp/english/if/regional_financial_cooperation.htm#CMI|accessdate=29 September 2008|archiveurl=http://web.archive.org/web/20081009153256/http://www.mof.go.jp/english/if/regional_financial_cooperation.htm|archivedate=9 October 2008|deadurl=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081009153256/http://www.mof.go.jp/english/if/regional_financial_cooperation.htm#CMI |date=9 October 2008 }}</ref>. Иҡтисади мәсьәләләрҙән тыш, блок донъялағы һәм төбәктәге тотороҡлолоҡ тураһында ла ҡайғырта. 1995 йылдың 15 декабрендә Бангкок ҡалаһында ядро ҡоралынан азат зона тураһындағы Көньяҡ-Көнсығыш Азия килешеүенә ҡул ҡуйыла. Был килешеү 1997 йылдың 28 мартынан, берәүҙән башҡа бөтә ағза-дәүләттәр уны раҫлағандан һуң, көсөнә инә. 2001 йылдың 21 июнендә, Филиппин ҡабул иткәндән һуң, тулыһынса ғәмәлгә инә һәм төбәк ядроһыҙ зонаға әйләнә<ref name="NWFZ">[http://disarmament.un.org/TreatyStatus.nsf/Bangkok%20Treaty%20(in%20alphabetical%20order)?OpenView Бангкок килешеүе]</ref>. ==== Көнсығыш Тимор һәм Папуа [[Папуа — Яңы Гвинея|—]] Яңы Гвинея ==== 2011 йылдың мартында Джакарта ҡалаһында уҙған ағза-дәүләттәр осрашыуында [[Көнсығыш Тимор]] АСЕАН-дың тулы ағзаһы булырға теләк белдерә<ref>[http://tuoitrenews.vn/cmlink/tuoitrenews/international/e-timor-leader-pushes-for-asean-membership-1.15889?localLinksEnabled=false Лидер Восточного Тимора стремится к членству в АСЕАН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314222349/http://tuoitrenews.vn/cmlink/tuoitrenews/international/e-timor-leader-pushes-for-asean-membership-1.15889?localLinksEnabled=false |date=2012-03-14 }} {{недоступная ссылка|число=15|месяц=05|год=2013|url=http://tuoitrenews.vn/cmlink/tuoitrenews/international/e-timor-leader-pushes-for-asean-membership-1.15889?localLinksEnabled=false}}</ref><ref>[http://www.bangkokpost.com/news/local/218897/east-timor-bid-to-join-asean-wins-trong-support Восточный Тимор заявки на вступление решительную поддержку АСЕАН Победы] , Bangkok Post, дата: 31 января 2011 года.</ref><ref>[http://www.thejakartaglobe.com/world/east-timor-to-join-asean-in-jakarta-2011/409570 Восточный Тимор присоединится к АСЕАН в Джакарте 2011] , ''Джакарте глобус,'' Дата: 1 декабря 2010 года.</ref> 1976 йылда [[Папуа — Яңы Гвинея]]ға ойошмала күҙәтеүсе статусы һәм 1981 йылда айырым күҙәтеүсе статусы бирелә<ref>{{cite web|url=http://www.asean.org/3839.htm|title=ASEAN secretariat|publisher=ASEAN|date=1999-07-23|accessdate=2009-01-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GWWTQvBg|archivedate=2013-05-11}}</ref>. {| class="wikitable" |- ! Дәүләт !! Дата !! Статус |- | {{Флагификация|Индонезия}} || 8 август 1967 йыл || ағза |- | {{Флагификация|Малайзия}} || 8 август 1967 йыл || ағза |- | {{Флагификация|Сингапур}} || 8 август 1967 йыл || ағза |- | {{Флагификация|Таиланд}} || 8 август 1967 йыл || ағза |- | {{Флагификация|Филиппины}} || 8 август 1967 йыл || ағза |- | {{Флагификация|Бруней}} || 8 ғинуар 1984 йыл || ағза |- | {{Флагификация|Вьетнам}} || 28 июль 1995 йыл || ағза |- | {{Флагификация|Лаос}} || 23 июль 1997 йыл || ағза |- | {{Флагификация|Мьянма}} || 23 июль 1997 йыл || ағза |- | {{Флагификация|Камбоджа}} || 30 апрель 1999 йыл || ағза |- | {{Флагификация|Папуа — Яңы Гвинея}} || 1976; 1981 йыл<ref>Айырым күҙәтеүсе статусы</ref> || күҙәтеүсе |- | {{Флагификация|Көнсығыш Тимор}} || 2011 йыл || күҙәтеүсе |} === Тирә-яҡ мөхит === [[Файл:Borneo fires October 2006.jpg|thumb|2006 йылда юлдаштан эшләнгән фотоһүрәт. Борнео өҫтөндәге төтөндәр]] 2002 йылда Көньяҡ-Көнсығыш Азияла төтөн менән бысраныуҙы контролдә тотоу өсөн яңы килешеүҙәргә ҡул ҡуйыла<ref>[http://www.asean.org/8914.htm Соглашение АСЕАН о трансграничном дымовом загрязнении воздуха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120302193935/http://www.asean.org/8914.htm |date=2012-03-02 }}</ref> . Башҡа экологик килешеүҙәр араһында «Көнсығыш Азия энергетика хәүефһеҙлеге тураһындағы Себу декларацияһы» (2007), «Ҡырағай тәбиғәтте һаҡлау буйынса АСЕАН-дың тәбиғәт һаҡлау селтәре» (2005)<ref>{{cite web|url=http://www.asean.org/17933.htm|title=ASEAN Statement on Launching of the ASEAN Wildlife Enforcement Network (ASEAN-WEN)|publisher=ASEAN|date=2005-12-01|accessdate=2009-01-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GWWUJpT3|archivedate=2013-05-11}}</ref> һәм «Экологик саф үҫеш һәм климат буйынса Азия-Тымыҡ океан теләктәшлеге» климаттың үҙгәреүенә ҡаршы саралар булып тора. АСЕАН дәүләттәре өсөн климат үҙгәреүе көнүҙәк мәсьәлә булып ҡала. === Ирекле сауҙа === 2007 йылдың 26 авгусында АСЕАН ирекле сауҙа зонаһы тураһында Ҡытай, Япония, Корея Республикаһы, Һиндостан, Австралия һәм Яңы Зеландия менән килешеүҙәрҙе 2013 йылға төҙөп бөтөргә йыйыныуы хаҡында иғлан итә. Бының сәбәбе — 2015 йылға АСЕАН Иҡтисади Берләшмәһен төҙөү<ref>{{cite news |title=ASEAN to complete free trade agreements by 2013 |url=http://www.forbes.com/afxnewslimited/feeds/afx/2007/08/26/afx4054320.html |work=Forbes |date=26 August 2007 |accessdate=27 August 2007 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101202085906/http://www.forbes.com/feeds/afx/2007/08/26/afx4054320.html |archivedate=2 December 2010 |deadlink=404 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101202085906/http://www.forbes.com/feeds/afx/2007/08/26/afx4054320.html |date=2 December 2010 }}</ref><ref>{{cite news |first=Christine |last=Ong |title=ASEAN confident of concluding FTAs with partners by 2013 |url=http://www.channelnewsasia.com/stories/economicnews/view/296149/1/.html |publisher=Channel NewsAsia |date=27 August 2007 |accessdate=27 August 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070829125803/http://www.channelnewsasia.com/stories/economicnews/view/296149/1/.html |archivedate=29 August 2007 |deadurl=no }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070829125803/http://www.channelnewsasia.com/stories/economicnews/view/296149/1/.html |date=29 August 2007 }}</ref>. 2007 йылдың нояберендә АСЕАН Уставы ҡабул ителә. Шул уҡ йылды Себу утрауында «Көнсығыш Азия энергетика хәүефһеҙлеге тураһындағы Себу килешеүенә» АСЕАН ағзалары һәм EAS-тың башҡа ағзалары (Ҡытай, Япония, Корея Республикаһы, Һиндостан, Австралия һәм Яңы Зеландия) ҡул ҡуя. Декларация энергетика хәүефһеҙлеген тәьмин итер өсөн альтернатив яғыулыҡ сығанаҡтарын эҙләүҙе хуплай. 2009 йылдың 27 февралендә АСЕАН [[Яңы Зеландия]] һәм [[Австралия]] дәүләттәре араһында ирекле сауҙа тураһындағы килешеү төҙөлә<ref>{{cite web |url=http://www.mfat.govt.nz/Trade-and-Economic-Relations/Trade-Agreements/Asean/index.php |title=ASEAN, Australia and New Zealand Free Trade Agreement – NZ Ministry of Foreign Affairs and Trade |publisher=Mfat.govt.nz |accessdate=21 May 2009 |archiveurl=http://web.archive.org/web/20090415060123/http://www.mfat.govt.nz/Trade-and-Economic-Relations/Trade-Agreements/Asean/index.php |archivedate=15 April 2009 |deadurl=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415060123/http://www.mfat.govt.nz/Trade-and-Economic-Relations/Trade-Agreements/Asean/index.php |date=15 April 2009 }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aul8rxM98Jg4 |title=Asean, Australia, New Zealand Sign Free-Trade Deal (Update1) |publisher=Bloomberg |date=27 February 2009 |accessdate=21 May 2009}}</ref> АСЕАН ағзалары 2013 йылда Ҡытай, Япония, Корея Республикаһы, Һиндостан, Австралия һәм Яңы Зеландия илдәре менән бергә «Бөтә яҡлы төбәк иҡтисади теләктәшлеге» барлыҡҡа килтереү тураһында һөйләшеүҙәрҙе башлайҙар<ref name="ref2013022305">{{Cite news | title = ASEAN+6 trade bloc in the making | publisher = Investvine.com | date = 2013-02-23 | url = http://investvine.com/asean6-trade-bloc-in-the-making/ | accessdate = 2013-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130328045835/http://investvine.com/asean6-trade-bloc-in-the-making |date=2013-03-28 }}</ref>. == АСЕАН төбәк форумы == [[Файл:ASEAN_Regional_Forum_Map.png|thumb|240px| АСЕАН төбәк форумы: {{легенда|#cb6411| АСЕАН ағзалары}} {{легенда|#f7eb39| АСЕАН төбәк форумы илдәренең башҡа ҡатнашыусылары}} ]] АСЕАН төбәк форумы 1994 йылда барлыҡҡа килә һәм уның ҡатнашыусыларының осрашыуҙары йыл һайын АСЕАН-дың берәй баш ҡалаһында үткәрелә. Шундай форматтағы һуңғы осрашыуҙа АСЕАН илдәренән башҡа [[Австралия]], [[Бангладеш]], [[Көнсығыш Тимор]], [[Европа Берләшмәһе]], [[Һиндостан]], [[Канада]], [[Корея Халыҡ Демократик Республикаһы]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]], [[Монголия]], [[Яңы Зеландия]], [[Папуа — Яңы Гвинея]], [[Пакистан]], [[Корея Республикаһы]], [[Рәсәй]] һәм [[АҠШ]] ҡатнаша. [[Файл:Secretary Kerry Poses With ASEAN Leaders (10174786925).jpg|thumb|right|250px|23-сө Көньяҡ-көнсығыш Азия дәүләттәренең берләшмәһенең осрашыуы]] {| class="wikitable centre" |+ Көньяҡ-Көнсығыш Азия дәүләттәре берләшмәһенең осрашыуҙары ! ! scope=col | Дата ! scope=col | Дәүләт ! scope=col | Урыны |- | 1-се || align="right" | 23—24 февраль 1976 || {{Флагификация|Индонезия}} ||Бали |- | 2-се || align="right" | 4—5 август 1977 || {{Флагификация|Малайзия}} ||[[Куала Лумпур]] |- | 3-сө || align="right" | 14—15 декабрь 1987 || {{Флагификация|Филиппины}} ||Манила |- | 4-се || align="right" | 27—29 ғинуар 1992 || {{Флагификация|Сингапур}} ||[[Сингапур]] |- | 5-се || align="right" | 14—15 декабрь 1995 || {{Флагификация|Таиланд}} ||[[Банконг]] |- | 6-сы || align="right" | 15—16 декабрь 1998 || {{Флагификация|Вьетнам}} ||[[Ханой]] |- | 7-се || align="right" | 5—6 ноябрь 2001 || {{Флагификация|Бруней}} ||Бандар Сери Бегаван |- | 8-се || align="right" | 4—5 ноябрь 2002 || {{Флагификация|Камбоджа}} ||Пномпень |- | 9-сы || align="right" | 7—8 октябрь 2003 || {{Флагификация|Индонезия}} ||Бали |- | 10-сы || align="right" | 29—30 ноябрь 2004 || {{Флагификация|Лаос}} ||Вьетьян |- | 11-се || align="right" | 12—14 декабрь 2005 || {{Флагификация|Малайзия}} ||[[Куала Лумпур]] |- | 12-се || align="right" | 11—14 ғинуар 2007 || {{Флагификация|Филиппины}} ||Себу |- | 13-сө || align="right" | 18—22 ноябрь 2007|| {{Флагификация|Сингапур}} || [[Сингапур]] |- | 14-се || align="right" | 28 февраль — 1 март 2009 || {{Флагификация|Таиланд}} || Чанг-ам |- | 15-се || align="right" | 23—25 октябрь 2009 || {{Флагификация|Таиланд}} || Чанг-ам |- | 16-сы || align="right" | 8—9 апрель 2010 || {{Флагификация|Вьетнам}} || [[Ханой]] |- | 17-се || align="right" | 28—30 октябрь 2010 || {{Флагификация|Вьетнам}} || [[Ханой]] |- | 18-се || align="right" | 7—8 май 2011 || {{Флагификация|Индонезия}} || [[Джакарта]] |- | 19-сы || align="right" | 21—23 октябрь 2011 || {{Флагификация|Индонезия}} || Бали |- | 20-се || align="right" | 3—4 апрель 2012 || {{Флагификация|Камбоджа}} || Пномпень |- | 21-се || align="right" | 17—20 ноябрь 2012 || {{Флагификация|Камбоджа}} || Пномпень |- | 22-се || align="right" | 24—25 апрель 2013 || {{Флагификация|Бруней}} || Бандар Сери Бегаван |- | 23-сө || align="right" | 9—10 октябрь 2013 || {{Флагификация|Бруней}} || Бандар Сери Бегаван |- | 24-се || align="right" | ''2014'' || {{Флагификация|Мьянма}} || Нейпьидо |- | colspan="4" style="border-right-color: white; border-left-color: white; border-bottom-color: white; background: white;" | |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * {{книга | автор = | заглавие = АСЕАН в начале XXI века: Актуальные проблемы и перспективы | оригинал = | ссылка = | ответственный = Отв. ред.: Е. В. Кобелев, Г. М. Локшин, Н. П. Малетин; Институт Дальнего Востока РАН | издание = | место = М. | издательство = Форум | год = 2010 | страниц = 368 | isbn = 978-5-8199-0421-3 | тираж = 300 | ref = }} (в пер.) * ASEAN: Building national cooperation de Richard Stubbs dans Contemporary Southeast Asia édité par Mark Beeson, éditions Palgrave Macmillian, 2004.{{ref-en}} * Aséanie, Revue francophone bi-annuelle de sciences humaines concernant l'Asie du Sud-Est (17 numéros en ligne en 2012 avec 290 contributions pour 1997-2005), fondée en 1998 et publiée par le centre EFEO de Bangkok avec le Sirindhorn Anthropology Centre, sous le haut patronage de S. A. R. la princesse Maha Chakri Sirindhorn, soutenu par l'IRD (Institut de recherche pour le développement), l'Institut de recherche sur le Sud-Est asiatique et le ministère français des Affaires étrangères.{{ref-fr}} * Amitav Acharya: ''Constructing a Security Community in Southeast Asia: ASEAN and the Problem of Regional Order''. London/New York: Routledge 2001, ISBN 0-415-15762-5, ISBN 0-415-15763-3 (Paperback).{{ref-en}} * Badié et Vidal, Nouveaux acteurs, nouvelle donne, La Découverte, 2011.{{ref-fr}} * Sebastian Bersick, Felix Heiduk: ''[http://swp-berlin.org/de/common/get_document.php?asset_id=4554 Im Krebsgang nach vorn: Die Asean hat sich eine Charta gegeben]''. SWP-Aktuell 2007/A 65, Dezember 2007.{{ref-en}} * Mely Caballero-Anthony: ''Regional Security in Southeast Asia: Beyond the ASEAN Way''. Singapur: Institute of Southeast Asian Studies 2005, ISBN 981-230-261-1, ISBN 981-230-260-3.{{ref-en}} * Jörn Dosch & Christian Wagner: ''ASEAN und SAARC. Entwicklung und Perspektiven regionaler Zusammenarbeit in Asien''. Hamburg: Abera Verlag 1999, ISBN 978-3-934376-22-9.{{ref-de}} * Michael Leifer: '' Dictionary of the Modern Politics of South-East Asia''. London: Routledge 1996. ISBN 0-415-13821-3. * Stefan Rother: ''Normen, Identitäten und die Logik der Anarchie: Die ASEAN aus konstruktivistischer Perspektive''. Freiburg i. Br.: Arnold-Bergstraesser-Institut 2004, ISBN 3-928597-41-8.{{ref-de}} * S. Streich: ASEAN- ein Überblick und aktuelle Entwicklungen, GRIN Verlag, 2007 ISBN 3-638-67024-4, 9783638670241{{ref-de}} * Michael Yahuda: The International Politics of the Asia-Pacific, 2004 ISBN 0-415-20798-3, Seite 225{{ref-de}} * Gerhard Wahlers (Hrsg.): ''[http://www.kas.de/db_files/dokumente/7_dokument_dok_pdf_9716_1.pdf ASEAN and the European Union] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120130185847/http://www.kas.de/db_files/dokumente/7_dokument_dok_pdf_9716_1.pdf |date=2012-01-30 }} (PDF; 605&nbsp;kB)''. Singapur: Konrad-Adenauer-Stiftung 2006.{{ref-en}} == Һылтанмалар == {{Викисклад|Association of Southeast Asian Nations|Көньяҡ-көнсығыш Азия дәүләттәренең берләшмәһе}} * [http://www.aseansec.org АСЕАН Секретариаты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090826000826/http://www.aseansec.org/ |date=2009-08-26 }} офсайт{{ref-en}} * [http://www.11thaseansummit.org.my/ АСЕАН-дың 11-се саммиты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180621052502/http://11thaseansummit.org.my/ |date=2018-06-21 }} 2005, Куала Лумпур, Малайзия офсайт{{ref-en}} * [http://aseansummit.bernama.com/ АСЕАН-дың 11-се саммиты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060213220742/http://aseansummit.bernama.com/ |date=2006-02-13 }} 2005, Куала Лумпур, Малайзия {{ref-en}} * [http://www.aseanregionalforum.org/ АСЕАН төбәк форумы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130725021423/http://www.aseanregionalforum.org/ |date=2013-07-25 }} {{ref-en}} * [http://www.aseanfoundation.org/ АСЕАН мәғәрифы] {{ref-en}} * [http://www.asean.or.jp/eng/general/base/glance2004.html АСЕАН-Япония үҙәге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061205105520/http://www.asean.or.jp/eng/general/base/glance2004.html |date=2006-12-05 }} {{недоступная ссылка|число=15|месяц=05|год=2013|url=http://www.asean.or.jp/eng/general/base/glance2004.html}} {{ref-en}} * [http://www.aseannewsnetwork.com АСЕАНдың яңылыҡтар селтәре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050427131934/http://www.aseannewsnetwork.com/ |date=2005-04-27 }} {{ref-en}} * [http://www.aseanfocus.com/ АСЕАНдың фокус төркөмө]{{ref-en}} [[Категория:Халыҡ-ара ойошмалар]] [[Категория:Халыҡ-ара хоҡуҡ]] [[Категория:Сауҙа блоктары]] [[Категория:Азияның халыҡ-ара ойошмалары]] by7gocotzcfn1h2kx3krwsqnd1hymmn 0 80330 1306510 1290800 2026-09-28T05:47:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306510 wikitext text/x-wiki {{Яҡшы мәҡәлә}} {{Организация |название = Милләттәр Берләшмәһе<br />Commonwealth of Nations |логотип = Flag of the Commonwealth of Nations.svg.png |ширина_логотипа = 100 px |подпись = Флагы |карта1 = Commonwealth of Nations.svg |ширина_карты1 = |легенда1 = Берләшмә ағзалары |членство = 53 ағза-дәүләттәр<ref>[[Фиджи]]ның ағзалығы туҡтатылған, 02.10.2013 [[Гамбия]] ойошманан сыға</ref> |тип_центра = Штаб-фатир |центр = {{Флаг|Великобритания}} Вестминстер, [[Лондон]] |тип = |язык = [[Инглиз теле|Инглиз]] |должность_руководителя1 = Берләшмә башлыҡтары |имя_руководителя1 = Елизавета II |должность_руководителя2 = Генераль секретарь |имя_руководителя2 = {{флаг|Индия}} Камалеш Шарма |должность_руководителя3 = Рәйес |имя_руководителя3 = {{флаг|Австралия}} Джулия Гиллард |событие_основания1 = Нигеҙләү |дата_основания1 = 1926 / 1931 / 1949 |событие_основания2 = |дата_основания2 = |сайт = http://www.thecommonwealth.org/ }} '''Берләшмә''' ({{lang-en|Commonwealth}}), йәки '''Милләттәр Берләшмәһе''' ({{lang-en|Commonwealth of Nations}}; [[1946 йыл]]ға ҡәҙәр ''Британ Милләттәр Берләшмәһе'' — {{lang-en|British Commonwealth of Nations}}) — бойондороҡһоҙ илдәрҙең ирекле дәүләт-ара берекмәһе, уға [[Бөйөк Британия]] һәм уның бөтә тиерлек доминиондары, колониялары һәм протетораттары инә. Тағы ла Берләшмә ағзалары булып [[Мозамбик]] һәм [[Руанда]] тора. == Берләшмәнең нигеҙҙәре == [[Файл:Marlborough House.jpg|thumb|Мальборо-Хаус, Берләшмә Секретариатының штаб-фатиры]] [[Британия империяһы]] [[АҠШ|13 америка колонияһын]] юғалтҡандан һуң, үҙендә [[Канада]]ны, [[Һиндостан]]ды һәм ҡайһы бер башҡа колонияларҙы һаҡлап ҡалып, метрополияла ике сәйәси юл барлыҡҡа килә. Беренсенән Һиндостанда һәм Алыҫ Көнсығышта артабанда британ йоғонтоһон киңәйеүе, икенсеһе метрополияның колонияларҙа үҙидаралыҡ органдары төҙөүгә ҡаршылыҡ күрһәтмәүе<ref name=":0">[http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/SODRUZHESTVO_NATSI.html Содружество наций // «Энциклопедия Кругосвет»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211029172809/https://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/SODRUZHESTVO_NATSI.html |date=2021-10-29 }}</ref>. ''«Милләттәр Берләшмәһе»'' төшөнсәһен тәүге тапҡыр 1884 йылда британ премьер-министры Арчибальд Филипп лорд Розберри менән индерелә. 1887 йылда [[Лондон]]да колониялар конференцияһында Берләшмәгә нигеҙ һалына, унда яңы колониаль сәйәсәттең юлдары билдәләнә: бынан башлап иң үҫешкән колонияларға ''доминион'' статусы бирелгән. Бындай статусты [[Канада]], [[Австралия|Австралия берлеге]], [[Яңы Зеландия]], [[Көньяҡ Африка Республикаһы|Көньяҡ Африка берлеге]], Ньюфаундленд доминионы һәм [[Ирландия]]. 1926 йылда уҙғарылған Бөйөк Британия һәм британ биләмәләренең премьер-министрҙары конференцияһында ''Бальфур Декларацияһы'' ҡабул ителгән, унда Бөйөк Британия һәм уның доминиондары үҙҙәрен бойондороҡһоҙ тулы һәм тиң хоҡуҡлы дәүләт һәм Британ милләттәр берләшмәһендә ирекле ағза булыуын таныйҙар. Берләшмәнең хоҡуҡи статусы 1931 йылдың 11 декаберендә ҡабул ителгән ''Вестминстер статуты''нда нығытыла, һәм 1947 йылға тиклем ул дәүләттәр иттифағы булып торған, уларҙың һәр береһе Бөйөк Британияға шәхси уния аша бәйләнгән (йәки уларҙың дәүләт башлығы булып британ монархы торған). == Үҫеш == [[Файл:Commonwealth flag Ottawa.jpg|thumb|Оттавала [[Канада]] Парламенты бинаһы алдында Милләттәр Берләшмәһенең флагы]] [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң [[Британия империяһы]]ның тарҡалыуы башлана, ул британ биләмәләрендә милли-азатлыҡ хәрәкәттәренең үҫеүенә һәм британ хөкүмәтенең финанс ҡыйынлыҡтарына бәйле булған. 1946 йылдан алып «Британ Берләшмәһе» урынына «Британ Берләшмә» тип кенә атала башлай. 1947 йылда [[Һиндостан]] бойондороҡһоҙлоҡ яулағас, унда [[республика]] идаралыҡ формаһы урынлаштырыла. Был британ монархы дәүләт башлығы булыуынан баш тартыуҙы аңлата һәм Берләшмә ойошмаһының нигеҙҙәрен төптән үҙгәртеүҙе талап итә. Тәүҙә ойошманың исеме үҙгәрә, уның эшмәкәрлегенең өҫтөнлөклө маҡсаттары булып гуманитар миссиялар, мәғариф эше һәм башҡалар тора. Берләшмә тәү сиратта үҫеш кимәлдәре һәм иҡтисад ҡылыҡһырламалары менән айырылып торған, тығыҙ һәм тиң хоҡуҡлы үҙ-ара бәйләнешкә мөмкинлеге булған дәүләттәрҙең ойошмаһы тип ҡаралған. Күп кенә элекке британ колонияларҙан айырмалы рәүештә, 1948 йылда — [[Мьянма|Бирма]] һәм 1967 йылда — [[Йемен|Аден]] бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, улар Берләшмәгә инмәй ҡала. Элекке британ протектораттарҙан һәм мандатлы территорияларҙан [[Мысыр]] (1922 йылда азатлыҡ алған), [[Израиль]] (1948), [[Ираҡ]] (1932]), [[Бахрейн]] (1971), [[Иордания]] (1946), [[Кувейт]] (1961), [[Катар]] (1971) һәм [[Оман]] (1971) илдәре Берләшмәгә инмәйҙәр. 1949 йылда [[Ирландия]]ла республика идара итеү ҡоролошо индерелгәндән һуң Берләшмәнән сыға, әммә шул уҡ йылғы Ирландия Акты буйынса, республиканың граждандары британ ҡануниәтенә ярашлы башҡа Берләшмә илдәре граждандары кеүек тиң статус эйә булалар. 1961 йылда [[Көньяҡ Африка Республикаһы]] ойошманан сыға, ә 1994 йылдың июнендә уға кире ҡайта. 1949 йылда Лондонда Берләшмә илдәренең премьер-министрҙары кәңәшмәһендә республика идара итеү ҡоролошо һәм ойошмала ағзалыҡ араһында булған ҡаршылыҡтары хәл ителә. 1950 йылдың ғинуарынан алып Һиндостан британ монархын «Берләшмәнең башлығы һәм Берләшмәнең бойондороҡһоҙ дәүләт-ағзаларының ирекле ассоциацияһының символы» сифатында ҡабул итергә ризалыҡ бирә. Берләшмәнең ҡалған ағзалары үҙ яғынан Һиндостандың ағзалығын һаҡларға риза була. [[Пакистан]] тәҡдиме буйынса башҡа дәүләттәргә лә шундай уҡ ҡарар ҡабул итәләр. Лондон декларацияһын йыш ҡына хәҙерге күренештә булған Берләшмәне барлыҡҡа килтергән документ тип ҡарала. Берләшмәгә ингән Бөйөк Британиянан башҡа 17 илдең дәүләт башлығы булып генерал-губернатор вәкиллеге менән күрһәтелгән Англия монархы тора. Монарх Берләшмәнең башлығы ла булып тора. Ағза-дәүләттәрҙең күбеһе британ монархын ил етәксеһе итеп танымайҙар, әммә был уларҙың статусына тәьҫир яһамай. Берләшмә сәйәси иттифаҡ булып тормай, һәм ундағы ағзалыҡ Бөйөк Британияға башҡа ағзаларға сәйәси йоғонто яһарға бирмәй. == Ағзалыҡ == [[File:Flags of the Commonwealth flying in Parliament Square, London.jpg|thumb| [[Лондон]]дың Парламент скверында Милләттәр Берләшмәһе ағзаларының флагтары]] Берләшмәгә ингән илдәрҙең дөйөм халыҡ һаны 2,245 миллиардҡа етә, был яғын донъя халҡының 30 %-тын тәшкил итә. Халыҡ һаны буйынса беренсе урында [[Һиндостан]] (2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса бер миллиард кеше), унан һуң [[Пакистан]], [[Бангладеш]] һәм [[Нигерия]] тора (уларҙың һәр береһенең халҡының һаны 100 миллиондан ашыу). Иң аҙ халыҡ һаны булған ағза [[Тувалу]], унда 12 мең кеше йәшәй. Берләшмә илдәренең дөйөм майҙаны ҡоро ерҙең дүрттән бер өлөшөн алып тора. Территориялар буйынса иң ҙурҙары — [[Канада]], [[Австралия]] һәм [[Һиндостан]]. Берләшмәгә ағзалыҡ уның эшмәкәрлегенең төп маҡсаттарын таныған һәр бер илгә асыҡ. Бының өсөн Бөйөк Британия йәки Берләшмәнең башҡа ағзалары менән кандидаттың элекке йәки хәҙерге конституциялы бәйләнештәр булыуы шарт. Бөтә ағзаларҙың да Бөйөк Британия менән конституциялы бәйләнештәре булмаған — ҡайһы бер [[Океания]] илдәре Австралия йәки Яңы Зеландия идаралығы аҫтында булған, ә [[Намибия]] 1920 йылдан алып 1990 йылға тиклем — [[Көньяҡ Африка Республикаһы]]на буйһона. 1995 йылда Берләшмәгә [[Камерун]] ҡушыла, уның территорияһының тик бер өлөшө генә Британия мандаты (1920—1946) һәм опекаһы (1946—1961) аҫтында булған. 1995 йылда башҡаларҙан айырмалы рәүештә элек [[Португалия]] колонияһы булған [[Мозамбик]] Берләшмәгә инә. 2009 йылдың 29 нояберендә [[Руанда]] Милләттәр Берләшмәһенең 54-се ағзаһы булып китә<ref>{{cite news|url=http://infox.ru/authority/foreign/2009/11/29/Ruanda_prinyata_v_So.phtml|title=Руанда принята в Содружество наций|publisher=infox.ru|date=2009-11-29}}</ref>. 2013 йылдың 2 октяберендә [[Гамбия]] Милләттәр Берләшмәһенән сыға<ref>{{cite web|url=http://www.itar-tass.com/c1/899454.html|title=Гамбия объявила о немедленном выходе из Содружества наций, объединяющего бывшие британские колонии|publisher=ИТАР-ТАСС|accessdate=2013-10-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004043901/http://www.itar-tass.com/c1/899454.html |date=2013-10-04 }}</ref>. {| class="wikitable sortable" width=100% !colspan="4"|Милләттәр Берләшмәһенең ғәмәлдәге ағзалары |- ! width = 150px |Дәүләт ! width = 125px |Инеү датаһы ! width=100px |Континент ! width=95px |Халыҡ һаны |- | {{Флагификация|Австралия}} | <span style="display:none">1931-12-11</span>11 декабрь 1931 | Океания | align=right| 22 073 000 |- | {{sort|Антигуа и Барбуда|{{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[Антигуа һәм Барбуда]]}} | <span style="display:none">1981-11-01</span>1 ноябрь 1981 | Төньяҡ Америка | align=right| 88 000 |- | {{sort|Багамские Острова|{{Флагификация|Багам Утрауҙары}} }} | <span style="display:none">1973-07-10</span>10 июль 1973 | Төньяҡ Америка | align=right| 342 000 |- | {{sort|Бангладеш|{{flagicon|Bangladesh}} [[Бангладеш]]{{ref|1|[B]}}}} | <span style="display:none">1972-04-18</span>18 апрель 1972<ref>{{cite book |title=Secession |last=Kohen |first=Marcelo G. |year=2006 |publisher=Cambridge University Press |location=London |isbn=978-0-521-84928-9 |page=122 }}</ref> | Азия | align=right| 162 221 000 |- | {{sort|Барбадос|{{flagicon|Barbados}} [[Барбадос]]}} | <span style="display:none">1966-11-30</span>30 ноябрь 1966 | Төньяҡ Америка | align=right| 279 000 |- | {{sort|Белиз|{{flagicon|Belize}} [[Белиз]]}} | <span style="display:none">1981-09-21</span>21 сентябрь 1981 | Төньяҡ Америка | align=right| 322 130 |- | {{sort|Ботсвана|{{flagicon|Botswana}} [[Ботсвана]]}} | <span style="display:none">1966-09-30</span>30 сентябрь 1966 | Африка | align=right| 1 950 000 |- | {{sort|Бруней|{{flagicon|Brunei}} [[Бруней]]}} | <span style="display:none">1984-01-01</span>1 ғинуар 1984 | Азия | align=right| 400 000 |- | {{sort|Вануату|{{flagicon|Vanuatu}} [[Вануату]]}} | <span style="display:none">1980-07-30</span>30 июль 1980 | Океания | align=right| 241 000 |- | {{sort|Великобритания|{{flagicon|United Kingdom}} [[Бөйөк Британия]]}} | <span style="display:none">1931-12-11</span>11 декабрь 1931 | Европа | align=right| 61 609 500 |- | {{sort|Доминика|{{flagicon|Dominica}} [[Доминика]]}} | <span style="display:none">1978-11-03</span>3 ноябрь 1978 | Төньяҡ Америка | align=right| {{sort|79,000|79 000}} |- | {{sort|Гайана|{{flagicon|Guyana}} [[Гайана]]}} | <span style="display:none">1966-05-26</span>26 май 1966 | Көньяҡ Америка | align=right| 761 000 |- | {{sort|Гана|{{flagicon|Ghana}} [[Гана]]}} | <span style="display:none">1957-03-06</span>6 март 1957 | Африка | align=right| 23 837 000 |- | {{sort|Гренада|{{flagicon|Grenada}} [[Гренада]]}} | <span style="display:none">1974-02-07</span>7 февраль 1974 | Төньяҡ Америка | align=right| 103 000 |- | {{sort|Замбия|{{flagicon|Zambia}} [[Замбия]]}} | <span style="display:none">1964-10-24</span>24 октябрь 1964 | Африка | align=right| 12 935 000 |- | {{sort|Индия|{{flagicon|India}} [[Һиндостан]]}} | <span style="display:none">1947-08-15</span>15 август 1947 | Азия | align=right| 1 210 193 422 |- | {{sort|Камерун|{{flagicon|Cameroon}} [[Камерун]]}} | <span style="display:none">1995-11-13</span>13 ноябрь 1995<ref>{{cite journal |last=Pondi |first=Jean-Emmanuel |year=1997 |month=October |title=Cameroon and the Commonwealth of Nations |journal=[[The Round Table Journal|The Round Table]] |volume=86 |issue=344 |pages=pp. 563–570 |doi=10.1080/00358539708454389 }}</ref> | Африка | align=right| 19 522 000 |- | {{sort|Канада|{{flagicon|Canada}} [[Канада]]}} | <span style="display:none">1931-12-11</span>11 декабрь 1931 | Төньяҡ Америка | align=right| 34 053 000<ref>{{cite web|url=http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Table=2&Data=Count&StartRec=1&Sort=3&Display=All/|title=Ethnic origins, 2006 counts, for Canada, provinces and territories – 20% sample data|date=2008-01-04|publisher=Statistics Canada|accessdate=2009-10-19|archiveurl=http://www.webcitation.org/6F72jaTYj|archivedate=2013-03-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130208051253/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2006/index-eng.cfm |date=2013-02-08 }}</ref> |- | {{sort|Кипр|{{flagicon|Cyprus}} [[Кипр Республикаһы|Кипр]]}} | <span style="display:none">1961-03-13</span>13 марта 1961<ref>{{cite journal |last=McIntyre |first=W. David |author=W. David McIntyre |year=2000 |month=January |title=Britain and the creation of the Commonwealth Secretariat |journal=Journal of Imperial and Commonwealth History |volume=28 |issue=1 |pages=pp. 135–158 |doi=10.1080/03086530008583082 }}</ref> | Европа | align=right| 803 200<ref>{{cite web|url=http://www.mof.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/All/E386A38F84B693F8C22577CB003D4CA1?OpenDocument&sub=1&sel=1&e=&print/|title=Statistical Service Republic of Cyprus|publisher=Ministry of Finance|accessdate=2012-01-06|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BEpk9vab|archivedate=2012-10-07}}</ref> |- | {{sort|Кения|{{flagicon|Kenya}} [[Кения]]}} | <span style="display:none">1963-12-12</span>12 декабрь 1963 | Африка | align=right| 39 856 000 |- | {{sort|Кирибати|{{flagicon|Kiribati}} [[Кирибати]]}} | <span style="display:none">1979-07-12</span>12 июль 1979 | Океания | align=right| {{sort|99,000|99 000}} |- | {{sort|Лесото|{{flagicon|Lesotho}} [[Лесото]]}} | <span style="display:none">1966-10-04</span>4 октябрь 1966 |Африка | align=right| 2,000,000 |- | {{sort|Маврикий|{{flagicon|Mauritius}} [[Маврикий]]}} | <span style="display:none">1968-03-12</span>12 март 1968 | Африка | align=right| 1 285 000 |- | {{sort|Малави|{{flagicon|Malawi}} [[Малави]]}} | <span style="display:none">1964-07-06</span>6 июль 1964 | Африка | align=right| 15 884 000 |- | {{sort|Малайзия|{{flagicon|Malaysia}} [[Малайзия]]}} | <span style="display:none">1963-09-16</span>31 август 1957 | Азия | align=right| 28 356 000 |- | {{sort|Мальдивы|{{flagicon|Maldives}} [[Мальдив]]}} | <span style="display:none">1982-07-09</span>9 июль 1982 | Азия | align=right| 329 000 |- | {{sort|Мальта|{{flagicon|Malta}} [[Мальта]]}} | <span style="display:none">1964-09-21</span>21 сентябрь 1964 | Европа | align=right| 412 668 |- | {{sort|Мозамбик|{{flagicon|Mozambique}} [[Мозамбик]]}} | <span style="display:none">1995-11-13</span>13 ноябрь 1995<ref>{{cite journal |last=Ingram |first=Derek |author=Derek Ingram (journalist) |year=1996 |month=April |title=Commonwealth Update |journal=|The Round Table |volume=85 |issue=338 |pages=pp. 153–165 |doi=10.1080/00358539608454302 }}</ref> | Африка | align=right| 22 892 000 |- | {{sort|Намибия|{{flagicon|Namibia}} [[Намибия]]}} | <span style="display:none">1990-03-21</span>21 март 1990 | Африка | align=right| 2 131 000 |- | {{sort|{{flagicon|Nauru}} [[Науру]] | <span style="display:none">1968-11-01†</span>1 ноябрь 1968 | Океания | align=right| 14 000 |- | {{sort|Нигерия|{{flagicon|Nigeria}} [[Нигерия]]}} | <span style="display:none">1960-10-01</span>1 октябрь 1960 | Африка | align=right| 154 796 000 |- | {{sort|Новая Зеландия|{{flagicon|New Zealand}} [[Яңы Зеландия]]}} | <span style="display:none">1931-12-11</span>11 декабрь 1931 | Океания | align=right| 4 317 972 |- | {{sort|Пакистан|{{flagicon|Pakistan}} [[Пакистан]]}} | <span style="display:none">1947-08-15</span>15 август 1947 | Азия | align=right| 168 052 000 |- | {{sort|Папуа Новая Гвинея|{{flagicon|Papua New Guinea}} [[Папуа — Яңы Гвинея]]}} | <span style="display:none">1975-09-16</span>16 сентябрь 1975 | Океания | align=right| 6 737 000 |- | {{sort|Руанда|{{flagicon|Rwanda}} [[Руанда]]}} | <span style="display:none">2009-11-29</span>29 ноябрь 2009 | Африка | align=right| 9 998 000 |- | {{sort|Самоа|{{flagicon|Samoa}} [[Самоа]]}} | <span style="display:none">1970-08-28</span>28 август 1970 | Океания | align=right| 185 000 |- | {{sort|Эсватини|{{flagicon|Swaziland}} [[Эсватини]]}} | <span style="display:none">1968-09-06</span>6 сентябрь 1968 | Африка | align=right| 1 182 000 |- | {{sort|Сейшельские Острова|{{flagicon|Seychelles}} [[Сейшел Утрауҙары]]}} | <span style="display:none">1976-06-29</span>29 июнь 1976 | Африка | align=right| 84 000 |- | {{sort|{{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[Сент-Китс һәм Невис]] | <span style="display:none">1983-09-19</span>19 сентябрь 1983 | Төньяҡ Америка | align=right| 52 000 |- | {{sort|Сент-Люсия|{{flagicon|Saint Lucia}} [[Сент-Люсия]]}} | <span style="display:none">1979-02-22</span>22 февраль 1979 | Төньяҡ Америка | align=right| 171 000 |- | {{sort|Сент-Винсент и Гренадины|{{flagicon|Saint Vincent and the Grenadines}} [[Сент-Винсент һәм Гренадин]]}} | <span style="display:none">1979-10-27</span>27 октябрь 1979 | Төньяҡ Америка | align=right| {{sort|119,000}} |- | {{sort|Сингапур|{{flagicon|Singapore}} [[Сингапур]]}} | <span style="display:none">1965-10-15†</span>9 август 1966 | Азия | align=right| 4 986 000 |- | {{sort|Соломоновы Острова|{{Флагификация|Соломон Утрауҙары}}}} | <span style="display:none">1978-07-07</span>7 июль 1978 | Океания | align=right| 913 000 |- | {{sort|Сьерра-Леоне|{{flagicon|Sierra Leone}} [[Сьерра-Леоне]]}} | <span style="display:none">1961-04-27</span>27 апрель 1961 | Африка | align=right| 5 695 000 |- | {{sort|Танзания|{{flagicon|Tanzania}} [[Танзания]]}} | <span style="display:none">1964-04-26</span>26 апрель 1964 | Африка | align=right| 43 729 000 |- | {{sort|Тонга|{{flagicon|Tonga}} [[Тонга]]}} | <span style="display:none">1970-06-04</span>4 июнь 1970 | Океания | align=right| 102 000 |- | {{sort|Тринидад и Тобаго|{{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[Тринидад һәм Тобаго]]}} | <span style="display:none">1962-08-31</span>31 август 1962 | Көньяҡ Америка | align=right| 1 335 000 |- | {{sort|{{flagicon|Tuvalu}} [[Тувалу]] | <span style="display:none">1978-10-01</span>1 октябрь 1978 | Океания | align=right| 12 000 |- | {{sort|Уганда|{{flagicon|Uganda}} [[Уганда]]}} | <span style="display:none">1962-10-09</span>9 октябрь 1962 | Африка | align=right| 32 816 000 |- | {{sort|Шри-Ланка|{{flagicon|Sri Lanka}} [[Шри-Ланка]]}} | <span style="display:none">1948-02-04</span>4 февраль 1948 | Азия | align=right| 20 743 000 |- | {{sort|Южная Африка|{{flagicon|South Africa}} [[Көньяҡ Африка Республикаһы]]}} | <span style="display:none">1931-12-11</span>11 декабрь 1931 | Африка | align=right| 49 423 000 |- | {{sort|Ямайка|{{flagicon|Jamaica}} [[Ямайка]]}} | <span style="display:none">1962-08-06</span>6 август 1962 | Төньяҡ Америка | align=right| 2 721 000 |} == Ағзалыҡ алмағандар == [[Франция]] президенты [[Шарль де Голль]] Францияның Берләшмәгә инергә мөрәжәғәт биреү мөмкинлеге хаҡында мәсьәлә күтәреп сыға, әммә [[Икенсе донъя һуғышы]] тамамланғандан һуң, был һорау башҡаса ҡаралмай. [[Израиль]] премьер-министры Давид Бен-Гурион үҙенең илен Берләшмәгә инергә тәҡдим итә, әммә уның граждандары риза булмай. Берләшмәлә был идеяға ҡаршы булалар. [[Мысыр]], [[Ираҡ]], [[Бахрейн]], [[Иордания]], [[Кувейт]] һәм [[Оман]] Бөйөк Британияға буйһонған булһалар ҙа, бер ваҡытта ла Берләшмәгә инергә теләк белдермәйҙәр. [[Америка Ҡушма Штаттары]] ла бының тураһында һорау күтәрмәй. 1997 йылда [[Гонконг]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]] составына инеп, Берләшмәнең өлөшө булыуынан туҡтай. == Ағзалыҡ туҡтатылған == Милләттәр Берләшмәһенең һәр бер иленең үҙ теләге менән ойошманан сығырға хоҡуғы бар. 1972 йылда [[Бангладеш]]ты бойондороҡһоҙ дәүләт тип таныған өсөн Берләшмәнән [[Пакистан]] сыға. 1989 йылда Пакистан ойошма составына кире ҡайта. 1987—1997 йылдарҙа, [[Фиджи]]ла дәүләт түңкәрелешенән һуң республика идаралыҡ ҡоролошо ҡабул ителгәс, ул ойошманан сыға. 2009 йылдың 1 сентяберендә Фиджиның ағзалығы тулыһынса туҡтатыла, сөнки билдәләнгән ваҡытта илдә демократик һайлауҙар үткәрелмәй ҡала<ref name="Fiji suspended">{{cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/news/34580/213088/010909fijisuspended.htm|title=Fiji Suspended from the Commonwealth|publisher=Commonwealth Secretariat|date=2009-09-01|lang=en|accessdate=2009-09-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/616K0u6uf|archivedate=2011-08-21}}</ref><ref>{{cite news|url=http://russian.people.com.cn/31520/6746122.html|title=Фиджи исключили из Британского содружества -- генсекретарь содружества|publisher=Жэньминь жибао|date=2009-09-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120305032503/http://russian.people.com.cn/31520/6746122.html |date=2012-03-05 }}</ref>. 2003 йылда [[Зимбабве]] Берләшмәнән сыға<ref>''Громыко А. А.'' Великобритания эпоха реформ. М., 2007.</ref>. 2013 йылдың 2 октяберендә [[Гамбия]] хөкүмәте Милләттәр Берләшмәһенән сығыуы хаҡында белдерә<ref name=":0" />. == Берләшмәнең ҡоролошо == [[Файл:Elizabeth II greets NASA GSFC employees, May 8, 2007 edit.jpg|thumb|upright|Королева Елизавета II — 1952 йылдан алып Милләттәр Берләшмәһе башлығы]] Милләттәр Берләшмәһе башлығы булып Бөйөк Британия монархы булып тора, хәҙерге заманда — королева Елизавета II. Уның ойошма башлығы эшендә бер ниндәй вазифаһы юҡ һәм монарх тик символ ғына булып тора. 17 Берләшмәнең илдәре өсөн Бөйөк Британия монархы дәүләт башлығы булып тора, әммә был эштәлә монарх бер ниндәйҙә формаль вазифалар башҡармай. Милләттәр Берләшмәһе башлығы посты титул булмай һәм нәҫел буйынса күсмәй. Бөйөк Британия монархы алышанғандан һуң, Берләшмә дәүләт-ағзаларының хөкүмәттәре кәңәшмәһендә тик формаль ҡарар ҡабул итергә тейеш була. Берләшмә менән идаралыҡты Секретариат башҡара. 1965 йылдан алып ойошманың штаб-фатиры [[Лондон]]да урынлаша. 2008 йылдан алып Секретариат башлығы булып Камалеш Шарма (Һиндостан)тора<ref>{{cite news|url=http://www.timesnow.tv/NewsDtls.aspx?NewsID=4488|title=Kamlesh Sharma for C'wealth top job|publisher=Times Now|date=2007-11-24|accessdate=2007-11-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071127212710/http://www.timesnow.tv/NewsDtls.aspx?NewsID=4488|archivedate=2007-11-27}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Сперанский А.'', Содружество на современном этапе: дальнейшее усиление центробежных тенденций (к итогам Оттавской конференции 1973 г.), в кн.: Международный ежегодник. Политика и экономика, М., 1974. * ''Крылова Н. С.'' Содружество наций: политико-правовые проблемы. М., 1991. * ''Сухоруков А. В.'' Британское содружество наций: прошлое и настоящее // Новая и новейшая история. 2006. № 5. * ''The Constitutional Structure of the Commonwealth'', by K C Wheare. Clarendon Press, 1960. ISBN 0-313-23624-0. * ''A Guide to the Contemporary Commonwealth'', by W D McIntyre. Palgrave, 2001. ISBN 0-333-96310-5. * ''The Commonwealth in the World'', by J D B, by N Mansergh. University of Toronto Press, 1982. ISBN 0-8020-2492-0. * ''Making the New Commonwealth'', by R J Moore. Clarendon Press, 1988. ISBN 0-19-820112-5 * ''Les ONG du Commonwealth contemporain: rôles, bilans et perspectives'', by C A Auplat. L’Harmattan, Paris, 2003. ISBN 2-7475-5513-5. * ''Commonwealth: Inter- and Non-State Contributions to Global Governance'', by Timothy M Shaw. Routledge, 2008. ISBN 978-0-415-35120-1 (hbk). — ISBN 978-0-415-35121-8 (pbk) == Һылтанмалар == {{Викиһаҡлағыс|Category:Commonwealth of Nations}} * [http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/SODRUZHESTVO_NATSI.html Содружество наций // «Энциклопедия Кругосвет»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211029172809/https://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/SODRUZHESTVO_NATSI.html |date=2021-10-29 }} * [http://slovari.yandex.ru/содружество/БСЭ/Содружество/ Содружество//БСЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140728081930/http://slovari.yandex.ru/%D1%81%D0%BE%D0%B4%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%A1%D0%BE%D0%B4%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/ |date=2014-07-28 }} * [http://press-post.net/sodruzhestvo-nacii-proshloe-i-nastojaxhee Содружество наций: прошлое и настоящее] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304190051/http://press-post.net/sodruzhestvo-nacii-proshloe-i-nastojaxhee |date=2016-03-04 }} * [http://www.thecommonwealth.org The Commonwealth Secretariat] * [http://www.commonwealth.org.uk/ The Commonwealth Institute, London] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061017212955/http://www.commonwealth.org.uk/ |date=2006-10-17 }} * [http://www.rcsint.org The Royal Commonwealth Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201021055211/http://www.rcsint.org/ |date=2020-10-21 }} * [http://rcs.ca/ The Royal Commonwealth Society (of Canada)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701220253/http://www.rcs.ca/ |date=2007-07-01 }} * [http://empiremuseum.co.uk/ British Empire & Commonwealth Museum, Bristol, England] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061018235725/http://www.empiremuseum.co.uk/ |date=2006-10-18 }} * [http://www.acu.ac.uk/ Association of Commonwealth Universities] * [http://sas.ac.uk/commonwealthstudies/index.htm University of London Institute of Commonwealth Studies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051214065850/http://www2.sas.ac.uk/commonwealthstudies/index.htm |date=2005-12-14 }} * [http://aclals.org Association for Commonwealth Literature and Language Studies] * [http://worldnetdaily.com/news/article.asp?ARTICLE_ID=21707 The Commonwealth as a popular club] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061127032513/http://www.worldnetdaily.com/news/article.asp?ARTICLE_ID=21707 |date=2006-11-27 }} * [http://www.globaled.org.nz/schools/pdfs/factsheets/Commonwealth.pdf What is the Commonwealth] * [http://www.cpahq.org The Commonwealth Parliamentary Association] * [http://www.chogm2005.mt The Commonwealth Meeting in Malta, 2005]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Милләттәр Берләшмәһе}} {{Дөйөм_мираҫ}} [[Категория:Халыҡ-ара ойошмалар]] [[Категория:Бөйөк Британия]] [[Категория:Бөйөк Британия тарихы]] [[Категория:Британия империяһы]] [[Категория:Милләттәр Берләшмәһе]] culwehzgrc1oftmsu377jhg7dt14s8b 0 88871 1306526 1299846 2026-09-28T10:58:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306526 wikitext text/x-wiki {{Компания карточкаһы |название = НаноВижн |прежние названия = |логотип = |тип = Яуаплығы сикләнгән йәмғиәт<ref>{{cite web|url=http://www.k-agent.ru/?mod=obj&id=5761441|title=ООО "Нановижн", Москва|publisher=www.k-agent.ru|description=выписка из ЕГРЮЛ|accessdate=2015-04-29}}</ref> |основана = |основатели = Дмитрий Дементьев |упразднена = |причина упразднения = |преемник = |расположение = {{Флагификация|Россия}}: [[Мәскәү]] |ключевые фигуры = Дмитрий Дементьев |листинг на бирже = |отрасль = Медик ҡорамалдары һәм материалдары етештереү |продукция = офтальмологик инструменттар |оборот = |операционная прибыль = |чистая прибыль = |активы = |капитализация = |число сотрудников = |материнская компания = |дочерние компании = ЯСЙ «НаноОптика» |сайт = http://www.nanovisiongroup.com/ }} '''НаноВижн''' (ҡайһы берҙә '''НаноВижн Груп'''<ref name="Посольство" /> тип атайҙар) — Дмитрий Дементьев ойошторған рәсәй офтальмологик компания. Компания яһалма күҙ яҫмығында (интраокуляр линзалар) махсуслашҡан{{sfn|Бизнес-журнал|2014|с=22}}. Бынан башҡа компания офтольмологик лазерҙар етештерә һәм күҙҙең мөгөҙсә шекәрәһен кире тергеҙер өсөн ҡулланған материалдың һаҡлауы һәм етештереүе өсөн эшләнгән «АйЛаб» күҙ банкын барлыҡҡа килтерәләр<ref name="Посольство">{{cite news|url=http://rus.rusemb.org.uk/press/1102|title=«Нановижн Груп» в Лондоне|date=17-09-2014|publisher=Посольство России в Великобритании|accessdate=2015-04-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304193047/http://rus.rusemb.org.uk/press/1102|archivedate=2016-03-04}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193047/http://rus.rusemb.org.uk/press/1102 |date=2016-03-04 }}</ref>. == Тарихы == 2014 йылдың 30 ғинуарында "Ноновижн"дың бүлендек компанияһы «НаноОптика» ОЭЗ «Зеленоград» резиденты статусын ала<ref>{{cite news|url=http://www.russez.ru/oez/innovation/moscow/news?apage=1&fnid=68&fxsl=view.xsl&newWin=0&nm=115199&oo=1&rid=24929|title=Компания ООО "НаноОптика" стала резидентом ОЭЗ "Зеленоград"|date=21 марта 2015|publisher=Россия. Особые Экономические Зоны|accessdate=2015-04-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304074216/http://www.russez.ru/oez/innovation/moscow/news?apage=1&fnid=68&fxsl=view.xsl&newWin=0&nm=115199&oo=1&rid=24929|archivedate=2016-03-04}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304074216/http://www.russez.ru/oez/innovation/moscow/news?apage=1&fnid=68&fxsl=view.xsl&newWin=0&nm=115199&oo=1&rid=24929 |date=2016-03-04 }}</ref>. 2014 йылдың 13 сентябрендә [[Лондон]]да 32-се халыҡ-ара офтольмологик конгреста компания үҙ стендын аса, шул стендта күҙ микрохирургияһында ҡулланған төрлө инструменттар күрһәтә. Стендты [[Яковенко Александр Владимирович|Александр Яковенко]] аса, асыуҙа компанияның ойоштороусыһы Дмитрий Дементьев һәм билдәле офтольмологтар ҡатнашалар<ref name="Посольство" />. 2014 йылдың 15 сентябрендә Лондонда компания үҙе етештергән әйберҙәре тураһында һөйләүгә бағышланған «Офтольмологияла яңы йүнәлештәр» фәни конференцияһын үткәрә. Конференция Бөйөк Британиялағы Рәсәй посольствоһы эгидаһы аҫтында үтә<ref name="Посольство" />. == Продукцияһы == 2014 йылдың октябрендә «НаноВижн» баҙарға йыл һайын 200 мең яһалма күҙ яҫмығы сығарырға тип планлаштыра ине{{sfn|Бизнес-журнал|2014|с=22}}. Кәрәккән саҡта «НаноОптика» фабрикаһы эшләгән линзалар һанын 600 меңгә еткерә ала, ә был рәсәй баҙарының мохтажлығынан күберәк. Компанияның линзалары конкурент ойошмаларҙан етештереү технологияһы менән айырылып тора, был саҡта етешһеҙлектәр проценты кәмей. План буйынса тәүге партияны 2015 йылдың башына сығарырға уйлайҙар ине{{sfn|Бизнес-журнал|2014|с=24}}. Конкуренттарҙан өҫтөнлөк алыр өсөн компания ҡыйбат линзаларҙы түбән хаҡҡа һатырға планлаштыра ине. Шул уҡ ваҡытта төрлө хаҡы булған күҙ яҫмығының биш төрөн эшләп сығарырға уйҙар бар{{sfn|Бизнес-журнал|2014|с=24}}. == Ҡорамалдары == Компанияның «НаноОптика» фабрикаһы [[Зеленоград]]та урынлашҡан, шунда уҡ компанияның сәнәғәт үҙәге. Фабрикала микроорганизмдарҙан һәм саңдан һаҡланған 800 квадрат метрҙа махсус цехтар бар{{sfn|Бизнес-журнал|2014|с=24}}. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{статья|автор=Югринова, Наталья|заглавие=Глаз-плексиглас|ссылка=http://b-mag.ru/2014/importozameshhenie/glaz-pleksiglas/|место=М.|издательство=Бизнес-журнал|год=2014|номер=10|страницы=22-25|issn=1819-267X|ref=Бизнес-журнал}} === Электронные публикации === * {{cite news|url=http://rus.rusemb.org.uk/press/1102|title=«Нановижн Груп» в Лондоне|date=17-09-2014|publisher=Посольство России в Великобритании|accessdate=2015-04-29|archiveurl=https://archive.is/sfLU6|archivedate=29 апреля 2015}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193047/http://rus.rusemb.org.uk/press/1102 |date=2016-03-04 }} [[Категория:Рәсәйҙә медицина]] 9hm4ofbnv663jdnu9m2m7i7jkuhuxkz 0 91556 1306515 1261336 2026-09-28T08:06:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306515 wikitext text/x-wiki [[Файл:Reach_Toronto.jpg|right|thumb|300x300px|''Мульти­куль­ту­ра­лиз­м монументы'' Франциско Пирелли, [[Торонто]], [[Канада]]. Бер-береһенә оҡшаш дүрт скульптура Буффалола ([[КАР|Көньяҡ Африка Республикаһы]]); Чанчунда ([[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]]); [[Сараево]]ла ([[Босния һәм Герцеговина]]), һәм [[Сидней]]ҙа ([[Австралия]]) урынлашҡан]] [[Файл:Katarina_kyrka_&_Stockholms_moské.JPG|thumb|267x267px|[[Стокгольм]]да сиркәү һәм манара]] '''Мульти­куль­ту­ра­ли́зм''' — айырым илдәрҙә һәм тотош донъяла мәҙәни айырымлыҡтарҙы һаҡлауға һәм үҫтереүгә йүнәлтелгән сәйәсәт һәм уның теорияһы менән идеологияһы. Сәйәси либерализмдан айырмалы рәүештә этник һәм мәҙәни төркөмдәрҙең хоҡуҡтарын таный. Был хоҡуҡтар этник һәм мәҙәни общиналарға ағартыу эшмәкәрлеген алып барыу һәм үҙҙәренең белем биреү программаларына эйә булыу, мәктәптәрен төҙөү, китапханаларын һәм дини объекттарын асыу, һайлауҙарҙа дөйөм сәйәси ҡараштарын белдереү мөмкинлеген бирә. Мульти­куль­ту­ра­лизм бөтә мәҙәниәттәрҙе берәү итеп ҡушыуҙы күҙҙә тотҡан «иретеүсе ҡаҙан» концепцияһына ҡаршы ҡуйыла. Миҫал итеп төрлө мәҙәниәттәргә бер мозаика өлөштәре тип ҡаралған [[Канада]]ны һәм «иретеүсе ҡаҙан» концепцияһын (һуңғы осорҙа сәйәси итәғәтле тип «салатница» концепцияһы алына) һөргән [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-ты килтерергә мөмкин. Мульти­куль­ту­ра­лизм — толерантлыҡ аспекттарының береһе, ул мәҙәниәттәрҙең бер-береһенә үтеп инеп, бер-береһен байытып һәм киң мәҙәниәтте үҫтереп, йәнәш йәшәүҙәренән ғибәрәт. Мульти­куль­ту­ра­лиз­м идеяһы нигеҙҙә Көнбайыштың иммигранттар күпләп ағылған алдынғы илдәренә хас. Сит ил һәм [[Рәсәй]] культурологтары менән социологтары фекеренсә, 2010—2011 йылдарға мульти­куль­ту­ра­лизм идеяһы һәм сәйәсәте, айырыуса Европала һәм Рәсәйҙә, кризис осорона инде<ref name="autogenerated3">[http://liberty.ru/Themes/Konec-mul-tikul-turnoj-epohi Конец мультикультурной эпохи / Темы / Главная — liberty.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101201191731/http://www.liberty.ru/Themes/Konec-mul-tikul-turnoj-epohi |date=2010-12-01 }}</ref>. Ошо уҡ йылдарҙа Германия, Франция һәм Бөйөк Британия лидерҙарының Европала мульти­куль­ту­ра­лизм идеяһы үҙен аҡламауы тураһындағы киҫкен фекерҙәре яңғыраны<ref name="autogenerated2">[http://inosmi.ru/europe/20110211/166444540.html Теперь и Саркози признал, что политика мультикультурализма провалилась | ИноСМИ — Все, что достойно перевода]</ref>. Атап әйткәндә, [[Бөйөк Британия]] премьер-министры Дэвид Кэмерон ЕС эсендә миграция мөмкинлектәрен сикләргә саҡырҙы<ref>[http://wek.ru/britanskij-premer-predlagaet-ogranichit-svobodu-peredvizheniya-v-predelax-es Британский премьер предлагает ограничить свободу передвижения в пределах ЕС]</ref>, ә Брюсселдең был мәсьәләне ҡарарға баш тартыуынан һуң илдең Европа союзынан сығыу ихтималлығы тураһында белдерҙе<ref>[http://wek.ru/velikobritaniya-namerena-vyjti-iz-es Великобритания намерена выйти из ЕС]</ref>. == Тәнҡит == Мульти­куль­ту­ра­лиз­мды тәнҡитләүселәр раҫлауынса,<ref>Headley, J. M. (2012).</ref><ref>Schlesinger, A. M. (1998).</ref><ref>Barry, B. (2001).</ref><ref>Hughes, R. (1993).</ref><ref>Gitlin, T. (1995).</ref> ҡушып болғатыу күп йыллыҡ милли ҡанундарҙы һәм йолаларҙы, алдынғы мәҙәниәттәрҙе тулыһынса юҡҡа сығара һәм уртасалыҡҡа килтерә. Мигранттарҙың түбән мәҙәни үҫеш кимәле күтәрелгән хәлдә лә, улар төйәкләнгән илдең юғары мәҙәни кимәле һис шикһеҙ түбәнәйә. Мульти­куль­ту­ра­лиз­мды тәнҡитләүселәр араһында төрлө этник һәм милли төркөмдәрҙең улар килгән илдә хакимлыҡ иткән ҡанундарға һәм ҡиммәттәргә мәҙәни-социаль ҡушылыуы яғында тороусылар бар. Бынан тыш, төрлө этник һәм мәҙәни төркөмдәрҙе ассимиляциялау кәрәклеген белдереүселәр ҙә етерлек, бының һөҙөмтәһендә берҙәм милли идентификацияға өлгәшеү ихтимал. === Рәсәйҙә === Рәсәйҙең НАТО-лағы даими вәкиле Дмитрий Рогозин, 2011 йылдың 8 сентябрендә Ярославлдәге өсөнсө Донъя сәйәси форумында сығыш яһап, Европаның мульти­куль­ту­ра­лиз­м сәйәсәтен ҡаты тәнҡитләне. Шул уҡ форумда РФ Конституция Суды рәйесе Валерий Зорькин милли дәүләт теорияһы кризисы һәм мультикультурализм идеяһының уңышһыҙлыҡҡа тарыуы тураһында һөйләне.<ref>[http://www.rg.ru/2011/09/07/zorkin-site.html Современное государство в эпоху этносоциального многообразия. Выступление на Международном политическом форуме в Ярославле 7 сентября 2011 года.] // Российская газета, 07.09.2011.</ref> === Көнбайыш илдәрендә === 2011 йылда Франция президенты Николя Саркози TF1 каналы эфирында мультикультурализм тураһындағы һорауға Францияла был сәйәсәттең тотошлайы менән уңышһыҙлыҡҡа осрауын билдәләне<ref name="autogenerated2"/><ref>[http://tempsreel.nouvelobs.com/politique/ L’actualité politique en France — Le Nouvel Observateur]</ref>. Францияла үтә уңдарҙың лидеры Марин Ле Пен үҙенең бер сығышында мәсеттәрҙә урын етмәгәндә мосолмандарҙың француз ҡалалары урамдарындағы күмәк намаҙҙарын нацист оккупацияһы менән сағыштырҙы<ref name="autogenerated2"/>. Канада граждандарының 20%-ы самаһы был илдә тыумаған<ref>{{cite book |title = OECD Factbook 2007|publisher = Organisation for Economic Co-operation and Development|year = 2007|pages = 252–253|isbn = 92-64-02946-X|oclc = |doi = |url = http://www.oecd.org/dataoecd/15/37/38336539.pdf|format = PDF|author = prepared by}}</ref>. Яңы иммигранттар нигеҙҙә Ванкуверҙа, Монреалдә һәм Торонтола төйәкләнгән. Канадтарҙың мульти­куль­туралылыҡ мираҫы 1982 йылда премьер-министр Пьер Эллиот Трюдо тарафынан рәсми документта теркәлгәйне.<ref>[http://laws.justice.gc.ca/en/const/annex_e.html Constitutional Act, 1982] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070320212057/http://laws.justice.gc.ca/en/Const/annex_e.html |date=2007-03-20 }}</ref>. 2010 йылда Потсдамда [[Германияның христиан-демократик союзы|Христиан-демократик союз]]<nowiki/>дың (ХДС) йәш ағзалары менән осрашыуҙа Германия канцлеры Ангела Меркель Германияла мультикультуралы йәмғиәт төҙөү барып сыҡмауын билдәләне<ref>{{cite news|url = http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11559451|work = BBC News|title = Merkel says German multicultural society has failed|date = 2010-10-17}}{{ref-en}}</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2010/10/17/merkel/ Меркель признала провал мультикультурной модели] (Lenta.ru, 17.10.2010)</ref>. Ул, иммигранттар Германия мәҙәниәтенә һәм ҡиммәттәренә ҡушылырға, уларҙы үҙләштерергә тейеш, тип белдерҙе. Был Германияла иммиграция тураһында бәхәстәр ҡуйырыуына килтерҙе<ref>{{cite news|url = http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11532699|work = BBC News|title = Germany's charged immigration debate|date = 2010-10-17}}</ref>. 2009 йылдың 30 сентябрендә «Lettre International» журналына биргән интервьюһында Немец федераль банкының директорҙар советы ағзаһы һәм Германияның Социал-демократик партияһы ағзаһы Тило Саррацин ғәрәп һәм төрөк иммигранттарының күпселек өлөшө немец йәмғиәтенә берегергә бер ниндәй ҙә теләк белдермәүен һыҙыҡ өҫтөнә алды. «Интеграция ул — интеграцияланыусыларҙың бурысы. Бының өсөн бер нимә лә эшләмәгәндәргә мин түҙеп торорға тейеш түгел. Мин, ғөмүмән, дәүләт елкәһендә йәшәгән һәм был дәүләтте инҡар иткән, балаларына белем биреүҙе ҡайғыртмаған һәм „яулыҡ бөркәнгән ҡыҙсыҡтарҙы“ донъяға килтереүҙән бушамаған кешеләргә түҙеп торорға тейеш түгелмен», — ти Саррацин<ref name="ZeitOnline2009-10-01">''Zeit Online'' [http://www.zeit.de/politik/deutschland/2009-10/sarrazin-aeusserung-integration?page=all ''Integration. '']</ref><ref name="ZeitOnline2009-10-03">''Zeit Online'' [http://www.zeit.de/politik/deutschland/2009-10/sarrazin-forderung-ruecktritt-bundesbank ''Umstrittenes Interview. '']</ref> . Ул йәмғиәт иғтибарына «Leitkultur» тигән терминды тәҡдим итә, был термин дәүләттең унда йәшәүселәрҙең бөтәһе лә ихтирам итергә тейеш булған «өҫтөнлөк итеүсе мәҙәниәте» төшөнсәһен аңлата. Тило Саррациндың «Германия үҙен-үҙе юҡ итә» (Deutschland schafft sich ab) тигән 2010 йылда Германияла нәшер ителгән һәм 2010 йыл эсендә генә лә 14 тапҡыр ҡайтанан баҫылған китабы айырыуса популярлыҡ ҡаҙанды (урыҫ телендә Рәсәй культурологы Леонид Иониндың<ref name="autogenerated3"/> рецензияһы һәм «Германия: самоликвидация» тигән баҫма варианты бар)<ref>[http://coollib.com/b/232884 Германия: самоликвидация (fb2) | сoollib.com]</ref>. Китапта автор мультикультурализм сәйәсәтен ҡаты тәнҡитләй, бығаса киң йәмәғәтселеккә билдәле булмаған статистик мәғлүмәттәр килтерә. Мәҫәлән, Германия хөкүмәте заказы буйынса мигранттар араһында үткәрелгән социологик тикшеренеү һөҙөмтәләре билдәле була. Германияла йәшәгән һәр дүртенсе төрөктөң немец телен белмәүе, ә һәр икенсеһенең немецтар менән бөтөнләй аралашмауы асыҡлана. Германияла йәшәгән поляктарҙың 67 проценты һәм гректарҙың 60 проценты урта белемгә эйә. Итальяндар һәм элекке Югославиянан килгән иммигранттар араһында был күрһәткес 44-45 процент ҡына. Ә төрөктәр араһында — ни бары 41 процент. Социаль пособиеға йәшәүселәр һаны төрөктәр төркөмөндә 15 процентҡа етә, ә гректар араһында 7,5 процент ҡына<ref name="autogenerated1">[http://ttolk.ru/?p=475 Германия променяла мультикультурализм на Четвертый рейх | Толкователь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140812203512/http://ttolk.ru/?p=475 |date=2014-08-12 }}</ref>. Германия эске эштәр министры Томас де Мезьер биргән мәғлүмәттәр буйынса, Германиялағы мигранттарҙың 10 — 15 проценты немец йәмғиәтенә интеграцияланыуҙан асыҡтан-асыҡ баш тарта<ref name="autogenerated1"/>. Түбәнге Саксонияла Криминология институты (KFN) тикшеренеүҙәренән асыҡлануынса, Германиялағы диндар мосолман йәштәренә енәйәтселлек һәм көс ҡулланыу айырыуса хас. Дин тотоусы мосолмандар араһында һәр дүртенсе кеше (23,5 процент) йәштәштәренә ҡарата көс ҡулланған йә урлашҡан. Үҙҙәрен диндар түгел тип баһалаған мосолман үҫмерҙәре араһында хоҡуҡ боҙоусылар әҙерәк була —19,6 процент<ref name="autogenerated1"/>. Саррацин шулай Төньяҡ Африка һәм Яҡын Көнсығыш илдәре иммигранттарының интеллектуаль йәһәттән немецтарға ҡарағанда түбәнерәк кимәлдә тороуы һәм/йә туғандар араһындағы никахтар арҡаһында (ундайҙар, мәҫәлән, Төркиәлә 20 проценттан ашыу) «генетик кәмселекле булыуы» хаҡында яҙа. Шулай итеп, мосолман иммигранттары үҙҙәренең интеллектуаль һәм профессиональ кимәле арҡаһында Германия иҡтисадына һәм йәмғиәтенә тик зыян яһай, ә уларҙың иммиграцияһының дауам итеүе «Германияны тулыһынса алйотланыуға» килтерәсәк. Уның фекеренсә, интеллекттың 80 проценты — генетик тәүшартҡа һәм 20 проценты ғына белемгә, тәрбиәгә бәйле. Бер төрлөлөк идеологияһында торған япон йәмғиәте Японияла этник айырымлыҡ индереү тәҡдименә ҡолаҡ та һалмай. Хатта айндар шикелле эник аҙсылыҡҡа ҡағылышлы бындай талапты ла улар иғтибарға алмай<ref>{{cite news|title = Abe fine with 'homogeneous' remark|url = http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20070227a9.html|publisher = Kyodo News|date = 2007-02-27|accessdate = 2009-08-10|archiveurl = https://web.archive.org/web/20090809122436/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20070227a9.html|archivedate = 2009-08-09|deadlink = 404}}{{Webarchive|url=https://archive.is/20120715182210/http://www.japantimes.co.jp/text/nn20070227a9.html%23.UAMKQqgo9Rw |date=2012-07-15 }}</ref>. Японияның элекке премьер-министры Таро Асо Японияны «бер раса» иле тип атаны<ref>[https://web.archive.org/web/20070519010856/http://search.japantimes.co.jp/member/member.html?nn20051018a7.htm Aso says Japan is nation of 'one race']</ref>. 2005 йылда Дуду Дьен, БМО-ның Кеше хоҡуҡтары буйынса комиссияһының махсус докладсыһы, үҙенең докладында Япония расизмы йәһәтенән борсолоу белдерҙе һәм хөкүмәтте проблеманың тәрәнлеген аңларға саҡырҙы<ref>{{cite web|url = http://www.unic.or.jp/new/pr05-057-E.htm|title = Press Conference by Mr Doudou Diène, Special Rapporteur of the Commission on Human Rights|accessdate = 2007-01-05|archiveurl = http://www.webcitation.org/65NUfljRZ|archivedate = 2012-02-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070329065052/http://www.unic.or.jp/new/pr05-057-E.htm |date=2007-03-29 }}</ref><ref name="BBC">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4671687.stm «Japan racism 'deep and profound».]</ref>. Тикшеренеүенең туғыҙ көнө эсендә Дьен шундай һығымтаға килә: Японияла раса дискриминацияһы һәм ксенофобия тәү сиратта өс төркөмгә — милли аҙсылыҡҡа, япон сығышлы латин америкалыларға, нигеҙҙә, япон бразилдәренә, һәм башҡа азиат илдәренән сығыусыларға — йоғонто яһай<ref>{{cite web|url = http://www.imadr.org/en/pdf/NGOJointStatement.pdf|format = PDF|title = 'Overcoming "Marginalization" and "Invisibility"', International Movement against all forms of Discrimination and Racism|accessdate = 2007-01-05|archiveurl = http://www.webcitation.org/65NUgYECd|archivedate = 2012-02-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111126192231/http://www.imadr.org/en/pdf/NGOJointStatement.pdf |date=2011-11-26 }}</ref>. Мәҫәлән, 1999 йылда Япония 16 ғына ҡасаҡты ҡабул иткән, ә шул уҡ ваҡытта АҠШ — 85 010, Яңы Зеландия 1140 кешене һыйындырған. БМО-ның Ҡасаҡтар статусы тураһындағы конвенцияһын ратификациялаған 1981 йылдан алып 2002 йылға тиклем Япония 305 кешене генә ҡасаҡ тип таныған<ref>[http://findarticles.com/p/articles/mi_m0WDQ/is_2003_Feb_24/ai_98002254 Japan’s refugee policy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150216094857/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0WDQ/is_2003_Feb_24/ai_98002254 |date=2015-02-16 }}</ref><ref>[http://www.iwanami.co.jp/jpworld/text/ClosedCountry01.html Questioning Japan’s 'Closed Country' Policy on Refugees] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150413083037/http://www.iwanami.co.jp/jpworld/text/ClosedCountry01.html |date=2015-04-13 }}</ref>. 2011 йылдың 22 июлендә ике ҡатлы теракт яһаған тип танылған норвег Андерс Брейвик үҙенең төп тәнҡит объекты итеп нәҡ Европалағы мульти­куль­ту­ра­лиз­м сәйәсәтен атаны. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Бенхабиб С. Притязания культуры. Равенство и разнообразие в глобальную эру. М.: Логос, 2003. * Галецкий Владислав [http://magazines.russ.ru/druzhba/2006/2/ga14 «Критическая апология мульти­куль­ту­ра­лиз­ма»] * Малахов В. [http://demoscope.ru/weekly/2004/0151/analit04.php Зачем России мульти­куль­ту­ра­лизм?] // Мульти­куль­ту­ра­лизм и трансформация постсоветских обществ. М., 2002. * Малахов В. Культурный плюрализм versus мульти­куль­ту­ра­лизм // Малахов В. Скромное обаяние расизма и другие статьи. М.: Дом интеллектуальной книги, 2001. * {{Мәҡәлә|автор = Мошняга П. А.|заглавие = Билингвальное образование в Японии: межкультурная коммуникация vs мульти­куль­ту­ра­лизм|оригинал = |ссылка = http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2010/4/Moshniaga/|автор издания = |издание = Информационный гуманитарный портал «Знание. Понимание. Умение»|тип = |место = |год = 2010|том = |номер = 4 — Культурология ([http://www.webcitation.org/6ElTTm4CO архивировано в WebCite])|страницы = }} * Мульти­куль­ту­ра­лизм и трансформация постсоветских обществ. Под редакцией В. С. Малахова и В. А. Тишкова. М., 2002 * [http://www.nlobooks.ru/rus/magazines/nlo/196/1208/ Новое Литературное Обозрение, № 94 (2008) (Раздел «ПОСТСОВЕТСКОЕ СОЗНАНИЕ И POSTCOLONIAL STUDIES»).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100718114454/http://www.nlobooks.ru/rus/magazines/nlo/196/1208 |date=2010-07-18 }} * Тлостанова М. Проблема мульти­куль­ту­ра­лиз­ма и литература США конца XX века. М., 2000. * {{Мәҡәлә|автор = Толкачев С. П.|заглавие = Мультикультурализм в постколониальном пространстве и кросс-культурная английская литература|оригинал = |ссылка = http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2013/1/Tolkachev_Multiculturalism-Cross-cultural-Literature/|автор издания = |издание = Информационный гуманитарный портал «Знание. Понимание. Умение»|тип = |место = |год = 2013|том = |номер = 1 (ғинуар — февраль) ([http://www.webcitation.org/6Ii9iJiAz архивировано в WebCite])|страницы = }} * Г. Ю. Филимонов, С. А. Цатурян. [http://www.georgefilimonov.com/articles/multiculturalism-in-usa-and-europe/ Мульти­куль­ту­ра­лизм в США и Европе: политтехнологии в действии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120330233237/http://www.georgefilimonov.com/articles/multiculturalism-in-usa-and-europe/ |date=2012-03-30 }} * Чандран Кукатас [http://test.inliberty.ru/library/265-teoreticheskie-osnovy-multikulturalizma «Теоретические основы мульти­куль­ту­ра­лиз­ма»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141227115246/http://test.inliberty.ru/library/265-teoreticheskie-osnovy-multikulturalizma |date=2014-12-27 }} * 3. А. Кули-заде. [http://orientalphilosophy.org/nesrler/seminar/87-3a-kul-zade-multikulturalizm-metodologiya-issledovaniya.html Мульти­куль­ту­ра­лизм: методология исследования] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305210745/http://orientalphilosophy.org/nesrler/seminar/87-3a-kul-zade-multikulturalizm-metodologiya-issledovaniya.html |date=2016-03-05 }} * Декларация независимости Европы 2083. А. Б. Брейвик (2011). [[Категория:Культурология]] [[Категория:Милли сәйәсәт]] [[Категория:Политология]] [[Категория:Мәҙәниәт социологияһы]] skbw1uqqz8ifudzoai0jnvxuxo514o9 0 109264 1306481 1291386 2026-09-27T14:16:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306481 wikitext text/x-wiki {{Высотное сооружение |building_name = Иҙел-тауэр |image = |previous tallest= |surpassed by = |built = 2016—2019 |use = |location = {{Рәсәй}} [[Рәсәй]] <br/ > {{small|{{флагификация|Башкортостан}}, [[Өфө]]}} |lat_dir =N |lat_deg =54 |lat_min =46 |lat_sec =58 |lon_dir =E |lon_deg =56 |lon_min =01 |lon_sec =52 |region = US |CoordScale = 5000 |roof = 102,3 м<ref name="РС">[http://gk-4seasons.ru/etc2/images/docs/razr_stroitelstvo_2turn.pdf Разрешение на строительство (PDF)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190212202733/http://gk-4seasons.ru/etc2/images/docs/razr_stroitelstvo_2turn.pdf |date=2019-02-12 }}</ref> |масса = |top_floor = |antenna_spire = |floor_count = 31 |floor_area = |elevator_count = |architect = «Проспект» архитектура бюроһы Владимир Травуш менән берлектә |developer = «Жилстройинвест» компаниялар төркөмө |emporis_id = |skyscraperpage_id= |Commons = }} '''Иҙел-тауэр''' — Өфөнөң ''Октябрь проспектында'' төҙөлгән 31 ҡатлы, бейек йорт<ref>[http://gk-4seasons.ru/plans/flats/ Генплан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160909235801/http://gk-4seasons.ru/plans/flats/ |date=2016-09-09}}</ref>. Уның бейеклеге 99,9 метр<ref>{{cite web | url=http://ufacity.info/m/press/news/223948/ | title=В Уфе началось строительство небоскреба высотой около 100 метров | date=2016-05-21 | publisher=Администрация городского округа город Уфа | accessdate=2016-06-18 | archiveurl=http://web.archive.org/web/20160618171947/http://ufacity.info/m/press/news/223948/ | archivedate=2016-06-18 | lang=}}</ref>. Бейеклеге буйынса [[Уралсиб (бина)|Уралсиб]] банкыһынан ҡала икенсе бина (әммә ҡоролма түгел) булып һанала. Бинаның ҡушма атамаһының тәүге өлөшө [[башҡорт теле]]ндә йылғаны аңлатҡан ''иҙел'' һүҙе. == Тарихы == Иҙел-тауэр Өфөнөң иң бейек йорто тип билдәләнә. Тәүге проект буйынса уның бейеклеге 155 метр, ә ҡаттар иҫәбе 42 була<ref name="kommersant">[http://www.kommersant.ru/doc/2700022 Первый небоскреб] // [[Коммерсантъ]], 2 апреля 2015</ref>. Һөҙөмтәлә проект бейеклеге 100 метрға, ҡаттар һаны 31-гә тиклем ҡыҫҡартыла. 2016 йылдың майында нигеҙ һалына<ref>[http://www.bashinform.ru/news/853497-v-ufe-zalivku-fundamenta-neboskreba-idel-tower-smogut-posmotret-vse-zhelayushchie/ В Уфе на заливку фундамента небоскреба Idel Tower потребуются почти сутки] // [[Башинформ]], 19 мая 2016</ref>. Нигеҙ плитаһының оҙонлоғо — 48 метр, бейеклеге — 2,2 метр. Төҙөлөш 2019 йылдың икенсе кварталында тамамланасаҡ тип планлаштырылған == Тасуирлау == {{External media |align = right |image1 = [http://cs617228.vk.me/v617228071/1cb8e/jXCGVvwTlS4.jpg Проект 155 метров] |image2 = [http://gk-4seasons.ru/etc2/images/plans/gp_01.jpg Проект 100 метров] |image3 = [http://cs624925.vk.me/v624925045/32150/pKu8JKPF8tI.jpg Июль 2014] |image4 = [https://pp.vk.me/c623125/v623125071/37e58/1_EGEPXsiCs.jpg Май 2015] |image5 = [http://ufanovostroyka.ru/upload/iblock/89c/89c738a5c9adad3c9406021b0d4faa2d.jpg Июнь 2016] }} Бейек йорт «Четыре сезона» тораҡ комплексының бер өлөшө булып тора. Үҙ эсенә 6 ҡаттан 24 ҡатҡа тиклем үҙгәреп торған йортто һәм 31 ҡатлы башняны ала. Төҙөлөш участкаһы төҙөүсе компания тарафынан 305 миллион һумға һатып алынған.<ref>[http://trishurupa.ru/content/okolo-ostanovki-teatr-kukol-v-ufe-postroyat-vysotnyy-kompleks.html Около остановки «Театр кукол» в Уфе планируют построить высотный комплекс] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820223018/http://trishurupa.ru/content/okolo-ostanovki-teatr-kukol-v-ufe-postroyat-vysotnyy-kompleks.html |date=2016-08-20 }} // «Три шурупа», 19 декабря 2013 года</ref>. Төҙөлөш модулле төҙөүҙе күҙ уңында тота: здание, эсенә быяла һәм йылытҡыс индерелгән айырым панелдәрҙән йыйыла<ref>[http://dom.ufa1.ru/text/articles/26005003816960.html?block Каким будет первый уфимский небоскреб?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304070835/http://dom.ufa1.ru/text/articles/26005003816960.html?block |date=2016-03-04 }}</ref>. Был технология Рәсәй территорияһында Мәскәүҙә, [[Санкт-Петербург]]та һәм [[Екатеринбург]]та уңышлы файҙаланылған да инде. Төҙөлөштә, яҡын торған зданиеларға баҫымды кәметеү мөмкинлеге биргән ер цементлы свайҙар файҙаланыла<ref name="kommersant" />. Инженер һәм технологик мәсьәләләрҙе хәл итеү мәсьәләһе консультанты булып, архитектор һәм техник фәндәр докторы Владимир Травуш сығыш яһай<ref name="kommersant" />. Тәүге ике ҡат офис биналарын, сауҙа үҙәктәрен, банктарҙы, В класлы бизнес үҙәк һәм ресторанды урынлаштырыу өсөн, ҡалғандары 1, 2, 3 һәм 4 бүлмәле фатирҙар өсөн бүленә <ref name="kommersant" />. Түшәмдең бейеклеге 3 метр. «Ҡалала ҡала» концепцияһын тормошҡа ашырыуға ярашлы, комплексҡа балалар баҡсаһы, күп профилле медицина үҙәге, көнкүреш хеҙмәте предприятиеһы һәм лифты булған, өс кимәлле ер аҫты паркингынан тора. Юғарғы ҡатта йортта йәшәүселәр өсөн күҙәтеү майҙансығы ҡаралған. Зданиела пассажирҙар ағымын оптимизациялаған интеллектуаль системалы 4 лифт бар. Һәр кабина айырым ҡатты хеҙмәтләндерә. Лифттар ер аҫтындағы парковкаға тиклем төшә ала. Тораҡ комлекс янындағы территорияла ял итеү, прогулкала йөрөү һәм велосипед юлы зонаһы төҙөү планлаштырлған. Хәүефһеҙлек сараһы йәһәтенән видеокүҙәтеү һаҡ системаһы, халыҡты эвакуациялау менән идара итеү һәм төп конструкцияларҙың деформацияланыу торошо мониторингы ла ҡаралған. Здание стенаһы янғын хәүефһеҙле буйынса өҫтөнлөгө булған газобетондан эшләнгән<ref name="kommersant" />. Башҡортостан Республикаһы хәүефһеҙ райондар исемлегендә булһа ла, Иҙел-тауэр биш баллы тәьҫир көсөнә иҫәпләнгән. == Өфөнөң башҡа бейек зданиелары == Иҙел-тауэр башняһы бейеклеге буйынса Уралсиб зданиеһын уҙып китә алмай, ә бары тик уға тиңләшеү мөмкинлеге генә бар. Әлеге ваҡытта Өфөнөң Глумилино — 2 биҫтәһендә һәр береһе 121,8 метрға барып еткән бер юлы 5 бейек здание төҙөлә<ref>[http://ufaplaneta.ru/user/docs/razreshenie_na_stroitelstvo2.pdf Разрешение на строительство в формате pdf]</ref><ref>[http://glavproject.com/portfolio_page/glumilino_2/ Официальный сайт проекта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161006182551/http://glavproject.com/portfolio_page/glumilino_2/ |date=2016-10-06 }}</ref>. Сипайлово биҫтәһендә 130 метр бейеклегендәге «Ҡурай-тауэр» тип аталған бейек йорт төҙөү проекты бар<ref>[http://glavproject.com/portfolio_page/kurai-тауэр/ Главпроект. Курай-тауэр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161013135304/http://glavproject.com/portfolio_page/kurai-%d1%82%d0%b0%d1%83%d1%8d%d1%80/ |date=2016-10-13 }}</ref>. Шулай уҡ Сәғит Ағиш һәм Салауат Юлаев проспекты киҫелешендә һәр береһе 154 метр булған 51 ҡатлы игеҙәк башня төҙөлөшө планлаштырылған<ref>[http://tdnu.ru/article/estate/v-ufe-poyavyatsya-bashni-bliznetsy-vysotoj-154-metra В Уфе появятся башни-близнецы высотой 154 метра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304111721/http://tdnu.ru/article/estate/v-ufe-poyavyatsya-bashni-bliznetsy-vysotoj-154-metra |date=2016-03-04 }}</ref>. Дөәөм алғанда, Өфөнөң Салауат Юлаев проспекты буйлап бейеклеге 100 метрҙан артығыраҡ булған 26 бина төҙөләсәкв<ref>[http://bfmufa.ru/news/day/v-ufe-mozhet-poyavitsya-samoe-vysokoe.html В Уфе может появиться самое высокое здание за пределами МКАД] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160917143510/http://bfmufa.ru/news/day/v-ufe-mozhet-poyavitsya-samoe-vysokoe.html |date=2016-09-17 }}</ref>. Өфөнөң, авторы [[АҠШ]] архитекторы Хельмут Ян булған эшлекле яңы кварталы «Смарт Сити» исемен аласаҡ. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Рәсәйҙең иң бейек зданиелары исемлеге * Европаның иң бейек зданиелары исемлеге * Уралсиб зданиеһы == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://gk-4seasons.ru/idel/ Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150611104957/http://gk-4seasons.ru/idel/ |date=2015-06-11 }} * [http://gk-4seasons.ru/3d-tour/ 3D-АэроТур] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161022101211/http://gk-4seasons.ru/3d-tour/ |date=2016-10-22 }} * [http://gk-4seasons.ru/news/videocam/ Онлайн трансляция стройки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161022100154/http://gk-4seasons.ru/news/videocam/ |date=2016-10-22 }} * [http://u7a.ru/articles/society/9661 Башкирия: Уфа прирастает тауэрами?] * [http://www.u7a.ru/articles/society/9704 Башкирия: В Уфе развивается высотное строительство] * [http://www.emporis.com/statistics/tallest-buildings/city/100410/ufa-russia Высочайшие здания Уфы] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.skyscrapercity.com/showthread.php?t=850674 Здания Уфы от 20 этажей] * [https://web.archive.org/web/20160304121622/http://www.emporis.com/buildings/1252784/idel-tower-ufa-russia Idel Tower] // Emporis.com * [http://best.kp.ru/ufa/ufafuture/ Уфа будущего. 27 проектов, которые изменят облик столицы Башкирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160125013328/http://best.kp.ru/ufa/ufafuture/ |date=2016-01-25 }} * [http://ufa.rbc.ru/ufa/09/03/2016/56dfdebe9a794732a7ecc2b3 Исследование РБК: Когда в Уфе появятся настоящие небоскребы?] // [[РБК (газета)|РБК]], 9 марта 2016 года *[https://бериключ.рф/ufimskij-idel-tower-priznali-luchshim-vysotnym-zhilym-kompleksom-novostrojkoj-v-rossii/ Уфимский Idel Tower признали лучшим высотным жилым комплексом-новостройкой в России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210621133802/https://xn--90aijif1a6czc.xn--p1ai/ufimskij-idel-tower-priznali-luchshim-vysotnym-zhilym-kompleksom-novostrojkoj-v-rossii/ |date=2021-06-21 }} // март 2021 [[Категория:Өфөнөң бейек йорттары]] [[Категория:Биналар һәм ҡоролмалар]] [[Категория:Көтөлгән ваҡиғалар]] lc12mxls44l3q181ti6bwot37wpvlif 0 115682 1306499 1305931 2026-09-27T21:22:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306499 wikitext text/x-wiki {{Кинематографист|имя=Крис Хемсворт|Оригинал имени=Chris Hemsworth|Изображение=Chris Hemsworth, April 2012.jpg|Описание изображения=|Дата рождения=11.08.1983|Место рождения={{ТУ|Мельбурн}}, [[Виктория (Австралия)|Виктория]], [[Австралия]]|Гражданство={{AUS}}|Профессия={{актёр|Австралия|Австралия телевидениеһы|АҠШ|XXI быуат}}|Годы активности=2002 — <small>хәҙерге ваҡыт</small>}} '''Крис Хемсворт''' ({{lang-en|Chris Hemsworth}}; [[11 август]] [[1983 йыл]], Мельбурн, Виктория, Австралия) — [[Австралия]] актёры, ''BAFTA ''премияһы номинанты. Marvel кинематография ғаләмендәге «Тор», «Үс алыусылар», «Тор 2: Ҡараңғылыҡ батшалығы» һәм «[[Үс алыусылар: Альтрон дәүере]]» («Мстители: Эра Альтрон») фильмдарында Тор роле менән киң билдәле, шулай уҡ «Ярыш» һәм «Диңгеҙ йөрәгендә» фильмдарында ла уйнай. == Биографияһы == Крис Хемсворт [[1983 йыл]]да Мельбурнда<ref name="bio">[http://www.imdb.com/name/nm1165110/bio Biography for Chris Hemsworth — IMDb]</ref> тыуған. Уның бер туған ағалары Люк һәм Лиам шулай уҡ актёрҙар. Хемсвортҡа 15 йәш булғанда, уның ғаиләһе кескәй генә [[Филиппин |Филиппин утрауы]]на күсенә. [[2009 йыл]]дың мартында Хемсворт карьераһын дауам итер өсөн [[Америка Ҡушма Штаттары]]на килә. Лиам ағаһы менән бергә үҙҙәренә Лос-Анджелеста әле йәшәгән фатирҙарын тапҡансы агент Крис Уильям Вордтың ҡунаҡтар өсөн йортонда йәшәйҙәр. == Шәхси тормошо == 2005—2006 йылдарҙа «Өйҙә һәм юлда» сериалы буйынса хеҙмәттәше Изабель Лукас менән осрашҡан. 2010 йылдың 26 декабрендә испан һәм америка актрисаһы Эльза Патаки<ref>{{cite news|url=http://www.people.com/people/article/0,,20453412,00.html|title=''Thor'' Star Chris Hemsworth Gets Married|first=Julie|last=Jordan|date=28 December 2010|work=[[People (magazine)|People]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110328091012/http://www.people.com/people/article/0,,20453412,00.html|archivedate=28 March 2011|accessdate=7 October 2011|deadurl=no}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110328091012/http://www.people.com/people/article/0,,20453412,00.html |date=28 March 2011 }}</ref> менән өйләнешәләр. 2012 йылдың 11 майында<ref>[http://www.accesshollywood.com/avengers-star-chris-hemsworth-and-wife-elsa-pataky-welcome-baby-girl_article_64631?__source=rss%7Cimdb%7Clatest-originals/ Avengers Star Chris Hemsworth & Wife Welcome Daughter]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> уларҙың ҡыҙы Индия Роуз Хемсворт тыуа. [[2013 йыл]]дың ноябрендә Хемсворт Эльза менән тағы бер тапҡыр ата-әсә буласаҡтары тураһында хәбәр итә<ref>{{cite web|url=http://popcornnews.ru/news/2013/11/21/148713/|title=Крис Хемсворт и Эльза Патаки снова станут родителями|popcornnews=ru|accessdate=2013-11-21|archiveurl=http://www.popcornnews.org/148713|archivedate=2013-11-21}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|last=Schutte|first=Lauren|title=Chris Hemsworth and Elsa Pataky Are Expecting Baby No. 2!|url=http://omg.yahoo.com/blogs/celeb-news/chris-hemsworth-elsa-pataky-expecting-baby-no-2-200419216.html|publisher=Yahoo|accessdate=20 November 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131123093132/http://omg.yahoo.com/blogs/celeb-news/chris-hemsworth-elsa-pataky-expecting-baby-no-2-200419216.html |date=23 November 2013 }}</ref>. [[2014 йыл]]дың 18 мартында уларҙың Тристан һәм Саша исемле игеҙәктәре тыуа. == Фильмографияһы == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{IMDb name|1165110}}(инг.)<span id="cxmwTg" tabindex="0"> </span>''[[:ru:Internet Movie Database|Internet Movie Database]]''<span id="cxmwTg" tabindex="0"> сайтта</span> * [http://www.chris-hemsworth.net/ Актёр Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170125035351/http://chris-hemsworth.net/ |date=2017-01-25 }} [[Категория:АҠШ актёрҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:11 августа тыуғандар]] [[Категория:1983 йылда тыуғандар]] g3gl04h6z9hzpm3fqfdew279ur8vssz 0 116571 1306476 1291376 2026-09-27T12:51:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306476 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность|Тип|Страна=Россия|Русское название «Ирәмәл»|Оригинальное название={{lang-ru|Иремель}}|Изображение = Колесо обозрения Иремель.jpg|lat_dir=N|lat_deg=54|lon_dir=E|lon_deg=55|Ширина изображения=300px|Местоположение=Уфа|Название местоположения=Город|Строитель=ОАО «[[Аттракцион (завод)|Аттракцион]]»<ref>[http://www.yeisk.info/all-news/society/29335-spetsialisty-oao-attraktsion-ustanavlivayut-v-ufe-koleso-obozreniya.html Специалисты ОАО "Аттракцион" устанавливают в Уфе "Колесо обозрения" ]</ref>|Начало строительства=2014|Окончание строительства=2015|Основные даты={{Достопримечательность/Даты|ноябрь 2014|начало строительства||||}}{{Достопримечательность/Даты|21 февраля 2015|открытие||||}}|Высота=60 м|Состояние=открыто для посещения|lat_min=42|lat_sec=49.1|lon_min=59|lon_sec=44.5}} '''Ирәмәл''' (рус. Иремель) — Өфө ҡалаһы Киров округының Бакалинский һәм Менделеев урамдары киҫелешендә урынлашҡан күҙәтеү тәгәрмәсе. [[2015 йыл]]да асылған. Уның бейеклеге 60 метр,<ref>[http://www.ufa.kp.ru/online/news/1970191/ Колесо обозрения в Уфе запустят 21 февраля]</ref> ҡалала иң юғары күҙәтеү тәгәрмәсе. Сағыштырыу өсөн, 2014 йылда Мәжит Ғафури исемендәге паркта асылған "Седьмое небо " тәгәрмәсе, уның бейеклеге 48 метр<ref>[http://www.i-gazeta.com/news/mesta_interesa/32341.html В Уфе заработало новое колесо обозрения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307020353/http://www.i-gazeta.com/news/mesta_interesa/32341.html |date=2016-03-07 }}</ref>. Бейеклеге буйынса, Сочиҙағы Лазаревское паркындағы (83 м), Силәбе өлкәһе Миәс ҡалаһының яр буйындағы (73 м)<ref>http://www.chel.aif.ru/dosug/v_chelyabinske_zapustili_73-metrovoe_koleso_obozreniya</ref>, Мәскәүҙең 850 йыллығы исемендәге (73 м)<ref>[http://www.tver-portal.ru/jandeks-novosti-menju/8656-novoe-koleso-obozreniya-v-tveri-stanet-odnim-iz-samykh-vysokikh-v-rossii.html Новое колесо обозрения в Твери станет одним из самых высоких в России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150718071418/http://www.tver-portal.ru/jandeks-novosti-menju/8656-novoe-koleso-obozreniya-v-tveri-stanet-odnim-iz-samykh-vysokikh-v-rossii.html |date=2015-07-18 }}</ref><ref>[http://pagetravel.ru/top-10-samyx-vysokix-koles-obozreniya-v-rossii ТОП 10 самых высоких колес обозрения в России]</ref>, Ҡазандағы «Ривьера»(65 м)<ref>http://www.evening-kazan.ru/articles/vokrug-sveta-za-18-minut-v-kazani-zapustili-novoe-koleso-obozreniya.html</ref> һәм Дондағы Ростовтағы «Бер күк йөҙө» (65 м)<ref>http://www.rostov.kp.ru/daily/26568.5/3584080/</ref> Рәсәй күҙәтеү тәгәрмәстәренән ҡала, алтынсы урынды алып тора. == Тарихы == «Ирәмәл» 2015 йылда яңы ҡунаҡханалар, [[«Нефтяник»]] стадионы, [[Ете ҡыҙ]] фонтаны <nowiki/>һәм башҡа объекттар менән бер рәттән яңы төҙөлөштәр исемлегенә инә. Күҙәтеү тәгәрмәсе бик тиҙ, дүрт айҙа төҙөлөп бөтә. Май айында асырға тип планлаштырылһа ла,<ref>[http://runews24.ru/russia/ufa/19122014-koleso-obozreniya.html В Уфе второе колесо обозрения откроется весной 2015 года] // [http://runews24.ru/ RuNews24.ru]</ref><ref>[http://www.ufa.kp.ru/online/news/1937540/ На строящемся колесе обозрения в Уфе установили кабинки]</ref> төҙөлөш 2014 йылдың ноябрендә үк тамамлана<ref>[http://ostrana.ru/news/topic/v_zelenoj_roshhi_pojavitsja_chertovo_koleso В Уфе у ТРК «Иремель» появится второе колесо обозрения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305183107/http://ostrana.ru/news/topic/v_zelenoj_roshhi_pojavitsja_chertovo_koleso |date=2016-03-05 }} // Открытая страна, [http://www.ostrana.ru/ ostrana.ru]</ref><ref>[http://www.temaufa.ru/news/ufa/item/19182/ Еще одно большое колесо обозрения появится в Уфе около ТК «Иремель»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180120004141/http://www.temaufa.ru/news/ufa/item/19182/ |date=2018-01-20 }}</ref>, 2015 йылдың 1 февралендә тантаналы асыла<ref>[http://vestiural.com/news/20150209/12331.html 21 февраля в Уфе запустят самое высокое колесо обозрения в ПФО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160511214305/http://vestiural.com/news/20150209/12331.html |date=2016-05-11 }}</ref>. Ирәмәл комплексы менән ҡунаҡхана араһындағы территорияла төҙөлә. Ә уның янында балалар мини-паркы урынлашҡан. == Характеристикаһы == Иң бейек нәктәһе 60 метрға етә, күҙәтеү киңлеге 58 метр. Бер тәгәрмәс әйләнеше — 15 минутҡа тиклем ваҡыт ала <ref>[http://www.mkset.ru/news/kaleidoscope/23570/ Чёртово колесо в Уфе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150403194228/http://www.mkset.ru/news/kaleidoscope/23570/ |date=2015-04-03 }}</ref>. Конструкцияның ауырлығы 170 тонна. Кабиналар һаны 24, һәр береһе 6 кеше һыйҙыра. Кабиналарҙа кондиционер, яҡтылыҡ һәм йомшаҡ креслолар бар. Күҙәтеү тәгәрмәсендә бер үк ваҡытта 144 кеше була ала. Бер сәғәт эсендә 800 кешене үткәрә. Йыл буйына эшләй. 2016 йылда билет хаҡы ололар өсөн 150 һум, балалар өсөн 100 һум була. Аттракцион йәйгеһен 10:00-23:45, ҡышҡыһын 12:00-23:45.тиклем эшләй. == Тәнҡиттәр == <ref>[http://ufacitynews.ru/news/2015/02/21/koleso-obozreniya-vozle-iremelya-ne-vsem-okazalos-po-dushe/ Колесо обозрения возле «Иремеля» не всем оказалось по душе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304130950/http://ufacitynews.ru/news/2015/02/21/koleso-obozreniya-vozle-iremelya-ne-vsem-okazalos-po-dushe/ |date=2016-03-04 }}</ref><ref>[http://sobakapavla.ru/ufa2015/ Уфа-2015: обновления]</ref> Төҙөлөштән һуң Өфө ҡалаһында йәшәүселәр уны уңайһыҙ урынлашыуы һәм насар күренеш өсөн тәнҡитләй. Һуңғараҡ халыҡ унан ҡаланың иң матур һәм иҫтәлекле урындарын күреп ризалаша. Күҙәтеү тәгәрмәсенән Дуҫлыҡ монументы <nowiki/>''<ref>{{Статья|заглавие=Монумент Дружбы (Уфа)|ссылка=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D0%94%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B1%D1%8B_(%D0%A3%D1%84%D0%B0)&oldid=81381705|язык=ru|издание=Википедия|год=2016-10-17}}</ref>'''''<nowiki/>'', Салауат Юлаев һәйкәле <nowiki/>'''''<ref>{{Статья|заглавие=Памятник Салавату Юлаеву (Уфа)|ссылка=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%82%D1%83_%D0%AE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%83_(%D0%A3%D1%84%D0%B0)&oldid=81516973|язык=ru|издание=Википедия|год=2016-10-25}}</ref>''',''' [[Республика йорто]] һәм башҡа киң билдәле урындар күренә. == Шулай уҡ ҡарағыҙ== * «Седьмое небо» күҙәтеү тәгәрмәсе * Рәсәйҙең иң эре күҙәтеү тәгәрмәстәре * [[:en:List of Ferris wheels|күҙәтеү тәгәрмәстәре исемлеге]]{{Ref-en}}(инг.) == Төрлө формалағы конденсаторҙар == {{примечания|2}} == Һылтанмалар == * [http://ufa-koleso.ru/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150707232408/http://ufa-koleso.ru/ |date=2015-07-07 }} * [https://web.archive.org/web/20160304200056/http://www.emporis.com/buildings/1260348/iremel-ferris-wheel-ufa-russia Iremel Ferris Wheel] // Emporis.com * {{Youtube|logo=1|id=xXJpSpw6US8|title=Колесо обозрения «Иремель» в Уфе}} * http://www.poufe.ru/poufe.php?code=12366 [[Категория:Өфөнөң иҫтәлекле урындары]] [[Категория:Өфө биналары һәм ҡоролмалары]] [[Категория:Күҙәтеү тәгәрмәстәр]] [[Категория:2015 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] q84o7m8pcm9f8tx1yww1c3xqv276mp0 0 119517 1306518 1075127 2026-09-28T08:32:09Z Айсар 10823 өҫтәмә мәғлүмәт 1306518 wikitext text/x-wiki {{однофамильцы|Арыҫланов}} {{Художник |имя = Арыҫланов Әмир Солтан улы |оригинал имени = |имя при рождении = |изображение = ASArslanov.jpg |ширина = 170 px |описание изображения = |дата рождения = 25.09.1926 |место рождения = Бәләбәй кантоны Кәлшәле ауылы, [[Башҡорт АССР-ы]], РСФСР, [[СССР]] |дата смерти = 23.02.1987 |место смерти = {{ВБУ|Өфө}}, [[Башҡорт АССР-ы]], РСФСР, [[СССР]] |подданство = |гражданство = {{Флагификация|СССР}} |жанр = |учёба = [[Өфө сәнғәт училищеһы]] |стиль = |покровители = |награды = {{Орден Отечественной войны 2 степени}} {{Медаль За отвагу}} {{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.}} <br> Памятная медаль участника выставки произведений художников 16-ти автономных республик, 1971 |звания = |премии = |сайт = |викисклад = }} '''Арыҫланов Әмир Солтан улы''' ([[25 сентябрь]] [[1926 йыл]] — [[23 февраль]] [[1987 йыл]]) — рәссам. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1963 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1986). II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). == Биографияһы == Әмир Солтан улы Арыҫланов 1926 йылдың 25 сентябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бәләбәй кантоны]]<ref>хәҙер Башҡортостан Республикаһының [[Туймазы районы]]</ref> Кәлшәле ауылында тыуған. Атаһы тимерсе булып эшләгән. Уларҙың ғаиләһендә ун бала була. Әсәләре бик иртә донъя ҡуя<ref>[http://www.bashculture.ru/archives/95 Амир Султанович Арсланов " История и Культура Башкортостана<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. [[1941 йыл]]да Бәләбәй педагогия училищеһына уҡырға инә, әммә уны тамамларға насип булмай. 17 йәшендә егетте армия сафына алалар. [[1944 йыл]]да алғы һыҙыҡҡа снаряд ташый. Аҙаҡ II Прибалтика фронтының уҡсы дивизияһында уҡсы булып хеҙмәт итә. Һуғыштар менән [[Латвия]], [[Литва]], [[Эстония]] аша үтә. Еңеүҙе Шауляй ҡалаһы янында алғы һыҙыҡта ҡаршылай. Бынан һуң биш йыл [[Ленинград]]та, [[Гатчина]]ла хеҙмәт итә. Запасҡа ҡайтарылғандан һуң, 1950 йылда, [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның художество бүлегенә уҡырға инә. [[1955 йыл]]да училищены тамамлап, Октябрьский ҡалаһына эшкә китә, бында күп әҫәрҙәр ижад итә. Ҡалала [[1975 йыл]]ға тиклем йәшәй. Ижади эшмәкәрлеге күп яҡлы: портреттар, пейзаждар, жанр рәсемдәре төшөрә. [[1963 йыл]]дан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. 1987 йылдың 23 февралендә [[Өфө]]лә вафат була. Рәссамдың әҫәрҙәре [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]]нда, шәхси коллекцияларҙа һаҡлана. == Күргәҙмәләре == * [[1958 йыл]]дан башлап бөтә республика күргәҙмәләрендә ҡатнаша, [[Өфө ҡалаһы]]. * «Урал социалистический» зона күргәҙмәләре: [[Свердловск]], 1964; Пермь, 1967; [[Силәбе]], 1969. * Персональ күргәҙмә, Өфө, 1970. * РСФСР-ҙың автономиялы республикалары рәссамдарының әҫәрҙәре күргәҙмәһе, [[Мәскәү]], 1971. * Персональ күргәҙмә, Октябрьский, 1975. == Төп эштәре == Мать, 1958. Дорога, 1958. Осенний день, 1958. Весенний городской пейзаж, х. м., 1958. Пасмурный день, х. м., 1959. Портрет пионерки, х. м., 1959. Женский портрет, 1961. Доярка, 1960. Нефтяник, 1961. Портрет тракториста, х. м., 1960. Мальчик, х. м., 1961. Портрет монтажника, х. м., 1963. Салават Юлаев, х. м., 1963. Портрет старого конюха, х. м., 1964. Портрет старого большевика-революционера Шагиахметова, х. м., 1970. Сказ об Урале, х. м., 1967. Октябрьский строится, х. м., 1968. Заслуженный хирург республики Кривошеев,<ref>http://www.shrb.ru/painting/Arslanov_Amir/1.jpg</ref> х. м., 1969. Заслуженный нефтяник Р. Халафеев, 1971. Весна на ферме, х. м., 1972. Утро Нарыш-Tay, х. м., 1973. Поэт Тимер Арсланов, х. м., 1973. Хлебороб, х. м., 1973. Солдат тыла, х. м., 1975. Портрет Героя Советского Союза начальника аэропорта в г. Октябрьском Н. И. Дехтеря, х. м., 1975. Портрет Героя Советского Союза и Героя Социалистического труда, заслуженного нефтяника Р. Нуркаева, х. м., 1975. Полдень, х. м., 1976. Общественный лектор, участник Великой Отечественной войны, Ш. Тухватуллин, х. м., 1977. Эштәренең бер серияһын А. С. Пушкинға арнаған («А. С. Пушкин в окрестностях Белогорской крепости» (1986 г.)). [[1978]] йылда Әмир Солтан улы үҙенең иң яҡшы һүрәтен төшөргән «Лев Толстой в степях Башкирии».<ref>http://hallart.ru/images/stories/ForAticles/Our_arts/arslanov-a/arslanov-a-002.jpg</ref> == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1986) * [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] (СССР) (1944) * [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] (1946) * 16 автономиялы республика рәссамдары күргәҙмәһендә ҡатнашыусының иҫтәлекле миҙалы (1971) * II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) == Хәтер == * 2026 йылдың сентябрендә Рәсәй почтаһы рәссамдың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы уға арналған конверт сығара<ref>{{cite web|author=Лейла Аралбаева|datepublished=27 сентября 2026 года|url=https://www.bashinform.ru/news/culture/2026-09-27/pochta-rossii-izdala-konvert-posvyaschyonnyy-hudozhniku-bashkirii-amiru-arslanovu-4667229|title=Почта России издала конверт, посвящённый художнику Башкирии Амиру Арсланову|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-09-2}}{{ref-ru}}</ref>. == Әҙәбиәт == # Справочник «Художники Советской Башкирии». Автор-составитель Э. П. Фенина, Башкирское книжное издательство, Уфа-1979 # Каталоги художественных выставок БАССР разных лет. # Газета «Советская Башкирия», 1975 от 13 мая, статья «Выставка работ ветерана». # Газета «Октябрьский нефтяник», 1975, 17 июля. Статья «Продолжение подвига». # Фенина Э. П. Арсланов Амир Султанович // Фенина Э. П. Художники Башкортостана. XXвек. — Уфа, 2002. — С. 20-22 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|81590}}{{V|24|09|2021}} * [http://www.shrb.ru/painting/arslanov_amir.htm Башҡортостан Республикаһы Рәссамдар союзы. Арыҫланов Әмир Солтан улы] * [http://hallart.ru/ourartists/breath-history-and-life-amir-arslanov Дыхание истории и жизни. Амир Арсланов] [[Категория:Башҡортостан рәссамдары]] [[Категория:СССР рәссамдары]] [[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]] [[Категория:Өфө рәссамдары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Өфөлә вафат булғандар]] [[Категория:1926 йылда тыуғандар]] [[Категория:25 сентябрҙә тыуғандар]] c2ztd9s9x7wp72qkx45eyepgg3hae5s 0 122648 1306475 1302980 2026-09-27T12:33:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306475 wikitext text/x-wiki {{Вооружённый конфликт |конфликт = Иран-Ираҡ һуғышы |часть = |изображение = [[Файл:Iran-Iraq war-gallery.png|300px]] |заголовок = Иран фронтында етем балаларҙың ҡатнашыуы, ираҡтар тарафынан үлтерелгән ирандарҙың кәүҙәләре, Америка фрегаты USS Stark (FFG-31), Ираҡ Хәрби-һауа көстәре тарафынан яңылыш атакаланған Ираҡ фрегаты «Старк» (инцидент), КСИР армияһының Мерсад операцияһы барышында һәләк булған ОМИН мөжәһиттәре; Хорремшәһәрҙә әсирлеккә төшкән ираҡ һалдаттары, Иран армияһының ЗУ-23-2. |дата = 1980 йылдың 22 сентябре — 1988 йылдың 20 авгусы |место = [[Ираҡ]], [[Иран]], [[Фарсы ҡултығы]] |причина = Ираҡтың сик буйындағы Арвандруд йылғаһының һул ярына ҡарата территориаль дәғүәләр |изменения = Статус-кво |итог = Тиң иҫәп **Ираҡ Хузестан провинцияһын аннексиялай алмаған **Иран [[Сәддам Хөсәйен]] режимын ҡолата алмаған **БМО Именлек Советының 598-сы резолюцияһы, атышты туҡтатыу. |противник1 = '''{{Флагификация|Ирак|1963}}''' ** {{flagicon image|Flag of the People's Mujahedin of Iran.svg}} Иран халҡының мөжәһиттәр ойошмаһы (ОМИН) '''ярҙам итеүселәр:''' * {{Флагификация|США}} * {{Флагификация|СССР}} * {{Флаг|ЛАГ}} [[Ғәрәп дәүләттәре лигаһы]] (ЛАГ) * ''Иран-Ираҡ һуғышында ҡатнашҡан яҡтарға Халыҡ-ара ярҙам һ.б.'' |противник2 = '''{{Флагификация|Иран}}''' ** {{flagicon image|Former Flag of KDP.svg}} Ҡурдистандың Демократик партияһы (ДПК) ** {{flagicon image|Flag of PUK.png}} Ҡурдистандың патриотик съезы (ПСК) ** Ираҡтың Юғары ислам советы (ВСИРИ) '''ярҙам итеүселәр:'''<br> * {{Флагификация|Сүриә}} * ''Иран-Ираҡ һуғышында ҡатнашҡан яҡтарға Халыҡ-ара ярҙам һ.б.'' |командир1 = {{Флаг|Ирак|1963}} [[Сәддам Хөсәйен]]<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Али Хәсән әл-Мәжид<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Таха Ясин Рамаҙан<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Ғиззәт Ибраһим әд-Дури<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Әбед Хәмид Мәхмүд <br>{{Флаг|Ирак|1963}} Тариҡ Азиз<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Аднан Хәйраллаһ<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Сәддам Камел<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Үдәй Хөсәйен<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Күсәй Хөсәйен<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Мөхәммәт Жәсем әл-Жабури<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Солтан Хәшим Әхмәд<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Хәмид Ража Сәләх әт-Тикрити<br>{{flagicon image|Flag of the People's Mujahedin of Iran.svg}} Мәсүд Ражави<br>{{flagicon image|Flag of the People's Mujahedin of Iran.svg}} Мирьям Ражави |командир2 = {{Флаг|Иран}} [[Хөмәйни Рухаллаһ Мусауи]]<br>{{Флаг|Иран}} Абулхәсән Банисадр<br>{{Флаг|Иран}} Мөхәммәт Али Ражаи<br>{{Флаг|Иран}} Али Хәмәнәи<ref name=mearsheimer02>{{cite web|last1=Mearsheimer|first1=John J.|first2=Stephen M.|last2=Walt|url=http://belfercenter.ksg.harvard.edu/publication/3114/can_saddam_be_contained_history_says_yes.html%7C|title=Can Saddam Be Contained? History Says Yes|publisher=Belfer Center for Science and International Affairs|date=12 November 2002|work=International Security}}{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><br>{{Флаг|Иран}} Али Әҡбәр Хәшими Рафсанжани<br>{{Флаг|Иран}} Али Шамхани<br>{{Флаг|Иран}} Мөхәммәт Жәвәд Бахонар<br>{{Флаг|Иран}} Мирхөсәйен Мүсәви<br>{{Флаг|Иран}} Мостафа Чамран<br>{{Флаг|Иран}} Али Сәйәд-Ширази<br>{{Флаг|Иран}} Хөсәйен Харрази<br>{{Флаг|Иран}} Мөхсин Резайи <br>{{Флаг|Курдистан}} Мәсүд Барзани <br>{{Флаг|Курдистан}} Жәләл Талабани |силы1 = һуғыштың башланыуы<br><ref>Pollack, p. 186</ref><br> 200 000 һалдат<br>2 800 танк<br>4 000 бронетранспортёр<br>1 400 артиллерия орудиеһы<br>380 истребитель-бомбардировщик<br> 350 вертолет<br>1982 йылда Ирандан ираҡ һалдаттарын сығарғандан һуң<br>175 000 һалдат<br>1 200 танк<br>2 300 бронемашина<br> 400 артиллерия орудиеһы<br>450 самолет<br>180 вертолет<br>һуғыш аҙағы<br>1 500 000 һалдат<br><ref name="Pollack, p. 3">Pollack, p. 3</ref><br>~5 000 танк<br>8 500–10 000 БТР<br>6 000–12 000 артиллерия орудиеһы<br>900 истребитель-бомбардировщик<br>1000 вертолет |силы2 = һуғыш башланыуы<br><ref>Pollack, p, 186</ref><br> 110 000–150 000 һалдат<br>1 700–2 100 танк<ref>Farrokh, Kaveh, 305 (2011)</ref> (500 хәрәкәт итеүсе)<ref>Pollack, p. 187</ref><br>1 000 берәмек бронетехника<br>300 хәрәкәт итеүсе артиллерия орудиеһы<ref>Farrokh, Kaveh, 304 (2011)</ref><br>485 истребитель-бомбардировщик (~100 йөрөүсе)<br>750 вертолет<br>1982 йылда Ирандан ираҡ һалдаттарын сығарғандан һуң<br>350 000 хәрби<br>700 танк<br>2 700 бронемашина<br>400 артиллерия орудиеһы<br>350 самолет<br>700 вертолет<br> 1988 й. башы<br><ref>Pollack, p. 232</ref><br>600 000 һалдат<br>1 000 хәрәкәт итеүсе танк<br>800 бронемашина<br>600 ауыр артиллерия берәмеге<br>60-80 истребитель-бомбардировщик<br>70-90 вертолет |потери1 = 105 000–375 000 һәләк булған<ref name="hiro205"/><ref name="PotterSick2006"/><ref name="hawaii.edu">{{cite web|url=http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB14.1C.GIF|title=Centi-Kilo Murdering States: Estimates, Sources, and Calculations|work=Power Kills|publisher=University of Hawai'i|author=Rumel, Rudolph}}</ref><ref name="Karsh2002" /><ref name="KochLong1997">{{cite book|last1=Koch|first1=Christian|last2=Long|first2=David E.|title=Gulf Security in the Twenty-First Century|url=https://archive.org/details/gulfsecurityintw0000unse|publisher=Emirates Center for Strategic Studies and Research|location=Abu Dhabi|year=1997|page=[https://archive.org/details/gulfsecurityintw0000unse/page/29 29]|isbn=9781860643163|oclc=39035954}}</ref><br>250 000-500 000 һәләк булған (башҡа мәғлүмәт буйынса)<ref name="remembrance" /><br>400 000 яраланған<ref name="Karsh2002">{{cite book|last=Karsh|first=Efraim|authorlink=Efraim Karsh|title=The Iran-Iraq War, 1980-1988|url=https://archive.org/details/iraniraqwar198010000kars|publisher=Osprey Publishing|location=Oxford|year=2002|page=[https://archive.org/details/iraniraqwar198010000kars/page/89 89]|isbn=9781841763712|oclc=48783766}}</ref><br>70 000 әсирлеккә эләккән<ref name="Karsh2002"/><ref name="Mikaberidze2011"/> |потери2 = 123 220-160 000 һәләк булған<br>60 711 хәбәрһеҙ юғалған (иран мәғлүмәттәре){{что?}}<ref name="hiro205">{{cite book|last=Hiro|first=Dilip|authorlink=Dilip Hiro|title=The Longest War: The Iran-Iraq Military Conflict|url=https://archive.org/details/longestwariranir00hiro|publisher=Routledge|location=New York|year=1991|page=[https://archive.org/details/longestwariranir00hiro/page/205 205]|isbn=9780415904063|oclc=22347651}}</ref><ref>здесь цифры только первоначальных оценок потерь регулярной армии, без потерь революционной гвардии и живых волн, поэтому эти цифры не могут рассматриваться как общие потери иранской армии</ref><ref name="Abrahamian2008">{{cite book|last=Abrahamian|first=Ervand|authorlink=Ervand Abrahamian|title=A History of Modern Iran|url=https://archive.org/details/historyofmoderni0000abra|publisher=[[Cambridge University Press]]|location=Cambridge, U.K.; New York|year=2008|pages=[https://archive.org/details/historyofmoderni0000abra/page/171 171]–175, 212|isbn=9780521528917|oclc=171111098}}</ref><br>200 000-600 000 һәләк булған (башҡа мәғлүмәт буйынса)<ref name="hiro205"/><ref name="Mikaberidze2011"/><ref name="Rajaee1997">{{cite book|last=Rajaee|first=Farhang|title=Iranian Perspectives on the Iran-Iraq War|publisher=University Press of Florida|location=Gainesville|year=1997|page=2|isbn=9780813014760|oclc=492125659}}</ref><ref>Hammond Atlas of the 20th Century (1999) P. 134-5</ref><ref name="Dunnigan 1991">Dunnigan, A Quick and Dirty Guide to War (1991)</ref><ref name="Twentieth Century World History 1997">Dictionary of Twentieth Century World History, by Jan Palmowski (Oxford, 1997)</ref><ref name="ReferenceA">Clodfelter, Michael, Warfare and Armed Conflict: A Statistical Reference to Casualty and Other Figures, 1618-1991</ref><ref name="Chirot, Daniel 1994">Chirot, Daniel: Modern Tyrants : the power and prevalence of evil in our age (1994)</ref><ref>"B&J": Jacob Bercovitch and Richard Jackson, International Conflict : A Chronological Encyclopedia of Conflicts and Their Management 1945-1995 (1997) p. 195</ref><br>800 000 һәләк булған (ираҡ белдереүе)<ref name="hiro205" /><br>более 1 000 000 һәләк булған (башҡа мәғлүмәт буйынса)<ref name="remembrance">[http://www.theguardian.com/world/2010/sep/23/iran-iraq-war-anniversary Iran and Iraq remember war that cost more than a million lives]</ref><br>320 000–500 000 яраланған<ref name="PotterSick2006">{{cite book|last1=Potter|first1=Lawrence G.|last2=Sick|first2=Gary|title=Iran, Iraq and the Legacies of War|url=https://archive.org/details/iraniraqlegacies0000unse|publisher=Palgrave Macmillan|location=Basingstoke|year=2006|page=[https://archive.org/details/iraniraqlegacies0000unse/page/8 8]|isbn=9781403976093|oclc=70230312}}</ref><ref name="Mikaberidze2011">{{cite book|last=Mikaberidze|first=Alexander|title=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia|url=https://archive.org/details/conflictconquest0000unse|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, California|year=2011|page=[https://archive.org/details/conflictconquest0000unse/page/418 418]|isbn=9781598843361|oclc=775759780}}</ref><ref name="Zargar2012">{{cite journal|last1=Zargar|first1=Moosa|last2=Araghizadeh|first2=Hassan|last3=Soroush|first3=Mohammad Reza|last4=Khaji|first4=Ali|title=Iranian casualties during the eight years of Iraq-Iran conflict|journal=Revista de Saúde Pública|volume=41|issue=6|publisher=Faculdade de Higiene e Saúde Pública da Universidade de São Paulo|location=São Paulo|date=December 2012|pages=1065–1066|url=http://www.scielosp.org/pdf/rsp/v41n6/6852.pdf|issn=0034-8910|doi=10.1590/S0034-89102007000600025|oclc=4645489824|accessdate=2 November 2013}}</ref><br>40 000–42 875 әсиргә төшкән<ref name="PotterSick2006"/><ref name="Zargar2012"/><br> 11 000–16 000 тыныс халыҡ араһында һәләк булғандар<ref name="hiro205"/><ref name="Abrahamian2008"/> |общие потери = ике яҡтан да 100 000 артыҡ тыныс халыҡ араһында һәләк булғандар<ref name=hawaii.edu-D>{{cite web|url=http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB15.1D.GIF|title=Lesser Murdering States, Quasi-States, and Groups: Estimates, Sources, and Calculations|work=Power Kills|publisher=University of Hawai'i|author=Rumel, Rudolph}}</ref><br>(Анфаль ваҡытында үлтерелгән 50 000–100 000 тыныс халыҡ араһында һәләк булғандар)<ref name="hang">{{cite news|publisher=Tampa Bay Times|url=http://www.sptimes.com/2007/06/25/Worldandnation/Iraq_to_hang__Chemica.shtml|title= Iraq to hang 'Chemical Ali'|last=Sinan|first=Omar|work=Associated Press|date=25 June 2007}}</ref> }} '''Иран-Ираҡ һуғышы''', '''Фарсы ҡултығындағы тәүге һуғыш''' йәки''' Ҡултыҡтағы беренсе һуғыш''' тип тә атала<ref>{{Cite book|last=Carlisle|editor=Bowman, John S.|year=2003|first=Rodney P.|title=Persian Gulf War|url=https://archive.org/details/persiangulfwar0000carl|location=New York|publisher=Facts on File|isbn=9780816049424}}</ref><ref>{{Cite web|title=Iran-Iraq War|url=http://www.dkosopedia.com/wiki/Iran-Iraq_War|publisher=dKosopedia|accessdate=5 October 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927002132/http://www.dkosopedia.com/wiki/Iran-Iraq_War |date=27 September 2013 }}</ref><ref>{{Cite web|title=I Persian Gulf War, 1980-1988|url=http://www.acig.org/artman/publish/article_205.shtml|publisher=Acig.org|accessdate=5 October 2013}}</ref><ref>{{Cite web|title=Iran-Iraq War|url=http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Iran-Iraq_War|publisher=New World Encyclopedia|accessdate=5 October 2013}}</ref><ref>{{Cite web|title=Iran-Iraq War (1980-1988) - The History Beat - SearchBeat.com|url=http://history.searchbeat.com/iraniraqwar.htm|publisher=History.searchbeat.com|accessdate=5 October 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130924230616/http://history.searchbeat.com/iraniraqwar.htm |date=24 September 2013 }}</ref><ref>{{Cite web|title=Gulf War Militaria &#124; Gulf War Relics|url=http://gulfwarstuff.com/|publisher=Gulfwarstuff.com|date=20 August 1988|accessdate=5 October 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927200635/http://gulfwarstuff.com/ |date=27 September 2013 }}</ref> — [[Ираҡ]] менән [[Иран]] араһындағы 1980—1988 йылдарҙағы хәрби бәрелеш. Иранда йыш ҡына «'''Изге оборона'''» атамаһы ({{lang-fa|دفاع مقدس}} — ''деф-йе могаддас''), ҡайһы берҙә — «'''Көсләп тағылған һуғыш'''» ({{lang-fa|جنگ تحمیلی}} — ''джанг-тахмиль'') атамалары ҡулланыла, ә Ираҡта ғәрәптәрҙең Фарсыны яулағанда Кадиссия йылғаһы буйындағы еңеүе хөрмәтенә '''«Сәддам Хөсәйен Кадиссияһы»''' ({{lang-ar-n|قادسية صدام}} — ''Саддам кадиссийят'') атамаһы таралған. Һуғыш [[1980 йыл]]дың [[22 сентябрь|22 сентябрендә]] Ираҡ армияһының Иран провинцияһы Хузестанға баҫып инеүенән башлана. Ираҡ армияһының уңышлы һөжүме тиҙ арала ныҡышмалы ҡаршылыҡҡа осрай һәм бер аҙҙан туҡтатыла. [[1982 йыл]]дың йәйенә Иран Ираҡ тарафынан баҫып алынған территорияларын кире ҡайтара, һәм шунан башлап яҡтар берен-бере көсһөҙләндереү һуғышына күсә. [[1988 йыл]]дың [[20 август|20 авгусында]] ҡул ҡуйылған тыныслыҡ килешеүенән һуң низағ тамамлана һәм һуғышҡа тиклемге хәл-торош тергеҙелә. Дауамлылығы, йәлеп ителгән ресурстары, кеше ҡорбаны буйынса, Иран-Ираҡ һуғышы [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуңғы иң ҙур хәрби бәрелеш була. Уның барышында химик ҡорал әүҙем ҡулланыла. == Низағ башы == [[Тигр]] һәм [[Евфрат]] йылғалары ҡушылыуынан барлыҡҡа килгән Шатт-әл-Ғәрәп (фарсыса варианты — Арвандруд) йылғаһы буйында бай нефть ятҡылығы бар. Йылғаның көнсығыш яры — Ирандыҡы, көнбайышы Ираҡтыҡы була. [[XX быуат]] дауамында Ираҡ Ирандың ике ҙур порты — Абадан һәм Һүррәмшәһр урынлашҡан көнсығыш ярына дәғүә итә. Иран, тальвег (үҙән төбө) принцибына ярашлы, сиктәр йылға ағымы уртаһынан үткәрелергә тейеш, тип ныҡыша. [[1937 йыл]]да илдәр араһындағы сик йылғаның һул (Иран) яры буйлап үтәсәге тураһында ике арала килешеүгә ҡул ҡуйылған була. [[1969 йыл]]дың [[19 апрель|19 апрелендә]] Иран, Ираҡтағы эске сәйәси тотороҡһоҙлоҡтан файҙаланып, килешеүҙән сыға. [[1975 йыл]]дың [[6 март]]ында [[Алжир]]ҙа [[Нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһы|ОПЕК Нефть]] экспортлаусы илдәр конференцияһында Иран шаһы [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи]] һәм Ираҡ вице-президенты [[Сәддам Хөсәйен]] Шатт-әл-Ғәрәп йылғаһы ағымы уртаһы буйлап сик үткәреү тураһында килешеүгә ҡул ҡуя, шул уҡ ваҡытта 1937 йылғы килешеү тулыһынса ғәмәлдән сығарыла. Сиктәр буйынса билдәһеҙлектән тыш, ике аралағы мөнәсәбәттәр бер-береһенең хөкүмәткә ҡаршы көстәренә ярҙам итеүҙәре арҡаһында ла ҡатмарлаша: Ираҡ Хузестандағы сепаратизмға ыңғай ҡарай, Иран Ираҡ территорияһында эш иткән ҡурд {{comment|һуғышмандарын|боевиктарын}} хуплай<ref name="Обострение ирано-иракских противоречий и попытки решения: 1969-1979">[http://www.warconflict.ru/rus/xx/?action=shwprd&id=410 Обострение ирано-иракских противоречий и попытки решения: 1969—1979]</ref>. 1975 йылдың [[13 июнь|13 июнендә]] илдәр араһында сиктәр һәм дуҫтарса мөнәсәбәт тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла. Килешеү буйынса Иран бер нисә бәхәсле районды Ираҡҡа ҡалдыра, ә Ираҡ үҙенең 518 км² майҙанлы территорияһын Иранға тапшыра. [[1979 йыл]]дың февралендә Иранда Ислам революцияһы һөҙөмтәһендә власть — Рухаллаһ Мусауи Хөмәйни етәкселегендәге Революцион советҡа, артабан Мәһди Базарғандың ваҡытлы хөкүмәтенә күсә. Революцион таҙартыу барышында Иран армияһы 240 меңдән 180 меңгә тиклем ҡыҫҡартыла һәм 250 генерал тәжрибәһеҙ кесе звено командиры йәки хәрби эшкә әүәҫ дин әһеле менән алмаштырыла. Шул арҡала Иран армияһының көсө бик ныҡ кәметелә. Хөмәйни ислам революцияһын төбәктең башҡа илдәренә экспортлау идеяларын тормошҡа ашыра башлай. [[1980 йыл]]дың апрелендә Иран ярҙамынан файҙаланған шиғисы {{comment|һуғышмандары|боевиктары}} Ираҡ премьер-министры урынбаҫары Тариҡ Азизды үлтермәксе була. Ирандың идара итеүсе партияһы БААС-ҡа ҡаршы йүнәлтелгән башҡа бик күп ҡораллы акциялар тормошҡа ашырыла. Был ҡаршылыҡтар ике ил араһындағы мөнәсәбәттәрҙе тағы ла киҫкенләштерә төшә һәм сик буйы бәрелештәренең артыуына килтерә. Иран да армия кимәлендә ҡораллы провокациялар ойоштора башлай. [[1979 йыл]]дың 23 февраленән [[1980 йыл]]дың 28 майына саҡлы уның хәрби самолеттары 57 тапҡыр Ираҡ һауа киңлеген боҙғанлыҡтан, Ираҡ һауа көстәренә ҡаршы оборонаһын көсәйтә.<ref>[http://old.redstar.ru/2003/04/26_04/5_01.html СРАЖАЮЩИЙСЯ «ВАВИЛОН». Андрей Почтарев. Красная Звезда. 26 апреля 2003 года]</ref> [[1980 йыл]]дың 25 июнендә Ираҡ һауа сиктәрен боҙған Иран истребителе бәреп төшөрөлә. [[1980 йыл]]дың 17 сентябрендә [[Сәддам Хөсәйен]] [[1975 йыл]]ғы [[Алжир]] килешеүен формаль рәүештә {{comment|ғәмәлдән сығара|денонсировать}} һәм Шатт-әл-Ғәрәп йылғаһының көнсығыш ярын Ираҡ территорияһы тип иғлан итә. Ирандың туранан-тура ярҙамы менән Ираҡта «Ислам революцияһы Юғары советы» ойошторола, ә Ираҡ, үҙ сиратында, Хөмәйнигә ҡаршы көрәшкән "Иран халҡы Мөжәһиттәр ойошмаһы"ның ОМИН бағыусыһы була һәм уны ҡоралландыра. == Һуғыш барышы == [[Файл:Karte_Frontverläufe_im_ersten_Golfkrieg.jpg|мини|306x306пкс|Һуғыш барышында яҡтарҙың иң ҙур уңыштары (Ираҡ ғәскәрҙәренең алға барыуы — миләүшә, Иран ғәскәренеке ҡыҙғылт һары төҫ менән күрһәтелгән)]] === Һуғыштың башланыуы һәм тәүге уңыштар === [[Файл:Iran Iraq War Start Attack on Tehran Airport 1980-09-22.jpg|250px|мини|Иран-Ираҡ һуғышы - [[1980 йыл]]дың [[22 сентябрь|22 сентябрендә]] - [[Тәһран]]]] Тәүге ҙур күләмле ҡораллы бәрелеш 4 сентябрҙә Ирандың эре калибрлы орудиеларҙан Ираҡ ҡалаларына ут асып, снарядтар [[Бағдад]]тан 100 километр алыҫлыҡта ғына ярылған көндән башлана. Был көн [[Ираҡ]]та һуғыштың рәсми башланған көнө тип һанала. Ирандың һөжүменә яуап итеп, Ираҡ ғәскәрҙәре 4 сентябрь аҙағынан алып 16 сентябргә саҡлы сик буйы бәрелештәрендә Зәйн әл-Каус районындағы бәхәсле территорияларҙа 324 км² яҡын майҙанды баҫып ала<ref name="Канун, 1980">[http://www.warconflict.ru/rus/xx/?action=shwprd&id=411 Канун, 1980]</ref>. Хәйер, был ваҡиғаға тиклем дә сик буйында танк, һауа һәм диңгеҙ алышы алып барылһа ла, Ираҡ армияһы Шатт-әл-Ғәрәп йылғаһын {{comment|кисеп сыҡҡан|операция «Каман-99»}} һәм Ирандың Хузестан провинцияһына бәреп ингән көн, [[1980 йыл]]дың 22 сентябре, һуғыш башланған көн тип дөйөм ҡабул ителгән. Ноябрҙә, һуғыш башланғандан һуң, Ираҡ етәкселегенең Иран хәрби объекттарына хәл иткес һөжүм яһарға этәргән сәбәптәренең ираҡса фаразын аңлатҡан Ираҡ Сит ил эштәре министрлығы меморандумы баҫтырыла. Унда тик биш ай эсендә генә лә ([[1980 йыл]]дың февраль—июле) Иран ҡораллы көстәренең Ираҡ ҡоро ер һәм диңгеҙ сиктәрен 224 тапҡыр боҙғаны, шулай уҡ һауа киңлегенә үтеп ингәне раҫлана<ref name="Решительное начало">{{книга|автор=Ниязматов Ж.А.|заглавие=Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1989|страницы=77|isbn=5-02-016696-0, ББК 63.3(5)}}</ref>. Ираҡ армияһы дөйөм оҙонлоғо яҡынса 700 км тәшкил иткән фронттың төньяҡ, үҙәк һәм көньяҡ участкаларында һөжүм итә. Төньяҡта һәм үҙәктә ул төпкә үтмәй, сөнки был йүнәлештәрҙә Ираҡтың сик буйы территорияһын Иран яғынан ихтимал булған яуап һөжүменән һаҡлау төп бурыс итеп ҡуйылған була. Ираҡ төп һөжүмде көньяҡ участкаға йүнәлтә; һуғыш дауамында тап ошо урында көсөргәнешле хәрби хәрәкәттәр бара. Баҫып алыу барышында Ираҡ Ирандың ҙур ҡалаларын, шул иҫәптән {{comment|[[Тәһран]]|Тегеран}}ды бомбаға тота<ref name="Хроника войны">[http://www.warconflict.ru/rus/xx/?action=shwprd&id=413 Хроника войны]</ref>. Баҫып инеүенә бер аҙна үткәс, [[Сәддам Хөсәйен]] ғәскәрҙәренең һөжүмен туҡтата һәм тыныслыҡ тураһында һөйләшеүҙәр алып барырға әҙер булыуын белдерә<ref name="autogenerated4">{{книга|автор=Криворучко А. П., Рощупкин В. Т.|часть=Война с Ираном: жребий брошен|заглавие=Багдадский вождь: взлёт и падение... Политический портрет Саддама Хусейна на региональном и глобальном фоне|место=М.|издательство=[[Проспект (издательство)|Проспект]]|год=2008|страницы=197|isbn=978-5-392-00071-5}}</ref>. Әммә {{comment|[[Тәһран]]|Тегеран}} һуғышты туҡтатырға ризалыҡ бирмәй. Һуғыш башланғанда һөжүм итеүселәр көтөлмәгәнлек һәм һан яғынан күберәк булыу (биш Ираҡ дивизияһына бер Иран дивизияһы ҡаршы тора) иҫәбенә көньяҡ йүнәлештә (Хузестанда) өҫтөнлөккә эйә була. 10 көн барған яуҙарҙа иран ғәскәрҙәре 40 километрға сигенә<ref name="autogenerated3">{{cite news|title=Три войны Саддама. Часть II: Война с Ираном|url=http://historiwars.narod.ru/Index/XXv/saddam/saddam2V.htm|author=История войн}}</ref>. Ираҡ етәкселеге был кампанияның ҡыҫҡа булырына иҫәп тотҡан була: ирандар ҡулына эләккән документтарға ярашлы, ике аҙна эсендә Хузестандың бөтә эре ҡалаларын контролгә алыу планлаштырыла<ref name="Кордесман 4">{{cite news|title=The Lessons of Modern War - Volume II - The Iran-Iraq War – Chapter 4: Phase One: Iraq's Invasion Of Iran|url=http://www.csis.org/component/option,com_csis_pubs/task,view/id,1624/type,1/|author=Anthony H. Cordesman and Abraham Wagner|date=01.05.1991}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090613161516/http://www.csis.org/component/option,com_csis_pubs/task,view/id,1624/type,1/ |date=2009-06-13 }}</ref>. Ираҡ ғәскәрҙәре урындағы ғәрәп халҡының ярҙамына, ә нефткә бай провинцияны юғалтыу илдәге хәлде {{comment|тотороҡһоҙландырыуына|дестабилизация}} һәм шунан һуң шиғисы Иран хөкүмәтенең Ираҡтағы оппозицияға ярҙам итеүҙән баш тартырына өмөтләнә. Әммә киҫкен үҙгәрештәргә иҫәп тотоу аҡланмай. Һуғышты [[Ҡорбан байрамы]]на ([[20 октябрь]]) тамамлау күҙаллана. Иран армияһы ислам революцияһы эҙемтәһе булған репрессиялар менән етди көсһөҙләндерелгән, ә КСИР ополчениеһы аҙ һанлы була. [[АҠШ]] менән мөнәсәбәттәрҙе өҙөү һөҙөмтәһендә бронетехника һәм авиация өсөн запас частар етешмәй һәм был Ирандың хәрби мөмкинлектәрен сикләй. Әммә ираҡтарҙың һәлкәүлеге Иран хөкүмәтенә мобилизация үткәреү һәм фронтҡа {{comment|өҫтәмә көстәр|подкрепление}} күсереү мөмкинлеген бирә. Шулай итеп, көстәр тигеҙләнә. Ираҡ армияһы көсөргәнешле ҡаршылыҡ күрһәтеүгә әҙер булмай сыға. Сик буйында ғына торған Һүррәмшәһрҙе алыу өсөн ираҡтарға ай кәрәк була, ҡала урамдарында барған аяуһыҙ алыштарҙа ҙур юғалтыуҙар кисерәләр. Ҡала октябрь аҙағында ҡолай, был Ираҡтың һуғыш башындағы берҙән-бер еңеүе була. Күрше Абаданды яулап өлгөрмәйҙәр: Ираҡ армияһы уны октябрь урталарында ғына ҡамай, ә был ваҡытҡа ирандар оҙайлы оборона өсөн кәрәкле көстәрҙе күсереп өлгөргән була. [[Файл:Destroyed_Douglas_C-47_of_IIAF.jpg|справа|мини|250x250пкс|Абаданда юҡ ителгән [[Douglas C-47 Skytrain|C-47 Skytrain]] Иран самолеты]] Ираҡ командирҙарының баҙнатһыҙлығы һәм инициативаһыҙлығы, дошманды ысынбарлыҡта баһалау һәм киң күләмле дөйөм ғәскәри операциялар үткәреү тәжрибәһе булмауы сәбәпле Ираҡ ваҡытты ҡулдан ысҡындыра һәм тәүге уңышын үҫтерә алмай. Октябрь аҙағында һәм ноябрҙә Ираҡ ғәскәрҙәре Дизфуль һәм Ахваз йүнәлешендә алға барырға тырышып ҡарай, әммә уңышһыҙлыҡҡа тарый. Декабрҙә ямғырлы миҙгел башланғас, хәрәкәт итеү ҡыйынлаша һәм Сәддам Хөсәйен Ираҡ ғәскәрҙәрен оборонаға күсерә<ref name="autogenerated2">Efraim Karsh.</ref>. Көҙгө кампания осоронда баҫып алыусылар Ирандың 20 мең км² самаһы территорияһын биләй<ref name="Большая война">{{cite news|title=ИРАНО-ИРАКСКАЯ ВОЙНА|url=http://otvaga.vif2.ru/Otvaga/wars1/wars_15.htm|author=И.Кленов, В.Орлов}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308035108/http://otvaga.vif2.ru/Otvaga/wars1/wars_15.htm |date=2008-03-08 }}</ref>. Ираҡ ғәскәрҙәре Касре-Ширин, Нефтшаһ, Меһран, Бостан һәм Һүррәмшәһр ҡалаларын яулай, шулай уҡ Абаданды яба. Ираҡ мәғлүмәттәре буйынса, өс ай эсендә Ирандың 6160 кешеһе һәләк була һәм бер нисә мең яугире яралана; Ирандың 570 танкыһы һәм бик күп самолеты юҡ ителә йә ҡулға төшөрөлә. Ираҡ үҙенең мәғлүмәттәрен яумал итеп алынған техниканан күргәҙмә ойоштороп раҫлай. Мәҫәлән, 10 ноябрҙә [[Бағдад]]та 103 яумал танк, көнбайышта етештерелгән бронетехника күрһәтелә<ref>[http://archives.chicagotribune.com/1980/11/10/page/14/article/iraq-parades-captured-iranian-tanks Iraq parades captured Iranian tanks] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161230230824/http://archives.chicagotribune.com/1980/11/10/page/14/article/iraq-parades-captured-iranian-tanks/ |date=2016-12-30 }}</ref>. Иран мәғлүмәттәре буйынса, Ираҡ бәрелештең тәүге йөҙ көнөндә 20000 кешеһен, 4800 берәмек бронетехникаһын һәм самолетын юғалтҡан<ref name="autogenerated1">Чернякевич О.</ref>. Иран мәғлүмәттәре нимәгә нигеҙләнгәне билдәһеҙ, сөнки Ираҡ, бөтәһе 3600 берәмек бронетехникаға эйә булып, уларҙың барыһы ла йәлеп тә ителмәгән була<ref name="The Iran-Iraq War">The Iran-Iraq War.</ref>. Тикшеренеүселәр мәғлүмәттәре буйынса, һуғыштың беренсе йылында Ираҡтың 250—300 танкыһы сафтан сығарылған<ref>[http://voenteh.com/boevye-mashiny/osnovnye-boevye-tanki-mira/tankovye-boi-v-irano-irakskoi-voine.html Танковые бои в ирано-иракской войне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170622121555/http://voenteh.com/boevye-mashiny/osnovnye-boevye-tanki-mira/tankovye-boi-v-irano-irakskoi-voine.html |date=2017-06-22 }}</ref>. Йыл аҙағына һуғыш позиционға әйләнә. Фронт һыҙығы әкренләп тоторҡлана һәм Иран-Ираҡ сигенең көнсығышында: Касре-Ширин йүнәлешенә 5-10 километрҙа һәм Дизфуль, Ахваз һәм Бостан һәм Ахваз районынан 60 километрҙа уҙа<ref>[http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&task=view&id=63&Itemid=47 I Persian Gulf War: Iraqi Invasion of Iran, September 1980]</ref>. === Инициативаның Иранға күсеүе === [[1981 йыл]]дың башына Ираҡ ғәскәрҙәре Хузестандың бер өлөшөн, фронттың үҙәк һәм төньяҡ участкаларында сик буйы территорияларын оккупациялай. Абаданды ҡамау дауам итә. Дошмандың оборонаға күскәнен күреп, Иран президенты һәм юғары баш командующий Абулхәсән Банисадр һуғыш башында тәүге контрһөжүм яһарға ҡарар итә. Ул [[1981 йыл]]дың ғинуар башында тормошҡа аша һәм уңышһыҙ тамамлана. Һөжүм дүрт йүнәлештә алып барыла; ике осраҡта ирандар аҙ ғына уңышҡа өлгәшә, бер һөжүм һөҙөмтәһеҙ була. Һөжүмдең төп йүнәлешендә Абаданды азат итеү бурысын үтәгән 16-сы танк дивизияһы, өс бригадаһының икеһен юғалтып, тар-мар ителә<ref name="Кордесман 5">{{cite news|title=The Lessons of Modern War - Volume II - The Iran-Iraq War – Chapter 5: Phase Two: Iran Liberates Its Territory 1981-1982|url=http://www.csis.org/component/option,com_csis_pubs/task,view/id,1625/type,1/|author=Anthony Cordesman, Abraham Wagner.|date=01.05.1991}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090613161554/http://www.csis.org/component/option,com_csis_pubs/task,view/id,1625/type,1/ |date=2009-06-13 }}</ref>. Яҙ һәм йәй Иран командованиеһы сикләнгән күләмле айырым һөжүм операцияларын ғәмәлгә ашырырға тырыша, ләкин был һөҙөмтә килтермәй. Дошман һөжүменең уңышһыҙлыҡҡа осрауы Ираҡ командалығын үҙ оборона стратегияһының дөрөҫ булыуына ышандыра һәм ирандар яҡшы нығытылған оборона һыҙығын өҙә алмаҫ тигән ялған фекер тыуа. Сусенгердта уңышһыҙлыҡҡа осраған март һөжүменән һуң Ираҡ ғәскәрҙәре йыл аҙағына саҡлы бер ниндәй ҙә хәрәкәт башламай. Ираҡ етәкселеге һаман да [[Тәһран]]дағы режимдың тиҙҙән түңкәрелеүенә өмөт итә. Ғинуар операцияһы уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң Иран етәкселегендәге эске мөнәсәбәттәр тағы ла ҡырҡыулаша төшә. Иран даими армияһы менән КСИР араһындағы көнәркәшлек тә Иран ҡораллы көстәренең етди проблемаһына әйләнә. Ислам клерикалдары армияның офицерҙар корпусы шаһ яҡлы тип шикләнә һәм хәрби хәрәкәттәрҙә армияның ролен кәметергә тырыша. Ғинуарҙағы ҡыйралыш Банисадрҙың сәйәси позицияһын ҡаҡшата һәм армияның {{comment|абруйын төшөрә|дискредитациялай}}. Июндә Банисадр вазифаһынан бушатыла һәм илдән ҡаса. {{comment|Иран халҡының мөжәһиттәр ойошмаһы|ОМИН}}, клерикалдарҙың көсәйеүенә яуап итеп, террористик кампания йәйелдерә. Илдең яңы президенты Мөхәммәт Али Раджаиҙы һәм премьер-министр Мөхәммәт Жәвәд Бахонарҙы үлтереү ойошманың иң ҙур уңышы тип һанала. Сыуалыштарға ҡарамаҫтан, Иран етәкселеге власта ҡала. Теракттар тулҡынына ул {{comment|Иран халҡының мөжәһиттәр ойошмаһы|ОМИН}} активистарын күпләп ҡулға алыу менән яуап бирә. Фронтта урынлашҡан тынлыҡ көстәрҙе яңыса урынлаштырыу өсөн ҡулланыла. Сентябрь башында ирандар, дошманында һөжүм маҡсаты булып Басра тора тигән фекер уятып, ҙур һөжүм йәйелдерә. Ләкин төп һөжүм Басраға түгел, ә Абаданды көнсығыштан ҡамаған ираҡтарға йүнәлтелә. Алыш 26-29 сентябрь бара; Абадан ҡамауҙан азат ителә, һәм был Ирандың тәүге етди еңеүе була. Уңыш даими армия менән КСИР араһында үҙ-ара яҡшы мөнәсәбәткә бәйле була. Әммә еңеү тәмен фажиғә боҙа: һөжүмде ойошторған бөтә командирҙар [[Тәһран]]ға ҡайтып килгәндә авиаһәләкәткә осрап һәләк була. Башҡа фараздар булһа ла, рәсми рәүештә уны осраҡлылыҡ тип баһалайҙар<ref>{{Cite news|title=Chronological Listing of Iranian Losses & Ejections|author=Anthony Cordesman, Abraham Wagner.|url=http://www.ejection-history.org.uk/Country-By-Country/Iran.htm}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130725050428/http://www.ejection-history.org.uk/Country-By-Country/Iran.htm |date=2013-07-25 }}</ref>. Күпмелер тынлыҡтан һуң Иран декабрҙә фронттың үҙәк участкаһында ике һөжүм башлай. Бостанды азат иткәндә КСИР тарафынан тәүге тапҡыр «кеше тулҡыны» тактикаһы ҡулланыла. [[1981 йыл]]да Ираҡ көнбайыштан көтөлмәгән һөжүмгә дусар ителә. [[7 июнь|7 июндә]] Израиль авиацияһы [[Бағдад]]тан бер нисә километрҙа урынлашҡан йәҙрә үҙәген бомбаға тота. {{comment|Һауа көстәренә ҡаршы тороу|ПВО}} системаһы «башҡа ла килмәгән» был һөжүмде көтмәгәнлектән, Израиль авиацияһы бер ниндәй ҙә ҡаршылыҡҡа осрамай һәм милли йәҙрә тикшеренеүҙәре программаһына көслө {{comment|удар|зыян}} килтерә. Быға саҡлы Иран реакторға ҡарата уңышһыҙ тамамланған 10 һауа операцияһы үткәргән була, ләкин улар береһе лә етди зарар яһамай<ref>Персия — Иран. Империя на Востоке (2010). Широкорад Александр Борисович. стр.93</ref>. === Иран контрһөжүме === [[Файл:Super_Etendard_Irak.jpg|слева|мини|Dassault Super Étendard, Ираҡтың Хәрби-һауа көстәре, 1983]] [[1981 йыл]]дың икенсе яртыһындағы яуҙарҙа стратегик инициатива Иранға күсә. [[1982 йыл]]дың март-майында Ираҡ армияһы Иранға ҡаршы ике ҙур һөжүмдә ауыр юғалтыуҙар кисерә. Шундай бер һөжүмдә, «Иерусалим» операцияһы һөҙөмтәһендә, [[24 май]]ҙа Һүррәмшәһр азат ителә. 19 меңдән ашыу Ираҡ һалдаты әсирлеккә алына. Шунан һуң [[Сәддам Хөсәйен]] солох тураһында һөйләшеүҙәр алып барырға һәм ғәскәрҙәрен [[Иран]] территорияһынан сығарырға әҙер булыуын белдерә. Әммә Иран етәкселеге Ираҡ ҡабул итмәҫлек талап — Сәддам Хөсәйенде властан ситләтеү шартын ҡуя. Бер үк ваҡытта һуғыш хәрәкәттәрен дошман территорияһына күсереү буйынса көсөргәнешле әҙерлек башлана. === Хәлһеҙләндереүгә йүнәлтелгән һуғыш === [[1982 йыл]]дың 14 июленә ҡаршы төндә Иран армияһы, һуғыш барышын тамырынан үҙгәртеп, Ираҡҡа һөжүмен башлай. 1982 йылдың уртаһынан [[1987 йыл]]ға саҡлы Иран, Ираҡтың башлыса шиғиҙар йәшәгән төп диңгеҙ портын — Басраны баҫып алырға маташып, ҡат-ҡат һөжүм итә. 1982 йылдың июлендә Басра өсөн барған һуғыштарҙа Ираҡ тәүге тапҡыр Т-72 танкыларын ҡулланыла, был танкылар ҡалаға яҡынлашҡан Иран танкыларын туҡтата; ирандар ҙур юғалтыуҙар кисерә. Ираҡ армияһы, утҡа тотоу буйынса өҫтөнлөккә эйә булғанлыҡтан, «тере тулҡындар» булып һөжүм итеүселәрҙе юҡ итеү мөмкинлеген биргән оборона һыҙығын булдыра. Был «тере тулҡындар» халыҡ ополчениеһына ингән үҫмерҙәрҙән һәм оло йәштәгеләрҙән тора, шул уҡ ваҡытта даими Иран армияһы, бронетехника һәм бигерәк тә авиация етмәгәнлектән, өлгәшелгән уңышты үҫтерергә һәм нығытырға тейеш була. Шулай ҙа Иран яғы Ираҡ оборона һыҙығын тулыһынса өҙә алмай. [[1986 йыл]]дың февралендә, Фао ярымутрауын тулыһынса яулап алып һәм Ираҡты ғәмәлдә [[Фарсы ҡултығы]]нан киҫеп, Иран уңышҡа өлгәшә. Фао ярымутрауында Ираҡ ғәскәрҙәре командующийы булған генерал-майор Шәвҡәт Ата [[Бағдад]]ҡа саҡырылып килтерелә һәм атып үлтерелә. Ираҡтар Фао ярымутрауын [[1988 йыл]]дың апрелендә генә кире ҡайтара. [[Файл:USS Hawes (FFG-53), USS William H. Standley (CG-32) and USS Guadalcanal (LPH-7) escort tanker Gas King in the Persian Gullf on 21 October 1987 (6432283).jpg|мини|300x300пкс|Америка караптары Фарсы ҡултығында танкерҙы оҙатып бара. [[1987 йыл]]дың октябре]] Бер нисә осраҡта тыныс халыҡ араһында ҡорбандарға («ҡалалар һуғыштары») килтергән ҡалаларҙы артиллерия һәм ракеталар утҡа тотҡан кампаниялар ойошторола. [[1984 йыл]]дан «'''танкер һуғышы'''» әүҙем алып барыла — Ираҡ һәм Иран Фарсы ҡултығында дошманына тәғәйенләнгән нефтте тейәп килгән өсөнсө илдәр танкерҙарына һөжүм итә. Бындай тактика низағты {{comment|халыҡ-ара|интернационализация}} кимәлгә саҡлы үҫтерә. [[1985 йыл]] был һуғыш тарихына «ҡалалар» һуғышы булып инә. Ике яҡ та {{comment|даими рәүештә|методично}} авиация ярҙамында эре ҡалаларҙың торлаҡ кварталдарын һәм нефть терминалдарын юҡ итә. [[1986 йыл]]дың май уртаһында ираҡтар Фео ярымутрауын юғалҡан өсөн реванш яһарға тырыша һәм Иран ҡалаһы Меһран районында контратакаға күсәр, ләкин ҡыйратыла. Был операцияға командалыҡ иткән генерал-майор Адин Тәүфид [[Бағдад]]ҡа саҡыртыла һәм атыла. [[1986 йыл]]дың октябрендә Ираҡ авиацияһы, бер нисә тиҫтә транспорт самолёты менән бергә, Иран хәрби аэродромы Ширазды юҡ итә<ref>A Publisher Extra Newspaper The Des Moines Register from Des Moines, Iowa.</ref>. [[1987 йыл]]дың июлендә [[АҠШ]]-тың хәрби-диңгеҙ флоты танкерҙарҙы {{comment|оҙата барыу|эскортирование}} буйынса «Earnest Will» операцияһын башлай. Америка һәм Иран караптары һәм самолёттары араһында (пассажир самолётының юҡҡа сығарылыуы менән бәйле) бер нисә ҡораллы {{comment|бәрелеш|инцидент}} була. [[1987 йыл]]дың ғинуар-февралендә Басра ҡалаһын баҫып алыу маҡсатында Иран бөтә һуғыштың иң ҙур һәм амбициоз операцияһын («Кербела-5») үткәрә. Ике яҡ та иң ҡурҡыныс юғалтыуҙарға дусар ителгән, әммә Ираҡ армияһы, Иран ғәскәрҙәре Басра ҡалаһы йәнәшенә килеп терәлгән булһа ла, һөжүмде кире ҡаға. Оҙаҡҡа һуҙылған хәрби хәрәкәттәр һәм фронтта күренеп торған уңыштың булмауы Иран йәмғиәтенең {{comment|рух төшөнкөлөгөндә|деморализация}} сағыла. Бынан тыш, [[1987 йыл]]дың аҙағына Иран Фарсы ҡултығында АҠШ хәрби-диңгеҙ группировкаһы менән туранан-тура конфронтация сигендә ([[1988 йыл]]дың 18 апрелендә булған диңгеҙ һуғышы һәм Иран территорияһын Америка авианосецы «Энтерпрайз» самолёттары менән бомбаға тотоу — был көсөргәнештең {{comment|иң юғары нөктәһе|кульминацияһы}}) була<ref>.[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2012/03/14/n_2241813.shtml Результаты опроса: большинство американцев не поддерживают возможную войну против Ирана]</ref>). [[1988 йыл]]дың апрель-июнендә Ираҡ, иҡтисадын максималь мобилизациялап һәм Ирандың халыҡ-ара изоляцияһын файҙаланып, үҙ территорияһын Иран ғәскәрҙәренән тулыһынса азат итеп кенә ҡалмай, хатта дошман территорияһына тағы ла һөжүм итә. Ираҡҡа Иран партизандары ла ярҙам итә. 19 июндә улар "Ҡырҡ Йондоҙ операцияһы"н уҙғарыу барышында Меһран ҡалаһын баҫып ала һәм Ирандың 16-сы танк һәм пехота дивизияларын ҡыра. Иран «Мерсад» операцияһы барышында баҫып алынған территорияһының аҙ ғына өлөшөн кире ҡайтара. Һуғыш аҙағына ғәмәлдә Ирандың бронетехникаһы ҡалмай, ә хәрби-һауа көстәре тулыһынса юҡ ителә. Һуғыштың артабан киләсәге булмауын күреп, аятолла Хөмәйни 17 июлдә килешеү төҙөүгә ризалыҡ бирә, һәм ул [[1988 йыл]]дың 20 авгусында ул үҙ көсөнә инә. == Һуғыш эҙемтәләре == [[Файл:F-4E_IRIAF_wreck_at_Tallil_AB_Iraq_1991.JPEG|слева|мини|Ираҡ авиабазаһында F-4 Phantom II иран истребителенең ярсыҡтары]] [[Файл:Yazd3.JPG|мини|250x250пкс|Иран хәрби ҡәберлеге. Йезд]] Иран-Ираҡ һуғышы, ике яҡ та үҙенең хәрби триумфы тураһында ышандырырға тырышһа ла, ҡайһылыр бер яҡтың еңеүе менән тамамланған тип әйтеп булмай. Ираҡ һәм Иран өсөн хәрби хәрәкәттәрҙең иҡтисади зыяны 350 миллиард доллар менән баһалана<ref>Rajaee, Farhang.</ref>. 8 йыл барған һуғышта Иран хәрбиҙәр һәм граждандар араһынан 900 мең кешене юғалта<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat2.htm#Iran-Iraq Death Tolls for the Major Wars and Atrocities of the Twentieth Century]</ref>. Ираҡ менән сиктәш булған халыҡ күп йәшәгән Хузестан ҡалалары талана. Нефть сәнәғәте инфраструктураһы ҡаты зыян күрә. Һуғыш Иранға 500 млрд АҠШ долларына (хәҙерге заман хаҡтары менән) төшә, ләкин шул уҡ ваҡытта һуғыш башланыу менән [[Эске тулайым продукт|ЭТП]] үҫеше туҡтамай һәм һуғыш аҙағына тағы шәбәйә төшә. Ираҡ Иранға ҡарағанда әҙерәк кешеһен юғалта. Һуғыштың иҡтисади эҙемтәләре бигерәк ауыр була. Һуғыш арҡаһында Ираҡ ҡайһы бер ғәрәп илдәренә байтаҡ бурыслы булып ҡала. Айырым алғанда, [[Күвейт]]кә бурысы 14 млрд долларҙан артып китә, шул сәбәпле [[1990 йыл]]да [[Сәддам Хөсәйен]] Күвейткә һөжүм итергә була. Төньяҡ Атлантик хәрби блогы [[НАТО]] илдәре, совет блогы илдәре һымаҡ, Сәддам Хөсәйенгә {{comment|ике яуызлыҡтың бәләкәйе|как меньшее из зол}} һәм ислам революцияһын тотҡарлаусы тип ҡарай. Көнбайыш илдәре араһынан ҡорал менән төп ярҙамды Франция<ref>{{Cite web|title=Iraq: a Country Study. Arms from France|url=http://countrystudies.us/iraq/99.htm|author=Metz, Helen Chapin.|lang=en|publisher=U.S. Library of Congress|accessdate=2010-12-27}}(инг.)<span tabindex="0" id="cxmwAlQ">.</span> <span tabindex="0" id="cxmwAlQ"> U.S. Library of Congress.</span> <small tabindex="0" id="cxmwAlQ">27 декабрь 2010 тикшерелгән.</small></ref> һәм Германия күрһәтә<ref>{{Cite web|title=Leaked report says German and US firms supplied arms to Saddam|url=http://www.independent.co.uk/news/world/politics/leaked-report-says-german-and-us-firms-supplied-arms-to-saddam-611332.html|archiveurl=http://web.archive.org/web/20081211162243/http://www.independent.co.uk/news/world/politics/leaked-report-says-german-and-us-firms-supplied-arms-to-saddam-611332.html|archivedate=2008-12-11|author=Tony Paterson.|lang=en|publisher=[[The Independent]]|date=2002-12-18|accessdate=2010-10-11}}(инг.)<span tabindex="0" id="cxmwAl0">.</span> <span tabindex="0" id="cxmwAl0"> </span>[[The Independent]] <span tabindex="0" id="cxmwAl0">(2002-12-18).</span> <small tabindex="0" id="cxmwAl0">[http://www.independent.co.uk/news/world/politics/leaked-report-says-german-and-us-firms-supplied-arms-to-saddam-611332.html Тәүге сығанаҡтан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100827030002/http://www.independent.co.uk/news/world/politics/leaked-report-says-german-and-us-firms-supplied-arms-to-saddam-611332.html |date=2010-08-27 }} архивланған 11 декабрь 2008.</small> <small tabindex="0" id="cxmwAl0">11 октябрь 2010 тикшерелгән.</small></ref><ref>{{Китап|автор=Kenneth Timmerman.|заглавие=The Death Lobby: How the West Armed Iraq|место=New York, NY|издательство=Houghton Mifflin Company|год=1991|allpages=443|isbn=1-857-02031-6}}</ref>. Ираҡты ҡоралландырыуҙа бөтә көнбайыш илдәре, шул иҫәптән АҠШ-та ҡатнаша<ref>{{Cite web|title=The USS Vincennes: Public War, Secret War.|url=http://homepage.ntlworld.com/jksonc/docs/ir655-nightline-19920701.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/65JDwSq80|archivedate=2012-02-09|author=Ted Koppel.|lang=en|publisher=[[American Broadcasting Company|ABC]] ''Nightline''|date=1992-06-01|accessdate=2010-12-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040824084457/http://homepage.ntlworld.com/jksonc/docs/ir655-nightline-19920701.html |date=2004-08-24 }}(инг.)<span tabindex="0" id="cxmwAns">.</span> <span tabindex="0" id="cxmwAns"> </span>[[American Broadcasting Company|ABC]]<span tabindex="0" id="cxmwAns"> </span>''Nightline'' <span tabindex="0" id="cxmwAns">(1992-06-01).</span> <small tabindex="0" id="cxmwAns">[http://homepage.ntlworld.com/jksonc/docs/ir655-nightline-19920701.html Тәүге сығанаҡтан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040824084457/http://homepage.ntlworld.com/jksonc/docs/ir655-nightline-19920701.html |date=2004-08-24 }} архивланған 9 февраль 2012.</small> <small tabindex="0" id="cxmwAns">27 декабрь 2010 тикшерелгән.</small></ref>. Һуғыш алдынан һәм һуғыш барышында ҡорал менән [[Совет Социалистик Республикалар Союзы]] әүҙем ярҙам итә, сөнки 1970-се йылдар уртаһында Сәддамды империализмға ҡаршы көрәштә союздаш тип һанай, ләкин Ираҡ коммунистарын — өсөнсө донъяның иң көслө һәм популяр компартияларының береһен — репрессиялағандан һуң, йылы мөнәсәбәттәр юҡҡа сыға<ref>[http://tass.ru/spec/desert-storm ]</ref><ref>[http://www.pressarchive.ru/versiya/2003/04/07/19082.html НАШИ В БАГДАДЕ. Газета «Версия» от 07.04.2003]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Һөҙөмтәлә СССР ҡурд сепаратистарына булышлыҡ итә башлай. Көнбайыш, Хөсәйенгә ғәрәп илдәре лидеры ролен тәҡдим итеп, уның алдында яҡшатланып ҡылана<ref>{{Китап|автор=Kenneth Timmerman.|заглавие=The Death Lobby: How the West Armed Iraq|место=New York, NY|издательство=Houghton Mifflin Company|год=1991|pages=75|allpages=443|isbn=1-857-02031-6}}</ref>, һәм ошо сәйәсәт [[Бағдад]] режимын формалаштырыуҙа әһәмиәтле роль уйнай. == Һуғышты ҡылыҡһырлау == === Яҡтарҙың ҡоралланыуы === Хәрби хәрәкәттәр башланыуға Ираҡ армияһы башлыса совет һәм француз ҡоралдары һәм техникаһы менән ҡоралланған була. Ираҡ армияһының ҡоралланышы Т-54, Т-55, Т-62, Т-72 танкылары, БМП-1 пехота хәрби машиналары, БТР-50, БТР-60, OT-64 бронетранспортёрҙары, Ми-8, Ми-24 вертолёттары, «Газель», «Алуэтт» III кеүек техниканан тора. Хәрби-һауа көстәре МиГ-21, МиГ-23, Су-17, «Мираж» F-1 истребитель-бомбардировщиктарын, тауыш тиҙлегенән шәберәк оса торған күп функциялы МиГ-25, Ту-16, Ту-22 бомбардировщиктарын файҙалана. [[1979 йыл]]ғы революцияға саҡлы Иран башҡа илдәрҙән дә (атап әйткәндә [[ГФР]], [[СССР]] һәм [[Израиль]]) ҡорал алғылаһа ла, Иран армияһын башлыса АҠШ ҡоралландыра. Иран армияһы M47, M48, M60, «Чифтен» танкылары, һуғыштың һуңғы этаптарында Ҡытайҙа етештерелгән совет танкылары, БМП-1 — пехотаның яу машинаһы, M113, БТР-50 бронетранспортёрҙары, AH-1, UH-1, CH-47 вертолёттары менән ҡораллана. Хәрби-һауа көстәренең төп самолёттары — F-4, F-5 истребитель-бомбардировщиктары, F-14 перехватчиктары. Хәрби хәрәкәттәр барышында Иран 2100 яҡын танк юғалта, шуның 800-өн һәм, САУ-ҙы иҫәпләмәгәндә, 2300 берәмек башҡа бронемашинаны ираҡтар яулап ала<ref name="The Iran-Iraq War"/> 1987 йылдан башлап, Ираҡ яумал бронетехникаһын һата башлай. Төп һатып алыусыһы Иордания була.<ref>After The Storm: The Changing Military Balance in the Middle East.</ref>. === Һауа һуғышы === [[Файл:Mi24_tehran.jpg|справа|мини|Иран-ираҡ һуғышы ваҡытында Ираҡ армияһы ташлап киткән һәм Тәһрандағы Хәрби музейҙа трофей сифатында ҡуйылған Ми-24 вертолёты]] [[1979 йыл]]ғы революцияға саҡлы Иран {{comment|Хәрби-һауа көстәре|ВВС}} төбәктә иң көслөһө була. Самолёттарҙы хеҙмәтләндереүҙә проблемаларға һәм шаһ режимында хеҙмәт иткән пилоттарға ҡаршы репрессиялар булыуға ҡарамаҫтан, раҫлауҙарынса, Ираҡ хәрби һәм сәнәғәт объекттарына, шул иҫәптән Бағдадҡа ла {{comment|осош|налёт}} сериялары үтәгәнлектән, һуғыштың тәүге аҙналарында Иран авиацияһы һауала өҫтөнлөккә эйә була. Әммә вертолёттарҙы хеҙмәтләндергән 3 мең белгесте (башлыса америкалыларҙы) илдән һөргәнлектән, һуғыш башланғас 600 вертолётты һауаға күтәрә алмайҙар<ref>{{Китап|автор=Ниязматов Ж.А.|заглавие=Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1989|страницы=78|isbn=5-02-016696-0, ББК 63.3(5)}}</ref>. [[1981 йыл]]дың апрелендә Иран Хәрби-һауа көстәре, Ираҡтың көнбайыш өлөшөндә хәрби аэродромға һөжүм итеп һәм ерҙәге бер нисә тиҫтә самолётты юҡ итеп, ҙур ғына операция үткәрә. Әммә артабан, запчастар етешмәгәнлектән, тик аҙ ғына самолёттары осорлоҡ хәлдә була. Яҡынса 1982 йылдан һәм һуғыш аҙағына саҡлы Иран авиацияһы хәрби хәрәкәттәрҙә унда-һанда ғына ҡатнаша. «Тайм» журналы 1984 йылдың мартына биргән мәғлүмәттәр буйынса, ҙур юғалтыуҙар, запчастар етмәү, ремонт эшләнмәү сәбәпле, Иран 190 берәмек F-4 истребитель-бомбардировщигының тик 25-ен, 166 берәмек F-5 истребителенең тик 30-ын ғына файҙалана<ref name="Война в воздухе">{{книга|автор=Ниязматов Ж.А.|заглавие=Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1989|страницы=83|isbn=5-02-016696-0, ББК 63.3(5)}}</ref>. Ираҡ {{comment|Хәрби-һауа көстәре|ВВС}} һуғыш барышында әүҙем була. Авиация өҫтөнлөгө Ираҡҡа Ирандың күп һөжүмдәрен уңышлы кире ҡағырға ярҙам итә. Әммә дөйөм алғанда Иран һәм Ираҡ араһында һауа һуғышы бик һүлпән бара. 1980 йылдың көҙөнән һуң самолёттар һуғышы һирәгәйә. Шуның менән бергә, ихтимал, һуғыштар тарихында тәүге тапҡырҙыр, вертолёттар араһында һауа яуҙары (Ираҡтың Ми-24 һәм Ирандың AH-1) алып барыла. Лондон стратегик тикшеренеүҙәр институты мәғлүмәттәренә ярашлы, 1982 йылдың июленә Иран Хәрби-һауа көстәренең 445 хәрби самолёты булһа ла, хәрби хәрәкәттәрҙә тик 40 проценты тирәһе генә ҡатнаша ала. «Миди Ист Экономик Дайджест» журналы (АҠШ сенатының сит ил эштәре комитеты өсөн әҙерләнгән докладтарына һылтанып), 1984 йылдың йәйендә ираҡтар осош яһарлыҡ самолёттар иҫәбе буйынса ирандарҙан — 4-5, бронетранспортёрҙар буйынса — 4, танкылар буйынса 2,5 тапҡырға өҫтөнлөккә эйә, тип белдерә. Ираҡ Ми-24 вертолётының Иран McDonnell Douglas F-4 «Phantom» II {{comment|тауыштан шәберәк тиҙлекле|сверхзвуковой}} истребителен бәреп төшөрөүе (1982 йылдың 27 октябрендә) Һауа һуғышының иң билдәле эпизодтарының береһе була, авиация тарихында был тәүге осраҡ тип һанала. Был алыштың деталдәре сиктән тыш ҡапма-ҡаршылыҡлы: бер мәғлүмәт буйынса, F-4-тең артҡы ярымсфераһына «Фаланга» ракетаһын ебәреп еңеү яуланған<ref>Ильин В. Е. «Фантом» F-4. — М.: Астрель, АСТ, 2001. — С. 310.</ref>, икенсе мәғлүмәт буйынса — НАР-ҙы ебәреп, пулемёттан ут асҡандар<ref>[http://www.wartechnic.ru/rus/aviation/mil/mi24/app.shtml Domain wartechnic.ru maybe for sale<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080626074037/http://www.wartechnic.ru/rus/aviation/mil/mi24/app.shtml |date=2008-06-26 }}</ref>. Әммә ҡайһы бер авторҙар был ваҡиғаларҙың дөрөҫлөккә тап килеүенә шик белдерә. 1982 йылдың 27 октябрендә бер нисә көн элек булған һауа алышы тураһында ҡыҫҡа белдереү баҫтырып сығарған Ираҡ хөкүмәт гәзите «Багдад Обсервер» (уның объективлығына ышаныуы ҡыйын) берҙән-бер тәүсығанаҡ булып һанала. Унан һуң башҡа мәғлүмәт күренмәй, көнбайыш киң мәғлүмәт саралары тик ошо белдереүҙе генә ҡабатлап баҫа һәм артабан ул таралыу ала<ref>{{cite news| title= Fire in the Hills: Iranian and Iraqi Battles of Autumn 1982| url= http://www.acig.org/artman/publish/article_214.shtml| author= Tom Cooper, Farzad Bishop| date= 09.09.2003}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100323174631/http://www.acig.org/artman/publish/article_214.shtml |date=2010-03-23 }}</ref>. Өҫтәүенә, ул авиация тарихында тәүге генә осраҡ булдымы икән: 1968 йылда [[Лаос]] территорияһы өҫтөндә Америка Белл 212 вертолётының бортынан автоматик ҡоралдан ут асып, Төньяҡ Вьетнамдың Ан-2 самолеты бәреп төшөрөлгән булған<ref>{{cite news | title= The Fall of Lima Site 85 | url= http://www.afa.org/magazine/april2006/0406lima.asp | author= John Correll | date= 2006 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071121192421/http://www.afa.org/magazine/April2006/0406lima.asp |date=2007-11-21 }}</ref>. Иран яғы мәғлүмәте буйынса, һуғыш барышында AH-1 «Кобра» вертолёттары менән Ираҡтың {{comment|тауыштан шәберәк тиҙлекле|сверхзвуковой}} өс МиГ-21 истребителе бәреп төшөрөлгән<ref>[http://www.airvectors.net/avcobra_2.html Greg Goebel.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160110012919/http://www.airvectors.net/avcobra_2.html |date=2016-01-10 }}</ref>. === Химик ҡорал ҡулланыу === [[Файл:Chemical_weapon1.jpg|мини|200x200пкс|Противогаз кейгән иран һалдаты]] Иран-Ираҡ һуғышы барышында Ираҡтың бер нисә тапҡыр химик ҡорал ҡулланыуын күп авторҙар һәм ойошмалар раҫлай. Германия Федератив Республикаһы Ираҡты нервы-паралитик һәм {{comment|горчица|гәрсис}} газы технологиялары менән тәьмин иткән. Был ҡоралды яһау өсөн күп кенә ингредиенттар [[Америка Ҡушма Штаттары]]нда етештерелгән. Уны Ирандың да ҡулланып ҡарағаны тураһында мәғлүмәт бар. 1984 йылдың апрелендә [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ндағы Иран вәкиле Ражай Хөрәссәни үҙ иленең химик ҡорал етештереү һәм ҡулланыу мөмкинлеге тураһында белдерә. Ираҡ химик ҡоралды үҙ территорияһында ирандарға теләктәшлек белдергән баш эймәҫ ҡурдтарға ҡаршы ҡулланған. Ираҡтың төньяғындағы Халабж ҡурд ҡаласығына газ һөжүме иң ҙур фажиғә иҫәпләнә; был һөжүм ваҡытында 5000 кеше һәләк ителгән һәм тиҫтәләрсә мең кеше ғәрипләнгән. Сәддам Хөсәйен шулай итеп Иранға ҡаршы һуғышыуҙан баш тартҡан ҡурдтарҙы язалаған.<ref>[http://www.progressive.org/node/1866 Anthrax for Export] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161225102406/http://www.progressive.org/node/1866 |date=2016-12-25 }}</ref><ref>[http://www.iranchamber.com/history/articles/arming_iraq.php Arming Iraq: A Chronology of U.S. Involvement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170918203103/http://www.iranchamber.com/history/articles/arming_iraq.php |date=2017-09-18 }}</ref><ref>[http://coat.ncf.ca/our_magazine/links/issue51/articles/51_30-31.pdf 1980-1988, Iran-Iraq war: Helping both sides lose the war]</ref> == Ираҡ һәм Иранды ҡорал менән тәьмин итеүселәр == [[1973]] һәм [[1990 йыл]]дар араһында (донъя баҙарының 10 % тирәһе) [[Ираҡ]]ты ҡорал менән төп тәьмин итеүселәр<ref>{{Cite news|title=База данных SIPRI по торговле оружием|url=http://projects.sipri.se/armstrade/Trnd_Ind_IRQ_Imps_73-02.pdf|accessdate=2017-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040601181327/http://projects.sipri.se/armstrade/Trnd_Ind_IRQ_Imps_73-02.pdf|archivedate=2004-06-01}}</ref>:<center> {| class="wikitable" border="1" ! Ҡорал менән тәьмин итеүселәр ! АҠШ млрд доллары (1990 йылғы $US хисабында) ! дөйөм һандан % |- | align="center" |[[СССР]] | align="center" |25,2 | align="center" |57 |- | align="center" |[[Франция]] | align="center" |5,6 | align="center" |13 |- | align="center" |[[Ҡытай]] | align="center" |5,2 | align="center" |12 |- | align="center" |[[Чехословакия]] | align="center" |2,9 | align="center" |7 |- | align="center" |[[Польша]] | align="center" |1,7 | align="center" |4 |- | align="center" |[[Бразилия]] | align="center" |0,7 | align="center" |2 |- | align="center" |[[Мысыр]] | align="center" |0,6 | align="center" |1 |- | align="center" |Башҡа илдәр | align="center" |2,1 | align="center" |4 |- | align="center" |'''Барыһы''' | align="center" |'''43,9''' | align="center" |'''100,0''' |} </center>1981 йылдың алты айында, һуғыш көсәйгәндә, Мысыр Ираҡҡа 25 миллион долларлыҡ хәрби ҡорал һата<ref>{{Китап|автор=Ниязматов Ж. А.|заглавие=Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1989|страницы=112|isbn=5-02-016696-0, ББК 63.3(5)}}</ref>. [[Күвейт]] тә Ираҡ яҡлы була, һөҙөмтәлә Иран-Күвейт мөнәсәбәттәре һалҡыная. [[1982 йыл]]дың көҙөндә Иран Хәрби-һауа көстәре хатта Ираҡ сигендә урынлашҡан Күвейт нефть һаҡлағыстарын бомбаға тота<ref>{{Китап|автор=Ниязматов Ж. А.|заглавие=Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1989|страницы=111|isbn=5-02-016696-0, ББК 63.3(5)}}</ref>. === Иран === АҠШ Иранды йәшерен ҡоралландыра. Израилдәр ярҙамы менән АҠШ 1985 йылдың көҙөндә үк Иранды «Хок» зенит ракеталары менән тәьмин итә<ref>{{Китап|автор=Ниязматов Ж. А.|заглавие=Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1989|страницы=101|isbn=5-02-016696-0, ББК 63.3(5)}}</ref>. 1986 йылдың аҙағында тарихҡа «Иран-контрас» («Ирангейт») исеме менән ингән ғауғалы низағ ҡуба. АҠШ, Иранға ҡорал һәм хәрби техникаға запчастар һатып, Иран-Ираҡ һуғышына йәшерен рәүештә ҡыҫыла<ref>{{Китап|автор=Ниязматов Ж. А.|заглавие=Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1989|страницы=100|isbn=5-02-016696-0, ББК 63.3(5)}}</ref>. Һуғыш барышында Иранға Израиль дә ҡорал, истребителдәр һәм танкыларға запчастар һата. 1981 йылда совет истребителдәре 36 тонна хәрби мөлкәт тейәгән Израиль самолётын бәреп төшөрә<ref>[http://archives.chicagotribune.com/1981/07/27/page/1/article/27-million-israel-iran-arms-deal-told 27 Million Israel Iran Arms Deal told] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170306210258/http://archives.chicagotribune.com/1981/07/27/page/1/article/27-million-israel-iran-arms-deal-told/ |date=2017-03-06 }}</ref> Ираҡ Хәрби Һауа Көстәре Иранға ҡорал ташыған бер иран һәм дүрт израиль самолетын бәреп төшөрә.<ref>Saddam’s Generals: Perspectives of the Iran-Iraq War.</ref>. == Конфликтҡа бөтә донъяның мөнәсәбәте == Иран-Ираҡ конфликты бик күп ғүмерҙәрҙе алып киткән һуғышҡа әүерелә. Леонид Ильич Брежнев 1980-се йылдар башында Иран-Ираҡ конфликты тураһында былай ти: {{цитата|Үҙенең мәғәнәһеҙлеге менән фажиғәле төҫ алған Иран һәм Ираҡ конфликты дауам итә. Был — ныҡлап аяҡҡа баҫмаған илдәр өсөн империалистик сәйәсәттең {{comment|тирмән ташына|жернова}} эләгеү ни тиклем хәүефле булыуын иҫбатлаған аныҡ миҫал. Кем өсөн отошло инде был һуғыш? Әлбиттә, Ираҡҡа ла, Иранға ла ул табыш килтермәй. Улар алмашҡа ҡыйратылған иҡтисад менән күп һанлы кеше ҡорбандарын ғына аласаҡ. Ләкин ҡайһы берҙәрҙең отош алыуын беҙ бөгөн үк күрәбеҙ. Бөтә донъяның күҙ алдында Яҡын һәм Урта Көнсығышҡа сит илдәрҙең хәрби үтеп инеүе көсәйгәндән көсәйә… Ирандың да, Ираҡтың да империализмға ҡаршы йүнәлтелгән сәйәсәтен көсһөҙләндереүгә иҫәп ҡорола. Һәм бына шуларҙың барыһы өсөн ике күрше халыҡ үҙ ҡаны менән түләй. Бына ни өсөн СССР был конфликтты тик тыныс юл менән хәл итеү өсөн көрәшә<ref>{{книга |автор =Агаев С. Л. |заглавие =Иран в прошлом и настоящем: Пути и формы революционного процесса |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |год = 1981 |страницы = 245 }}</ref>.}} === Ираҡҡа ярҙам === 1982 йылдан СССР Ираҡты ҡорал менән тәьмин итеүен яңырта<ref>Крысенко Д. С. Геостратегическое противоборство СССР и США в ходе ирано-иракской войны (1980—1988) // Вестник Костромского государственного университета им. Н. А. Некрасова. — 2015. — Т. 21. — № 4. — С. 46</ref>. == Сәнғәттә сағылышы == * Нуль километры (фильм, 2005) * Персеполис (йәнһүрәт) * 143-сө траншея == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * ''И. Кленов, В. Орлов.'' Ирано-иракская война // «Зарубежное военное обозрение», № 1, 1985. стр. 22-28. * ''И. Гурьянов''. Ирано-иракский вооружённый конфликт // «Зарубежное военное обозрение», № 2, 1987. стр. 14-19. * ''Ж. А. Ниязматов''. Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк. — Москва: Наука, 1989. — 174 с. * Abdulkhaleq Abdulla, «Gulf War: The Socio-Political Background», in ''Arab Studies Quarterly'', Vol. 16, No. 3, Summer 1994.{{ref-en}} * David Segal, «The Iran-Iraq War: A Military Analysis», in ''Foreign Affairs'', Summer 1988.{{ref-en}} * Ray Takeyh, «The Iran-Iraq War: A Reassessment», in ''The Middle East Journal'', Vol. 64, No. 3, Summer 2010.{{ref-en}} * Ronald E. Bergquist, ''The Role of Airpower in the Iran-Iraq War'', Maxwell Air Force Base, AL: Air University Press, 1988. 95 pp.{{ref-en}} * John Bulloch, ''The Gulf War: Its Origins, History and Consequences'', location: Methuen, 1989, 309 pp.{{ref-en}} * Anthony H. Cordesman, Abraham R. Wagner, ''The Lessons of Modern War, Vol. II: Iran-Iraq War'', Westview Press, 1990, 647 pp.{{ref-en}} * {{книга |автор= Farrokh, Kaveh.|часть= |ссылка часть= |заглавие= Iran at War: 1500-1988|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство= Osprey Publishing|год= 2011|volume= |pages= |columns= |allpages= 488|серия= |isbn= 1846034914|тираж= |ref= }}{{ref-en}} * Alan Friedman, ''Spider’s Web: The Secret History of How the White House Illegally Armed Iraq'', Bantam Books, 1993, 455 pp.{{ref-en}} * Dilip Hiro, ''The Longest War: The Iran-Iraq Military Conflict'', New York: Routledge, 1990, 323 pp.{{ref-en}} * Efraim Karsh, ''The Iran-Iraq War: 1980—1988'' (Essential Histories), Oxford: Osprey, 2002, 92 pp.{{ref-en}} * Stephen С. Pelletiere, ''The Iran-Iraq War: Chaos in a Vacuum'', New York—Westport—London: Praeger, 1992, 167 pp.{{ref-en}} * Pierre Razoux, ''La guerre Iran-Irak, première guerre du Golfe 1980—1988'', éd. Perrin 2013, 604 pp.{{ref-fr}} {{һайланған мәҡәлә|тарих}} [[Категория:Иран һуғыштары]] [[Категория:Ираҡ һуғыштары]] [[Категория:Иран-Ираҡ һуғышы]] [[Категория:Сәддам Хөсәйен]] f1h5o59nsrl8bhslkc52gdcynzmbkor 0 126619 1306508 1303071 2026-09-28T05:26:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306508 wikitext text/x-wiki [[Файл:MenstrualCycle2 en.svg|thumb|350px|right|Күрем циклы]] '''Менструация''' ({{lang-la|mensis}} — ай, menstruus — ай һайын килеүсе), '''айлыҡ''', '''хәйез''' ''(ғәр.)'' йәки '''регулдар''' — [[ҡатын-ҡыҙ]] һәм ҡайһы бер плацентар һөтимәрҙәр орғасылары организмының ([[приматтар]], [[ярғанаттар]] һәм һикерәндәктәр ) {{comment|күрем күреү|менструация}} циклының бер өлөшө<ref name="strassmann">{{Cite journal|author=Strassmann BI|title=The evolution of endometrial cycles and menstruation|url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1996-06_71_2/page/n4|journal=Q Rev Biol|volume=71|issue=2|pages=181–220|year=1996|pmid=8693059|doi=10.1086/419369}}</ref><ref name="Profet">{{cite journal|pmid=8210311|doi=10.1086/418170|volume=68|issue=3|title=Menstruation as a defense against pathogens transported by sperm|url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1993-09_68_3/page/n2|year=1993|month=September|journal=Q Rev Biol|pages=335–86|author=Profet M}}</ref><ref name="Martin">{{cite journal|doi=10.1002/ajpa.20734|pmid=18046752|volume=Suppl 45|title=The evolution of human reproduction: a primatological perspective|year=2007|journal=Am. J. Phys. Anthropol.|pages=59–84|author=Martin RD}}</ref><ref name="Coutinho">{{cite book|url=http://www.uwyo.edu/wjm/repro/menstrua.htm|title=Is menstruation obsolete?|year=1999|author=Elsimar M. Coutinho and Sheldon J. Segal|publisher=Oxford University Press}}</ref><ref name="Bischof">{{cite web|url=http://www.eshre.eu/binarydata.aspx?type=doc&sessionId=d3g32gezrjsijs554mxn33fb/syllabus_course4[1].pdf|title=Course 4:Implantation|author=Paul Bischof and Marie Cohen|publisher=European Society of Human Reproduction and Embryology|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HLzSOtwU|archivedate=2013-06-14}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/6HLzSOtwU?url=http://www.eshre.eu/binarydata.aspx?type=doc&sessionId=d3g32gezrjsijs554mxn33fb%2Fsyllabus_course4%5B1%5D.pdf |date=2013-06-13 }}</ref>; Балаятҡылыҡтан ай һайын килгән ҡан һәм шул ҡандың килеү мәле<ref>Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)</ref>. Күрем барышында эндометрий (аналыҡтың {{comment|Яр|Обрыв}} лайлалы слизистый тиресәһе) функциональ ҡатлауының, ҡанап, айырылып сығыуы. Тәүге күрем башланған көндән уның айлыҡ циклы һанала. Күрем [[ҡан]]ы ойошмай һәм ҡан тамырҙарында аҡҡан ҡанға ҡарағанда ҡара ҡыҙылыраҡ төҫкә эйә. Быны күрем ҡанында фермент йыйылмаһы булыуы менән аңлатып була<ref>[http://www.doctorurolog.ru/zhenskoezdorovie/45.html Гигиена менструального периода] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121124223424/http://www.doctorurolog.ru/zhenskoezdorovie/45.html |date=2012-11-24 }}</ref>. {{comment|Күрем|менструация}} (ғөмүмән, айлыҡ циклдар) ғәҙәттә йөклөлөк һәм {{comment|имеҙеү|лактация}} осоронда туҡтап тора; көтөлгән көндә күрем килмәй торһа, был ғәҙәттә ауырға ҡалыу мөмкинлеген фаразларлыҡ билдә симптом булып тора. == Күрем циклдары == Ғәҙәттә, ҡатын-ҡыҙ ай һайын күрем күрә, әммә күремдең ҡалыплашмаған, стандарт булмаған ваҡыты ла була. Енси өлгөрөү осорона саҡлы, кешенең {{comment|йөклөлөк|беременность}} дәүере һәм бала тапҡандан һуң, {{comment|күрем туҡтаған йәштә|менопауза}} күрем күрелмәй. Бала тапҡандан һуң ағып сыҡҡан бүленделәр лохиялар тип атала һәм бер нисә аҙна дауам итә. Ҡайһы берҙә имсәк имеҙгән дәүерҙә күрем күпмелер ваҡыт булмай тороуы мөмкин, был балаға уҙыуҙан һаҡланыуҙың имеҙеү осорондағы йәки лактация аменореяһы тигән бер ысулы<ref name="likar">[http://www.likar.info/health/articles/1157.html Метод лактационной аменореи (МЛА)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090108153110/http://www.likar.info/health/articles/1157.html |date=2009-01-08 }}</ref>. === Тәүге күрем башланыуы (менархе) === Ҡатын-ҡыҙҙарға уртаса 12-14 йәш тулғас, тәүге тапҡыр күрем (менархе) (9-11 йәштәгеләрҙән алып 19-21 йәштәгеләргә саҡлы булыуы мөмкин) башлана. Эҫе климатлы ерҙәрҙә күрем 11-ҙән алып 15 йәштәрҙәге ҡыҙҙарҙа күренә; уртаса климатта — 12 һәм 18 йәштәр араһында һәм һыуыҡ климатта — 13 һәм 21 йәшлек ҡыҙҙарҙа. Раса айырмалыҡтары менархе йәшен билдәләй: шулай, ҡайһы бер тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, бер үк ижтимағи-иҡтисади шарттарҙа йәшәүсе европеоидтарға ҡарағанда негроидтарҙа менархе иртәрәк башлана<ref name="U.S. menarche">{{cite journal|author=Anderson SE, Dallal GE, Must A|title=Relative weight and race influence average age at menarche: results from two nationally representative surveys of US girls studied 25 years apart|url=https://archive.org/details/sim_pediatrics_2003-04_111_4/page/844|journal=Pediatrics|volume=111|issue=4 Pt 1|pages=844–50|year=2003|month=April|pmid=12671122|doi=10.1542/peds.111.4.844}}</ref><ref name="Canadian menarche">{{cite journal|title=Age at menarche in Canada: results from the National Longitudinal Survey of Children & Youth|publisher=BMC Public Health|year=2010|pmid=21110899|doi=10.1186/1471-2458-10-736|pmc=3001737|volume=10|author=Al-Sahab B, Ardern CI, Hamadeh MJ, Tamim H|journal=BMC Public Health|pages=736}}</ref><ref name="UK menarche">{{cite journal|url=http://vstudentworld.yolasite.com/resources/final_yr/gynae_obs/Hamilton%20Fairley%20Obstetrics%20and%20Gynaecology%20Lecture%20Notes%202%20Ed.pdf|title=Obstetrics and Gynaecology|first=Diana|last=Hamilton-Fairley|edition=Second|publisher=Blackwell Publishing}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181009065351/http://vstudentworld.yolasite.com/resources/final_yr/gynae_obs/Hamilton%20Fairley%20Obstetrics%20and%20Gynaecology%20Lecture%20Notes%202%20Ed.pdf |date=2018-10-09 }}</ref>. Тәүге күрем килгәндән һуң артабанғыһы 2 йәки 3 айҙан һуң булыуы мөмкин. Ваҡыт үтеү менән 28 көнлөк күрем циклы барлыҡҡа килә һәм шулай дауам итә, ләкин цикл оҙонлоғо 21 көндән 35 көнгә саҡлы булыуы нормаға тап килә. Барлыҡ ҡатын-ҡыҙҙарҙың 13%-ның күрем циклы теүәл 28 көн тәшкил итә. Күрем яҡынса 2-8 көн дауам итә. Бөтөн бүлендектәр ҙә аналыҡ еңсәһенән тәбиғи юлдан ағып сыға. === Күрем башланыу синдромы === Ҡайһы бер ҡатын-ҡыҙҙар күрем күреү менән бәйле хис-тойғолар тайпылышы кисерә. Тоҡаныусанлыҡ, ҡайһы берҙә ярһыусанлыҡ, арығанлыҡ тойғоһо, илаҡлыҡ, депрессия күҙәтелә. Шуға оҡшаған эмоциональ эффект диапазоны һәм кәйеф тайпылышы шулай уҡ йөклөлөккә бәйле һәм эндорфиндар етешмәүе менән аңлатыла.<ref>{{Cite journal|author=Giannini AJ, Price WA, Loiselle RH|year=1984|month=June|title=beta-Endorphin withdrawal: a possible cause of premenstrual tension syndrome|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-psychophysiology_1984-06_1_4/page/341|journal=Int J Psychophysiol|volume=1|issue=4|pages=341–3|DOI=10.1016/0167-8760(84)90028-X|doi=10.1016/0167-8760(84)90028-X|pmid=6094401}}</ref> Күрем алды синдромы осрау йышлығын баһалау 3 %<ref>[http://www.nih.gov/news/pr/jan98/nimh-21.htm Hormones Trigger PMS Symptoms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081001173031/http://www.nih.gov/news/pr/jan98/nimh-21.htm |date=2008-10-01 }}. — NIH Press Release. — 21 January 1998.</ref> 30 %-ҡа тиклем<ref>Dean BB, Borenstein JE, Knight K, Yonkers K. (2006) «Evaluating the criteria used for identification of PMS». J Womens Health (Larchmt) 15 (5): 546-55. {{DOI|10.1089/jwh.2006.15.546}}. PMID 16796482</ref> тирбәлә. Айырым һирәк осраҡтарҙа психотик боҙомдарға тартым кешеләрҙә күрем менструаль психозға (инг.) алып килә. === {{comment|Күрем күреүҙең туҡтауы|менопауза}} === {{comment|Күрем күреү туҡтауы|менопауза}} йәше (күрем туҡтауы, ырыуҙан ҡалыу): норма — 40-57 йәш, ихтимал булған йәш — 50-52 йәш. Уртаса климатта күрем йыш ҡына 50 йәшкә саҡлы дауам итә, һәм бынан һуң күрем килмәй, менопауза башлана; башта бер нисә айға регулдар юғала, шунан тағы ла ҡабатлана һ. б. юҡҡа сыға. Хәйер, 70 йәшенә саҡлы күреме һаҡланған ҡатын-ҡыҙҙар ҙа бар. Медицина күҙлегенән ҡарағанда, күрем йыл дауамында бөтөнләй килмәһә, күрем туҡтау, менопауза башлана тип һанала. === Күрем килеү синхронлашыуы === 1971 йылдан башлап ҡайһы бер тикшеренеүҙәрҙә бергә йәшәгән ҡатын-ҡыҙҙарҙың күрем циклы яйлап синхронлаша тигән күрһәтмәләр табылған. Ҡайһы бер антропологтар был айырым эволюцион мәғәнәгә эйә тигән фараздар сығарған: боронғо һунарсылар һәм ризыҡ йыйыусылар берләшмәләрендәге ир-аттар һунар итергә киткәндә, ҡәбиләнең өлкән ҡатын-ҡыҙҙарының бер үк ваҡытта күреме килә башланған (күрем күргәндә ҡатын-ҡыҙ енси мөнәсәбәткә яраҡлы объект булараҡ фаразланмай)<ref>{{Cite journal|author=Desmond Morris|year=1997|title=The Human Sexes|publisher=Cambridge University Press}}</ref><ref>{{Cite book|year=1991|author=Chris Knight|title=Blood relations: menstruation and the origins of culture|url=https://archive.org/details/bloodrelationsme0000knig|location=New Haven, Conn|publisher=Yale University Press|isbn=0-300-06308-3}}</ref>. Әммә әлеге ваҡытта менструаль синхронлашыу эффекты{{Ref-en}}(инг.) бәхәсле булып ҡала.<ref>{{Cite web|title=Does menstrual synchrony really exist?|url=http://www.straightdope.com/columns/021220.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HLzTrvV8|archivedate=2013-06-14|last=Adams|authorlink=Cecil Adams|first=Cecil|work=The Straight Dope|publisher=The Chicago Reader|date=2002-12-20|accessdate=2013-07-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080720115936/http://www.straightdope.com/columns/021220.html |date=2008-07-20 }}</ref> == Күрем ҡаны == Күрем ҡаны тип күрем ваҡытында аналыҡ еңсәһенән килгән шыйыҡ бүлендек атала. Дөрөҫөн әйткәндә, уның составына, ысын ҡандан башҡа, балаятҡы муйынтығы биҙҙәренең лайлалы секреты, еңсә биҙҙәре секреты һәм эндометрий туҡымаһы ингәнлектән, күрем шыйыҡсаһы тигән термин урынлы корректный була. Күрем шыйыҡсаһының бер күрем циклында бүленгән уртаса күләме, Ҙур медицина энциклопедияһын ярашлы, яҡынса 50-100 [[Литр|миллилитр]]. Әммә индивидуаль тарҡатҡанда, 10 миллилитрҙан 150-гә саҡлы һәм хатта 250 миллилитр сиктәрендә ята. Был диапазон нормаль тип һанала, артыҡ мул (йәки, киреһенсә, аҙ ғына) бүлендектәр ниндәйҙер сир билдәләре симптом булыуы мөмкин. Күрем шыйыҡсаһы ҡыҙғылт-көрән төҫтә, вена ҡанына ҡарағанда бер аҙ ғына ҡарараҡ.<ref name="isbn_0674013433">{{Cite book|last=Ziporyn|year=2004|first=Karen J. Carlson, Stephanie A. Eisenstat, Terra|title=The new Harvard guide to women's health|url=https://archive.org/details/newharvardguidet00carl|location=Cambridge, Mass.|publisher=Harvard University Press|isbn=0-674-01343-3}}</ref>{{rp|p.381}} Күрем менән юғалған тимер күләме күпселек ҡатын-ҡыҙҙа сағыштырмаса ҙур булмай һәм үҙенән-үҙе [[анемия]] билдәләренә симптомына килтермәй.<ref>{{Cite web|title=Iron-deficiency is not something you get just for being a lady|url=http://blogs.scientificamerican.com/context-and-variation/2011/07/27/iron-deficiency-anemia/|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HLzUu7ev|archivedate=2013-06-14|author=[http://www.anthro.illinois.edu/people/kclancy Clancy, Kate]|publisher=SciAm|date=2011-07-27}}</ref> Бер тикшеренеүҙәр барышында анемия билдәләре булған ҡатын-ҡыҙҙар төркөмөн эндоскоп ярҙамында ҡарағандар. Баҡһаң, уларҙың 86 % ысынбарлыҡта төрлө ашҡаҙан-эсәк ауырыуҙарынан (ашҡаҙан-эсәк трактының ҡанауына килтергән гастрит йәки бөйән-эсәк сей яраһы кеүек)яфаланған булған; әгәр ашҡаҙан-эсәк тракты тикшерелмәһә, күрем күргәндә ҡан юғалтыу сәбәбенән организмда тимер етешмәүе мөмкин тигән хаталы диагноз ҡуйылыр ине.<ref>{{Cite journal|author=Kepczyk T, Cremins JE, Long BD, Bachinski MB, Smith LR, McNally PR|year=1999|month=January|url=http://www.nature.com/ajg/journal/v94/n1/full/ajg199914a.html|title=A prospective, multidisciplinary evaluation of premenopausal women with iron-deficiency anemia|journal=Am. J. Gastroenterol.|volume=94|issue=1|pages=109–15|DOI=10.1111/j.1572-0241.1999.00780.x|doi=10.1111/j.1572-0241.1999.00780.x|pmid=9934740}}</ref> Әммә ҡайһы бер осраҡта даими регуляр күрем ҡаны түгелгәнлектән, был ҡайһы бер осраҡта аҙ ҡанлылыҡҡа анемияға килтереүе мөмкин. == Күрем ваҡытында кәрәкле тәртип ҡағиҙәләре һәм шәхси гигиена == === Күрем ваҡытында дөйөм гигиена ҡағиҙәләре === [[Файл:Coupe-menstruelle.jpg|справа|мини|181x181пкс|Күрем бүлендеһен йыйғыс һауыт ]] [[Файл:Clothpad.jpg|справа|мини|150x150пкс|Күп тапҡыр ҡулланыла торған гигиеник {{comment|ҡатлау|прокладка}}]] [[Файл:Sanitary_towel_1.jpg|справа|мини|150x150пкс|Бер тапҡыр ҡулланыла торған гигиеник {{comment|ҡатлау|прокладка}}]] [[Файл:Tampon.JPG|справа|мини|187x187пкс|Интравагиналь тампон]] Үҫмер ҡыҙҙар һәм ҡатын-ҡыҙҙар, шәхси таҙалыҡ гигиена һаҡлау маҡсатында, эске кейемгә беркетелгән прокладкалар, һәм/йәки еңсәгә индерелеп ҡуйылған тампондар ҡулланалар. Ике осраҡта ла прокладка йәки тампон туҡымаһы күрем булендектәрен үҙенә һеңдерә. Европа илдәрендә, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] һәм [[Канада]]ла индивидуаль гигиена һаҡлау сараһы булараҡ күрем бүленделәрен йыйғыс һауыттар ҙур популярлыҡ яулай бара. Күрем ваҡытында, ҡан ҡатыш күрем бүлендектәре бактериялар, бигерәк тә {{comment|зарарлы|патоген}}]] бактериялар үҫешенә килтергәнлектән, таҙалыҡ гигиена ҡағиҙәләренә айырыуса иғтибар итергә кәрәк (көн һайын душ ҡойоноу, көнөнә 2—3 тапҡыр {{comment|йыуынып алыу|подмывание}}). Шулай уҡ физик эшкә тотонмау һәм психик тынлыҡ кәрәк. Медицина тулыһынса һыуға инеүҙе һәм ванналарҙы хупламай (сөсө һыуҙа ла, тоҙло һыуҙа ла), душта ҡойонорға кәңәш итә. Ҡорһаҡ ҡыуышлығы органдарына ҡан күп йүгереү сәбәпле, аналыҡтың ҡанауына килтереү мөмкинлеге булғанлыҡтан, алкоголь һәм әсе ризыҡ ҡулланыу кәңәш ителмәй. === Күрем осорондағы енси акт === Күрем ваҡытында ҡатын-ҡыҙ физик дискомфорт кисерә. Ҡайһы бер осраҡта күтәренке гормональ фон хис-тойғолар көсөргәнешенә һәм ярһыуға алып килә. Балаятҡы был саҡта төрлө инфекцияға бирешеүсән була.{{Sfn|Макаров|2001|страницы=15|с=15}} Ҡайһы бер белгестәр күрем ваҡытында енси мөнәсәбәттәрҙе туҡтатып торорға кәңәш итә.{{Sfn|Степанов|1959}} == Күрем күреүҙәге тайпылыштар == Күрем күреү боҙолоуы йыш осрай һәм түбәндәгенән ғибәрәт: * күрем күреүҙең туҡтауы (аменорея), * тотолоп ҡалған йәки урынынан ҡуҙғалған ҡанау (menstruatio ''vicaria''), * күрем көсәйеүе (меноррагия), * ауыртыныу менән оҙатылған күрем күреү (дисменорея, иҫкер. альгоменорея). Күрем туҡтау төрлө шарттарға бәйләнгән. {{comment|Буйға ҡалған|зачатие}}да ҡандың ғәҙәти ағып сығыуы туҡтай һәм физиологик сәбәп булып тора. Әгәр тәндең башҡа урынынан байтаҡ ҡан юғала икән, күрем туҡтауы мөмкин. Күрем туҡтағанда был етешһеҙлеккә килтергән сәбәпте белеү кәрәк. {{comment|Һыуыҡ тейҙереп сирләгәндән|простуда}} һуң һәм ауыр күңел кисерештәренән һуң күрем оҙаҡ күренмәһә, табипҡа мөрәжәғәт итеү кәрәк. Механик тәьҫир арҡаһында күрем килмәүен айырым әйтеп китер кәрәктер; был осраҡта төп сәбәп булып еңсәгә инеү юлының, еңсәнең үҙенең һәм балаятҡы муйынтығының тарайыуы тора. Ҡайһы берҙә ҡанау балаятҡынан йыраҡта ятҡан тән өлөшөндә барлыҡҡа килә, һәм аналыҡтан ҡан ағыу йә кәмеүе йә бөтөнләй туҡтап ҡалыуы мөмкин, бындай күренеш өҫтәлмә күрем күреү йә тотолоп ҡалған күрем күреү тип атала (викарлы менструация)<ref>М.: Советская энциклопедия. — 1982—1984 гг.</ref>. Был осраҡта ғәҙәттә ҡанау [[тире]] булмаған урындарҙа күҙәтелә, мәҫәлән, яраларҙа, {{comment|сей йәрәхәт|язва}}тә; шулай уҡ {{comment|лайлалы тиресәләр|слизистая оболочка}}ҙә, мәҫәлән, ауыҙҙа, [[Танау|танауҙа]]. Ғөмүмән әйткәндә, тәндең өҫтәлмә күрем күрмәгән бер генә нөктәһе лә юҡ. Шул уҡ ваҡытта {{comment|түллек биҙендә|яичники}} лә ғәҙәттәге күрем күреүгә оҡшаған күренеш күҙәтелә. ''Меноррагия'' күренешендә ҡанау арта. Был балаятҡы сирҙәре йәки күрше органдар сирләгәндә: аналыҡ елһенгәндә, балаятҡы муйынтығы эрозияһы менән бәйле, киң бәйләүес тарамыштарының ҡан менән тулышҡанында һ. б. күҙәтелә; ҡайһы ваҡыт балаятҡының ниндәй ҙә булһа сире булмай, ә ҡан ағыу артыуы һаулыҡтың дөйөм насарайыуына бәйле. ''Дисменорея'' тип күрем күреү барышындағы ауыртыныу атала. Был ваҡытта йыш ҡына ҡан төйөндәре ағып сыға. Дауалағанда күрем күреүҙәге боҙолоуҙың сәбәбенә иғтибар итәләр һәм уны бөтөрөү өҫтөндә эшләйҙәр. == Диндә һәм инаныстарҙа күрем == Майя мифологияһы күрем күреүҙең килеп сығыуын никах союзының ижтимағи ҡағиҙәһен боҙған өсөн ҡатын-ҡыҙҙарға яза итеп бирелгән тип аңлата. Майяларҙың ышаныуҙары буйынса, күрем ҡаны ҡара тылсымда магия ҡулланылған йыландарға һәм [[бөжәктәр]]гә әйләнә, һәм был ай алиһәһе яңынан тыуғанға саҡлы дауам итә<ref>Braakhuis, H.E.M.(2005), Xbalanque’s Canoe. The Origin of Poison in Q’eqchi'-Mayan Hummingbird Myth, ''Anthropos'' 100: 175—185</ref>. [[Ибраһими диндәр]] күрем ҡанын ритуал яҡтан таҙа түгел ти, күрем күргән саҡта секс һәм дини йолалар атҡарыу тыйыла (Левит китабының 15-се бүлеге). [[Непал|Непалдың]] традицион культында ун өсөнсө быуатҡа тиклемге ваҡыттарға барып тоташҡан алиһә Теледжуҙың кәүҙәләнеше тип һаналған һайлап алынған бәләкәй ҡыҙҙар хөрмәт итеү тәжрибәһе йәшәй. Легенда буйынса, алиһә, тегенеһе шәһүәтле аҙғын нәфселе ҡараштар ташлап уны хурлаған мәлгә саҡлы, Непал хакимы менән һөйәк уйыны уйнай. Кәмһетелгән Теледжу шул саҡтан алып илгә йәш ҡыҙ Кумари ҡиәфәтендә ҡайтырға ант итә. Был ваҡыттан башлап, тәүге күрем күргәнгә тиклем, Теледжуҙың тере кәүҙәләнеше тип һаналған Кумари ҡыҙҙарҙы хөрмәтләү культы йәшәп килә, йәнәһе, күрем килгәндән һуң, алиһә тәнен ташлап китә. Ауыр сир, яраланыу һөҙөмтәһендә етди ҡан юғалтыу һәм хатта көлөү ҙә алиһәнең китеүен аңлата һәм ҡыҙ өсөн ғәҙәти тормошҡа кире ҡайтыу өсөн сәбәп булып тора ҡан<ref>Kooij, K. R. ''Religion in Nepal''. Brill Academic Publishers, 1978. [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9004058273 ISBN 9004058273]</ref>. Көньяҡ-көнсығыш Азияла күрем ҡаны ҡатын-ҡыҙ башланғысы һаналған инь менән бәйле тип һанала һәм традицион медицина тәжрибәһендә ҡулланыла. 1592—1598 йылдарҙағы япон-корея һуғышы ваҡытында корея генералы [[wikipedia:Gwak Jaeu|Чеу Гвак]] (инг.) ғиффәтле ҡыҙҙарҙың күрем ҡанына буялған ҡыҙыл кейем кейеп йөрөгән<ref name="Н271">Hawley, Samuel. ''The Imjin War: Japan’s sixteenth-century invasion of Korea and attempt to conquer China''. — Seoul: Royal Asiatic Society, Korea Branch, 2005. — р.271.</ref>. Генерал, ҡара ҡатын-ҡыҙ энергияһы инь уның кейемен ҡалҡанға әйләндерә, ир-ат энергияһы кәүҙәләнеше булған ян — япондарҙың атыу ҡоралы ла уны ала алмай, тип ышанған. === Исламда === [[Ҡөрьән]]гә һәм сөннәткә ярашлы, хәйез (күрем) ваҡытында ире ҡатынын иркәләй ала, әммә енси яҡынлыҡ тыйыла, ул [[харам]] һанала. Хәйезе ваҡытында ҡатын-ҡыҙ [[намаҙ]] уҡый ҙа, тороп ҡалғандарын ҡаза ҡыла ла алмай.Уға шулай уҡ бындай көндәрендә [[ураҙа]] тоторға рөхсәт ителмәй. Тороп ҡалған көндәрен ул аҙаҡ, таҙарынғас, ҡаза ҡылып ҡуя. Шулай уҡ бындай осоронда ҡатын-ҡыҙ [[Ҡәғбә]]тулла тирәләй [[тауаф]] ҡыла алмай. Был ҡотолғоһоҙ осраҡтарҙа ғына мөмкин. Әгәр айлыҡ енси яҡынлыҡтан һуң башланһа, тулы ғөсөл алып ҡуйырға кәрәк. Намаҙ уҡырға ярамаһа ла, был мәлендә намаҙ ваҡыты ингән саҡта зекер әйтеү һәм доғалар уҡыу ғөләмәләр тарафынан хуплана. ==== [[Хәҙис]] шәриф ==== [[Ғәйшә бинт Әбү Бәкер|Ғәйшә (раҙыйаллаһу ғәнһә)]] хәҙисе: {{Цитата |«Беҙ ([[Мәҙинә]]нән) хаж сәфәренә сыҡтыҡ. Сариф тигән ергә еткәс, хәйезем башланды. [[Хаж]]ды тулыһынса үтәй алмам тип уйлап, иланым. Яныма [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Рәсүлуллаһ (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм)]] килде лә: - Ни булды? Хәйезең башландымы? - тип һораны. Мин «эйе», тигәс, ул: - Хәйез – [[Аллаһ]]ы тәғәләнең ҡушҡаны, Ул [[Әҙәм]] балаларына шулай ҡушҡан. (Шуға илау кәрәкмәй.) Һиңә бары [[Ҡәғбә]]тулла тирәләй [[тауаф]] үтергә генә ярамай, ә ҡалған ғибәҙәттәрҙе башҡа хаж ҡылыусылар кеүек тулыһынса үтә, тине. }} [https://islam-today.ru/zhenshhina_v_islame/menstruaciya__osoboe_sostoyanie_ustanovlennoe_vsevyshnim_dlya_zhenshhin/] == Хайуандарҙа күрем күреү == Кешенән башҡа, күрем шулай уҡ ҡайһы бер плацентар һөтимәр орғасыларында ла күҙәтелә. Бында, беренсе сиратта, күп кенә [[приматтар]] ҡарай. Маймылға оҡшаған, бында кеше лә ҡарай, инфраотряд вәкилдәре булған күп төрҙәрҙә күрем күреү ғәҙәти күренеш, кеше һымаҡ маймылдарҙа, Иҫке Донъя маймылдары (йәки мартышкаға ҡараған төрҙәр) һәм Яңы Донъя маймылдары һәм (йәки яҫы танаулы маймылдар) күрем күреү ғәҙәти күренеш. Ярым маймыл примитив ярым отрядына ҡараған вәкилдәрҙә күрем күреү һирәк күҙәтелә: был күренеш еүеш танаулы маймылдар ярым отрядында (уларға лемурҙар һәм лори ҡарай) юҡ, ләкин оҙон үксәлеләрҙең лемур һәм маймылдар араһындағы ҡайһы бер төрҙәрендә күҙәтелә. Приматтарҙан тыш, күрем күргән башҡа хайуандарға ҡулғанатлылар (ярғанат) һәм ({{comment|һикерәндәктәр|прыгунчиковый}} ({{comment|фил һуҡыр сысҡаны|землеройка}} булараҡ билдәле'') ҡарай. Шуныһы ҡыҙыҡ, уларҙың ҡанында малярия плазмодийҙары табыла, һәм был уларҙың түбән приматтарға эволюцион яҡынлығын иҫбатлай ([[Тапма|малярия]] менән тик приматтар, шул иҫәптән кеше, һәм кескәй маймылдар (тупайялар) ғына ауырый). Плацентар һөтимәрҙәрҙең башҡа төрҙәре орғасыларында күрем урынына ҡарығыу циклы (эструс) күҙәтелә, уның барышында эндометрий бүленеп сыҡмай, ә организм тарафынан тулыһынса йотола. Әйтер кәрәк, кешеләрҙең дә күрем ҡаны менән эндометрия күләменең тик өстән бер өлөшө генә бүленеп сыға, ә ҡалған өстән ике өлөшөн организм тарафынан һеңдерелә. Орангутанг орғасыларының, кешенеке кеүек, күрем циклы оҙонлоғо, уртаса 28 көн тәшкил итә, оҙайлығы ай айының дауамлығына яҡын, 29,53 тәүлек, ә, мәҫәлән, [[шимпанзе]] орғасыһының күрем циклы оҙонлоғо яҡынса 35 көн тәшкил итә.<ref name="chimp">{{Cite journal|author=Lacreuse A, Chennareddi L, Gould KG, ''et al.''|year=2008|month=September|title=Menstrual cycles continue into advanced old age in the common chimpanzee (Pan troglodytes)|journal=Biology of Reproduction|volume=79|issue=3|pages=407–12|DOI=10.1095/biolreprod.108.068494|doi=10.1095/biolreprod.108.068494|pmid=18495682}}</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Менархе * Предменструальный синдром * Менопауза * Аменорея * Опсоменорея * Альгоменорея * Маточное кровотечение == Әҙәбиәт == * {{книга|заглавие=Гинекологические нарушения|ответственный=Под ред. Дж. Пауэрстейна|место=М.|год=1985}} * {{книга |заглавие=Инфекции в акушерстве и гинекологии |ответственный=Ред. кол.: Макаров О.В., Алешкина В.А., Савченко Т.Н. |место=М. |издательство=МЕДпресс-информ |год=2001 |страниц=461|isbn=5-98332-263-5 |ref=Макаров}} * {{книга|автор=В. И. Кулаков, В. Н. Серов|заглавие=Рациональная фармакотерапия в акушерстве и гинекологии|место=М.|издательство=Литтерра|год=2005|isbn=5-98216-025-3}} * {{книга |заглавие=Курс лекций для беременных женщин |ответственный=Ред. кол.: Л. Г. Степанов |ссылка=http://sohmet.ru/books/item/f00/s00/z0000023/st011.shtml|издание=3-е |место=М. |издательство=Медгиз |год=1959 |ref=Степанов}} * {{книга|заглавие=Руководство по эндокринной гинекологии|ответственный=Под ред. E.M. Вихляевой|издание=3-е изд.|место=М.|год=2006}} * {{книга|автор=В. Н. Серов, В. Н. Прилепская, Т. В. Овсянникова|заглавие=Гинекологическая эндокринология|издание=3-е изд.|место=М.|год=2008|издательство=МЕДпресс-информ|isbn=5-98322-449-2}} == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЭСБЕ|Менструация}} * [http://ec-dejavu.ru/m/Menstruation.html Т. А. Агапкина. Месячные в представлениях славянской народной культуры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170930193702/http://ec-dejavu.ru/m/Menstruation.html |date=2017-09-30 }} [[Категория:Һаулыҡ]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ]] [[Категория:Ислам]] [[Категория:Намаҙ]] gkekmgoev47sgsk68dlpvrg39eps2ng 0 128609 1306500 1275753 2026-09-27T23:57:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306500 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Көнбайыш Себер тигеҙлеге''' — [[Азия]] ҡитғаһының төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан тигеҙлек. Себерҙең бөтә көнбайыш өлөшөн алып тора. Көнбайыш сиге булып Урал тауҙары торһа, көнсығышта [[Урта Себер яҫы таулығы]]<nowiki/>на барып етә. Төньяғы Ҡ[[Кара диңгеҙе|ара диңгеҙ]] ярҙары менән сикләнгән. Көньяҡҡа ҡәҙәр Ҡаҙаҡ сусағына тиклем һуҙыла. Көньяҡ-көнсығышында Көнбайыш Себер тигеҙлеге яйлап күтәрелә бара. [[Алтай тауҙары|Алтай]], Салаир, Таулы Шория<ref name="autogenerated2">[http://ecoclub.nsu.ru/nature/sib.htm Западная Сибирь: краткий физико-географический обзор] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200722053258/http://ecoclub.nsu.ru/nature/sib.htm |date=2020-07-22 }}</ref> ,Кузнец Алтайы тауҙарының итәгенә килеп тамамланып ҡуя. Тигеҙлек дөйөм алғанда түбәһе төньяҡҡа ҡарап торған трапеция формаһында. Уның төньяҡтан көньяҡҡа арауығы 2500 саҡрым тирәһе булһа, киңлеге — 800 -ҙән 1900 км тиклем һуҙыла. Ә майҙаны 3 млн км²-ға барып етә яҙа. Көнбайыш Себер тигеҙлеге — Себерҙең кеше тороу, йәшәү өсөн иң яраҡлаштырылған, үҙләштерелгән өлөшө (бигерәк тә көньяғы). Уның сиктәрендә Төмән, ,[[Ҡурған өлкәһе|Курган]], [[Омск өлкәһе|Омск]], [[Новосибирск өлкәһе|Новосибирск]] һәм [[Томск өлкәһе|Томск өлкәләре,]] [[Ямал-Ненец автономиялы округы|Ямал-Ненец]] һәм [[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра|Ханты-Манси]] автоном округтары, [[Свердловск өлкәһе|Свердлов]] һәм Силә[[Силәбе өлкәһе|бе ө]]<nowiki/>лкәләренең көнсығыш райондары, [[Алтай крайы|Алтай кра]]<nowiki/>йының күп өлөшө, [[Красноярск крайы|Красноярск кра]]<nowiki/>йының<ref name="autogenerated2" /> көнбайыш райондары ята ([[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]<ref name="britannica" /> майҙанының 1/7 өлөшө). [[Ҡаҙағстан|Ҡаҙағстанға инеп киткән биләмәләрендә Төньяҡ Ҡаҙағстан, Акмолин, Павлодар һәм Көнсығыш Ҡаҙахстан]] өлкәләренең райондары урынлашҡан. == Геологик төҙөлөшө һәм рельефы == [[Файл:Вид_на_равнину_в_Белокурихе.JPG|слева|мини|250x250пкс|Көнбайыш Себерҙең көньяҡ сиге: [[Алтай тауҙары]]нан тигеҙлектең күренеше (Белокурихала Церковка тауы)]] [[Файл:Ob Plateau, WESTERN SIBERIA.jpg|слева|мини|250x250пкс|Обь яны платоһы]] Көнбайыш Себер уйһыулығының өҫтө тип-тигеҙ тиерлек. Ҡалҡып торған ерҙәренең бейеклеге бик ҙур түгел. Шуға ҡарамаҫтан, рельефының төрлөлөге менән айырылып тора. Иң түбән урындары (50-100 м) башлыса тигеҙлектең үҙәк һәм (Кондин һәм Урта Обь уйһыулыҡтары) һәм төньяҡ (Түбәнге Обь, Надым һәм Пурск уйһыулыҡтары) өлөштәрендә урынлашҡан. Көнбайыш, көньяҡ һәм көнсығыш сите буйлап бейек булмаған (200—250 м тиклем) ҡалҡыулыҡтар һуҙылған : Төньяҡ-Сосьвин һәм Турин, Ишим тигеҙлеге, Обь яны һәм Чулым-Йәнәсәй платоһы, Кет-Тымск, Верхнетазовск һәм Нижнеенисейск ҡалҡыулыҡтары. Көнбайышта [[Обь]] йылғаһынан алып көнсығышта [[Йәнәсәй]]гә тиклем Ҡырлас Себер (Сибирские Увалы) (уртаса бейеклеге — 140—150 м) ҡалҡыулыҡтары ята. Улар Көнбайыш Себер тигеҙлегенең эске өлөшөндә асыҡ ҡына беленеп торған һыҙаттар теҙмәһен барлыҡҡа килтерә. Шундай уҡ ҡалҡыулыҡтар теҙмәһе параллель ятҡан Васюган тигеҙлегендә лә ята Тигеҙлектең рельефы күп йәһәттән уның геологик төҙөлөшөнә бәйле. Көнбайыш Себер тигеҙлегенең нигеҙендә Көнбайыш Себер (эпигерцин) плитаһы ята. Уның фундаменты интенсив нигеҙҙә дислоцирлашҡан палеозой ултырмаларынан яһалған. Көнбайыш Себер плитаһы өҫкө юра дәүерендә яһала башлаған. Был ваҡытта Урал һәм Себер платформалары араһындағы ғәйәт ҙур майҙан һына, емерелә. Көнбайыш Себер плитаһы ер ҡабығы түбән төшөүгә бәйле ҡат-ҡат диңгеҙҙең һөжүменә (трансгрессия) дусар була. Түбәнге олигоцен аҙағында диңгеҙ Көнбайыш Себер плитаһын ташлап киткән, һәм ул күлле ҙур аллювиаль тигеҙлеккә әйләнә. Урта һәм һуңғы олигоцен менән неоген дәүерендә плитаның төньяҡ өлөшө күтәрелә. Ә [[Дүртенсел осор|дүртенсел]] дәүерҙә кире төшә. Ғәйәт ҙур майҙанда плитаның аҫҡа төшөүе — аҙағына тиклем барып етмәгән океанлашыу процесын хәтерләтә. Плитаның был үҙенсәлеге бындағы һаҙмат тәбиғәттең феноменаль үҫешендә асыҡ сағыла Көнбайыш Себер плитаһының фундаменты диңгеҙҙең кәүшәк һәм континенталь мезозой-[[кайнозой]] тоҡомдарынан торған көп ([[Балсыҡ|б]]<nowiki/>[[балсыҡ]], ҡом, мергель һәм башҡалар) менән ҡапланған. Был көптең дөйөм ҡеүәте 1000 м-ҙан (фундаменттың уйпат урындарында 3000—4000 м) ашып китә. Иң йәш, [[Дүртенсел осор|антропоген]] ултырмалар Көнбайыш Себер плитаһының көньяғында: һыу ағымы менән килгән (аллювиаль) һәм [[күл]] төбөндә йыйылған ултырмалар. Йыш ҡына уларҙың өҫтөн эзбиздән һәм ҡомдан торған һары һәм һарғылт-һоро ултырма (лёсс) һәм [[ҡом]], [[балсыҡ]], [[эзбиз]], таш ватыҡтарынан торған кәүшәгерәк (лёсс һымаҡ мәте) ултырма ҡаплап китә. Көнбайыш Себер плитаһының төньяғында боҙлоҡтан ҡалған һәм диңгеҙ төбөнә йыйылған, ҡеүәте урыны менән 200 м-ға<ref name="BSE" /> еткән ултырма ята. Көнбайыш Себер плитаһының төньяғында Надым-Тазов һәм Ямал-Гыдан синеклизы (плитаның көмбәҙ һымаҡ формала батып торған урыны) урынлашҡан. Улар араһын тар ғына Мессоях мегавалы айырып тора. Көнбайыш Себер тигеҙлегенең үҙәк өлөшөндә бер нисә антеклиз, синеклиз, тар һәм тәрән улаҡтар һуҙылған: Ханты-Мансий синеклизы, Хантей антеклизы (Сургут һәм Нижневартовск көмбәҙҙәре менән), Пурск улағы (Колтогорск-Уренгой рифтының көньяғынан өҫтә), Кеть-Вахск антеклизы һәм Чулым синеклизыһы менән Худосей улағы. Кеть-Вахсктан һәм Хантей антеклизынан көньяҡта Урта Иртыш һәм Кулундин синеклизы<ref>Милановский Е. Е. Геология России и ближнего зарубежья (Северной Евразии) — M.: Изд-во МГУ, 1996. — 448 c. [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/6211033876 ISBN 6-211-03387-6]</ref> һуҙылған. Ҡайһы бер геологик структуралар ҡалын ултырма ҡатламлы булыуҙарына ҡарамай, тигеҙлек барлыҡҡа килтереүҙә көслө сағылыш таба. Мәҫәлән, (антиклиналь) Верхнетазовск һәм Люлимвор ҡалҡыулыҡтары. Барабинск һәм Кондинск уйһыулыҡтары плита фундаментлы синеклизға ҡарай. Әммә Көнбайыш Себерҙә (инверсион) морфоструктура ла осрай. Мәҫәлән, һөҙәк синеклиза урынында барлыҡҡа килгән Васюган тигеҙлеге һәм фундамент бөгөмө зонаһында урынлашҡан Чулымо-Йәнәсәй платоһы. Кәүшәк ултырма ҡатламындарында ер аҫты һыуҙары горизонты ята. Сөсө һәм минераль (шул иҫәптән тоҙло), шулай уҡ, ҡайнар (100—150°С) һыу сығанаҡтары булып торалар. Сәнәғәт ятҡылыҡтарынан [[нефть]] һәм тәбиғи газ (Көнбайыш-Себер газлы-нефтле бассейны) бар. Ханты-Манси синеклизы, Иваново, [[Сургут]] һәм Салым райондарында 2 км тәрәнлектә [[Рәсәй]]ҙәге иң ҙур һәүерташлы [[нефть]] запасы бар == Климаты == [[Файл:Obskaya_Gulf.png|мини|Көнбайыш Себер тигеҙлегенең төньяҡ өлөшө —Ямал, Тазов һәм Гыдан ярымутрауҙары]] [[Файл:FLOODING_OF_THE_OB_AND_TAZ_RIVERS.500m.jpg|слева|мини|Көнбайыш-Себер тигеҙлеге. Таз һәм Обь ташҡанда. Июль, 2002]] Көнбайыш Себер тигеҙлеге өсөн ҡырыҫ континенталь климат хас. Себерҙән көньяҡҡа ныҡ һуҙылған булыуы асыҡ беленеп торған тәбиғәт зоналарынында сағылыш тапҡан. Көньяҡ һәм төньяҡ өлөштәренең климатында ҙур ғына айырмалар бар. Көнбайыш Себерҙең континенталь климатына [[Төньяҡ Боҙло океан|Төньяҡ Боҙло океандың яҡын булыуы ҙур йоғонто яһай.]] Рельефтың тигеҙлектән ғибәрәт булыуы төньяҡ һәм көньяҡ райондары араһында һауа массалары алмашыныуға булышлыҡ итә.<ref name="autogenerated1" />. Тигеҙлек сиктәрендә һалҡын осор башланыу менән уның көньяҡ өлөшөндәге сағыштырмаса юғары атмосфера баҫымы менән һәм Ҡ[[Кара диңгеҙе|ара диңгеҙе]]<nowiki/>нән һәм төньяҡтағы ярымутрауҙарҙан һуҙылып килгән түбән баҫым өлкәләренең бәрелеше башлана. Ҡышын уртаса киңлектең континенталь һауа массалары өҫтөнлөк итә. Улар килгән Көнсығыш Себерҙән килә йәки тигеҙлек өҫтөндә һауа һыуыныу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә . Юғары һәм түбән баҫым өлкәләренең сик һыҙатында йыш ҡына циклондар үтеп тора. Шуға күрә, ҡыш буйы һауа торошо бик тотороҡһоҙ була. Ямал һәм Гыдан ярымутрауҙарының яр буйында көслө ел күҙәтелә. Уның тиҙлеге 35-40 м/сек-ҡа барып етә. Бында төньяҡ киңлектең 66 һәм 69°араһында урынлашҡан күрше урман-тундра өлкәләренә ҡарағанда температура юғарыраҡ була. Әммә көньяҡтараҡ китә ҡышҡы температура әкренләп күтәрелә. Дөйөм алғанда, ҡышын түбән температура тотороҡло һаҡлана. Имшеү көндәр бик әҙ була. Көнбайыш Себерҙең бөтә биләмәләрендә тиерлек минималь температура бер төрлө. Хатта илдең көньяҡ сиге эргәһендә , [[Барнаул]]<nowiki/>да , −50 ° −52-ҡа тиклем һыуыҡтар була. Яҙ ҡыҫҡа ғына, сағыштырмаса ҡоро һәм һалҡын була. Һаҙлыҡлы урман зонаһында апрелде яҙғы ай тип атап та булмай. Йылдың йылы осоронда Көнбайыш Себерҙә түбән баҫым урынлаша. Ә Т[[Төньяҡ Боҙло океан|өньяҡ Боҙло океан]] өҫтөндә юғары баҫым өлкәһе формалаша. Көсһөҙ йәки был менән Шуға бәйле йәйгеһен төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыш елдәр өҫтөнлөк итә. Көнбайыштан күскән һауа тәьҫире һиҙелерлек көсәйә. Майҙа температура тиҙ генә күтәрелә. Әммә Арктиканан килгән һауа массаларының баҫып инеүе һөҙөмтәһендә йыш ҡына һалҡындар һәм ҡырау кире әйләнеп ҡайтҡылай. Иң йылы ай — июль. Уртаса температура Белый утрауында — 3,6°-нан тиклем Павлодар районында 21-22°-ға барып етә. Абсолют максимум температура — төньяҡта (Белый утрауында) 21°-ан көньяҡ райондарҙа 44°-ҡа (Рубцовск) тиклем . Көнбайыш Себерҙең көньяҡ яртыһындағы йәйге юғары температуралар көньяҡтан — [[Ҡаҙағстан]]<nowiki/>дан һәм Урта Азиянан йылы континенталь һауа инеүгә бәйле. [[Көҙ]], ғәҙәттә, һуң килә. Яуым-төшөмдең иң күп өлөшө йәйгә тура килә. Ул көнбайыштан, Атлантика яғынан һауа массалары менән килә. Майҙан октябргә тиклем арауыҡта Көнбайыш Себер йыллыҡ яуым-төшөмдең 70-80%-ын ала. Ә уның иң күп өлөшө июль менән авгусҡа тура килә. Ҡышҡы яуым-төшөм микдары ҙур түгел. Сама менән айына 5 мм-ҙан 20-30 мм-ға тиклем. Көньяҡ өлөшөндә ҡайһы бер ҡышҡы айҙарҙа яуым-төшөм бөтөнләй үк булмаҫҡа ла мөмкин. Төрлө йылдарҙа яуым-төшөм микдары ныҡ ҡына тирбәлеп тора. Урманлы дала зонаһында йыллыҡ яуым-төшөм уртаса 300—350 мм. Ә айырым йылдар буйынса ҡараһаң, ямғырлы йылдарға 550—600 мм, ә ҡоро йылдарға бары 170—180 мм генә тура килә. Ҡар ҡатламы ятыуының оҙойлығы төньяҡ райондарында 240—270 көнгә етә, ә көньяҡта — 160—170 көн тирәһе. Ҡар ҡатламының ҡеүәте тундра һәм дала зонаһында 20-40 см тәшкил итә. Урманлы һаҙлыҡ һыҙатында: көнбайышында 50-60 см-ҙан көнсығыш Йәнәсәй яны райондардарында 70-100 см-ға тиклем. Көнбайыш Себерҙең төньяҡ райондарындағы ҡырыҫ климат грунттың туңыуына һәм мәңгелек туңдың таралыуына килтерә. Ямал, Тазов һәм Гыдан ярымутрауҙарында мәңгелек туң бар ерҙәрендә лә таралған. Был районда уның ҡеүәте 300—600 м-ға барып етә. Температураһы бик түбән. Һыуайырғыс аралыҡта — 4, −9°, ә уйһыулыҡтарҙа — 2, −8°. Төньяҡ тайга сиктәрендә, уның көньяҡ өлөшөндә, киңлектең 64°-на тиклем мәңгелек туң утрауҙар булып бүлгеләнгән. Иреү ерҙәр менән аралашып ята.Ҡеүәте лә кәмегән. Температураһы 0,5 −1° тирәһенә күтәрелгән. Йәй көнө грунттың иреү тәрәнлеге лә артҡан. Бигерәк тә, минераль тау тоҡомдары ятҡан урындарҙа. == Гидрография == [[Файл:Ob_u_Barnaulu.jpg|мини|240x240пкс| [[Барнаул]] янында Обь йылғаһы]] [[Файл:Vasyugan.jpg|мини|240x240пкс| Васюган йылғаһының үрге ағымы.]] Тигеҙлек ҙур Көнбайыш Себер ҙур-артезиан бассейны сиктәрендә урынлашҡан. Бында гидрогеологтар икенсел дәрәжәләге бер нисә бассейнды айырып йөрөтәләр: [[Тубыл]], [[Иртыш]], Кулундинск-Барнаул, Чулым, [[Обь|Объ]] һәм башҡалар. Кәүшәк ултырма ҡатламының (һыу үткәргес тоҡом:ҡом, ҡомташ менән һыу үткәрмәҫ тоҡомдар аралашып килә) ҡеүәтенә бәйле артезиан бассейны күп һанлы һыулы горизонт ята. Улар төрлө дәүер ҡатламдарына (юра, аҡбур, палеоген һәм дүртенсел) ҡарай. Был ер аҫты һыу сифаты бик горизонт различно. Артезиан һыуының ныҡ тәрән горизонттарҙа урынлашҡандары, күпселек осраҡта, һыу өҫтөнә яҡын ятҡандарына ҡарағанда нығыраҡ минералләшкән. Көнбайыш-Себер тигеҙлегендә 2000-дән ашыу йылға аға. Уларҙың дөйөм оҙонлоғо 250 мең км-ҙан арта. Был йылғалар Ҡ[[Кара диңгеҙе|ара диңгеҙен]]<nowiki/>ә йылына 1200 км³ һыу килтереп тора ([[Волга]]<nowiki/>нан 5 тапҡырға күберәк) Йылға селтәре үтә ҡуйы түгел. Был төрлө климат үҙенсәлектәренә бәйләнгән. [[Тавда (йылға)|Тавда]] бассейнында 1000 км²-ға 350 км булһа, Барабин урманлы далаһында — бөтәһе 29 км. Илдең ҡайһы бер көньяҡ райондарында 445 меңдән ашыу км² тирәһе биләмәлә тик ябыҡ һыу ятҡылыҡтары ғына бар һәм күлдәргә бай булыуы менән айырылып тора. Күпселек йылғаларҙы туйындырып тороусы төп сығанаҡ — ирегән ҡар һәм йәйге-көҙгө ямғырҙар ғына. Шуға бәйле, йылғаларға төшкән ағымдың микдары миҙгелдәр буйынса ныҡ айырыла. Яҡынса йыллыҡ сумманың 70-80%-ы яҙ һәм йәйгә тура килә. Бигерәк тә яҙғы ташҡын осоронда күп һыуҙар ағып, йылға кимәле 7-12 метрға тиклем күтәрелә ([[Йәнәсәй]]<nowiki/>ҙә хатта 15-18 м тиклем). Оҙайлы ваҡыт дауамында (көньяҡта — биш, һәм төньяҡта — һигеҙ ай) Көнбайыш Себер йылғаларында боҙ ята. Шуға күрә лә ҡышҡы айҙарға тура килә ағым йыллыҡ күләмдең 10 процентынан артмай. Көнбайыш Себер йылғалары өсөн, шулай уҡ иң эреләре Обь, Иртыш һәм Йәнәсәй өсөн ауышлыҡ ҙур түгел һәм йылғаның ағыш тиҙлеге яй. Мәҫәлән, Обь йылғаһының Новосибирскиҙан йылға тамағына тиклем арауыҡ 3000 м тирәһе.Ә ауышлыҡ бөтәһе 90 м-ҙан ашмай. Ағым тиҙлеге 0,5 м/сек-тан артмай. Көнбайыш Себер тигеҙлегендә урынлашҡан бер миллионға яҡын күл бар. Уларҙың дөйөм майҙаны 100 мең км² тәшкил итә. Был күлдәрҙең соҡоро килеп сығышы буйынса бер нисә төркөмгә бүленә.Берәүҙәре тигеҙлектең үҙендә электән булған түбән урындарҙа хасил булған. Карст булған урындарҙа, боҙлоҡтар сигенгәндә барлыҡҡа килгәндәре бар. Йылға үҙәнендәгеләр ике төркөмгә бүленә: һыубаҫар туғайҙарҙа һәм иҫке үҙәндәрҙә барлыҡҡа килгәндәр. Бында үҙенсәлекле — «томан» тип аталған күлдәр ҙә бар. Тигеҙлек өлөшөндә, киң үҙән урынлашҡандар. Яҙғы ташҡын мәлендә барлыҡҡа киләләр ҙә, йәйгеһен күләмдәрен ҡырҡа кәметәләр. Ә көҙөн бөтөнләй юҡҡа сығалар. Көньяҡ райондарҙа йыш күлдәр тоҙло һыулы булалар. Көнбайыш Себер берәмек майҙанға тура килгән һаҙымат ерҙәр буйынса (һаҙлыҡтар биләгән майҙан 800 мең квадрат километр самаһы) донъя рекорды ҡуя. Был күренештең сәбәбе булып түбәндәге факторҙар тора: артыҡ дым, яҫы рельеф, күп йыллыҡ туң, һәләте һәм бик күп масса һыуҙы тотоп тора алыусы торфтың күп булыуы. == Тәбиғәт зоналары == [[Файл:Oxbow_lake,Yamal_Peninsula,Russia.JPG|слева|мини|250x250пкс|Ямальская тундра]] Көнбайыш Себер тигеҙлегенең . төньяҡтан көньяҡҡа ныҡ һуҙылған булыуы асыҡ беленеп торған тәбиғәт зоналарынында сағылыш тапҡан. Тупраҡ һәм үҫемлектәр япмаһында зоналар бер-береһен алмаштырып килә: тундра, урманлы тундра, урманлы һаҙлыҡ, урман, дала һәм ярымсүл (иң көньяғында). Бөтә зоналарҙа ла ҙур майҙандарҙы күлдәр һәм һаҙлыҡтар биләй. Көнбайыш Себер тигеҙлегенең күп өлөшөн тундра алып тора. Көньяҡҡараҡ урманлы тундра китә. Урманлы һаҙлыҡҡа Көнбайыш Себер тигеҙлегенең 60 % биләмәһе тура килә. Киң япраҡлы һәм ылыҫлы- киң япраҡлы урмандар бында юҡ. Ылыҫлы урмандар һыҙатынан һуң ваҡ япраҡлы урмандарҙың (күберәк ҡайын) тар ғына зонаһы башлана<ref name="autogenerated4">[http://rospriroda.ru/?p=98 Западная Сибирь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150619135322/http://rospriroda.ru/?p=98 |date=2015-06-19 }}</ref>. Көнсығыш Европа тигеҙлегенә ҡарағанда, бындағы климаттың континенталлығы йәһәт арта. Һөҙөмтәлә урманлы һаҙлыҡ зонаһы ҡырҡа ғына ҡоро далалы ландшафт менән алмашына. Шуға ла, Көнбайыш Себерҙә Көнсығыш Европа тигеҙлегенә ҡарағанда ширина урманлы дала зонаһы күпкә тар. Ағастарҙан күберәк [[Ҡайын|ҡайын һәм]] [[Уҫаҡ|у]]<nowiki/>ҫаҡ ҡына осрай. Көнбайыш Себер уйһыулығының көньяғын дала биләй. Уның күп өлөшө һөрөлгән. Көнбайыш Себерҙең көньяҡ өлөшөндә ялпаҡ ландшафтына төрлөлөк индереүсе ял һымаҡ һыҙат булып ятыусы ҡом өйөмдәре китә. Уларҙың бейеклеге 3-10 метр тирәһе (урыны менән 30 метр). Өҫтәрендә ҡарағай урмандары урын алған. == Галерея == <center class="" style=""> <gallery> Файл:Gorskii 03965u windmills.jpg|Себер тигеҙлегендә ел тирмәндәре <br ></ul> (Прокудин-Горский, 1912) Файл:Ivankino, a village in Kolpashevo District, Tomsk Oblast, Siberia.jpg| [[Томск]] өлкәһендәге ауыл Файл:Siberian plain.jpg| Көнбайыш Себер пейзажы Файл:Западно-сибирская равнина.JPG|Томь йылғаһының туғайы Файл:Степь в окраине Мариинска1.jpg|Мариин урманлы далаһы </gallery> </center> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Көнбайыш Себер тайга аҫты == Иҫкәрмә == {{примечания|refs=<ref name=britannica>{{cite web |url = http://www.britannica.com/eb/article-38578/Russia |title = Russia |publisher = Encyclopedia Britannica |accessdate = 2013-06-24 |archiveurl = https://www.webcitation.org/617EJMj2I?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/513251/Russia |archivedate = 2011-08-22 }}</ref> <ref name=BSE>{{БСЭ3|заглавие=Западно-Сибирская равнина}}</ref>}} == Һылтанма == * Западно-Сибирская равнина //&#x20;Большая советская энциклопедия : <span class="nowrap">[в 30 т.]</span> / гл. ред. <span class="nowrap"> А. М. Прохоров</span>. — 3-е изд. — <abbr title="Москва">М.</abbr> : Советская энциклопедия, 1969—1978. * [http://tapemark.narod.ru/geograf/2_1.html Западно-Сибирская равнина] в книге: ''Н. А. Гвоздецкий, Н. И. Михайлов.'' Физическая география СССР. М., 1978. * <nowiki>Kröner, A. (2015) The Central Asian Orogenic Belt.(Центрально-Азиатский пояс Орогенный,на английском языке) [http://schweizerbart.com/9783443110338 ISBN 978-3-443-11033-8]</nowiki> [[Категория:Ҡаҙағстан тигеҙлектәре]] [[Категория:Алфавит буйынса тигеҙлектәр]] bd1l4krdxuika6ypjj7re03yqtzisj7 0 128633 1306505 1302473 2026-09-28T03:55:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306505 wikitext text/x-wiki '''Мала́йзия ''' ({{lang-ms|Malaysia}}) — көньяҡ-көнсығыш Азиялағы дәүләт, Көньяҡ Ҡытай диңгеҙе менән бүленгән ике өлөштән тора. * Көнбайыш Малайзия (ғәҙәттәге атамаһы — Малайя) Малакка ярымутаруы һәм эргәһендәге утрауҙарҙы биләй, төньяҡта Таиланд менән сикләшә, шулай уҡ Сингапур һәм Индонезия менән диңгеҙҙә уртаҡ сиктәре бар * Көнсығыш Малайзия (ғәҙәттәге атамаһы — Сабах һәм Саравак)<ref>[http://www.un.org/Depts/dpi/decolonization/trust2.htm#uk Организации Объединенных Наций список неправительственных организаций, несамоуправляющихся территорий, '''Северное Борнео и Саравака''']</ref><ref>[http://www.un.org/Depts/dpi/decolonization/trust4.htm Все подопечные территории достигли самоуправления или независимости]</ref> Калимантан утрауының төньяҡ өлөшөн биләй, Бруней һәм Индонезия менән сиктәш<ref>[http://untreaty.un.org/unts/1_60000/16/16/00030780.pdf Договор Организации Объединенных Наций от 30 июня 1963 года No. 8029 между Филиппинами, Малайской Федерацией и Индонезией ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101011185953/http://untreaty.un.org/unts/1_60000/16/16/00030780.pdf |date=2010-10-11 }}</ref><ref>[http://untreaty.un.org/unts/1_60000/18/5/00034224.pdf Договоров Организации Объединенных Наций No. 8809, Соглашение об осуществлении соглашения Маниле] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110519080222/http://untreaty.un.org/unts/1_60000/18/5/00034224.pdf |date=2011-05-19 }}</ref>, шулай уҡ Филиппин менән күрше. == Тарихы == {{төп мәҡәлә|Малайзия тарихы}} {{Малайзия тарихы}} == Атамаһының этимологияһы == [[Файл:Agreement Relating to Malaysia between UK, N. Borneo, Sarawak and Singapore.djvu|thumb|250px|Малайзияға ҡағылышлы килешеүҙәр, инглиз телендә (документ)]] [[Файл:Malaysia Act 1963.pdf|thumb|160px|Малайзия тураһында закон, (1963 йылғы документ)]] ''Melayu'' ''Malaiur'' йәки ''Malayadvipa'' тигән санскрит һүҙҙәренән килеп сыҡҡан тип һанайҙар, «тау иле» тип тәржемә итеп була<ref>{{cite book|title=India's Interaction with Southeast Asia: History of Science, Philosophy and Culture in Indian Civilization, Vol. 1, Part 3 |page=266 |author=Govind Chandra Pande |isbn=9788187586241 |year=2005 |publisher=Munshiram Manoharlal}}</ref><ref>{{cite book|title=The economic life of northern India: c. A.D. 700–1200 |page=139 |author= Lallanji Gopal |isbn=9788120803022 |year=2000 |publisher=Motilal Banarsidass}}</ref>. Был һүҙҙе һинд саҡҙагәрҙәре Малакка ярымутрауына мөнәсәбәтле әйтә торған булғандар. Тамилса Malai «тау» тигәндән килеп сыҡҡан тигән фараз да бар. Француз диңгеҙ сәйәхәтсеһе Жюль Дюмон-Дюрвиль Океанияға 1826 йылда барып ҡайтҡас, Полинезиянан айырмалы булһын өсөн башҡа утрауҙарҙы «Малайзия», «Микронезия» һәм «Меланезия» тигән атамалар тәҡдим итә. 1831 йылда ул был атамаларҙы Француз географик йәмғиәтенә тәҡдим итә. Малайзия тип Дюмон-Дюрвиль шуғаса Ост-Индия тип аталған төбәкте атай <ref>{{Cite journal | last1 = D'Urville | first1 = Jules-Sébastien-César Dumont | authorlink1 = Jules Dumont d'Urville | last2 = Ollivier | first2 = Isabel | last3 = de Biran, and Geoffrey Clark | first3 = Antoine | last4 = Clark | first5 = Geoffrey | title = On the Islands of the Great Ocean | journal = The Journal of Pacific History | volume = 38| issue = 2 | pages = | publisher = Taylor & Francis, Ltd | date = | issn = | doi = | id = | jstor = 25169637 }}</ref><!--Quote:The third division, Western Oceania, encompasses all the islands commonly known as the East Indies…I shall leave the name Malaysia to this area, since it has already been used by some authors, and I think was first given by Mr Lesson-->. 1850 йылда инглиз этнологы Джордж Самюэл Виндзор ''Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia'' журналында көньяҡ-көнсығыш Азияға бәйле Мелаюнезия йәки Индунезия тигән атамалар тәҡдим итә. 1957 йылда Малай Федерацияһы бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. «Малайзия» атамаһы 1963 йылда, федерацияға Сингапур, төньяҡ Борнео һәм Саравак ҡушылғас ҡабул ителә.<ref name="Statoids">{{cite web|url=http://www.statoids.com/umy.html|title=States of Malaysia|publisher=Statoids (Administrative Divisions of Countries)|accessdate=23 June 2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/659xb9eva|archivedate=2012-02-02}}</ref>. == Дәүләт ҡоролошо == Малайзия - һайлап ҡуйыла торған Федератив конституцион монархия, 13 штаттан һәм өс федераль территориянан тора. Туғыҙ штат - монархия. Етәүһенә — солтандар идара итә. Негри-Сембилан штаты етәксеһе традицион рәүештә Янг Дипертуан Бесар (''Yang Dipertuan Besar'') тигән малай титулы йөрөтә. Перлис штаты хакимы раджа титулына эйә. Монархиялы штаттарҙа башҡарма власть башлығы - баш министр (''ментери бесар'').Һәр хаким шулай уҡ штаттың дини башлығы ла булып тора. Ҡалған 4 штатты үҙәк хөкүмәт тәғәйенләгән губернаторҙар етәкләй. Башҡарма власть был штаттарҙа власть баш министр (''кетуа ментери'') ҡулында . Федераль территорияларға үҙәк хөкүмәт идара итә. Һәр биш йылда туғыҙ монарх үҙ араларынан король (Янг ди-Пертуан Агонг) һайлай. Дәүләт идаралығы ролен Малайзия парламенты министрҙар кабинеты үтәй. Парламент ике палатанан: түбәнге — Вәкилдәр палатаһы һәм юғарғы — Сенаттан тора. Башҡарма власть федераль хөкүмәт ҡулында, башында премьер-министр тора. Малайзияла дин ирке иғлан ителгән, әммә рәсми дин - Ислам, уны 60 % халыҡ тота. Никах һәм мираҫ мәсьәләләрен шәриғәт буйынса хәл итәләр, уны донъяуи закондар ҡабаттан ҡарай алмай<ref name="ChasKor">{{cite web |url = http://www.chaskor.ru/p.php?id=11894 |title = солтан, бумипутра и горизонты пятилеток |publisher = ''Частный'' Корреспондент |date = 30 октября 2009 |accessdate = 30 октября 2009 года |archiveurl = https://www.webcitation.org/61779B17G |archivedate = 2011-08-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928223824/http://www.chaskor.ru/p.php?id=11894 |date=2011-09-28 }}</ref>. === Малайзияның премьер-министрҙары === * 1963—1970 — Абдул Рахман * 1970—1976 — Абдул Разак * 1976—1981 — Хуссейн Онн * 1981—2003 — Махатхир Мохамад * 2003—2009 — Абдулла Ахмад Бадави * 2009 — Наджиб Тун Разак === Конституцияһы === Британия Малай Федерацияһына бойондороҡһоҙлоҡ бирергә мәжбүр булғас, конституцион комиссия Союз партияһы меморандумына таянып ҡарар ҡабул итә.Унда малай булмағандарға гражданлыҡ биргән саҡта ерле халыҡҡа айырым шарттар булдырырға кәрәк тигән тәҡдим иткән була. Был меморандумды община-ара компромисс тип атайҙар.Ғәмәлдә ул юғары даирәләр өсөн генә булып сыға, ә төп милли общиналар мәнфәғәте ҡаралмай. Конституция Малай Федерацияһы бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгән көндә, 1957 йылдың 31 авгусында ҡабул ителә. 1963 йылда Малайзия Федерацияһы иғлан ителгәс, өҫтәмәләр индерелә . Конституция йөкмәткеһе үҙгәрмәй, ул элеккесә Көнбайышой демократияһы һәм илдең төп халҡы хоуҡтарын тәьмин итеүҙе сағылдыра. === Суд, хөкөм эше === Суд конституцияны һәм закондарҙы аңлата , федераль һәм штат закондарын ғәмәлгә яраҡһыҙ тип иғлан, хөкүмәттең теге йәки был ғәмәлдәрен законһыҙ тип иғлан итә ала . Конституция Илдең Юғары суды, Көнбайыш Малайзия Юғары суды һәм Борнео Юғары суды (Көнсығыш Малайзия өсөн) билдәләгән. Түбәнге судтар федеральзакон менән ҡаралған. Иң түбәнге суд яраштыра ғына. Тик Көнбайыш Малайзияла ғына бар. Балиғ булмағандарҙы (18-ҙән йәшерәк) ғәйепле тип тапҡанда холоҡ төҙәтеү колонияһына ебәрәләр, унда улар 21 йәшенә тиклем уҡый һәм һөнәр ала. == Административ-территориаль бүленеш == === Көнбайыш Малайзия === [[Файл:штаты Малайзии.png|thumb|600px|штаты Малайзии| {|- |{{легенда|#b28efe|монархиялар}} |- |{{легенда|#feea8e|губернаторлыҡтар}} |- |{{легенда|#42fd7e|федераль территориялар}} |}]] * солтанат Джохор (баш ҡалаһы Джохор-Бару), код: '''JH''' * солтанат Кедах (баш ҡалаһы Алор-Сетар), код: '''KH''' * солтанат Келантан (баш ҡалаһы Кота-Бару), код: '''KN''' * Губернаторлыҡ Малакка (штат)|Малакка (баш ҡалаһы Малакка (город)|Малакка), код: '''MK''' * Штат Негери-Сембилан (баш ҡалаһы Серембан), код: '''NS''' * солтанат Паханг (баш ҡалаһы Куантан), код: '''PH''' * солтанат Перак (баш ҡалаһы Ипо), код: '''PK''' * Раджанат Перлис (штат)|Перлис (баш ҡалаһы Кангар), код: '''PS''' * Губернаторлыҡ Пинанг (баш ҡалаһы Джорджтаун (Пинанг)|Джорджтаун), код: '''PP''' или '''PN''' * солтанат Селангор (баш ҡалаһы Шах-Алам), код: '''SL''' * солтанат Тренгану (баш ҡалаһы Куала-Тренгану), код: '''TR''' 1963 йылдың 16 сентябренән 1965 йылдың 9 авгусына тиклем Сингапур Көнбайыш Малайзия штаты була әле. * Федераль территориялар: ** Путраджая (яңы административ үҙәк), код: '''PTJ''' ** Куала-Лумпур (федерация һәм иҡтисади үҙәк баш ҡалаһы), код: '''KL''' === Көнсығыш Малайзия === * Губернаторлыҡ Сабах, бывш. төньяҡ Борнео|Британия төньяҡ Борнеоһы (баш ҡалаһы Кота-Кинабалу, элекке Джесселтон), код: '''SBH''' * Губернаторлыҡ Саравак (баш ҡалаһы Кучинг), код: '''SWK''' * Федераль территория: ** Лабуан (баш ҡалаһы Бандар-Лабуан|Бандар-Лабуан), код: '''LB''' == География == === Дөйөм баһалама === [[Файл:Mount kinabalu 01.png|200px|right|thumb| Кинабалу тауы, илдең иң бейек түбәһе]] [[Файл:View from Bukit Terisek.jpg|200px|right|thumb|Милли парк Таман Негара]] Малайзия көньяҡ-көнсығыш Азияла урынлашҡан. Малайзияның майҙаны 330 803 км². Көнбайыш Малайзия (ғәҙәттәге атамаһы — Малайя) Малакка ярымутаруы һәм эргәһендәге утрауҙарҙы биләй, төньяҡта Таиланд менән сикләшә, шулай уҡ Сингапур һәм Индонезия менән диңгеҙҙә уртаҡ сиктәре бар. Бынан тыш, Малайзия Сингапур менән дамба тота; диңгеҙҙә сиктәре Вьетнамда, Филиппинда. Ярымутрау өлөшө дөйөм майҙандың 39,7 %, 740 км — төньяҡтан көньяҡҡа, 322 км -— көнбайыштан көнсығышҡа. Урта өлөштә Титивангса тау һырты үтә; иң бейек түбә — Гунунг-Тахан тауы (диңгеҙ кимәленән 2187 м). Яр буйы һыҙаты 1931 км, уңайлы бухталар Көнбайыш ярҙа ғына бар. Илдең көнсығыш өлөшө дөйөм майҙандың 60,3 % тәшкил итә, яр буйы һыҙаты 2607 км. Саравак һәм Сабах штаттары араһында Крокер тауы бар, илдең иң бейек нөктәһе Кинабалу тауы (4095 м)<ref>{{Cite book | last = Richmond | first = Simon | authorlink = Simon Richmond | coauthors = | title = Malaysia, Singapore & Brunei | publisher = Lonely Planet | date =2010-01 | location = | page = 366 | url = https://books.google.com/?id=VMKOuzRxOJsC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false | doi = | id = | isbn =9781741048872 }}</ref>. Индонезия сиге буйлап тауҙар һуҙылған. Бик күп утрауҙар, иң ҙуры — Банги утрауы. === Йылғалар, тупраҡ, тауҙар === [[Файл:Kenyir Lake 2.JPG|200px|right|thumb|Яһалма күл - Кенир]] Малайзияла ваҡ йылғалар күп, әммә ҙурҙары юҡ. Йылғалар йыл әйләнәһенә юғары кимәлдә, ямғырҙарҙа ташҡындар була. Иң оҙон йылға — Раджанг (760 км). Икенсе урында Кинабатанган (560 км). Ярымутрауҙар өлөшөндә иң оҙон йылға  — Паханг (435 км). Иң ҙур сөсө һыулы күл — Бера. Икенсе урында — Чини (Тасик-Чини) (5026 га). Малайзияның иң ҙур һыуһаҡлағысы  — Кенир (260 км²). Илдә ҡыҙғылт-һары ферраллит, уңдырышһыҙ тупраҡ өҫтөнлөк итә. Иң уңдырышлы тупраҡ Сабах штатының көньяҡ-көнсығышында <ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/359754/Malaysia www.britannica.com]</ref>. Күп төбәктәрҙә бер үк культуралар үҫтереү арҡаһында тупраҡ ярлы. Малайзия — тауҙар иле. Ярымутрау һәм көнсығыш өлөштәр геологияһы ныҡ айырыла. Көнбайышында мезозой ҡатлылығы. Көнсығыш өлөштә кайнозой ҡатлылығы<ref>[http://www.mining-enc.ru/m/malajziya/ Горная энциклопедия]</ref>. === Ҡаҙылма байлыҡтар === Ер аҫты байлыҡтары бик ҙур: нефть, аҡ ҡурғаш, вольфрам, бокситтар, баҡыр, тимер күп. Ҙур булмаған ятҡылыҡтарҙа һоро күмер, титан, марганец, сурьма, алтын, фосфориттар бар. Иң ҙур нефть ятҡылығы Сабахта. Аҡ ҡурғаш башлыса ярымутрау яғында һәм һыҙат Таиланд һәм Сингапур яғына барып сыға. Алтын менән рәттән вольфрам, тимер, ниобий, тантал, иттрий һәм башҡа һирәк осрар металдар табыла. === Климат, ғәрәсәттәр === Экваторға яҡын булғанға күрә, Малайзия климаты экваториаль — йыл әйләнәһенә эҫе, дымлы. уртаса йыллыҡ температура яҡынса 27°С<ref>{{cite news| title= Malays Travel Guide:Climate of Malaysia| url= http://www.circleofasia.com/Geography-and-Climate-Malaysia.htm| accessdate= 2008-07-28| publisher= Circle of Asia}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090605051333/http://www.circleofasia.com/Geography-and-Climate-Malaysia.htm |date=2009-06-05 }}</ref>, йыллыҡ яуым-төшөм кимәл — 2500 мм<ref name="Swee-Hock">{{Cite book | last = Saw | first = Swee-Hock | authorlink = Swee-Hock Saw | coauthors = | title = The population of Peninsular Malaysia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | year = 2007 | location = Singapore | pages = 1–2 | url = https://books.google.com/?id=e4Yp2QJNVWgC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false | doi = | id = | isbn = 978-981-230-730-9}}</ref>. Ярымутрау һәм көнсығыш араһында климат бер аҙ айырыла, тәүгеһенә континенталь һауа ағымдары, көнсығышына — диңгеҙ йоғонто яһай. Ил ике муссон араһында ҡала : көньяҡ-көнбайыш (маяаҙағы - сентябрь) һәм төньяҡ-көнсығыш (ноябрь-март). Төньяҡо-көнсығыш муссон көньяҡ-көнбайышҡа ҡарағанда көслөрәк<ref>{{cite web|publisher=Malaysian Meteorological Department|title=Weather phenomena|url=http://www.kjc.gov.my/english/education/weather/monsoon01.html|accessdate=2008-07-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080320105546/http://www.kjc.gov.my/english/education/weather/monsoon01.html|archivedate=2008-03-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080320105546/http://www.kjc.gov.my/english/education/weather/monsoon01.html |date=2008-03-20 }}</ref> Тауҙарҙа һәм уйһыулыҡтарҙа климат шулай уҡ айырыла. Яр буйҙарында ҡояшлы, температура 23°С - 32°С, ямғырҙар айына 100 - 300 мм. Уйһыулыҡтарҙа температура шул сама, әммә йышыраҡ яуа. Тауҙарҙа һалҡынсараҡ һәм дымлыраҡ. Малайзияла иң юғары температура Чупинг штатында - 40,1°С (9 апрель, 1998) булған . Иң түбән температура Кэмерон ҡалҡыулығында Паханг штатында - 7,8°С (1 февраль, 1978). 1967 йылдың 6 ғинуарында Кота-Бару ла иң көслө ямғыр булған - 608 мм. Йыллыҡ иң күп яуым төшөм — 5 687 мм Сандаканда булған (штат Сабах, 2006 йыл). Иң ямғырлы ҡала — Кучинг, иң ҡороһо — Чупинг<ref name="climate stats">{{cite news| title= General Climate Information| url= http://www.met.gov.my/english/education/climate/info.html| publisher= Malaysia Meteorological Department| accessdate= 2008-07-28| archiveurl= https://web.archive.org/web/20080320044307/http://www.met.gov.my/english/education/climate/info.html <!-- Bot retrieved archive -->| archivedate= 2008-03-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080320044307/http://www.met.gov.my/english/education/climate/info.html |date=2008-03-20 }}</ref>. Һыу ятҡылыҡтары һәм ямғырҙар күп булыу сәбәпле Малайзия һыу ташыуҙан йыш зыян күрә. 1926 йылдан илдә 15 ҙер ташҡындар булған. Джохорҙағы 2006—2007 йылғы һыу ташыу 18 кешенең ғүмерен өҙгән, 1,5 млрд ринггит зыян килгән; 110 меүләп кеше ваҡытлыса эвакуацияланған<ref>{{cite news|title=Flood and Drought Management in Malaysia|url=http://www.met.gov.my/ClimateChange2007/session1b/Keynote%20Lecture%202%20-%20Ir.%20Haji%20Ahmad%20Husaini%20Sulaiman/K2%20Husaini_p.doc|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment Malaysia|accessdate=2008-08-01|date=2007-06-21|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080910042913/http://www.met.gov.my/ClimateChange2007/session1b/Keynote%20Lecture%202%20-%20Ir.%20Haji%20Ahmad%20Husaini%20Sulaiman/K2%20Husaini_p.doc|archivedate=2008-09-10}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080910042913/http://www.met.gov.my/ClimateChange2007/session1b/Keynote%20Lecture%202%20-%20Ir.%20Haji%20Ahmad%20Husaini%20Sulaiman/K2%20Husaini_p.doc |date=2008-09-10 }}</ref>. Сейсмик яҡтан тотороҡло, әммә Индонезия һәм Филиппиндағы ер тетрәүҙәр арҡаһында шауҡымы килеп етә.<ref>{{cite news| title=Keseismikan Malaysia| language=Malay| url=http://www.met.gov.my/malay/pendidikan/seismologi/seismo01.html| publisher=Meteorological Department of Malaysia| accessdate=2008-07-30| archiveurl=https://web.archive.org/web/20080624211810/http://www.met.gov.my/malay/pendidikan/seismologi/seismo01.html <!-- Bot retrieved archive -->| archivedate=2008-06-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080624211810/http://www.met.gov.my/malay/pendidikan/seismologi/seismo01.html |date=2008-06-24 }}</ref>. === Йәнле тәбиғәт === [[Файл:Proboscis Monkey in Borneo.jpg|200px|right|thumb|Носач]] [[Файл:Rafflesia 80 cm.jpg|200px|right|thumb|Раффлезия]] Малайзия — биологик яҡтан бай, төрлө, эндемиктар мул. Ил биләмәләрендә донъяла билдәле йәнлектәрҙең 20 % осрай<ref name="Alexander">{{Cite book | last = Alexander | first = James | authorlink = | coauthors = | title = Malaysia Brunei & Singapore | publisher = New Holland Publishers | year = 2006 | location = | pages = 46–50 | url = https://books.google.com.ph/books?id=KXaX4tUEOOsC&printsec=frontcover&hl=en#v=onepage&q&f=false | doi = | id = | isbn = 1860113095 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311072957/https://books.google.com.ph/books?id=KXaX4tUEOOsC&printsec=frontcover&hl=en#v=onepage&q&f=false |date=2016-03-11 }}</ref>.Бигерәктә Калимантан был йәһәттән бай. Малайзияла 210 төр һөтимәр, 250 төр рептилия, 150 -ләп төр әрмәнде-баҡалар һәм меңдәрсә төр бөжәк осрай. Ярымутрау яғында ғына ла 620 төр ҡош осрай. Илдең 58,2 % территорияһын урмандар ҡаплаған. Тотош көнсығыш өлөштө борней урмандары ҡаплаған булған. Ярымутрау яғында 8500 төр көпшәле үҫемлек, көнсығыш өлөшөндә — 15 000 мең төргә етә. Утрау өлөшөндә 2000 төр ағас, бер гектарҙа 240 төрлө ағас осрауы мөмкин. Урмандарҙа раффлезия —донъялағы иң эре сәскә осрай, диаметры 1 метрға етә. === Экологик проблемалар === [[Файл:Haze in Kuala Lumpur.jpg|200px|right|thumb| Куала-Лумпур өҫтөндә смог]] Урмандар кәмеү етди проблемаға әйләнә бара, ағасты күпләп ҡырҡалар, майлы пальма үҫтерер өсөн башҡа урмандарҙы ботайҙар. 2000 йылдан Малайзия йылына 140 200 га урмандан яҙа (дөйөм майҙандың 0,65 %) <ref name="Mongabay">{{cite web|url=http://rainforests.mongabay.com/20malaysia.htm|title=Malaysia: Environmental Profile|publisher=Mongabay.com|accessdate=2010-09-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/659xbdi0j|archivedate=2012-02-02}}</ref>. Был тиҙлек менән барһа, Малайзия урмандары 2020 йылға бөтөүе лә ихтимал. Бынан йәнлектәр ҙә зыян күрә. Орангутандар һуңғы 20 йылда 40 % кәмене, суматра мөгөҙмороно бөтөнләй юҡҡа сыҡты. Браконьерлыҡ һәм йәнлектәрҙе контрабанда менән сығарыу, балыҡты артығы менән тотоу диңгеҙ фаунаһын да кәметә. Сәнәғәт ҡалдыҡтары һыуҙы бысратыу ҙа күҙәтелә. 40 % йылғалар ныҡ бысранған<ref name="Encyclopedia of Nations">{{cite web|url=http://www.nationsencyclopedia.com/Asia-and-Oceania/Malaysia-ENVIRONMENT.html|title=Malaysia - Environment|publisher=Environment of the Nations|accessdate=2010-09-06}}</ref>. Ҙур ҡалаларҙа һауа ла бик бысрана == Халҡы == [[Файл:Malaysia population density 2010b.png|300px|right|thumb|Халыҡтың тығыҙлығы]] 2024 йылғы халыҡ иҫәбен алыу Малайзияла 34 112 400 кеше йәшәгәнен күрһәтә (донъяла 42-се урын)<ref>{{cite web |url = https://www.dosm.gov.my/portal-main/release-content/demographic-statistics-third-quarter-2024 |title = Demographics Statistics, Third Quarter |publisher = Department of Statistics Malaysia Official Portal |date = 13 November 2024 |accessdate = 16 December 2024 |archiveurl = https://www.webcitation.org/659xcOohe |archivedate = 2024-12-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100410230813/http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=54%3Apopulation-updated-31072009&catid=35%3Akey-statistics&Itemid=53&lang=en |date=16 December 2024 }}</ref>. Халыҡ тығыҙлығы уртаса 86 кеше/км². 79,6 % малайзиялы ярымутрау яғында йәшәй, 20,4 % — көнсығыш өлөштә<ref name=keydata>[http://www.statistics.gov.my/ccount12/click.php?id=1620 Population, Household and Living Quarters (2010)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928163827/http://www.statistics.gov.my/ccount12/click.php?id=1620 |date=2011-09-28 }}, ''Department of Statistics, Malaysia''.</ref>. Ҡала халҡы яҡынса 70 %. Йыллыҡ артыу 2,4 %; 34 % самаһы кеше — 15 йәштән кесе. === Милли состав === [[Файл:Orang asli.jpg|thumb|250px|<center> Малакка ярымутрауы аборигендары «оранг асли» </center>]] Малайзия этник яҡтан да төрлө. Малайзиялыларҙың 62 % самаһы 2010 йылда австронезия халыҡтары булған (бумипутра). Был атама малайҙарға һәм улар килгәнгә тиклем йәшәгән төп халыҡҡа ҡарата ҡулланыла (ярашлы рәүештә 50,1 % һәм 11,8 %)<ref name="cia">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/my.html#People CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190106012832/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/my.html#People |date=2019-01-06 }}</ref><ref name="multiref1">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/my.html#People CIA World Factbook — Based on 2004 estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190106012832/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/my.html#People |date=2019-01-06 }}</ref>. Илдең ерле төп халҡы Оранг-Асли тип атала, уға төрлө этник төркөмдәр инә. Ярымутрау яғында улар әҙерәк, көнсығышта (Саравак һәм Сабах штаттарында) улар күпселек. Йәнә бер күп һанлы ерле халыҡ -— бидаюх, 170 мең кеше самаһы. Һаны буйынса икенсе урында торған этник төркөм — ҡытайҙар (Малайзия халҡының 22,6 %)<ref name="cia"/><ref>[http://www.thestar.com.my/news/story.asp?file=/2011/7/29/nation/20110729203217&sec=nation Slightly more men than women in Malaysian population<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121019034459/http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2011%2F7%2F29%2Fnation%2F20110729203217&sec=nation |date=2012-10-19 }}</ref>. Өсөнсө урында  — һиндтәр (9,1 %)<ref>{{Cite book | last = West | first = Barbara | authorlink = Barbara A. West | title = Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania, Volume 1 | publisher=Facts on File inc. | year = 2009 | location = New York | page = 486 | url = https://books.google.com.ph/books?id=pCiNqFj3MQsC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false | isbn = 0-8160-7109-8}}</ref>. Уларҙың күпселеге тамилдар. === Телдәр === Малайзияның рәсми теле — малай теле. Инглиз теле тарихи рәүештә (1960-йылдар аҙағынаса) де-факто хакимиәт теле була. Ул икенсе тел булып һаман да ҡулланышта. Инглиз теленең малай варианты бизнеста йыш ҡулланыла, ''манглиш'' - көслө малай акцентлы инглиз теле. Ил көнсығышында ерле халыҡ телдәре киң таралған. Улар араһында ибан теле ҙур урын тота (600 меңләп кеше һөйләшә). [[Файл:National Mosque KL.jpg|right|thumb| Куала-Лумпурҙа Негар мәсете]] Малай ҡытайҙары төрлө ҡытай диалекттарында һөйләшәләр. Һиндтәр башлыса тамилса һөйләшә<ref>{{cite web|author=Kumar Soundrapandian|url=http://www.indianmalaysian.com/social.htm|title=Social: Indian Malaysian Online|publisher=Indianmalaysian.com|accessdate=21 September 2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/659xe5umF|archivedate=2012-02-02}}</ref>. Малайзия һаңрауҙары малай, бөтөп барған пинанг, селангор телдәре өсөн ҡулланылған ым менән аралаша. === Дин === [[Файл:StPaulCathedral.jpg|thumb|<center>Петалинг-Джайҙа Изге Павел англикан сиркәүе </center>]] Малайзия Конституцияһы дин тотоу ирке гарантиялай. Ислам дәүләт дине статусында. 2020 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мосолмандар халыҡтың 63,5 % ; буддасылар — 18,7 %; нәсраниҙар — 9,1 %; индуистар — 6,1 %; ҡытай диндәре — 1,3 % икәнен күрһәтә. 0,7 % - дин томайи, ә 1,4 % — башҡа инаныста<ref name="ReferenceA">{{Cite web |title=Department of Statistics Malaysia Official Portal |url=https://open.dosm.gov.my/dashboard/kawasanku |access-date=2024-12-16 |website=www.dosm.gov.my}}</ref>. Этник малайҙар Конституция буйынса барыһы ла мосолман<ref name="Sentinel">{{cite news |url=http://www.asiasentinel.com/index.php?option=com_content&task=view&id=466&Itemid=34 |title=Doing the Impossible: Quitting Islam in Malaysia |publisher=Asia Sentinel |author=Imran Imtiaz Shah Yacob |date=27 April 2007 |accessdate=16 July 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927211510/http://www.asiasentinel.com/index.php?option=com_content&task=view&id=466&Itemid=34 |date=27 September 2007 }}</ref>. === Мәғариф === [[Файл:Universiti Malaya KL gate.jpg|210px|right|thumb| Малайя университеты]] Малайзияла мәғарифтың ике министрлығы бар: Малайзия Мәғариф министрлығы һәм Юғары белем министрлығы. Мәғариф мәсьәләләре федераль хөкүмәт вәкәләтендә булһа ла, һәр штат үҙ биләмәһендә бер ни тиклем үҙгәрештәр индерә ала. Белемде дәүләт мәктәптәрендә түләүһеҙ алып була, шулай уҡ шәхси мәктәптәрҙә йәки өйҙә лә уҡытырға мөмкин. Закон буйынса башланғыс белем алыу (6 йыл) - мотлаҡ. Урта баҫҡыс - 5 йыл. Төп мәғариф теле — малайса, был күп кенә сәйәси төркөмдәрҙең оҡшатмаған проблемаһы.<!-- что является ключевой проблемой для многих политических групп-->.Шул уҡ ваҡытта ҡытай йәки тамил телен файҙаланған башланғыс мәктәптәр ҙә бар. 1981 йылға тиклем инглиз телле мәктәптәр ҡал килгән, улар 1970 йылдан малай теленә күсә башлай һәм 1982 йылда бөтөнләй бөтә. Был малай булмаған халыҡтарҙа, бигерәк тә ҡытайҙарҙа, ризаһыҙлыҡ тыуҙыра, улар үҙҙәренең мәҙәниәте ҡыҫыла тип һанай. Иң дәрәжәле һәм күптәнге университет — Малайя Университеты <ref>Погадаев, В. А. (2014) Университет Малайя — главная кузница кадров Малайзии — в: Тихоокеанское обозрение 2012—2013. М.: Центр изучения современных проблем Юго-Восточной Азии и АТР, Институт стран Азии и Африки МГУ им. М. В. Ломоносова, с. 319—327</ref>. === Һаулыҡ һаҡлау === Малайзияла сәләмәтлек мәсьәләләре менән Малайзия һаулыҡ һаҡлау министрлығы шөғөлләнә, уның ике секторы бар: дәүләт һәм шәхси. Бюджеттың социаль секторға бүленгән аҡсаһының 5 % шунда китә. Хөкүмәт булған хастаханаларға ремонт эшләүгә һәм яңыларын төҙөүгә һәм кадрҙар әҙерләүгә иғтибарҙы көсәйтә. Ауыл ерҙәрендә кәрәк кимәлдә медицина үҙәктәре булмау - төп проблемаларҙың береһе. Юғары квалификациялы белгестәр етешмәй. Күп кенә медицина хеҙмәте Малайзияның ҙур ҡалаларында ғына күрһәтелә. Шәхси клиникаларҙа, дәүләттекенән айырмалы, ғәҙәттә иң заманса ҡорамалдар тора. == Иҡтисады == [[Файл:Oilpalm malaysia.jpg|200px|right|thumb|Майлы пальма плантациялары]] [[Файл:KL Outing 022b.jpg|200px|right|thumb| Петронас башнялары, Куала-Лумпур]] Малайзия иҡтисады тиҙ үҫешә, 1957- 2005 йылдарҙа ВВП йылына уртаса 6,5 % үҫә. 2014 йылда Малайзия ВВП-һы $336,9 млрд. тәшкил итә<ref>{{Cite web |url=http://www.rusexporter.ru/research/country/detail/2491/ |title=Обзор торговых отношений России и Малайзии в 2014 г. |date=2015-06-22 |publisher=«Экспортёры России» |accessdate=2016-06-08 }}</ref> 1970-се йылдарҙа киң тармаҡлы иҡтисадҡа күсә башлай; 1980-се йылдарҙа киҫкен генә сәнәғәт секторы үҫеүе күҙәтелә. Сит илдәр инвестицияһы йоғнтоһо ҙур роль уйнай. 1997 йылғы Азия иҡтисады көрсөгөнән һуң Малайзия тиҙерәк аяҡҡа баҫа <ref name=Globalization>{{Cite book|title=Globalization and the Transformation of Foreign Economic Policy |url=https://archive.org/details/globalizationtra0000bozy |last=Bożyk |first=Paweł |chapter=Newly Industrialized Countries |page=[https://archive.org/details/globalizationtra0000bozy/page/164 164] |publisher=Ashgate Publishing Ltd |year=2006 |isbn=0754646386}}</ref>. Малакка ҡултығы аша диңгеҙ сауҙа юлы халыҡ-ара сауҙа үҫешенә булышлыҡ итә. етештереү үҫешә<ref>{{cite web|url=http://www3.pmo.gov.my/WebNotesApp/tpmmain.nsf/6eb1bf73408d07794825674f0006897f/09ee4377fd049191482572aa00144782?OpenDocument|title=The Security of The Straits of Malacca and Its Implications to The South East Asia Regional Security|publisher=Office of The Prime Minister of Malaysia|accessdate=21 June 2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/659xkMLRq|archivedate=2012-02-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140304044303/http://www3.pmo.gov.my/WebNotesApp/tpmmain.nsf/6eb1bf73408d07794825674f0006897f/09ee4377fd049191482572aa00144782?OpenDocument |date=2014-03-04 }}</ref>. Малайзия — нефть һәм ауыл хужалығы ресурстары буйынса ҡеүәтле экспортер.Ҡасандыр аҡ ҡурғаш сығарыу <ref>{{cite web|url=http://www.american.edu/TED/tin.htm|title=TED Case Studies: MALAYTIN: Historical Tin Mining in Malaysia|publisher=American University|accessdate=27 October 2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/659xlFEwo|archivedate=2012-02-02}}</ref>, натураль каучук һәм пальма майы етештереү буйынса ла алда барған. Малайзия — Исламский банкингының үҫешкән үҙәге<ref name="iht001">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2010/09/27/business/global/27islamic.html?_r=1&scp=1&sq=financial%20equality%20in%20banking&st=cse |title=A Path to Financial Equality in Malaysia |accessdate=27 September 2010 |publisher=The New York Times Company |work=International Herald Tribune |last=Gooch |first=Liz |year=2010 |month=September}}</ref>. Илдә Фән, технологиялар һәм инновациялар минситрлығы бар. Ул экспортҡа бик күп электротехника һәм информация-коммуникация технологиялары продукттарын ебәрә (электрон чиптар һәм көнкүреш кондиционерҙары етештереү буйынса донъяла 1-се урында). Автомобиль сәнәғәте үҫешә. 2002 йылда үҙ космик программаһы ғәмәлгә индерелә<ref>{{cite web|url=http://www.angkasa.gov.my/index.php?option=com_content&task=view&id=25&Itemid=74|title=About Us - Our Organization|author=Agensi Angkasa Negara|publisher=Government of Malaysia, National Space Agency (ANGKASA)|accessdate=5 September 2011|archiveurl=https://www.webcitation.org/659xlmxFe|archivedate=2012-02-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110909084205/http://www.angkasa.gov.my/index.php?option=com_content&task=view&id=25&Itemid=74 |date=2011-09-09 }}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4192166.stm |title=Malaysia has high hoped for moon |last=Kent |first=Jonathan |work=BBC News |date=28 August 2005 |accessdate=30 May 2011}}</ref>. Хөкүмәт оборона сәнәғәтен алға ебәрергә тырышы<ref name="Globalsecurity">{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/malaysia/industry.htm |title=Malaysia Defence Industry |last=Pike |first=John |publisher=Globalsecurity.org |accessdate=24 September 2010}}</ref>. === Туризм === Малайзия хөкүмәтенең иҡтисадты күп тармаҡлы итергә тырышыуы туризмды үҫтереүгә иғтибарҙы арттыра. Һөҙөмтәлә туризм сит ил валютаһы инеү буйынса өсөнсө урынға сыға һәм иҡтисадтың 7 % тәшкил итә (2005 йыл)<ref>{{cite news|publisher=Asia Times|accessdate=2008-01-28|url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/GA04Ae05.html|title=Malaysia escapes, but not unscathed|date=January 4, 2005}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080512231727/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/GA04Ae05.html |date=2008-05-12 }}</ref>. 2009 йылда туристар килеү буйынса Малайзия 9-сы урынға сыға. Шул уҡ ваҡытта туризм индустриаль үҫеш арҡаһында зыян күрә, сөнки экология хөртәйә, урмандар кәмей <ref>{{Cite book | last = Heidi | first = Munan | last2 = Yee | first2 = Foo Yuk | title = Malaysia | publisher = Benchmark Books | year = 2001 | pages = 28, 36–37 | url = | doi = | id = | isbn = 0761413510}}</ref>. Илгә туристар милли парктарҙы ҡарар өсөн килә. Малайзия шулай уҡ таҙа пляждары һәм дайвинг өсөн уңайлы урындары күп булыуы менән ылыҡтыра. Заманса, традицион һәм колониаль архитектуралы эре ҡалалары ла ҡыҙыҡлы. == Транспорт == [[Файл:NorthSouth-Expressway.jpg|200px|right|thumb|North-South Expressway — илдең ярымутрау яғындағы төньяҡтан көньяҡҡа һалынған түләүле юл]] Малайзияла юлдар тармаҡлы - 98 721 км автомобиль юлы, уларҙың 80 280 км — ҡаты ҡаплаулы, ә 1 821 км - автострадалар (''expressways'')<ref name="CIA Fact Book">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/my.html |title=Malaysia |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=2010-10-26 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190106012832/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/my.html |date=2019-01-06 }}</ref>. Илдең төп автомагистрале 966 км оҙонлоҡта һәм таиланд сиген Сингапур менән бәйләй. Ярымутрауҙағы юлдар көнсығыштыҡынан яҡшыраҡ. Малайзияла хәрәкәт - һул яҡлы. Малайзия тимер юлдары 1 849 км һәм ярымутрауҙағы ҡалалар араһында бәйләнеш булдыра. Көнсығыш Малайзияла берҙән-бер тимер юл — 134 км - Сабах штатында. Тиер юлдар Сингапур һәм Таиланд системалары менән бәйле. Юғары тиҙлекле тимер юл - 57 км, Куала-Лумпурҙы аэропорт менән бәйләй. Баш ҡалала - еңел рельслы транспорт. Илдә 58 аэропорт. 8 аэропорты халыҡ-ара статуслы. Дәүләт милли авиакомпанияһы — Malaysia Airlines. Иң ҙур порт  — Кланг. == Мәҙәниәте == Малайзия — күп милләтле һәм күп телле ил. Башланғыс мәҙәниәт малайҙар килгәнгә тиклем һәм улар килгәндән һуң барлыҡҡа килгән. Көнсығышта мәҙәниәткә ҡытайҙар һәм һиндтәр ҙур өлөш индергән. Шулай уҡ фарсы,ғәрәп британ йоғонто ярайһы көслө. 1971 йылда хөкүмәт Милли мәҙәниәт сәйәсәте иғлан итә, ул малайзия мәҙәниәте ерле төп халыҡ мәҙәниәтетенә нигеҙләнергә тейеш тип һанай; ул шулай уҡ өлөшләтә башҡаларҙың мәҙәниәте элементтары ла инеүе мөмкин тип белдерә, мәҙәниәттә мөһим урынға Ислам ҡуйыла<ref name="Papers">{{cite web|url=http://www.hbp.usm.my/tourism/Papers/paper_cultural.htm|title=Cultural Tourism Promotion and policy in Malaysia|publisher=School of Housing, Building and Planning|date=22 October 1992|accessdate=6 November 2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/659xmZNqf|archivedate=2012-02-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100529013206/http://www.hbp.usm.my/tourism/Papers/paper_cultural.htm |date=29 May 2010 }}</ref>.<!-- Было объявлено также, что малайский язык должен занимать более важные позиции, нежели другие<ref name="Cinema">{{Cite book | last = Van der Heide | first = William | title = Malaysian cinema, Asian film: border crossings and national cultures | publisher = Amsterdam University Press | year = 2002 | pages = 98–99 | url = https://books.google.com/?id=k3HTdu1HuWQC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false | doi = | id = | isbn = 9053565809}}</ref>.--> Мәҙәниәткә дәүләт тарафынан бындай ҡыҫылыуҙы малай булмаған милләттәрҙең ризаһыҙлығын тыуҙыра, улар үҙ мәҙәниәте ирке сикләнә тип белдерә. Ҡытай һәм һинд Ассоцияцияһы хөкүмәткә мәҙәниәт сәйәсәте демократик түгел тип меморандум ебәрә. === Әҙәбиәт === [[Файл:AbdullahbinAbdulKadir-HikayatAbdullah-1849.jpg|200px|right|thumb|Абдуллаһ бин Абдулҡадир Муншиның китабынан бит (1849); малай телендә джави яҙмаһы ҡулланып яҙылған]] Төбәктә джави яҙмаһы килеп сыҡҡанға тиклем телдән һөйләү ныҡ үҫешкән булған. Ислам менән бергә XV быуатта джави ҙа килеп ингән. Телдән һөйләү традицияларына һинд эпосы ныҡ йоғонто яһаған. Һәр малай солтаны фарсы, ғәрәп тарихнамәләренә нигеҙләнеп, үҙ әҙәби традицияһын булдырған. Китап баҫа башлау мөһим урын тота. Шиғриәт ныҡ үҫешкән булған, уның формалары һәм жанрҙары күп булған. XX быуатта әҙәбиәт социаль үҙгәрештәр тураһында ла яҙа башлай. Иң боронғо әҫәрҙәрҙән — «Малай шәжәрәһе», йәки «Солтандар шәжәрәһе» (''Sulalatus Salatin''), XV быуатта яҙылған булған. «Һаң Туаһ хикәйәте» (''Hikayat Hang Tuah'') шулай уҡ боронғо яҙмаларҙан. Малайзия әҙәбиәтендә ҡулланылған теп телдәр: малай, инглиз һәм ҡытай. 1971 йылда хөкүмәт тәҡдим менән малай телендәге әҙәбиәт «милли әҙәбиәт», күп һанлы икенсе телдәрҙәге әҙәбиәт [[бумипутра]] «региональ әҙәбиәт», башҡалары  әҙәбиәткә өлөшләтә ингән тип һанала. === Сәнғәт === [[Файл:JogetUNISEL.jpg|right|thumb|200px|Джогет, милли малай бейеүе]] [[Файл:Modern Iban Longhouse.JPG|200px|right|thumb|Заманса ибан йорто]] Традицион малайзия сәнғәте башлыса ағасты һырлау, кәрзин үреү һәм көмөш әйберҙәр әҙерләүгә ҡайтып ҡала. Асимметрик формалы малай хәнйәре крис киң билдәле. туҡымаға һүрәт төшөрөү — батик киң таралған. Көнсығышында ағас битлектәр (маскалар) эшләнә. Аҫылташлы көмөш һәм алтын биҙәүестәр эшләү, шулай уҡ балсыҡ һауыттарға биҙәк төшөрөү күп осрай. Сәхнә сәнғәтендә һиндтәр йоғонтоһо көслө. Күп быуаттар күләгә театры (ваянг-кулит) эшләп килә. Ҡурсаҡ тамашалары өсөн ҡурсаҡтарҙы тиренән үҙҙәре ҡулдан эшләгәндәр. Ҡытайҙар аждаһа, юлбарыҫтар тураһында сюжеттар ҡуя (ҡытай яңы йылы). Хәҙерге заман рәссамдары араһында Ибраһим Хуссейн, Саид Таджуддин, Абдул Гафар Бахари, Арис Азиз, Мазлан Нур Алонг, акварелист Абей Зула, карикатурист Россем Сем исемдәре танылған === Архитектура === Архитектураһы күп стилдәр ҡатнашмаһы, традицион һинд һәм ҡытайҙан алып европа колониалистары ҡалдырғанына тиклем бар. Архитектура традициялары төрлө төбәктәрҙә төрлөсә. Төҙөлөштә традицион рәүештә ағас, бамбук һәм япраҡтар ҡулланыла. Көнсығыштың ерле халҡына оҙон йорттар төҙөү (лонгһаустар) һәм бағаналар ҡуйып, һыу өҫтөнә йорт һалыу хас. === Музыка === Традицион музыка һуҡма ҡоралдарҙан тора, иң билдәлеһе генданг тигән ҡорал. Кәм тигәндә 14 төрлө барабан бар. Башҡа коралдарҙан — ребаб (һыҙғыслы), серулинг (флейта төрө) һәм башҡа тынлы ҡоралдар. Көнсығышта гонгтар таралған. Музыка байрамдарҙа һәм төрлө хикәйәттәр һөйләгәндә ҡулланылған. === Аш-һыу === [[Файл:NasiLemak.JPG|200px|right|thumb|''Наси лемак'']] Малайзия кухняһы мультиэтник халыҡлы икәнен күрһәтә<ref name="Eckhardt">{{Cite book | last = Eckhardt | first = Robyn | authorlink = | coauthors = | title = Kuala Lumpur Melaka & Penang | publisher = Lonely Planet | date = | location = | page = 42 | url = https://books.google.com.ph/books?id=mzDloil93f4C&printsec=frontcover&hl=en#v=onepage&q&f=false | doi = | id = | isbn = }}</ref>. Төп йоғонто малай, ҡытай, һинд, тай, ява һәм суматра мәҙәниәтенән килгән, сөнки был ерҙәрҙән ҡасандыр тәмләткестәр (специя) юлы үткән<ref name="Independent">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/life-style/food-and-drink/features/far-eastern-cuisine-fancy-a-malaysian-2104800.html |title=Far Eastern cuisine: Fancy a Malaysian? – Features, Food & Drink |publisher=The Independent |date=2010-10-13 |accessdate=2010-11-03}}</ref>. Күп ризыҡтар ҡатнаш мәҙәниәттән, малайзия ризығына әүерелгән<ref>[http://www.malaysianfood.net/ «Malaysian Food.»] [http://www.malaysianfood.net Malaysianfood.net]. Accessed July 2011.</ref>. Малайзия аш-һыуы Сингапур, Брунея һәм Филиппин кухняһына оҡшаған. Төп урынды дөгө биләй: кокос һөтө ҡушып бешерелгән ''наси лемак'' — уға ҡурылған анчоус, сәтләүек, ҡыяр,ҡаты бешкән йомортҡа, чили боросонан паста ҡушып бирәләр. Ит менән дә бирәләр. Туҡмас икенсе урында тора. Диңгеҙ буйында йәшәгәнлектән, балыҡ, диңгеҙ продукттары күп ҡулланыла. Мосолмандар араһында һыйыр ите хуплана, мосолман булмағандар сусҡа ите лә ашай. === Байрамдар === [[Файл:Sultan Abdul Samad National Day.jpg|right|thumb|200px|Солтан Абдул-Самад бинаһы Куала-Лумпурҙа Бойондороҡһоҙлоҡ көнөнә бағышлап биҙәлгән]] Йыл дауамында малайзиялар күп кенә байрам үткәрә. Берәүҙәре федераль кимәлдә, айырым штаттарҙа. Айырым этник йәки дини байрамдарҙан әһәмиәтлеләре дәүләтеке тип иғлан ителә. Төп байрамдарҙан Бойондороҡһоҙлоҡ көнө (''Хари-Мердека''), 31 августа билдәләнә (1957 йылдан). Икенсе мөһим дәүләт байрамы — Малайзия Көнө, 16 сентябрҙә билдәләнә, 1963 йылда федерация барлыҡҡа килеүенә бәйле. Башҡа милли байрамдарҙан -Хеҙмәт көнө (1 мая), Королдең тыуған көнө. Ислам байрамдары: Ураҙа байрам (''Хари-Райя Пуаса''), Ҡорбан байрам (''Хари-Райя Хаджи'') һәм Мәулид ән-Наби (''Мәулидур-Рәсул'') киң билдәләнә. Ҡытай Яңы йылы, һинд Дивали, Тайпусам һәм башҡа байрамдары үткәрелә. Нәсраниҙар Рождество, Пасха байрам итә. Көнсығыша этник төркөмдәр Уңыш байрамы(''Гавай-Даяк'') үтккәрә. Милләтенә, диненә ҡармай күпселек байрамдарҙы бөтәһе бергә байрам итә. == Киң мәғлүмәт саралары == Электрон киң мәғлүмәт саралары системаһында «Малайзия радио һәм телевидениеһы» дәүләт корпорация(RTM) айырым урында тора. Ул 1946  йылдың 1 апреленән Радиотапшырыуҙар департаменты барлыҡҡа килгәндән эшләй. 1950 йылда инглиз телендәге The Blue Network (ныне - TraXX FM) радиостанцияһын сафҡа индерә. Хәҙер «Малайзия радиоһы»ның 6 дөйөм милли радиостанцияһы - [[Radio Klasik]], [[TraXX FM]], [[Asyik FM]], [[Nasional FM]], [[Ai FM]], [[Minnal FM]], 22 региональ радиостанцияһы бар. 1963 йылдың 15 февраленән с « Малайзия тауышы» радиоһы эшләй, ул сит илдәрәгә 8 телдә (ғәрәп, малай, инглиз, индонезия, ҡытай, бирма, тагаль, тай) тапшырыуҙар алып бара. «Класик Насионал» (Милликлассика) музыкаль радиостанция популяр. Телетапшырыуҙар 1963 йылдың 28 декабренән сыға. Төҫлө 1978 йыл аҙағында күрһәтелә башлай. Станциялар һаны - 131. 1984 йылдың 1 июнендә беренсе шәхси канал асыла. Канал  TV-3 1997 йылдың 31 авгусынан тәүлек әйләнәһенә эшләй, ил халҡының 96 проценты уны ҡарай. 1995 йылдың 1 июлендә «Метровижн» каналы асыла, ул 3,3 млн телетамашасыны хеҙмәтләндерә. Милли информацион агентлыҡ — БЕРНАМА, 1968 йылда ойошторола, ул сит ил информацион агентлыҡтары хәбәрҙәрен тарата. Сингапурҙа, Джакартала, Ханойҙа, Вашингтонда, Лондонда, Дхакта, Мельбурнда, Токиола һәм Делиҙа стрингерҙар тота. Азия һәм Тын океан илдәре информацион агентлыҡтары ойошмаһы (ОАНА)ағзаһы. Малай, инглиз, ҡытай, тамил, япон телендә һәм күп теллле 56 газета, 1 801 периодик баҫма сығарыла (малайском ,инглиз, ҡытай, тамил, япон телдәрендә). 2006 йылдан һәр квартал театр журналы «Пентас» (Сәхнә) сыға. Бик ҡеүәтле газета синдикаттары «Нью Стрейтс Таймс Пресс» (1961), 8 журнал, биш көн һайын сыға торған, дүрт йәкшәмбе гәзите сығара - дөйөм тираж 1,5 млн дана. «Утусан Мелайю (Малайсиа) Берхад» (1938) 10 журнал, ике көндәлек һәм бер йәкшәмбе гәзитен нәшер итә (дөйөм тираж 700 мең дана тирәһе). экземпляров и десять журналов. Башҡа абруйла гәзиттәрҙән: «Стар» - йәкшәмбе номеры «Санди Стар» (тиражы 170 мең), «Наньян Шанбао» (145 мең), «Синчжоу Жибао» (210 мең), «Тамил Несан» (30 мең), «Чжунго Бао» (110 мең). 1974 йылдан Малайзия пресса институты асылған, журналисты унда квалификацияһын күтәрә. == Шулай уҡ ҡара == * Проект:Индонезия/Списки/Список русскоязычных исследователей Малайзии|Список русскоязычных исследователей Малайзии * Ноттингемский университет в Малайзии * Университет Санвей * Авторское право в Малайзии == Иҫкәрмәләр == 2e7r729laxnjzemfrg902xmcf6n8dbp 0 132842 1306507 1273136 2026-09-28T04:36:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306507 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Че́рстин Мари́ Ю́нгстедт''' ({{Lang-sv|Kerstin Mari Jungstedt}}; [[31 октябрь]] [[1962 йыл]], [[Стокгольм]]) — швед яҙыусыһы һәм журналисы. Тәү сиратта киң йәмәғәтселеккә төп геройы Андерс Кнутас стокгольм полиция комиссары булған детективтар авторы булараҡ билдәле. Швецияла иң бай һәм иң уңышлы әҙәбиәтселәрҙең береһе<ref name="aft">[http://www.aftonbladet.se/nojesbladet/article15580344.ab «Mari Jungstedt skiljer sig — och räddar miljonerna»] // [//ru.wikipedia.org/wiki/Aftonbladet Aftonbladet]</ref>. == Тормошо һәм ижады == Мари Юнгстедт 1962 йылдың 31 октябрендә Стокгольмда тыуған<ref name="folk">[http://www.ratsit.se/BC/SearchSimple.aspx?Who=kerstin+jungstedt Folkbokföringsdata.] Ratsit.se. Проверено 28.10.2015</ref>. Эва исемле өлкән апаһы һәм Бу исемле ағаһы бар. Мари Уппландс-Бру стокгольм коммунаһында үҫкән. Атаһы алкоголик була, 1972 йылда әсәһе уның менән айырылыша һәм өс балаһы менән Кунгсенген, Викшё и Шелбюҙа йәшәй. Ғаилә ярлы йәшәй. Мәктәпте тамамлағас, Мари тәүҙә Уппса университетитында иҡтисадты өйрәнә, һуңынан педагогия институтына уҡырға инә. Институтты тамамаламай, Стокгольмда һәм Уппсала гид һөнәренә эйә була. [[Инглиз теле|инглиз]], [[Испан теле|испан тел]]әрен үҙләштерә. Швецияла, Норвегияла, Данияла, Финляндияла һәм Советтар Союзында латиноамерикан туристары өсөн уҡытыусы һәм экскурсовод булып эшләй. Ике йылдан ашыу АҠШ-ла йәшәй. Күпмелер ваҡыт модель булып эшләгәндән һуң, джаз-клубына официант булып эшкә урынлаша. [[Гавай (штат)|Гавай]]ҙа Мауиҙа — ярты йыл, һуңынан [[Флорида]] һәм [[Калифорния]] штаттарында, ә иң оҙағы — [[Нью-Йорк]]та йәшәй. Бер аҙ ваҡыт [[Франция]]ла һәм [[Мадейра]]ла йәшәй. Унда плантацияларҙа виноград йыйыусыһы һәм күсемһеҙ милек буйынса сауҙа агенты булып эшләй<ref name="Om">[http://www.marijungstedt.se/sv/Om-Mari/Mot-Mari/ Сайт Мари Юнгстедт. «Möt Mari»/ Проверено 28.10.2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150914183732/http://www.marijungstedt.se/sv/Om-Mari/Mot-Mari/ |date=2015-09-14 }}{{Ref-sv}}(швед.)</ref>. 1990—1993 йылдарҙа Мари Юнгстедт Сундсваллдә Юғары журналистика мәктәбендә уҡый. Унда журналист Сеннет Никлассон менән таныша һәм 1998 йылда уға кейәүгә сыға. Уларҙың ике баланы — Ребекка Мари Юнгстедт (1992 йыл) һәм Себастьян Сеннет Юнгстедт (1993 йыл) бар. 2012 йылдың октябрендә Мари Юнгстедт һәм Сеннет Никлассон айырылыша. 1993 йылда Мари Швед радиоһына журналист булып, шулай уҡ Швед телевидениеһында «Көн ауазы» рубрикаһын ({{Lang-sv|Dagens Eko}}) һәм «АБС-нютт» төбәк яңылыҡтар программаһын алып бара^{[[:sv:ABC (TV-program)|шв.]]}<ref name="om">[http://www.marijungstedt.se/sv/Om-Mari/ «Om Mari».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130507131517/http://www.marijungstedt.se/sv/Om-Mari/%7Cdate%3D2013-05-07. |date=2013-05-07 }} [https://web.archive.org/web/20130507131517/http://www.marijungstedt.se/sv/Om-Mari/%7Cdate%3D2013-05-07. Marijungstedt.se.] Проверено 28.10.2015</ref>. Ул шулай уҡ TV4 швед каналында Förkväll программаһында эшләй<ref>[http://sverigesradio.se/sida/avsnitt/85658?programid=2071 «Mari Jungstedt».] [https://web.archive.org/web/20140705172319/http://sverigesradio.se/sida/avsnitt/85658?programid=2071|date=2014-07-05}} Sverigeradio.se, 2008-12-29. Läst 3 juli 2013.]</ref>. 2003 йылда яҙыусы булараҡ «Күренмәҫ» романы (2011 йылда рус теленә тәржемә ителә) менән дебют яһай. Романда Готланд утрауында серия ултереүҙәр тураһынла һүҙ бара<ref>[http://www.itogi.ru/arts-kniga/2011/28/167305.html Убить по-шведски] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222152330/http://www.itogi.ru/arts-kniga/2011/28/167305.html |date=2015-12-22 }} // [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B8_(%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB) Журнал Итоги] № 28 / 787 (11.07.11)</ref>. Артабанғы китаптарында шул уҡ персонаждар — урындағы полиция комиссары Андерс Кнута һәм журналист Юхан Берг урын алған. Башлыса ваҡиға Стокгольмда һәм Готландта бара. Ошо уҡ йылда Мари Юнгстедт ирекле яҙыусы булараҡ эшләй башлай. Мари Юнгстедттың детектив романдары һәм повестары Швецияла һәм уның сиктәренән тыш ҙур уңышҡа өлгәшә. Улар ун ете телгә тәржемә ителеп, егерме ике илдә сыға. 2013 йылда Мари Юнгстедт китаптарының дөйөм баҫма тиражы 2,7 миллион данаға барып етә<ref>[http://www.albertbonniersforlag.se/forfattare/j/mari-jungstedt/ «Mari Jungstedt».] Albertbonniersforlag.se. Проверено 28.10.2015.</ref>. 2005 йылда Сеннет Никлассон һәм Мари Юнгстедт Nextpage AB фирмаһын ойоштора. Фирма нәшриәт эштәре менән бәйле эшмәкәрлеген тормошҡа ашыра, яҙыусылар һәм журналистарҙың йәмәғәтселек менән осрашыуҙарын ойоштора<ref>[http://www.allabolag.se/5566942362/Next_Page_AB Сайт allabolag.se. Проверено 28.10.2015]</ref>. Был фирма уларҙың айырылышыуынан һуң Мари Юнгстедтдың милегенә күсә. Мари хеҙмәткәрҙәре составына Ребекка Мари Юнгстедт һәм Себастьян Сеннет Юнгстедт инә<ref>[http://www.allabolag.se/5566942362/befattningar Сайт allabolag.se. Проверено 28.10.2015]</ref>. 2006—2007 йылдарҙа Германияла Мари Юнгстедттың криминаль романдары нигеҙендә дүрт фильмдан торған «Инспектор һәм диңгеҙ» исемле серия төшөрөлә ({{Lang-de|Der Kommissar und das Meer}}, {{Lang-sv|Kommissarien och havet}})<ref>[http://www.кинопоиск.рф/film/585099/ Der Kommissar und das Meer (сериал 2007 — …)]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на сайте [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BA Кинопоиск]</ref><ref>Kiderud, Jenny (2009-08-24): [http://www.gotland.net/sv/att-gora/svensk-tv-premiar-tyska-jungstedt-filmatiseringar «Svensk tv-premiär för tyska Jungstedt-filmatiseringar».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304132337/http://www.gotland.net/sv/att-gora/svensk-tv-premiar-tyska-jungstedt-filmatiseringar |date=2016-03-04 }} Gotland.net. Проверено 28.10.2015</ref><ref>[http://www.dn.se/dnbok/mari-jungstedt-deckare-blir-tysk-film/ «Mari Jungstedt-deckare blir tysk film»]. DN.se, 2006-06-29. Проверено 28.10.2015</ref>. Телевидение өсөн яраҡлаштырылған версияһы 13 эпизодтан тора<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0826960/combined «Kommissarien och havet»] IMDb.com. Проверено 28.10.2015</ref>. 2012 йыл аҙағында Гран-Канарияла Мари Юнгстедт норвегия яҙыусыһы Рубен Элиассен менән таныша. 2014 йылдың йәйендә уға кейәүгә сыға. Ошо уҡ йылда уларҙы бергә яҙған «Ҡараңғы күк йөҙө» исемле китабы сыға. Ғаилә Стокгольм ҡалаһында һәм [[Канар|Канар утрауҙарында]] йәшәй. == Библиография == === Комиссар Андерс Кнутас === * Jungstedt, Mari (2003). ''Ден du inte ser. ''Stockholm: Bonnier. Libris 8928042. ISBN 91-0-058157-7 * Jungstedt, Mari (2004). ''I natt denna stilla. ''Stockholm: Bonnier. Libris 9411260. ISBN 91-0-010439-6 * Jungstedt, Mari (2005). ''Ден kretsen inre. ''Stockholm: Bonnier. Libris 9863928. ISBN 91-0-010698-4 * Jungstedt, Mari (2006). ''Ден dandyn döende. ''Stockholm: Bonnier. Libris 10136275. ISBN 91-0-011111-2 * Jungstedt, Mari (2007). ''I sommartid denna ljuva. ''Stockholm: Bonnier. Libris 10415143. ISBN 978-91-0-011333-9 * Jungstedt, Mari (2008). ''Ден ängeln mörka. ''Stockholm: Bonnier. Libris 10660580. ISBN 978-91-0-011821-1 * Jungstedt, Mari (2009). ''Ден tystnaden dubbla. ''Stockholm: Bonnier. Libris 11287181. ISBN 978-91-0-012260-7 * Jungstedt, Mari (2010). ''Ден leken farliga. ''Stockholm: Bonnier. Libris 11737707. ISBN 978-91-0-012439-7 * Jungstedt, Mari (2011). ''Offret fjärde Det: [kriminalroman]. Stockholm: Albert Bonnier. Libris 12077070. ISBN 978-91-0-012582-0'' * Jungstedt, Mari (2012). ''Ден akten sista: [kriminalroman]. ''Stockholm: Bonnier. Libris 12504666. ISBN 9789100127671 * Jungstedt, Mari (2013). ''Du ensam går inte: [kriminalroman]. ''Stockholm: Bonnier. Libris 13818359. ISBN 9789100134334 * Jungstedt, Mari (2014). ''Ден älskar man. ''Stockholm: Bonnier. Libris 14978798. ISBN 9789100138998 === «Гран-Канарий» детектив серияһы === * Jungstedt, Mari; Eliassen Ruben (2014). ''Mörkare En himmel''. Serie ISBN 9789100142247 == Тәржемәләр == === Донъяла === * {{Ref-da}}(дан.): Дания (6 китап, 2007-) * {{Ref-en}}(инг.): Бөйөк британия (6, 2007-) / АҠШ/Канада (4) * {{Ref-et}}(эст.): Эстония (2013-) * {{Ref-fi}}(фин.): Финляндия (7, 2006-) * {{Fr icon}}(фр.): Франция (3, 2007-) * {{Ref-el}}(грек): Греция * (итал.): Италия (2, 2011-) * (каталан.): Испания (5, 2009-) * {{Ref-nl}}(нид.): Нидерланд (7) * (норва.): Норвегия (5) * {{Ref-pl}}(пол.): Польша (7) * {{Ref-pt}}(порт.): Бразилия (1) / Португалия (1, 2010) * {{Ref-es}}(исп.): Испания(6) * {{Ref-cs}}(чех.): Чехия (1, 2012) * {{Ref-de}}(нем.): Чехия (6) * {{Ref-uk}}(укр.): Украина (1, 2015) === Рус телендә === * Күренмәҫ / Мари Юнгстедт; [Ю. Колесованың швед тел. тәр.]. — Санкт-Петербург : Азбука, 2011. — 282 с. — (Скандинав детективы). — ISBN 978-5-389-02332-1 * Әйтелмәгән / Мари Юнгстедт; [Наталияның швед тел. тәр. Пресс]. — Санкт-Петербург : Азбука, 2011. — 284 с. — (Скандинав детективы). — ISBN 978-5-389-02335-2 * Билдәһеҙ / Мари Юнгстедт; [Юлия Смирновоаның швед тел. тәр.]. — Санкт-Петербург : Азбука, 2012. — 283 с. — (Скандинав детективы). — ISBN 978-5-389-02466-3 == Экранлаштырыу == * 2007 — ''Den du inte ser'' * 2007 — ''I stilla denna natt'' * 2007 — ''Den kretsen inre'' * 2007 — ''I ljuva denna sommartid'' == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20071102155845/http://www.marijungstedt.se/ Marie Jungstedt] * [https://archive.is/20130418201458/http://www.jungstedtsgotland.se/ Mari Jungstedts Gotland] * [http://www.albertbonniersforlag.se/forfattare/j/mari-jungstedt Författarpresentation på Albert Bonniers förlag]{{Ref-sv}}(швед.) * [http://www.кинопоиск.рф/name/2213046/ Мари Юнгстедт]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на сайте Кинопоиск * [http://www.itogi.ru/arts-kniga/2011/28/167305.html Убить по-шведски] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222152330/http://www.itogi.ru/arts-kniga/2011/28/167305.html |date=2015-12-22 }} // Журнал Итоги № 28 / 787 (11.07.11) [[Категория:Детектив яҙыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:31 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1962 йылда тыуғандар]] [[Категория:Стокгольмдә тыуғандар]] cfafdjioi1lwbirg4z0qumpafl4kcto 0 135099 1306477 1288621 2026-09-27T13:25:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306477 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Истанбул Сапфиры''' йәки '''Istanbul Sapphire''' — [[Үтә бейек йорттар|үтә бейек бина]], [[2016 йыл]]ға ҡарата [[Истанбул]]да һәм [[Төркиә]]лә иң бейек бина, ҡала үҙәгендәге Левент эш районында, Büyükdere Avenue урамында урынлашҡан. Istanbul Sapphire [[2010 йыл]]да төҙөлөп бөтә, шул заманда бейеклеге буйынса Европалағы дүртенсе урынды биләгән бина була. Беренсе экологик үтә бейек бина. Истанбул Сапфирының ер өҫтөндә 54 ҡаты бар, бейеклеге 238 метр, шпилен дә ҡушып һанағанда — 261 метр. Шпиль биҙәлеш өлөшө булып тора, ә радио антеннаһы түгел. Ҡоролма Tabanlıoğlu Architects тарафынан сауҙа үҙәге һәм күп функциялы проект резиденцияһы итеп төҙөлгән<ref name="Emporis">{{Cite web|url=http://www.emporis.com/buildings/285917/sapphire-tower-istanbul-turkey|title=Sapphire Tower, Istanbul {{!}} 285917 {{!}} EMPORIS|author=Emporis GmbH|publisher=www.emporis.com|accessdate=2016-12-12}}</ref>. == Урынлашыуы == Бина Босфор күпере менән Солтан Мәхмәт Фәтих күпере аша үткән төп трассалар — Е80 Европа маршруты<ref>{{Cite web|title=Путь от Istanbul Sapphire к ближайшему участку E80 на Google Maps|url=https://www.google.com/maps/dir/41.1000997,29.0057077/Emniyetevleri,+Istanbul+Sapphire,+Eski+B%C3%BCy%C3%BCkdere+Cd.+No:1,+34415+Levent%2FKa%C4%9F%C4%B1thane%2F%C4%B0stanbul,+%D0%A2%D1%83%D1%80%D1%86%D0%B8%D1%8F/@41.0935831,28.9983384,14.97z/data=!4m8!4m7!1m0!1m5!1m1!1s0x14cab656959aaab3:0xcd5af23576166da6!2m2!1d29.0064544!2d41.0850829?hl=ru|work=Google Maps}}</ref> һәм Otoyol 1<ref>{{Cite web|title=Путь от Istanbul Sapphire к ближайшему участку трассы Otoyol 1|url=https://www.google.com/maps/dir/Emniyetevleri,+Istanbul+Sapphire,+Eski+B%C3%BCy%C3%BCkdere+Cd.+No:1,+34415+Levent%2FKa%C4%9F%C4%B1thane%2F%C4%B0stanbul,+%D0%A2%D1%83%D1%80%D1%86%D0%B8%D1%8F/41.0663501,29.012846/@41.0729584,29.001471,14.5z/data=!4m8!4m7!1m5!1m1!1s0x14cab656959aaab3:0xcd5af23576166da6!2m2!1d29.0064544!2d41.0850829!1m0?hl=ru|work=Google Maps}}</ref> тирәһендә урынлашҡан. Бинанан метрополитендың дүртенсе станцияһына тура сығып була, ишеге — өсөнсө цоколь ҡатында. Бина торған ''Büyükdere Avenue ''Истанбул үҙәгенең төп урамдары иҫәбенә инә. <gallery widths="200" mode="packed-overlay"> File:Modern Istanbul skyline.jpg|Босфор боғаҙынан Левент күренеше. Istanbul Sapphire панораманың һул яғында. File:Ido2.JPG|Катамаран Сибус Босфорҙа, ерлектә — Левент һәм үтә бейек биналар. Istanbul Sapphire — һулдан беренсе. File:Istanbul Levent skyline.jpg|Босфорҙың Азия яғындағы Һәдивә һарайы баҡсаһынан Левент күренеше. Istanbul Sapphire — уңдан беренсе. </gallery> == Архитектураһы == [[Файл:İstanbul_view_from_İstanbul_Sapphire_observation_deck_Aug_2014,_p9.JPG|мини|260x260пкс|Истанбул Сапфирының күҙәтеү майҙансығынан Левент районына асылған күренеш]] [[Файл:Aufzug_Sapphire_Tower_Istanbul.jpg|мини|260x260пкс|Истанбул Сапфирының лифт дисплейы]] Истанбул Сапфиры Tabanlıoğlu Architects тарафынан юғары технологиялы структура итеп эшләнгән, ул 64 ҡаттан тора (54 ер өҫтө һәм 10 ер аҫты ҡаты), ҙур парковка, «Sapphire Çarşı» сауҙа үҙәге, гольф майҙаны, бассейн, ресторандар урынлашҡан, бинаның 47 ҡаты торлаҡ ителгән, бөтәһе 187 фатир бар<ref>{{Cite news|title=Istanbul Sapphire / Tabanlioglu Architects|url=http://www.archdaily.com/141615/istanbul-sapphire-tabanlioglu-architects|work=ArchDaily|date=2011-06-10|accessdate=2016-12-13|language=en-US}}</ref>. Өс ҡат һайын баҡсалар урынлашҡан махсус ҡаттары бар<ref name="autogenerated1">[http://www.emporis.com/buildings/285917/sapphire-tower-istanbul-turkey Emporis: Istanbul Sapphire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221163632/https://www.emporis.com/buildings/285917/sapphire-tower-istanbul-turkey |date=2016-12-21 }}</ref>. Баҡсалар компания хакимиәте етәкселегендә тәрбиәләнеп-ҡаралып тора. Sapphire — Төркиәләге тәүге экологик бина, махсус ике быяла снаряд аша тыштан тәбиғи һауа инә. Шул сәбәпле һауа торошоноң уңайһыҙлыҡтары һәм тышҡы тауыштар ҡамасауламай. Ҡояш яҡтыһы һәм [[Ультрафиолет нурланыш|ультрафиолет нурҙар]] махсус пәрҙәләр системаһы менән көйләнә. Уларға автоматик рәүештә компьютер аша идара ителә. [[2011 йыл]]дың мартында 236 метр бейеклектә күҙәтеү майҙансығы асыла<ref>{{Cite web|title=Сапфир Стамбула - İstanbul Sapphire (Бешикташ)|url=http://stambul4you.ru/2011/10/around-stambul-besiktas-istanbul-sapphire/|publisher=stambul4you.ru|accessdate=2016-12-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180415191344/http://stambul4you.ru/2011/10/around-stambul-besiktas-istanbul-sapphire/ |date=2018-04-15 }}</ref>. == Төҙөлөш эштәре == Проект буйынса төҙөлөш [[2006 йыл]]да башлана һәм [[2010 йыл]]да тамамлана. [[2011 йыл]]дың [[4 март]]ында рәсми асыу тантанаһы була<ref name="emlakhaberleri">[http://www.emlakhaberleri.com/sapphire-haberleri/istanbul-sapphire-residence-4-mart-cuma-gunu-aciliyor.html Emlak Haberleri: «Istanbul Sapphire 4 Mart’ta açılıyor»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308065101/http://www.emlakhaberleri.com/sapphire-haberleri/istanbul-sapphire-residence-4-mart-cuma-gunu-aciliyor.html |date=2011-03-08 }}</ref>. Проект 11 339 м² майҙанда төҙөлгән, ҡоролманың дөйөм майҙаны — 157 800 м², шул иҫәптән 35 000 м² — сауҙа үҙәгенең майҙаны. Проектты эшләүҙә һәм төҙөлөштә ҡатнашҡан компаниялар: * Kiler GYO (төҙөүсе инвестор) * Güney Turizm (Mustafa Tatlıcı, участканың хужаһы) * Biskon Yapı (төҙөлөш компанияһы, Kiler GYO бүлендеге) * Demsar İnşaat (субподрядсы) * Tabanlıoğlu Architects (архитектура-проект фирмаһы) * Ruscheweyh Consult GmbH (биналарға ел баҫымын анализлаусы консалтинг фирмаһы) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.istanbulsapphire.com/ Istanbul Sapphire (официальный сайт)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090818205249/http://www.istanbulsapphire.com/ |date=2009-08-18 }} * [http://bilder-hamburg.info/index.php/Istanbul/Istanbul-Sapphire Фотографии Istanbul Sapphire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180415191229/http://bilder-hamburg.info/index.php/Istanbul/Istanbul-Sapphire |date=2018-04-15 }} [[Категория:250 метрҙан 299 метрға тиклем үтә бейек йорттар]] dsw0rwpbge7v5v6m8tneal84rb518q0 0 135549 1306487 866517 2026-09-27T14:30:49Z Айсар 10823 орфография 1306487 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Башҡорт АССР-ының халыҡ сәсәне]] tqp25jqaajdvdzrv2nald601auebb8t 0 146672 1306488 866447 2026-09-27T14:32:48Z Айсар 10823 орфография 1306488 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Башҡорт АССР-ының халыҡ сәсәне]] tqp25jqaajdvdzrv2nald601auebb8t 0 159434 1306509 1301022 2026-09-28T05:29:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306509 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Менчинская Наталья Александровна''' ([[1905 йыл|1905]]—[[1984 йыл|1984]]) — совет ғалим-психологы, [[Фән докторы|педагогия фәндәре докторы]] (1952), профессор, СССР Педагогия фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (1968). Үҫеш һәм педагогик психология өлкәһендә белгес, СССР-ҙа уҡытыу психологияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 100-ҙән ашыу фәнни эш авторы. == Биографияһы == 1905 йылдың 15 ғинуарында Ялтала земство табибы ғаиләһендә тыуған. 1927 йылда Ҡырым педагогия институтын (хәҙер В. И. Вернадский исемендәге милли Таврия университеты) тамамлай һәм 2-се Мәскәү дәүләт университеты эргәһендәге ғилми педагогика институты аспирантураһында уҡыуын дауам итә (1930 йылдан), унда совет психологы Л. С. Выготский етәкселегендә уҡыусыларҙа арифметик ғәмәл үҫеше проблемалары буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Аспирантураны тамамлағандан һуң, 1930 йылдан, Урал индустриаль-педагогия институтында (хәҙер [[Урал дәүләт педагогия университеты]]) уҡыта. 1932 йылдан Наталья Менчинская [[Мәскәү]]ҙә РСФСР Педагогия фәндәре академияһының Психология институтында (хәҙер Рәсәй Фәндәр академияһының Психология институты) эшләй, уҡыусының уҡыу һәм аҡыл үҫеше психологияһы лабораторияһы мөдире була (1937—1981). 1952 йылда «Психология обучения арифметике» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, 1955 йылда ул айырым дәреслек булып баҫып сығарыла.<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01005893188 Психология обучения арифметике / Н. А. Менчинская, д-р пед. наук; Акад. пед. наук РСФСР. Ин-т психологии. — Москва : Учпедгиз, 1955.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513131811/https://search.rsl.ru/ru/record/01005893188 |date=2021-05-13 }}</ref> 1955—1965 йылдарҙа институттың фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары һәм ғилми секретары була.<ref>[http://pedagogic.ru/pedenc/item/f00/s01/e0001469/index.shtml МЕНЧИНСКАЯ Наталия Александровна]</ref> Мәскәүҙә 1984 йылдың 6 июлендә вафат була. Мәскәүҙә Ваганьковский зыяратында ерләнгән.<ref>[http://bozaboza.ru/people/menchinskaya-natalya-aleksandrovna-1905-1984/ Менчинская Наталья Александровна]</ref> == Хеҙмәттәре == Н. А. Менчинскаяның тикшеренеүҙәре баланың психикаһы үҫеше һәм уҡыу психологияһының мөһим проблемалары менән бәйле була. Уның өс монографияһы педагогия фәндәре академияһының премияларына лайыҡ була. Ғалимдың төп баҫмалары: * «Психология обучения арифметике» (1955); * «Психология усвоения знаний в школе» (в соавторстве с Д.&amp;nbsp;Н.&amp;nbsp;Богоявленским, 1959); * «Вопросы методики и психологии обучения арифметике в начальных классах» (в соавторстве с М.&amp;nbsp;И.&amp;nbsp;Моро, 1965); * «Вопросы умственного развития ребёнка» (1970); * «Психологические проблемы активности личности в обучении» (1971); * «Психологические проблемы неуспеваемости школьников» (1971). == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Идиографический подход == Сығанаҡтар == * Краткий психологический словарь. Ростов-на-Дону: «ФЕНИКС». Л. А. Карпенко, А. В. Петровский, М. Г. Ярошевский. 1998. * Большой психологический словарь. Москва: «Прайм-ЕВРОЗНАК». Под ред. Б. Г. Мещерякова, акад. В. П. Зинченко. 2003. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://mark.ugtu.net/Files/%D0%9E%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0/%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%20%D0%B2%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%82/%D0%9D.%D0%90.%20%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20-%20%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%20%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B8%20%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F.pdf Наталья Александровна Менчинская] * [http://infonarod.ru/info/menchinskaya-natalya-aleksandrovna-15011905-yalta-6071984-otechestvennyy-psiholog-specialist-v Наталья Александровна Менчинская] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219181000/http://infonarod.ru/info/menchinskaya-natalya-aleksandrovna-15011905-yalta-6071984-otechestvennyy-psiholog-specialist-v |date=2020-02-19 }} * [https://web.archive.org/web/20200220041354/http://www.hrono.info/biograf/bio_m/menchinskajana.php Наталья Александровна Менчинская] [[Категория:Педагогия фәндәре докторҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1984 йылда вафат булғандар]] [[Категория:6 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:1905 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 ғинуарҙа тыуғандар]] g18g0uh4vo8ob2p92odbj9c2v93cewm 0 175029 1306527 1291903 2026-09-28T11:22:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306527 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Фатма Наҙлы Эджевит''' ([[4 ғинуар]] [[1900 йыл]] — [[14 август]] [[1985 йыл]]; [[Төркиә]]) — педагог һәм рәссам-реалист. Төркиә премьер-министры Бюлент Эджевиттың әсәһе. == Йәшлеге == Фатма Наҙлы 1900 йылдың 4 ғинуарында шул саҡта [[Ғосман империяһы]]ның баш ҡалаһы [[Истанбул]]да тыуған<ref>[https://www.tarihtebugun.org/23286-4-ocak-1900_Nazli_Ecevit_Dogum_Tarihi.html Nazlı Ecevit Doğum Tarihi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200202120543/https://www.tarihtebugun.org/23286-4-ocak-1900_Nazli_Ecevit_Dogum_Tarihi.html |date=2020-02-02 }}</ref>. Атаһы яғынан ата-бабалары хәрби булған, атаһы — Әмин Саргут полковник, ә әсәһе яғынан олатаһы Кират Паша — Ғосман солтаны ярҙамсыһы<ref name="turkipa">[http://www.turkishpaintings.com/index.php?p=37&l=1&modPainters_artistDetailID=598 Nazlı Ecevit]</ref>. 1915 йылда ҡыҙҙар өсөн Шапа педагогия мәктәбен тамамлағандан һуң, беренсе төрөк рәссам ҡатын-ҡыҙы [[Миһри Мүшфик Ханым]] кәңәше буйынса һынлы сәнғәт менән шөғөлләнергә ҡарар итә. 1915—1922 йылдарҙа ҡыҙҙар өсөн Нәфис сәнғәт мәктәбендә уҡый<ref>[https://web.archive.org/web/20190509043040/http://arsizsanat.com/turk-kadininin-ilk-sanat-okulu-inas-sanayi-i-nefise-mektebi/ Türk Kadınının İlk Sanat Okulu: İnas Sanayi-i Nefise Mektebi]</ref> Сәнғәт мәктәбе өсөн сығарылыш имтихандары төрөк бойондороҡһоҙлоғо һуғышы арҡаһында ғәмәлдән сығарылғанға күрә, ул уҡытыусы сертификатын ала<ref name="hakkinda">[https://web.archive.org/web/20180815232819/http://www.filozof.net/Turkce/edebiyat/edebi-sahsiyetler-kisilikler-biyografileri/44324-nazli-ecevit-kimdir-hayati-eserleri-hakkinda-bilgi.html Nazlı Ecevit Kimdir, Hayatı, Eserleri, Hakkında Bilgi]</ref>. Наҙлы ҡыҙҙар өсөн Бешикташ урта мәктәбендә рәсем уҡытыусыһы булып эшләй башлай. Артабан ата-әсәһенә эйәреп, Кастамон һәм [[Кесе Азия]]ға китә һәм 25 йылға рәссам карьераһын туҡтата. Тәүҙә ул Кастамонда, шунан — Болуҙа һәм [[Измит]]та уҡыта. [[1924 йыл]]да кейәүгә сыға һәм [[Анкара]]ға күсенә<ref name="hakkinda"/>. Бер йылдан Бюлент исемле ул таба, ул артабан сәйәси партияның лидеры була, һуңынан тағы дүрт тапҡыр Төркиәнең премьер-министры була. Эджевит уҡытыусыларҙың музыка мәктәбендә рәсем уҡытыусыһы булып эшләй, артабан был мәктәп Хасеттепе Университетының Анкара дәүләт консерваторияһы булып китә. Бынан тыш, ул Истанбулда юғары мәктәптә уҡыта. Уҡытыусы карьераһы 19 йыл дауам итә. == Ижади эшмәкәрлеге == Эджевит һынлы сәнғәткә 1947 йылда ҡайта<ref name="hakkinda"/>. Студент йылдарында уҡ үҙ эштәрен Галатаһарайҙа күргәҙмәгә ҡуя һәм 1947 йылдан һуң тағы ла күргәҙмәләргә ҡуя башлай. Шулай уҡ уның шәхси күргәҙмәләрен дә үткәрә. Уның эштәре реализм һәм импрессионизм стилдәренең симбиозынан ғибәрәт: Наҙлы «Нәфис сәнғәттәр берләшмәһе» йоғонтоһон кисерә, шулай уҡ күпмелер ваҡыт уның рәйесе булып тора. Уның стиле 1930 йылдарҙағы төрөк рәссамдарының стилен хәтерләтә. Уның художество зауығы иҫ киткес була. 1947 йылдан һуң башлыса ул пейзаж картиналарында импрессионизм стиленең йомшаҡ һәм матур хистәрен донъяга объектив реалистик ҡараштар менән берләштереп, пейзаждар һәм натюрморттар яҙа. Уның импрессионизмы Төркиәнең хәрби рәссамдары традицияларына нигеҙләнгән. 1948 йылдан 1975 йылға тиклем Эджевит үҙ эштәрен сәнғәттәрҙең һәм скульптураларҙың Дәүләт күргәҙмәһенә ҡуя. Ул май, акварель, күмер һәм аҡбур менән эшләй. 1975 йылда, 75 йәшендә, Истанбул археология музейы дирекцияһының миҙалына лайыҡ була<ref name="turkipa"/>. === Билдәле әҫәрҙәре === 2000 йылдың апрелендә Истанбулда үткән аукционда Наҙлы Эджевиттың «Бебек» картинаһы коллекционерға шул саҡтағы аҡса менән 12 миллиард төрөк лираһына һатыла.<ref>{{Cite web|url=https://www.hurriyet.com.tr/amp/gundem/nazli-ecevitin-tablosuna-12-milyar-39146764|title=Nazlı Ecevit'in tablosuna 12 milyar - Gündem|publisher=www.hurriyet.com.tr|accessdate=2020-04-04}}</ref> 2003 йылда шул ваҡытта Төркиәнең премьер-министры [[Рәжәп Тайип Эрдоған]], премьер вазифаһын башҡарып һәм интерьерын яңыртып, уның «Саладжак» эшен резиденцияһы холлына элергә һорай<ref>{{Cite web|url=https://www.tgrthaber.com.tr//haber/133312.html|title=Ecevit'in annesi Nazlı Ecevit'in tablosu Başbakanlık makamına asıldı|publisher=tgrthaber.com.tr|lang=tr|accessdate=2020-04-04}}</ref> == Вафаты == 1985 йылдың июнендә сәләмәтлеге менән проблемалары арҡаһында Эджевитты Истанбулда дауаханаға һалалар<ref>[https://www.hurriyet.com.tr/amp/gundem/nazli-ecevitin-tablosuna-12-milyar-39146764 Nazlı Ecevit’in tablosuna 12 milyar]</ref>. Һуңынан уның улы Бюлент Эджевит йәшәгән [[Анкара]]ға күсерәләр. 1985 йылдың 14 авгусында Хаджеттепе Университетының дауаханаһында 85 йәшендә вафат була. Анкараның Джебеджи Асри зыяратында ерләнгән<ref>[https://www.tgrthaber.com.tr/haber/133312.html Ecevit’in annesi Nazlı Ecevit’in tablosu Başbakanlık makamına asıldı] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190814141701/https://www.tgrthaber.com.tr/haber/133312.html |date=2019-08-14 }}</ref><ref>[http://arsiv.ntv.com.tr/news/8958.asp Nazlı Ecevit’in iki tablosuna 19.5 milyar]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == # [https://web.archive.org/web/20190814144015/https://www.kulturportali.gov.tr/portal/fatma-nazli-ecevit Эджевит төркиә республикаһы мәҙәниәт назл порталы] # [http://www.artnet.com/artists/nazli-ecevit/ Ҡайһы бер эштәрҙе һатып аукцион] [[Категория:Анкарала вафат булғандар]] [[Категория:1985 йылда вафат булғандар]] [[Категория:14 августа вафат булғандар]] [[Категория:Истанбулда тыуғандар]] [[Категория:1900 йылда тыуғандар]] [[Категория:4 ғинуарҙа тыуғандар]] fcrefhjud9frow1ewyygeuks1mon6vj 1306528 1306527 2026-09-28T11:22:53Z KiranBOT 44757 URL-адрестарҙан AMP күҙәтеүен юйҙыҡ ([[:m:User:KiranBOT/AMP|тулыраҡ мәғлүмәт]]) ([[User talk:Usernamekiran|хата тураһында хәбәр]]) v3.1.1s 1306528 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Фатма Наҙлы Эджевит''' ([[4 ғинуар]] [[1900 йыл]] — [[14 август]] [[1985 йыл]]; [[Төркиә]]) — педагог һәм рәссам-реалист. Төркиә премьер-министры Бюлент Эджевиттың әсәһе. == Йәшлеге == Фатма Наҙлы 1900 йылдың 4 ғинуарында шул саҡта [[Ғосман империяһы]]ның баш ҡалаһы [[Истанбул]]да тыуған<ref>[https://www.tarihtebugun.org/23286-4-ocak-1900_Nazli_Ecevit_Dogum_Tarihi.html Nazlı Ecevit Doğum Tarihi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200202120543/https://www.tarihtebugun.org/23286-4-ocak-1900_Nazli_Ecevit_Dogum_Tarihi.html |date=2020-02-02 }}</ref>. Атаһы яғынан ата-бабалары хәрби булған, атаһы — Әмин Саргут полковник, ә әсәһе яғынан олатаһы Кират Паша — Ғосман солтаны ярҙамсыһы<ref name="turkipa">[http://www.turkishpaintings.com/index.php?p=37&l=1&modPainters_artistDetailID=598 Nazlı Ecevit]</ref>. 1915 йылда ҡыҙҙар өсөн Шапа педагогия мәктәбен тамамлағандан һуң, беренсе төрөк рәссам ҡатын-ҡыҙы [[Миһри Мүшфик Ханым]] кәңәше буйынса һынлы сәнғәт менән шөғөлләнергә ҡарар итә. 1915—1922 йылдарҙа ҡыҙҙар өсөн Нәфис сәнғәт мәктәбендә уҡый<ref>[https://web.archive.org/web/20190509043040/http://arsizsanat.com/turk-kadininin-ilk-sanat-okulu-inas-sanayi-i-nefise-mektebi/ Türk Kadınının İlk Sanat Okulu: İnas Sanayi-i Nefise Mektebi]</ref> Сәнғәт мәктәбе өсөн сығарылыш имтихандары төрөк бойондороҡһоҙлоғо һуғышы арҡаһында ғәмәлдән сығарылғанға күрә, ул уҡытыусы сертификатын ала<ref name="hakkinda">[https://web.archive.org/web/20180815232819/http://www.filozof.net/Turkce/edebiyat/edebi-sahsiyetler-kisilikler-biyografileri/44324-nazli-ecevit-kimdir-hayati-eserleri-hakkinda-bilgi.html Nazlı Ecevit Kimdir, Hayatı, Eserleri, Hakkında Bilgi]</ref>. Наҙлы ҡыҙҙар өсөн Бешикташ урта мәктәбендә рәсем уҡытыусыһы булып эшләй башлай. Артабан ата-әсәһенә эйәреп, Кастамон һәм [[Кесе Азия]]ға китә һәм 25 йылға рәссам карьераһын туҡтата. Тәүҙә ул Кастамонда, шунан — Болуҙа һәм [[Измит]]та уҡыта. [[1924 йыл]]да кейәүгә сыға һәм [[Анкара]]ға күсенә<ref name="hakkinda"/>. Бер йылдан Бюлент исемле ул таба, ул артабан сәйәси партияның лидеры була, һуңынан тағы дүрт тапҡыр Төркиәнең премьер-министры була. Эджевит уҡытыусыларҙың музыка мәктәбендә рәсем уҡытыусыһы булып эшләй, артабан был мәктәп Хасеттепе Университетының Анкара дәүләт консерваторияһы булып китә. Бынан тыш, ул Истанбулда юғары мәктәптә уҡыта. Уҡытыусы карьераһы 19 йыл дауам итә. == Ижади эшмәкәрлеге == Эджевит һынлы сәнғәткә 1947 йылда ҡайта<ref name="hakkinda"/>. Студент йылдарында уҡ үҙ эштәрен Галатаһарайҙа күргәҙмәгә ҡуя һәм 1947 йылдан һуң тағы ла күргәҙмәләргә ҡуя башлай. Шулай уҡ уның шәхси күргәҙмәләрен дә үткәрә. Уның эштәре реализм һәм импрессионизм стилдәренең симбиозынан ғибәрәт: Наҙлы «Нәфис сәнғәттәр берләшмәһе» йоғонтоһон кисерә, шулай уҡ күпмелер ваҡыт уның рәйесе булып тора. Уның стиле 1930 йылдарҙағы төрөк рәссамдарының стилен хәтерләтә. Уның художество зауығы иҫ киткес була. 1947 йылдан һуң башлыса ул пейзаж картиналарында импрессионизм стиленең йомшаҡ һәм матур хистәрен донъяга объектив реалистик ҡараштар менән берләштереп, пейзаждар һәм натюрморттар яҙа. Уның импрессионизмы Төркиәнең хәрби рәссамдары традицияларына нигеҙләнгән. 1948 йылдан 1975 йылға тиклем Эджевит үҙ эштәрен сәнғәттәрҙең һәм скульптураларҙың Дәүләт күргәҙмәһенә ҡуя. Ул май, акварель, күмер һәм аҡбур менән эшләй. 1975 йылда, 75 йәшендә, Истанбул археология музейы дирекцияһының миҙалына лайыҡ була<ref name="turkipa"/>. === Билдәле әҫәрҙәре === 2000 йылдың апрелендә Истанбулда үткән аукционда Наҙлы Эджевиттың «Бебек» картинаһы коллекционерға шул саҡтағы аҡса менән 12 миллиард төрөк лираһына һатыла.<ref>{{Cite web|url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/nazli-ecevitin-tablosuna-12-milyar-39146764|title=Nazlı Ecevit'in tablosuna 12 milyar - Gündem|publisher=www.hurriyet.com.tr|accessdate=2020-04-04}}</ref> 2003 йылда шул ваҡытта Төркиәнең премьер-министры [[Рәжәп Тайип Эрдоған]], премьер вазифаһын башҡарып һәм интерьерын яңыртып, уның «Саладжак» эшен резиденцияһы холлына элергә һорай<ref>{{Cite web|url=https://www.tgrthaber.com.tr//haber/133312.html|title=Ecevit'in annesi Nazlı Ecevit'in tablosu Başbakanlık makamına asıldı|publisher=tgrthaber.com.tr|lang=tr|accessdate=2020-04-04}}</ref> == Вафаты == 1985 йылдың июнендә сәләмәтлеге менән проблемалары арҡаһында Эджевитты Истанбулда дауаханаға һалалар<ref>[https://www.hurriyet.com.tr/gundem/nazli-ecevitin-tablosuna-12-milyar-39146764 Nazlı Ecevit’in tablosuna 12 milyar]</ref>. Һуңынан уның улы Бюлент Эджевит йәшәгән [[Анкара]]ға күсерәләр. 1985 йылдың 14 авгусында Хаджеттепе Университетының дауаханаһында 85 йәшендә вафат була. Анкараның Джебеджи Асри зыяратында ерләнгән<ref>[https://www.tgrthaber.com.tr/haber/133312.html Ecevit’in annesi Nazlı Ecevit’in tablosu Başbakanlık makamına asıldı] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190814141701/https://www.tgrthaber.com.tr/haber/133312.html |date=2019-08-14 }}</ref><ref>[http://arsiv.ntv.com.tr/news/8958.asp Nazlı Ecevit’in iki tablosuna 19.5 milyar]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == # [https://web.archive.org/web/20190814144015/https://www.kulturportali.gov.tr/portal/fatma-nazli-ecevit Эджевит төркиә республикаһы мәҙәниәт назл порталы] # [http://www.artnet.com/artists/nazli-ecevit/ Ҡайһы бер эштәрҙе һатып аукцион] [[Категория:Анкарала вафат булғандар]] [[Категория:1985 йылда вафат булғандар]] [[Категория:14 августа вафат булғандар]] [[Категория:Истанбулда тыуғандар]] [[Категория:1900 йылда тыуғандар]] [[Категория:4 ғинуарҙа тыуғандар]] i5p1mlrkm5omzvzy277nfkorl9h242r 0 188072 1306497 1275771 2026-09-27T18:01:55Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү, өҫтәмә мәғлүмәт 1306497 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Красноусол''' — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ғафури районы]]ндағы күп йүнәлешле бальнеология [[курорт]]ы. 1924 йылда ойошторолған. [[Өфө]] ҡалаһынан 146 км алыҫлыҡта, Красноусол йылғаһы янында, [[диңгеҙ кимәле]]нән 135 метр бейеклектә урынлашҡан<ref>{{БЭ2013|86126}}</ref>. == Дауалау йүнәлештәре == Красноусол бальнеологик шифахана. Аҡкүл тимер юл станцияһынан 36 км һәм Ғафури районы [[Красноусол]] ауылының төньяҡ-көнсығышҡа табан 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Климаты континенталь, ҡыш уртаса һалҡын (ғинуар айының уртаса температураһы −15°С), йәй йылы (июлдең уртаса температураһы 20°С). 1924 йылда асыла (1939—1944 йылдарҙа тәжрибә бальнеология станцияһы), 2002 йылдан алып Дәүләт унитар предприятиеһы. [[Аш һеңдереү]], тын алыу ағзалары, терәк-хәрәкәт аппараты, нервы системаһы ауырыуҙары, матдәләр алмашыныуы боҙолған, [[тире]], гинекология, урология һ. б. сирле пациенттар өсөн тәғәйенләнгән. Шифахана йыл әйләнәһенә эшләй, 510 урынға иҫәпләнгән (2012). Төп дауалау факторҙары: Красноусол минераль һыу сығанаҡтары, ләмле карбонат-силикат ләм һәм климат. Бальнеотерапия, [[ләм]] менән дауалау, диетотерапия, физиотерапия, фитотерапия, дауалау массажы, дауалау физкультураһы, рефлексотерапия, гирудотерапия һ. б. ҡулланыла, пластик хирургия һәм косметология бүлеге эшләй. Курортта төрлө ағзалар һәм системалар ауырыуҙарын дауалау маҡсатында дүрт төрҙәге шифалы минераль һыуҙар файҙаланыла<ref>[https://krasnousolsk.ru/o-sanatorii/istoriya-sanatoriya/?ysclid=ld4q8a7t5k949111372 История санатория] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230120170749/https://krasnousolsk.ru/o-sanatorii/istoriya-sanatoriya/?ysclid=ld4q8a7t5k949111372 |date=2023-01-20 }}</ref>. == Тарихы == Красноусол минераль һыу сығанаҡтары XVI быуаттан алып билдәле. Солеварный ҡаласығы Усолка йылғаһының үрге ағымында барлыҡҡа килгән. Бынан тоҙҙо Тоҙлойылға ([[Көгөш]]), һуңынан [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]], [[Кама]] һәм [[Волга]] буйлап [[Өфө губернаһы]]ның төрлө ауылдарына һәм [[Мәскәү]]гә ебәрәләр. Минераль сығанаҡтарҙың дауалау үҙенсәлектәре тураһында бик күп [[легенда]]лар һәм [[риүәйәт]]тәр бар. 1924 йылда БАССР-ҙың Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариаты бойороғо менән Красноусол шишмәһе янында бер нисә ағас йорт һалына. Тәүге йылдарҙа П. С. Зотов етәкселегендә ике шәфҡәт туташы эшләй. Шулай итеп, «Красноусол» курорты барлыҡҡа килә. 1929 йылда билдәле башҡорт геологы Г. В. Вахрушев Тоҙйылғаның иҫке үҙәнендәге сығанаҡтарҙа майға оҡшаш ҡара ләм билдәләй. Красноусол ләме шифалы үҙенсәлектәре буйынса Тамбукан (Кавказ) минераль күленең бысрағына оҡшаш, көкөртлө водород сығанаҡтары — Иҫке Русса һәм Сергиевский сығанаҡтарына, ә эсәр һыу сығанаҡтары буйынса Ессентуки, радонлы Пятигорск һәм Себер сығанаҡтарына оҡшаш. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында Красноусол минераль һыу сығанаҡтары һәм ләмдәре дауалау өсөн киң ҡулланыла. Был ваҡытҡа 8 ағас йоҡо корпусы һәм һыу-ләм менән дауалау бинаһы эшләгән. 1944 йылда тәжрибә бальнеология станцияһы йәйге осорҙа 100 карауатлыҡ шифахана итеп үҙгәртелә, ә 1958 йылда Красноусол курорты йыл әйләнәһенә эшләүгә күсерелә. Шифахана 1963 йылдан ныҡлы төҙөлә башлаған. 1997 йылда баш табип Фаяз Харис улы Мәзитов шифахананы ҡайтанан йыһазландыра. [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы|Башҡортостан Республикаһының беренсе Президенты]] [[Рәхимов Мортаза Ғөбәйҙулла улы|М. Ғ. Рәхимов]], Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте был эштә әүҙем ҡатнаша. Тоҙйылға үҙәне тәрәнәйтелә, ярҙары киңәйтелә, өс бассейн-купель төҙөлә. Йоҡо корпустары реконструкциялана. Дауалау учреждениеһының ләм менән дауалау урыны Көнбайыш Германияның «Унбешайден Баден-Баден» фирмаһының медицина ҡорамалдары менән йыһазландырыла, 300 урынлыҡ яңы ашхана сафҡа индерелә<ref>[https://krasnousolsk.ru/o-sanatorii/istoriya-sanatoriya/?ysclid=ld4q8a7t5k949111372 История санатория] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230120170749/https://krasnousolsk.ru/o-sanatorii/istoriya-sanatoriya/?ysclid=ld4q8a7t5k949111372 |date=2023-01-20 }}</ref>. == Бөгөнгөһө == 2014 йылда яңы «Старт» сервис-сәләмәтләндереү үҙәге бинаһы файҙаланыуға тапшырыла. Бында путевкалар бронләү һәм һатыу бүлеге, фитнес-зал, дауалау физкультураһы залы, прокат пункты, телестудияһы, фотосалоны һәм мини-типографияһы булған реклама-мәғлүмәт үҙәге урынлашҡан. Красноусол — Европа кимәлендәге комфортлы шифахана-курорт комплексы, күп профилле дауалау-профилактика учреждениеһы. Йыл һайын бында Рәсәйҙең төрлө төбәктәренән һәм сит илдәрҙән 20 меңдән ашыу кеше һаулығын нығыта<ref>[https://krasnousolsk.ru/o-sanatorii/istoriya-sanatoriya/?ysclid=ld4q8a7t5k949111372 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230120170749/https://krasnousolsk.ru/o-sanatorii/istoriya-sanatoriya/?ysclid=ld4q8a7t5k949111372 |date=2023-01-20 }} История санатория</ref>. == Ҡаҙаныштары == 1998 йылдың апрелендә Башҡортостан Республикаһы Президенты М. Ғ. Рәхимов «Красноусол» курортын төҙөүҙе һәм төҙөкләндереүҙе яҡшыртыу буйынса тәү сираттағы саралар планы тураһында" Указына ҡул ҡуя. 1999 йылдың октябрендә шифахана 75 йыллыҡ юбилейын билдәләй, 2000 йылда шифахана тарихы һәм үҫеше музейы асыла. БР Президенты «Красноусол» курортын артабан үҫтереү тураһында" Указға ҡул ҡуя, 2000—2005 йылдарға курортты комплекслы үҫтереү программаһы раҫлана. Март айында яңы уникаль һыу менән дауалау үҙәге асыла. «Эстет» пластик хирургия һәм косметология үҙәге асыла. Шифахананың үҙ производствоһы: макарон, мини-тирмән, тегеү, мебель цехтары, умарталығы бар. 2003 йылдың октябрендә төҙөкләндерелгәндән һуң Ял үҙәге, 2004 йылда — эсәр бювет асыла. 2005 йылдың майында Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булғандарға обелиск асыла. 2005 йылдың июлендә йәйге эстрада, 2006 йылда «Көгөш» кафеһы, «Яҙ», «Шишмә» магазиндары, автостанция файҙаланыуға тапшырыла, Усолка йылғаһы буйында пляж, мини-гольф, городки һәм теннис корты уйындары майҙансыҡтар ойошторола, велотрек төҙөлә<ref>[https://krasnousolsk.ru/o-sanatorii/istoriya-sanatoriya/?ysclid=ld4q8a7t5k949111372 История санатория] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230120170749/https://krasnousolsk.ru/o-sanatorii/istoriya-sanatoriya/?ysclid=ld4q8a7t5k949111372 |date=2023-01-20 }}</ref>. 2005 йылда Силәбе өлкәһе Трёхгорный ҡалаһының заводы менән берлектә йылылыҡ елләткесе булған үҙенсәлекле ләм айырғыс ванна уйлап сығарылған. «Красноусол» шифаханаһында Ю. А. Гагарин исемендәге Космонавтар әҙерләү үҙәгенән [[космонавт]]арҙы осоуҙан һуң реабилитациялау тураһында килешеү төҙөлә. 2007 йылда биоклимат ресурстарын баһалау һәм климат менән дауалауҙы ойоштороу тәҡдимдәре әҙерләнгән. «Красноусол» шифаханаһы" дәүләт унитар предприятиеһының 2020 йылға тиклем үҫеш генераль планы проекты раҫлана. [[Ташлы (Ғафури районы)|Ташлы]] ауылында шифахананың ярҙамсы хужалығы, теплица хужалығы ойошторола. «Миңлесара» мәсете, Күрпәс бей хөрмәтенә стела асыла. 2009 йылда «Самрау» үҙәге үҙенең ишектәрен аса<ref>[https://rusnka.ru/sanatorij-krasnousolsk/?ysclid=ld4slzkbx6177327295 Санаторий «Красноусольск»]</ref>. 2013 йылдың апрелендә Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт министрлығы «Шифа» фольклор-эстрада ансамбленә һәм «Красноусол» бейеү ансамбленә «Халыҡ» исемен бирә. 2017 йылда «Красноусол» шифаханаһы дәүләт унитар предприятиеһы «Красноусол» шифаханаһы яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте итеп үҙгәртеп ҡоролдо. 2018 йылда «Красноусол» шифаханаһында "Юлбашсылар аллеяһы"на нигеҙ һалынды. 2019 йылдың апрелендә Башҡортостан Республикаһы ойошторолоуҙың 100 йыллығына арналған «Хәтер урманы» акцияһы барышында «Красноусол» шифаханаһы биләмәһендә Советтар Союзы Геройы [[Горин Анатолий Сергеевич|Анатолий Сергеевич Горин]] исемендәге аллея булдырыла<ref>[https://rusnka.ru/sanatorij-krasnousolsk/?ysclid=ld4slzkbx6177327295 Санаторий «Красноусольск»]</ref>. «Красноусол» шифаханаһы Бөтә Рәсәй «Здравница» форумдарының алтын миҙалдары менән билдәләнә (2004, 2006, 2007)<ref> {{БЭ2013|86126}}</ref>. == Шифахана матбуғатта == * 2026 йылдың сентябрь аҙағында Пермь крайында үткән «Инновацион курортология: бөгөнгөһө һәм киләсәге» VI халыҡ-ара ғилми-ғәмәли конференцияла «Красноусол» шифаханаһы тураһында һөйләнеләр. Генераль директор Рәмил Бәҙретдинов шифахана-курорт комплексын үҫтереү перспективалары тураһында доклад менән сығыш яһаны<ref>{{cite web|author=Лейла Аралбаева|datepublished=27 сентября 2026 года|url=https://www.bashinform.ru/news/social/2026-09-27/o-bashkirskom-sanatorii-rasskazali-na-mezhdunarodnoy-konferentsii-4668190|title=О башкирском санатории рассказали на международной конференции|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-09-27}}{{ref-ru}}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Комплексное лечение и реабилитация больных в санатории «Красноусольск». Уфа, 2004. * Г. В. Вахрушев. «Минеральные воды и грязи Башкирии». == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|86126}} * [https://krasnousolsk.ru/o-sanatorii/istoriya-sanatoriya/?ysclid=ld4q8a7t5k949111372 История санатория] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230120170749/https://krasnousolsk.ru/o-sanatorii/istoriya-sanatoriya/?ysclid=ld4q8a7t5k949111372 |date=2023-01-20 }} * [https://rusnka.ru/sanatorij-krasnousolsk/?ysclid=ld4slzkbx6177327295 Санаторий «Красноусольск»] {{Тышҡы һылтанмалар}} {{ООПТ Башкортостана}} [[Категория:1924 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Башҡортостан шифаханалары]] [[Категория:Ғафури районы]] [[Категория:Бальнеология]] [[Категория:Физиотерапия]] [[Категория:Ғафури районы иҡтисады]] [[Категория:Ғафури районының иҫтәлекле урындары]] mpgz22mbgpb7g53c64hussm8nvx2jsk 1306517 1306497 2026-09-28T08:30:12Z Айсар 10823 пунктуация 1306517 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Красноусол''' — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ғафури районы]]ндағы күп йүнәлешле бальнеология [[курорт]]ы. 1924 йылда ойошторолған. [[Өфө]] ҡалаһынан 146 км алыҫлыҡта, Красноусол йылғаһы янында, [[диңгеҙ кимәле]]нән 135 метр бейеклектә урынлашҡан<ref>{{БЭ2013|86126}}</ref>. == Дауалау йүнәлештәре == Красноусол бальнеологик шифахана. Аҡкүл тимер юл станцияһынан 36 км һәм Ғафури районы [[Красноусол]] ауылының төньяҡ-көнсығышҡа табан 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Климаты континенталь, ҡыш уртаса һалҡын (ғинуар айының уртаса температураһы −15°С), йәй йылы (июлдең уртаса температураһы 20°С). 1924 йылда асыла (1939—1944 йылдарҙа тәжрибә бальнеология станцияһы), 2002 йылдан алып Дәүләт унитар предприятиеһы. [[Аш һеңдереү]], тын алыу ағзалары, терәк-хәрәкәт аппараты, нервы системаһы ауырыуҙары, матдәләр алмашыныуы боҙолған, [[тире]], гинекология, урология һ. б. сирле пациенттар өсөн тәғәйенләнгән. Шифахана йыл әйләнәһенә эшләй, 510 урынға иҫәпләнгән (2012). Төп дауалау факторҙары: Красноусол минераль һыу сығанаҡтары, ләмле карбонат-силикат ләм һәм климат. Бальнеотерапия, [[ләм]] менән дауалау, диетотерапия, физиотерапия, фитотерапия, дауалау массажы, дауалау физкультураһы, рефлексотерапия, гирудотерапия һ. б. ҡулланыла, пластик хирургия һәм косметология бүлеге эшләй. Курортта төрлө ағзалар һәм системалар ауырыуҙарын дауалау маҡсатында дүрт төрҙәге шифалы минераль һыуҙар файҙаланыла<ref>[https://krasnousolsk.ru/o-sanatorii/istoriya-sanatoriya/?ysclid=ld4q8a7t5k949111372 История санатория] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230120170749/https://krasnousolsk.ru/o-sanatorii/istoriya-sanatoriya/?ysclid=ld4q8a7t5k949111372 |date=2023-01-20 }}</ref>. == Тарихы == Красноусол минераль һыу сығанаҡтары XVI быуаттан алып билдәле. Солеварный ҡаласығы Усолка йылғаһының үрге ағымында барлыҡҡа килгән. Бынан тоҙҙо Тоҙлойылға ([[Көгөш]]), һуңынан [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]], [[Кама]] һәм [[Волга]] буйлап [[Өфө губернаһы]]ның төрлө ауылдарына һәм [[Мәскәү]]гә ебәрәләр. Минераль сығанаҡтарҙың дауалау үҙенсәлектәре тураһында бик күп [[легенда]]лар һәм [[риүәйәт]]тәр бар. 1924 йылда БАССР-ҙың Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариаты бойороғо менән Красноусол шишмәһе янында бер нисә ағас йорт һалына. Тәүге йылдарҙа П. С. Зотов етәкселегендә ике шәфҡәт туташы эшләй. Шулай итеп, «Красноусол» курорты барлыҡҡа килә. 1929 йылда билдәле башҡорт геологы Г. В. Вахрушев Тоҙйылғаның иҫке үҙәнендәге сығанаҡтарҙа майға оҡшаш ҡара ләм билдәләй. Красноусол ләме шифалы үҙенсәлектәре буйынса Тамбукан (Кавказ) минераль күленең бысрағына оҡшаш, көкөртлө водород сығанаҡтары — Иҫке Русса һәм Сергиевский сығанаҡтарына, ә эсәр һыу сығанаҡтары буйынса Ессентуки, радонлы Пятигорск һәм Себер сығанаҡтарына оҡшаш. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында Красноусол минераль һыу сығанаҡтары һәм ләмдәре дауалау өсөн киң ҡулланыла. Был ваҡытҡа 8 ағас йоҡо корпусы һәм һыу-ләм менән дауалау бинаһы эшләгән. 1944 йылда тәжрибә бальнеология станцияһы йәйге осорҙа 100 карауатлыҡ шифахана итеп үҙгәртелә, ә 1958 йылда Красноусол курорты йыл әйләнәһенә эшләүгә күсерелә. Шифахана 1963 йылдан ныҡлы төҙөлә башлаған. 1997 йылда баш табип Фаяз Харис улы Мәзитов шифахананы ҡайтанан йыһазландыра. [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы|Башҡортостан Республикаһының беренсе Президенты]] [[Рәхимов Мортаза Ғөбәйҙулла улы|М. Ғ. Рәхимов]], Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте был эштә әүҙем ҡатнаша. Тоҙйылға үҙәне тәрәнәйтелә, ярҙары киңәйтелә, өс бассейн-купель төҙөлә. Йоҡо корпустары реконструкциялана. Дауалау учреждениеһының ләм менән дауалау урыны Көнбайыш Германияның «Унбешайден Баден-Баден» фирмаһының медицина ҡорамалдары менән йыһазландырыла, 300 урынлыҡ яңы ашхана сафҡа индерелә<ref>[https://krasnousolsk.ru/o-sanatorii/istoriya-sanatoriya/?ysclid=ld4q8a7t5k949111372 История санатория] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230120170749/https://krasnousolsk.ru/o-sanatorii/istoriya-sanatoriya/?ysclid=ld4q8a7t5k949111372 |date=2023-01-20 }}</ref>. == Бөгөнгөһө == 2014 йылда яңы «Старт» сервис-сәләмәтләндереү үҙәге бинаһы файҙаланыуға тапшырыла. Бында путевкалар бронләү һәм һатыу бүлеге, фитнес-зал, дауалау физкультураһы залы, прокат пункты, телестудияһы, фотосалоны һәм мини-типографияһы булған реклама-мәғлүмәт үҙәге урынлашҡан. Красноусол — Европа кимәлендәге комфортлы шифахана-курорт комплексы, күп профилле дауалау-профилактика учреждениеһы. Йыл һайын бында Рәсәйҙең төрлө төбәктәренән һәм сит илдәрҙән 20 меңдән ашыу кеше һаулығын нығыта<ref>[https://krasnousolsk.ru/o-sanatorii/istoriya-sanatoriya/?ysclid=ld4q8a7t5k949111372 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230120170749/https://krasnousolsk.ru/o-sanatorii/istoriya-sanatoriya/?ysclid=ld4q8a7t5k949111372 |date=2023-01-20 }} История санатория</ref>. == Ҡаҙаныштары == 1998 йылдың апрелендә Башҡортостан Республикаһы Президенты М. Ғ. Рәхимов «Красноусол» курортын төҙөүҙе һәм төҙөкләндереүҙе яҡшыртыу буйынса тәү сираттағы саралар планы тураһында" Указына ҡул ҡуя. 1999 йылдың октябрендә шифахана 75 йыллыҡ юбилейын билдәләй, 2000 йылда шифахана тарихы һәм үҫеше музейы асыла. БР Президенты «Красноусол» курортын артабан үҫтереү тураһында" Указға ҡул ҡуя, 2000—2005 йылдарға курортты комплекслы үҫтереү программаһы раҫлана. Март айында яңы уникаль һыу менән дауалау үҙәге асыла. «Эстет» пластик хирургия һәм косметология үҙәге асыла. Шифахананың үҙ производствоһы: макарон, мини-тирмән, тегеү, мебель цехтары, умарталығы бар. 2003 йылдың октябрендә төҙөкләндерелгәндән һуң Ял үҙәге, 2004 йылда — эсәр бювет асыла. 2005 йылдың майында Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булғандарға обелиск асыла. 2005 йылдың июлендә йәйге эстрада, 2006 йылда «Көгөш» кафеһы, «Яҙ», «Шишмә» магазиндары, автостанция файҙаланыуға тапшырыла, Усолка йылғаһы буйында пляж, мини-гольф, городки һәм теннис корты уйындары майҙансыҡтар ойошторола, велотрек төҙөлә<ref>[https://krasnousolsk.ru/o-sanatorii/istoriya-sanatoriya/?ysclid=ld4q8a7t5k949111372 История санатория] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230120170749/https://krasnousolsk.ru/o-sanatorii/istoriya-sanatoriya/?ysclid=ld4q8a7t5k949111372 |date=2023-01-20 }}</ref>. 2005 йылда Силәбе өлкәһе Трёхгорный ҡалаһының заводы менән берлектә йылылыҡ елләткесе булған үҙенсәлекле ләм айырғыс ванна уйлап сығарылған. «Красноусол» шифаханаһында Ю. А. Гагарин исемендәге Космонавтар әҙерләү үҙәгенән [[космонавт]]арҙы осоуҙан һуң реабилитациялау тураһында килешеү төҙөлә. 2007 йылда биоклимат ресурстарын баһалау һәм климат менән дауалауҙы ойоштороу тәҡдимдәре әҙерләнгән. «Красноусол» шифаханаһы" дәүләт унитар предприятиеһының 2020 йылға тиклем үҫеш генераль планы проекты раҫлана. [[Ташлы (Ғафури районы)|Ташлы]] ауылында шифахананың ярҙамсы хужалығы, теплица хужалығы ойошторола. «Миңлесара» мәсете, Күрпәс бей хөрмәтенә стела асыла. 2009 йылда «Самрау» үҙәге үҙенең ишектәрен аса<ref>[https://rusnka.ru/sanatorij-krasnousolsk/?ysclid=ld4slzkbx6177327295 Санаторий «Красноусольск»]</ref>. 2013 йылдың апрелендә Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт министрлығы «Шифа» фольклор-эстрада ансамбленә һәм «Красноусол» бейеү ансамбленә «Халыҡ» исемен бирә. 2017 йылда «Красноусол» шифаханаһы дәүләт унитар предприятиеһы «Красноусол» шифаханаһы яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте итеп үҙгәртеп ҡоролдо. 2018 йылда «Красноусол» шифаханаһында "Юлбашсылар аллеяһы"на нигеҙ һалынды. 2019 йылдың апрелендә Башҡортостан Республикаһы ойошторолоуҙың 100 йыллығына арналған «Хәтер урманы» акцияһы барышында «Красноусол» шифаханаһы биләмәһендә Советтар Союзы Геройы [[Горин Анатолий Сергеевич|Анатолий Сергеевич Горин]] исемендәге аллея булдырыла<ref>[https://rusnka.ru/sanatorij-krasnousolsk/?ysclid=ld4slzkbx6177327295 Санаторий «Красноусольск»]</ref>. «Красноусол» шифаханаһы Бөтә Рәсәй «Здравница» форумдарының алтын миҙалдары менән билдәләнә (2004, 2006, 2007)<ref> {{БЭ2013|86126}}</ref>. == Шифахана матбуғатта == * 2026 йылдың сентябрь аҙағында Пермь крайында үткән «Инновацион курортология: бөгөнгөһө һәм киләсәге» VI халыҡ-ара ғилми-ғәмәли конференцияла «Красноусол» шифаханаһы тураһында һөйләнеләр. Генераль директор Рәмил Бәҙретдинов шифахана-курорт комплексын үҫтереү перспективалары тураһында доклад менән сығыш яһаны<ref>{{cite web|author=Лейла Аралбаева|datepublished=27 сентября 2026 года|url=https://www.bashinform.ru/news/social/2026-09-27/o-bashkirskom-sanatorii-rasskazali-na-mezhdunarodnoy-konferentsii-4668190|title=О башкирском санатории рассказали на международной конференции|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-09-27}}{{ref-ru}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Комплексное лечение и реабилитация больных в санатории «Красноусольск». Уфа, 2004. * Г. В. Вахрушев. «Минеральные воды и грязи Башкирии». == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|86126}} * [https://krasnousolsk.ru/o-sanatorii/istoriya-sanatoriya/?ysclid=ld4q8a7t5k949111372 История санатория] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230120170749/https://krasnousolsk.ru/o-sanatorii/istoriya-sanatoriya/?ysclid=ld4q8a7t5k949111372 |date=2023-01-20 }} * [https://rusnka.ru/sanatorij-krasnousolsk/?ysclid=ld4slzkbx6177327295 Санаторий «Красноусольск»] {{Тышҡы һылтанмалар}} {{ООПТ Башкортостана}} [[Категория:1924 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Башҡортостан шифаханалары]] [[Категория:Ғафури районы]] [[Категория:Бальнеология]] [[Категория:Физиотерапия]] [[Категория:Ғафури районы иҡтисады]] [[Категория:Ғафури районының иҫтәлекле урындары]] 1ph5mwmt28qqx8nc4fourrnr39gtxq6 0 189390 1306506 1277068 2026-09-28T04:02:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306506 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Малини Авасти''' (1967 йылдың 11 феврале) — [[Һиндостан]] йырсыһы<ref>{{cite web|title=Malini Awasthi mesmerises audience|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-03-25/allahabad/28058013_1_mesmerises-folk-malini-awasthi|archive-url=https://archive.today/20120701133600/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-03-25/allahabad/28058013_1_mesmerises-folk-malini-awasthi|url-status=dead|work=[[The Times of India]]|archive-date=2012-07-01}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120701133600/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-03-25/allahabad/28058013_1_mesmerises-folk-malini-awasthi |date=2012-07-01 }}=</ref><ref>{{cite news| url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/opinion/edit-page/Its-the-villages-where-folk-music-is-disappearing-faster/articleshow/10032647.cms | work=The Times Of India | title=It's the villages where folk music is disappearing faster | date=2011-09-19}}</ref>. Бходжпури, авади һәм [[һинд теле]]ндә йырлай, шулай уҡ тумри һәм каджри исеменән сығыш яһай<ref>{{cite news | url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-09-11/allahabad/30141658_1_raga-braj-tabla | archive-url=https://web.archive.org/web/20120927183639/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-09-11/allahabad/30141658_1_raga-braj-tabla | url-status=dead | archive-date=2012-09-27 | work=[[The Times of India]] | title=Body Text Thumri, Kajri mark final day of music festival | date=2011-09-11 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120927183639/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-09-11/allahabad/30141658_1_raga-braj-tabla |date=2012-09-27 }}</ref>. 2016 йылда Һиндостан хөкүмәте уға «Падма Шри» премияһын тапшыра<ref name="Padma Awards 2016">{{cite web | url=http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=135783 | title=Padma Awards 2016 | publisher=Press Information Bureau, Government of India | date=2016 | access-date=2 February 2016}}</ref>. Бходжпури музыкаһына ҙур өлөш индергән шәхес булараҡ билдәле. == Биографияһы== Малини Авасти [[Уттар-Прадеш]]тың Каннауджа ҡалаһында тыуған. Философия докторы, шулай уҡ Лукнов ҡалаһындағы Бхатханд университетының хиндустани классик музыкаһы буйынса алтын призеры. Бынан тыш, Лукнов университетының Урта быуаттар һәм хәҙерге һинд архитектураһы һөнәре буйынса «Хәҙерге тарих магистры» программаһында алтын миҙал ала<ref>{{Cite web|author=Mohita Tewari|date=Nov 3, 2020|title=Malini Awasthi to collect gold medal from Lucknow University after 33 yrs {{!}} Lucknow News – Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/malini-awasthi-to-collect-gold-medal-from-lu-after-33-yrs/articleshow/79009603.cms|access-date=2021-05-31|website=The Times of India|language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Low at Bhatkhande |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-09-09/lucknow/28081491_1_classical-music-institute-ugc |archive-url=https://archive.today/20120707104919/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-09-09/lucknow/28081491_1_classical-music-institute-ugc |url-status=dead |archive-date=2012-07-07 |work=[[The Times of India]] |date=2009-09-09 }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120707104919/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-09-09/lucknow/28081491_1_classical-music-institute-ugc |date=2012-07-07 }}</ref>. Ганда бандха традицияһына легендар Һиндостан классик йырсыһы Падма Вибхушан Вибуши Жиридж Деви тигән остазда уҡый (Бенарас Гхаранда йәшәй). Ире- Һиндостан армияһы өлкән офицеры Аваниш Кумар Авасти. (УП:1987), Уттар-Прадеш хөкүмәтенең баш секретары вазифаһынан китә. Уларҙың Адвития исемле улдары һәм Ананья исемле ҡыҙҙары бар<ref>{{cite news|title=Malini Awasthi slow interview|url=https://en.gaonconnection.com/malini-awasthi-the-slow-interview-with-neelesh-misra/|work=Gaon Connection}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230210033020/https://en.gaonconnection.com/malini-awasthi-the-slow-interview-with-neelesh-misra/ |date=2023-02-10 }}</ref>. == Ижады == [[File:The President, Shri Pranab Mukherjee presenting the Padma Shri Award to Smt Malini Awasthi, at a Civil Investiture Ceremony, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on March 28, 2016.jpg|thumb| Президент Шри Пранаб Мукерджи Смт Малини Авастиға Падма Шри премияһын тапшыра. Раштрапати-Бхаван, Нью-Дели. 2016 йылдың 28 марты]] Малини Авасти Джахан-е-Хусрау популяр классик музыка фестивалендә даими сығыш яһай<ref>{{cite news|title=Hues of Hori|url=http://www.thehindu.com/arts/article113443.ece|location=Chennai, India|work=The Hindu|first=Shailaja|last=Tripathi|date=2010-02-25}} {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Нәҙек тауыш менән йырлай. Малини Авасти- Thumari, Thaare Raho Baanke Shyam башҡарыуысы популяр йырсы. Бходжпури телендәге «Сур Санграм» музыкаль реалити-шоуында жюриҙа ҡатнаша. «Junoon NDTV Imaген» телевизион тапшырыуында ҡатнаша. Һайлау комиссияһы уны 2012 һәм 2014 йылдарҙа Уттар-Прадеш һайлауҙарында бренд илсеһе итеп тәғәйенләй<ref>{{cite news|title= Election Commission 'sveeps' polls in first phase| url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics/nation/up-assembly-elections-2012-election-commission-sveeps-polls-in-first-phase/articleshow/11819521.cms | work=The Times Of India | date=2012-02-09}}</ref>. 2015 йылда төшөрөлгән «Dum Laga Ke Haisha» фильмында Ану Маликтың «Sunder Susheel» йырын башҡара. Бенарас индуистар университетының Бхарат Адхян Кендра кафедраһының йөҙ йыллыҡ профессоры<ref>{{cite web |url=http://www.bhu.ac.in/arts/bak/teaching.php |title=Teaching staff |website=[[Banaras Hindu University]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200222143535/http://www.bhu.ac.in:80/arts/bak/teaching.php |archive-date=22 February 2020}}</ref> == Фильмдар == -Джай Хо Чхат Майя — Шайлендра Сингх , Малини Авасти -Бхоле Шанкар -Бумм Бумм Боле -Агент Винод -Дум Лага Ке Хайша -Бхаган Ке Рекхан ки - Иссак (фильм, 2013 й.) -Чаарфутия Чокаре (фильм, 2014 й.) == Наградалары == Падма Шри (2016) [17] Яш Бхарти , УП хөкүмәте, 2006 г. [18] Сангит Натак академияһы стипендияһы (Уттар-Прадеш штаты) Сангит Натак академияһы == Шулай уҡ ҡарағыҙ== == Һылтанмалар == [https://www.google.com/search?q=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B8+%D0%90%D0%B2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8&source=lnms&tbm=vid&sa=X&ved=2ahUKEwjdztPtgc_9AhWhBxAIHa4KDKwQ_AUoAnoECAEQBA&biw=1366&bih=625&dpr=1#fpstate=ive&vld=cid:de6376dc,vid:BlHjoFq6VU0 Малини Авасти йырлай] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Һиндостан йырсылары]] bjv5b3zcev2ne3kxe3rlnv538l9fz6s 0 190098 1306525 1226920 2026-09-28T10:34:06Z Баныу 28584 1306525 wikitext text/x-wiki {{Ук}} Ведия '''Барут''' (төр. <span lang="tr" style="font-style:italic;">Vedia Barut</span>; {{ВД-Преамбула}} {{ВД-Преамбула}}, Никосия, ) беренсе төрөк-кипр эшҡыуар ҡатын-ҡыҙы<ref name="kibris">{{Cite web|title=Yitirdiklerimiz: Vedia Barut|url=http://www.kibrisgazetesi.com/?p=813109|publisher=Kıbrıs|accessdate=24 июля 2016|date=13 июля 2016|archive-date=2016-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160820175243/http://www.kibrisgazetesi.com/?p=813109|deadlink=no}}</ref> == Биографияһы == Ведия Барут [[Никосия|Никосияла]] 1919 йылдың 14 февралендә тыуа. [[Сәлимиә мәсете (Никосия)|Изге София мәсете]] баш [[Имам|имамы]] Мәхмәт Рәджәп Бәй һәм хужабикә Әминә Ханымдың өс балаһының икенсеһе була. Ул 3 йәшендә уҡый башлай, ә 9 йәшендә скрипкала уйнарға өйрәнә, Аясофия башланғыс мәктәбенә уҡырға бара. Һуңынан ул ҡыҙҙар өсөн урта мәктәп — Викторияны тамамлай һәм фармацевт карьераһын дауам итергә теләй, әммә Британия хөкүмәте ул ваҡытта сәйәсәтен үҙгәрткәнлектән һәм Кипр дауаханаһында фармацевтика әҙерлеген ҡабул итмәгәнлектән, уның өмөттәре юҡҡа сыға. Яуап итеп, уның ағаһы атаһын магазин асыуға күндерә.<ref name="erguclu">{{Cite web|title=Vedia Barut|url=http://www.erguclu.eu/yasamin%20mutfagi/vedia.htm|publisher=Yaşamın Mutfağında Documentary, BRT|accessdate=24 июля 2016|archive-date=2015-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150521015536/http://www.erguclu.eu/yasamin%20mutfagi/vedia.htm|deadlink=no}}</ref> Был магазин 1937 йылда асыла. Бындай аҙым патриархаль йәмғиәттә бик ҡапма-ҡаршылыҡлы булып сыға., «Söz» гәзитенә мәҡәләләр яҙған Митхат Бәй, яңы асылған сауҙа йортона ошондай кире ҡарашты дөрөҫ түгел, тип ҡабул итә һәм Баруттың ысын яҡлаусыһы булып китә, ахыр сиктә был хәл йәмғиәттә танылыу ала. Барут үҙ бизнесында 2003 йылға тиклем эшләй, ә бит 1980-се йылдарҙағы янғын уның магазинын юҡҡа сығарған була һәм улының ярҙамы менән Барут яңы магазин асырға мәжбүр була. Тәүҙә ул ҡатын-ҡыҙҙарға оҡшаған аҙыҡ-түлек менән сауҙа итә башлай, әммә артабан канцелярия тауарҙарын һатыуға күсә, һәм Икенсе донъя һуғышы ваҡытында уның магазины рәсми рәүештә канцелярия тауарҙарын һатыусы берҙән-бер сауҙа нөктәһе була. Шулай итеп ул Кипрҙағы ике община араһында бәйләнеште нығытыуға булышлыҡ итә. 1980-се йылдарҙағы янғындан һуң ул тик гәзиттәр генә һатыу менән шөғөлләнә. Берут шулай уҡ төрөк-кипр театрының тәүге актрисаларының береһе була. Магазинын асыр алдынан ул дуҫтары менән бергә ойошторған һәүәҫкәр төркөм менән «Ашик Гарип» тип аталған популяр төрөк пьесаһын экранлаштыра. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:2003 йылда вафат булғандар]] [[Категория:21 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1919 йылда тыуғандар]] [[Категория:14 февралдә тыуғандар]] h5qq646ibo8b0i5w82ic43u96rt36q5 1 201549 1306519 1306467 2026-09-28T08:49:17Z Аюлы река 48953 /* Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. */ длина 25 км. Опечатка исправлена. 1306519 wikitext text/x-wiki == Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. == Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ йылғаһы. Быҙаулыҡ йылғаһының тарихи атамаһы Таналыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы Айыулы йылғаһы (оҙонлоғо 49 км) булған. Шул уҡ ваҡытта Ҙур Айыулы йылғаһы (хәҙер Айыулы йылғаһы һәм оҙонлоғо 9 км) Айыулы йылғаһының (хәҙер Быҙаулыҡ йылғаһы) уң ҡушылдығы булған. 1798-1802 йылдарҙағы Ырымбур өйәҙе ерҙәре бүленеше мәғлүмәттәре буйынса В. Р. Байгилдиндың «Иҫәнғол ауылына ҡасан һәм кем нигеҙ һалған?»[https://vk.ru/wall251101603_1525] тигән ғилми-тикшеренеү баҫмаһында килтерелгән. Ҙур Айыулы йылғаһы (хәҙер Айыулы йылғаһы) тамағындағы Иҫәнғол утары янында Айыулы ауылы билдәләнгән. Быҙаулыҡ ауылының (Аҡъяр совхозының 3-сө бүлеге) исеме эргәләге йылғанан барлыҡҡа килгән. «Айыулы» йәки «Яңы Айыулы» тип атау ҙа ярай. Кесе Айыулы йылғаһы (хәҙер Кесе Быҙаулыҡ йылғаһы) оҙонлоғо 25 км булып Матрай ауылы эргәһендәге тарихи Айыулы йылғаһының бер өлөшөнөң (хәҙер Ҙур Быҙаулыҡ йылғаһы һәм оҙонлоғо 25 км) уң ҡушылдығы. 8ef91urgk43xzzvqvbe7gc6arnt4wch 1306521 1306519 2026-09-28T09:01:59Z Аюлы река 48953 /* Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. */ длина 50 км. Башэнциклопедия приводит такие данные https://bashenc.online/ru/articles/82023/?ysclid=mul0i4fgyw428176893 1306521 wikitext text/x-wiki == Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. == Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ йылғаһы. Быҙаулыҡ йылғаһының тарихи атамаһы Таналыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы Айыулы йылғаһы (оҙонлоғо 50 км) булған. Шул уҡ ваҡытта Ҙур Айыулы йылғаһы (хәҙер Айыулы йылғаһы һәм оҙонлоғо 9 км) Айыулы йылғаһының (хәҙер Быҙаулыҡ йылғаһы) уң ҡушылдығы булған. 1798-1802 йылдарҙағы Ырымбур өйәҙе ерҙәре бүленеше мәғлүмәттәре буйынса В. Р. Байгилдиндың «Иҫәнғол ауылына ҡасан һәм кем нигеҙ һалған?»[https://vk.ru/wall251101603_1525] тигән ғилми-тикшеренеү баҫмаһында килтерелгән. Ҙур Айыулы йылғаһы (хәҙер Айыулы йылғаһы) тамағындағы Иҫәнғол утары янында Айыулы ауылы билдәләнгән. Быҙаулыҡ ауылының (Аҡъяр совхозының 3-сө бүлеге) исеме эргәләге йылғанан барлыҡҡа килгән. «Айыулы» йәки «Яңы Айыулы» тип атау ҙа ярай. Кесе Айыулы йылғаһы (хәҙер Кесе Быҙаулыҡ йылғаһы) оҙонлоғо 25 км булып Матрай ауылы эргәһендәге тарихи Айыулы йылғаһының бер өлөшөнөң (хәҙер Ҙур Быҙаулыҡ йылғаһы һәм оҙонлоғо 25 км) уң ҡушылдығы. lee1zznp11kipsenieylpx6ynbagsud 1 201550 1306520 1306464 2026-09-28T08:51:44Z Аюлы река 48953 /* Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. */ длина 25 км. Иправлена опечатка. 1306520 wikitext text/x-wiki == Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. == Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ йылғаһы. Быҙаулыҡ йылғаһының тарихи атамаһы Таналыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы Айыулы йылғаһы (оҙонлоғо 49 км) булған. Шул уҡ ваҡытта Ҙур Айыулы йылғаһы (хәҙер Айыулы йылғаһы һәм оҙонлоғо 9 км) Айыулы йылғаһының (хәҙер Быҙаулыҡ йылғаһы) уң ҡушылдығы булған. 1798-1802 йылдарҙағы Ырымбур өйәҙе ерҙәре бүленеше мәғлүмәттәре буйынса В. Р. Байгилдиндың «Иҫәнғол ауылына ҡасан һәм кем нигеҙ һалған?»[https://vk.ru/wall251101603_1525] тигән ғилми-тикшеренеү баҫмаһында килтерелгән. Ҙур Айыулы йылғаһы (хәҙер Айыулы йылғаһы) тамағындағы Иҫәнғол утары янында Айыулы ауылы билдәләнгән. Быҙаулыҡ ауылының (Аҡъяр совхозының 3-сө бүлеге) исеме эргәләге йылғанан барлыҡҡа килгән. «Айыулы» йәки «Яңы Айыулы» тип атау ҙа ярай. Кесе Айыулы йылғаһы (хәҙер Кесе Быҙаулыҡ йылғаһы) оҙонлоғо 25 км булып Матрай ауылы эргәһендәге тарихи Айыулы йылғаһының бер өлөшөнөң (хәҙер Ҙур Быҙаулыҡ йылғаһы һәм оҙонлоғо 25 км) уң ҡушылдығы. [[Ҡатнашыусы:Аюлы река|Аюлы река]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Аюлы река|фекер алышыу]]) 14:22, 22 сентябрь 2026 (UTC) oq522uz698fcaoon8meqny5dujc64q4 1306523 1306520 2026-09-28T09:07:20Z Аюлы река 48953 /* Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. */ Длина 25км. Башэнциклопедия приводит https://bashenc.online/ru/articles/82023/?ysclid=mul0i4fgyw428176893 1306523 wikitext text/x-wiki == Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. == Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ йылғаһы. Быҙаулыҡ йылғаһының тарихи атамаһы Таналыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы Айыулы йылғаһы (оҙонлоғо 50 км) булған. Шул уҡ ваҡытта Ҙур Айыулы йылғаһы (хәҙер Айыулы йылғаһы һәм оҙонлоғо 9 км) Айыулы йылғаһының (хәҙер Быҙаулыҡ йылғаһы) уң ҡушылдығы булған. 1798-1802 йылдарҙағы Ырымбур өйәҙе ерҙәре бүленеше мәғлүмәттәре буйынса В. Р. Байгилдиндың «Иҫәнғол ауылына ҡасан һәм кем нигеҙ һалған?»[https://vk.ru/wall251101603_1525] тигән ғилми-тикшеренеү баҫмаһында килтерелгән. Ҙур Айыулы йылғаһы (хәҙер Айыулы йылғаһы) тамағындағы Иҫәнғол утары янында Айыулы ауылы билдәләнгән. Быҙаулыҡ ауылының (Аҡъяр совхозының 3-сө бүлеге) исеме эргәләге йылғанан барлыҡҡа килгән. «Айыулы» йәки «Яңы Айыулы» тип атау ҙа ярай. Кесе Айыулы йылғаһы (хәҙер Кесе Быҙаулыҡ йылғаһы) оҙонлоғо 25 км булып Матрай ауылы эргәһендәге тарихи Айыулы йылғаһының бер өлөшөнөң (хәҙер Ҙур Быҙаулыҡ йылғаһы һәм оҙонлоғо 25 км) уң ҡушылдығы. [[Ҡатнашыусы:Аюлы река|Аюлы река]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Аюлы река|фекер алышыу]]) 14:22, 22 сентябрь 2026 (UTC) lxrhe3ha2b2lx7msuk2yuqb41i8s6ib 0 201558 1306484 2026-09-27T14:27:19Z Айсар 10823 [[Башҡорт АССР-ның халыҡ сәсәне]] битенең исемен [[Башҡорт АССР-ының халыҡ сәсәне]] тип Айсар алыштырҙы: Хаталы атама 1306484 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Башҡорт АССР-ының халыҡ сәсәне]] tqp25jqaajdvdzrv2nald601auebb8t 1306485 1306484 2026-09-27T14:28:30Z Айсар 10823 аныҡлаштырыу 1306485 wikitext text/x-wiki {{Delete|Орфографик хата}} i3qzhz7p8tdar53znc7ph5mapfayoox 10 201559 1306498 2026-09-27T20:08:14Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Cisterna Basílica, Estambul, Turquía, 2024-09-28, DD 58-60 HDR.jpg 1306498 wikitext text/x-wiki Cisterna Basílica, Estambul, Turquía, 2024-09-28, DD 58-60 HDR.jpg d3ov1u577txxk9buet9pjkocqe2i8y1