Сәйғәфәр

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.21</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Сәйғәфәр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10315</id>
    <revision>
      <id>1306573</id>
      <parentid>1283731</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T07:50:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52150-95</username>
        <id>49046</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ауылдың билдәле кешеләре */</comment>
      <origin>1306573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14170" sha1="3m3nty2ulo5hg0rqax4t2g5x2t5qmd7" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Сәйғәфәр
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Сәйғәфәр
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 52 | lat_min = 30 | lat_sec = 36
  |lon_deg = 58 | lon_min = 0 | lon_sec = 23
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Баймаҡ районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 674
  |иҫәп алыу йылы       = 2009
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453676
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34751 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80206807005
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Сәйғәфәр''' ({{lang-ru|Сайгафар}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 674 кеше&lt;ref name='белешмә китабы'&gt;[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453676, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80206807005.

Икенсе исеме '''Комсомол'''

== Исеменең килеп сығышы ==
Исеме ҡыҫҡартылып Сәйетғәфәр антропонимынан алынған&lt;ref name=&quot;Баймакский край&quot;&gt;{{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8}}&lt;/ref&gt;.

== Географик урыны&lt;ref name=&quot;Баймакский край&quot;&gt;&lt;/ref&gt; ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Баймаҡ]]): 28 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Аҡморон]]): 11 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Сибай]]): 69 км

== Тарихы ==
[[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар йылғаһының]] һул яҡ ярында урынлашҡан. Ауыл йорт старшинаһы ''Сәйетғәфәр Байегетовтың'' утары урынында барлыҡҡа килә һәм уның исемен йөрөтә&lt;ref name=&quot;Баймакский край&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.
1931 йылдан [[РККА]]-ның 46-сы Баймаҡ йылҡы заводының — Комсомол бүлексәһе, 1956 йылдан — Баймаҡ совхозының, 1997 йылдан — «Баймаҡ» ПСК-һының бүлеге. Халыҡтың төп шөғөлө — [[Башҡортостанда игенселек|игенселек]] һәм [[малсылыҡ]]&lt;ref name=&quot;Баймакский край&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Ауылда бөрйән башҡорттары йәшәй.

'''Бөгөнгөһө'''

Ауылда мәҙәни тормош ҡайнап тора. Клубты ремонтлағандан һуң бигерәк тә әүҙемлелек һиҙелә: һәр урам концерт әҙерләй, ауыл һәүәҫкәрҙәре спектакль әҙерләйҙәр&lt;ref&gt;[https://ye102.ru/articles/mahsus/2015-03-14/be-e-auylda-535030 Лена Алсынбаева. Ә беҙҙең ауылда…]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. «Хазина» ансамбле ойошторолған, ағинәйҙәр ойошмаһы бик әүҙем, йолаларҙы тергеҙеү эшен яҡшы ойоштора&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/folkloriada/2020-02-02/yl-n-orso-yl-n-645187 «Әйләнә, орсоҡ әйләнә»]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Шәхси эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнгән кешеләр бар&lt;ref&gt;[https://www.ye02.ru/mahsus/11115-uldarynan-maturly-tyua.html Альбина Ҡоҙашева. Ҡулдарынан матурлыҡ тыуа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240814165046/https://www.ye02.ru/mahsus/11115-uldarynan-maturly-tyua.html |date=2024-08-14 }}&lt;/ref&gt;. Һаумыһығыҙ, ауылдаштар, йыйындар кеүек мәҙәни саралар, спорт ярыштары, төрлө акциялар, флешмобтар үткәрелә.

&lt;blockquote&gt;«Беҙҙең Һаҡмар буйында муйыл иҫ киткес мул үҫә. Йыл һайын күп итеп йыйып, ит турағыстан үткәреп, ҡышҡылыҡҡа әҙерләп ҡуя инек. Әле лә тыуған яғыма — Баймаҡ районы Сәйғәфәр ауылына, еләк-емештең өлгөргән осорона тура килтереп, ҡайтырға тырышабыҙ, элеккесә муйылға сығабыҙ» (Рәшиҙә Мәһәҙиева&lt;ref name=&quot;Башҡортостан ҡыҙы&quot;&gt;[https://bashkizi.ru/articles/t-mlek-s/2020-03-10/su-muyyldar-tabyn-t-rend-91994 Суҡ муйылдар — табын түрендә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220329124832/https://bashkizi.ru/articles/t-mlek-s/2020-03-10/su-muyyldar-tabyn-t-rend-91994 |date=2022-03-29 }}&lt;/ref&gt;.)&lt;/blockquote&gt;

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||463||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||630||332||298||52,7||47,3
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
; Милли составы
Ауылда 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, [[бөрйән]] ырыуы [[башҡорттар]]ы (97 %) йәшәй&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.&lt;/ref&gt;.

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* З. Вәлиди урамы {{lang-ru| З. Валиди (улица}})
* Тыныслыҡ урамы {{lang-ru| Мира улица}})
* Һаҡмар урамы {{lang-ru| Сакмара улица}})
* Таулы урамы {{lang-ru|Горная улица}})
* Совет урамы {{lang-ru| Советская улица}})
* Түләш урамы {{lang-ru| Туляша улица}})
* Йәштәр урамы {{lang-ru| Молодежная улица}})
* Салауат Юлаев урамы {{lang-ru| Салавата Юлаева улица}})
* Ш. Бабич урамы {{lang-ru| Ш. Бабич улица}})
&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/018/000030.html Улицы]&lt;/ref&gt;
{{Колонки|конец}}

== Ауылдың билдәле кешеләре ==
* Миңлеғәле Райманов — көтөүсе, [[Ленин ордены]] кавалеры.
* Хазина Аҡбулатова —орденлы һауынсы 
* Рәшиҙә Мәһәҙиева — «Ватандаш» журналының баш мөхәррире, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған журналисы,  Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре, Ш. Хоҙайбирҙин исемендәге республика журналистар премияһы, «Көмөш ҡауырһын» халыҡ-ара асыҡ ижади конкурсы лауреаты, филология фәндәре кандидаты&lt;ref name=&quot;Башҡортостан ҡыҙы&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
* Сажиҙә Лотфуллина - &quot;Йәшлек&quot; гәзите хәбәрсеһе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт  хеҙмәткәре, Башҡортостандың мәғариф алдынғыһы

== Шулай уҡ уҡығыҙ ==
* [[Сәйғәфәр мәктәбе]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8}}
* Усманова М. Г. Имя отчей земли. Bсторико лингвистическое исследование топонимов бассейна реки Сакмар. — Уфа: Китап, 1994, — 272 стр.. ISBN 5-295-01337-5

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — [[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]], Уфа, 1953. C.284
* Назаров, Рауил Әхмәҙулла улы (Хоҙайназаров). Әптекәйҙә-ил яҙмышы : (Сәйғәфәр, Шәмсел, Мырҙабулат ауылдары тарихы) / Р. Ә. Назаров. — Сибай : Сибай ҡала тип., 2011. — 240 б.
* [https://kitaptar.bashkort.org/storage/files/.pdf Өмөтбаев Рамаҙан. Осрашыуҙар — юғалтыуҙар. Публицистик очерктар, 1984—1993 йылдарҙағы иҫтәлекле ваҡиғалар.— Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1997.— 248 бит. 15ВМ 5-295-01799-0]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

== Видеояҙмалар ==
* [https://kzread.info/dash/jyjyn-2019-bajma-r-n-s-j-f-r-auyly/rK2Jj61xo9LThc4.html Йыйын-2019. Баймаҡ районы. Сәйғәфәр ауылы.]{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{YouTube|IypwdRuE0sE|logo=1}} Сәйғәфәрҙә — Яңы йыл байрамы
* [https://vk.com/video/@saigafar  Сәйғәфәр ауылы видеолары]
{{Баймаҡ районы ауылдары}}
[[Категория:Баймаҡ районының бөткән тораҡ пункттары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Һаҡмар буйындағы тораҡ пункттар]]</text>
      <sha1>3m3nty2ulo5hg0rqax4t2g5x2t5qmd7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сапсан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14761</id>
    <revision>
      <id>1306566</id>
      <parentid>1057045</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T01:32:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4170" sha1="p2obhv92899ccc7e9hsdwc8oepvoov0" xml:space="preserve">{{Таксон
| name              = Сапсан
| regnum            = Хайуандар
| image file = Falco peregrinus - 01.jpg
| parent            = Falco 
| rang              = Төр
| latin             = Falco peregrinus
| author            =  &lt;br /&gt;([[Tunstall]], [[1771]])
| syn               = * ''Falco atriceps'' &lt;small&gt;Hume&lt;/small&gt;
* ''Falco kreyenborgi'' &lt;small&gt;Kleinschmidt, 1929&lt;/small&gt;
* ''Falco pelegrinoides madens'' &lt;small&gt;Ripley &amp; Watson, 1963&lt;/small&gt;
* ''Rhynchodon peregrinus'' &lt;small&gt;(Tunstall, 1771)&lt;/small&gt;
| typus             = 
| children name     = [[Подвид]]ы
| children          = См. текст
| range map         = 
| range map caption = 
| range map width   = 
| range legend      = 
| iucnstatus        = LC
| wikispecies       = Falco peregrinus
| commons           = Falco peregrinus
| iucn              = 106003622
| itis              = 175604
| ncbi              = 8954
| eol               = 
| grin             = 
| ipni              = 
}}
[[Рәсем:PeregrineRangeMap.png|300px|thumb|Распространение сапсана в мире:
{{легенда|#FFFF00|Оялау урындары}}
{{легенда|#0075FF|Ҡышлау урындары}}
{{легенда|#007500|Йыл буйы йәшәйҙәр}}
{{легенда|#75FFFF|Миграциялары}}]]

'''Сапсан''' — [[ҡарға]] ҙурлығындағы ыласындар ҡаиләһендәге йылғыр йыртҡыс ҡош

== Ҡылыҡһырлама ==
Осҡанда оҙон һәм осло ҡанаты, ҡыҫҡа ҡойроғо күҙгә салына. Текә ултыра. Һырты ҡара көрән, кәүҙәһенең аҫ яҡы уҡ башағы һүрәтендәге ҡара көрән таптар менән сыбарланған кҡрәнһыу һары. Күҙҙәре эргәһенән мыйыҡҡа оҡшаған һыҙыҡтар үтә. Шоңҡарҙан бәләкәйлеге, балабандан дөйөм ҡара төҫө менән айырыла.
Ер йөҙөндәге тере заттарҙан иң етеҙе. 322 км сәғәтенә оса, йәғни секундына 90 метр.

== Тауышы ==

Тауышы көслө: «ҡыяҡ- ҡыяҡ- ҡыяҡ».

== Һүрәттәр ==
&lt;gallery&gt;
Рәсем:Falco peregrinus nest USFWS.jpg| Ҡаялар -сапсандарҙың оялау өсөн яратҡан урындары
Рәсем:Saker_Falcon_profile_shot.jpg|Сапсан башы
Рәсем:Coat of Arms of Kumertau (Bashkortostan).png| [[Күмертау]] ҡалаһы гербы ([[Башҡортостан]]). Уртала сапсан рәсеме
Рәсем:PeregrineFalconSilhouettes.svg|right Сапсан күләгәләре
Falco peregrinus MHNT.ZOO.2010.11.102.1.jpg |Museum specimen 
Falco peregrinus madens MHNT.ZOO.2010.11.102.8.jpg |ssp. madens - Museum specimen 
&lt;/gallery&gt;

== Әҙәбиәт ==
[[Э. Ф. Ишбирҙин]]. башҡортостан ҡоштары. Өфө-1986 йыл 8-се бит

== Быны ла ҡарағыҙ ==
* «Галичья Гора» ҡурсаулығындағы сапсандар питомнигы
* Юғары тиҙлекле «Сапсан» поезы
* Валдай милли паркы

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20111129093916/http://ecoclub.nsu.ru/raptors/species/falco_per.shtm Сапсан — Клуб исследователей русских пернатых хищников]
* [https://web.archive.org/web/20160304194116/http://ecoclub.nsu.ru/raptors/publicat/falco_per/Dem_sapsan.pdf Описание и экология подвидов сапсана]
* [http://www.nature.ok.ru/doc/birds/2_52.htm Сапсан — Редкие и исчезающие животные России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000819042857/http://www.nature.ok.ru/doc/birds/2_52.htm |date=2000-08-19 }}

{{Красная книга России|2}}

[[Категория:Ҡоштар]]
[[Категория:Башҡортостан ҡоштары]]
[[Категория:Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы:Ҡоштар]]</text>
      <sha1>p2obhv92899ccc7e9hsdwc8oepvoov0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Росвайн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28617</id>
    <revision>
      <id>1306558</id>
      <parentid>677832</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T20:35:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4916" sha1="79o5iwtl00a2efo0aeys8pwjdhf0poj" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = ҡала 
 |башҡортса исеме                         = Росвайн 
 |төп исеме                                         = Ro?wein 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      = Rosswein coa.png 
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 4|lat_sec     0 
 |lon_dir= E |lon_deg = 13|lon_min = 11|lon_sec  = 0 
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Ирекле дәүләт Саксония  
 |теҙмәләге регион                                 = Ирекле дәүләт Саксония  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Урта Саксония  
 |теҙмәләге район                                   = Урта Саксония  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            =   
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Файт Линднер  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 29,14  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 204  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 6923 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 4741 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = DL 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 14 3 75 160 
 |Commons-тағы категория                     = Ro?wein 
 |сайт                                                                  = http://www.rosswein.de/ 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Росвайн''' ({{lang-de|Ro?wein}}) — Германиялағы, [[Саксония]] ерендәге ҡала. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса ҡалала 6923 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 29,14 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 204 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 4741 һәм автомобиль коды DL.
 
== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;
== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20120814090824/http://www.rosswein.de/ Рәсми сайт].

[[Категория:Саксония ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>79o5iwtl00a2efo0aeys8pwjdhf0poj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Быҙаулыҡ (Хәйбулла районы)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>56743</id>
    <revision>
      <id>1306532</id>
      <parentid>1306524</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T12:42:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Аюлы река</username>
        <id>48953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. */ длина 11 км от деревни.</comment>
      <origin>1306532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2028" sha1="h0d4kj1gt7f6dv6x5xbho9bz3rio1iz" xml:space="preserve">{{Проект — Башҡортостан ауылдары}}

== Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. ==
Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ йылғаһы. Быҙаулыҡ йылғаһының тарихи атамаһы Таналыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы Айыулы йылғаһы (оҙонлоғо 50 км) булған. Шул уҡ ваҡытта Ҙур Айыулы йылғаһы (хәҙер Айыулы йылғаһы һәм оҙонлоғо 11 км) Айыулы йылғаһының (хәҙер Быҙаулыҡ йылғаһы) уң ҡушылдығы булған. 1798-1802 йылдарҙағы Ырымбур өйәҙе ерҙәре бүленеше мәғлүмәттәре буйынса В. Р. Байгилдиндың «Иҫәнғол ауылына ҡасан һәм кем нигеҙ һалған?»[https://vk.ru/wall251101603_1525] тигән ғилми-тикшеренеү баҫмаһында килтерелгән.
Ҙур Айыулы йылғаһы (хәҙер Айыулы йылғаһы) тамағындағы Иҫәнғол утары янында Айыулы ауылы билдәләнгән.
Быҙаулыҡ ауылының (Аҡъяр совхозының 3-сө бүлеге) исеме эргәләге йылғанан барлыҡҡа килгән. «Айыулы» йәки «Яңы Айыулы» тип атау ҙа ярай.
Кесе Айыулы йылғаһы (хәҙер Кесе Быҙаулыҡ йылғаһы) оҙонлоғо 25 км булып Матрай ауылы эргәһендәге тарихи Айыулы йылғаһының бер өлөшөнөң (хәҙер Ҙур Быҙаулыҡ йылғаһы һәм оҙонлоғо 25 км) уң ҡушылдығы. [[Ҡатнашыусы:Аюлы река|Аюлы река]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Аюлы река|фекер алышыу]]) 14:34, 22 сентябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>h0d4kj1gt7f6dv6x5xbho9bz3rio1iz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306535</id>
      <parentid>1306532</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T13:48:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Аюлы река</username>
        <id>48953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. */ длина рек 49 км 24 км 28 км.</comment>
      <origin>1306535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2028" sha1="b01fz6hmzwe47dohs7ogx4xkb69scgi" xml:space="preserve">{{Проект — Башҡортостан ауылдары}}

== Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. ==
Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ йылғаһы. Быҙаулыҡ йылғаһының тарихи атамаһы Таналыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы Айыулы йылғаһы (оҙонлоғо 49 км) булған. Шул уҡ ваҡытта Ҙур Айыулы йылғаһы (хәҙер Айыулы йылғаһы һәм оҙонлоғо 11 км) Айыулы йылғаһының (хәҙер Быҙаулыҡ йылғаһы) уң ҡушылдығы булған. 1798-1802 йылдарҙағы Ырымбур өйәҙе ерҙәре бүленеше мәғлүмәттәре буйынса В. Р. Байгилдиндың «Иҫәнғол ауылына ҡасан һәм кем нигеҙ һалған?»[https://vk.ru/wall251101603_1525] тигән ғилми-тикшеренеү баҫмаһында килтерелгән.
Ҙур Айыулы йылғаһы (хәҙер Айыулы йылғаһы) тамағындағы Иҫәнғол утары янында Айыулы ауылы билдәләнгән.
Быҙаулыҡ ауылының (Аҡъяр совхозының 3-сө бүлеге) исеме эргәләге йылғанан барлыҡҡа килгән. «Айыулы» йәки «Яңы Айыулы» тип атау ҙа ярай.
Кесе Айыулы йылғаһы (хәҙер Кесе Быҙаулыҡ йылғаһы) оҙонлоғо 24 км булып Матрай ауылы эргәһендәге тарихи Айыулы йылғаһының бер өлөшөнөң (хәҙер Ҙур Быҙаулыҡ йылғаһы һәм оҙонлоғо 28 км) уң ҡушылдығы. [[Ҡатнашыусы:Аюлы река|Аюлы река]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Аюлы река|фекер алышыу]]) 14:34, 22 сентябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>b01fz6hmzwe47dohs7ogx4xkb69scgi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1 октябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67470</id>
    <revision>
      <id>1306538</id>
      <parentid>1306516</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T15:05:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт, аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1306538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40201" sha1="t3mbo993l3ynicl1vv1o98uiva53c9b" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''1 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 274-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 275-се). Йыл аҙағына тиклем 91 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Оло йәштәгеләр көнө.
** [[Музыка]] көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Астрономия]] көнө.
** [[Балет]] көнө.
** Вегетарианлыҡ көнө.
** Йылмайыу көнө.
** {{comment|Йәйәү йөрөү көнө|День ходьбы}}.
** Какао һәм [[шоколад]] көнө.
** [[Ҡәһүә]] көнө.
** Ҡабатлау таблицаһы көнө.
** Почта открыткаһының тыуған көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Сәс]] көнө.
* {{Флагификация|Боливия}}: Ағас ултыртыу көнө.
* {{Флагификация|Бөйөк Британия}}: [[Шиғриәт]] көнө.
* {{Камерун}} [[Камерун]]: Берләшеү көнө.
* {{Флагификация|Кипр}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Ҡытай}} [[Ҡытай]]: [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]] ойошторолған көн.
* {{Флагификация|Молдова}}: [[Шарап]] көнө.
* {{Нигерия}} [[Нигерия]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. 
* {{Флагификация|Сингапур}}: [[Бала]]лар көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: Япон шарабы көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Геронтологтар көнө.
* {{Флагификация|Көньяҡ Корея}}: Ҡораллы көстәр көнө.
* {{Рәсәй}} [[Рәсәй]]: Ҡоро ер ғәскәрҙәре көнө.
* {{Үзбәкстан}} [[Үзбәкстан]]: [[Уҡытыусы]]лар һәм остаздар көнө.
* {{Флагификация|Эстония}}: Урындағы үҙидара көнө.
* {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Прокуратура хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1830 йыл]]: [[Александр Пушкин]] [[Евгений Онегин|«Евгений Онегин» романын]] тамамлай.
* [[1988 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзы]] [[Футбол буйынса СССР Олимпия йыйылма командаһы|футбол командаһы]] [[Олимпия уйындарында СССР|Олимпия]] чемпионы була.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1967 йыл]]: [[Өфө]]лә 25 метрлы [[йөҙөү]] бассейнлы «Буревестник» физкультура йорто асыла.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Пугаев Степан Александрович]] (1910—28.12.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир. Уҡсылар полкының отделение командиры,  сержант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943).  
* [[Кобзев Николай Никифорович]] (1925—1991), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан [[хәрби хеҙмәткәр]]. Гвардия полковнигы (1980). [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Куповых Пётр Николаевич]] (1930—26.05.1985), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]]. 1958 йылдан [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский ҡалаһындағы]] Бөтә Союз геологик разведка скважиналарын геофизик өйрәнеү ғилми-тикшеренеү һәм проект-конструкторлыҡ институтының өлкән инженеры, отряд начальнигы, 1965 йылдан — баш геофизигы, 1975—1983 йылдарҙа лаборатория мөдире. Техник фәндәр  кандидаты (1975). [[СССР-ҙың Дәүләт премияһы]] лауреаты (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Балаҡатай районы]] [[Иҫке Балаҡатай]] ауылынан.
* [[Зөфәр Сабирйәнов]] (1935—24.12.2014), [[Журналистика|журналист]], [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Балтас районы]] [[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]] ауылынан.
* [[Биғлова Рәйсә Йыһандар ҡыҙы]] (1950), [[Органик химия|химик-органик]]-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1999), профессор. (2000). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2011), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР‑ҙың]] уйлап табыусыһы (1986).
* [[Никон II ]] (донъяуи исеме [[Васюков Николай Николаевич]]; 1950), дин эшмәкәре, [[Өфө]] һәм [[Стәрлетамаҡ]] митрополиты, дини тәғлимәт кандидаты. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2000) һәм [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2011) ордендары, христиан сиркәүе наградалары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Тамбов өлкәһе]]нең Марьевка ауылынан. 
* [[Белов Владимир Викторович]] (1960), [[Рәсәй]]ҙең [[опера]] [[йыр]]сыһы (тенор). 2003—2010 йылдарҙа Милли симфоник оркестр директоры. [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы|Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған]] (2003), [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы|Башҡортостан Республикаһының халыҡ]] (1994) артисы, М. И. Глинка исемендәге халыҡ-ара конкурс лауреаты (1993).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Бикҡужина Тутыя Әғзәм ҡыҙы]] (1926—3.09.2008), [[Педагогика|педагог]]-[[фән|ғалим]]. 1965—2000 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]] уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1972), доцент. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1986).
* [[Кормильцева Таисия Михайловна]] (1936), педагог. 1965—2003 йылдарҙа [[Күмертау]] ҡалаһы 9-сы урта мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған уҡытыусыһы (1980) һәм мәғариф отличнигы (1976).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Аҡтуғанов Фирҙәүес Сәләм улы]] (1941), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Химик технология|химик-технолог]]. 1961—2004 йылдарҙа Салауат нефть химияһы заводы хеҙмәткәре. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған рационализаторы (1992), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] почётлы нефтехимигы (1991) һәм СССР рационализаторы (1987), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Миәкә районы]] [[Өршәкбаш-Ҡарамалы]] ауылынан.
* [[Ефимова Сталина Семеновна]] (1941), педагог. 2008 йылға тиклем Күмертау ҡалаһы 3-сө урта мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1988).
* [[Каманин Валерий Александрович]] (1946—25.03.2006), [[Энергетика|энергетик]]. 1986—2001 йылдарҙа Салауат ТЭЦ-ы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (1996). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ғафури районы]] [[Красноусол]] ауылынан.
* [[Энгельс Ҡолмөхәмәтов]] (1951), дәүләт, комсомол һәм хужалыҡ органдары хеҙмәткәре, иҡтисадсы-ғалим. [[Федераль йыйылыш|Рәсәй Федераль Йыйылышының]] бишенсе саҡырылыш [[Дәүләт думаһы|Дәүләт Думаһы]] (2007—2011), Башҡортостан Республикаһының беренсе, икенсе һәм бишенсе саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2007). Һалым полицияһының отставкалағы генерал-лейтенанты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы, СССР-ҙың [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]], Башҡортостандың [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2016) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары кавалеры.
* [[Петрова Лидия Викторовна]] (1956), табип-акушер-гинеколог, йәмәғәтсе. 1993 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала дауаханаһы табибы, бер үк ваҡытта 2001 йылдан һаулыҡ һаҡлау хеҙмәтсәндәре профсоюзының ҡала комитеты рәйесе. 1999—2004 йылдарҙа ҡала советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Ташлыкүл (Ауырғазы районы)|Ташлыкүл]] ауылынан.
* [[Белоусов Артём Васильевич]] (1981), [[спорт]]сы. 2005—2009 йылдарҙа [[Конькиҙа йүгереү спорты|конькиҙа уҙышыу]] буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Бөтә донъя универсиадаһында ҡатнашыусы ([[Ҡытай]], Харбин, 2009). Рәсәй чемпионы (2009) һәм Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Сығышы менән Салауат ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Рычков Пётр Иванович]] (1712—15.10.1777), [[Рәсәй империяһы]] [[фән|ғалимы]], [[География|географ]], [[иҡтисад]]сы, [[тарих]]сы, сауҙәгәр. [[Санкт-Петербург]] Фәндәр  академияһының беренсе ағза-корреспонденты (1759). Коллегия советнигы (1751).  Башҡортостан тарихын өйрәнеүсе, [[Көньяҡ Урал]]дың географияһы, иҡтисады, этнографияһы буйынса энциклопедик хеҙмәт һаналған «Ырымбур губернаһы топографияһы»ның авторы.
* [[Маннанов Шакир Фәтих улы]] (1917—23.04.1973), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. Уҡсылар полкының тоҫҡаусыһы, орудие командиры, старшина. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. Ил буйынса ошо орден менән дүрт тапҡыр бүләкләнгән 29 һуғышсының береһе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Байсыуаҡов Миңлеғәли Барый улы]] (1932—2.09.2001), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1947—1987 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һаҡмар» колхозының мал ҡараусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1966). Сығышы менән ошо райондың [[Исмаҡай (Баймаҡ районы)|Исмаҡай]] ауылынан.
* [[Ғәлимова Венера Хәким ҡыҙы]] (1937), [[балет]] артисы, [[Педагогика|педагог]]. 1956—1976 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡорт дәүләт академия опера һәм балет театры]] солисы, 1985—2011 йылдарҙа [[Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография колледжы|Рудольф Нуриев исемендәге хореография училищеһының]] (2009 йылдан колледж) методист-уҡытыусыһы. 1961 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы|Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған]] (1998) һәм [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы|Башҡорт АССР-ының халыҡ]] (1975) артисы.  
* [[Каплун Любовь Фёдоровна]] (1937—5.03.2011), педагог. 1956 йылдан [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре, шул иҫәптән 1959—1996 йылдарҙа [[Яңы Ергән]] урта мәктәбе уҡытыусыһы. [[РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы|РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы]]  (1985). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Хәйруллин Гриф Тимурзаһит улы]] (1937), педагог-ғалим, йәмәғәтсе. 1955 йылдан [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]], 1960 йылдан [[Үзбәкстан|Үзбәк ССР-ы]], 1976 йылдан [[Ҡаҙаҡ ССР-ы]] мәктәптәре уҡытыусыһы, [[мәктәп директоры|директоры]]; 1986 йылдан Ҡаҙаҡ милли педагогия институты уҡытыусыһы, мәктәп етәкселәре квалификацияһын күтәреү факультеты деканы. Ҡаҙағстандың [[Башҡорттар|башҡорт]] һәм [[Татарҙар|татар]] милли-мәҙәни үҙәктәре ассоцияцияһының вице-президенты, [[Алматы өлкәһе]] башҡорт һәм татар мәҙәни үҙәге рәйесе. Педагогия фәндәре докторы (1992, профессор (1994). [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[Ҡаҙағстан Республикаһы]]ның почётлы мәғариф хеҙмәткәре, [[Үзбәкстан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Ҡаҙаҡлар]] ауылынан.
* [[Шәмсиева Фзуа Вәкил ҡыҙы]] (1937), педагог. 1959—1994 йылдарҙа [[Мәсетле районы]] [[Оло Аҡа]] урта мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы.  
* [[Карамов Фәйзелғаян Баян улы]] (1942—2021), [[Ҡариҙел районы]] «Үрнәк» колхозының элекке механизаторы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. 
* [[Насиров Хәлим Мосауир улы]] (1942—24.10.2003), [[Фармакология|фармаколог]]-ғалим. 1970 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 1978 йылдан — үҙәк ғилми тикшеренеү лабораторияһы мөдире, 1985 йылдан — [[фармакология]] факультеты деканы, бер үк ваҡытта 1987 йылдан 2-се фармакология кафедраһы мөдире. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әлшәй районы]]ның [[Ыҫлаҡ (Әлшәй районы)|Ыҫлаҡ]] ауылынан. 
* [[Әхтәмов Бәхтиәр Әбделмән улы]] (1942—16.10.2017), [[тренер]]. 1981—2017 йылдарҙа [[Мәләүез районы]] балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең [[еңел атлетика]] буйынса өлкән уҡытыусы-тренеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре, [[Мәләүез]] ҡалаһы һәм Мәләүез районының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Ҡалдар]] ауылынан.
* [[Баймиев Хәниф Мулла улы]] (1947), агроном-ғалим, [[ауыл хужалығы]], [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[Муниципаль район (Рәсәй)|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1969 йылдан [[Тәтешле районы]] «Социализм» колхозының баш агрономы, партком секретары, 1975 йылдан — рәйесе; 2003 йылдан — район хакимиәте башлығы урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш (1995—1999) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Балтас]] ауылынан.
* [[Абсатарова Гүзәл Рәшит ҡыҙы]] (1957), [[бейеү]]се, педагог. 1973 йылдан [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, 1991 йылдан — уҡытыусы-репетиторы, бер уҡ ваҡытта 2004 йылдан — [[Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы]], 2008 йылдан — [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (1998) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ (1989) артисы. 
* [[Батанин Владимир Викторович]] (1957), [[музыка]]нт. 2003 йылдан [[Йылайыр районы]] мәҙәниәт бүлегенең концертмейстер-аккомпаниаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998). Сығышы менән ошо райондың [[Йылайыр]] ауылынан.
* [[Мәғәфүрова Гүзәл Лерон ҡыҙы]] (1967), педагог. 1988 йылдан [[Ҡыйғы районы]] [[Үрге Ҡыйғы]] ауылындағы хәҙерге лицейҙың башланғыс синыфтар уҡытыусыһы, директорҙың уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2017) һәм мәғариф отличнигы (1998). Рәсәй Федерацияһы «Мәғариф»  өҫтөнлөклө проектының «Илдең иң яҡшы уҡытыусылары» конкурсы еңеүсеһе (2007). Сығышы менән ошо ауылдан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Ғәббәсов Әсхәт Нәби улы]] (1923—17.02.2016), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]] һәм [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1945 йылдан хәҙерге [[Яңауыл районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы, 1966—1971 йылдарҙа «Ленин юлы» колхозы рәйесе, 1980—1990 йылдарҙа [[Киҫәкҡайын]] урта мәктәбе [[мәктәп директоры|директоры]]. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған уҡытыусыһы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Райондың почётлы гражданы (2015). Сығышы менән [[Ҡыҙылъяр (Яңауыл районы)|Ҡыҙылъяр]] ауылынан. 
* [[Черепахин Сергей Павлович]] (1923—4.02.1989), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының пулемёт расчёты командиры, [[Сержант|гвардия сержанты]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡариҙел районы]] [[Байҡы (Ҡариҙел районы)|Байҡы]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡәйүмов Мәхәсим Әхмәтсолтан улы]] (1928—21.02.1999), [[нефть|нефтсе]]. 1957—1988 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу идаралығы машинисы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Илеш районы]]ның [[Иләкшиҙе]] ауылынан.
* [[Григорьев Иван Васильевич]] (1933—6.05.2014), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1975—2014 йылдарҙа — [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районындағы]] Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы «Россия» дәүләт токомсолоҡ заводы (артабан ауыл хужалығы етештереү кооперативы) директоры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сосновка районының почётлы гражданы (1995). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Хәйбулла районы]] [[Савельевка (Хәйбулла районы)|Савельевка]] ауылынан. 
* [[Ғималов Камил Мәғәфүр улы]] (1938—24.11.2004), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]. 1955—1997 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1977—1981 йылдарҙа [[нефть эшкәртеү заводы]] директоры. [[Ленин ордены|Ленин]] (1974) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Салауат районы]]ның [[Таймый]] ауылынан.
* [[Мелентьев Николай Петрович]] (1938), механизатор. 1961—2000 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] «Заветы Ильича» колхозы механизаторы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1979). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Белорет районы]]ның [[Үҙән (Башҡортостан)|Үҙән]] ауылынан.
* [[Мөлөков Харис Яҡуп улы]] (1938—28.10.2012), [[Физика|физик]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001).  
* [[Басырова Роза Билал ҡыҙы]] (1948), педагог. 1968—2006 йылдарҙа Хәйбулла районы [[Өфө (Хәйбулла районы)|Өфө]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы|РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы]] (1991). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Йылайыр районы]]ның [[Юлдыбай (Йылайыр районы)|Юлдыбай]] ауылынан.
* [[Таң Йәнекәев]] (1948), театр рәссамы. 1980 йылдан [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]]ның баш рәссамы, 2000 йылдан — Ырымбур дәүләт өлкә драма театры рәссамы. Рәсәйҙең халыҡ рәссамы (2021), Башҡорт АССР-ының (1980) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1994) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Рәсәйҙең Дәүләт премияһы (1996) һәм [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] (1981) лауреаты.
* [[Хисаметдинов Рафаил Сафа улы]] (1948), инженер, үҙешмәкәр сәнғәттә ҡатнашыусы. 1971 йылдан [[Дүртөйлө районы]] «Рассвет» колхозының баш инженеры; 1976 йылдан «Сельхозтехника» район берекмәһенең инженер-технологы, 1980 йылдан ремонт оҫтаханаһы мөдире; 2007—2011 йылдарҙа «Башкирская» МТС-ының Дүртөйлө филиалы инженеры. Башҡорт АССР-ы делегацияһы составында РСФСР-ҙың [[Молдавия ССР-ы]]ндағы әҙәбиәт һәм сәнғәт көндәрендә ҡатнашыусы (1972). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Илеш районы]]ның [[Яңы Аташ]] ауылынан.
* [[Хисамова Миңлегөл Сәлимйән ҡыҙы]] (1948), педагог, шағир. Өфө ҡалаһының 28-се коррекцион интернат-мәктәбенең элекке тәрбиәсеһе. 1993 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре.
* [[Девейкина Любовь Федоровна]] (1958), инженер-технолог, [[Күмертау авиация етештереү предприятиеһы]]ның элекке баш металлург урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған металлургы.
* [[Семёнов Геннадий Викторович]] (1958), юрист, ауыл хужалығы хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1997 йылдан [[Иглин районы]]ның хәҙерге «Агро-весна» йәмғиәте директоры. Район советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2013), райондың почётлы гражданы (2019). Сығышы менән [[Сыуаш-Ҡобау]] ауылынан.
* [[Безруков Сергей Михайлович]] (1968), [[Агрономия|агроном]], ауыл хужалығы һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1983 йылдан (өҙөклөк менән) Иглин районы «Восход» колхозы тракторсыһы, «Строитель» совхозы механизаторы; 1993 йылдан «Искра» хужалығы етәксеһе; 2000 йылдан район хакимиәте башлығы урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2004). Сығышы менән ошо райондың [[Михайловка (Иглин районы)|Михайловка]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Крашенников Ипполит Михайлович]] (1884—27.10.1947), геоботаник һәм фитогеограф-ғалим. СССР Фәндәр академияһының [[Башҡортостан]] комплекслы экспедицияһы составында үҫемлектәрҙең республика биләмәләрендә таралыуын һәм характерын билдәләүсе дөйөм физик‑географик шарттарҙы өйрәнеүсе, үҫемлектәрҙең зональ төрҙәрен тасуирлаусы. Биология фәндәре докторы (1934), профессор (1939). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР‑ҙың]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1947). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1945). Сығышы менән [[Силәбе]] ҡалаһынан.
* [[Шәрипов Айрат Хәйҙәр улы]] (1929—9.01.2015), химик‑технолог-ғалим. 1960 йылдан Нефтехимия производстволары ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән  1968 йылдан – лаборатория мөдире; 1993—2008 йылдарҙа — Нефтехимия һәм катализ институтында ғилми төркөм етәксеһе һәм төп ғилми хеҙмәткәр. Техник фәндәр кандидаты (1965). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР‑ының]] атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1979). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Саҡмағош районы]] [[Имәнлеҡул]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәзим Шафиҡов]] (1939—28.01.2009), [[Башҡортостан]]дың [[рус теле]]ндә ижад иткән [[шиғриәт|шағиры]]. [[Проза]]ик, [[драма (жанр)|драматург]], сценарист, публицист, [[тәржемә]]се һәм фольклорсы. 1977 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2004). [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1992), Сергей Чекмарёв исемендәге (1989), Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге (1992), [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия|Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге]] (1995), [[Рәми Ғарипов исемендәге премия|Рәми Ғарипов исемендәге]] (1998) премиялар лауреаты.  
* [[Маркушев Михаил Вячеславович]] (1959), [[Инженерлыҡ эше|инженер‑механик]]. 1981 йылдан «Тантал» махсус конструкторлыҡ‑технология бюроһы хеҙмәткәре, 1990 йылдан — Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1995 йылдан — сектор мөдире, 2007 йылдан — лабораторя мөдире. [[Башҡортостандың коммунистик йәштәр союзы|Башҡортостан комсомолы]] премияһы лауреаты (1987). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Назаров Айрат Әхмәт улы]] (1959), физик-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика‑математика фәндәре докторы (1999). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ейәнсура районы]] [[Байыш (Ейәнсура районы)|Байыш]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:1 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1754 йыл]]: Павел I, [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] императоры.
* [[1881 йыл]]: Уильям Боинг, [[Франция]] авиаконструкторы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1975 йыл]]: Сулпан Хаматова, [[Рәсәй]] актёры.  }}

== {{Үлем}} ==
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:1 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1971 йыл]]: [[Сыртланова Мәғүбә Хөсәйен ҡыҙы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби осоусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1946).
* [[1976 йыл]]: [[Сөләймәнов Фәтҡелҡадир Мостафа улы]], башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы, яҙыусы, төркиәтсе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2009 йыл]]: [[Зәйтүнә Насретдинова]], [[башҡорт]] балеринаһы, педагог. [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1955).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К01]]
[[Категория:1 октябрь]]</text>
      <sha1>t3mbo993l3ynicl1vv1o98uiva53c9b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306539</id>
      <parentid>1306538</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T16:11:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1306539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40542" sha1="lamz9dkvshxr78fghaadsf183me8vgk" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''1 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 274-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 275-се). Йыл аҙағына тиклем 91 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Оло йәштәгеләр көнө.
** [[Музыка]] көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Астрономия]] көнө.
** [[Балет]] көнө.
** Вегетарианлыҡ көнө.
** Йылмайыу көнө.
** {{comment|Йәйәү йөрөү көнө|День ходьбы}}.
** Какао һәм [[шоколад]] көнө.
** [[Ҡәһүә]] көнө.
** Ҡабатлау таблицаһы көнө.
** Почта открыткаһының тыуған көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Сәс]] көнө.
* {{Флагификация|Боливия}}: Ағас ултыртыу көнө.
* {{Флагификация|Бөйөк Британия}}: [[Шиғриәт]] көнө.
* {{Камерун}} [[Камерун]]: Берләшеү көнө.
* {{Флагификация|Кипр}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Ҡытай}} [[Ҡытай]]: [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]] ойошторолған көн.
* {{Флагификация|Молдова}}: [[Шарап]] көнө.
* {{Нигерия}} [[Нигерия]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. 
* {{Флагификация|Сингапур}}: [[Бала]]лар көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: Япон шарабы көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Геронтологтар көнө.
* {{Флагификация|Көньяҡ Корея}}: Ҡораллы көстәр көнө.
* {{Рәсәй}} [[Рәсәй]]: Ҡоро ер ғәскәрҙәре көнө.
* {{Үзбәкстан}} [[Үзбәкстан]]: [[Уҡытыусы]]лар һәм остаздар көнө.
* {{Флагификация|Эстония}}: Урындағы үҙидара көнө.
* {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Прокуратура хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1830 йыл]]: [[Александр Пушкин]] [[Евгений Онегин|«Евгений Онегин» романын]] тамамлай.
* [[1988 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзы]] [[Футбол буйынса СССР Олимпия йыйылма командаһы|футбол командаһы]] [[Олимпия уйындарында СССР|Олимпия]] чемпионы була.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1967 йыл]]: [[Өфө]]лә 25 метрлы [[йөҙөү]] бассейнлы «Буревестник» физкультура йорто асыла.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Пугаев Степан Александрович]] (1910—28.12.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир. Уҡсылар полкының отделение командиры,  сержант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943).  
* [[Кобзев Николай Никифорович]] (1925—1991), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан [[хәрби хеҙмәткәр]]. Гвардия полковнигы (1980). [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Куповых Пётр Николаевич]] (1930—26.05.1985), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]]. 1958 йылдан [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский ҡалаһындағы]] Бөтә Союз геологик разведка скважиналарын геофизик өйрәнеү ғилми-тикшеренеү һәм проект-конструкторлыҡ институтының өлкән инженеры, отряд начальнигы, 1965 йылдан — баш геофизигы, 1975—1983 йылдарҙа лаборатория мөдире. Техник фәндәр  кандидаты (1975). [[СССР-ҙың Дәүләт премияһы]] лауреаты (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Балаҡатай районы]] [[Иҫке Балаҡатай]] ауылынан.
* [[Зөфәр Сабирйәнов]] (1935—24.12.2014), [[Журналистика|журналист]], [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Балтас районы]] [[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]] ауылынан.
* [[Биғлова Рәйсә Йыһандар ҡыҙы]] (1950), [[Органик химия|химик-органик]]-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1999), профессор. (2000). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2011), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР‑ҙың]] уйлап табыусыһы (1986).
* [[Никон II ]] (донъяуи исеме [[Васюков Николай Николаевич]]; 1950), дин эшмәкәре, [[Өфө]] һәм [[Стәрлетамаҡ]] митрополиты, дини тәғлимәт кандидаты. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2000) һәм [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2011) ордендары, христиан сиркәүе наградалары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Тамбов өлкәһе]]нең Марьевка ауылынан. 
* [[Белов Владимир Викторович]] (1960), [[Рәсәй]]ҙең [[опера]] [[йыр]]сыһы (тенор). 2003—2010 йылдарҙа Милли симфоник оркестр директоры. [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы|Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған]] (2003), [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы|Башҡортостан Республикаһының халыҡ]] (1994) артисы, М. И. Глинка исемендәге халыҡ-ара конкурс лауреаты (1993).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Бикҡужина Тутыя Әғзәм ҡыҙы]] (1926—3.09.2008), [[Педагогика|педагог]]-[[фән|ғалим]]. 1965—2000 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]] уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1972), доцент. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1986).
* [[Кормильцева Таисия Михайловна]] (1936), педагог. 1965—2003 йылдарҙа [[Күмертау]] ҡалаһы 9-сы урта мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған уҡытыусыһы (1980) һәм мәғариф отличнигы (1976).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Аҡтуғанов Фирҙәүес Сәләм улы]] (1941), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Химик технология|химик-технолог]]. 1961—2004 йылдарҙа Салауат нефть химияһы заводы хеҙмәткәре. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған рационализаторы (1992), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] почётлы нефтехимигы (1991) һәм СССР рационализаторы (1987), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Миәкә районы]] [[Өршәкбаш-Ҡарамалы]] ауылынан.
* [[Бурдахина Раиса Николаевна]] (1941), [[китапхана]]сы. [[Хәйбулла районы]]ның [[Өфө (Хәйбулла районы)|Өфө]] ауыл китапханаһының элекке мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* [[Ефимова Сталина Семеновна]] (1941), педагог. 2008 йылға тиклем Күмертау ҡалаһы 3-сө урта мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1988).
* [[Каманин Валерий Александрович]] (1946—25.03.2006), [[Энергетика|энергетик]]. 1986—2001 йылдарҙа Салауат ТЭЦ-ы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (1996). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ғафури районы]] [[Красноусол]] ауылынан.
* [[Энгельс Ҡолмөхәмәтов]] (1951), дәүләт, комсомол һәм хужалыҡ органдары хеҙмәткәре, иҡтисадсы-ғалим. [[Федераль йыйылыш|Рәсәй Федераль Йыйылышының]] бишенсе саҡырылыш [[Дәүләт думаһы|Дәүләт Думаһы]] (2007—2011), Башҡортостан Республикаһының беренсе, икенсе һәм бишенсе саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2007). Һалым полицияһының отставкалағы генерал-лейтенанты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы, СССР-ҙың [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]], Башҡортостандың [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2016) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары кавалеры.
* [[Петрова Лидия Викторовна]] (1956), табип-акушер-гинеколог, йәмәғәтсе. 1993 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала дауаханаһы табибы, бер үк ваҡытта 2001 йылдан һаулыҡ һаҡлау хеҙмәтсәндәре профсоюзының ҡала комитеты рәйесе. 1999—2004 йылдарҙа ҡала советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Ташлыкүл (Ауырғазы районы)|Ташлыкүл]] ауылынан.
* [[Белоусов Артём Васильевич]] (1981), [[спорт]]сы. 2005—2009 йылдарҙа [[Конькиҙа йүгереү спорты|конькиҙа уҙышыу]] буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Бөтә донъя универсиадаһында ҡатнашыусы ([[Ҡытай]], Харбин, 2009). Рәсәй чемпионы (2009) һәм Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Сығышы менән Салауат ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Рычков Пётр Иванович]] (1712—15.10.1777), [[Рәсәй империяһы]] [[фән|ғалимы]], [[География|географ]], [[иҡтисад]]сы, [[тарих]]сы, сауҙәгәр. [[Санкт-Петербург]] Фәндәр  академияһының беренсе ағза-корреспонденты (1759). Коллегия советнигы (1751).  Башҡортостан тарихын өйрәнеүсе, [[Көньяҡ Урал]]дың географияһы, иҡтисады, этнографияһы буйынса энциклопедик хеҙмәт һаналған «Ырымбур губернаһы топографияһы»ның авторы.
* [[Маннанов Шакир Фәтих улы]] (1917—23.04.1973), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. Уҡсылар полкының тоҫҡаусыһы, орудие командиры, старшина. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. Ил буйынса ошо орден менән дүрт тапҡыр бүләкләнгән 29 һуғышсының береһе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Байсыуаҡов Миңлеғәли Барый улы]] (1932—2.09.2001), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1947—1987 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һаҡмар» колхозының мал ҡараусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1966). Сығышы менән ошо райондың [[Исмаҡай (Баймаҡ районы)|Исмаҡай]] ауылынан.
* [[Ғәлимова Венера Хәким ҡыҙы]] (1937), [[балет]] артисы, [[Педагогика|педагог]]. 1956—1976 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡорт дәүләт академия опера һәм балет театры]] солисы, 1985—2011 йылдарҙа [[Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография колледжы|Рудольф Нуриев исемендәге хореография училищеһының]] (2009 йылдан колледж) методист-уҡытыусыһы. 1961 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы|Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған]] (1998) һәм [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы|Башҡорт АССР-ының халыҡ]] (1975) артисы.  
* [[Каплун Любовь Фёдоровна]] (1937—5.03.2011), педагог. 1956 йылдан [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре, шул иҫәптән 1959—1996 йылдарҙа [[Яңы Ергән]] урта мәктәбе уҡытыусыһы. [[РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы|РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы]]  (1985). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Хәйруллин Гриф Тимурзаһит улы]] (1937), педагог-ғалим, йәмәғәтсе. 1955 йылдан [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]], 1960 йылдан [[Үзбәкстан|Үзбәк ССР-ы]], 1976 йылдан [[Ҡаҙаҡ ССР-ы]] мәктәптәре уҡытыусыһы, [[мәктәп директоры|директоры]]; 1986 йылдан Ҡаҙаҡ милли педагогия институты уҡытыусыһы, мәктәп етәкселәре квалификацияһын күтәреү факультеты деканы. Ҡаҙағстандың [[Башҡорттар|башҡорт]] һәм [[Татарҙар|татар]] милли-мәҙәни үҙәктәре ассоцияцияһының вице-президенты, [[Алматы өлкәһе]] башҡорт һәм татар мәҙәни үҙәге рәйесе. Педагогия фәндәре докторы (1992, профессор (1994). [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[Ҡаҙағстан Республикаһы]]ның почётлы мәғариф хеҙмәткәре, [[Үзбәкстан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Ҡаҙаҡлар]] ауылынан.
* [[Шәмсиева Фзуа Вәкил ҡыҙы]] (1937), педагог. 1959—1994 йылдарҙа [[Мәсетле районы]] [[Оло Аҡа]] урта мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы.  
* [[Карамов Фәйзелғаян Баян улы]] (1942—2021), [[Ҡариҙел районы]] «Үрнәк» колхозының элекке механизаторы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. 
* [[Насиров Хәлим Мосауир улы]] (1942—24.10.2003), [[Фармакология|фармаколог]]-ғалим. 1970 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 1978 йылдан — үҙәк ғилми тикшеренеү лабораторияһы мөдире, 1985 йылдан — [[фармакология]] факультеты деканы, бер үк ваҡытта 1987 йылдан 2-се фармакология кафедраһы мөдире. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әлшәй районы]]ның [[Ыҫлаҡ (Әлшәй районы)|Ыҫлаҡ]] ауылынан. 
* [[Әхтәмов Бәхтиәр Әбделмән улы]] (1942—16.10.2017), [[тренер]]. 1981—2017 йылдарҙа [[Мәләүез районы]] балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең [[еңел атлетика]] буйынса өлкән уҡытыусы-тренеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре, [[Мәләүез]] ҡалаһы һәм Мәләүез районының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Ҡалдар]] ауылынан.
* [[Баймиев Хәниф Мулла улы]] (1947), агроном-ғалим, [[ауыл хужалығы]], [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[Муниципаль район (Рәсәй)|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1969 йылдан [[Тәтешле районы]] «Социализм» колхозының баш агрономы, партком секретары, 1975 йылдан — рәйесе; 2003 йылдан — район хакимиәте башлығы урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш (1995—1999) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Балтас]] ауылынан.
* [[Абсатарова Гүзәл Рәшит ҡыҙы]] (1957), [[бейеү]]се, педагог. 1973 йылдан [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, 1991 йылдан — уҡытыусы-репетиторы, бер уҡ ваҡытта 2004 йылдан — [[Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы]], 2008 йылдан — [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (1998) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ (1989) артисы. 
* [[Батанин Владимир Викторович]] (1957), [[музыка]]нт. 2003 йылдан [[Йылайыр районы]] мәҙәниәт бүлегенең концертмейстер-аккомпаниаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998). Сығышы менән ошо райондың [[Йылайыр]] ауылынан.
* [[Мәғәфүрова Гүзәл Лерон ҡыҙы]] (1967), педагог. 1988 йылдан [[Ҡыйғы районы]] [[Үрге Ҡыйғы]] ауылындағы хәҙерге лицейҙың башланғыс синыфтар уҡытыусыһы, директорҙың уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2017) һәм мәғариф отличнигы (1998). Рәсәй Федерацияһы «Мәғариф»  өҫтөнлөклө проектының «Илдең иң яҡшы уҡытыусылары» конкурсы еңеүсеһе (2007). Сығышы менән ошо ауылдан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Ғәббәсов Әсхәт Нәби улы]] (1923—17.02.2016), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]] һәм [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1945 йылдан хәҙерге [[Яңауыл районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы, 1966—1971 йылдарҙа «Ленин юлы» колхозы рәйесе, 1980—1990 йылдарҙа [[Киҫәкҡайын]] урта мәктәбе [[мәктәп директоры|директоры]]. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған уҡытыусыһы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Райондың почётлы гражданы (2015). Сығышы менән [[Ҡыҙылъяр (Яңауыл районы)|Ҡыҙылъяр]] ауылынан. 
* [[Черепахин Сергей Павлович]] (1923—4.02.1989), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының пулемёт расчёты командиры, [[Сержант|гвардия сержанты]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡариҙел районы]] [[Байҡы (Ҡариҙел районы)|Байҡы]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡәйүмов Мәхәсим Әхмәтсолтан улы]] (1928—21.02.1999), [[нефть|нефтсе]]. 1957—1988 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу идаралығы машинисы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Илеш районы]]ның [[Иләкшиҙе]] ауылынан.
* [[Григорьев Иван Васильевич]] (1933—6.05.2014), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1975—2014 йылдарҙа — [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районындағы]] Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы «Россия» дәүләт токомсолоҡ заводы (артабан ауыл хужалығы етештереү кооперативы) директоры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сосновка районының почётлы гражданы (1995). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Хәйбулла районы]] [[Савельевка (Хәйбулла районы)|Савельевка]] ауылынан. 
* [[Ғималов Камил Мәғәфүр улы]] (1938—24.11.2004), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]. 1955—1997 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1977—1981 йылдарҙа [[нефть эшкәртеү заводы]] директоры. [[Ленин ордены|Ленин]] (1974) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Салауат районы]]ның [[Таймый]] ауылынан.
* [[Мелентьев Николай Петрович]] (1938), механизатор. 1961—2000 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] «Заветы Ильича» колхозы механизаторы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1979). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Белорет районы]]ның [[Үҙән (Башҡортостан)|Үҙән]] ауылынан.
* [[Мөлөков Харис Яҡуп улы]] (1938—28.10.2012), [[Физика|физик]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001).  
* [[Басырова Роза Билал ҡыҙы]] (1948), педагог. 1968—2006 йылдарҙа Хәйбулла районы [[Өфө (Хәйбулла районы)|Өфө]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы|РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы]] (1991). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Йылайыр районы]]ның [[Юлдыбай (Йылайыр районы)|Юлдыбай]] ауылынан.
* [[Таң Йәнекәев]] (1948), театр рәссамы. 1980 йылдан [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]]ның баш рәссамы, 2000 йылдан — Ырымбур дәүләт өлкә драма театры рәссамы. Рәсәйҙең халыҡ рәссамы (2021), Башҡорт АССР-ының (1980) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1994) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Рәсәйҙең Дәүләт премияһы (1996) һәм [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] (1981) лауреаты.
* [[Хисаметдинов Рафаил Сафа улы]] (1948), инженер, үҙешмәкәр сәнғәттә ҡатнашыусы. 1971 йылдан [[Дүртөйлө районы]] «Рассвет» колхозының баш инженеры; 1976 йылдан «Сельхозтехника» район берекмәһенең инженер-технологы, 1980 йылдан ремонт оҫтаханаһы мөдире; 2007—2011 йылдарҙа «Башкирская» МТС-ының Дүртөйлө филиалы инженеры. Башҡорт АССР-ы делегацияһы составында РСФСР-ҙың [[Молдавия ССР-ы]]ндағы әҙәбиәт һәм сәнғәт көндәрендә ҡатнашыусы (1972). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Илеш районы]]ның [[Яңы Аташ]] ауылынан.
* [[Хисамова Миңлегөл Сәлимйән ҡыҙы]] (1948), педагог, шағир. Өфө ҡалаһының 28-се коррекцион интернат-мәктәбенең элекке тәрбиәсеһе. 1993 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре.
* [[Девейкина Любовь Федоровна]] (1958), инженер-технолог, [[Күмертау авиация етештереү предприятиеһы]]ның элекке баш металлург урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған металлургы.
* [[Семёнов Геннадий Викторович]] (1958), юрист, ауыл хужалығы хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1997 йылдан [[Иглин районы]]ның хәҙерге «Агро-весна» йәмғиәте директоры. Район советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2013), райондың почётлы гражданы (2019). Сығышы менән [[Сыуаш-Ҡобау]] ауылынан.
* [[Безруков Сергей Михайлович]] (1968), [[Агрономия|агроном]], ауыл хужалығы һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1983 йылдан (өҙөклөк менән) Иглин районы «Восход» колхозы тракторсыһы, «Строитель» совхозы механизаторы; 1993 йылдан «Искра» хужалығы етәксеһе; 2000 йылдан район хакимиәте башлығы урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2004). Сығышы менән ошо райондың [[Михайловка (Иглин районы)|Михайловка]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Крашенников Ипполит Михайлович]] (1884—27.10.1947), геоботаник һәм фитогеограф-ғалим. СССР Фәндәр академияһының [[Башҡортостан]] комплекслы экспедицияһы составында үҫемлектәрҙең республика биләмәләрендә таралыуын һәм характерын билдәләүсе дөйөм физик‑географик шарттарҙы өйрәнеүсе, үҫемлектәрҙең зональ төрҙәрен тасуирлаусы. Биология фәндәре докторы (1934), профессор (1939). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР‑ҙың]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1947). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1945). Сығышы менән [[Силәбе]] ҡалаһынан.
* [[Шәрипов Айрат Хәйҙәр улы]] (1929—9.01.2015), химик‑технолог-ғалим. 1960 йылдан Нефтехимия производстволары ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән  1968 йылдан – лаборатория мөдире; 1993—2008 йылдарҙа — Нефтехимия һәм катализ институтында ғилми төркөм етәксеһе һәм төп ғилми хеҙмәткәр. Техник фәндәр кандидаты (1965). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР‑ының]] атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1979). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Саҡмағош районы]] [[Имәнлеҡул]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәзим Шафиҡов]] (1939—28.01.2009), [[Башҡортостан]]дың [[рус теле]]ндә ижад иткән [[шиғриәт|шағиры]]. [[Проза]]ик, [[драма (жанр)|драматург]], сценарист, публицист, [[тәржемә]]се һәм фольклорсы. 1977 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2004). [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1992), Сергей Чекмарёв исемендәге (1989), Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге (1992), [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия|Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге]] (1995), [[Рәми Ғарипов исемендәге премия|Рәми Ғарипов исемендәге]] (1998) премиялар лауреаты.  
* [[Маркушев Михаил Вячеславович]] (1959), [[Инженерлыҡ эше|инженер‑механик]]. 1981 йылдан «Тантал» махсус конструкторлыҡ‑технология бюроһы хеҙмәткәре, 1990 йылдан — Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1995 йылдан — сектор мөдире, 2007 йылдан — лабораторя мөдире. [[Башҡортостандың коммунистик йәштәр союзы|Башҡортостан комсомолы]] премияһы лауреаты (1987). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Назаров Айрат Әхмәт улы]] (1959), физик-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика‑математика фәндәре докторы (1999). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ейәнсура районы]] [[Байыш (Ейәнсура районы)|Байыш]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:1 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1754 йыл]]: Павел I, [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] императоры.
* [[1881 йыл]]: Уильям Боинг, [[Франция]] авиаконструкторы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1975 йыл]]: Сулпан Хаматова, [[Рәсәй]] актёры.  }}

== {{Үлем}} ==
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:1 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1971 йыл]]: [[Сыртланова Мәғүбә Хөсәйен ҡыҙы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби осоусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1946).
* [[1976 йыл]]: [[Сөләймәнов Фәтҡелҡадир Мостафа улы]], башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы, яҙыусы, төркиәтсе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2009 йыл]]: [[Зәйтүнә Насретдинова]], [[башҡорт]] балеринаһы, педагог. [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1955).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К01]]
[[Категория:1 октябрь]]</text>
      <sha1>lamz9dkvshxr78fghaadsf183me8vgk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306540</id>
      <parentid>1306539</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T16:13:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1306540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40875" sha1="lid4tu2fwj44w8w41cy8v3ou07f661c" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''1 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 274-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 275-се). Йыл аҙағына тиклем 91 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Оло йәштәгеләр көнө.
** [[Музыка]] көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Астрономия]] көнө.
** [[Балет]] көнө.
** Вегетарианлыҡ көнө.
** Йылмайыу көнө.
** {{comment|Йәйәү йөрөү көнө|День ходьбы}}.
** Какао һәм [[шоколад]] көнө.
** [[Ҡәһүә]] көнө.
** Ҡабатлау таблицаһы көнө.
** Почта открыткаһының тыуған көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Сәс]] көнө.
* {{Флагификация|Боливия}}: Ағас ултыртыу көнө.
* {{Флагификация|Бөйөк Британия}}: [[Шиғриәт]] көнө.
* {{Камерун}} [[Камерун]]: Берләшеү көнө.
* {{Флагификация|Кипр}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Ҡытай}} [[Ҡытай]]: [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]] ойошторолған көн.
* {{Флагификация|Молдова}}: [[Шарап]] көнө.
* {{Нигерия}} [[Нигерия]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. 
* {{Флагификация|Сингапур}}: [[Бала]]лар көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: Япон шарабы көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Геронтологтар көнө.
* {{Флагификация|Көньяҡ Корея}}: Ҡораллы көстәр көнө.
* {{Рәсәй}} [[Рәсәй]]: Ҡоро ер ғәскәрҙәре көнө.
* {{Үзбәкстан}} [[Үзбәкстан]]: [[Уҡытыусы]]лар һәм остаздар көнө.
* {{Флагификация|Эстония}}: Урындағы үҙидара көнө.
* {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Прокуратура хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1830 йыл]]: [[Александр Пушкин]] [[Евгений Онегин|«Евгений Онегин» романын]] тамамлай.
* [[1988 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзы]] [[Футбол буйынса СССР Олимпия йыйылма командаһы|футбол командаһы]] [[Олимпия уйындарында СССР|Олимпия]] чемпионы була.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1967 йыл]]: [[Өфө]]лә 25 метрлы [[йөҙөү]] бассейнлы «Буревестник» физкультура йорто асыла.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Пугаев Степан Александрович]] (1910—28.12.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир. Уҡсылар полкының отделение командиры,  сержант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943).  
* [[Кобзев Николай Никифорович]] (1925—1991), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан [[хәрби хеҙмәткәр]]. Гвардия полковнигы (1980). [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Куповых Пётр Николаевич]] (1930—26.05.1985), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]]. 1958 йылдан [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский ҡалаһындағы]] Бөтә Союз геологик разведка скважиналарын геофизик өйрәнеү ғилми-тикшеренеү һәм проект-конструкторлыҡ институтының өлкән инженеры, отряд начальнигы, 1965 йылдан — баш геофизигы, 1975—1983 йылдарҙа лаборатория мөдире. Техник фәндәр  кандидаты (1975). [[СССР-ҙың Дәүләт премияһы]] лауреаты (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Балаҡатай районы]] [[Иҫке Балаҡатай]] ауылынан.
* [[Зөфәр Сабирйәнов]] (1935—24.12.2014), [[Журналистика|журналист]], [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Балтас районы]] [[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]] ауылынан.
* [[Биғлова Рәйсә Йыһандар ҡыҙы]] (1950), [[Органик химия|химик-органик]]-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1999), профессор. (2000). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2011), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР‑ҙың]] уйлап табыусыһы (1986).
* [[Никон II ]] (донъяуи исеме [[Васюков Николай Николаевич]]; 1950), дин эшмәкәре, [[Өфө]] һәм [[Стәрлетамаҡ]] митрополиты, дини тәғлимәт кандидаты. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2000) һәм [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2011) ордендары, христиан сиркәүе наградалары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Тамбов өлкәһе]]нең Марьевка ауылынан. 
* [[Белов Владимир Викторович]] (1960), [[Рәсәй]]ҙең [[опера]] [[йыр]]сыһы (тенор). 2003—2010 йылдарҙа Милли симфоник оркестр директоры. [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы|Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған]] (2003), [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы|Башҡортостан Республикаһының халыҡ]] (1994) артисы, М. И. Глинка исемендәге халыҡ-ара конкурс лауреаты (1993).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Бикҡужина Тутыя Әғзәм ҡыҙы]] (1926—3.09.2008), [[Педагогика|педагог]]-[[фән|ғалим]]. 1965—2000 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]] уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1972), доцент. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1986).
* [[Кормильцева Таисия Михайловна]] (1936), педагог. 1965—2003 йылдарҙа [[Күмертау]] ҡалаһы 9-сы урта мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған уҡытыусыһы (1980) һәм мәғариф отличнигы (1976).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Аҡтуғанов Фирҙәүес Сәләм улы]] (1941), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Химик технология|химик-технолог]]. 1961—2004 йылдарҙа Салауат нефть химияһы заводы хеҙмәткәре. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған рационализаторы (1992), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] почётлы нефтехимигы (1991) һәм СССР рационализаторы (1987), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Миәкә районы]] [[Өршәкбаш-Ҡарамалы]] ауылынан.
* [[Бурдахина Раиса Николаевна]] (1941), [[китапхана]]сы. [[Хәйбулла районы]]ның [[Өфө (Хәйбулла районы)|Өфө]] ауыл китапханаһының элекке мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* [[Ефимова Сталина Семеновна]] (1941), педагог. 2008 йылға тиклем Күмертау ҡалаһы 3-сө урта мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1988).
* [[Каманин Валерий Александрович]] (1946—25.03.2006), [[Энергетика|энергетик]]. 1986—2001 йылдарҙа Салауат ТЭЦ-ы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (1996). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ғафури районы]] [[Красноусол]] ауылынан.
* [[Энгельс Ҡолмөхәмәтов]] (1951), дәүләт, комсомол һәм хужалыҡ органдары хеҙмәткәре, иҡтисадсы-ғалим. [[Федераль йыйылыш|Рәсәй Федераль Йыйылышының]] бишенсе саҡырылыш [[Дәүләт думаһы|Дәүләт Думаһы]] (2007—2011), Башҡортостан Республикаһының беренсе, икенсе һәм бишенсе саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2007). Һалым полицияһының отставкалағы генерал-лейтенанты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы, СССР-ҙың [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]], Башҡортостандың [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2016) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары кавалеры.
* [[Петрова Лидия Викторовна]] (1956), табип-акушер-гинеколог, йәмәғәтсе. 1993 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала дауаханаһы табибы, бер үк ваҡытта 2001 йылдан һаулыҡ һаҡлау хеҙмәтсәндәре профсоюзының ҡала комитеты рәйесе. 1999—2004 йылдарҙа ҡала советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Ташлыкүл (Ауырғазы районы)|Ташлыкүл]] ауылынан.
* [[Сөләймәнов Сәлих Фәрих улы]] (1956—2024), [[опера |опера йырсыһы]]. [[Башҡорт дәүләт академия опера һәм балет театры]]ның элекке солисы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]].
* [[Белоусов Артём Васильевич]] (1981), [[спорт]]сы. 2005—2009 йылдарҙа [[Конькиҙа йүгереү спорты|конькиҙа уҙышыу]] буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Бөтә донъя универсиадаһында ҡатнашыусы ([[Ҡытай]], Харбин, 2009). Рәсәй чемпионы (2009) һәм Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Сығышы менән Салауат ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Рычков Пётр Иванович]] (1712—15.10.1777), [[Рәсәй империяһы]] [[фән|ғалимы]], [[География|географ]], [[иҡтисад]]сы, [[тарих]]сы, сауҙәгәр. [[Санкт-Петербург]] Фәндәр  академияһының беренсе ағза-корреспонденты (1759). Коллегия советнигы (1751).  Башҡортостан тарихын өйрәнеүсе, [[Көньяҡ Урал]]дың географияһы, иҡтисады, этнографияһы буйынса энциклопедик хеҙмәт һаналған «Ырымбур губернаһы топографияһы»ның авторы.
* [[Маннанов Шакир Фәтих улы]] (1917—23.04.1973), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. Уҡсылар полкының тоҫҡаусыһы, орудие командиры, старшина. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. Ил буйынса ошо орден менән дүрт тапҡыр бүләкләнгән 29 һуғышсының береһе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Байсыуаҡов Миңлеғәли Барый улы]] (1932—2.09.2001), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1947—1987 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һаҡмар» колхозының мал ҡараусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1966). Сығышы менән ошо райондың [[Исмаҡай (Баймаҡ районы)|Исмаҡай]] ауылынан.
* [[Ғәлимова Венера Хәким ҡыҙы]] (1937), [[балет]] артисы, [[Педагогика|педагог]]. 1956—1976 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡорт дәүләт академия опера һәм балет театры]] солисы, 1985—2011 йылдарҙа [[Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография колледжы|Рудольф Нуриев исемендәге хореография училищеһының]] (2009 йылдан колледж) методист-уҡытыусыһы. 1961 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы|Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған]] (1998) һәм [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы|Башҡорт АССР-ының халыҡ]] (1975) артисы.  
* [[Каплун Любовь Фёдоровна]] (1937—5.03.2011), педагог. 1956 йылдан [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре, шул иҫәптән 1959—1996 йылдарҙа [[Яңы Ергән]] урта мәктәбе уҡытыусыһы. [[РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы|РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы]]  (1985). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Хәйруллин Гриф Тимурзаһит улы]] (1937), педагог-ғалим, йәмәғәтсе. 1955 йылдан [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]], 1960 йылдан [[Үзбәкстан|Үзбәк ССР-ы]], 1976 йылдан [[Ҡаҙаҡ ССР-ы]] мәктәптәре уҡытыусыһы, [[мәктәп директоры|директоры]]; 1986 йылдан Ҡаҙаҡ милли педагогия институты уҡытыусыһы, мәктәп етәкселәре квалификацияһын күтәреү факультеты деканы. Ҡаҙағстандың [[Башҡорттар|башҡорт]] һәм [[Татарҙар|татар]] милли-мәҙәни үҙәктәре ассоцияцияһының вице-президенты, [[Алматы өлкәһе]] башҡорт һәм татар мәҙәни үҙәге рәйесе. Педагогия фәндәре докторы (1992, профессор (1994). [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[Ҡаҙағстан Республикаһы]]ның почётлы мәғариф хеҙмәткәре, [[Үзбәкстан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Ҡаҙаҡлар]] ауылынан.
* [[Шәмсиева Фзуа Вәкил ҡыҙы]] (1937), педагог. 1959—1994 йылдарҙа [[Мәсетле районы]] [[Оло Аҡа]] урта мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы.  
* [[Карамов Фәйзелғаян Баян улы]] (1942—2021), [[Ҡариҙел районы]] «Үрнәк» колхозының элекке механизаторы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. 
* [[Насиров Хәлим Мосауир улы]] (1942—24.10.2003), [[Фармакология|фармаколог]]-ғалим. 1970 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 1978 йылдан — үҙәк ғилми тикшеренеү лабораторияһы мөдире, 1985 йылдан — [[фармакология]] факультеты деканы, бер үк ваҡытта 1987 йылдан 2-се фармакология кафедраһы мөдире. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әлшәй районы]]ның [[Ыҫлаҡ (Әлшәй районы)|Ыҫлаҡ]] ауылынан. 
* [[Әхтәмов Бәхтиәр Әбделмән улы]] (1942—16.10.2017), [[тренер]]. 1981—2017 йылдарҙа [[Мәләүез районы]] балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең [[еңел атлетика]] буйынса өлкән уҡытыусы-тренеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре, [[Мәләүез]] ҡалаһы һәм Мәләүез районының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Ҡалдар]] ауылынан.
* [[Баймиев Хәниф Мулла улы]] (1947), агроном-ғалим, [[ауыл хужалығы]], [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[Муниципаль район (Рәсәй)|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1969 йылдан [[Тәтешле районы]] «Социализм» колхозының баш агрономы, партком секретары, 1975 йылдан — рәйесе; 2003 йылдан — район хакимиәте башлығы урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш (1995—1999) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Балтас]] ауылынан.
* [[Абсатарова Гүзәл Рәшит ҡыҙы]] (1957), [[бейеү]]се, педагог. 1973 йылдан [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, 1991 йылдан — уҡытыусы-репетиторы, бер уҡ ваҡытта 2004 йылдан — [[Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы]], 2008 йылдан — [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (1998) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ (1989) артисы. 
* [[Батанин Владимир Викторович]] (1957), [[музыка]]нт. 2003 йылдан [[Йылайыр районы]] мәҙәниәт бүлегенең концертмейстер-аккомпаниаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998). Сығышы менән ошо райондың [[Йылайыр]] ауылынан.
* [[Мәғәфүрова Гүзәл Лерон ҡыҙы]] (1967), педагог. 1988 йылдан [[Ҡыйғы районы]] [[Үрге Ҡыйғы]] ауылындағы хәҙерге лицейҙың башланғыс синыфтар уҡытыусыһы, директорҙың уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2017) һәм мәғариф отличнигы (1998). Рәсәй Федерацияһы «Мәғариф»  өҫтөнлөклө проектының «Илдең иң яҡшы уҡытыусылары» конкурсы еңеүсеһе (2007). Сығышы менән ошо ауылдан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Ғәббәсов Әсхәт Нәби улы]] (1923—17.02.2016), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]] һәм [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1945 йылдан хәҙерге [[Яңауыл районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы, 1966—1971 йылдарҙа «Ленин юлы» колхозы рәйесе, 1980—1990 йылдарҙа [[Киҫәкҡайын]] урта мәктәбе [[мәктәп директоры|директоры]]. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған уҡытыусыһы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Райондың почётлы гражданы (2015). Сығышы менән [[Ҡыҙылъяр (Яңауыл районы)|Ҡыҙылъяр]] ауылынан. 
* [[Черепахин Сергей Павлович]] (1923—4.02.1989), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының пулемёт расчёты командиры, [[Сержант|гвардия сержанты]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡариҙел районы]] [[Байҡы (Ҡариҙел районы)|Байҡы]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡәйүмов Мәхәсим Әхмәтсолтан улы]] (1928—21.02.1999), [[нефть|нефтсе]]. 1957—1988 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу идаралығы машинисы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Илеш районы]]ның [[Иләкшиҙе]] ауылынан.
* [[Григорьев Иван Васильевич]] (1933—6.05.2014), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1975—2014 йылдарҙа — [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районындағы]] Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы «Россия» дәүләт токомсолоҡ заводы (артабан ауыл хужалығы етештереү кооперативы) директоры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сосновка районының почётлы гражданы (1995). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Хәйбулла районы]] [[Савельевка (Хәйбулла районы)|Савельевка]] ауылынан. 
* [[Ғималов Камил Мәғәфүр улы]] (1938—24.11.2004), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]. 1955—1997 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1977—1981 йылдарҙа [[нефть эшкәртеү заводы]] директоры. [[Ленин ордены|Ленин]] (1974) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Салауат районы]]ның [[Таймый]] ауылынан.
* [[Мелентьев Николай Петрович]] (1938), механизатор. 1961—2000 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] «Заветы Ильича» колхозы механизаторы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1979). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Белорет районы]]ның [[Үҙән (Башҡортостан)|Үҙән]] ауылынан.
* [[Мөлөков Харис Яҡуп улы]] (1938—28.10.2012), [[Физика|физик]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001).  
* [[Басырова Роза Билал ҡыҙы]] (1948), педагог. 1968—2006 йылдарҙа Хәйбулла районы [[Өфө (Хәйбулла районы)|Өфө]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы|РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы]] (1991). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Йылайыр районы]]ның [[Юлдыбай (Йылайыр районы)|Юлдыбай]] ауылынан.
* [[Таң Йәнекәев]] (1948), театр рәссамы. 1980 йылдан [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]]ның баш рәссамы, 2000 йылдан — Ырымбур дәүләт өлкә драма театры рәссамы. Рәсәйҙең халыҡ рәссамы (2021), Башҡорт АССР-ының (1980) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1994) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Рәсәйҙең Дәүләт премияһы (1996) һәм [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] (1981) лауреаты.
* [[Хисаметдинов Рафаил Сафа улы]] (1948), инженер, үҙешмәкәр сәнғәттә ҡатнашыусы. 1971 йылдан [[Дүртөйлө районы]] «Рассвет» колхозының баш инженеры; 1976 йылдан «Сельхозтехника» район берекмәһенең инженер-технологы, 1980 йылдан ремонт оҫтаханаһы мөдире; 2007—2011 йылдарҙа «Башкирская» МТС-ының Дүртөйлө филиалы инженеры. Башҡорт АССР-ы делегацияһы составында РСФСР-ҙың [[Молдавия ССР-ы]]ндағы әҙәбиәт һәм сәнғәт көндәрендә ҡатнашыусы (1972). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Илеш районы]]ның [[Яңы Аташ]] ауылынан.
* [[Хисамова Миңлегөл Сәлимйән ҡыҙы]] (1948), педагог, шағир. Өфө ҡалаһының 28-се коррекцион интернат-мәктәбенең элекке тәрбиәсеһе. 1993 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре.
* [[Девейкина Любовь Федоровна]] (1958), инженер-технолог, [[Күмертау авиация етештереү предприятиеһы]]ның элекке баш металлург урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған металлургы.
* [[Семёнов Геннадий Викторович]] (1958), юрист, ауыл хужалығы хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1997 йылдан [[Иглин районы]]ның хәҙерге «Агро-весна» йәмғиәте директоры. Район советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2013), райондың почётлы гражданы (2019). Сығышы менән [[Сыуаш-Ҡобау]] ауылынан.
* [[Безруков Сергей Михайлович]] (1968), [[Агрономия|агроном]], ауыл хужалығы һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1983 йылдан (өҙөклөк менән) Иглин районы «Восход» колхозы тракторсыһы, «Строитель» совхозы механизаторы; 1993 йылдан «Искра» хужалығы етәксеһе; 2000 йылдан район хакимиәте башлығы урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2004). Сығышы менән ошо райондың [[Михайловка (Иглин районы)|Михайловка]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Крашенников Ипполит Михайлович]] (1884—27.10.1947), геоботаник һәм фитогеограф-ғалим. СССР Фәндәр академияһының [[Башҡортостан]] комплекслы экспедицияһы составында үҫемлектәрҙең республика биләмәләрендә таралыуын һәм характерын билдәләүсе дөйөм физик‑географик шарттарҙы өйрәнеүсе, үҫемлектәрҙең зональ төрҙәрен тасуирлаусы. Биология фәндәре докторы (1934), профессор (1939). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР‑ҙың]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1947). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1945). Сығышы менән [[Силәбе]] ҡалаһынан.
* [[Шәрипов Айрат Хәйҙәр улы]] (1929—9.01.2015), химик‑технолог-ғалим. 1960 йылдан Нефтехимия производстволары ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән  1968 йылдан – лаборатория мөдире; 1993—2008 йылдарҙа — Нефтехимия һәм катализ институтында ғилми төркөм етәксеһе һәм төп ғилми хеҙмәткәр. Техник фәндәр кандидаты (1965). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР‑ының]] атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1979). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Саҡмағош районы]] [[Имәнлеҡул]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәзим Шафиҡов]] (1939—28.01.2009), [[Башҡортостан]]дың [[рус теле]]ндә ижад иткән [[шиғриәт|шағиры]]. [[Проза]]ик, [[драма (жанр)|драматург]], сценарист, публицист, [[тәржемә]]се һәм фольклорсы. 1977 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2004). [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1992), Сергей Чекмарёв исемендәге (1989), Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге (1992), [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия|Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге]] (1995), [[Рәми Ғарипов исемендәге премия|Рәми Ғарипов исемендәге]] (1998) премиялар лауреаты.  
* [[Маркушев Михаил Вячеславович]] (1959), [[Инженерлыҡ эше|инженер‑механик]]. 1981 йылдан «Тантал» махсус конструкторлыҡ‑технология бюроһы хеҙмәткәре, 1990 йылдан — Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1995 йылдан — сектор мөдире, 2007 йылдан — лабораторя мөдире. [[Башҡортостандың коммунистик йәштәр союзы|Башҡортостан комсомолы]] премияһы лауреаты (1987). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Назаров Айрат Әхмәт улы]] (1959), физик-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика‑математика фәндәре докторы (1999). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ейәнсура районы]] [[Байыш (Ейәнсура районы)|Байыш]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:1 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1754 йыл]]: Павел I, [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] императоры.
* [[1881 йыл]]: Уильям Боинг, [[Франция]] авиаконструкторы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1975 йыл]]: Сулпан Хаматова, [[Рәсәй]] актёры.  }}

== {{Үлем}} ==
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:1 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1971 йыл]]: [[Сыртланова Мәғүбә Хөсәйен ҡыҙы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби осоусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1946).
* [[1976 йыл]]: [[Сөләймәнов Фәтҡелҡадир Мостафа улы]], башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы, яҙыусы, төркиәтсе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2009 йыл]]: [[Зәйтүнә Насретдинова]], [[башҡорт]] балеринаһы, педагог. [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1955).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К01]]
[[Категория:1 октябрь]]</text>
      <sha1>lid4tu2fwj44w8w41cy8v3ou07f661c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306541</id>
      <parentid>1306540</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T16:15:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1306541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40956" sha1="3ksal9utq3pmgn7ce9v9xrnokjhxs82" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''1 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 274-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 275-се). Йыл аҙағына тиклем 91 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Оло йәштәгеләр көнө.
** [[Музыка]] көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Астрономия]] көнө.
** [[Балет]] көнө.
** Вегетарианлыҡ көнө.
** Йылмайыу көнө.
** {{comment|Йәйәү йөрөү көнө|День ходьбы}}.
** Какао һәм [[шоколад]] көнө.
** [[Ҡәһүә]] көнө.
** Ҡабатлау таблицаһы көнө.
** Почта открыткаһының тыуған көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Сәс]] көнө.
* {{Флагификация|Боливия}}: Ағас ултыртыу көнө.
* {{Флагификация|Бөйөк Британия}}: [[Шиғриәт]] көнө.
* {{Камерун}} [[Камерун]]: Берләшеү көнө.
* {{Флагификация|Кипр}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Ҡытай}} [[Ҡытай]]: [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]] ойошторолған көн.
* {{Флагификация|Молдова}}: [[Шарап]] көнө.
* {{Нигерия}} [[Нигерия]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. 
* {{Флагификация|Сингапур}}: [[Бала]]лар көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: Япон шарабы көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Геронтологтар көнө.
* {{Флагификация|Көньяҡ Корея}}: Ҡораллы көстәр көнө.
* {{Рәсәй}} [[Рәсәй]]: Ҡоро ер ғәскәрҙәре көнө.
* {{Үзбәкстан}} [[Үзбәкстан]]: [[Уҡытыусы]]лар һәм остаздар көнө.
* {{Флагификация|Эстония}}: Урындағы үҙидара көнө.
* {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Прокуратура хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1830 йыл]]: [[Александр Пушкин]] [[Евгений Онегин|«Евгений Онегин» романын]] тамамлай.
* [[1988 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзы]] [[Футбол буйынса СССР Олимпия йыйылма командаһы|футбол командаһы]] [[Олимпия уйындарында СССР|Олимпия]] чемпионы була.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1967 йыл]]: [[Өфө]]лә 25 метрлы [[йөҙөү]] бассейнлы «Буревестник» физкультура йорто асыла.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Пугаев Степан Александрович]] (1910—28.12.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир. Уҡсылар полкының отделение командиры,  сержант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943).  
* [[Кобзев Николай Никифорович]] (1925—1991), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан [[хәрби хеҙмәткәр]]. Гвардия полковнигы (1980). [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Куповых Пётр Николаевич]] (1930—26.05.1985), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]]. 1958 йылдан [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский ҡалаһындағы]] Бөтә Союз геологик разведка скважиналарын геофизик өйрәнеү ғилми-тикшеренеү һәм проект-конструкторлыҡ институтының өлкән инженеры, отряд начальнигы, 1965 йылдан — баш геофизигы, 1975—1983 йылдарҙа лаборатория мөдире. Техник фәндәр  кандидаты (1975). [[СССР-ҙың Дәүләт премияһы]] лауреаты (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Балаҡатай районы]] [[Иҫке Балаҡатай]] ауылынан.
* [[Зөфәр Сабирйәнов]] (1935—24.12.2014), [[Журналистика|журналист]], [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Балтас районы]] [[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]] ауылынан.
* [[Биғлова Рәйсә Йыһандар ҡыҙы]] (1950), [[Органик химия|химик-органик]]-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1999), профессор. (2000). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2011), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР‑ҙың]] уйлап табыусыһы (1986).
* [[Никон II ]] (донъяуи исеме [[Васюков Николай Николаевич]]; 1950), дин эшмәкәре, [[Өфө]] һәм [[Стәрлетамаҡ]] митрополиты, дини тәғлимәт кандидаты. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2000) һәм [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2011) ордендары, христиан сиркәүе наградалары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Тамбов өлкәһе]]нең Марьевка ауылынан. 
* [[Белов Владимир Викторович]] (1960), [[Рәсәй]]ҙең [[опера]] [[йыр]]сыһы (тенор). 2003—2010 йылдарҙа Милли симфоник оркестр директоры. [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы|Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған]] (2003), [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы|Башҡортостан Республикаһының халыҡ]] (1994) артисы, М. И. Глинка исемендәге халыҡ-ара конкурс лауреаты (1993).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Бикҡужина Тутыя Әғзәм ҡыҙы]] (1926—3.09.2008), [[Педагогика|педагог]]-[[фән|ғалим]]. 1965—2000 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]] [[уҡытыусы]]һы. Педагогия фәндәре кандидаты (1972), доцент. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1986).
* [[Кормильцева Таисия Михайловна]] (1936), педагог. 1965—2003 йылдарҙа [[Күмертау]] ҡалаһы 9-сы урта мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған уҡытыусыһы (1980) һәм мәғариф отличнигы (1976).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Аҡтуғанов Фирҙәүес Сәләм улы]] (1941), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Химик технология|химик-технолог]]. 1961—2004 йылдарҙа Салауат нефть химияһы заводы хеҙмәткәре. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған рационализаторы (1992), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] почётлы нефтехимигы (1991) һәм СССР рационализаторы (1987), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Миәкә районы]] [[Өршәкбаш-Ҡарамалы]] ауылынан.
* [[Бурдахина Раиса Николаевна]] (1941), [[китапхана]]сы. [[Хәйбулла районы]]ның [[Өфө (Хәйбулла районы)|Өфө]] ауыл китапханаһының элекке мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* [[Ефимова Сталина Семеновна]] (1941), педагог. 2008 йылға тиклем Күмертау ҡалаһы 3-сө урта мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1988).
* [[Каманин Валерий Александрович]] (1946—25.03.2006), [[Энергетика|энергетик]]. 1986—2001 йылдарҙа Салауат ТЭЦ-ы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (1996). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ғафури районы]] [[Красноусол]] ауылынан.
* [[Энгельс Ҡолмөхәмәтов]] (1951), [[дәүләт]], [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]] һәм хужалыҡ органдары хеҙмәткәре, иҡтисадсы-ғалим. [[Федераль йыйылыш|Рәсәй Федераль Йыйылышының]] бишенсе саҡырылыш [[Дәүләт думаһы|Дәүләт Думаһы]] (2007—2011), Башҡортостан Республикаһының беренсе, икенсе һәм бишенсе саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2007). Һалым полицияһының отставкалағы генерал-лейтенанты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы, СССР-ҙың [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]], Башҡортостандың [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2016) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары кавалеры.
* [[Петрова Лидия Викторовна]] (1956), табип-акушер-гинеколог, йәмәғәтсе. 1993 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала дауаханаһы табибы, бер үк ваҡытта 2001 йылдан һаулыҡ һаҡлау хеҙмәтсәндәре профсоюзының ҡала комитеты рәйесе. 1999—2004 йылдарҙа ҡала советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Ташлыкүл (Ауырғазы районы)|Ташлыкүл]] ауылынан.
* [[Сөләймәнов Сәлих Фәрих улы]] (1956—2024), [[опера |опера йырсыһы]]. [[Башҡорт дәүләт академия опера һәм балет театры]]ның элекке солисы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]].
* [[Белоусов Артём Васильевич]] (1981), [[спорт]]сы. 2005—2009 йылдарҙа [[Конькиҙа йүгереү спорты|конькиҙа уҙышыу]] буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Бөтә донъя универсиадаһында ҡатнашыусы ([[Ҡытай]], Харбин, 2009). Рәсәй чемпионы (2009) һәм Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Сығышы менән Салауат ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Рычков Пётр Иванович]] (1712—15.10.1777), [[Рәсәй империяһы]] [[фән|ғалимы]], [[География|географ]], [[иҡтисад]]сы, [[тарих]]сы, сауҙәгәр. [[Санкт-Петербург]] Фәндәр  академияһының беренсе ағза-корреспонденты (1759). Коллегия советнигы (1751).  Башҡортостан тарихын өйрәнеүсе, [[Көньяҡ Урал]]дың географияһы, иҡтисады, этнографияһы буйынса энциклопедик хеҙмәт һаналған «Ырымбур губернаһы топографияһы»ның авторы.
* [[Маннанов Шакир Фәтих улы]] (1917—23.04.1973), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. Уҡсылар полкының тоҫҡаусыһы, орудие командиры, старшина. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. Ил буйынса ошо орден менән дүрт тапҡыр бүләкләнгән 29 һуғышсының береһе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Байсыуаҡов Миңлеғәли Барый улы]] (1932—2.09.2001), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1947—1987 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һаҡмар» колхозының мал ҡараусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1966). Сығышы менән ошо райондың [[Исмаҡай (Баймаҡ районы)|Исмаҡай]] ауылынан.
* [[Ғәлимова Венера Хәким ҡыҙы]] (1937), [[балет]] артисы, [[Педагогика|педагог]]. 1956—1976 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡорт дәүләт академия опера һәм балет театры]] солисы, 1985—2011 йылдарҙа [[Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография колледжы|Рудольф Нуриев исемендәге хореография училищеһының]] (2009 йылдан колледж) методист-уҡытыусыһы. 1961 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы|Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған]] (1998) һәм [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы|Башҡорт АССР-ының халыҡ]] (1975) артисы.  
* [[Каплун Любовь Фёдоровна]] (1937—5.03.2011), педагог. 1956 йылдан [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре, шул иҫәптән 1959—1996 йылдарҙа [[Яңы Ергән]] урта мәктәбе уҡытыусыһы. [[РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы|РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы]]  (1985). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Хәйруллин Гриф Тимурзаһит улы]] (1937), педагог-ғалим, йәмәғәтсе. 1955 йылдан [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]], 1960 йылдан [[Үзбәкстан|Үзбәк ССР-ы]], 1976 йылдан [[Ҡаҙаҡ ССР-ы]] мәктәптәре уҡытыусыһы, [[мәктәп директоры|директоры]]; 1986 йылдан Ҡаҙаҡ милли педагогия институты уҡытыусыһы, мәктәп етәкселәре квалификацияһын күтәреү факультеты деканы. Ҡаҙағстандың [[Башҡорттар|башҡорт]] һәм [[Татарҙар|татар]] милли-мәҙәни үҙәктәре ассоцияцияһының вице-президенты, [[Алматы өлкәһе]] башҡорт һәм татар мәҙәни үҙәге рәйесе. Педагогия фәндәре докторы (1992, профессор (1994). [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[Ҡаҙағстан Республикаһы]]ның почётлы мәғариф хеҙмәткәре, [[Үзбәкстан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Ҡаҙаҡлар]] ауылынан.
* [[Шәмсиева Фзуа Вәкил ҡыҙы]] (1937), педагог. 1959—1994 йылдарҙа [[Мәсетле районы]] [[Оло Аҡа]] урта мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы.  
* [[Карамов Фәйзелғаян Баян улы]] (1942—2021), [[Ҡариҙел районы]] «Үрнәк» колхозының элекке механизаторы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. 
* [[Насиров Хәлим Мосауир улы]] (1942—24.10.2003), [[Фармакология|фармаколог]]-ғалим. 1970 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 1978 йылдан — үҙәк ғилми тикшеренеү лабораторияһы мөдире, 1985 йылдан — [[фармакология]] факультеты деканы, бер үк ваҡытта 1987 йылдан 2-се фармакология кафедраһы мөдире. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әлшәй районы]]ның [[Ыҫлаҡ (Әлшәй районы)|Ыҫлаҡ]] ауылынан. 
* [[Әхтәмов Бәхтиәр Әбделмән улы]] (1942—16.10.2017), [[тренер]]. 1981—2017 йылдарҙа [[Мәләүез районы]] балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең [[еңел атлетика]] буйынса өлкән уҡытыусы-тренеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре, [[Мәләүез]] ҡалаһы һәм Мәләүез районының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Ҡалдар]] ауылынан.
* [[Баймиев Хәниф Мулла улы]] (1947), агроном-ғалим, [[ауыл хужалығы]], [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[Муниципаль район (Рәсәй)|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1969 йылдан [[Тәтешле районы]] «Социализм» колхозының баш агрономы, партком секретары, 1975 йылдан — рәйесе; 2003 йылдан — район хакимиәте башлығы урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш (1995—1999) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Балтас]] ауылынан.
* [[Абсатарова Гүзәл Рәшит ҡыҙы]] (1957), [[бейеү]]се, педагог. 1973 йылдан [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, 1991 йылдан — уҡытыусы-репетиторы, бер уҡ ваҡытта 2004 йылдан — [[Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы]], 2008 йылдан — [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (1998) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ (1989) артисы. 
* [[Батанин Владимир Викторович]] (1957), [[музыка]]нт. 2003 йылдан [[Йылайыр районы]] мәҙәниәт бүлегенең концертмейстер-аккомпаниаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998). Сығышы менән ошо райондың [[Йылайыр]] ауылынан.
* [[Мәғәфүрова Гүзәл Лерон ҡыҙы]] (1967), педагог. 1988 йылдан [[Ҡыйғы районы]] [[Үрге Ҡыйғы]] ауылындағы хәҙерге лицейҙың башланғыс синыфтар уҡытыусыһы, директорҙың уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2017) һәм мәғариф отличнигы (1998). Рәсәй Федерацияһы «Мәғариф»  өҫтөнлөклө проектының «Илдең иң яҡшы уҡытыусылары» конкурсы еңеүсеһе (2007). Сығышы менән ошо ауылдан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Ғәббәсов Әсхәт Нәби улы]] (1923—17.02.2016), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]] һәм [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1945 йылдан хәҙерге [[Яңауыл районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы, 1966—1971 йылдарҙа «Ленин юлы» колхозы рәйесе, 1980—1990 йылдарҙа [[Киҫәкҡайын]] урта мәктәбе [[мәктәп директоры|директоры]]. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған уҡытыусыһы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Райондың почётлы гражданы (2015). Сығышы менән [[Ҡыҙылъяр (Яңауыл районы)|Ҡыҙылъяр]] ауылынан. 
* [[Черепахин Сергей Павлович]] (1923—4.02.1989), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының пулемёт расчёты командиры, [[Сержант|гвардия сержанты]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡариҙел районы]] [[Байҡы (Ҡариҙел районы)|Байҡы]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡәйүмов Мәхәсим Әхмәтсолтан улы]] (1928—21.02.1999), [[нефть|нефтсе]]. 1957—1988 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу идаралығы машинисы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Илеш районы]]ның [[Иләкшиҙе]] ауылынан.
* [[Григорьев Иван Васильевич]] (1933—6.05.2014), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1975—2014 йылдарҙа — [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районындағы]] Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы «Россия» дәүләт токомсолоҡ заводы (артабан ауыл хужалығы етештереү кооперативы) директоры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сосновка районының почётлы гражданы (1995). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Хәйбулла районы]] [[Савельевка (Хәйбулла районы)|Савельевка]] ауылынан. 
* [[Ғималов Камил Мәғәфүр улы]] (1938—24.11.2004), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]. 1955—1997 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1977—1981 йылдарҙа [[нефть эшкәртеү заводы]] директоры. [[Ленин ордены|Ленин]] (1974) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Салауат районы]]ның [[Таймый]] ауылынан.
* [[Мелентьев Николай Петрович]] (1938), механизатор. 1961—2000 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] «Заветы Ильича» колхозы механизаторы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1979). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Белорет районы]]ның [[Үҙән (Башҡортостан)|Үҙән]] ауылынан.
* [[Мөлөков Харис Яҡуп улы]] (1938—28.10.2012), [[Физика|физик]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001).  
* [[Басырова Роза Билал ҡыҙы]] (1948), педагог. 1968—2006 йылдарҙа Хәйбулла районы [[Өфө (Хәйбулла районы)|Өфө]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы|РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы]] (1991). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Йылайыр районы]]ның [[Юлдыбай (Йылайыр районы)|Юлдыбай]] ауылынан.
* [[Таң Йәнекәев]] (1948), театр рәссамы. 1980 йылдан [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]]ның баш рәссамы, 2000 йылдан — Ырымбур дәүләт өлкә драма театры рәссамы. Рәсәйҙең халыҡ рәссамы (2021), Башҡорт АССР-ының (1980) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1994) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Рәсәйҙең Дәүләт премияһы (1996) һәм [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] (1981) лауреаты.
* [[Хисаметдинов Рафаил Сафа улы]] (1948), инженер, үҙешмәкәр сәнғәттә ҡатнашыусы. 1971 йылдан [[Дүртөйлө районы]] «Рассвет» колхозының баш инженеры; 1976 йылдан «Сельхозтехника» район берекмәһенең инженер-технологы, 1980 йылдан ремонт оҫтаханаһы мөдире; 2007—2011 йылдарҙа «Башкирская» МТС-ының Дүртөйлө филиалы инженеры. Башҡорт АССР-ы делегацияһы составында РСФСР-ҙың [[Молдавия ССР-ы]]ндағы әҙәбиәт һәм сәнғәт көндәрендә ҡатнашыусы (1972). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Илеш районы]]ның [[Яңы Аташ]] ауылынан.
* [[Хисамова Миңлегөл Сәлимйән ҡыҙы]] (1948), педагог, шағир. Өфө ҡалаһының 28-се коррекцион интернат-мәктәбенең элекке тәрбиәсеһе. 1993 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре.
* [[Девейкина Любовь Федоровна]] (1958), инженер-технолог, [[Күмертау авиация етештереү предприятиеһы]]ның элекке баш металлург урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған металлургы.
* [[Семёнов Геннадий Викторович]] (1958), юрист, ауыл хужалығы хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1997 йылдан [[Иглин районы]]ның хәҙерге «Агро-весна» йәмғиәте директоры. Район советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2013), райондың почётлы гражданы (2019). Сығышы менән [[Сыуаш-Ҡобау]] ауылынан.
* [[Безруков Сергей Михайлович]] (1968), [[Агрономия|агроном]], ауыл хужалығы һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1983 йылдан (өҙөклөк менән) Иглин районы «Восход» колхозы тракторсыһы, «Строитель» совхозы механизаторы; 1993 йылдан «Искра» хужалығы етәксеһе; 2000 йылдан район хакимиәте башлығы урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2004). Сығышы менән ошо райондың [[Михайловка (Иглин районы)|Михайловка]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Крашенников Ипполит Михайлович]] (1884—27.10.1947), геоботаник һәм фитогеограф-ғалим. СССР Фәндәр академияһының [[Башҡортостан]] комплекслы экспедицияһы составында үҫемлектәрҙең республика биләмәләрендә таралыуын һәм характерын билдәләүсе дөйөм физик‑географик шарттарҙы өйрәнеүсе, үҫемлектәрҙең зональ төрҙәрен тасуирлаусы. Биология фәндәре докторы (1934), профессор (1939). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР‑ҙың]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1947). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1945). Сығышы менән [[Силәбе]] ҡалаһынан.
* [[Шәрипов Айрат Хәйҙәр улы]] (1929—9.01.2015), химик‑технолог-ғалим. 1960 йылдан Нефтехимия производстволары ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән  1968 йылдан – лаборатория мөдире; 1993—2008 йылдарҙа — Нефтехимия һәм катализ институтында ғилми төркөм етәксеһе һәм төп ғилми хеҙмәткәр. Техник фәндәр кандидаты (1965). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР‑ының]] атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1979). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Саҡмағош районы]] [[Имәнлеҡул]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәзим Шафиҡов]] (1939—28.01.2009), [[Башҡортостан]]дың [[рус теле]]ндә ижад иткән [[шиғриәт|шағиры]]. [[Проза]]ик, [[драма (жанр)|драматург]], сценарист, публицист, [[тәржемә]]се һәм фольклорсы. 1977 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2004). [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1992), Сергей Чекмарёв исемендәге (1989), Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге (1992), [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия|Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге]] (1995), [[Рәми Ғарипов исемендәге премия|Рәми Ғарипов исемендәге]] (1998) премиялар лауреаты.  
* [[Маркушев Михаил Вячеславович]] (1959), [[Инженерлыҡ эше|инженер‑механик]]. 1981 йылдан «Тантал» махсус конструкторлыҡ‑технология бюроһы хеҙмәткәре, 1990 йылдан — Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1995 йылдан — сектор мөдире, 2007 йылдан — лабораторя мөдире. [[Башҡортостандың коммунистик йәштәр союзы|Башҡортостан комсомолы]] премияһы лауреаты (1987). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Назаров Айрат Әхмәт улы]] (1959), физик-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика‑математика фәндәре докторы (1999). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ейәнсура районы]] [[Байыш (Ейәнсура районы)|Байыш]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:1 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1754 йыл]]: Павел I, [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] императоры.
* [[1881 йыл]]: Уильям Боинг, [[Франция]] авиаконструкторы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1975 йыл]]: Сулпан Хаматова, [[Рәсәй]] актёры.  }}

== {{Үлем}} ==
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:1 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1971 йыл]]: [[Сыртланова Мәғүбә Хөсәйен ҡыҙы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби осоусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1946).
* [[1976 йыл]]: [[Сөләймәнов Фәтҡелҡадир Мостафа улы]], башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы, яҙыусы, төркиәтсе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2009 йыл]]: [[Зәйтүнә Насретдинова]], [[башҡорт]] балеринаһы, педагог. [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1955).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К01]]
[[Категория:1 октябрь]]</text>
      <sha1>3ksal9utq3pmgn7ce9v9xrnokjhxs82</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306550</id>
      <parentid>1306541</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T18:30:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1306550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40983" sha1="da9z20td650ugkyadp2jvg1rt2an2di" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''1 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 274-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 275-се). Йыл аҙағына тиклем 91 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Оло йәштәгеләр көнө.
** [[Музыка]] көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Астрономия]] көнө.
** [[Балет]] көнө.
** Вегетарианлыҡ көнө.
** Йылмайыу көнө.
** {{comment|Йәйәү йөрөү көнө|День ходьбы}}.
** Какао һәм [[шоколад]] көнө.
** [[Ҡәһүә]] көнө.
** Ҡабатлау таблицаһы көнө.
** Почта открыткаһының тыуған көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Сәс]] көнө.
* {{Флагификация|Боливия}}: Ағас ултыртыу көнө.
* {{Флагификация|Бөйөк Британия}}: [[Шиғриәт]] көнө.
* {{Камерун}} [[Камерун]]: Берләшеү көнө.
* {{Флагификация|Кипр}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Ҡытай}} [[Ҡытай]]: [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]] ойошторолған көн.
* {{Флагификация|Молдова}}: [[Шарап]] көнө.
* {{Нигерия}} [[Нигерия]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. 
* {{Флагификация|Сингапур}}: [[Бала]]лар көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: Япон шарабы көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Геронтологтар көнө.
* {{Флагификация|Көньяҡ Корея}}: Ҡораллы көстәр көнө.
* {{Рәсәй}} [[Рәсәй]]: Ҡоро ер ғәскәрҙәре көнө.
* {{Үзбәкстан}} [[Үзбәкстан]]: [[Уҡытыусы]]лар һәм остаздар көнө.
* {{Флагификация|Эстония}}: Урындағы үҙидара көнө.
* {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Прокуратура хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1830 йыл]]: [[Александр Пушкин]] [[Евгений Онегин|«Евгений Онегин» романын]] тамамлай.
* [[1988 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзы]] [[Футбол буйынса СССР Олимпия йыйылма командаһы|футбол командаһы]] [[Олимпия уйындарында СССР|Олимпия]] чемпионы була.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1967 йыл]]: [[Өфө]]лә 25 метрлы [[йөҙөү]] бассейнлы «Буревестник» физкультура йорто асыла.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Пугаев Степан Александрович]] (1910—28.12.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир. Уҡсылар полкының отделение командиры,  сержант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943).  
* [[Кобзев Николай Никифорович]] (1925—1991), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан [[хәрби хеҙмәткәр]]. Гвардия полковнигы (1980). [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Куповых Пётр Николаевич]] (1930—26.05.1985), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]]. 1958 йылдан [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский ҡалаһындағы]] Бөтә Союз геологик разведка скважиналарын геофизик өйрәнеү ғилми-тикшеренеү һәм проект-конструкторлыҡ институтының өлкән инженеры, отряд начальнигы, 1965 йылдан — баш геофизигы, 1975—1983 йылдарҙа лаборатория мөдире. Техник фәндәр  кандидаты (1975). [[СССР-ҙың Дәүләт премияһы]] лауреаты (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Балаҡатай районы]] [[Иҫке Балаҡатай]] ауылынан.
* [[Зөфәр Сабирйәнов]] (1935—24.12.2014), [[Журналистика|журналист]], [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Балтас районы]] [[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]] ауылынан.
* [[Биғлова Рәйсә Йыһандар ҡыҙы]] (1950), [[Органик химия|химик-органик]]-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1999), профессор. (2000). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2011), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР‑ҙың]] уйлап табыусыһы (1986).
* [[Никон II ]] (донъяуи исеме [[Васюков Николай Николаевич]]; 1950), дин эшмәкәре, [[Өфө]] һәм [[Стәрлетамаҡ]] митрополиты, дини тәғлимәт кандидаты. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2000) һәм [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2011) ордендары, христиан сиркәүе наградалары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Тамбов өлкәһе]]нең Марьевка ауылынан. 
* [[Белов Владимир Викторович]] (1960), [[Рәсәй]]ҙең [[опера]] [[йыр]]сыһы (тенор). 2003—2010 йылдарҙа Милли симфоник оркестр директоры. [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы|Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған]] (2003), [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы|Башҡортостан Республикаһының халыҡ]] (1994) артисы, М. И. Глинка исемендәге халыҡ-ара конкурс лауреаты (1993).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Бикҡужина Тутыя Әғзәм ҡыҙы]] (1926—3.09.2008), [[Педагогика|педагог]]-[[фән|ғалим]]. 1965—2000 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]] [[уҡытыусы]]һы. Педагогия фәндәре кандидаты (1972), доцент. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1986).
* [[Кормильцева Таисия Михайловна]] (1936), педагог. [[Күмертау]] ҡалаһы 9-сы урта мәктәбенең элекке башланғыс кластар уҡытыусыһы. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1980) һәм РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы(1976).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Аҡтуғанов Фирҙәүес Сәләм улы]] (1941), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Химик технология|химик-технолог]]. 1961—2004 йылдарҙа Салауат нефть химияһы заводы хеҙмәткәре. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған рационализаторы (1992), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] почётлы нефтехимигы (1991) һәм СССР рационализаторы (1987), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Миәкә районы]] [[Өршәкбаш-Ҡарамалы]] ауылынан.
* [[Бурдахина Раиса Николаевна]] (1941), [[китапхана]]сы. [[Хәйбулла районы]]ның [[Өфө (Хәйбулла районы)|Өфө]] ауыл китапханаһының элекке мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* [[Ефимова Сталина Семеновна]] (1941), педагог. 2008 йылға тиклем Күмертау ҡалаһы 3-сө урта мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1988).
* [[Каманин Валерий Александрович]] (1946—25.03.2006), [[Энергетика|энергетик]]. 1986—2001 йылдарҙа Салауат ТЭЦ-ы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (1996). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ғафури районы]] [[Красноусол]] ауылынан.
* [[Энгельс Ҡолмөхәмәтов]] (1951), [[дәүләт]], [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]] һәм хужалыҡ органдары хеҙмәткәре, иҡтисадсы-ғалим. [[Федераль йыйылыш|Рәсәй Федераль Йыйылышының]] бишенсе саҡырылыш [[Дәүләт думаһы|Дәүләт Думаһы]] (2007—2011), Башҡортостан Республикаһының беренсе, икенсе һәм бишенсе саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2007). Һалым полицияһының отставкалағы генерал-лейтенанты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы, СССР-ҙың [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]], Башҡортостандың [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2016) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары кавалеры.
* [[Петрова Лидия Викторовна]] (1956), табип-акушер-гинеколог, йәмәғәтсе. 1993 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала дауаханаһы табибы, бер үк ваҡытта 2001 йылдан һаулыҡ һаҡлау хеҙмәтсәндәре профсоюзының ҡала комитеты рәйесе. 1999—2004 йылдарҙа ҡала советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Ташлыкүл (Ауырғазы районы)|Ташлыкүл]] ауылынан.
* [[Сөләймәнов Сәлих Фәрих улы]] (1956—2024), [[опера |опера йырсыһы]]. [[Башҡорт дәүләт академия опера һәм балет театры]]ның элекке солисы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]].
* [[Белоусов Артём Васильевич]] (1981), [[спорт]]сы. 2005—2009 йылдарҙа [[Конькиҙа йүгереү спорты|конькиҙа уҙышыу]] буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Бөтә донъя универсиадаһында ҡатнашыусы ([[Ҡытай]], Харбин, 2009). Рәсәй чемпионы (2009) һәм Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Сығышы менән Салауат ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Рычков Пётр Иванович]] (1712—15.10.1777), [[Рәсәй империяһы]] [[фән|ғалимы]], [[География|географ]], [[иҡтисад]]сы, [[тарих]]сы, сауҙәгәр. [[Санкт-Петербург]] Фәндәр  академияһының беренсе ағза-корреспонденты (1759). Коллегия советнигы (1751).  Башҡортостан тарихын өйрәнеүсе, [[Көньяҡ Урал]]дың географияһы, иҡтисады, этнографияһы буйынса энциклопедик хеҙмәт һаналған «Ырымбур губернаһы топографияһы»ның авторы.
* [[Маннанов Шакир Фәтих улы]] (1917—23.04.1973), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. Уҡсылар полкының тоҫҡаусыһы, орудие командиры, старшина. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. Ил буйынса ошо орден менән дүрт тапҡыр бүләкләнгән 29 һуғышсының береһе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Байсыуаҡов Миңлеғәли Барый улы]] (1932—2.09.2001), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1947—1987 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һаҡмар» колхозының мал ҡараусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1966). Сығышы менән ошо райондың [[Исмаҡай (Баймаҡ районы)|Исмаҡай]] ауылынан.
* [[Ғәлимова Венера Хәким ҡыҙы]] (1937), [[балет]] артисы, [[Педагогика|педагог]]. 1956—1976 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡорт дәүләт академия опера һәм балет театры]] солисы, 1985—2011 йылдарҙа [[Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография колледжы|Рудольф Нуриев исемендәге хореография училищеһының]] (2009 йылдан колледж) методист-уҡытыусыһы. 1961 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы|Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған]] (1998) һәм [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы|Башҡорт АССР-ының халыҡ]] (1975) артисы.  
* [[Каплун Любовь Фёдоровна]] (1937—5.03.2011), педагог. 1956 йылдан [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре, шул иҫәптән 1959—1996 йылдарҙа [[Яңы Ергән]] урта мәктәбе уҡытыусыһы. [[РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы|РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы]]  (1985). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Хәйруллин Гриф Тимурзаһит улы]] (1937), педагог-ғалим, йәмәғәтсе. 1955 йылдан [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]], 1960 йылдан [[Үзбәкстан|Үзбәк ССР-ы]], 1976 йылдан [[Ҡаҙаҡ ССР-ы]] мәктәптәре уҡытыусыһы, [[мәктәп директоры|директоры]]; 1986 йылдан Ҡаҙаҡ милли педагогия институты уҡытыусыһы, мәктәп етәкселәре квалификацияһын күтәреү факультеты деканы. Ҡаҙағстандың [[Башҡорттар|башҡорт]] һәм [[Татарҙар|татар]] милли-мәҙәни үҙәктәре ассоцияцияһының вице-президенты, [[Алматы өлкәһе]] башҡорт һәм татар мәҙәни үҙәге рәйесе. Педагогия фәндәре докторы (1992, профессор (1994). [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[Ҡаҙағстан Республикаһы]]ның почётлы мәғариф хеҙмәткәре, [[Үзбәкстан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Ҡаҙаҡлар]] ауылынан.
* [[Шәмсиева Фзуа Вәкил ҡыҙы]] (1937), педагог. 1959—1994 йылдарҙа [[Мәсетле районы]] [[Оло Аҡа]] урта мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы.  
* [[Карамов Фәйзелғаян Баян улы]] (1942—2021), [[Ҡариҙел районы]] «Үрнәк» колхозының элекке механизаторы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. 
* [[Насиров Хәлим Мосауир улы]] (1942—24.10.2003), [[Фармакология|фармаколог]]-ғалим. 1970 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 1978 йылдан — үҙәк ғилми тикшеренеү лабораторияһы мөдире, 1985 йылдан — [[фармакология]] факультеты деканы, бер үк ваҡытта 1987 йылдан 2-се фармакология кафедраһы мөдире. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әлшәй районы]]ның [[Ыҫлаҡ (Әлшәй районы)|Ыҫлаҡ]] ауылынан. 
* [[Әхтәмов Бәхтиәр Әбделмән улы]] (1942—16.10.2017), [[тренер]]. 1981—2017 йылдарҙа [[Мәләүез районы]] балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең [[еңел атлетика]] буйынса өлкән уҡытыусы-тренеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре, [[Мәләүез]] ҡалаһы һәм Мәләүез районының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Ҡалдар]] ауылынан.
* [[Баймиев Хәниф Мулла улы]] (1947), агроном-ғалим, [[ауыл хужалығы]], [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[Муниципаль район (Рәсәй)|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1969 йылдан [[Тәтешле районы]] «Социализм» колхозының баш агрономы, партком секретары, 1975 йылдан — рәйесе; 2003 йылдан — район хакимиәте башлығы урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш (1995—1999) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Балтас]] ауылынан.
* [[Абсатарова Гүзәл Рәшит ҡыҙы]] (1957), [[бейеү]]се, педагог. 1973 йылдан [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, 1991 йылдан — уҡытыусы-репетиторы, бер уҡ ваҡытта 2004 йылдан — [[Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы]], 2008 йылдан — [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (1998) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ (1989) артисы. 
* [[Батанин Владимир Викторович]] (1957), [[музыка]]нт. 2003 йылдан [[Йылайыр районы]] мәҙәниәт бүлегенең концертмейстер-аккомпаниаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998). Сығышы менән ошо райондың [[Йылайыр]] ауылынан.
* [[Мәғәфүрова Гүзәл Лерон ҡыҙы]] (1967), педагог. 1988 йылдан [[Ҡыйғы районы]] [[Үрге Ҡыйғы]] ауылындағы хәҙерге лицейҙың башланғыс синыфтар уҡытыусыһы, директорҙың уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2017) һәм мәғариф отличнигы (1998). Рәсәй Федерацияһы «Мәғариф»  өҫтөнлөклө проектының «Илдең иң яҡшы уҡытыусылары» конкурсы еңеүсеһе (2007). Сығышы менән ошо ауылдан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Ғәббәсов Әсхәт Нәби улы]] (1923—17.02.2016), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]] һәм [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1945 йылдан хәҙерге [[Яңауыл районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы, 1966—1971 йылдарҙа «Ленин юлы» колхозы рәйесе, 1980—1990 йылдарҙа [[Киҫәкҡайын]] урта мәктәбе [[мәктәп директоры|директоры]]. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған уҡытыусыһы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Райондың почётлы гражданы (2015). Сығышы менән [[Ҡыҙылъяр (Яңауыл районы)|Ҡыҙылъяр]] ауылынан. 
* [[Черепахин Сергей Павлович]] (1923—4.02.1989), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының пулемёт расчёты командиры, [[Сержант|гвардия сержанты]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡариҙел районы]] [[Байҡы (Ҡариҙел районы)|Байҡы]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡәйүмов Мәхәсим Әхмәтсолтан улы]] (1928—21.02.1999), [[нефть|нефтсе]]. 1957—1988 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу идаралығы машинисы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Илеш районы]]ның [[Иләкшиҙе]] ауылынан.
* [[Григорьев Иван Васильевич]] (1933—6.05.2014), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1975—2014 йылдарҙа — [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районындағы]] Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы «Россия» дәүләт токомсолоҡ заводы (артабан ауыл хужалығы етештереү кооперативы) директоры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сосновка районының почётлы гражданы (1995). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Хәйбулла районы]] [[Савельевка (Хәйбулла районы)|Савельевка]] ауылынан. 
* [[Ғималов Камил Мәғәфүр улы]] (1938—24.11.2004), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]. 1955—1997 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1977—1981 йылдарҙа [[нефть эшкәртеү заводы]] директоры. [[Ленин ордены|Ленин]] (1974) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Салауат районы]]ның [[Таймый]] ауылынан.
* [[Мелентьев Николай Петрович]] (1938), механизатор. 1961—2000 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] «Заветы Ильича» колхозы механизаторы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1979). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Белорет районы]]ның [[Үҙән (Башҡортостан)|Үҙән]] ауылынан.
* [[Мөлөков Харис Яҡуп улы]] (1938—28.10.2012), [[Физика|физик]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001).  
* [[Басырова Роза Билал ҡыҙы]] (1948), педагог. 1968—2006 йылдарҙа Хәйбулла районы [[Өфө (Хәйбулла районы)|Өфө]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы|РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы]] (1991). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Йылайыр районы]]ның [[Юлдыбай (Йылайыр районы)|Юлдыбай]] ауылынан.
* [[Таң Йәнекәев]] (1948), театр рәссамы. 1980 йылдан [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]]ның баш рәссамы, 2000 йылдан — Ырымбур дәүләт өлкә драма театры рәссамы. Рәсәйҙең халыҡ рәссамы (2021), Башҡорт АССР-ының (1980) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1994) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Рәсәйҙең Дәүләт премияһы (1996) һәм [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] (1981) лауреаты.
* [[Хисаметдинов Рафаил Сафа улы]] (1948), инженер, үҙешмәкәр сәнғәттә ҡатнашыусы. 1971 йылдан [[Дүртөйлө районы]] «Рассвет» колхозының баш инженеры; 1976 йылдан «Сельхозтехника» район берекмәһенең инженер-технологы, 1980 йылдан ремонт оҫтаханаһы мөдире; 2007—2011 йылдарҙа «Башкирская» МТС-ының Дүртөйлө филиалы инженеры. Башҡорт АССР-ы делегацияһы составында РСФСР-ҙың [[Молдавия ССР-ы]]ндағы әҙәбиәт һәм сәнғәт көндәрендә ҡатнашыусы (1972). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Илеш районы]]ның [[Яңы Аташ]] ауылынан.
* [[Хисамова Миңлегөл Сәлимйән ҡыҙы]] (1948), педагог, шағир. Өфө ҡалаһының 28-се коррекцион интернат-мәктәбенең элекке тәрбиәсеһе. 1993 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре.
* [[Девейкина Любовь Федоровна]] (1958), инженер-технолог, [[Күмертау авиация етештереү предприятиеһы]]ның элекке баш металлург урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған металлургы.
* [[Семёнов Геннадий Викторович]] (1958), юрист, ауыл хужалығы хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1997 йылдан [[Иглин районы]]ның хәҙерге «Агро-весна» йәмғиәте директоры. Район советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2013), райондың почётлы гражданы (2019). Сығышы менән [[Сыуаш-Ҡобау]] ауылынан.
* [[Безруков Сергей Михайлович]] (1968), [[Агрономия|агроном]], ауыл хужалығы һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1983 йылдан (өҙөклөк менән) Иглин районы «Восход» колхозы тракторсыһы, «Строитель» совхозы механизаторы; 1993 йылдан «Искра» хужалығы етәксеһе; 2000 йылдан район хакимиәте башлығы урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2004). Сығышы менән ошо райондың [[Михайловка (Иглин районы)|Михайловка]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Крашенников Ипполит Михайлович]] (1884—27.10.1947), геоботаник һәм фитогеограф-ғалим. СССР Фәндәр академияһының [[Башҡортостан]] комплекслы экспедицияһы составында үҫемлектәрҙең республика биләмәләрендә таралыуын һәм характерын билдәләүсе дөйөм физик‑географик шарттарҙы өйрәнеүсе, үҫемлектәрҙең зональ төрҙәрен тасуирлаусы. Биология фәндәре докторы (1934), профессор (1939). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР‑ҙың]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1947). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1945). Сығышы менән [[Силәбе]] ҡалаһынан.
* [[Шәрипов Айрат Хәйҙәр улы]] (1929—9.01.2015), химик‑технолог-ғалим. 1960 йылдан Нефтехимия производстволары ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән  1968 йылдан – лаборатория мөдире; 1993—2008 йылдарҙа — Нефтехимия һәм катализ институтында ғилми төркөм етәксеһе һәм төп ғилми хеҙмәткәр. Техник фәндәр кандидаты (1965). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР‑ының]] атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1979). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Саҡмағош районы]] [[Имәнлеҡул]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәзим Шафиҡов]] (1939—28.01.2009), [[Башҡортостан]]дың [[рус теле]]ндә ижад иткән [[шиғриәт|шағиры]]. [[Проза]]ик, [[драма (жанр)|драматург]], сценарист, публицист, [[тәржемә]]се һәм фольклорсы. 1977 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2004). [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1992), Сергей Чекмарёв исемендәге (1989), Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге (1992), [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия|Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге]] (1995), [[Рәми Ғарипов исемендәге премия|Рәми Ғарипов исемендәге]] (1998) премиялар лауреаты.  
* [[Маркушев Михаил Вячеславович]] (1959), [[Инженерлыҡ эше|инженер‑механик]]. 1981 йылдан «Тантал» махсус конструкторлыҡ‑технология бюроһы хеҙмәткәре, 1990 йылдан — Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1995 йылдан — сектор мөдире, 2007 йылдан — лабораторя мөдире. [[Башҡортостандың коммунистик йәштәр союзы|Башҡортостан комсомолы]] премияһы лауреаты (1987). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Назаров Айрат Әхмәт улы]] (1959), физик-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика‑математика фәндәре докторы (1999). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ейәнсура районы]] [[Байыш (Ейәнсура районы)|Байыш]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:1 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1754 йыл]]: Павел I, [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] императоры.
* [[1881 йыл]]: Уильям Боинг, [[Франция]] авиаконструкторы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1975 йыл]]: Сулпан Хаматова, [[Рәсәй]] актёры.  }}

== {{Үлем}} ==
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:1 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1971 йыл]]: [[Сыртланова Мәғүбә Хөсәйен ҡыҙы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби осоусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1946).
* [[1976 йыл]]: [[Сөләймәнов Фәтҡелҡадир Мостафа улы]], башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы, яҙыусы, төркиәтсе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2009 йыл]]: [[Зәйтүнә Насретдинова]], [[башҡорт]] балеринаһы, педагог. [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1955).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К01]]
[[Категория:1 октябрь]]</text>
      <sha1>da9z20td650ugkyadp2jvg1rt2an2di</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2 октябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67486</id>
    <revision>
      <id>1306542</id>
      <parentid>1255095</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T16:20:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1306542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24000" sha1="gajoe94g2fibwa981odgtsk2ctdd6ku" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''2 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 275-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 276-сы). Йыл тамамланыуға 90 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Көс ҡуланмау көнө. 
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя алкоголһеҙ көнө.
** Бөтә донъя уйын көнө.
** Бөтә донъя ауыл хужалығы хайуандары көнө.
** Электрон почтаның тыуған көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Бөйөк Британия}}: Олатай һәм оләсәйҙәр көнө.
* {{Гвинея}} [[Гвинея]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Германия}}: Уңыш байрамы.
* {{Флагификация|Италия}}: Олатай һәм оләсәйҙәр көнө.
* {{Флагификация|Люксембург}}: Атайҙар көнө.
* {{Флагификация|Молдова}}: Шарап көнө.
* {{Финляндия}} [[Финляндия]]: Сельдь байрамы.
==== ''Төбәк байрамдары'' ====
* [[Мәскәү өлкәһе]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Социаль педагогтар көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Урта һөнәри белем көнө.
** Урологтар көнө.
** [[Спорт]]тың көс төрҙәре менән шөғөләнеүселәр көнө (Көс көнө). 
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1187 йыл]]: [[Мысыр]] һәм [[Сүриә]] батшаһы Сәләх-әд-дин [[Иерусалим]]ды ала, был [[Тәре яуҙары|Өсөнсө тәре яуына]] һылтау була.
* [[1551 йыл]]: [[Иван Грозный]] ғәскәре [[Ҡазан]]ды баҫып ала.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1870 йыл]]: [[Рим]] [[Италия]]ның баш ҡалаһы итеп иғлан ителә.
* [[1876 йыл]]: Хәҙерге [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] педагогия колледжы асыла.
* [[1972 йыл]]: [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһында мөмкинлектәре сикләнгән уҡыусылар өсөн 19-сы коррекцион мәктәп эшләй башлай.
* [[1992 йыл]]: [[Бәләбәй районы]]ның [[Өҫән-Ивановка]] ауылында [[Марина Цветаева музейы (Өҫән-Ивановка ауылы)|Марина Цветаеваға]] [[Рәсәй]]ҙәге тәүге һәйкәл асыла.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Смаҡов Муса Ғәтиәтулла улы]] (1885—1936), [[Башҡорт милли хәрәкәте]] эшмәкәре. {{comment|«Яңы быуын»|«Новое поколение»}} әлифбаһы авторы. Сәйәси золом ҡорбаны. 
* [[Иҙелғужин Кәрим Абдулла улы]] (1895—8.12.1937), [[дәүләт]] эшмәкәре, Башҡорт милли хәрәкәтендә, [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғыштарында]] ҡатнашыусы. 1928—1930 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның мәғариф халыҡ комиссары. Сәйәси золом ҡорбаны. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡотошов Әхмәт Шаһиәхмәт улы]] (1900—26.06.1973), [[Журналистика|журналист]], [[тәржемә]]се, лексикограф, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1958 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡорт алфавиты]]н латин графикаһынан кириллицаға күсереү буйынса терминология комиссияһы ағзаһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1949).
* [[Сальников Константин Владимирович]] (1900—20.06.1966), ғалим-археолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1960—1966 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында]] археология һәм этнография секторы мөдире. [[Көньяҡ Урал]]ды тикшереүсе. Тарих фәндәре докторы (1966).
* [[Ғәлиев Рәйес Зәки улы]] (1945), хеҙмәт ветераны, хужалыҡ эшмәкәре. 1984—1994 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] Калинин исемендәге колхоз рәйесе, [[Дүртөйлө]] һөт аҙыҡтары комбинаты директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Солтанбәк]] ауылынан. 
* [[Гришаева Светлана Александровна]] (1955), хеҙмәт ветераны. 2006—2018 йылдарҙа Башҡортостан республика мәҙәниәт һәм сәнғәт колледжы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Овечкин Виктор Сергеевич]] (1921—21.05.2011), [[КПСС|партия]] органдары һәм хужалыҡ эшмәкәре, [[уҡытыусы]], йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1956 йылдан партия эшендә, шул иҫәптән 1960—1962 йылдарҙа КПСС-тың [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡала]] комитетының икенсе секретары, 1962 йылдан [[Салауат нефть химияһы комбинаты]]ның партком секретары, 1964 йылдан — комбинат начальнигы урынбаҫары; 1971—1988 йылдарҙа [[УНИ|Өфө нефть институты Салауат филиалының]] өлкән уҡытыусыһы; II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985), Салауат ҡалаһының почётлы гражданы (1999). Сығышы менән [[Өфө]]нән. 
* [[Нурхәмитов Харис Ғариф улы]] (1931—10.10.1998), [[фән|ғалим]]-[[Ветеринария|ветеринар врач]], йәмәғәтсе. 1967 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1992 йылдан [[паразитология]], [[микробиология]] һәм [[вирусология]] кафедраһы мөдире; 1989—1998 йылдарҙа Бөтә Рәсәй гельминтологтар йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. Ветеринария фәндәре докторы (1991), профессор (1993). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның Туҡай ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Суфиян Сафуанов]] (1931—30.11.2009), ғалим-[[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]. 1997—2003 йылдарҙа хәҙерге [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның кафедра мөдире. 1963 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1962). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1981),  В. П. Бирюков исемендәге Урал премияһы (1988) һәм [[Фәтих Кәрим]] (2007) исемендәге әҙәби премия лауреаты.
* [[Швайштейн Михаил Ефимович]] (1936), [[сәнғәт]] өлкәһе һәм юғары мәктәп ветераны, [[скрипка]]сы, [[Педагогика|педагог]]. 1959 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] оркестры солисы, бер үк ваҡытта 1962 йылдан [[Өфө сәнғәт училищеһы]], 1972—2001 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987 йылдан ҡыллы музыка ҡоралдары кафедраһы мөдире, профессор (1993). [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1995).
* [[Огородникова Мария Павловна]] (1941—15.10.2015), тренер-уҡытыусы. 1996 йылдан Салауат ҡалаһы 8-се лицейының физик культура уҡытыусыһы. [[Еңел атлетика]] буйынса [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған тренеры (1990), юғары категориялы физик культура уҡытыусыһы.
* [[Блинкова Галина Васильевна]] (1956), [[спорт]]сы. 1976—1982 йылдарҙа [[конькиҙа шыуыу]] спорты буйынса СССР йыйылма командаһы ағзаһы.  [[СССР]] (1975) һәм РСФСР (1978) халыҡтары спартакиадаһы чемпионы. 1500 метрға йүгереүҙә ҡатын-ҡыҙҙар араһында СССР рекордсыһы (1978). 1000, 1500, 3000 метрҙарға йүгереүҙә үҫмер спортсылар араһында донъя рекордсыһы (1976—1977). СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1976).  Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовещен районы]] [[Богородский (Благовещен районы)|Богородский]] ауылынан.
* [[Хөсәйенов Рөстәм Мөғәлим улы]] (1956—8.09.2016), ғалим-педагог. 1994 йылдан Өфө эшҡыуарлыҡ, экология һәм дизайн колледжы директоры. Педагогия фәндәре кандидаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән һәм мәғариф хеҙмәткәре һәм почётлы башланғыс һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Шапошников Борис Михайлович]] (1882—26.03.1945), [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]]-ҙың хәрби һәм дәүләт эшмәкәре, хәрби теоретик. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. Профессор (1935). [[Советтар Союзы Маршалы]] (1940).
* [[Васильев Михаил Павлович]] (1922—23.03.1998), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы]]ның орудие командиры, гвардия старшинаһы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Липецк өлкәһе]]нең Усман районы Крутченская Байгора ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Готман Альфред Леонидович]] (1947), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1972 йылдан Башҡортостандың хәҙерге Төҙөлөш комплексы ғилми-тикшеренеү проект-конструкторлыҡ һәм производство институты хеҙмәткәре, 1983 йылдан лаборатория, 1993 йылдан — бүлек мөдире, 2003 йылдан — директорҙың ғилми эштәр буйынса урынбаҫары—баш инженер; бер үк ваҡытта 2001 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1995), профессор (2008). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы төҙөүсеһе (2007). Башҡортостан Республикаһының [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2008).
* [[Бородин Павел Валерьевич]] (1972), [[спорт]]сы, тренер, судья. [[Биатлон]] буйынса [[Рәсәй]] чемпионаты призеры, арчери-биатлон буйынса [[Европа]] һәм [[Ер|донъя]] чемпионы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. [[Өфө]] ҡалаһындағы Олимпия резервы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тренеры. 
* [[Дәүләтҡолова Сания Солтан ҡыҙ]]ы (1972), [[Педагогика|педагог]]. [[Йылайыр районы]] [[Япарһаҙ]] мәктәбенең [[башҡорт теле]] уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Борисов Михаил Вячеславович]] (1893—14.02.1951), хирург-[[фән|ғалим]]. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1936 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1946—1951 йылдарҙа дөйөм хирургия кафедраһы  мөдире, бер үк ваҡытта 1941—1945 йылдарҙа эвакогоспиталдәрҙең төп хирургы. Медицина фәндәре докторы (1950). [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған табибы (1944), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1941). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1942). Сығышы менән хәҙерге [[Ульяновск]] ҡалаһынан.
* [[Абдуллин Рәфҡәт Фәтҡулла улы]] (1938—13.12.2000), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]] хеҙмәткәре. 1979 йылдан Башҡортостан уҡытыусылар белемен камиллаштырыу институты директоры, 1989 йылдан — директор урынбаҫары; 1992—1998 йылдарҙа Башҡортостан Мәғариф министрлығы консультанты, әйҙәүсе белгес, милли мәктәптәр бүлеге һәм милли белем биреү секторы мөдире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992), Рәсәйҙең халыҡ мәғарифы отличнигы (1995). Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ибраһимов Марат Ғәли улы]] (1958), [[иҡтисад]]сы, [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1980 йылдан [[Туймазы районы]] Мичурин исемендәге хужалыҡ бухгалтеры, рәйес урынбаҫары, баш иҡтисадсы, хужалыҡ рәйесе; 2004 йылдан район хакимиәте башлығы — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡарамалы-Ғөбәй]] ауылынан.
* [[Рәхимов Малик Ғәҙелгәрәй улы]] (1958), механизатор. 1992 йылдан [[Дүртөйлө]] ҡалаһы «Коммунальник» предприятиеһы эшсеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған торлаҡ-коммуналь хужалығы хеҙмәткәре (2014). Сығышы менән [[Үзбәкстан]]дың Шәхрисабз ҡалаһынан.
* [[Яковлев Анатолий Георгиевич]] (1958), [[спорт]]сы, [[тренер]]. 1980—1989 йылдарҙа СССР йыйылма командаһы ағзаһы. 1984 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]], 1989—2010 йылдарҙа — [[Өфө юридик институты]]ның тренер-уҡытыусыһы. [[Дзюдо]] буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1978), самбо буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1985). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Чанышев Әнүәр Хәйҙәр улы]] (1924—27.04.2017), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр. Полковник. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]], I дәрәжә Ватан һуғышы, III дәрәжә «РФ Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» ордендары кавалеры.  
* [[Солтанов Риф Абдулнур улы]] (1939), прокуратура органдары ветераны. 1990—2000 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡалаһы прокуроры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1989). Сығышы менән [[Бәләбәй]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әзмәтов Хәсән Әхмәтзыя улы]] (1939), ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1999), профессор (2003). Рәсәй Федерацияһының  (1998) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1987) атҡаҙанған уйлап табыусыһы, СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1985).  [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2010). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]] [[Иләкшиҙе]] ауылынан. 
* [[Шаһиев Харис Хызыр улы]] (1949), хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. 1990—2000 йылдарҙа [[Ишембай районы|Ишембай район]] Советы рәйесе, район хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының I—III һәм V саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1869 йыл]]: [[Махатма Ганди]], [[Һиндостан]]дың милли-азатлыҡ хәрәкәте идеологы.
* [[1914 йыл]]: Юрий Левитан, [[Советтар Союзы]] дикторы, [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1980).

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1897 йыл]]: Натаван Хуршидбану, [[Әзербайжан]] шағиры.
* [[1974 йыл]]: Василий Шукшин, [[СССР]] яҙыусыһы, кинорежиссёр һәм актёр.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1984 йыл]]: [[Хәмит Зөбәйер Ҡушай]], төркиәтсе, этнограф, археолог.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К02]]
[[Категория:2 октябрь]]</text>
      <sha1>gajoe94g2fibwa981odgtsk2ctdd6ku</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306543</id>
      <parentid>1306542</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T17:15:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1306543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24393" sha1="7gptqzkctplsc6ex6rluxcujxv5u94n" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''2 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 275-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 276-сы). Йыл тамамланыуға 90 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Көс ҡуланмау көнө. 
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя алкоголһеҙ көнө.
** Бөтә донъя уйын көнө.
** Бөтә донъя ауыл хужалығы хайуандары көнө.
** Электрон почтаның тыуған көнө.
** Йылмайыу көнө (октябрҙеңберенсе йомаһы).
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Бөйөк Британия}}: Олатай һәм оләсәйҙәр көнө.
* {{Гвинея}} [[Гвинея]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Германия}}: Уңыш байрамы.
* {{Флагификация|Италия}}: Олатай һәм оләсәйҙәр көнө.
* {{Флагификация|Люксембург}}: Атайҙар көнө.
* {{Флагификация|Молдова}}: Шарап көнө.
* {{Финляндия}} [[Финляндия]]: Сельдь байрамы.
==== ''Төбәк байрамдары'' ====
* [[Мәскәү өлкәһе]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Социаль педагогтар көнө.
** Урологтар көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Урта һөнәри белем көнө.
** Метро төҙөүселәре көнө.
** Урологтар көнө.
** [[Спорт]]тың көс төрҙәре менән шөғөләнеүселәр көнө (Көс көнө). 
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1187 йыл]]: [[Мысыр]] һәм [[Сүриә]] батшаһы Сәләх-әд-дин [[Иерусалим]]ды ала, был [[Тәре яуҙары|Өсөнсө тәре яуына]] һылтау була.
* [[1551 йыл]]: [[Иван Грозный]] ғәскәре [[Ҡазан]]ды баҫып ала.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1870 йыл]]: [[Рим]] [[Италия]]ның баш ҡалаһы итеп иғлан ителә.
* [[1876 йыл]]: Хәҙерге [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] педагогия колледжы асыла.
* [[1972 йыл]]: [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһында мөмкинлектәре сикләнгән уҡыусылар өсөн 19-сы коррекцион мәктәп эшләй башлай.
* [[1992 йыл]]: [[Бәләбәй районы]]ның [[Өҫән-Ивановка]] ауылында [[Марина Цветаева музейы (Өҫән-Ивановка ауылы)|Марина Цветаеваға]] [[Рәсәй]]ҙәге тәүге һәйкәл асыла.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Смаҡов Муса Ғәтиәтулла улы]] (1885—1936), [[Башҡорт милли хәрәкәте]]ндә ҡатнашыусы. {{comment|«Яңы быуын»|«Новое поколение»}} әлифбаһы авторы. Сәйәси золом ҡорбаны. 
* [[Иҙелғужин Кәрим Абдулла улы]] (1895—8.12.1937), дәүләт органдары хеҙмәткәре, башҡорт милли хәрәкәтендә, [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғыштарында]] ҡатнашыусы. 1928—1930 йылдарҙа [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] мәғариф халыҡ комиссары. Сәйәси золом ҡорбаны. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡотошов Әхмәт Шаһиәхмәт улы]] (1900—26.06.1973), [[Журналистика|журналист]], [[тәржемә]]се, лексикограф, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1958 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡорт алфавиты]]н латин графикаһынан кириллицаға күсереү буйынса терминология комиссияһы ағзаһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1949).
* [[Сальников Константин Владимирович]] (1900—20.06.1966), [[Археология|археолог]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1960—1966 йылдарҙа [[СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы]] [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында]] археология һәм этнография секторы мөдире. [[Көньяҡ Урал]]ды тикшереүсе. Тарих фәндәре докторы (1966).
* [[Ғәлиев Рәйес Зәки улы]] (1945), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1984—1994 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] Калинин исемендәге колхоз рәйесе, [[Дүртөйлө]] һөт аҙыҡтары комбинаты директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Солтанбәк]] ауылынан. 
* [[Гришаева Светлана Александровна]] (1955), [[Педагогика|педагог]]. 2006—2018 йылдарҙа Башҡортостан республика мәҙәниәт һәм сәнғәт колледжы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Овечкин Виктор Сергеевич]] (1921—21.05.2011), [[КПСС|партия]] органдары һәм хужалыҡ эшмәкәре, [[уҡытыусы]], йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1956 йылдан партия эшендә, шул иҫәптән 1960—1962 йылдарҙа КПСС-тың [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡала]] комитетының икенсе секретары, 1962 йылдан [[Салауат нефть химияһы комбинаты]]ның партком секретары, 1964 йылдан — комбинат начальнигы урынбаҫары; 1971—1988 йылдарҙа [[УНИ|Өфө нефть институты Салауат филиалының]] өлкән уҡытыусыһы; II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985), Салауат ҡалаһының почётлы гражданы (1999). Сығышы менән [[Өфө]]нән. 
* [[Нурхәмитов Харис Ғариф улы]] (1931—10.10.1998), [[фән|ғалим]]-[[Ветеринария|ветеринар врач]], йәмәғәтсе. 1967 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1992 йылдан [[паразитология]], [[микробиология]] һәм [[вирусология]] кафедраһы мөдире; 1989—1998 йылдарҙа Бөтә Рәсәй гельминтологтар йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. Ветеринария фәндәре докторы (1991), профессор (1993). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның Туҡай ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Суфиян Сафуанов]] (1931—30.11.2009), ғалим-[[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]. 1997—2003 йылдарҙа хәҙерге [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның кафедра мөдире. 1963 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1962). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1981),  В. П. Бирюков исемендәге Урал премияһы (1988) һәм [[Фәтих Кәрим]] (2007) исемендәге әҙәби премия лауреаты.
* [[Швайштейн Михаил Ефимович]] (1936), [[сәнғәт]] өлкәһе һәм юғары мәктәп ветераны, [[скрипка]]сы, [[Педагогика|педагог]]. 1959 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] оркестры солисы, бер үк ваҡытта 1962 йылдан [[Өфө сәнғәт училищеһы]], 1972—2001 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987 йылдан ҡыллы музыка ҡоралдары кафедраһы мөдире, профессор (1993). [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1995).
* [[Огородникова Мария Павловна]] (1941—15.10.2015), тренер-уҡытыусы. 1996 йылдан Салауат ҡалаһы 8-се лицейының физик культура уҡытыусыһы. [[Еңел атлетика]] буйынса [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған тренеры (1990), юғары категориялы физик культура уҡытыусыһы.
* [[Блинкова Галина Васильевна]] (1956), [[спорт]]сы. 1976—1982 йылдарҙа [[конькиҙа шыуыу]] спорты буйынса СССР йыйылма командаһы ағзаһы.  [[СССР]] (1975) һәм РСФСР (1978) халыҡтары спартакиадаһы чемпионы. 1500 метрға йүгереүҙә ҡатын-ҡыҙҙар араһында СССР рекордсыһы (1978). 1000, 1500, 3000 метрҙарға йүгереүҙә үҫмер спортсылар араһында донъя рекордсыһы (1976—1977). СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1976).  Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовещен районы]] [[Богородский (Благовещен районы)|Богородский]] ауылынан.
* [[Хөсәйенов Рөстәм Мөғәлим улы]] (1956—8.09.2016), ғалим-педагог. 1994 йылдан Өфө эшҡыуарлыҡ, экология һәм дизайн колледжы директоры. Педагогия фәндәре кандидаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән һәм мәғариф хеҙмәткәре һәм почётлы башланғыс һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Шапошников Борис Михайлович]] (1882—26.03.1945), [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]]-ҙың хәрби һәм дәүләт эшмәкәре, хәрби теоретик. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. Профессор (1935). [[Советтар Союзы Маршалы]] (1940).
* [[Васильев Михаил Павлович]] (1922—23.03.1998), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы]]ның орудие командиры, гвардия старшинаһы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Липецк өлкәһе]]нең Усман районы Крутченская Байгора ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Готман Альфред Леонидович]] (1947), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1972 йылдан Башҡортостандың хәҙерге Төҙөлөш комплексы ғилми-тикшеренеү проект-конструкторлыҡ һәм производство институты хеҙмәткәре, 1983 йылдан лаборатория, 1993 йылдан — бүлек мөдире, 2003 йылдан — директорҙың ғилми эштәр буйынса урынбаҫары—баш инженер; бер үк ваҡытта 2001 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1995), профессор (2008). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы төҙөүсеһе (2007). Башҡортостан Республикаһының [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2008).
* [[Бородин Павел Валерьевич]] (1972), [[спорт]]сы, тренер, судья. [[Биатлон]] буйынса [[Рәсәй]] чемпионаты призеры, арчери-биатлон буйынса [[Европа]] һәм [[Ер|донъя]] чемпионы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. [[Өфө]] ҡалаһындағы Олимпия резервы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тренеры. 
* [[Дәүләтҡолова Сания Солтан ҡыҙ]]ы (1972), [[Педагогика|педагог]]. [[Йылайыр районы]] [[Япарһаҙ]] мәктәбенең [[башҡорт теле]] уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Борисов Михаил Вячеславович]] (1893—14.02.1951), хирург-[[фән|ғалим]]. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1936 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1946—1951 йылдарҙа дөйөм хирургия кафедраһы  мөдире, бер үк ваҡытта 1941—1945 йылдарҙа эвакогоспиталдәрҙең төп хирургы. Медицина фәндәре докторы (1950). [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған табибы (1944), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1941). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1942). Сығышы менән хәҙерге [[Ульяновск]] ҡалаһынан.
* [[Абдуллин Рәфҡәт Фәтҡулла улы]] (1938—13.12.2000), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]] хеҙмәткәре. 1979 йылдан Башҡортостан уҡытыусылар белемен камиллаштырыу институты директоры, 1989 йылдан — директор урынбаҫары; 1992—1998 йылдарҙа Башҡортостан Мәғариф министрлығы консультанты, әйҙәүсе белгес, милли мәктәптәр бүлеге һәм милли белем биреү секторы мөдире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992), Рәсәйҙең халыҡ мәғарифы отличнигы (1995). Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ибраһимов Марат Ғәли улы]] (1958), [[иҡтисад]]сы, [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1980 йылдан [[Туймазы районы]] Мичурин исемендәге хужалыҡ бухгалтеры, рәйес урынбаҫары, баш иҡтисадсы, хужалыҡ рәйесе; 2004 йылдан район хакимиәте башлығы — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡарамалы-Ғөбәй]] ауылынан.
* [[Рәхимов Малик Ғәҙелгәрәй улы]] (1958), механизатор. 1992 йылдан [[Дүртөйлө]] ҡалаһы «Коммунальник» предприятиеһы эшсеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған торлаҡ-коммуналь хужалығы хеҙмәткәре (2014). Сығышы менән [[Үзбәкстан]]дың Шәхрисабз ҡалаһынан.
* [[Яковлев Анатолий Георгиевич]] (1958), [[спорт]]сы, [[тренер]]. 1980—1989 йылдарҙа СССР йыйылма командаһы ағзаһы. 1984 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]], 1989—2010 йылдарҙа — [[Өфө юридик институты]]ның тренер-уҡытыусыһы. [[Дзюдо]] буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1978), самбо буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1985). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Чанышев Әнүәр Хәйҙәр улы]] (1924—27.04.2017), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр. Полковник. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]], I дәрәжә Ватан һуғышы, III дәрәжә «РФ Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» ордендары кавалеры.  
* [[Солтанов Риф Абдулнур улы]] (1939), прокуратура органдары ветераны. 1990—2000 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡалаһы прокуроры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1989). Сығышы менән [[Бәләбәй]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әзмәтов Хәсән Әхмәтзыя улы]] (1939), ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1999), профессор (2003). Рәсәй Федерацияһының  (1998) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1987) атҡаҙанған уйлап табыусыһы, СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1985).  [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2010). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]] [[Иләкшиҙе]] ауылынан. 
* [[Шаһиев Харис Хызыр улы]] (1949), хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. 1990—2000 йылдарҙа [[Ишембай районы|Ишембай район]] Советы рәйесе, район хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының I—III һәм V саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1869 йыл]]: [[Махатма Ганди]], [[Һиндостан]]дың милли-азатлыҡ хәрәкәте идеологы.
* [[1914 йыл]]: Юрий Левитан, [[Советтар Союзы]] дикторы, [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1980).

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1897 йыл]]: Натаван Хуршидбану, [[Әзербайжан]] шағиры.
* [[1974 йыл]]: Василий Шукшин, [[СССР]] яҙыусыһы, кинорежиссёр һәм актёр.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1984 йыл]]: [[Хәмит Зөбәйер Ҡушай]], төркиәтсе, этнограф, археолог.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К02]]
[[Категория:2 октябрь]]</text>
      <sha1>7gptqzkctplsc6ex6rluxcujxv5u94n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306544</id>
      <parentid>1306543</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T17:28:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* Башҡортостан менән бәйле шәхестәр */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1306544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25121" sha1="e8ek2q6b8bkmcpp5q8judplrqsheb0s" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''2 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 275-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 276-сы). Йыл тамамланыуға 90 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Көс ҡуланмау көнө. 
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя алкоголһеҙ көнө.
** Бөтә донъя уйын көнө.
** Бөтә донъя ауыл хужалығы хайуандары көнө.
** Электрон почтаның тыуған көнө.
** Йылмайыу көнө (октябрҙеңберенсе йомаһы).
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Бөйөк Британия}}: Олатай һәм оләсәйҙәр көнө.
* {{Гвинея}} [[Гвинея]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Германия}}: Уңыш байрамы.
* {{Флагификация|Италия}}: Олатай һәм оләсәйҙәр көнө.
* {{Флагификация|Люксембург}}: Атайҙар көнө.
* {{Флагификация|Молдова}}: Шарап көнө.
* {{Финляндия}} [[Финляндия]]: Сельдь байрамы.
==== ''Төбәк байрамдары'' ====
* [[Мәскәү өлкәһе]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Социаль педагогтар көнө.
** Урологтар көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Урта һөнәри белем көнө.
** Метро төҙөүселәре көнө.
** Урологтар көнө.
** [[Спорт]]тың көс төрҙәре менән шөғөләнеүселәр көнө (Көс көнө). 
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1187 йыл]]: [[Мысыр]] һәм [[Сүриә]] батшаһы Сәләх-әд-дин [[Иерусалим]]ды ала, был [[Тәре яуҙары|Өсөнсө тәре яуына]] һылтау була.
* [[1551 йыл]]: [[Иван Грозный]] ғәскәре [[Ҡазан]]ды баҫып ала.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1870 йыл]]: [[Рим]] [[Италия]]ның баш ҡалаһы итеп иғлан ителә.
* [[1876 йыл]]: Хәҙерге [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] педагогия колледжы асыла.
* [[1972 йыл]]: [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһында мөмкинлектәре сикләнгән уҡыусылар өсөн 19-сы коррекцион мәктәп эшләй башлай.
* [[1992 йыл]]: [[Бәләбәй районы]]ның [[Өҫән-Ивановка]] ауылында [[Марина Цветаева музейы (Өҫән-Ивановка ауылы)|Марина Цветаеваға]] [[Рәсәй]]ҙәге тәүге һәйкәл асыла.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Смаҡов Муса Ғәтиәтулла улы]] (1885—1936), [[Башҡорт милли хәрәкәте]]ндә ҡатнашыусы. {{comment|«Яңы быуын»|«Новое поколение»}} әлифбаһы авторы. Сәйәси золом ҡорбаны. 
* [[Иҙелғужин Кәрим Абдулла улы]] (1895—8.12.1937), дәүләт органдары хеҙмәткәре, башҡорт милли хәрәкәтендә, [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғыштарында]] ҡатнашыусы. 1928—1930 йылдарҙа [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] мәғариф халыҡ комиссары. Сәйәси золом ҡорбаны. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡотошов Әхмәт Шаһиәхмәт улы]] (1900—26.06.1973), [[Журналистика|журналист]], [[тәржемә]]се, лексикограф, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1958 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡорт алфавиты]]н латин графикаһынан кириллицаға күсереү буйынса терминология комиссияһы ағзаһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1949).
* [[Сальников Константин Владимирович]] (1900—20.06.1966), [[Археология|археолог]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1960—1966 йылдарҙа [[СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы]] [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында]] археология һәм этнография секторы мөдире. [[Көньяҡ Урал]]ды тикшереүсе. Тарих фәндәре докторы (1966).
* [[Ғәлиев Рәйес Зәки улы]] (1945), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1984—1994 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] Калинин исемендәге колхоз рәйесе, [[Дүртөйлө]] һөт аҙыҡтары комбинаты директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Солтанбәк]] ауылынан. 
* [[Гришаева Светлана Александровна]] (1955), [[Педагогика|педагог]]. 2006—2018 йылдарҙа Башҡортостан республика мәҙәниәт һәм сәнғәт колледжы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Овечкин Виктор Сергеевич]] (1921—21.05.2011), [[КПСС|партия]] органдары һәм хужалыҡ эшмәкәре, [[уҡытыусы]], йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1956 йылдан партия эшендә, шул иҫәптән 1960—1962 йылдарҙа КПСС-тың [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡала]] комитетының икенсе секретары, 1962 йылдан [[Салауат нефть химияһы комбинаты]]ның партком секретары, 1964 йылдан — комбинат начальнигы урынбаҫары; 1971—1988 йылдарҙа [[УНИ|Өфө нефть институты Салауат филиалының]] өлкән уҡытыусыһы; II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985), Салауат ҡалаһының почётлы гражданы (1999). Сығышы менән [[Өфө]]нән. 
* [[Нурхәмитов Харис Ғариф улы]] (1931—10.10.1998), [[фән|ғалим]]-[[Ветеринария|ветеринар врач]], йәмәғәтсе. 1967 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1992 йылдан [[паразитология]], [[микробиология]] һәм [[вирусология]] кафедраһы мөдире; 1989—1998 йылдарҙа Бөтә Рәсәй гельминтологтар йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. Ветеринария фәндәре докторы (1991), профессор (1993). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның Туҡай ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Суфиян Сафуанов]] (1931—30.11.2009), ғалим-[[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]. 1997—2003 йылдарҙа хәҙерге [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның кафедра мөдире. 1963 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1962). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1981),  В. П. Бирюков исемендәге Урал премияһы (1988) һәм [[Фәтих Кәрим]] (2007) исемендәге әҙәби премия лауреаты.
* [[Швайштейн Михаил Ефимович]] (1936), [[сәнғәт]] өлкәһе һәм юғары мәктәп ветераны, [[скрипка]]сы, [[Педагогика|педагог]]. 1959 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] оркестры солисы, бер үк ваҡытта 1962 йылдан [[Өфө сәнғәт училищеһы]], 1972—2001 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987 йылдан ҡыллы музыка ҡоралдары кафедраһы мөдире, профессор (1993). [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1995).
* [[Огородникова Мария Павловна]] (1941—15.10.2015), тренер-уҡытыусы. 1996 йылдан Салауат ҡалаһы 8-се лицейының физик культура уҡытыусыһы. [[Еңел атлетика]] буйынса [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған тренеры (1990), юғары категориялы физик культура уҡытыусыһы.
* [[Блинкова Галина Васильевна]] (1956), [[спорт]]сы. 1976—1982 йылдарҙа [[конькиҙа шыуыу]] спорты буйынса СССР йыйылма командаһы ағзаһы.  [[СССР]] (1975) һәм РСФСР (1978) халыҡтары спартакиадаһы чемпионы. 1500 метрға йүгереүҙә ҡатын-ҡыҙҙар араһында СССР рекордсыһы (1978). 1000, 1500, 3000 метрҙарға йүгереүҙә үҫмер спортсылар араһында донъя рекордсыһы (1976—1977). СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1976).  Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовещен районы]] [[Богородский (Благовещен районы)|Богородский]] ауылынан.
* [[Хөсәйенов Рөстәм Мөғәлим улы]] (1956—8.09.2016), ғалим-педагог. 1994 йылдан Өфө эшҡыуарлыҡ, экология һәм дизайн колледжы директоры. Педагогия фәндәре кандидаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән һәм мәғариф хеҙмәткәре һәм почётлы башланғыс һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Шапошников Борис Михайлович]] (1882—26.03.1945), [[Рәсәй империяһы]] һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] хәрби һәм дәүләт эшмәкәре, хәрби теоретик. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. Профессор (1935). [[Советтар Союзы Маршалы]] (1940).
* [[Васильев Михаил Павлович]] (1922—23.03.1998), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы]]ның орудие командиры, гвардия старшинаһы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Липецк өлкәһе]]нең Усман районы Крутченская Байгора ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Готман Альфред Леонидович]] (1947), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[фән|ғалим]]. 1972 йылдан Башҡортостандың хәҙерге Төҙөлөш комплексы ғилми-тикшеренеү проект-конструкторлыҡ һәм производство институты хеҙмәткәре, 1983 йылдан лаборатория, 1993 йылдан — бүлек мөдире, 2003 йылдан — директорҙың ғилми эштәр буйынса урынбаҫары—баш инженер; бер үк ваҡытта 2001 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1995), профессор (2008). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы төҙөүсеһе (2007). Башҡортостан Республикаһының [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2008).
* [[Бородин Павел Валерьевич]] (1972), [[спорт]]сы, [[тренер]], судья. [[Биатлон]] буйынса [[Рәсәй]] чемпионаты призеры, арчери-биатлон буйынса [[Европа]] һәм [[Ер|донъя]] чемпионы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. [[Өфө]] ҡалаһындағы Олимпия резервы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тренеры. 
* [[Дәүләтҡолова Сания Солтан ҡыҙ]]ы (1972), [[Педагогика|педагог]]. [[Йылайыр районы]] [[Япарһаҙ]] мәктәбенең [[башҡорт теле]] уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Борисов Михаил Вячеславович]] (1893—14.02.1951), хирург-[[фән|ғалим]]. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1936 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1946—1951 йылдарҙа дөйөм хирургия кафедраһы  мөдире, бер үк ваҡытта 1941—1945 йылдарҙа эвакогоспиталдәрҙең төп хирургы. Медицина фәндәре докторы (1950). [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы]] (1944), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1941). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1942). Сығышы менән хәҙерге [[Ульяновск]] ҡалаһынан.
* [[Абдуллин Рәфҡәт Фәтҡулла улы]] (1938—13.12.2000), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]] хеҙмәткәре. 1979 йылдан Башҡортостан уҡытыусылар белемен камиллаштырыу институты директоры, 1989 йылдан — директор урынбаҫары; 1992—1998 йылдарҙа Башҡортостан Мәғариф министрлығы консультанты, әйҙәүсе белгес, милли мәктәптәр бүлеге һәм милли белем биреү секторы мөдире. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992), [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] халыҡ мәғарифы отличнигы (1995). Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ибраһимов Марат Ғәли улы]] (1958), [[иҡтисад]]сы, [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1980 йылдан [[Туймазы районы]] Мичурин исемендәге хужалыҡ бухгалтеры, рәйес урынбаҫары, баш иҡтисадсы, хужалыҡ рәйесе; 2004 йылдан район хакимиәте башлығы урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡарамалы-Ғөбәй]] ауылынан.
* [[Рәхимов Малик Ғәҙелгәрәй улы]] (1958), механизатор. 1992 йылдан [[Дүртөйлө]] ҡалаһы «Коммунальник» предприятиеһы эшсеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған торлаҡ-коммуналь хужалығы хеҙмәткәре (2014). Сығышы менән [[Үзбәкстан]]дың Шәхрисабз ҡалаһынан.
* [[Яковлев Анатолий Георгиевич]] (1958), [[спорт]]сы, [[тренер]]. 1980—1989 йылдарҙа [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] йыйылма командаһы ағзаһы. 1984 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]], 1989—2010 йылдарҙа — [[Өфө юридик институты]]ның тренер-уҡытыусыһы. [[Дзюдо]] буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1978), самбо буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1985). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Чанышев Әнүәр Хәйҙәр улы]] (1924—27.04.2017), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр. Полковник. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]], I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], III дәрәжә «РФ Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» ордендары кавалеры.  
* [[Солтанов Риф Абдулнур улы]] (1939), прокуратура органдары хеҙмәткәре. 1990—2000 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡалаһы прокуроры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1989). Сығышы менән [[Бәләбәй]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әзмәтов Хәсән Әхмәтзыя улы]] (1939), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1999), профессор (2003). Рәсәй Федерацияһының  (1998) һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] (1987) атҡаҙанған уйлап табыусыһы, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] нефть сәнәғәте отличнигы (1985).  [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2010). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]] [[Иләкшиҙе]] ауылынан. 
* [[Шаһиев Харис Хызыр улы]] (1949), [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район (Рәсәй)|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1990—2000 йылдарҙа [[Ишембай районы|Ишембай район]] советы рәйесе, район хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының I—III һәм V саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1869 йыл]]: [[Махатма Ганди]], [[Һиндостан]]дың милли-азатлыҡ хәрәкәте идеологы.
* [[1914 йыл]]: Юрий Левитан, [[Советтар Союзы]] дикторы, [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1980).

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1897 йыл]]: Натаван Хуршидбану, [[Әзербайжан]] шағиры.
* [[1974 йыл]]: Василий Шукшин, [[СССР]] яҙыусыһы, кинорежиссёр һәм актёр.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1984 йыл]]: [[Хәмит Зөбәйер Ҡушай]], төркиәтсе, этнограф, археолог.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К02]]
[[Категория:2 октябрь]]</text>
      <sha1>e8ek2q6b8bkmcpp5q8judplrqsheb0s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306545</id>
      <parentid>1306544</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T17:44:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ күренеште төҙәтеү, аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1306545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25411" sha1="conzqe69zg2fuhxqmocw0yho7wf6y94" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''2 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 275-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 276-сы). Йыл тамамланыуға 90 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Көс ҡуланмау көнө. 
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя алкоголһеҙ көнө.
** Бөтә донъя уйын көнө.
** Бөтә донъя ауыл хужалығы хайуандары көнө.
** Электрон почтаның тыуған көнө.
** Йылмайыу көнө (октябрҙеңберенсе йомаһы).
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Бөйөк Британия}}: Олатай һәм оләсәйҙәр көнө.
* {{Гвинея}} [[Гвинея]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Германия}}: Уңыш байрамы.
* {{Флагификация|Италия}}: Олатай һәм оләсәйҙәр көнө.
* {{Флагификация|Люксембург}}: Атайҙар көнө.
* {{Флагификация|Молдова}}: Шарап көнө.
* {{Финляндия}} [[Финляндия]]: Сельдь байрамы.
==== ''Төбәк байрамдары'' ====
* [[Мәскәү өлкәһе]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Социаль педагогтар көнө.
** Урологтар көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Урта һөнәри белем көнө.
** Метро төҙөүселәре көнө.
** Урологтар көнө.
** [[Спорт]]тың көс төрҙәре менән шөғөләнеүселәр көнө (Көс көнө). 
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1187 йыл]]: [[Мысыр]] һәм [[Сүриә]] батшаһы Сәләх-әд-дин [[Иерусалим]]ды ала, был [[Тәре яуҙары|Өсөнсө тәре яуына]] һылтау була.
* [[1551 йыл]]: [[Иван Грозный]] ғәскәре [[Ҡазан]]ды баҫып ала.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1870 йыл]]: [[Рим]] [[Италия]]ның баш ҡалаһы итеп иғлан ителә.
* [[1876 йыл]]: Хәҙерге [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] педагогия колледжы асыла.
* [[1972 йыл]]: [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһында мөмкинлектәре сикләнгән уҡыусылар өсөн 19-сы коррекцион мәктәп эшләй башлай.
* [[1992 йыл]]: [[Бәләбәй районы]]ның [[Өҫән-Ивановка]] ауылында [[Марина Цветаева музейы (Өҫән-Ивановка ауылы)|Марина Цветаеваға]] [[Рәсәй]]ҙәге тәүге һәйкәл асыла.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Смаҡов Муса Ғәтиәтулла улы]] (1885—1936), [[Башҡорт милли хәрәкәте]]ндә ҡатнашыусы. {{comment|«Яңы быуын»|«Новое поколение»}} әлифбаһы авторы. Сәйәси золом ҡорбаны. 
* [[Иҙелғужин Кәрим Абдулла улы]] (1895—8.12.1937), дәүләт органдары хеҙмәткәре, башҡорт милли хәрәкәтендә, [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғыштарында]] ҡатнашыусы. 1928—1930 йылдарҙа [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] мәғариф халыҡ комиссары. Сәйәси золом ҡорбаны. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡотошов Әхмәт Шаһиәхмәт улы]] (1900—26.06.1973), [[Журналистика|журналист]], [[тәржемә]]се, лексикограф, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1958 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡорт алфавиты]]н латин графикаһынан кириллицаға күсереү буйынса терминология комиссияһы ағзаһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1949).
* [[Сальников Константин Владимирович]] (1900—20.06.1966), [[Археология|археолог]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1960—1966 йылдарҙа [[СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы]] [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында]] археология һәм этнография секторы мөдире. [[Көньяҡ Урал]]ды тикшереүсе. Тарих фәндәре докторы (1966).
* [[Ғәлиев Рәйес Зәки улы]] (1945), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1984—1994 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] Калинин исемендәге колхоз рәйесе, [[Дүртөйлө]] һөт аҙыҡтары комбинаты директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Солтанбәк]] ауылынан. 
* [[Гришаева Светлана Александровна]] (1955), [[Педагогика|педагог]]. 2006—2018 йылдарҙа Башҡортостан республика мәҙәниәт һәм сәнғәт колледжы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Овечкин Виктор Сергеевич]] (1921—21.05.2011), [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] органдары һәм нефть химияһы тармағы хеҙмәткәре, [[уҡытыусы]], йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1956 йылдан партия эшендә, шул иҫәптән 1960—1962 йылдарҙа КПСС-тың [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡала]] комитетының икенсе секретары, 1962 йылдан [[Салауат нефть химияһы комбинаты]]ның партком секретары, 1964 йылдан — комбинат начальнигы урынбаҫары; 1971—1988 йылдарҙа [[УНИ|Өфө нефть институты Салауат филиалының]] өлкән уҡытыусыһы; II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985), Салауат ҡалаһының почётлы гражданы (1999). Сығышы менән [[Өфө]]нән. 
* [[Нурхәмитов Харис Ғариф улы]] (1931—10.10.1998), [[Ветеринария|ветеринар врач]][[фән|ғалим]], йәмәғәтсе. 1967 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1992 йылдан [[паразитология]], [[микробиология]] һәм [[вирусология]] кафедраһы мөдире; 1989—1998 йылдарҙа Бөтә Рәсәй гельминтологтар йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. Ветеринария фәндәре докторы (1991), профессор (1993). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның Туҡай ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Суфиян Сафуанов]] (1931—30.11.2009), [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]-ғалим. 1997—2003 йылдарҙа хәҙерге [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның кафедра мөдире. 1963 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1962). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1981),  В. П. Бирюков исемендәге Урал премияһы (1988) һәм [[Фәтих Кәрим]] (2007) исемендәге әҙәби премия лауреаты.
* [[Швайштейн Михаил Ефимович]] (1936—2025), [[сәнғәт]] өлкәһе һәм юғары мәктәп хеҙмәткре, [[скрипка]]сы, [[Педагогика|педагог]]. 1959 йылдан хәҙерге [[Башҡорт дәүләт академия опера һәм балет театры]] оркестры солисы, бер үк ваҡытта 1962 йылдан [[Өфө сәнғәт училищеһы]], 1972—2001 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987 йылдан ҡыллы музыка ҡоралдары кафедраһы мөдире, профессор (1993). [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1995).
* [[Огородникова Мария Павловна]] (1941—15.10.2015), тренер-уҡытыусы. 1996 йылдан Салауат ҡалаһы 8-се лицейының физик культура уҡытыусыһы. [[Еңел атлетика]] буйынса [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған тренеры (1990), юғары категориялы физик культура уҡытыусыһы.
* [[Блинкова Галина Васильевна]] (1956), [[спорт]]сы. 1976—1982 йылдарҙа [[конькиҙа шыуыу]] спорты буйынса СССР йыйылма командаһы ағзаһы.  [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] (1975) һәм РСФСР (1978) халыҡтары спартакиадаһы чемпионы. 1500 метрға йүгереүҙә ҡатын-ҡыҙҙар араһында СССР рекордсыһы (1978). 1000, 1500, 3000 метрҙарға йүгереүҙә үҫмер спортсылар араһында донъя рекордсыһы (1976—1977). СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1976).  Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовещен районы]] [[Богородский (Благовещен районы)|Богородский]] ауылынан.
* [[Хөсәйенов Рөстәм Мөғәлим улы]] (1956—8.09.2016), педагог-ғалим. 1994 йылдан Өфө эшҡыуарлыҡ, экология һәм дизайн колледжы директоры. Педагогия фәндәре кандидаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән һәм мәғариф хеҙмәткәре һәм почётлы башланғыс һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Шапошников Борис Михайлович]] (1882—26.03.1945), [[Рәсәй империяһы]] һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] хәрби һәм дәүләт эшмәкәре, хәрби теоретик. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. Профессор (1935). [[Советтар Союзы Маршалы]] (1940).
* [[Васильев Михаил Павлович]] (1922—23.03.1998), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы]]ның орудие командиры, гвардия старшинаһы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Липецк өлкәһе]]нең Усман районы Крутченская Байгора ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Готман Альфред Леонидович]] (1947), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[фән|ғалим]]. 1972 йылдан Башҡортостандың хәҙерге Төҙөлөш комплексы ғилми-тикшеренеү проект-конструкторлыҡ һәм производство институты хеҙмәткәре, 1983 йылдан лаборатория, 1993 йылдан — бүлек мөдире, 2003 йылдан — директорҙың ғилми эштәр буйынса урынбаҫары—баш инженер; бер үк ваҡытта 2001 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1995), профессор (2008). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы төҙөүсеһе (2007). Башҡортостан Республикаһының [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2008).
* [[Бородин Павел Валерьевич]] (1972), [[спорт]]сы, [[тренер]], судья. [[Биатлон]] буйынса [[Рәсәй]] чемпионаты призеры, арчери-биатлон буйынса [[Европа]] һәм [[Ер|донъя]] чемпионы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. [[Өфө]] ҡалаһындағы Олимпия резервы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тренеры. 
* [[Дәүләтҡолова Сания Солтан ҡыҙ]]ы (1972), [[Педагогика|педагог]]. [[Йылайыр районы]] [[Япарһаҙ]] мәктәбенең [[башҡорт теле]] уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Борисов Михаил Вячеславович]] (1893—14.02.1951), хирург-[[фән|ғалим]]. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1936 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1946—1951 йылдарҙа дөйөм хирургия кафедраһы  мөдире, бер үк ваҡытта 1941—1945 йылдарҙа эвакогоспиталдәрҙең төп хирургы. Медицина фәндәре докторы (1950). [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы]] (1944), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1941). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1942). Сығышы менән хәҙерге [[Ульяновск]] ҡалаһынан.
* [[Абдуллин Рәфҡәт Фәтҡулла улы]] (1938—13.12.2000), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]] хеҙмәткәре. 1979 йылдан Башҡортостан уҡытыусылар белемен камиллаштырыу институты директоры, 1989 йылдан — директор урынбаҫары; 1992—1998 йылдарҙа Башҡортостан Мәғариф министрлығы консультанты, әйҙәүсе белгес, милли мәктәптәр бүлеге һәм милли белем биреү секторы мөдире. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992), [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] халыҡ мәғарифы отличнигы (1995). Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ибраһимов Марат Ғәли улы]] (1958), [[иҡтисад]]сы, [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1980 йылдан [[Туймазы районы]] Мичурин исемендәге хужалыҡ бухгалтеры, рәйес урынбаҫары, баш иҡтисадсы, хужалыҡ рәйесе; 2004 йылдан район хакимиәте башлығы урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡарамалы-Ғөбәй]] ауылынан.
* [[Рәхимов Малик Ғәҙелгәрәй улы]] (1958), механизатор. 1992 йылдан [[Дүртөйлө]] ҡалаһы «Коммунальник» предприятиеһы эшсеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған торлаҡ-коммуналь хужалығы хеҙмәткәре (2014). Сығышы менән [[Үзбәкстан]]дың Шәхрисабз ҡалаһынан.
* [[Яковлев Анатолий Георгиевич]] (1958), [[спорт]]сы, [[тренер]]. 1980—1989 йылдарҙа [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] йыйылма командаһы ағзаһы. 1984 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]], 1989—2010 йылдарҙа — [[Өфө юридик институты]]ның тренер-уҡытыусыһы. [[Дзюдо]] буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1978), самбо буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1985). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Чанышев Әнүәр Хәйҙәр улы]] (1924—27.04.2017), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр. Полковник. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]], I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], III дәрәжә «РФ Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» ордендары кавалеры.  
* [[Солтанов Риф Абдулнур улы]] (1939), прокуратура органдары хеҙмәткәре. 1990—2000 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡалаһы прокуроры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1989). Сығышы менән [[Бәләбәй]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әзмәтов Хәсән Әхмәтзыя улы]] (1939), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1999), профессор (2003). Рәсәй Федерацияһының  (1998) һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] (1987) атҡаҙанған уйлап табыусыһы, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] нефть сәнәғәте отличнигы (1985).  [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2010). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]] [[Иләкшиҙе]] ауылынан. 
* [[Шаһиев Харис Хызыр улы]] (1949), [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район (Рәсәй)|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1990—2000 йылдарҙа [[Ишембай районы|Ишембай район]] советы рәйесе, район хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының I—III һәм V саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1869 йыл]]: [[Махатма Ганди]], [[Һиндостан]]дың милли-азатлыҡ хәрәкәте идеологы.
* [[1914 йыл]]: Юрий Левитан, [[Советтар Союзы]] дикторы, [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1980).

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1897 йыл]]: Натаван Хуршидбану, [[Әзербайжан]] шағиры.
* [[1974 йыл]]: Василий Шукшин, [[СССР]] яҙыусыһы, кинорежиссёр һәм актёр.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1984 йыл]]: [[Хәмит Зөбәйер Ҡушай]], төркиәтсе, этнограф, археолог.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К02]]
[[Категория:2 октябрь]]</text>
      <sha1>conzqe69zg2fuhxqmocw0yho7wf6y94</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306549</id>
      <parentid>1306545</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T18:28:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1306549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25799" sha1="p9klsuntewo3gbdxjugugb8d371pnwq" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''2 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 275-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 276-сы). Йыл тамамланыуға 90 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Көс ҡуланмау көнө. 
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя алкоголһеҙ көнө.
** Бөтә донъя уйын көнө.
** Бөтә донъя ауыл хужалығы хайуандары көнө.
** Электрон почтаның тыуған көнө.
** Йылмайыу көнө (октябрҙеңберенсе йомаһы).
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Бөйөк Британия}}: Олатай һәм оләсәйҙәр көнө.
* {{Гвинея}} [[Гвинея]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Германия}}: Уңыш байрамы.
* {{Флагификация|Италия}}: Олатай һәм оләсәйҙәр көнө.
* {{Флагификация|Люксембург}}: Атайҙар көнө.
* {{Флагификация|Молдова}}: Шарап көнө.
* {{Финляндия}} [[Финляндия]]: Сельдь байрамы.
==== ''Төбәк байрамдары'' ====
* [[Мәскәү өлкәһе]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Социаль педагогтар көнө.
** Урологтар көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Урта һөнәри белем көнө.
** Метро төҙөүселәре көнө.
** Урологтар көнө.
** [[Спорт]]тың көс төрҙәре менән шөғөләнеүселәр көнө (Көс көнө). 
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1187 йыл]]: [[Мысыр]] һәм [[Сүриә]] батшаһы Сәләх-әд-дин [[Иерусалим]]ды ала, был [[Тәре яуҙары|Өсөнсө тәре яуына]] һылтау була.
* [[1551 йыл]]: [[Иван Грозный]] ғәскәре [[Ҡазан]]ды баҫып ала.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1870 йыл]]: [[Рим]] [[Италия]]ның баш ҡалаһы итеп иғлан ителә.
* [[1876 йыл]]: Хәҙерге [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] педагогия колледжы асыла.
* [[1972 йыл]]: [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһында мөмкинлектәре сикләнгән уҡыусылар өсөн 19-сы коррекцион мәктәп эшләй башлай.
* [[1992 йыл]]: [[Бәләбәй районы]]ның [[Өҫән-Ивановка]] ауылында [[Марина Цветаева музейы (Өҫән-Ивановка ауылы)|Марина Цветаеваға]] [[Рәсәй]]ҙәге тәүге һәйкәл асыла.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Смаҡов Муса Ғәтиәтулла улы]] (1885—1936), [[Башҡорт милли хәрәкәте]]ндә ҡатнашыусы. {{comment|«Яңы быуын»|«Новое поколение»}} әлифбаһы авторы. Сәйәси золом ҡорбаны. 
* [[Иҙелғужин Кәрим Абдулла улы]] (1895—8.12.1937), дәүләт органдары хеҙмәткәре, башҡорт милли хәрәкәтендә, [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғыштарында]] ҡатнашыусы. 1928—1930 йылдарҙа [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] мәғариф халыҡ комиссары. Сәйәси золом ҡорбаны. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡотошов Әхмәт Шаһиәхмәт улы]] (1900—26.06.1973), [[Журналистика|журналист]], [[тәржемә]]се, лексикограф, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1958 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡорт алфавиты]]н латин графикаһынан кириллицаға күсереү буйынса терминология комиссияһы ағзаһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1949).
* [[Сальников Константин Владимирович]] (1900—20.06.1966), [[Археология|археолог]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1960—1966 йылдарҙа [[СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы]] [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында]] археология һәм этнография секторы мөдире. [[Көньяҡ Урал]]ды тикшереүсе. Тарих фәндәре докторы (1966).
* [[Ғәлиев Рәйес Зәки улы]] (1945), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1984—1994 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] Калинин исемендәге колхоз рәйесе, [[Дүртөйлө]] һөт аҙыҡтары комбинаты директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Солтанбәк]] ауылынан. 
* [[Гришаева Светлана Александровна]] (1955), [[Педагогика|педагог]]. 2006—2018 йылдарҙа Башҡортостан республика мәҙәниәт һәм сәнғәт колледжы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Овечкин Виктор Сергеевич]] (1921—21.05.2011), [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] органдары һәм нефть химияһы тармағы хеҙмәткәре, [[уҡытыусы]], йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1956 йылдан партия эшендә, шул иҫәптән 1960—1962 йылдарҙа КПСС-тың [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡала]] комитетының икенсе секретары, 1962 йылдан [[Салауат нефть химияһы комбинаты]]ның партком секретары, 1964 йылдан — комбинат начальнигы урынбаҫары; 1971—1988 йылдарҙа [[УНИ|Өфө нефть институты Салауат филиалының]] өлкән уҡытыусыһы; II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985), Салауат ҡалаһының почётлы гражданы (1999). Сығышы менән [[Өфө]]нән. 
* [[Нурхәмитов Харис Ғариф улы]] (1931—10.10.1998), [[Ветеринария|ветеринар врач]][[фән|ғалим]], йәмәғәтсе. 1967 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1992 йылдан [[паразитология]], [[микробиология]] һәм [[вирусология]] кафедраһы мөдире; 1989—1998 йылдарҙа Бөтә Рәсәй гельминтологтар йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. Ветеринария фәндәре докторы (1991), профессор (1993). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның Туҡай ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Суфиян Сафуанов]] (1931—30.11.2009), [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]-ғалим. 1997—2003 йылдарҙа хәҙерге [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның кафедра мөдире. 1963 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1962). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1981),  В. П. Бирюков исемендәге Урал премияһы (1988) һәм [[Фәтих Кәрим]] (2007) исемендәге әҙәби премия лауреаты.
* [[Кормильцева Таисия Михайловна]] (1936), [[Педагогика|педагог]]. [[Күмертау]] ҡалаһы 9-сы урта мәктәбенең элекке башланғыс кластар уҡытыусыһы. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1980) һәм РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы(1976).
* [[Швайштейн Михаил Ефимович]] (1936—2025), [[сәнғәт]] өлкәһе һәм юғары мәктәп хеҙмәткре, [[скрипка]]сы, педагог. 1959 йылдан хәҙерге [[Башҡорт дәүләт академия опера һәм балет театры]] оркестры солисы, бер үк ваҡытта 1962 йылдан [[Өфө сәнғәт училищеһы]], 1972—2001 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987 йылдан ҡыллы музыка ҡоралдары кафедраһы мөдире, профессор (1993). [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1995).
* [[Огородникова Мария Павловна]] (1941—15.10.2015), тренер-уҡытыусы. 1996 йылдан Салауат ҡалаһы 8-се лицейының физик культура уҡытыусыһы. [[Еңел атлетика]] буйынса РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1990), юғары категориялы физик культура уҡытыусыһы.
* [[Блинкова Галина Васильевна]] (1956), [[спорт]]сы. 1976—1982 йылдарҙа [[конькиҙа шыуыу]] спорты буйынса СССР йыйылма командаһы ағзаһы.  [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] (1975) һәм РСФСР (1978) халыҡтары спартакиадаһы чемпионы. 1500 метрға йүгереүҙә ҡатын-ҡыҙҙар араһында СССР рекордсыһы (1978). 1000, 1500, 3000 метрҙарға йүгереүҙә үҫмер спортсылар араһында донъя рекордсыһы (1976—1977). СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1976).  Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовещен районы]] [[Богородский (Благовещен районы)|Богородский]] ауылынан.
* [[Хөсәйенов Рөстәм Мөғәлим улы]] (1956—8.09.2016), педагог-ғалим. 1994 йылдан Өфө эшҡыуарлыҡ, экология һәм дизайн колледжы директоры. Педагогия фәндәре кандидаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән һәм мәғариф хеҙмәткәре һәм почётлы башланғыс һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Шапошников Борис Михайлович]] (1882—26.03.1945), [[Рәсәй империяһы]] һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] хәрби һәм дәүләт эшмәкәре, хәрби теоретик. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. Профессор (1935). [[Советтар Союзы Маршалы]] (1940).
* [[Васильев Михаил Павлович]] (1922—23.03.1998), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы]]ның орудие командиры, гвардия старшинаһы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Липецк өлкәһе]]нең Усман районы Крутченская Байгора ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Готман Альфред Леонидович]] (1947), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[фән|ғалим]]. 1972 йылдан Башҡортостандың хәҙерге Төҙөлөш комплексы ғилми-тикшеренеү проект-конструкторлыҡ һәм производство институты хеҙмәткәре, 1983 йылдан лаборатория, 1993 йылдан — бүлек мөдире, 2003 йылдан — директорҙың ғилми эштәр буйынса урынбаҫары—баш инженер; бер үк ваҡытта 2001 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1995), профессор (2008). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы төҙөүсеһе (2007). Башҡортостан Республикаһының [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2008).
* [[Бородин Павел Валерьевич]] (1972), [[спорт]]сы, [[тренер]], судья. [[Биатлон]] буйынса [[Рәсәй]] чемпионаты призеры, арчери-биатлон буйынса [[Европа]] һәм [[Ер|донъя]] чемпионы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. [[Өфө]] ҡалаһындағы Олимпия резервы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тренеры. 
* [[Дәүләтҡолова Сания Солтан ҡыҙ]]ы (1972), [[Педагогика|педагог]]. [[Йылайыр районы]] [[Япарһаҙ]] мәктәбенең [[башҡорт теле]] уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Борисов Михаил Вячеславович]] (1893—14.02.1951), хирург-[[фән|ғалим]]. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1936 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1946—1951 йылдарҙа дөйөм хирургия кафедраһы  мөдире, бер үк ваҡытта 1941—1945 йылдарҙа эвакогоспиталдәрҙең төп хирургы. Медицина фәндәре докторы (1950). [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы]] (1944), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1941). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1942). Сығышы менән хәҙерге [[Ульяновск]] ҡалаһынан.
* [[Абдуллин Рәфҡәт Фәтҡулла улы]] (1938—13.12.2000), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]] хеҙмәткәре. 1979 йылдан Башҡортостан уҡытыусылар белемен камиллаштырыу институты директоры, 1989 йылдан — директор урынбаҫары; 1992—1998 йылдарҙа Башҡортостан Мәғариф министрлығы консультанты, әйҙәүсе белгес, милли мәктәптәр бүлеге һәм милли белем биреү секторы мөдире. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992), [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] халыҡ мәғарифы отличнигы (1995). Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ибраһимов Марат Ғәли улы]] (1958), [[иҡтисад]]сы, [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1980 йылдан [[Туймазы районы]] Мичурин исемендәге хужалыҡ бухгалтеры, рәйес урынбаҫары, баш иҡтисадсы, хужалыҡ рәйесе; 2004 йылдан район хакимиәте башлығы урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡарамалы-Ғөбәй]] ауылынан.
* [[Рәхимов Малик Ғәҙелгәрәй улы]] (1958), механизатор. 1992 йылдан [[Дүртөйлө]] ҡалаһы «Коммунальник» предприятиеһы эшсеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған торлаҡ-коммуналь хужалығы хеҙмәткәре (2014). Сығышы менән [[Үзбәкстан]]дың Шәхрисабз ҡалаһынан.
* [[Яковлев Анатолий Георгиевич]] (1958), [[спорт]]сы, [[тренер]]. 1980—1989 йылдарҙа [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] йыйылма командаһы ағзаһы. 1984 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]], 1989—2010 йылдарҙа — [[Өфө юридик институты]]ның тренер-уҡытыусыһы. [[Дзюдо]] буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1978), самбо буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1985). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Чанышев Әнүәр Хәйҙәр улы]] (1924—27.04.2017), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр. Полковник. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]], I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], III дәрәжә «РФ Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» ордендары кавалеры.  
* [[Солтанов Риф Абдулнур улы]] (1939), прокуратура органдары хеҙмәткәре. 1990—2000 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡалаһы прокуроры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1989). Сығышы менән [[Бәләбәй]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әзмәтов Хәсән Әхмәтзыя улы]] (1939), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1999), профессор (2003). Рәсәй Федерацияһының  (1998) һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] (1987) атҡаҙанған уйлап табыусыһы, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] нефть сәнәғәте отличнигы (1985).  [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2010). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]] [[Иләкшиҙе]] ауылынан. 
* [[Шаһиев Харис Хызыр улы]] (1949), [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район (Рәсәй)|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1990—2000 йылдарҙа [[Ишембай районы|Ишембай район]] советы рәйесе, район хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының I—III һәм V саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1869 йыл]]: [[Махатма Ганди]], [[Һиндостан]]дың милли-азатлыҡ хәрәкәте идеологы.
* [[1914 йыл]]: Юрий Левитан, [[Советтар Союзы]] дикторы, [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1980).

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1897 йыл]]: Натаван Хуршидбану, [[Әзербайжан]] шағиры.
* [[1974 йыл]]: Василий Шукшин, [[СССР]] яҙыусыһы, кинорежиссёр һәм актёр.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1984 йыл]]: [[Хәмит Зөбәйер Ҡушай]], төркиәтсе, этнограф, археолог.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К02]]
[[Категория:2 октябрь]]</text>
      <sha1>p9klsuntewo3gbdxjugugb8d371pnwq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306551</id>
      <parentid>1306549</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T18:32:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1306551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25661" sha1="pp71cya7axfcxy6buoh7w2mqysxq19k" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''2 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 275-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 276-сы). Йыл тамамланыуға 90 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Көс ҡуланмау көнө. 
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя алкоголһеҙ көнө.
** Бөтә донъя уйын көнө.
** Бөтә донъя ауыл хужалығы хайуандары көнө.
** Электрон почтаның тыуған көнө.
** Йылмайыу көнө (октябрҙеңберенсе йомаһы).
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Бөйөк Британия}}: Олатай һәм оләсәйҙәр көнө.
* {{Гвинея}} [[Гвинея]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Германия}}: Уңыш байрамы.
* {{Флагификация|Италия}}: Олатай һәм оләсәйҙәр көнө.
* {{Флагификация|Люксембург}}: Атайҙар көнө.
* {{Флагификация|Молдова}}: Шарап көнө.
* {{Финляндия}} [[Финляндия]]: Сельдь байрамы.
==== ''Төбәк байрамдары'' ====
* [[Мәскәү өлкәһе]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Социаль педагогтар көнө.
** Урологтар көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Урта һөнәри белем көнө.
** Метро төҙөүселәре көнө.
** Урологтар көнө.
** [[Спорт]]тың көс төрҙәре менән шөғөләнеүселәр көнө (Көс көнө). 
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1187 йыл]]: [[Мысыр]] һәм [[Сүриә]] батшаһы Сәләх-әд-дин [[Иерусалим]]ды ала, был [[Тәре яуҙары|Өсөнсө тәре яуына]] һылтау була.
* [[1551 йыл]]: [[Иван Грозный]] ғәскәре [[Ҡазан]]ды баҫып ала.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1870 йыл]]: [[Рим]] [[Италия]]ның баш ҡалаһы итеп иғлан ителә.
* [[1876 йыл]]: Хәҙерге [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] педагогия колледжы асыла.
* [[1972 йыл]]: [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһында мөмкинлектәре сикләнгән уҡыусылар өсөн 19-сы коррекцион мәктәп эшләй башлай.
* [[1992 йыл]]: [[Бәләбәй районы]]ның [[Өҫән-Ивановка]] ауылында [[Марина Цветаева музейы (Өҫән-Ивановка ауылы)|Марина Цветаеваға]] [[Рәсәй]]ҙәге тәүге һәйкәл асыла.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Смаҡов Муса Ғәтиәтулла улы]] (1885—1936), [[Башҡорт милли хәрәкәте]]ндә ҡатнашыусы. {{comment|«Яңы быуын»|«Новое поколение»}} әлифбаһы авторы. Сәйәси золом ҡорбаны. 
* [[Иҙелғужин Кәрим Абдулла улы]] (1895—8.12.1937), дәүләт органдары хеҙмәткәре, башҡорт милли хәрәкәтендә, [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғыштарында]] ҡатнашыусы. 1928—1930 йылдарҙа [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] мәғариф халыҡ комиссары. Сәйәси золом ҡорбаны. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡотошов Әхмәт Шаһиәхмәт улы]] (1900—26.06.1973), [[Журналистика|журналист]], [[тәржемә]]се, лексикограф, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1958 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡорт алфавиты]]н латин графикаһынан кириллицаға күсереү буйынса терминология комиссияһы ағзаһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1949).
* [[Сальников Константин Владимирович]] (1900—20.06.1966), [[Археология|археолог]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1960—1966 йылдарҙа [[СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы]] [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында]] археология һәм этнография секторы мөдире. [[Көньяҡ Урал]]ды тикшереүсе. Тарих фәндәре докторы (1966).
* [[Ғәлиев Рәйес Зәки улы]] (1945), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1984—1994 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] Калинин исемендәге колхоз рәйесе, [[Дүртөйлө]] һөт аҙыҡтары комбинаты директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Солтанбәк]] ауылынан. 
* [[Гришаева Светлана Александровна]] (1955), [[Педагогика|педагог]]. 2006—2018 йылдарҙа Башҡортостан республика мәҙәниәт һәм сәнғәт колледжы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Овечкин Виктор Сергеевич]] (1921—21.05.2011), [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] органдары һәм нефть химияһы тармағы хеҙмәткәре, [[уҡытыусы]], йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1956 йылдан партия эшендә, шул иҫәптән 1960—1962 йылдарҙа КПСС-тың [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡала]] комитетының икенсе секретары, 1962 йылдан [[Салауат нефть химияһы комбинаты]]ның партком секретары, 1964 йылдан — комбинат начальнигы урынбаҫары; 1971—1988 йылдарҙа [[УНИ|Өфө нефть институты Салауат филиалының]] өлкән уҡытыусыһы; II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985), Салауат ҡалаһының почётлы гражданы (1999). Сығышы менән [[Өфө]]нән. 
* [[Нурхәмитов Харис Ғариф улы]] (1931—10.10.1998), [[Ветеринария|ветеринар врач]][[фән|ғалим]], йәмәғәтсе. 1967 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1992 йылдан [[паразитология]], [[микробиология]] һәм [[вирусология]] кафедраһы мөдире; 1989—1998 йылдарҙа Бөтә Рәсәй гельминтологтар йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. Ветеринария фәндәре докторы (1991), профессор (1993). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның Туҡай ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Суфиян Сафуанов]] (1931—30.11.2009), [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]-ғалим. 1997—2003 йылдарҙа хәҙерге [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның кафедра мөдире. 1963 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1962). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1981),  В. П. Бирюков исемендәге Урал премияһы (1988) һәм [[Фәтих Кәрим]] (2007) исемендәге әҙәби премия лауреаты.
* [[Швайштейн Михаил Ефимович]] (1936—2025), [[сәнғәт]] өлкәһе һәм юғары мәктәп хеҙмәткре, [[скрипка]]сы, педагог. 1959 йылдан хәҙерге [[Башҡорт дәүләт академия опера һәм балет театры]] оркестры солисы, бер үк ваҡытта 1962 йылдан [[Өфө сәнғәт училищеһы]], 1972—2001 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987 йылдан ҡыллы музыка ҡоралдары кафедраһы мөдире, профессор (1993). [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1995).
* [[Огородникова Мария Павловна]] (1941—15.10.2015), тренер-уҡытыусы. 1996 йылдан Салауат ҡалаһы 8-се лицейының физик культура уҡытыусыһы. [[Еңел атлетика]] буйынса РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1990), юғары категориялы физик культура уҡытыусыһы.
* [[Блинкова Галина Васильевна]] (1956), [[спорт]]сы. 1976—1982 йылдарҙа [[конькиҙа шыуыу]] спорты буйынса СССР йыйылма командаһы ағзаһы.  [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] (1975) һәм РСФСР (1978) халыҡтары спартакиадаһы чемпионы. 1500 метрға йүгереүҙә ҡатын-ҡыҙҙар араһында СССР рекордсыһы (1978). 1000, 1500, 3000 метрҙарға йүгереүҙә үҫмер спортсылар араһында донъя рекордсыһы (1976—1977). СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1976).  Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовещен районы]] [[Богородский (Благовещен районы)|Богородский]] ауылынан.
* [[Хөсәйенов Рөстәм Мөғәлим улы]] (1956—8.09.2016), педагог-ғалим. 1994 йылдан Өфө эшҡыуарлыҡ, экология һәм дизайн колледжы директоры. Педагогия фәндәре кандидаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән һәм мәғариф хеҙмәткәре һәм почётлы башланғыс һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы.  
* [[Ғәлләмова Гүзәл Венер ҡыҙы]] (1966), мәҙәниәт өлкәһе хеҙмәткәре. [[Бүздәк районы|Бүздәк район]] мәҙәниәт һарайының методик кабинет мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Шапошников Борис Михайлович]] (1882—26.03.1945), [[Рәсәй империяһы]] һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] хәрби һәм дәүләт эшмәкәре, хәрби теоретик. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. Профессор (1935). [[Советтар Союзы Маршалы]] (1940).
* [[Васильев Михаил Павлович]] (1922—23.03.1998), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы]]ның орудие командиры, гвардия старшинаһы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Липецк өлкәһе]]нең Усман районы Крутченская Байгора ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Готман Альфред Леонидович]] (1947), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[фән|ғалим]]. 1972 йылдан Башҡортостандың хәҙерге Төҙөлөш комплексы ғилми-тикшеренеү проект-конструкторлыҡ һәм производство институты хеҙмәткәре, 1983 йылдан лаборатория, 1993 йылдан — бүлек мөдире, 2003 йылдан — директорҙың ғилми эштәр буйынса урынбаҫары—баш инженер; бер үк ваҡытта 2001 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1995), профессор (2008). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы төҙөүсеһе (2007). Башҡортостан Республикаһының [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2008).
* [[Бородин Павел Валерьевич]] (1972), [[спорт]]сы, [[тренер]], судья. [[Биатлон]] буйынса [[Рәсәй]] чемпионаты призеры, арчери-биатлон буйынса [[Европа]] һәм [[Ер|донъя]] чемпионы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. [[Өфө]] ҡалаһындағы Олимпия резервы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тренеры. 
* [[Дәүләтҡолова Сания Солтан ҡыҙ]]ы (1972), [[Педагогика|педагог]]. [[Йылайыр районы]] [[Япарһаҙ]] мәктәбенең [[башҡорт теле]] уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Борисов Михаил Вячеславович]] (1893—14.02.1951), хирург-[[фән|ғалим]]. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1936 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1946—1951 йылдарҙа дөйөм хирургия кафедраһы  мөдире, бер үк ваҡытта 1941—1945 йылдарҙа эвакогоспиталдәрҙең төп хирургы. Медицина фәндәре докторы (1950). [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы]] (1944), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1941). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1942). Сығышы менән хәҙерге [[Ульяновск]] ҡалаһынан.
* [[Абдуллин Рәфҡәт Фәтҡулла улы]] (1938—13.12.2000), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]] хеҙмәткәре. 1979 йылдан Башҡортостан уҡытыусылар белемен камиллаштырыу институты директоры, 1989 йылдан — директор урынбаҫары; 1992—1998 йылдарҙа Башҡортостан Мәғариф министрлығы консультанты, әйҙәүсе белгес, милли мәктәптәр бүлеге һәм милли белем биреү секторы мөдире. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992), [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] халыҡ мәғарифы отличнигы (1995). Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ибраһимов Марат Ғәли улы]] (1958), [[иҡтисад]]сы, [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1980 йылдан [[Туймазы районы]] Мичурин исемендәге хужалыҡ бухгалтеры, рәйес урынбаҫары, баш иҡтисадсы, хужалыҡ рәйесе; 2004 йылдан район хакимиәте башлығы урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡарамалы-Ғөбәй]] ауылынан.
* [[Рәхимов Малик Ғәҙелгәрәй улы]] (1958), механизатор. 1992 йылдан [[Дүртөйлө]] ҡалаһы «Коммунальник» предприятиеһы эшсеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған торлаҡ-коммуналь хужалығы хеҙмәткәре (2014). Сығышы менән [[Үзбәкстан]]дың Шәхрисабз ҡалаһынан.
* [[Яковлев Анатолий Георгиевич]] (1958), [[спорт]]сы, [[тренер]]. 1980—1989 йылдарҙа [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] йыйылма командаһы ағзаһы. 1984 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]], 1989—2010 йылдарҙа — [[Өфө юридик институты]]ның тренер-уҡытыусыһы. [[Дзюдо]] буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1978), самбо буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1985). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Чанышев Әнүәр Хәйҙәр улы]] (1924—27.04.2017), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр. Полковник. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]], I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], III дәрәжә «РФ Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» ордендары кавалеры.  
* [[Солтанов Риф Абдулнур улы]] (1939), прокуратура органдары хеҙмәткәре. 1990—2000 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡалаһы прокуроры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1989). Сығышы менән [[Бәләбәй]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әзмәтов Хәсән Әхмәтзыя улы]] (1939), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1999), профессор (2003). Рәсәй Федерацияһының  (1998) һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] (1987) атҡаҙанған уйлап табыусыһы, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] нефть сәнәғәте отличнигы (1985).  [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2010). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]] [[Иләкшиҙе]] ауылынан. 
* [[Шаһиев Харис Хызыр улы]] (1949), [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район (Рәсәй)|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1990—2000 йылдарҙа [[Ишембай районы|Ишембай район]] советы рәйесе, район хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының I—III һәм V саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1869 йыл]]: [[Махатма Ганди]], [[Һиндостан]]дың милли-азатлыҡ хәрәкәте идеологы.
* [[1914 йыл]]: Юрий Левитан, [[Советтар Союзы]] дикторы, [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1980).

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1897 йыл]]: Натаван Хуршидбану, [[Әзербайжан]] шағиры.
* [[1974 йыл]]: Василий Шукшин, [[СССР]] яҙыусыһы, кинорежиссёр һәм актёр.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1984 йыл]]: [[Хәмит Зөбәйер Ҡушай]], төркиәтсе, этнограф, археолог.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К02]]
[[Категория:2 октябрь]]</text>
      <sha1>pp71cya7axfcxy6buoh7w2mqysxq19k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>3 октябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67504</id>
    <revision>
      <id>1306570</id>
      <parentid>1255236</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T05:07:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1306570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23829" sha1="7qm14vddjhcsvebfilh3ktue5i8xgqk" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''3 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 276-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 277-се). Йыл аҙағына тиклем 89 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Айыҡлыҡ көнө.
** [[Бәшмәк]]се көнө.
** [[Кейеҙ]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Австралия}}: Хеҙмәт көнө.
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Бала]]лар һаулығы көнө.
* {{Флагификация|Германия}}: Берҙәмлек көнө.
* {{Флагификация|Ираҡ}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Көньяҡ Корея}}: Дәүләт көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|АҠШ}}: Технарҙар (техника менән эш итеүселәр) көнө.
* {{Флагификация|Гондурас}}: Һалдаттар көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: ОМОН көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1828 йыл]]: [[Рәсәй империяһы]] һәм [[Бразилия]] араһында дипломатик бәйләнеш булдырыла.
* [[1924 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] «Учительская газета»ның беренсе һаны донъя күрә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1932 йыл]]: [[Ираҡ]] [[Бөйөк Британия]]нан бойондороҡһоҙлоҡ ала.
* [[1938 йыл]]: [[Пермь өлкәһе]] ойошторола.
* [[1945 йыл]]: Профсоюздарҙың бөтә донъя федерацияһы ойошторола.
* [[1990 йыл]]: [[Германия]] берләшә.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Павлюкович Владимир Петрович]] (1950), хеҙмәт ветераны, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1988—1999 йылдарҙа [[Әбйәлил районы|Әбйәлил район]] ремонт-техник предприятиеһы директоры, 1999—2009 йылдарҙа Әбйәлил район хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Рәсәй Федерацияһы]] мәғарифының почётлы хеҙмәткәре, [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры, райондың почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Магнитогорск]] ҡалаһынан.
* [[Тарасов Сергей Александрович]] (1950), [[дзюдо]] буйынса тренер. 1974—2005 йылдарҙа «Юлдаш» физик культура йортонда уҡытыусы-тренер, бер үк ваҡытта 1992 йылдан «Луч» спорт-реабилитация үҙәге, 1995—2001 йылдарҙа Рәсәй паралимпия йыйылма командаһы тренеры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған тренеры (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Кальницкий Дмитрий Иванович]] (1926—14.06.2017), хужалыҡ эшмәкәре, [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]], йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1954 йылдан [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1968 йылдан Спирттар заводы директоры, 1975—1983 йылдарҙа берекмәнең генераль директоры урынбаҫары. Дүрт саҡырылыш (1969—1975) [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала Советы депутаты; II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры, ҡаланың почётлы гражданы (2015). Сығышы менән хәҙерге [[Белгород өлкәһе]]нең Яңы Оскол районы Оло Ивановка ауылынан.
* [[Шарнин Иван Фёдорович]] (1931—16.01.2017), хеҙмәт алдынғыһы, рационализатор. 1951—1998 йылдарҙа [[«Салауатнефтемаш» берекмәһе]]нең иретеп йәбештереүсеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған машина эшләүсеһе, [[Ленин ордены]] кавалеры, Салауат ҡалаһының почётлы гражданы (1988). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Архангел районы]] [[Андреевка (Архангел районы)|Андреевка]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Константинова Ираида Андреевна]] (1961), [[Педагогика|педагог]]. [[Күмертау]] ҡалаһының балалар сәнғәт мәктәбе директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Токарев Евлампий Тимофеевич]] (1912—1995), механизатор, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1945-1955 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] «Восход» совхозы механизаторы, 1955-1954 йылдарҙа «Заветы Ильича» колхозы рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 4-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Өс [[Ленин ордены|Ленин]] (1949, 1951, 1954) һәм 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] Кушнаренко районының [[Кувыков]] ауылынан. 
* [[Миңгәрәев Рәфхәт Шаһимәрҙән улы]] (1917—24.10.1990), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[нефть|нефтсе]], [[дәүләт]] хеҙмәткәре. 1965 йылдан [[СССР]] нефть сәнәғәте министры урынбаҫары; 1974—1984 йылдарҙа Нефть һәм газ сәнәғәтен ойоштороу, уға идара итеү һәм иҡтисадының Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү институты (ВНИИОЭНГ) директоры. Техник фәндәр кандидаты (1970). [[Ленин премияһы]] лауреаты. [[Ленин ордены|Ленин]], дүрт [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Дәүләкән]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Байков Әнүәр Мәүлит улы]] (1927—15.11.1996), ғалим-инженер-нефтсе, уйлап табыусы. 1960—1988 йылдарҙа [[«Башнефть» производство берекмәһе]]нең техник бүлек начальнигы. Техник фәндәр кандидаты (1970). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1959). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовар районы]] [[Ямаҡай]] ауылынан.
* [[Хәйруллин Мәсғүт Нурмый улы]] (1932), инженер. 1965 йылдан «Сельхозтехника»ның [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] берекмәһе идарасыһы, 1986—1996 йылдарҙа район ауыл хужалығы идаралығы начальнигы урынбаҫары — механизациялау бүлеге начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1992). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986) һәм «Почёт Билдәһе» (1976) ордендары кавалеры. Дүртөйлө районының почётлы гражданы (2017). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Яңы Балтас (Саҡмағош районы)|Яңы Балтас]] ауылынан.
* [[Золотухин Николай Константинович]] (1942), нефтсе-[[Геология|геолог]]. 1967—2005 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы геологы, өлкән геологы һәм әйҙәүсе геологы. [[Рәсәй]]ҙең почётлы нефтсеһе (1996) һәм яғыулыҡ-энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Туймазы районы]]нан.
* [[Ханбиков Фәрит Мансур улы]] (1952), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1977 йылдан «Башнефтезаводстрой» тресының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1997—2006 йылдарҙа — генераль директор урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Үрге Аташ]] ауылынан.
* [[Ғималова Фәнүзә Арыҫлан ҡыҙы]] (1957), ғалим-[[Органик химия|химик-органик]]. 1979 йылдан хәҙерге [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө фәнни үҙәге Органик химия институтының]] ғилми хеҙмәткәре, 1993 йылдан — өлкән, 2008 йылдан төп ғилми хеҙмәткәр. Химия фәндәре докторы (2007), профессор (2010).  
* [[Брагин Николай Александрович]] (1962), хәрби һәм муниципаль хеҙмәткәр. [[Рязань өлкәһе]] губернаторы һәм хөкүмәте аппаратының йәмәғәтселек менән бәйләнеш һәм мәғлүмәт сәйәсәте идаралығы начальнигы. «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Лилиә Һаҡмар]] ([[Ҡәйепова Лилиә Зәйнулла ҡыҙы]]; (1962), [[шиғриәт|шағир]], [[драма]]тург, [[тәржемә]]се һәм [[журналистика|журналист]]. Башҡортостан Республикаһы һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Журналистар һәм Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[Башҡорт Википедияһы]] ирекмәне. 
* [[Мәмәтказин Кәмил Кәрим улы]] (1962), инженер-механик, [[транспорт]]сы, йәмәғәтсе. 2004—2010 йылдарҙа «Башавтотранс» берекмәһенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының өсөнсө һәм дүртенсе саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һәм Рәсәйҙең почётлы транспорт хеҙмәткәре.
* [[Яҡупов Ирек Йыһанур улы]] (1962), комсомол, хужалыҡ һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1984 йылдан ВЛКСМ-дың [[Мәсетле районы|Мәсетле район]] комитеты инструкторы, икенсе һәм беренсе секретары; 1990—1993 йылдарҙа [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары; 2011 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы|Башҡортостан Республикаһы Башлығы Хакимиәтенең]] эштәр идарасыһы урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге Мәсетле районының [[Яңы Мишәр]] ауылынан.
* [[Сологуб Наталья Александровна]] (1977), [[балет]] артисы. 1992 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]], 1998 йылдан — Санкт-Петербургтағы Мариин театры, 2006 йылдан — [[Германия]]ның [[Дрезден]] ҡалаһы опера һәм балет театрының балет труппаһы солисы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (1997). Лозанна ([[Швейцария]], 1995) һәм [[Мәскәү]] (1997) ҡалаларында үткән халыҡ-ара конкурстар дипломанты. «Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле» номинацияһында «Алтын битлек» Милли театр фестивале премияһы лауреаты (Мәскәү, 2002, 2004). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Ғабдрахманов Рәйес Бикмөхәмәт улы]] (1918—7.03.1988), журналист, яҙыусы. 1948 йылдан [[КПСС]], 1956 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы.
* [[Әминов Лерон Хәлит улы]] (1933), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[сәнәғәт]]  өлкәһе, [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль берәмек|совет]] органдары хеҙмәткәре. 1959 йылдан Салауат машиналар эшләү заводының яуаплы хеҙмәткәре, 1964 йылдан КПСС-тың [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала комитеты инструкторы, 1964 йылдан сәнәғәт-[[транспорт]] бүлеге мөдире, 1968 йылдан — икенсе секретары, 1970 йылдан ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе, 1972—1976 йылдарҙа — КПСС-тың ҡала комитетының  беренсе секретары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның һигеҙенсе (1971—1975) һәм туғыҙынсы (1975—1979) саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры.  [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] (1983) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1993) Почёт грамоталары менән бүләкләнеүсе. 
* [[Хәйруллин Ринат Мәсғүт улы]] (1958), инженер, [[ауыл хужалығы]], партия һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] орган хеҙмәткәре. 1981 йылдан [[Дүртөйлө районы]] «Шишмә» колхозының машина-трактор оҫтаханаһы мөдире, 1983 йылдан «Маяҡ» колхозының баш инженеры; 1987 йылдан КПСС район комитеты инструкторы, БАССР-ҙың 50 йыллығы исемендәге колхоздың партком секретары; 1992 йылдан район хакимиәтенең мөлкәт менән идара итеү комитеты рәйесе, 1994 йылдан район хакимиәте башлығы урынбаҫары, беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы; 2008 йылдан Вәлиев исемендәге тоҡомсолоҡ заводының генераль директоры; 2010—2019 йылдарҙа — район хакимиәте башлығы.  [[Рәсәй]]ҙең (2010) һәм Башҡортостан Республикаһының (2002) атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2018). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Байыш]] ауылынан.
* [[Мурясова Әлфиә Әхәт ҡыҙы]] (1988), [[спорт]]сы, [[Еңел атлетика|еңел атлет]]. Рәсәйҙең спорт мастеры (2009).
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Добротворский Пётр Иванович]] (1839—17.01.1908), [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы, юрист. 1863 йылдан [[Бөрө өйәҙе|Бөрө]], 1865 йылдан — [[Бәләбәй өйәҙе]]ндә мировой {{comment|аралашсы|посредник}}, 1877—1983 йылдарҙа [[Өфө өйәҙе]]ндә мировой судья. Матбуғатта башҡорт ерҙәрен талауға ҡаршы баҫылған мәҡәләләр авторы. Сығышы менән хәҙерге [[Ульяновск]] ҡалаһынан, 1861 йылдан ғүмеренең аҙағынаса Башҡортостанда йәшәй.
* [[Бобкова Евгения Владимировна]] (1934—01.2012), ғалим-микробиолог. 1965—1967 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, 1967—2007 йылдарҙа «Иммунопрепарат» предприятиеһы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1978 йылдан — лаборатория мөдире. Медицина фәндәре докторы (1992), профессор. (1994). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғарифуллин Радик Зөфәр улы]] (1959), рәссам, хәҙерге һынлы сәнғәттең концептуаль йүнәлеше вәкиле. 1996 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Рәссамдар союзы ағзаһы (1996). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. 
* [[Емелин Анатолий Анатольевич]] (1964), [[хоккей]]сы, тренер. [[Шайбалы хоккей]] буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1993). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (1996).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:3 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1824 йыл]]: Иван Никитин, [[Рәсәй империяһы]] шағиры.
* [[1837 йыл]]: Пётр Лесгафт, педагог, анатом, Рәсәй империяһында физик культураға фәнни нигеҙ һалыусы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1873 йыл]]: Вячеслав Шишков, [[рустар|рус]] яҙыусыһы («Угрюм-река», «Емельян Пугачев»).
* [[1883 йыл]]: Ида Рубинштейн, балерина.
* [[1895 йыл]]: Сергей Есенин, [[рустар|рус]] [[СССР|совет]] шағиры.
* [[1919 йыл]]: Эдуардас Межелайтис, [[СССР|совет]] шағиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* [[1935 йыл]]: Армен Джигарханян, [[СССР|совет]] театр һәм кино актёры.
* [[1964 йыл]]: Вадим Самойлов, музыкант, «Агата Кристи» рок-төркөмө ҡатнашыусыһы.
* [[1981 йыл]]: Златан Ибрагимович, [[Швеция|швед]] футболсыһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:3 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1987 йыл]: Жан Ануй, [[Франция]] драматургы.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}

[[Категория:Йыл көндәре|К03]]
[[Категория:3 октябрь]]</text>
      <sha1>7qm14vddjhcsvebfilh3ktue5i8xgqk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡолмөхәмәтов Энгельс Вәрис улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75697</id>
    <revision>
      <id>1306537</id>
      <parentid>1291688</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T15:03:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт, аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1306537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12370" sha1="s8jkfbiam4l3kv5ibrdno3gp5n5yblj" xml:space="preserve">{{Персона
| имя              = Энгельс Вәрис улы &lt;br /&gt;Ҡолмөхәмәтов 
| изображение          = Энгельс_Кульмухаметов.jpg
| описание         = 
| род деятельности   = дәүләт, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре
| дата рождения    = 1.10.1951
| место рождения   = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТУ|Салауат  районы}} Иҫке Ҡаратаулы ауылы&lt;ref name=&quot;Х&quot;&gt;Хәҙер [[Малаяҙ]]) ауылы&lt;/ref&gt; 
| дата смерти = 
| место смерти = 
| гражданство = {{USSR}} → {{RUS}} 
| религия =
| отец =
| мать =
| супруга =
| дети =
| награды и премии =
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден Дружбы народов}}{{!!}}{{Орден «За заслуги перед Республикой Башкортостан»|2016}}{{!!}}{{Орден Салавата Юлаева}}{{!!}}{{Медаль За трудовую доблесть}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}}
}}

{{фамилиялаш|Ҡолмөхәмәтов}}
'''Ҡолмөхәмәтов Энгельс Вәрис улы''' ([[1 октябрь]] [[1951 йыл]]) — дәүләт, комсомол органдары, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим-иҡтисадсы. [[Рәсәй]] Федераль Йыйылышының бишенсе саҡырылыш Дәүләт Думаһы (2007—2011), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның беренсе, икенсе һәм бишенсе саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2007). Һалым полицияһының отставкалағы генерал-лейтенанты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған юрисы. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]], Башҡортостандың [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2016) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары кавалеры.

== Тормошо һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге ==
Энгельс Вәрис улы Ҡолмәхәмәтов 1951 йылдың 1 октябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат районы]] Иҫке Ҡаратаулы&lt;ref name=&quot;Х&quot; /&gt; ауылында тыуған. 1974 йылда «инженер-механик» һөнәре буйынса [[Өфө нефть институты]]н&lt;ref&gt;Хәҙер [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]].&lt;/ref&gt; һәм «хоҡуҡ һаҡлау өлкәһендә юрист-ойоштороусы» һөнәре буйынса [[СССР]] Эске эштәр министрлығы Академияһын тамамлаған.
 
* 1969—1974 йылдар — [[Өфө нефть институты]] (хәҙер [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]) студенты.
* 1976—1978 йылдар — Урал-Себер нефть үткәргестәр идаралығы инженеры.
* 1978—1980 йылдар — ВЛКСМ-дың [[Өфө]] ҡалаһы Совет район комитетының икенсе секретары.
* 1980—1981 йылдар — КПСС-тың Өфө ҡалаһы Совет район комитеты ойоштороу бүлеге инструкторы.
* 1981—1986 йылдар — ВЛКСМ-дың Өфө ҡала комитетының икенсе, аҙаҡтан беренсе секретары.
* 1986—1988 йылдар — [[СССР]] Эске эштәр министрлығы Академияһы тыңлаусыһы.
* 1988—1991 йылдар — [[БАССР]] Эске эштәр министрлығының Йәмәғәт тәртибен һаҡлау идаралығында башлыҡ урынбаҫары.
* 1991—1993 йылдар — [[Башҡортостан Республикаһы]] Эске эштәр министрлығы Йәмәғәт именлеге хеҙмәтенең башлыҡ урынбаҫары.
* 1993—1994 йылдар — БАССР Эске эштәр министрлығы ҡарамағындағы «Һаҡ» берекмәһе, һуңынан ведомствонан тыш һаҡлау идаралығы етәксеһе.
* 1994—2000 йылдар — Башҡортостан Республикаһының Һалым полицияһы департаменты, һуңынан Рәсәй Федерацияһы һалым полицияһы федераль хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы етәксеһе.
* 2000 йыл — Башҡортостан Республикаһы Премьер-Министры урынбаҫары.
* 2002—2007 йылдар — [[Рәсәй Президенты]]ның [[Волга буйы федераль округы]]ндағы тулы хоҡуҡлы вәкиле аппаратының Башҡортостан Республикаһы буйынса Баш федераль инспекторы.
* 2007 йыл — [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] кәңәшсеһе.
* 2007—2010 йылдар — [[Берҙәм Рәсәй]] Бөтөн Рәсәй сәйәси фирҡәһенең Башҡортостан төбәк бүлексәһенең сәйәси советы секретары.
* 2007—2011 йылдар Рәсәй Федераль Йыйылышының Дәүләт Думаһы депутаты. «Берҙәм Рәсәй» фракцияһы һәм Именлек буйынса комитет ағзаһы.
* 2012—март 2016 — [[Янғантау шифаханаһы|«Янғантау» санаторийы]] директоры.

Иҡтисад фәндәре кандидаты (2007)&lt;ref&gt;[http://www.dissercat.com/content/upravlenie-realizatsiei-natsionalnykh-proektov-v-otraslyakh-sotsialnoi-sfery-na-primere-resp disserCat — электронная библиотека диссертаций]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* 2015 йылдың 1 декабрендә Берҙәм ҡабул итеү көнөндә Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты Энгельс Ҡолмөхәмәтов «Янғантау» шифаханаһында граждандарҙы ҡабул итте&lt;ref&gt;[http://iyryzan.ru/node/4501 «Йүрүҙән» гәзите, 2015, 7 декабрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304212419/http://iyryzan.ru/node/4501 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены.
* IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы.
* «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены (2016)&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/838818-rustem-khamitov-vruchil-gosudarstvennye-nagrady-rossiyskoy-federatsii-i-respubliki-bashkortostan/ Рустэм Хамитов вручил государственные награды Российской Федерации и Республики Башкортостан. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы. 2016, 13 апрель]{{ref-ru}}{{V|13|04|2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://glavarb.ru/upload/iblock/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20(2016.04.12).pdf Список награжденных]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|13|04|2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://iyryzan.ru/node/4645 Башҡортостан алдындағы хеҙмәттәре өсөн. Салауат районының ижтимағи-сәйәси гәзите «Йүрүҙән», 2016, 15 апрель]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|17|04|2016}}&lt;/ref&gt;
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы.
* Салауат Юлаев ордены.
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы.
* Рәсәй Дәүләт Думаһының Маҡтау грамотаһы.
* Башҡортостан Республикаһының Маҡтау грамотаһы.
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Маҡтау грамотаһы.
* Һалым полицияһының почётлы хеҙмәткәре.
* «Эске эштәр министрлығында яҡшы хеҙмәте өсөн» билдәһе.
* Салауат районының почётлы гражданы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://www.gsrb.ru/ru/organization/deputats/kulmukhametov-engels/ Государственное Собрание — Курултай Республики Башкортостан (Официальный информационный портал)]
* [http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&amp;nomer=957064 Справочно-информационный ресурс «Кто есть кто в Республике Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305143547/http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&amp;nomer=957064 |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* [http://admmaloyaz.ru/?part_id=794,446 Официальный сайт Администрации муниципального района Салаватский район Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150123233509/http://admmaloyaz.ru/?part_id=794,446 |date=2015-01-23 }}{{ref-ru}}
* [http://www.yangantau.ru/about/info/history/ История курорта «Янган-Тау»]{{ref-ru}}
* [http://viperson.ru/people/kulmuhametov-engels-varisovich Сайт «Виперсон»]{{ref-ru}}
* [http://alumni.rusoil.net/kulmuhametov-engels-varisovich/ Ассоциация выпускников УГНТУ. Официальный сайт]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Представители Республики Башкортостан в Федеральном Собрании}}
[[Категория:ВЛКСМ-дың район комитеты секретарҙары]]
[[Категория:Башҡортостан генералдары]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған юристары]]
[[Категория:Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ағзалары]]
[[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:«Берҙәм Рәсәй» ағзалары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:1-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]
[[Категория:2-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]
[[Категория:5-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]
[[Категория:«Янғантау» шифаханаһы директорҙары]]</text>
      <sha1>s8jkfbiam4l3kv5ibrdno3gp5n5yblj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Расизм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81144</id>
    <revision>
      <id>1306554</id>
      <parentid>1290923</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T19:47:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44888" sha1="epnjc46i0751ekzktsicb88uf1bz2lk" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Расизм''' — кешелек донъяһын сығышынан уҡ «юғары» һәм «түбән», «тулы» һәм «кәм» расаларға бүлеп ҡараған, кешелекте күрә алмаусы фәнни булмаған теория һәм реакцион сәйәсәт; кеше расаларының физик һәм психик тигеҙһеҙлеге һәм шул айырмалыҡтарҙың [[йәмғиәт]] тарихына һәм [[Мәҙәниәт|мәҙәниәтенә]] хәл иткес йоғонто яһауы тураһында фәнни булмаған теория һәм шуға нигеҙләнгән сәйәсәт; кешелек донъяһын юғары һәм түбән расаларға бүленгән тип, уларҙың юғарылары ғына цивилизацияны барлыҡҡа килтергән һәм хакимлыҡ итергә тейеш тип ҡараған фәнни булмаған төшөнсә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Расизм|издание=[[Философский энциклопедический словарь]]|место={{М.}}|издательство=Советская энциклопедия|год=1983|страницы=565}}&lt;/ref&gt;.

Расизмдың шулай уҡ бер нисә киң билдәләмәһе бар. Шулай итеп, [[Британ энциклопедияһы|Britannica]] энциклопедияһы билдәләүенсә, расизм — кешеләрҙе раса тип аталған ҡәтғи диференциялы төркөмдәргә бүлеүсе ныҡлы ҡараш, тыумыштан мираҫ ителгән физик һәм ҡылыҡ һыҙаттарының интеллект, әхлаҡ, мәҙәниәт менән бәйлелеге, шулай уҡ тыумыштан бер расаның башҡа расаларҙан өҫтөнлөгө тураһындағы ныҡлы фекер&lt;ref name=&quot;britannica.com&quot;&gt;{{Britannica-link|488187|racism}}&lt;/ref&gt;.

== Терминға билдәләмә ==
'''«Расизм»''' һүҙе беренсе тапҡыр [[1932 йыл]]да [[Ҙур Ларусс энциклопедияһы|Ҙур Ларусс]] [[Франция|француз]]&lt;nowiki/&gt; энциклопедияһына индерелгән һәм унда «бер раса төркөмөнән башҡа расаларҙан өҫтөн, тип раҫлаусы система» тип аңлатылған. Уның хәҙерге мәғәнәһе&lt;ref&gt;Например: «Раси́зм — доктрина, провозглашающая превосходство одной человеческой расы над другой.» — Большой иллюстрированный энциклопедический словарь (авторизованный перевод Philip’s Millenium Encyclopedia), М., Астрель, 2003&lt;/ref&gt; сәйәси дискурста киңәйтелгән, раса өҫтөнлөгөнөң критерийын этник, [[дин]]и йәки башҡа мәғәнәләр менән өҫтәп тулыландырылған. Хәҙерге замандағы был төшөнсәгә француз философы Альбер Меммиҙың «Расизм» китабы ҙур өлөш индергән.

Шул уҡ ваҡытта, күп илдәрҙә тотороҡлы мультираса һәм мультимәҙәни йәмғиәттәр булдырылған шарттарҙа, расизмдың билдәләмәһен киңәйтеү талап ителә.[көнө лә 2099] Расизм кешенең әхлағына, таланттарына, һәләттәренә һәм шәхестең холоҡ-фиғеленең айырым үҙенсәлектәренә хәл иткес йоғонто яһай тип аңлау ҡарашы бар&lt;ref name=&quot;britannica.com&quot;&gt;{{Britannica-link|488187|racism}}&lt;/ref&gt;. Мәҫәлән, рәсәй ғалимы владимир Малахов расизм тураһында шулай яҙа «Ун туғыҙынсы быуат аҙағына тиклем (Германияла 1933 һәм 1945 йылдар араһында ҡабатланып торған) расизмды традицион, йәки классик тип атарға мөмкин.»&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160624162932/http://www.intellectuals.ru/malakhov/izbran/9brasizm.htm ''Малахов В. С.'' Скромное обаяние расизма]&lt;/ref&gt;:
 
Виктор Шнирельман, заманса &quot;яңы расизм&quot;ды мәҙәниәткә баҫым яһап, уны биология менән аңлата һәм раса үҙенсәлектәре тыумыштан үҙгәрмәйенсә бирелгән, тип әйтә&lt;ref name=&quot;shnirelm&quot;&gt;В. А. Шнирельман. Порог толерантности. т.1. 2011 Часть 1. Глава 1. Что такое расизм с.15-43&lt;/ref&gt;. Был ҡараш буйынса, кеше тирә-яҡ мөхиткә тиҙ яраҡлашыусы һәм үҙгәреүсе индивид түгел, ә айырым бер этник берлектең йәки дөйөм цивилизацияның ағзаһы булараҡ, уларҙың тәртибен механик рәүештә ҡабатлаусы, тип билдәләнә. Француз политологы һәм идеялар тарихсыһы {{Тәржемәһеҙ 3|Тагиефф, Пьер-Андре|Пьер-Андре Тагиефф|fr|Pierre-André Taguieff}} юғары һәм түбән расаларҙың айырмаһын, ул расаларҙың эре йәмғиәттә бер-береһе менән бер ваҡытта ла тап килмәүен билдәләү өсөн «дифференциалистский расизм» терминын индерә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Pierre-André Taguieff|заглавие=Le néo-racisme différentialiste. Sur l'ambiguïté d'une évidence commune et ses effets pervers|ссылка=https://www.persee.fr/doc/lsoc_0181-4095_1985_num_34_1_2039|издание=Langage &amp; société|год=1985|страницы=69—98|язык=fr|issn=2101-0382}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Pierre-André Taguieff|заглавие=La force du préjugé. Essai sur le racisme et ses doubles|ссылка=https://www.persee.fr/doc/mots_0243-6450_1988_num_17_1_1416|издание=Mots. Les langages du politique|год=1988|номер=17|страницы=246—248|язык=fr|issn=1960-6001}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Публикация|книга}}&lt;/ref&gt;.

Әлеге ваҡытта расаларҙы айырып ҡарау сәйәси яраҡһыҙ ҡараш тип һанала. Әммә бындай ҡараш йәшерен рәүештә йәшәп килә. Хәҙерге расизм биология терминологияһынан һәм бер расаның башҡаларынан өҫтөнлөгөнән алыҫта торһа ла, уға алмашҡа килгән[[Цивилизация|цивилизацияларҙың]] бер-береһенә тап килмәү тигән идеяһы йәмғиәттә һаҡлана, был идея буйынса расалар вәкилдәре бер-береһенән рухи планда ҡырҡа айырыла, улар араһындағы айырмалылыҡтарҙы һаҡлау өсөн, төрлө «мәҙәниәт» вәкилдәре бер-береһе менән буталышмаҫҡа, ҡатнашмаҫҡа тейеш, тип раҫлана&lt;ref name=&quot;mal&quot;/&gt;.

Социаль-психологик кимәлдә расизм коллектив теләктәшектең ихтыяжы менән аңлатыла, расизм күп осраҡта [[Милләтселек|милләтселектән]] ҙурыраҡ&lt;ref name=&quot;mal&quot;/&gt; өҫтөн тора, тип табыла.&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Тарих ==
Расизмдың барлыҡҡа килеүен европалыларҙың географик асыштары менән бәйле. Йыш ҡына урындағы кешеләрҙе ҡырып бөтөрөү йәки уларҙы ҡолға әйләндереү колонизацион сәйәсәтте аҡлау өсөн, ҡайһы бер халыҡтарҙың ысынлап та тулы түгеллеге тураһында теорияларҙы барлыҡҡа килтерә. Негрҙар [[Библия|Библиялағы]] атаһы Ной ҡәһәрләгән Хам нәҫеленән сыҡҡандар, тип, уларҙы [[Ҡоллоҡ|ҡоллоҡҡа]] дусар итеүҙе аҡлаусы гипотеза барлыҡҡа килә. Шуның менән бергә, [[Европа]] илдәрендә бик юғары вазифа биләүсе ҡара халыҡ вәкилдәре замандаштарының бер ниндәй бәхәсһеҙ абруйы менән файҙалана ала. Густав Бадин (1747 йәки 1750—1822) — швед сәйәсмәне, тәүҙә ҡара тәнле ҡол була, һуңынан швед король ҡатын Луиза Ульриканың протекцияһы арҡаһында [[Швеция]]ның юғары вазифалы дәүләт эшмәкәре һәм королева һарайында уның, ә һуңынан уның ҡыҙы принцесса Софья Альбертинаның камергеры була. Полигенез теорияһы XVIII быуатта барлыҡҡа килә (уның буйынса кешелек төрлө ата-бабаларҙан килеп сыҡҡан, тип аңлатыла), был фекер кире ҡағыла, ләкин расизмды фәнни яҡтан нигеҙләүгә булышлыҡ итә&lt;ref name=&quot;mal&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.intellectuals.ru/malakhov/izbran/9brasizm.htm|title=Малахов В. С. Скромное обаяние расизма|accessdate=2011-01-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090802091440/http://www.intellectuals.ru/malakhov/izbran/9brasizm.htm|archivedate=2009-08-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802091440/http://www.intellectuals.ru/malakhov/izbran/9brasizm.htm |date=2009-08-02 }}&lt;/ref&gt;.

«Ғилми расизм»ға (нордизмға) нигеҙ һалыусы тип [[Франция|француз]] тарихсыһы Жозеф де Гобино ҡабул ителә&lt;ref&gt;''Shider L.'' Encyclopedia of the Third Reich. NY., 1976&lt;/ref&gt;, үҙенең «Опыт о неравенстве человеческих рас» (1853—1855 йылдарҙа) китабындағы ҡаралған йәмғиәттәрҙең раса составтарына уларҙың мәҙәни үҙенсәлектәре, иҡтисади моделдәре, һәм, ахыр сиктә — цивилизациялы уңыштары йоғөнтоһо тураһында тезис сығара. Норд расаһы, Гобино фекеренсә, тарих дауамында йәмғиәттең ойошторолоу һәм мәҙәниәтенең алға үҫешендә үҙенең башҡа расаларҙан өҫтөнлөгөн күрһәткән була. [[Боронғо Греция|Боронғо грек]] һәм [[Боронғо Рим|боронғо рим]] цивилизацияларының бөйөклөгөн Гобино, был цивилизацияларҙы күтәреүселәр улар менән хакимлыҡ итеүсе элита норд расаһынан булған, тип раҫлай.

Ж.Гобинонан һуң расист идеялары бик киң таралыу ала. Ул, мәҫәлән, француз социологы һәм психологы Гюстав Лебондың «Психология толпы» тигән эшендә ярылып күренеп ята. Билдәле француз антропологы Арман де Катрфаж да кеше расаларының тигеҙһеҙлеген яҡлай.

Германияға күсеп килгән инглиз аристократы Хьюстон Стюарт Чемберлен дә «Основы девятнадцатого столетия» (1899) китабында расизм концепцияларын эшкәртә, уларҙа «тевтон» расаһына «Арийское миросозерцание» (урыҫсаға. тәржемә. М., 1913) китабында һәм башҡа эштәрендә дан йырлай&lt;ref name=&quot;mal&quot;/&gt;.

Расизм теориялары «түбән» расаны эксплуатациялау юлы менән килем алыу өсөн отошло була һәм тейешле закондар менән нығытыла, мәҫәлән, раса-ара никахтарҙы тыйыу законы менән. Раса билдәләре буйынса дискриминация үҙ сиратында иҡтисади һәм социаль айырмалыҡтарҙы булдыра һәм көсәйтә, уларҙы инде кешеләр «мәҙәни айырма» итеп ҡабул итә башлайҙар. Һуңғылары үҙ сиратында «расалар тигеҙһеҙлегенең» «иҫбатламаһы» тип хеҙмәт итә башлай&lt;ref name=&quot;mal&quot;/&gt;.

[[XIX быуат]] аҙағына тиклем «классик расизм» «аҡ кешеләр»ҙең башҡаларҙан өҫтөнлөгөн туранан-тура аңлата. XХ быуатта бындай ҡараш рецидивы нацистик ҡараштарҙы килтереп сығара,  [[Икенсе донъя һуғышы]] барышында [[Холокост|миллионлаған кеше]] ҡырылыуы быға миҫал. [[XX быуат|XХ быуаттың]] икенсе яртыһында донъя кимәлендә расизм остракизмға дусар ителә, әммә рәсми рәүештә һәм рәсми танылмайынса ғәмәлдә ҡалыуын дауам итә (мәҫәлән, [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР-ҙағы]] [[апартеид]]ы) йәки формаллеге&lt;ref name=&quot;mal&quot;/&gt;.  ваҡытта расизм йыш ҡына иммигранттарға ҡаршы йүнәлтелә&lt;ref name=&quot;shnirelm&quot;&gt;В. А. Шнирельман. Порог толерантности. т.1. 2011 Часть 1. Глава 1. Что такое расизм с.15-43&lt;/ref&gt;.

== АҠШ ==
Расизм [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] дәүләтенә нигеҙ һалынғандан алып бар. Үҙенең милли һәм дини сифаттары менән башҡаларҙан айырылып торған аҡ тәнле кешеләр нигеҙләгән йәмғиәттә башҡа төркөмдәргә мөнәсәбәттәр үҙҙәренә ҡаратанан ныҡ айырыла. Расизмдың төп ҡорбаны булған халыҡ — индеецтар.

=== Америкалағы негрҙар ===
[[Файл:Racistcampaignposter1.jpg|мини|250x250пкс|Расисттарҙың һайлау алды плакаты, 1866 йылда[[Пенсильвания]]ла губернатор һайлау ваҡытында ҡулланылған. ]]
Тәүге тапҡыр африка [[ҡоллоҡ|ҡол]] негрҙары британия [[Виргиния|Вирджинияһына]] Англия колонистары тарафынан 1619 йылда килтерелә. [[1860 йыл|1860 йылға]] ҡарата ҡоллоҡ һаҡланып ҡалған 15 америка штатындағы 12 миллион халыҡтың 4 миллионы ҡол була&lt;ref&gt;[http://www.civil-war.net/pages/1860_census.html 1860 Census Results] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040604075834/http://www.civil-war.net/pages/1860_census.html |date=2004-06-04 }}&lt;/ref&gt;. Был штаттарҙа йәшәгән 1,5 миллион ғаиләнең 390 меңдән ашыуында ҡолдар тотолған.

Ҡолдар хеҙмәте плантациялы хужалыҡта киң файҙаланыла, ул америка ҡол тотоусыларына юғары табыш алырға мөмкинлек бирә. [[XIX быуат|XIX быуаттың]] беренсе яртыһында АҠШ милли байлығы ҡолдар хеҙмәтен файҙаланыуға нигеҙләнгән була&lt;ref&gt;James Oliver Horton; Lois E. Horton (2005). Slavery and the Making of America. New York: Oxford University Press, p. 7. ISBN 0-19-517903-X. «The slave trade and the products created by slaves' labor, particularly cotton, provided the basis for America’s wealth as a nation. Such wealth provided capital for the country’s industrial revolution and enabled the United States to project its power into the rest of the world».&lt;/ref&gt;. XVI—XIX быуаттарҙа америка илдәренә 12 миллион тирәһе африкалылар килтерелә, шуларҙың 645 мең самаһы — хәҙерге заман АҠШ территорияһына килтерелгән.

[[1808 йыл]]да Конгресс [[Африка]]нан яңы ҡолдар килтереүҙе тыйыуға ҡарамаҫтан, был тәжрибә кәм тигәндә тағы ла ярты быуат буйына дауам иткән. Ҡоллоҡ [[АҠШ-тағы граждандар һуғышы|Аҡш-тағы граждандар һуғышы]] ваҡытында [[1863 йыл]]да АҠШ президенты [[Авраам Линкольн|Авраам Линкольндың]] прокламациялары менән юҡҡа сығарылған. Был закон АҠШ Конституцияһына 13-сө төҙәтмә менән индерелә, яңы төҙөтмәле Конституция [[1865 йыл]]да ҡабул ителә.

АҠШ-тағы расизмды бөтөрөү [[1960 йыл|1960]]-сы йылдарҙа ныҡлап башлана, гражданлыҡ хоҡуҡтары өсөн уңышлы көрәш хәрәкәте һөҙөмтәһендә раса дискриминацияһы сәйәсәте тыйыла.

== Латин Америкаһы ==
Испан колонияларында (шул иҫәптән Филиппинда) расизм европа расизмынан айырылып тора. Бер яҡтан, расаларҙың ҡатнашыуы ҡотолғоһоҙ була һәм касталар системаһы нигеҙендә ята; икенсе яҡтан, «ҡан таҙалығы» принциптары туранан-тура кеше статусының «аҡ тәнле» булыу проценты менән бәйлелеген аңлата.

== Европа ==

=== Британия ===
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр нацистарҙың философия сығанағын [[Британия империяһы|Британия империяһының]] империалистик идеологияһы һәм практикаһына нигеҙләнеүендә табалар. Саркисянц фекеренсә, инглиз философы Томас Карлейль нацистарҙың ысын уҡытыусыһы булған&lt;ref name=&quot;романтик&quot;&gt;[https://expert.ru/northwest/2003/22/22no-scultur_51381/ Эксперт Online: Последний романтик] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210516120919/https://expert.ru/northwest/2003/22/22no-scultur_51381/ |date=2021-05-16 }}&lt;/ref&gt;.

=== Германия ===
'''Өсөнсө рейх'''

===== Берләшкән Германия =====
Конституцияны яҡлау буйынса немец ведомство мәғлүмәттәре иҫәбенсә, [[Германия|ГФР]]-ҙа [[2009 йыл]]да ультра уң экстремистар һаны тап ярты тапҡыр артҡан — сама менән 20-нән 30 меңгә тиклем. Эксперттар быны донъя финанс кризисы арҡаһында иҡтисади хәлдең насарайыуы һәм тормош кимәленең түбәнәйеүе менән аңлаталар.

=== Италия ===
* 19 апрель, 1937 — эфиоптар менән буталыуҙы тыйыу тураһында декрет&lt;ref name=&quot;DRidley&quot;&gt;''Джаспер Ридли.'' Муссолини. М.АСТ,1999&lt;/ref&gt;
* 30 декабрь,1937 — ғәрәптәр менән буталыуҙы тыйыу тураһында декрет&lt;ref name=&quot;DRidley&quot; /&gt;
* 17 ноябрь,1938 — йәһүдтәр (еврейҙар) менән буталыуҙы тыйыу һәм йәһүдтәрҙең хөкүмәт һәм хәрби хеҙмәттә булыуын тыйыу тураһында декрет&lt;ref&gt;[http://assemblealegislativa.regione.emilia-romagna.it/wcm/studenticittadini/artem/tutte/arg/index/pagine/storia/p2_Esperienze/viaggio/p2_percorso_2/n4/p0_intro/99/Approfondimenti/p2.htm Законодательное собрание провинции Эмилия-Романья.] {{недоступная ссылка|число=21|месяц=05|год=2013|url=http://assemblealegislativa.regione.emilia-romagna.it/wcm/studenticittadini/artem/tutte/arg/index/pagine/storia/p2_Esperienze/viaggio/p2_percorso_2/n4/p0_intro/99/Approfondimenti/p2.htm|id=20100124}}&lt;/ref&gt;

1943 йылда фашизм ҡолатылғандан һуң был декреттар юҡҡа сығарылған&lt;ref&gt;.[http://www.machanaim.org/history/europe-j/Italia.htm Манахаим] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120322075054/http://www.machanaim.org/history/europe-j/Italia.htm |date=2012-03-22 }}&lt;/ref&gt;.

=== Швеция ===
* [[1913 йыл|1913]]-[[1971 йыл|1971 йылдарҙа]] айырым мәктәптәрҙә уҡыған саам балаларына ҡарата хөкүмәт сегрегация сәйәсәтен үткәрә&lt;ref&gt;Roger Kvist, «The Racist Legacy in Modern Swedish Sami Policy», Canadian Journal of Native Studies, Vol. 14, No. 2, 1994&lt;/ref&gt;.
* [[1937 йыл|1919 −1937 йылдарҙа]] саамдар мәжбүри күсеүгә дусар ителә.
* [[1934 йыл|1919]]-[[1976 йыл|1976 йылдарҙа]] мәжбүри стерилизациялау тураһында евгеник закон ғәмәлдә була. Был закон буйынса ҡатнаш расаға ҡараған кешеләрҙең нәҫелен иҫкәртеүгә йүнәлтелгән программа төҙөлгән&lt;ref&gt;«[[Deutsches Ärzteblatt]]&lt;nowiki/&gt;»,
«Zwangssterilisationen in Skandinavien: Weitverbreitete Ideologie der Eugenik».
[https://www.aerzteblatt.de/archiv/7893/Zwangssterilisationen-in-Skandinavien-Weitverbreitete-Ideologie-der-Eugenik Ссылка]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«[[The Independent]]&lt;nowiki/&gt;», «Sweden admits to racial purification». [https://www.independent.co.uk/news/world/sweden-admits-to-racial-purification-1247261.html Ссылка]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«[[The Washington Post]]&lt;nowiki/&gt;», «Sweden sterilized thousands of „useless“ citizens for decades». [https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1997/08/29/sweden-sterilized-thousands-of-useless-citizens-for-decades/3b9abaac-c2a6-4be9-9b77-a147f5dc841b/ Ссылка]&lt;/ref&gt;.
* [[1937 йыл]]да дәүләт сиркәүҙәрендә швед һәм немец граждандары никахлашҡанда руханиҙар тарафынан уларға ҡарата Нюренберг законын ҡулланырға тәҡдим ителә, һәм [[Икенсе донъя һуғышы]] тамамланғансы күпселек дин әһелдәре был тәҡдимдәргә таянып эшләй&lt;ref&gt;{{Тәржемәһеҙ 5|Ярлерт, Андерс|Jarlert, Anders|sv|Anders Jarlert}}. Judisk «ras» som äktenskapshinder i Sverige. Malmö: Sekel Bokförlag, 2006.&lt;/ref&gt;.

Һуңғы тикшеренеүҙәр мәғлүмәттәренә ярашлы, раса-ара ыҙғыш [[Европа]]ла элеккесә юғары кимәлдә тора. Шулай уҡ өсөнсө донъя илдәре мигранттарының Европаға күсеп килеүе лә был проблеманы юғары кимәлдә ҡуҙғыта&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://demographia.net/rasovye-predpochteniya-v-onlayn-znakomstvah|title=Расовые предпочтения в онлайн-знакомствах|accessdate=2015-03-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402104252/http://demographia.net/rasovye-predpochteniya-v-onlayn-znakomstvah|archivedate=2015-04-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402104252/http://demographia.net/rasovye-predpochteniya-v-onlayn-znakomstvah |date=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt;.

== Көньяҡ-Африка Республикаһы ==
[[1973 йыл]]да [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]]-ның Генераль ассамблеяһы «Апартеид енәйәттәрен иҫкәртеү һәм уның өсөн яза» тигән Халыҡ-ара конвенция ҡабул итә, конвенция [[1976 йыл]]да үҙ көсөнә инә. Апартеидтың &quot;енәйәт&quot;се режимы тип [[Көньяҡ Африка Республикаһы|Көняҡ Африка Республикаһы]]ндағы негроид расаһы халҡының европеоид расаһынан айырылыуы (сегрегацияһы) атала.

Апартеид бөтөрөлгәндән һуң һәм колонияларға ҡаршы көрәштә уңыштарға ирешеүҙән һуң, Көньяҡ Африка, [[Зимбабве]] һәм [[Намибия]]ла власҡа ҡара тәнле халыҡ партиялары власҡа килгәс, аҡ тәнле халыҡҡа ҡарата расизм барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;''Давидсон А. Б.'' Антирасистский расизм? — Новая и новейшая история, 2002, № 2&lt;/ref&gt;. Мәҫәлән, [[2008 йыл]]да Зимбабвела, бизнестың теләһә ниндәй төрө менән илдә бары тик ҡара тәнле кешеләр генә шөғөлләнә ала, тигән закон ҡабул ителә&lt;ref&gt;{{Cite web|author=|authorlink=|datepublished=|url=http://www.newsru.com/world/09feb2010/zimbabwe.html|title=Бизнес в Зимбабве будет доступен только чернокожим|format=|publisher=newsru.com|accessdate=2011-10-28|lang=|description=|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;.

== Рәсәй ==
Николай II [[Рәсәй империяһы]]нда «йәһүдлек» төшөнсәһе дин буйынса ғына түгел, ә раса критерийҙары буйынса билдәләнгән була. Бының менән бәйле [[1910 йыл]]да суҡындырылған йәһүдтәрҙе офицерлыҡҡа алыу тыйыла, ә 1912 йылда — уларҙың балаларын һәм ейәндәрен дә офицерлыҡҡа алыу тыйыла&lt;ref&gt;[https://lechaim.ru/ARHIV/185/goldin.htm Семён Гольдин Русская армия и евреи накануне Первой мировой войны.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Дудаков С.|часть=Романовы и евреи|заглавие=Парадоксы и причуды филосемитизма и антисемитизма в России|место=М.|издательство=Российский государственный гуманитарный университет|год=2000|страниц=640|isbn=5-7281-0441-X}}&lt;/ref&gt;.

== Япония ==
[[2005 йыл]]да Дьен Дуду, [[БМО]]-ның кеше хоҡуҡтары буйынса комиссияһының махсус докладсыһы, үҙенең докладында япония расизмының хәүеф менән янауы хаҡында белдерә, [[Япония]] хөкүмәтенә был проблеманың тәрәнлеген танырға кәрәк, тип әйтә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.unic.or.jp/new/pr05-057-E.htm|title=Press Conference by Mr Doudou Diène, Special Rapporteur of the Commission on Human Rights|accessdate=2007-01-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/65NUfljRZ?url=http://www.unic.or.jp/new/pr05-057-E.htm|archivedate=2012-02-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070329065052/http://www.unic.or.jp/new/pr05-057-E.htm |date=2007-03-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4671687.stm «Japan racism 'deep and profound».] [[BBC News]] (2005-07-11). Retrieved on 2007-01-05.&lt;/ref&gt;. Туғыҙ көн  тикшереүҙәр һөҙөмтәһендә Дьен, Япониялағы раса дискриминацияһы һәм ксенофобия беренсе сиратта өс төркөмгә йоғонто яһай тип белдерә: милли аҙсылыҡҡа, япон сығышлы латин америкалыларға, башлыса, япон бразилиялыларына, һәм башҡа Азия илдәренән килгән сит ил кешеләренә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imadr.org/en/pdf/NGOJointStatement.pdf|title='Overcoming &quot;Marginalization&quot; and &quot;Invisibility&quot;', International Movement against all forms of Discrimination and Racism|accessdate=2007-01-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/65NUgYECd?url=http://www.imadr.org/en/pdf/NGOJointStatement.pdf|archivedate=2012-02-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111126192231/http://www.imadr.org/en/pdf/NGOJointStatement.pdf |date=2011-11-26 }}&lt;/ref&gt;.

== Ираҡ ==
Хәҙерге [[Ираҡ]]та яҡынса 1,5-2 миллион афро-ираҡлы — IX-[[XIX быуат|XIX быуаттарҙа]] [[Африка]]нан сығарылған ҡара тәнле ҡолдарҙың вариҫтары-зинджейҙар йәшәй. Афро-ираҡлылар [[Ислам|мосолман]] динен тота, әммә уларҙың социаль статустары түбән: улар бары тик бай ираҡлыларҙың хеҙмәтселәре генә һәм закон сығарыу һәм башҡарма органдарында улар халҡының бер кешеһе лә вәкил булып тормай, ә ираҡлылар улар менән ҡатнаш никахҡа инеүҙе кәрәкһеҙ тип һанай&lt;ref&gt;[http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/06/black-iraqis-face-discrimination-racism.html «Black Iraqis Struggle to Shake Legacy of Racism».]&lt;/ref&gt;.

== Мавритания ==
[[Мавритания]]ла әлегә тиклем ҡоллоҡ һаҡлана. Аҡ тәнле мавритандарҙың барыһы ла ҡара тәнле харатиндарҙың, ғәрәп телле мосолман-ҡолдарҙың хужаһы булып тора&lt;ref&gt;[http://countervortex.org/node/1022 Интервью двоих членов организации «Африканская освободительная сила»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.afrol.com/articles/17518 «Slavery still casts shadow over Mauritania»]&lt;/ref&gt;. Раса дискриминацияһы һәм ҡоллоҡ бында исламды үҙенсәлекле трактовкалау менән нигеҙләнгән&lt;ref&gt;[http://www.iimes.ru/?p=3003 Рабство в Мавритании: вчера и сегодня.]&lt;/ref&gt;.

== Судан ==
[[Судан|Судандың]] көнбайышындағы Дарфур провинцияһында [[2003 йыл]]да ғәрәп һәм ислам динен тотоусы негр булмаған халыҡтар араһында милләт-ара низағтар тоҡана. Конфликт барышында хәрбиләштергән судан ғәрәп армияһы төркөмө &quot;Джанджавид&quot;тың ҡара тәнле халыҡҡа ҡаршы хәрәкәтен [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] президенты кесе Буш геноцид, ә БМО-ның Генераль секретары [[Кофи Аннан]] — геноцидтың реаль ҡурҡынысы, тип атайҙар&lt;ref&gt;[https://vz.ru/information/2009/3/5/262498.html «Взгляд»: «История конфликта в Дарфуре».]&lt;/ref&gt;.

== Шиғый илдәре ==
[[Шиғыйҙар]] халҡы күпләп йәшәгән илдәрҙә ([[Иран]], [[Ираҡ]], [[Сүриә]], [[Ливан]], [[Йемен]], [[Бахрейн]], [[Күвейт|Кувейт]], [[Әзербайжан]]) алтынсы шиғый имамы Джафар ас-Садиҡ изге һанала, ул үҙенең эйәрсендәрен ҡара тәнлеләр менән никахҡа инеүҙән киҫәтә&lt;ref&gt;[https://islamicvirtues.com/2014/01/26/shiite-racism/ «Шиитский расизм».]&lt;/ref&gt;.

== Расизмды тәнҡитләү ==
Расизм йыш ҡына мәҙәни позициянан тәнҡитләнә, мәҫәлән, Отто Клайнберг негроид расалары аҙсылығының интеллектуаль тест һөҙөмтәләре түбән булыуын уларҙың социаль хәле, көнкүреш һәм хеҙмәт шарттары менән аңлата.[http://bse.sci-lib.com/article095507.html]

Игорь Кон, расизмды психологик позициянан тәнҡитләй, йәғни расистар үҙ нәфрәтең төрлө аҙсылыҡтарға күсерә, тип аңлата.
 

=== Кешеләр расаһы төшөнсәһен тәнҡитләү ===

=== Идеология ===

== Раса дискриминацияһы һәм расизмға ҡаршы көрәш ==
[[БМО-ның Генераль Ассамблеяһы|БМО Генераль Ассамблеяһының]] 25-се сессияһы ([[1970 йыл]]) «барлыҡ кешелектең уларға ҡарата намыҫ һәм ғәҙеллек тойғоһо баш күтәргән раса дискриминацияһын һәм расизмды тулыһынса бөтөрөүгә ҡаты тәүәкәллек күрһәтеп ирешергә кәрәк» тигән резолюция ҡабул итә&lt;ref name=&quot;oon_25&quot;&gt;[http://www.un.org/russian/ga/25/docs/res25_1.htm Двадцать пятая сессия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070818232342/http://www.un.org/russian/ga/25/docs/res25_1.htm |date=2007-08-18 }} на сайте ООН.&lt;/ref&gt;.

[[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ның]] Мәскәү «эксперт-белгестәре» төркөмө [[1964 йыл]]да расизмдың бөтә төрҙәрен дә ғәйепләй&lt;ref&gt;[[Большая Советская энциклопедия]], статья «Расизм» {{Недоступная ссылка|date=Декабрь 2019|bot=InternetArchiveBot}}{{мёртвая ссылка|число=14|месяц=06|год=2016}}&lt;/ref&gt;.

[[1966 йыл]]да Генераль ассамблея Раса дискриминацияһын бөтөрөү өсөн халыҡ-ара көрәш көнөн булдыра.


[[2001 йыл]]да Генераль Ассамблея раса дискриминацияһын бөтөрөү буйынса комитеттың докладтарын тыңлауҙарҙы үткәрә, унда расизмға һәм раса дискриминацияһына ҡаршы көрәш өсөнсө тиҫтә йыл дауамында ғәмәлдә, тип билдәләй&lt;ref&gt;Доклад комитета по расовой дискриминации, 58-я,59-я сессия [[ООН]], [[2001]] {{недоступная ссылка|число=21|месяц=05|год=2013|url=http://www.universalhumanrightsindex.org/documents/824/232/document/ru/doc/text.doc|id=20070603}}&lt;/ref&gt;.

Раса дискриминацияның бөтә формаларын бөтөрөү тураһында Халыҡ-ара конвенцияла раса дискриминацияһы билдәләнгән
 

=== Ыңғай дискриминация ===
Ыңғай дискриминация ({{Lang-en|affirmative action}}) тип, элек раса, дин, енес буйынса дискриминацияланған аҙсылыҡтарҙың хәлен башҡа расаларҙыҡына тигеҙләү маҡсатында алып барылған дискриминация атала: мәҫәлән, АҠШ тарафынан дәүләт учреждениеларында, шәхси компанияларҙа африка раса вәкилдәре һанын арттырыу буйынса саралар ҡулланыу. ХХ быуаттың икенсе яртыһында алып барылған бындай практика хөкүмәт ҡарашынан расизм күренештәре тип һаналмай.

«Ыңғай дискриминация» сәйәсәтен тәнҡитләүселәр уны бөтөрөүҙе талап итә, сөнки, уларҙың фекере буйынса, был күренеш, йәнәһе, тулыһынса Расизмдың төрлө формаларын бөтөрөү тураһындағы Халыҡ-ара конвенцияға ярашлы раса дискриминацияһы билдәләмәһе аҫтына инә&lt;ref&gt;{{ref-en}} [https://plato.stanford.edu/entries/affirmative-action/ «Стэнфордская энциклопедия философии».]&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Раса теорияһы
* Аҡтарҙың өҫтөнлөгө
* Бер тамсы ҡан ҡағиҙәһе
* Раса дискриминацияһын бөтөрөү өсөн халыҡ-ара көрәш көнө
* Институциональ расизм
* Мәҙәни расизм
* Экологик расизм

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* [https://web.archive.org/web/20030722113452/http://historia-site.narod.ru/library/ethnology/tokarev_6.htm Биологические течения в этнографии. Расизм] // С. А. Токарев. История зарубежной этнографии.
* {{Китап|автор=|часть=|заглавие=Критика расизма в современной России и научный взгляд на проблему этнокультурного многообразия|ссылка=http://www.antirasizm.ru/lv/publ_097.doc|место=М.|издательство=Московское бюро по правам человека, «Academia»|год=2008|страницы=124|isbn=5-87532-022-6}} Архивная копия от 19 октября 2011 на Wayback Machine
* ''Майлз Р., Браун М.'' [http://commons.com.ua/?p=14436 Расизм и классовые отношения]{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Расизм. — М.: Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН), 2004. — С. 145—176.
* ''Новиков О. Г.'' [https://web.archive.org/web/20070515231605/http://warrax.net/87/blackrasism.html Формирование идеологии африкано-американского движения «Власть чёрным» в 50—60-е годы XX в.] К вопросу о появлении «чёрного» расизма.
* ''Шнирельман В. А.'' [https://web.archive.org/web/20120128080209/http://www.tolerance.ru/biblio/statii/rasizm.html Новый расизм в России] {{Недоступная ссылка|год=2013}}
* {{Китап|автор=[[Шнирельман, Виктор Александрович|Шнирельман В. А.]]|заглавие=Арийский миф в современном мире|ссылка=https://books.google.ru/books?id=Aa8qCwAAQBAJ&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false|место=М.|издательство=[[Новое литературное обозрение (издательство)|Новое литературное обозрение]]|год=2015|серия=Библиотека журнала «[[Неприкосновенный запас (журнал)|Неприкосновенный запас]]»|ref=Шнирельман}}

; Аффилирланған

* {{Мәҡәлә|автор=[[Ален де Бенуа]]|заглавие=Что такое расизм?|оригинал=|ссылка=http://www.velesova-sloboda.org/antrop/benois-racism.html|издание=Атеней|тип=|место=|год=|том=|номер=5|страницы=21—26}}
* ''Гобино Ж. А.'' [http://www.hrono.ru/libris/lib_g/gobino00.html Опыт о неравенстве человеческих рас].

== Һылтанмалар ==
 

* [http://www.un.org/russian/documen/convents/raceconv.htm Международная конвенция о ликвидации всех форм расовой дискриминации]
* [https://web.archive.org/web/20130609040631/http://www.echr-base.ru/race_oon.jsp Декларация ООН о расе и расовых предрассудках]
* [http://www.coe.int/ecri Европейская комиссия против расизма и нетерпимости]{{Ref-en}}{{Fr icon}}
* ''Кон И.'' [http://scepsis.ru/library/id_887.html «Психология предрассудка»] — подробный материал о социально-психологических корнях этнических предубеждений.
* ''Цветан Тодоров''. [http://ru.health-then.com/download.php?title=%D0%A6%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%A2%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2+%D0%A0%D0%90%D0%A1%D0%90+%D0%98+%D0%A0%D0%90%D0%A1%D0%98%D0%97%D0%9C&amp;link=Y29uZmxpY3RvbG9neS5ubS5ydS9jbGFzc2ljX3NvY2lvbG9neS90b2Rvcm92LnBkZg%3D%3D Раса и расизм]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (недоступная ссылка)
* ''Булгаков С. Н.'' [http://www.vehi.net/bulgakov/rasizm/rasizm.html Расизм и христианство]
* [http://univertv.ru/video/politologiya/politicheskaya_sociologiya/struktura_rasizma_i_vosstanovlenie_lekciya_2/?mark=all Структура расизма и восстановление. Лекция 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927021700/http://univertv.ru/video/politologiya/politicheskaya_sociologiya/struktura_rasizma_i_vosstanovlenie_lekciya_2/?mark=all |date=2013-09-27 }}.
* ''Малахов В.'' [https://web.archive.org/web/20090802091440/http://www.intellectuals.ru/malakhov/izbran/9brasizm.htm Скромное обаяние расизма].
* ''Кеворкова Н.'' [https://gzt.ru/topnews/society/-universitety-vyzhivaniya-inostrannyh-studentov-v-/57746.html Университеты выживания иностранных студентов в России]
* ''Тихонов П.'' [http://www.sports.ru/football/73461502.html Есть ли расизм в России? (расизм в России и футбол)].
* [http://www.migracio.ru/shownew.php?id=38 Новые пути старого фашизма (о новой книге Т. Саррацина)].
* [http://gefter.ru/archive/17511 История расизма ещё не закончена (интервью со Снейт Гиссис)].
* ''Соколов А. Б.'' [https://www.youtube.com/watch?v=P_f0dbDe54k&amp;list=PLemWPr-qQTdYNDVxojo2nWePHR2jbyIi5&amp;index=8 Расы — разные виды. Мифы об эволюции человека]. ScienceVideoLab.
[[Категория:Сәйәси теориялар]]
[[Категория:Политология]]
[[Категория:Расизм]]</text>
      <sha1>epnjc46i0751ekzktsicb88uf1bz2lk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Познер Владимир Владимирович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100189</id>
    <revision>
      <id>1306546</id>
      <parentid>1207563</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T17:45:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34430" sha1="61hnv5ot9ix2iil6nqg0fwdfipftegl" xml:space="preserve">{{Персона
 | имя              = Владимир Познер
 | изображение      = Vladimir_Pozner_by_Augustas_Didzgalvis.jpg
 | ширина           = 300px
 | имя при рождении = Владимир Жеральд Дмитрий Дюбуа-Перде Нибуайе{{sfn|Первый канал, 14.04.2015}}
 | гражданство      = {{FRA}}{{sfn|Гуленок, 2010|name=&quot;kaspar&quot;}}{{sfn|Вольский, 2011}}&lt;br&gt;{{USA}}{{sfn|Лицкевич, 2010}}{{sfn|Вольский, 2011}}&lt;br&gt;{{USSR}}→&lt;br&gt;{{RUS}}
 | место рождения   = {{МестоРождения|Париж}}, [[Франция]]
 | отец             = Владимир Александрович Познер
 | мать             = Жеральдин Люттен
 | супруга          = Валентина Чемберджи&lt;br&gt;Екатерина Орлова&lt;br&gt;Надежда Соловьева
 | дети             = ''1-се никахтан''&lt;br&gt;{{s|'''ҡыҙы:''' Екатерина Чемберджи}}&lt;br&gt;'''ейәндәре:''' Маша, Коля, Гоша&lt;br&gt;''2-се никахтан''&lt;br&gt;{{s|'''үгәй улы:''' Пётр Орлов}}
 | награды и премии =
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден «За заслуги перед Отечеством» IV степени}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден Почёта}}{{!!}}{{Орден Дружбы народов}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Кавалер ордена Почётного легиона}}
{{!}}}
 | сайт            = {{url|pozneronline.ru}}
}}
{{Listen
| Имя_файла = Vladimir Pozner voice.oga
| Название = В. Познер тауышының аудиояҙмаһы
| Описание = 2013 йылдың 31 декабрендә  яҙылған
| float =
}}
'''Познер Владимир Владимирович''' ([[1 апрель]] [[1934 йыл]]) — [[Советтар Союзы|совет]] һәм [[Рәсәй]] тележурналисы, телетапшырыуҙар алып барыусы, Рәсәй Телевидение академияһының беренсе президенты (1994—2008).

== Биографияһы ==

=== Ата-әсәһе, тормошоноң башы ===
Владимир Владимирович Познер 1934 йылдың 1 апрелендә [[Франция]]ның [[баш ҡала]]һы [[Париж]]да 1922 йылда Рәсәйҙән эмиграцияға киткән Владимир Александрович Познер (1908—1975){{sfn|Краткая биография В. А. Познера}} һәм [[Франция|француз]] Жеральдин Люттен (1910—1985){{sfn|«Тур де Франс»-2|loc=просмотр с 07:20}} ғаиләһендә тыуған. Атаһы исеме хөрмәтенә уға ''Владимир'' исемен ҡушалар. [[рустар|рус]] һәм француз шағиры ''Владимир Соломонович Познер'' Владимир Владимирович Познерҙың ике туған ағаһы.

Владимир Познерға биш йәш тулғансы ата-әсәһенең рәсми ниҡахы булмай. Уны барлығы өс айлыҡ сағында әсәһе [[АҠШ]]-ҡа алып китә. Унда Владимирҙың өләсәһе һәм әсәһенең бер туған һеңлеһе, әсәһенең яҡын туғандары, дуҫтары йәшәгән була. Бер аҙ ваҡыт үткәс, Владимирҙың әсәһе Жеральдин АҠШ-тың Paramount Pictures{{Sfn|Познер|1999a}} кинокомпанияһының Франция бүлегенә монтажсы булып эшкә урынлаша. 5 йылдан һуң, [[1939 йыл]]да, «Metro-Goldwyn-Mayer» кинокомпанияһының Европа филиалында эшләгән Владимир Александрович Познер, АҠШ-ҡа барып, ҡатыны Жеральдина менән улы Владимирҙы Францияға алып ҡайта.

1940 йылда, Франция [[ниместәр|немец]] ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алынғас, Познерҙарҙың ғаиләһе АҠШ-ҡа ҡаса. [[1945 йыл]]да Америкала Владимир Познерҙың ҡустыһы Павел тыуа.

Владимир Александрович Познер [[Советтар Союзы]]ның ялҡынлы патриоты булған. 1940 йылда Литва СССР составына ингәндән һуң, В. Познерҙың атаһы яғынан ҡартатаһы Александр Познер СССР гражданлығы ала һәм СССР Юғары Советы указы нигеҙендә Владимир Александрович Познер ҙа СССР гражданлығына эйә була&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://silver.ru/programms/ottsy_i_deti/+editions-of-the-program/materials-VladimirPozner/|title=Владимир Познер|subtitle=Архив программы «Мишанина»|author= |authorlink= |coauthors= |quote=…был указ Верховного совета СССР о том, что все латыши, литовцы или эстонцы, живущие за рубежом и их взрослые дети, могут автоматически получить советский паспорт, о чем мой отец мечтал. И он его получил. Я могу потом продолжить эту историю, но скажу, что его отца расстреляли немцы|date=2015-07-05|format= |work= |publisher=Радиостанция «Серебряный Дождь»|accessdate=2015-08-16|lang= |description= |deadlink= |archiveurl= |archivedate= }}&lt;/ref&gt;. Ул 1943 йылда АҠШ-тың [[АҠШ Оборона департаменты|Хәрби департаменты]] кинематографияһында рус секцияһының башлығы булып эшләй башлай. Ошо ваҡытта ул совет разведкаһы менән хеҙмәттәшлеге башлана.{{sfn|NSA, 1957}}

[[Икенсе донъя һуғышы]] тамамланыу менән СССР һәм АҠШ араһындағы мөнәсәбәттәрҙең насарланыуы, илдә «маккартизм осоро» башланыу арҡаһында һәм Познерҙарҙы [[ФБР]]-ҙың көслө күҙәтеүгә алыуы сәбәпле, ғаилә АҠШ-ты ташлап китергә мәжбүр була. Башта Познерҙар Францияға ҡайтырға уйлай, әммә донос нигеҙендә Франция дәүләт органдары өлкән Познерҙы илгә индерергә баш тарта.{{sfn|Познер|1999b}} Познерҙар [[Берлин]]гә күсеп килә. Бында Владимир Александрович «Совэкспортфильм» компанияһында эшләй башлай. 1950 йылда Владимир Познер совет паспорты ала{{sfn|Кудимов|1987}}{{sfn|Раззаков, 2000}}.

1952 йылда Познерҙар ғаиләһе Советтар Союзының [[баш ҡала]]һы [[Мәскәү]]гә күсенеп ҡайта.

=== Уҡыуы ===
{{Яҙырға}}

== Иҫкәрмәләр ==
; Комментарийҙар
{{примечания|2|group=*}}
; Сығанаҡтар
{{примечания|colwidth=22em}}

== Әҙәбиәт ==
{{columns-list|2|
* {{публикация|статья|автор= |заглавие=Владимир Познер: «Наркотики нужно легализовать — я их абсолютный противник» |ссылка=http://www.novayagazeta.ru/society/24403.html?print=1 |издание=Новая газета |год=2004 |месяц=03 |день=29 |номер=21 |архив=http://www.webcitation.org/6YCfAHM62|архив дата=2015-05-01 |ref=«Новая газета» }}
* {{книга |автор=Ганжа И. |заглавие=Познер. Большой портрет. Фотоальбом |место=М.&lt;!-- ? --&gt; |издательство=Елена Резник |год=2013 |страниц=296 |isbn=978-5-905327-03-2 |ref=Ганжа }}
* {{публикация|статья|автор=Денисова М. |заглавие=Владимир Познер: «По крайней мере, я это попробовал…» |ссылка=http://7days.ru/stars/privatelife/vladimir-pozner-po-krayney-mere-ya-eto-poproboval/2.htm |издание=7 дней |тип=журнал |год=2009 |месяц=05 |день=22 |номер=22 |архив=http://www.webcitation.org/6YCkPwKxE|архив дата=2015-05-01|ref=Денисова }}
* {{книга |автор=Додолев Е.|заглавие=Влад Листьев. Пристрастный реквием |место=М. |издательство=Зебра Е |год=2012 |страниц=320|isbn=978-5-905629-27-3 |ref=Додолев }}
* {{публикация|статья|автор=Кашин О. |заглавие=Именем Владимира Познера прикрыли котлован |ссылка=http://www.kommersant.ru/doc/438836 |издание=Коммерсантъ |тип=газета |год=2003 |месяц=12 |день=25 |номер=235(2838) |архив=http://www.webcitation.org/6YH1ArXOH |архив дата=21015-05-04 |ref=Кашин }}
* {{книга |автор=Кудимов Ю. |часть=Человек с моста дружбы |заглавие=Они выбрали СССР |ответственный=Сост. В. И. Андриянов |место=М. |издательство=Политиздат |год=1987 |страниц=206 |ref=Кудимов }}
* {{публикация|статья|автор=Кудряц Е. |заглавие=Владимир Познер: «На меня бесполезно оказывать давление!» |ссылка=http://www.partner-inform.de/partner/detail/2008/11/172/3378 |издание=Партнёр |тип=журнал |год=2008 |месяц=11 |номер=11(134) |архив=http://www.webcitation.org/6YCgUYzGL|архив дата=2015-05-01 |ref=Кудряц }}
* {{публикация|статья|автор=Кудряц Е. |заглавие=Владимир Познер: «Немцы признали свои преступления, и процесс покаяния продолжается!» |ссылка=http://neuezeiten.rusverlag.de/2013/12/30/2158-2/ |издание=Neue Zeiten |тип=журнал |год=2013 |месяц=12 |номер=12(150) |архив=http://www.webcitation.org/6YCftOeAi|архив дата=2015-05-01 |ref=Кудряц }}
* {{публикация|статья|автор=Мельман А. |заглавие=Телегерой нашего времени |ссылка=http://www.mk.ru/print/article/247634/ |издание=Московский комсомолец |тип=газета |год=2009 |месяц=4 |день=1 |номер=25020 |ref=Мельман |архив=http://www.webcitation.org/69tSoqzE2|архив дата=2012-08-13}}
* {{публикация|статья|автор=Миненкова Е. |заглавие=Владимир Познер разгадывает германскую головоломку |ссылка=http://www.rg-rb.de/index.php?id=8294&amp;option=com_rg&amp;task=item |издание=Русская Германия |тип=газета |год=2012 |месяц=12 |день=07 |номер=49 |архив=http://www.webcitation.org/6YChCpsmP|архив дата=2015-05-01 |ref=Миненкова }}
* {{публикация|статья|автор=Падерина К. |заглавие=Владимир Познер: «Скоро стану прадедом» |ссылка=http://wayback.archive.org/web/20101008174203/http://teleweek.ru/36509 |издание=Теленеделя |тип=журнал |год=2008 |месяц=05 |день=14 |номер=20(33) |архив=http://www.webcitation.org/6YChiouVf|архив дата=2015-05-01 |ref=Падерина }}
* {{статья |автор=Познер В. В. |заглавие=Рождённый 1 апреля |ссылка=http://www.ogoniok.com/archive/1999/4600/13-28-35/ |издание=Огонёк |тип=журнал |год=1999a |номер=13 |страницы=28—35 |issn=0131-0097 |ref=Познер |description=Записал Баташов А.|archiveurl=http://www.webcitation.org/6YCcPKUrx |archivedate=2015-05-01}}
* {{статья |автор=Познер В. В. |заглавие=Я узнал кличку отца — Каллистрат |ссылка=http://www.ogoniok.com/archive/1999/4601/14-36-39/ |издание=Огонёк |тип=журнал |год=1999b |номер=14 |страницы=36—39 |issn=0131-0097 |ref=Познер |description=Записал Баташов А. |archiveurl=http://www.webcitation.org/6YCdQ2DYC |archivedate=2015-05-01}}
* {{публикация|статья|автор=Рудык А. |заглавие=Вот те «Крост» |ссылка=http://www.afisha.ru/article/149/ |издание=«Афиша. Все развлечения Москвы» |тип=журнал |год=2007 |месяц=09 |день=24 |номер=209 |архив=http://www.webcitation.org/6YGuNZvkq |архив дата=2015-05-04 |ref=Рудык }}
* {{публикация|статья |заглавие=Свобода — не воля |ссылка=http://wayback.archive.org/web/20130526181536/http://www.automobili.ru/magazine/2011/10/main_hero/persons/1199/ |издание=Автомобили |тип=журнал |год=2011 |месяц=10 |номер=10 |архив=http://www.webcitation.org/6YCibufh5 |архив дата=2015-05-01 |ref=«Автомобили»}}
* {{книга |автор=Смирнов С. |заглавие=Времена лжи с Владимиром Познером |место=М. |издательство=ЭКСМО |год=2005 |страниц=512 |серия=Народ против |isbn=5-9265-0163-6 |ref=Смирнов}}
* {{публикация|статья|автор=Стоцкий А. |заглавие=Слово и дело |ссылка=http://eg.ru/daily/cadr/8903/ |издание=Экспресс-Газета |год=2007 |месяц=04 |день=09 |номер=14(635) |ref=Стоцкий |архив=http://www.webcitation.org/614IbyRrM|архив дата=2011-08-20}}
* {{публикация|статья|автор=Тельпиз Е. |заглавие=Искусство жить |ссылка=http://cherami.club/publication/78/ |издание=Cher Ami |тип=журнал |место=Курган |год=2013 |месяц=12 |день=30 |номер=2(41) |архив=http://www.webcitation.org/6XuY7hfmy|архив дата=2015-04-19 |ref=Тельпиз}}
* {{публикация|статья|автор=Фрумкин С. |заглавие=Обаятельный советский человек | |ссылка=http://www.vestnik.com/issues/2000/0718/win/frumkin.htm |издание=Вестник |тип=журнал |год=2000 |месяц=07 |день=18 |номер=15(248) |архив=http://www.webcitation.org/6YCj6esjL|архив дата=2015-05-01 |ref=Фрумкин }}
* {{cite news |first=A. S. |last=Jones |title=American and Soviet Journalists Probe and Parry |url=http://www.nytimes.com/1987/04/09/us/american-and-soviet-journalists-probe-and-parry.html?pagewanted=print |work=New York Times |publisher=nytimes.com |date=1987-04-09 |accessdate=2015-04-15 |language=en |deadlink=No |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310191837/http://www.nytimes.com/1987/04/09/us/american-and-soviet-journalists-probe-and-parry.html?pagewanted=print |archivedate=2016-03-10 |ref=Jones, 1987 }}

}}

== Һылтанмалар ==
{{columns-list|2|
{{Навигация
 |Тема         = Владимир Познер
 |Викицитатник = ru:Владимир Владимирович Познер
 |Викиновости  = ru:Категория:Владимир Познер
 }}

* [http://pozneronline.ru/ Официальный сайт Владимира Познера]
* {{twitter|vladimirpozner|Владимир Познер}}&lt;!-- pozneronline.ru--&gt;
* {{ВТ-ЛП|Познер, Владимир}}

&lt;!-- Статьи по алфавиту: --&gt;
* {{cite web |url=http://www.unian.net/politics/767581-vladimir-pozner-proishodyaschee-v-rossii-priznak-neuverennosti-i-nervoznosti.html |title=Владимир Познер: «Происходящее в России — признак неуверенности и нервозности» |author=Береза А. |date=2013-03-25 |publisher=unian.net |accessdate=2015-04-23 |archiveurl=http://www.webcitation.org/6YFoDbLbh |archivedate=2015-05-03 |ref=Береза, 2013}}
* {{cite web|url=http://ria.ru/interview/20131204/981962136.html|title=Владимир Познер: «В России есть журналисты и нет журналистики»|author=Бородина А.|date=2013-12-04|accessdate=2015-04-14|publisher=[[РИА Новости]]|archiveurl=http://www.peeep.us/897eba3a |archivedate=2013-12-04}}
* {{cite web |url=http://fakty.ua/65738-vladimir-pozner-quot-bolee-menee-prilichno-govorit-po-russki-ya-nauchilsya-godam-k-devyatnadcati-kogda-priehal-v-moskvu-iz-germanii-quot |title=Владимир Познер: «Более-менее прилично говорить по-русски я научился годам к девятнадцати, когда приехал в Москву из Германии» |author=Ванденко А. |date=2004-04-02 |publisher=fakty.ua |accessdate=2015-01-12 |archiveurl=http://www.webcitation.org/6VX9Gbdh6 |archivedate=2015-01-12 |ref=Ванденко, 2004}}
* {{cite web |url=http://lenta.ru/news/2014/01/01/pozner/ |title=Владимир Познер стал кавалером Ордена Почетного легиона |date=2014-01-01 |publisher=lenta.ru |accessdate=2015-04-19 |archiveurl=http://www.webcitation.org/6YFp4oYGf |archivedate=2015-05-03 |ref=«Лента.Ру», 01.01.2014}}
* {{cite web|last=|first=|url=http://www.gay.ru/news/rainbow/2013/05/26-26091.htm|title=Владимир Познер: «Однополые браки во Франции — это прорыв в менталитете»|publisher=Gay.ru|date=2013-05-26|accessdate=2015-04-18|archiveurl=http://www.webcitation.org/6H2yUyB72 |archivedate=2013-06-01 |ref=Gay.Ru, 2013}}
* {{cite web |url=http://gay.ru/news/rainbow/2007/06/16-10188.htm |title=Владимир Познер: «Отношение к геям — индикатор толерантности в умах людей» |date=2007-06-16 |publisher=gay.ru |accessdate=2015-04-18 |archiveurl=http://www.webcitation.org/6YFpV633x |archivedate=2015-05-03 |ref=Gay.Ru, 2007}}
* {{cite web |url=http://www.chaskor.ru/news/vladimira_poznera_zastavili_zakryt_shou_na_dozhde_28599|title=Владимира Познера заставили закрыть шоу на «Дожде» |date=2012-06-25 |publisher=chaskor.ru |accessdate=2015-04-16 |archiveurl=http://www.webcitation.org/6YFq0SGIe |archivedate=2015-05-03 |ref=Частный корреспондент, 2012}}
* {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/learn_english/newsid_6213000/6213712.stm |title=Владимир Познер: «Полиглотом меня сделала жизнь» |author=Власенко Е. |date=2006-12-06 |publisher=Русская служба [[Би-би-си|BBC]] |accessdate=2015-04-16 |description=обновлено |archiveurl=http://www.webcitation.org/6YFqUSLA3 |archivedate=2015-05-03 |ref=Власенко, 2006}}
* {{cite web |url=http://www.baltinfo.ru/print/2011/11/14/Vladimir-Pozner-Solovev-mne-zaviduet-240969 |title=Владимир Познер: «Соловьев мне завидует…» |author=Вольский Н. |date=2011-11-14 |publisher=baltinfo.ru |accessdate=2015-04-14 |archiveurl=http://www.webcitation.org/6YFrA2vrA |archivedate=2015-05-03 |ref=Вольский, 2011}}
* {{cite web |url=http://www.kasparov.ru/material.php?id=4B7282523FF92 |title=Мой принцип |author=Гуленок О. |date=2010-02-10 |publisher=.kasparov.ru |description=Интервью с В. В. Познером |archiveurl=http://www.webcitation.org/6YFrUpVG6 |archivedate=2015-05-03 |ref=Гуленок, 2010 }}
* {{cite web |url=http://pozneronline.ru/2000/07/8739/ |title=Дом Владимира Познера |date=2000-07-16 |publisher=pozneronline.ru |accessdate=2015-04-18 |archiveurl=https://archive.is/T3Nol |archivedate=2015-05-03 |ref=Интервью, 2000}}
* {{cite web|author=Журавлёва О.|url=http://echo.msk.ru/programs/personalno/1078890-echo/|title=Особое мнение|publisher=Эхо Москвы|date=2013-05-22|accessdate=2015-04-18|archiveurl=http://www.webcitation.org/6H2yOdoIQ |archivedate=2013-06-01 |ref=Журавлёва, 2013}}
* {{cite web |url=http://www.colta.ru/articles/media/355 |title=Владимир Познер: «Эрнст сказал, что согласен с каждым моим словом» |author=Кашин О. |date=2013-02-26 |publisher=colta.ru |accessdate=2015-04-16 |archiveurl=http://www.webcitation.org/6YFuKdZAJ |archivedate=2015-05-03 |ref=Кашин, 2013}}
* {{cite web |url=http://www.dommuseum.ru/index.php?m=dist&amp;pid=9730&amp;PHPSESSID=da6e293f80df7744931d451004f6ae4b |title=Краткая биография Владимира Александровича Познера на сайте дома-музея Марии Цветаевой при Департаменте культуры Москвы |publisher=dommuseum.ru |accessdate=2015-04-14 |archiveurl=http://www.webcitation.org/6YFujrGbY |archivedate=2015-05-03 |ref=Краткая биография В. А. Познера}}
* {{cite web |url=http://www.interfax-religion.ru/print.php?act=analysis&amp;id=150 |title=С именинами, уважаемый Владимир Владимирович! |author=Кураев А., протодиакон |date=2010-07-28 |publisher=Интерфакс-Религия |accessdate=2015-04-19 |archiveurl=http://www.webcitation.org/6YFvFWcJH |archivedate=2015-05-03 |ref=Кураев, 2010 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220615142628/http://www.interfax-religion.ru/print.php?act=analysis |date=2022-06-15 }}
* {{cite web |url=http://www.gay.ru/news/rainbow/2010/09/14-18981.htm |title=Лара Фабиан и Владимир Познер приветствуют Квир-фестиваль в Санкт-Петербурге |date=2010-09-14 |publisher=gay.ru |accessdate=2015-04-18 |archiveurl=http://www.webcitation.org/6YGil3diq |archivedate=2015-05-04 |ref=Gay.Ru, 2010}}
* {{cite web |url=http://kp.ua/daily/110610/231182/ |title=Евгений Киселев: «Я – украинский журналист с российским паспортом» |author=Лицкевич О. |date=2010-06-11 |publisher=kp.ua |accessdate=2015-04-14 |archiveurl=http://www.webcitation.org/6YGjEXWrW |archivedate=2015-05-04 |ref=Лицкевич, 2010 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140505054400/http://kp.ua/live/231182-evhenyi-kyselev-ya-ukraynskyi-zhurnalyst-s-rossyiskym-pasportom |date=2014-05-05 }}
* {{cite web |url=http://www.segodnya.ua/culture/stars/Vladimir-Pozner-My-s-Azarovym-oba-okazalis-polezny-drug-drugu.html|title=Владимир Познер: «Мы с Азаровым оба оказались полезны друг другу»|author=Панченко А. |date=2013-03-23 |publisher=segodnya.ua; webcitation.org |accessdate=2015-04-15 |archiveurl=http://www.webcitation.org/6Ff8EBoe9 |archivedate=2013-04-05 |ref=Панченко, 2013}}
* {{cite web |url= http://www.kp.ru/daily/24269/465878/ |title=Познер Владимир Владимирович |work=Досье KP.RU |publisher=kp.ru |date=2009-03-31 |accessdate=2015-04-14 |archiveurl=http://www.webcitation.org/6YGl5cWGz |archivedate=2015-05-04 |ref=Досье KP.RU, 2009}}
* {{cite web |url=http://lenta.ru/lib/14160467/full.htm |title=Познер, Владимир |subtitle=Телеведущий, журналист |publisher=lenta.ru |accessdate=2015-04-19 |archiveurl=http://www.webcitation.org/6YGlMOIgn |archivedate=2015-05-04  |ref=«Лента.Ру»: : Познер, Владимир}}
* {{cite web |url=http://lenta.ru/articles/2008/11/18/pozner/|title=«Познер» позднего периода  |date=2008-11-18 |subtitle=На «Первом канале» состоялась премьера авторской передачи Владимира Познера |publisher=lenta.ru |accessdate=2015-04-14 |archiveurl=http://www.webcitation.org/6YGlcdUd5 |archivedate=2015-05-04 |ref=«Лента.Ру». 18.11.2008 }}
* {{cite web |url=http://www.1tv.ru/news/polit/46967 |title=Популярному телеведущему Владимиру Познеру исполняется 70 лет |date=2004-04-01 |publisher=1tv.ru |accessdate=2015-04-14 |archiveurl=http://www.webcitation.org/6YGocapLr |archivedate=2015-05-04 |ref=Первый канал, 14.04.2015}}
* {{cite web|url=http://pozneronline.ru/2014/12/9986/|title=Премьера фильма «Англия в общем и в частности» |date=2014-12-24 |publisher=pozneronline.ru 2014 |accessdate=2015-04-16 |archiveurl=https://archive.is/K8z2C |archivedate=2015-05-04 |ref=«ПознерOnline», 2014}}
* {{cite web |url=http://mitrofanova.chat.ru/pages/dosye01.html |title=Владимир Познер. Досье |author=Раззаков Ф.|work=Звёзды телевидения. — М.: ЭКСМО, 2000 |publisher=mitrofanova.chat.ru|accessdate=2015-04-14 |archiveurl= http://www.webcitation.org/69tSlfMG0 |archivedate =2012-08-13 |description= ТелеоборZения от Нинель Митрофановой |ref=Раззаков, 2000}}
* {{cite web |url=http://www.geraldine.ru/ |title=Ресторан «Chez Géraldine» |publisher=geraldine.ru |accessdate=2015-04-16 |archiveurl=http://wayback.archive.org/web/20150416213500/http://www.geraldine.ru/ |archivedate=2015-04-16 |ref=Chez Géraldine}}
* {{cite web |url=http://vtbrussia.ru/culture/zhivoe-slovo/netsenzurnyiy-razgovor/ |title=Владимир Познер: «Читать Пушкина по-английски? Я что — обалдел?» |author=Ситник Л. |date=2012-10-10 |publisher=vtbrussia.ru |accessdate=2015-04-16 |archiveurl=http://www.webcitation.org/6YGr8Jb00 |archivedate=2015-05-04 |ref=Ситник, 2012}}
* {{cite web |url=http://newsbabr.com/?IDE=50531 |title=Владимир Познер выступает за право на эвтаназию и выражает обеспокоенность усилением церкви в России |author=Скальский А. |date=2009-02-04 |publisher=newsbabr.com; kontury.info |accessdate=2015-04-18 |archiveurl=http://www.webcitation.org/6YGrmgW99 |archivedate=2015-05-04 |ref=Скальский, 2009 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304133848/http://newsbabr.com/?IDE=50531 |date=2016-03-04 }}
* {{cite web |url=http://www.rosbalt.ru/main/2004/11/17/185548.html |title=Скандалу вокруг строительства школы Познера исполнился год |date=2004-11-17 |publisher=rosbalt.ru |accessdate=2015-04-16 |ref=Росбалт, 2004 |archiveurl=http://www.webcitation.org/614IZF4Ap |archivedate=2011-08-20 }}
* {{cite web |url=http://wayback.archive.org/web/20100803161709/http://www.izvestia.ru/comment/article3144244 |title=Добрые и злые |author=Соколов-Митрич Д. |date=2010-07-27 |publisher=izvestia.ru; archive.org |accessdate=2015-04-19 |archiveurl=http://www.webcitation.org/6YGvQryBs |archivedate=2015-05-04 |ref=Соколов-Митрич, 2010}}
* {{cite web  |url=http://www.dw.de/владимир-познер-в-россии-сегодня-нет-журналистики/a-18475451 |title=Владимир Познер: «В России сегодня нет журналистики» |author=Сотников И. |date=2015 |publisher=dw.de |accessdate=2015-06-04 |archiveurl=http://www.webcitation.org/6Z2DbmeUJ |archivedate=2015-06-04 |ref=Сотников, 2015}}
* {{cite web |url=http://wayback.archive.org/web/20111129055955/http://style.rbc.ru/person/2011/11/28/161962.shtml |title=Владимир Познер: «Я гурман и люблю разные кухни мира» |author=Ткачёва Д. |date=2011-11-28 |publisher=rbc.ru; archive.org |accessdate=2015-04-18 |description=Интервью в Brasserie «Chez Géraldine» |archiveurl=http://www.webcitation.org/6YGvxCj1X |archivedate=2015-05-04 |ref=Ткачёва, 2011}}
* {{cite web |url=http://izvestia.ru/news/288746 |title=Художества на Дмитровке |author=Устюгов Б. |date=2004-04-05 |publisher=izvestia.ru |accessdate=2015-05-04 |archiveurl=http://www.webcitation.org/6YGx0MTyZ |archivedate=2015-05-04 |ref=Устюгов, 2004}}
* {{cite web |url=http://web.archive.org/20070322182302/www.gzt.ru/politics/2004/09/15/110600.html |title=Жители Малой Дмитровки против школы телевизионного мастерства |subtitle=Акция против школы Познера |author=Филатов А. |date=2004-09-15 |publisher=gzt.ru; archive.org |accessdate=2015-04-16 |archiveurl=http://www.webcitation.org/6YGy0Jb95 |archivedate=2015-05-04|ref=Филатов, 2004}}
* {{cite web |url=http://pozneronline.ru/category/izrail/ |title=Фильмы В. Познера. «Еврейское счастье» |date=2014 |publisher=pozneronline.ru |accessdate=2015-04-16 |archiveurl=http://wayback.archive.org/web/20150316074707/http://pozneronline.ru/category/izrail/ |archivedate=2015-03-16 |ref=О фильме «Еврейское счастье», 2014}}
* {{cite web |url=http://www.echo.msk.ru/guests/4883/|title=Эхо Москвы: Владимир Познер |publisher=echo.msk.ru|accessdate=2015-04-14 |archiveurl=http://www.webcitation.org/6YGt8oS3H |archivedate=2015-05-04}}
* {{cite web |url=http://www.nsa.gov/public_info/_files/venona/1943/13jul_platon.pdf |title=Details of V. Aleksandrovich Pozner (&quot;PLATON&quot;) and his U.S.A. contacts |trans_title=Подробности о В. Александровиче Познере («Платоне») и его контактах в США |publisher=Агентство национальной безопасности-NSA, материалы Проект «Венона» |date=1957-02-27 |format=PDF |accessdate=2010-05-03 |lang=en |archiveurl=http://www.webcitation.org/69tSlF8oW |archivedate=2012-08-13 |ref=NSA, 1957 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120819093955/http://www.nsa.gov/public_info/_files/venona/1943/13jul_platon.pdf |date=2012-08-19 }}
* {{cite web |url= http://abcnews.go.com/Nightline/Nightline25/story?id=318215 |title=Vladimir Pozner: A Nightline Moment From 1980 |author=Koppel T. |date=2004-09-12 |publisher=abcnews.go.com |accessdate=2015-04-18 |archiveurl=http://www.webcitation.org/69tSnPExq |archivedate=2012-08-13 |lang=en |ref=Koppel, 2004}}
* {{cite web |url=http://mugi.hfmt-hamburg.de/Artikel/Katia_Tchemberdji |title=Katia Tchemberdji |author=Patow U., Back R. |date=2008-08-21 |publisher=mugi.hfmt-hamburg.de |accessdate=2015-04-19 |archiveurl=http://www.webcitation.org/6YGsQfF0J |archivedate=2015-05-04 |lang=de |ref=Patow et al.,2008 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427143052/http://mugi.hfmt-hamburg.de/Artikel/Katia_Tchemberdji |date=2015-04-27 }}

; Видео
* [https://pozneronline.ru/2014/03/7104/ «Ведущий». Документальный фильм Леонида Парфёнова о Владимире Познере.]
* [https://pozneronline.ru/2019/04/24718/ «Времена не выбирают». Документальный фильм к юбилею Владимира Познера.]
* {{cite web |url=http://www.5-tv.ru/programs/broadcast/502242/ |title=Владимир Познер |author=Максимов А. |date=2009-08-30 |work=Программа «Личные вещи» |publisher=5-tv.ru |accessdate=2015-04-18 |description=Интервью (видео) |archiveurl=http://www.webcitation.org/6YGk2RKYI |archivedate=2015-05-04 |ref=Максимов, 2009 }} {{Webarchive|url=https://archive.is/20130416131930/http://www.5-tv.ru/programs/broadcast/502242/ |date=2013-04-16 }}
* {{cite web |url=http://www.tv2.tomsk.ru/video/poyavilas-zadacha-mochit-poznera |title=Владимир Познер на ТВ2 (видео) |subtitle=«Появилась задача: мочить Познера» |author=Мучник Ю. |date=2013-04-28 |work=Час Пик. Суббота |publisher=tv2.tomsk.ru |accessdate=2015-04-23 |archiveurl=http://www.webcitation.org/6YGyWvR3P |archivedate=2015-05-04 |ref=ТВ2, 2013 (текст и видео) }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160529074741/http://www.tv2.tomsk.ru/video/poyavilas-zadacha-mochit-poznera |date=2016-05-29 }}
* {{cite web  |url=http://www.1tv.ru/videoarchive/23530 |title=Тур де Франс. 2 серия. Париж |author=Познер В., Ургант И. |date=2010-09-05 |publisher=1tv.ru |accessdate=2015-04-16 |description=Прямая речь {{nobr|В. В. Познера}} |archiveurl=http://www.webcitation.org/6YGyvDv1Q |archivedate=2015-05-04 |ref=«Тур де Франс»-2 }}

}}

[[Категория:Рәсәй журналистары]]
[[Категория:СССР журналистары]]
[[Категория:АҠШ журналистары]]
[[Категория:Рәсәй эшҡыуарҙары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]]


{{bio-stub}}</text>
      <sha1>61hnv5ot9ix2iil6nqg0fwdfipftegl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Серб исеме</title>
    <ns>0</ns>
    <id>117613</id>
    <revision>
      <id>1306568</id>
      <parentid>1281193</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T02:54:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17234" sha1="n85s3brlaiabshg32gdk923b3aq47zr" xml:space="preserve">'''Серб исеме''' — серб халҡы вәкиленә тыуған саҡта бирелгән һәм уны ғүмере буйына оҙата барған исем. Серб мәҙәниәтендә кешенең исеме уның холоҡ-фиғеленә йоғонто яһай тип иҫәпләнә&lt;ref&gt;[http://www.svevesti.com/?l=sr&amp;a=98582 Српска имена у 20. веку] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Приступљено 25. 4. 2013. {{ref-sr}}&lt;/ref&gt;. Сербтар славян (Бранимир, Владислав, Весна, Вук)&lt;ref name=&quot;Priča o imenima&quot;&gt;[http://www.yumama.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=1128&amp;Itemid=79&amp;sectionid=2&amp;categoryid=106 Priča o imenima] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090916002535/http://www.yumama.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=1128&amp;Itemid=79&amp;sectionid=2&amp;categoryid=106 |date=2009-09-16 }}, Приступљено 25. 4. 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Светозар Стијовић&quot;&gt;[http://www.srpsko-nasledje.co.rs/sr-l/1999/01/article-17.html Светозар Стијовић: Ален Милисавов, Катрин Милевина], Српско наслеђе бр. 13, 1999.&lt;/ref&gt; грек (Доротея, Джордже, Дамьян), йәһүд (Йован, Лазарь, Тамара), хатта ғәрәп йәки төрки (Әмир, Селма, Әминә) сығышлы исемдәр йөрөтәләр. Грек исемдәре славян сығышлы сербтар өсөн, ә ғәрәп һәм төрки исемдәре — мосолман сербтар өсөн хас.

== Тарихы ==
Сербтарға ҡушылған иң тәүге исемдәр славян (халыҡ) сығышлы булған. Улар хайуан, үҫемлек, тәбиғәт күренештәренә, йә иһә кешенең шәхси сифаттарына арнап ҡушылыр булған. Серб мәҙәниәтендә кешенең исеме менән уның яҙмышы, шулай уҡ кешелә теге йәки был холоҡ-фиғел һыҙатының өҫтөнлөк алыуы үҙ-ара бәйле һаналған һәм бөгөнгәсә һаналыуын дауам итә&lt;ref&gt;[http://www.ogorje.net/onomastika/osobna-imena-antroponimi/1.html Osobna imena (antroponimi)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170324083705/http://www.ogorje.net/onomastika/osobna-imena-antroponimi/1.html |date=2017-03-24 }}, Приступљено 25. 4. 2013.&lt;/ref&gt;. Сербтар тарафынан христианлыҡ ҡабул ителгәндән һуң, грек һәм йәһүд сығышлы христиан исемдәре киң тарала башлай&lt;ref&gt;[http://www.stil-magazin.com/clanak/broj-54-7-januar-2008/stara-srpska-imena Стара српска имена] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207154409/http://www.stil-magazin.com/clanak/broj-54-7-januar-2008/stara-srpska-imena |date=2009-02-07 }}, Приступљено 25. 4. 2013.&lt;/ref&gt;. Мәҫәлән, Дечан ҡалаһының 1330 йылға ҡараған йылъяҙмаһында яҡынса 90 % урындағы халыҡтың славян исемен йөрөтөүе әйтелә. XV быуатта был исемдәр 72,6 % тәшкил итә. Ваҡыт үтеү менән ике тамырҙан торған ҡушма исемдәр барлыҡҡа килә башлай (Томислав, Петрослав, Павлимир, Джурисав һәм башҡалар).

1900 йылдан алып 1990-сы йылдарға тиклем [[Белград]] халҡы араһында «мил», «рад», «драг», «люб», «жив», «слав», «вук», «бор» һәм «мир» нигеҙҙәренә тамамланыусы исемдәр осрай&lt;ref name=&quot;Свевлад&quot;&gt;[http://www.svevlad.org.rs/imenoslov.html Именослов] (Свевлад)&lt;/ref&gt;. 1990-сы йылдарҙан алып христиан исемдәренең һаны йәнә арта: Белград ҡалаһында 2003—2005 йылдарҙа тыуған һәр ун баланың береһенең генә исеме таҙа славян сығышлы исем була&lt;ref&gt;[http://www.ogrlicezabebe.com/najpopularnija_imena_u_srbiji.html Najpopularnija imena u Srbiji] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807232511/http://www.ogrlicezabebe.com/najpopularnija_imena_u_srbiji.html |date=2011-08-07 }}, Приступљено 25. 4. 2013.&lt;/ref&gt;.

== Сығышы буйынса төркөмләү ==
Серб исемдәре славян сығышлы һәм сит ил (грек, йәһүд, ғәрәп һәм башҡалар) исемдәренә бүленә. Ваҡыт үтеү менән улар серб халҡы өсөн ғәҙәти, өйрәнелгән исемдәргә әүерелә.

=== Славян исемдәре ===
Славян исемдәре серб славян халҡы мираҫының айырылғыһыҙ өлөшө булып тора. Уларға түбәндәге суффикстар хас:
* ан/а (Боян, Деян, Драган, Войкан, Владана, Звездана, Зорана)
* бор/ка (Велибор, Далиборка, Ратибор)
* ван (Братован, Милован, Негован, Радован)
* вой/вое (Боривое, Добривое, Кресивое, Любивое, Миливое, Радивой)
* драг (Миодраг, Предраг)
* ко/ка (Жарко, Станко, Дарко, Борка, Бранка, Данка)
* люб (Боголюб, Братолюб, Драголюб, Миролюб, Светолюб)
* мир (Бранимир, Будимир, Тихомир, Десимир, Љубомир, Чедомир)
* рад (Драгорад, Вукорад, Живорад, Милорад, Светорад)
* слав/а (Бранислава, Ватрослав, Драгослава, Мирослав, Радослав)

=== Грек исемдәре ===
[[Файл:Cyril_and_Methodii.jpg|мини|Славян халҡын суҡындырыу улар мәҙәниәтенә грек һәм йәһүд сығышлы исемдәр килтерә.]]
Сербияла грек исемдәре сербтарҙы православиеға суҡындырыуҙан һуң барлыҡҡа килә. Бында Византияның, шулай уҡ мәғрифәтсе Кирилл һәм Мефодийҙың роле ҙур була. Грек сығышлы исемдәр өсөн киләһе суффикстар хас:
* ие/а (Алексий, Арсение, Димитрие, Василия, Анастасия)
* ей/а (Андрей, Доротея, Доситей, Тадей, Тимотей)
* им/а (Евросима, Ероним, Леонид)

=== Йәһүд исемдәре ===
Йәһүд исемдәре Сербияға христианлыҡты ҡабул иткәндән һуң килә. Түбәндәге исемдәр билдәле: [[Ибраһим]], Адам, Гаврило, Давид, Даниела, Илия, Исак, Еврем, Еремия, Елисавета, Йована, Йосиф, Лазарь, Мария, Михаило, Наум, Сава, Сара, Тамара, Манасия һәм башҡалар.

=== Ғәрәп исемдәре ===
Ғәрәп исемдәре серб халҡына Сербияның Ғосман империяһының өлөшөнә әүерелгәндән һуң килеп инә. Был исемдәрҙе мосолмандар ғына түгел, христиандар ҙа йөрөтә. Йыш ҡына ҡатнаш ғаиләләрҙә тыуған балаларға ғәрәп исемдәре ҡушылған. Улар түбәндәгеләр: Ғәйшә, Әмилә, Азра, Элмира, Әмир, Әминә, Әсмә, Ясмина, Ламия, Ләйлә, Мирза, Надия, Сенад, [[Синан]], Сафет, Селма, Фатима, Фахрета, Хана, Шабан һәм башҡалар.

=== Яңы исемдәр ===
Сербияла неологизм йә билдәле кешеләргә бағышлап ҡушылған исемдәр 1950-се йылдарҙа барлыҡҡа килә. Бындай исемде ғәҙәттә билдәле сәйәсмәндәр, сәнғәт йондоҙҙары һәм башҡа кешеләр йөрөтә. Шул рәүешле Сербияла Элвис, [[Ленин Владимир Ильич|Ленин]], [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]], [[Индира Ганди|Индира]], Жаклина, Касандра, Валентина, Сильвана, Даян һәм башҡа исемдәр барлыҡҡа килә. Бынан тыш, неологизмдарҙа бағышлап Машинка, Тракторка, Петолетка һәм шуға оҡшаш башҡа исемдәр килеп сыға башлай.

== Төҙөлөшө буйынса төркөмләү ==
Серб исемдәре ябай (бер тамыр) һәм ҡушма (ике һәм унан да күберәк тамыр) исемдәргә бүленә.

=== Ябай исемдәр ===
Ябай исемдәр исем, сифат йәки ҡылым нигеҙендә ойошторола, уларға морфема (башлыса суффикс) ҡушыла. Киң таралған суффикстар:
[[Файл:FIRE_01.JPG|мини|«Ут» мәғәнәле һүҙҙәрҙән Ватрослав һәм Ватрослава, Огнен һәм Огненка, шулай уҡ Жарко исемдәре барлыҡҡа килгән]]
* ан (Бояан, Вукан, Звездан)
* ван (Радован, Милован)
* ен (Огнен, Мишлен, Люблен)
* ин (Даворин)
* ица (Драгица, Вукица, Вуйица)
* мин (Цвей, Хоя)
* е/йе (Радое, Благое)
* ка (Милка, Славка, Яворка)
* ко (Борко, Гойко, Станко, Ранко)
* ла (Добрила)
* ло (Ярило, Ведрило)
* на (Дивна, Видна, Стойна)
* ош (Милош, Радош, Драгош)
* та (Милета, Благота, Владета)
* ут (Борут, Добрут)
* хна (Будихна, Добрихна)
* ша (Углеша, Вранеша)
Исем төҙөлөшө өсөн морфеманың булыуы мотлаҡ түгел. Исем (һүҙ төркөмө) ярҙамында ғына исем (кеше исеме) барлыҡҡа килә ала: Вук, Голуб, Лава, Змай, Вишня, Дунь, Ягода, Ружа, [[Ёла|Ела]] һәм башҡалар.

=== Ҡушма исемдәр ===
Ҡушма исемдәрҙә кәм тигәндә исем, сифат йә ҡылымдан торған ике тамыр була. Йышыраҡ түбәндәге тамырҙар ҡулланыла:
[[Файл:Kt_xx_0011_ubt.jpeg|мини|Сейә — үҫемлек, ҡайһы бер ҡыҙҙарға исем уның хөрмәтенә ҡушыла]]
* бог (Боголюб, Божидарка)
* бор (Ратибор, Далиборка)
* бран (Бранимир, Бранислав)
* брат (Вукобрат, Братислав)
* вид (Видосава)
* влад (Владимир, Владислава)
* вое/войе (Добривой, Миливое)
* вук (Вукица, Вукосава)
* драг (Миодраг, Драга)
* жив (Живорад)
* љуб (Мирољуб)
* мил (Чедомил)
* мир (Мирослав, Владимир, Бранимир)
* рад (Живорад, Милорад)
* рат (Ратибор, Ратимир)
* сав (Радосав, Радисав)
* син/шин (Вукашин, Драгашин)
* слав (Светислав, Ватрослав, Десислава)
* стан (Станимир)

== Исемдәрҙең мәғәнәһе ==
Исем халыҡтың үҙен уратып алған донъяны нисек күреүенең, нимәгә ышаныуының күрһәткесе булып тора . Сербтар «Nomen omen est» (Исем — ул билдә&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;549&quot;&gt;) тигән әйтемгә эйәрәләр, уға ярашлы кешенең исеме уның яҙмышына ныҡ тәьҫир итә&lt;ref&gt;[http://www.imehrvatsko.net/ Nomen est omen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160511181746/http://www.imehrvatsko.net/ |date=2016-05-11 }}, Приступљено 25. 4. 2013.&lt;/ref&gt;. Серб йолаларында&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;550&quot;&gt; Вук, Вукашин һәм Вукан кеүек һаҡлау көсөнә эйә булған, кешегә ҡыйыулыҡ һәм тоғролоҡ биргән исемдәрҙе, ауырлыҡтар менән көрәшеү өсөн Горчин исемен ҡушыу традициялары бар&lt;ref name=&quot;Priča o imenima&quot;/&gt;. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;551&quot;&gt;Ата-әсә, балаға исем биргәндә, уның тормошта бәхет, мөхәббәтен табыуын, аҡыллы, матур, көслө һәм башҡаны теләгәндәр. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;552&quot;&gt;Мәҫәлән, балаға, иҫән-һау булһын өсөн Гвозден, Здравко йәки Невена; матурлыҡты һаҡлау өсөн — Лепа, Дивна һәм Витомир; изге йөрәкле булһын өсөн — Благое, Добри, Добривое, Доброчин, Добрача исемен ҡушҡандар.&lt;/span&gt;

Ҡайһы бер исемдәрҙең мәғәнәһе:
* Зломаница (яуызлыҡты урап үтеү)
* Завида (берәүгә лә көнләшмәү)
* Страхиня (ҡурҡыуҙы ҡыуыу)
* Отмич (ауырыу саҡырмау)
* Живан һәм Живка (оҙаҡ балалары булмаған ғаиләлә беренсе булып тыуған балаға ҡушыла)
* Весна (славяндарҙың яҙ алиһәһе хөрмәтенә)
* Лада (славяндарҙың матурлыҡ алиһәһе хөрмәтенә)
* Ранко һәм Ранка (ҡояш ҡалҡҡан ваҡытта тыуған)
* Дуня (айва халыҡ атамаһы хөрмәтенә)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.trsic.org/imenoslov.php Именослов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171107041613/http://www.trsic.org/imenoslov.php |date=2017-11-07 }} (Вуков Тршић)
* [http://www.svevesti.com/?l=sr&amp;a=98582 Српска имена у 20.] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [http://www.svevesti.com/?l=sr&amp;a=98582 веку] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Ref-sr}}(серб.)
&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source-container&quot; lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;display: none;&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-title&quot; title=&quot;Шаблон предназначен для указания языка около ссылок на страницы на иностранном языке.&quot;&gt;Ref-sr&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source-container&quot; lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;display: none;&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-title&quot; title=&quot;Шаблон предназначен для указания языка около ссылок на страницы на иностранном языке.&quot;&gt;Ref-sr&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
* [http://www.spcportal.org/index.php?pg=1603&amp;lang=sr Именослов српских имена] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120511122733/http://www.spcportal.org/index.php?pg=1603&amp;lang=sr |date=2012-05-11 }} (СПЦ) {{Ref-sr}}(серб.)
&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source-container&quot; lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;display: none;&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-title&quot; title=&quot;Шаблон предназначен для указания языка около ссылок на страницы на иностранном языке.&quot;&gt;Ref-sr&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source-container&quot; lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;display: none;&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-title&quot; title=&quot;Шаблон предназначен для указания языка около ссылок на страницы на иностранном языке.&quot;&gt;Ref-sr&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

[[Категория:Телдәр буйынса исемдәр]]
[[Категория:Серб теле]]</text>
      <sha1>n85s3brlaiabshg32gdk923b3aq47zr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пран</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123535</id>
    <revision>
      <id>1306548</id>
      <parentid>1284316</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T18:27:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12323" sha1="cszvqe6oau8gsp3m4k8gcy2fd5rho7p" xml:space="preserve">{{Кинематографист
 |имя                  = Пран
 |оригинал имени       = Pran
 |изображение          = Pran 90th bday.jpg
 |ширина               = 
 |описание изображения = 
 |имя при рождении     = Пран Кришан Сиканд
 |место рождения       = {{МР|Нью-Дели}}, [[Британия Һиндостаны]]
 |профессия            = {{Актёр|Һиндостан|XX быуат}}
 |годы активности      = 1940 — 1978
 |направление          = 
 |награды              = {{Падма Бхушан}}
}}'''Пран''' (үҙенең фамилияһы '''Пран Кришан Сиканд''', {{lang-en|Pran Krishan Sikand}}; [[12 февраль]] [[1920 йыл]], [[Нью-Дели]], [[Британия  Һиндостаны]] — [[12 июль]] [[2013 йыл]], [[Һиндостан]], [[Мумбай]], Махараштра) — [[Һиндостан]] киноактёры, бер нисә премия лауреаты, шул иҫәптән Һиндостан кинематографындағы юғары ҡаҙаныштары өсөн награда — Дадасахеба Фальке исемендәге премия.

== Биографияһы ==
Инженер-төҙөүсе һәм хөкүмәт подрядчигы Кевал Кришан Сикандтың бай ғаиләһендә тыуған; Прандың алты ағаһы һәм апаһы була&lt;ref&gt;[http://www.imdb.com/name/nm0695199/bio Биография Прана на IMBD]&lt;/ref&gt;. Бала саҡтан һәләтлелеге менән айырылып тора, бигерәк тә математиканан. Атаһы Һиндостандың төрлө ҡалаларында эшләүе арҡаһында, Пран Капуртхала, Уннао, Мирут, Дехрадун ҡалаларында белем ала һәм, ниһайәт, Рампурҙа мәктәпте тамамлап ҡуя. Урта белем алғандан һуң [[Шимла]]ла Das &amp; Co училищеһына уҡырға инә, ул профессиональ фотограф булырға хыяллана, шунда уҡ башҡарыу сәнғәте менән мауығып китә һәм Рамаяна постановкаһында үҙенең беренсе Сита ролен башҡара&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-07-14/india/40569318_1_ramlila-shimla-ramlia|title=When 'Sher Khan' played coy 'Sita' in Shimla|publisher=''[[Times of India]]''|date=14 Jul 2013|author=Surekha Dhaleta}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202095456/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-07-14/india/40569318_1_ramlila-shimla-ramlia |date=2014-02-02 }}&lt;/ref&gt;.

== Карьераһы ==
1940 йылда Лахорҙа яҙыусы Мөхәммәт Вәли менән осраҡлы күрешеүенән һуң режиссёр Моти Б. Гидваниҙың «Jat Yamla» картинаһында үҙенең беренсе яуыз йән (злодей) ролен уйнай&lt;ref&gt;[http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-facts-you-did-not-know-about-pran/20120416.htm 92 факта, которых вы не знали о Пране]&lt;/ref&gt;. Әммә беренсе ысын уңыш уға 1942 йылда ғына «Khandaan» картинаһындағы төп роленән һуң йылмая. 1942—1946 йылдарҙа Пран 22 фильмда төшә, улар иҫәбенән 18 прокатҡа 1947 йылдан һуң ғына сығарыла. Артабан ул Лахорҙы ташлап сығып китә һәм [[Мумбай]]ға күсенә.

Мумбайҙа яҙыусы Сәғәҙәт Хәсән Манто ярҙамы менән актёр «Ziddi» картинаһында роль ала, төр ролдәрҙә Дев Ананд һәм Камини Каушал төшәләр. 1950 йылда Пран тип баш злодей Болливудтың төп яуыз йәне тип һанала. Актёр Дилип Кумар менән хеҙмәттәшлеге бигерәк тә емешле була: уның менән Пран «Азад» (1955), «Девдас» (1955), «Мадхумати» (1958), «Рам һәм Шиам» (1967) фильмдарында уйнай.

Кишор Кумар менән Пран комедия фильмдарында бер нисә роль башҡара: «Aasha» (1957), «Тәрбиәсе» (1958), «Dewaqoof» (1960), «Льготалы билет» (1962), «Аферист» (1963).
[[Файл:Chhagan_Bhujbal_and_Pran_at_the_Dada_Saheb_Phalke_Academy_Awards,_2010.jpg|слева|мини]]
1960 йыл аҙағында Пран «Upkar» (1967) картинаһында һуғыш геройы — ветеран Маланг Чача ролен уйнай. Был фильм уға беренсе ''Filmfare Awards '' премияһын алып килә.1969 йылдан һуң уға «Farishta Nannha» (1969), «Mein Mangal Jangal» (1972), «Дөрөҫлөктө» (1973), «Ek Ek Kunwara Kunwari» (1973), «Раха кетон һәм» (1978), «Өс мушкетер кеүек» (1984)&lt;ref name=&quot;Life of Pran&quot;&gt;[http://www.hindustantimes.com/entertainment/sid911.aspx Life of Pran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131008191830/http://www.hindustantimes.com/entertainment/sid911.aspx |date=2013-10-08 }}&lt;/ref&gt;, «Мөхәббәт тураһында легенда» (1984) фильмдарында төп ролдәр тәҡдим итәләр. Пран Ашок Кумарҙың бик яҡын дуҫы була, улар бергә 27 фильмда төшәләр, шул иҫәптән «Сәскәгә әйләнгән күҙ йәштәре» (1969), «Көнбайыш һәм Көнсығыш» (1970), «Ғәҙел хөкөм» (1971), «Рам һәм Шанкр» (1976), «Туған ҡан» (1978), «Ике юлдаш» (1978) һәм башҡа күп фильмдарҙа.

1969—1982 йылдарҙа Пран, Раджеш Кханнанан ҡала, Болливудтың иң юғары түләнмәле актёры тип һанала. 1973 йылда ул ваҡытта Болливудта яңыларҙан булған [[Амитабх Баччан]]ды режиссёр Пракаш Мехраның «Һуңлап килгән яза» фильмына төп ролгә тәҡдим итә, был ролгә алдан билдәлерәк булған актёрҙарҙы, мәҫәлән, Дев Анандты йәки Дхармендраны саҡырырға планлаштырылған булған. Ошонан һуң Пран һәм Баччан бергә 16 картинала төшә: «Амар, Әкбәр, Антони», «Мафия башлығы» (1978), «Ганга исеме менән ант итәм» (1978), «Тоғро дуҫтар» (1980), «Калия» (1981) һәм башҡалар. Пран Манмохан Десаиҙың яратҡан актёры була һәм Десаи уны үҙенең картиналарына даими саҡырып торған. Пран уның «Мутлашыусы» (1960), «Алдаҡсы» (1963), «Мәңгелек мөхәббәт әкиәте» (1977) һәм «Яҙмыш» (1981) фильмдарында төшә.

1998 йылда Пран 78 йәшендә йөрәк өйәнәген кисерә&lt;ref&gt;[http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-92-facts-you-didnt-know-about-pran-part-two/20120423.htm 92 факта, которых вы не знали о Пране: Часть II]&lt;/ref&gt; һәм артабан режиссёрҙар тәҡдим иткән бөтә ролдәрҙән тиерлек баш тарта.

== Ҡыҙыҡлы факттар ==
* Пран 1939 йылда, Радж Капур, Дев Ананд һәм Дилип Кумарҙан алдараҡ, үҙенең карьераһын башлай.
* Ул яуыздар ролен шул тиклем килештереп уйнай, хатта Һиндостанда ата-әсәләр балаларына оҡшаш исем ҡушыуҙан тыйылалар.
* [[Амитабх Баччан]] менән берлектә уйнаған фильмдарҙың береһендә генә Пран кире ролде уйнай.
* «Мафия башлығы» фильмындағы роле өсөн Пранға гонорарҙы төп ролде башҡарған Амитабх Баччанға ҡарағанда ике мәртәбәгә күберәк түләгәндәр.
* «Бобби» фильмын төшөргән саҡта Радж Капур Пранға тейешле гонорар түләй алмай, шуға күрә Пран фильмда символик хаҡҡа ғына — 1 рупияға — ҡатнашырға ризалаша.
* «Бобби» фильмын төшөргән саҡта Пран йылғала бата яҙа. Бәхеткә ҡаршы, ул ташҡа тотоноп өлгөрә һәм бәләнән ҡотола.
* 1990 йылдарҙа, оло йәштә, аяҡтар менән булған проблемаларға ҡарамаҫтан,  Пран «Үлем фәрештәһе» һәм «Беҙҙең менән һинең хыялдар» фильмдарында төшөргә риза була, әммә күпселек сәхнәләрҙә ул ултырған килеш төшкән.

== Шәхси тормошо ==
1945 йылдың 18 апрелендә&lt;ref&gt;[http://issuu.com/skjhingan/docs/thebollywoodicons] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106175418/http://issuu.com/skjhingan/docs/thebollywoodicons |date=2014-01-06 }} The Bollywood Icons&lt;/ref&gt; Пран Шукле Сикандҡа өйләнә, ике улы һәм ҡыҙы бар:
* Арвинд (1946 йылдың 11 авгусында тыуған), бизнесмен, Лондонда йәшәй, ҡатыны — Читра, ике улы бар.
* Сунил (1947 йылдың май айында тыуған), ҡатыны — Джотти, улы бар.
* Пинки (1949 йылда тыуған), ире — Вивек Пхал, ике улы бар.

== Наградалары һәм премиялары ==
* 2013 йыл — Дадасахеба Фальк исемендәге премия&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Actor Pran to receive this year's Dadasaheb Phalke Award|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-04-12/news-interviews/38490891_1_dadasaheb-phalke-award-villain-character-roles|date=12 апреля 2013 года|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130708111632/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-04-12/news-interviews/38490891_1_dadasaheb-phalke-award-villain-character-roles|archivedate=2013-07-08|accessdate=2017-07-16}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130708111632/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-04-12/news-interviews/38490891_1_dadasaheb-phalke-award-villain-character-roles |date=2013-07-08 }}(инг.) &lt;span id=&quot;cxmwaA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(12 апреля 2013 года).&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* {{IMDb name|id=0695199}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxmwcw&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; &lt;/span&gt;''[[:ru:Internet Movie Database|Internet Movie Database]]''&lt;span id=&quot;cxmwcw&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; сайтта&lt;/span&gt;

[[Категория:XX быуат актёрҙары]]
[[Категория:Һиндостан актёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]]
[[Категория:Падма Бхушан кавалерҙары]]
[[Категория:Дадасахеб Фальке исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:12 февралдә тыуғандар]]
[[Категория:1920 йылда тыуғандар]]
[[Категория:12 июлдә вафат булғандар]]
[[Категория:2013 йылда вафат булғандар]]</text>
      <sha1>cszvqe6oau8gsp3m4k8gcy2fd5rho7p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәләхов Таһир Теймур улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128310</id>
    <revision>
      <id>1306571</id>
      <parentid>1185703</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T07:41:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19526" sha1="2j11lej5rdi27a25ase4q1q22002uar" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сәләхов Таһир Теймур улы''' ({{lang-az|Tahir Teymur oğlu Salahov}};&lt;ref&gt;[http://www.lawinrussia.ru/node/277984 Выступление Владимира Путина на церемонии вручения Государственных премий Российской Федерации.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200619120245/http://www.lawinrussia.ru/node/277984 |date=2020-06-19 }} Стенограмма на сайте информационно-аналитического журнала «Политическое образование», 13.06.2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/tags/salahov_tair_teimurovich.shtml Таир Теймурович Салахов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208133101/http://www.gazeta.ru/tags/salahov_tair_teimurovich.shtml |date=2015-12-08 }} на сайте газета.ru&lt;/ref&gt;; [[29 ноябрь]] [[1928 йыл]], [[Баҡы]]) — [[21 май]] [[2021 йыл]], [[Берлин]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең театр рәссамы, педагог, профессор. [[1979 йыл]]дан СССР Художество академияһы Президиумы ағзаһы, [[1997 йыл]]дан Рәсәй Художество академияһы вице-президенты.

СССР Художество академияһы академигы ([[1975]]; [[1966 йыл]]дан мөхбир ағза). СССР-ҙың халыҡ рәссамы ([[1973]]). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] ([[1989]]). СССР Дәүләт премияһы ([[1968]]) һәм Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы лауреаты ([[2012]])&lt;ref&gt;[http://runews24.ru/russia/russia-day-12-june-2013.html День России 12 июня отмечается по всей стране] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130729183958/http://runews24.ru/russia/russia-day-12-june-2013.html |date=2013-07-29 }}&lt;/ref&gt;. [[1964 йыл]]дан КПСС ағзаһы.

СССР-ҙың 7-се һәм 8-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты ([[1966]]—[[1974]]). [[Әзербайжан ССР-ы]] Юғары Советы депутаты (1963—1967). [[1990]]—[[1991]] йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы.

== Биографияһы ==
Таһир Теймур улы Сәләхов [[1928 йыл]]дың [[29 ноябрь|29 ноябрендә]] [[Баҡы]]ла партия хеҙмәткәре Теймур Сәләхов (1898 йылғы) һәм уның ҡатыны Сонаның (1901 йылғы) ғаиләһендә тыуа. Атаһын [[1937 йыл]]да ҡулға алалар һәм аталар, [[1956 йыл]]да ғәйепһеҙ тип аҡлайҙар&lt;ref name=&quot;РИА Новости&quot;&gt;{{cite news|title=Ретроспективная выставка Таира Салахова открылась в Москве|publisher=РИА Новости|url=http://www.rian.ru/culture/20090115/159326187.html|date=15/01/2009|author=Светлана Янкина}}&lt;/ref&gt;. 

[[1950 йыл]]да А. Азимзадә исемендәге Әзербайжан художество училищеһын тамамлай, ләкин биорафияһындағы «халыҡ дошманының улы» тигән юл уға И. Е. Репин исемендәге һынлы сәнғәт, скульптура һәм архитектура институтына инергә ҡамасаулай. Шулай ҙа В. И. Суриков исемендәге Мәскәү дәүләт академия художество институтына инергә насип була, уны [[1957 йыл]]да живопись рәссамы һөнәре буйынса тамамлай (П. Д. Покаржевскийҙың оҫтаханаһы).

1964 йылдан КПСС ағзаһы.

1963—1974 йылдарҙа Таһир Сәләхов — М. Алиев исемендәге Әзербайжан дәүләт институтында, 1975 йылдан В. И. Суриков исемендәге Мәскәү художество институтында уҡыта (башта доцент, 1973 йылдан — профессор)&lt;ref name=&quot;Био&quot;&gt;{{cite news|title=САЛАХОВ Таир Теймур оглы|publisher=Международный Объединённый Биографический Центр|url=http://www.biograph.ru/bank/salahov.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070324212240/http://www.biograph.ru/bank/salahov.htm|archivedate=2007-03-24|deadlink=404|accessdate=2017-11-13}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070324212240/http://www.biograph.ru/bank/salahov.htm |date=2007-03-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;&gt;{{cite web|url=http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/099/009.htm|title=Салахов Таир Теймур оглы|publisher=БСЭ|archiveurl=http://www.webcitation.org/61H0do8dP|archivedate=2011-08-28}}&lt;/ref&gt;.

Училищела һәм институтта уҡыған сағында уҡ Сәләховтың һүрәттәре («Тулҡындар», «Эстакада» ([[1955]]), Суриков институтындағы «Вахтанан» ([[1957]]) тигән диплом эше) тамашасыларҙың һәм белгестәрҙең иғтибарын йәлеп итә. Тиҙҙән ул {{comment|«бер аҙ йомшаҡлыҡ»|отепель}} осоро [[СССР|совет]] рәссамдары араһында айырыуса билдәлеләрҙең береһе булып таныла. Ул — шулай уҡ һынлы сәнғәттә «ҡырыҫ стилгә» нигеҙ һалыусыларҙың һәм уның башында тороусыларҙың береһе.

Рәссам ижадында Әзербайжан нефтселәре тураһындағы әҫәрҙәр циклы мөһим урынды биләй. Сәләховтың иң билдәле эштәре араһында — «Иртәнге эшелон» ([[1958]]), «Ремонтсылар» ([[1960]]), «Каспий өҫтөндә» ([[1961]]), «Апшерон ҡатындары» ([[1967]]), «Каспийҙа иртә» ([[1986]]) һәм башҡалар. Сәләховтың портреттар галереяһы, шул иҫәптән «Айдан» (1967), әсә портреттары, «Дандың портреты» (1983), мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре образдары галереяһы, атап әйткәндә:
* композиторҙар [[Дмитрий Шостакович]], [[Ҡара Ҡараев]], Ф. М. Д. Әмиров
* рәссам Р. Раушенберг,
* актёр М. Шелл,
* яҙыусылар Мирза Әләкпәр Сабир, Рәсүл Рза, Г. Гессе, Мәҡсүд Ибраһимбәков,
* виолончелсе М. Л. Ростропович һәм башҡаларҙың портреттары ҙур уңыш ҡаҙана.

Рәссамдың натюрморттары һәм Апшерон пейзаждары, спектаклдәргә декорациялары, [[АҠШ]]-та, [[Италия]]ла, [[Мексика]]ла («Мексика корридаһы»; 1969) һәм башҡа илдәрҙә башҡарған эштәре менән дә танылыу ала.

Ижадсының әҫәрҙәре [[Рәсәй]]ҙең, [[Әзербайжан]]дың, [[Украина]]ның һәм башҡа БДБ дәүләттәренең эре музейҙарында, донъяның төрлө музейҙарында һәм шәхси тупланмаларҙа һаҡлана. 1950-се йылдарҙан башлап ул республика, Бөтә Союз һәм халыҡ-ара художество смотрҙарында ҡатнаша. Персональ күргәҙмәләре Мәскәүҙә, Баҡыла, донъяның күп илдәрендә бер нисәшәр тапҡыр ойошторола. 

Оҫта Мәскәүҙәге Ҡотҡарыусы Христос ғибәҙәтханаһында реставрация эштәренә өлөш индерә, ул Рәсәй Художество академияһының был эшкә етәкселек иткән художество советында эшләй. Ғибәҙәтхананың мөһим биҙәү эштәрен Сәләховтың уҡыусылары башҡара. Сәләховтың тырышлығы менән Рәсәйҙә Ф. Бэкон, Г. Юккер, Д. Розенквист, Р. Раушенберг, Я. Кунеллис, Р. Тамайо кеүек билдәле сит ил рәссамдарының күргәҙмәләре ойошторола. 

Таһир Сәләхов [[Әзербайжан]] Рәссамдар союзының яуаплы секретары була ([[1960]]—[[1961]]), М. А. Алиев исемендәге Әзербайжан дәүләт сәнғәт институтында уҡыта (1963—1974).

[[1984]]—[[1992 йыл]]дарҙа В. И. Суриков исемендәге Мәскәү дәүләт художество институтында живопись һәм композиция кафедраһына етәкселек итә, бик күп билдәле рәссамдар тәрбиәләй. СССР Рәссамдар союзы идараһының беренсе секретары вазифаһын биләй (1973—1992).

[[1979 йыл]]дан әлегә тиклем Рәсәй Художество академияһының живопись бүлексәһе академик-секретары һәм академия президиумы ағзаһы булып тора; 1997 йылда Рәсәй Художество академияһы вице-президенты итеп һайлана.

[[1992 йыл]]дан — Халыҡ-ара рәссамдар федерацияһының вице-президенты.

== Ғаиләһе ==
''Беренсе ҡатыны'' — Ванцетта Мөхөтдин ҡыҙы Ханум, СССР-ҙың халыҡ артисы Тамара Ханумдың ҡыҙы.
* Сәләхова Лара Таһир ҡыҙы ([[1949]]) — ҡыҙы.
* Сәләхова Алагез Таһир ҡыҙы ([[1953]]) — ҡыҙы, Константин Райкиндың элекке ҡатыны.
* Сәләхова Айдан Таһир ҡыҙы ([[1964]]) — ҡыҙы, Рәсәй һәм Әзербайжан рәссамы, галереясы, Рәсәй Художество академияһы академигы.
** Кайхан Сәләхов ([[1993]]) — ейәне, рәссам, архитектор, скульптор.
''Икенсе ҡатыны'' — Варвара Александровна Сәләхова, Игорь Моисеевтың Дәүләт ансамбле солисы. 
* Сәләхов Иван Таһир улы ([[1977]]) — улы, живопись реставраторы, Дәүләт Третьяков галереяһында эшләй.

== Ҡайһы бер күргәҙмәләре ==
* '''2009''' — «Таир Салахов. Живопись. Графика». «Екатерина» мәҙәниәт фонды, Мәскәү.
* '''2008''' — «Тебе, человечество!». Айдан галерея, Мәскәү.
* '''2016''' — «Солнце в зените». Дәүләт Третьяков галереяһы, Мәскәү.

== Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре ==
=== Маҡтаулы исемдәре ===
* [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] ([[1989]])
* СССР-ҙың халыҡ рәссамы ([[1973]])
* Әзербайжан ССР-ының халыҡ рәсамы[[1963]])
* Әзербайжан ССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре ([[1960]])
* Рәсәй Федерацияһының халыҡ рәссамы ([[1996 йыл|1996]])&lt;ref&gt;Указ Президента РФ от 2 мая 1996 г. № 617&lt;/ref&gt;

=== Ордендары ===
''СССР:''
* [[ Ленин ордены]] ([[1989]])
* Октябрь Революцияһы ордены ([[1976]])
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] ([[1971]])
* [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] ([[1981]])
''Рәсәй:''
* II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәр өсөн» ордены ([[13 декабрь]] [[2003]])&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Указ Президента Российской Федерации от 13 декабря 2003 года № 1483 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ II степени Салахова Т. Т.»|url=http://kremlin.ru/acts/bank/20307|publisher=// Официальный сайт Президента России|accessdate=2016-06-02}}&lt;/ref&gt;
* III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәр өсөн» ордены ([[28 ноябрь]] [[1998]])&lt;ref&gt;Указ Президента РФ от 28 ноября 1998 г. № 1429&lt;/ref&gt;
* [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] ([[29 ғинуар]] [[2016]])&lt;ref&gt;Указ Президента РФ от 29 января 2016 г. № 31&lt;/ref&gt;
[[Файл:Stamp_of_Russia_2011_No_1516.jpg|справа|мини|192x192пкс|Т. Т. Сәләхов. Айдан. 1967 йыл &lt;small&gt;Рәсәй Почта маркаһы, 2011 йыл&lt;/small&gt;]]
''Әзербайжан:''
* Гейдар Алиев ордены ([[Әзербайжан]], [[2008]])&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Таир Салахов награждён орденом Гейдара Алиева|url=http://www.novosti.az/tourism/20081127/42601587.html|publisher=«Новости-Азербайджан»|date=27/ 11/ 2008}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* «Бойондороҡһоҙлоҡ» ордены &lt;br /&gt;
* 3-сө дәрәжә Почёт һәм Дан ордены ([[30 апрель]] [[2010]])&lt;ref&gt;[http://www.1news.az/society/20100430014202268.html Известные общественно-политические деятели Азербайджана награждены орденом «Почёта и славы»]&lt;/ref&gt;
''Башҡа дәүләттәр:''
* I дәрәжә Кирилл һәм Мефодий ордены ([[Болгария]], [[1979]])
* Почётлы легион ордены офицеры ([[Франция]], 2015)
* Сәнғәт һәм әҙәбиәт ордены офицеры ([[Франция]], [[2009]]).&lt;ref&gt;[http://news.bakililar.az/news_tair_salaxov_naqrajden_22062.html Таир Салахов награждён почетным орденом Франции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090514054938/http://news.bakililar.az/news_tair_salaxov_naqrajden_22062.html |date=2009-05-14 }}&lt;/ref&gt;

=== Премиялары ===
* СССР Дәүләт премияһы ([[1968]])
* Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы (2013)&lt;ref&gt;[https://ru.wikisource.org/wiki/Указ%20Президента%20РФ%20от%2007.06.2013%20№%20541 Указ Президента Российской Федерации от 7 июня 2013 г. № 541 «О присуждении Государственных премий Российской Федерации в области литературы и искусства 2012 года»]&lt;/ref&gt;
* Мирза Фатали Ахундов исемендәге Әзербайжан ССР-ының Дәүләт премияһы ([[1965]])
* Әзербайжан ССР-ының Дәүләт премияһы ([[1970]])
* Гейдар Алиев премияһы (2015)
* Софияла үткән реалистик живопись буйынса Халыҡ-ара Триеннале күргәҙмәһенең 1-се премияһы (Болгария, 1979) 
* СССР Художество академияһының көмөш миҙалы ([[1960]])

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
{{Warheroes|id=14024|star=Labor}}
* [http://www.rah.ru/content/ru/person-2004-12-11-22-18-21.html Сайт Российской Академии Художеств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312200831/http://www.rah.ru/content/ru/person-2004-12-11-22-18-21.html |date=2007-03-12 }}
* [http://www.biograph.comstar.ru/bank/salahov.htm Салахов Таир Теймур оглы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071022154616/http://www.biograph.comstar.ru/bank/salahov.htm |date=2007-10-22 }}
* [http://art4.ru/ru/artists/detail.php?ID=396 Таир Салахов на сайте Art4.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305020505/http://art4.ru/ru/artists/detail.php?ID=396 |date=2016-03-05 }}
* [http://day.az/news/culture/138688.html Пьер Карден о Таире Салахове]
* [http://www.day.az/news/culture/139014.html Аплодисменты выдающемуся азербайджанцу Тахиру Салахову]
* [http://www.tg-m.ru/articles/4-2015-49/ispanskie-novelly-taira-salakhova Анна Ильина. Испанские новеллы Таира Салахова.] Журнал «Третьяковская галерея»
[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:7-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:8-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:РПЦ «Дан һәм Намыҫ» орденының кавалерҙары]]
[[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]]
[[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:РФ Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Рәсәйҙең халыҡ рәссамдары]]
[[Категория:СССР-ҙың халыҡ рәссамдары]]
[[Категория:Почётлы легион ордены офицерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:29 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1928 йылда тыуғандар]]
[[Категория:СССР сценографтары]]</text>
      <sha1>2j11lej5rdi27a25ase4q1q22002uar</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Том Хэнкс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129133</id>
    <revision>
      <id>1306576</id>
      <parentid>1306043</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T10:56:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39158" sha1="kokbl0qkwd28zincv1yon7fr8yst64w" xml:space="preserve">{{Однофамильцы|Хэнкс (значения){{!}}Хэнкс}}
{{Ук}}
'''То́мас Дже́ффри (Том) Хэнкс''' ({{lang-en|Thomas Jeffrey «Tom» Hanks}}; [[9 июль]] [[1956 йыл]]) — [[АҠШ|Америка]] актёры, кинорежиссёр, сценарист һәм продюсер.

Карьераһын ғаилә менән ҡарай торған («Большой» ([[1988]]) комедияһында башлай. Ҡырҡ йәштәр тирәһендә етди драматик артист булараҡ таныла һәм «Филадельфия» ([[1993]]) һәм «Форрест Гамп» ([[1994]]) фильмдарындағы ролдәр өсөн ике «Оскар» премияһына лайыҡ була, донъя кинематографы тарихында был бүләкте ике йыл бер рәттән алыусы ике артистың береһе&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.filmsite.org/bestactor.html|title=Academy Awards Best Actor|publisher=www.filmsite.org|lang=en|accessdate=2017-04-19}}&lt;/ref&gt;.

Оскарлы ролдәренән башҡа, Хэнкс шулай уҡ режиссёр Стивен Спилберг менән эшләүсе артист булараҡ билдәле. [[2017 йыл]]да Хэнкс уйнаған фильмдар 9 миллиард доллар аҡса килтерә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/people/chart/?id=tomhanks.htm|title=Tom Hanks Movie Box Office Results|publisher=www.boxofficemojo.com|lang=en|accessdate=2017-04-19}}&lt;/ref&gt;. Том Хэнкс - шулай уҡ кино тарихында иң ҙур гонорар алыусы, «Ангелы и демоны» фильмындағы профессор Роберт Лэнгдон роле өсөн ул ($51 млн-дан әҙ генә артығыраҡ аҡса ала, унан күберәк сумманы бары тик «Начало» фильмында Кобба ролен башҡарған Леонардо Ди Каприо ($59 млн.»)&lt;ref&gt;[http://www.newizv.ru/news/2008-10-08/99379/ Джонни Депп получит самый большой гонорар в истории&amp;nbsp;— Новые Известия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223115030/http://www.newizv.ru/news/2008-10-08/99379 |date=2011-02-23 }}&lt;/ref&gt; ала. Том Хэнкс иң күп аҡса эшләүсе актёрҙар араһында өсөнсө урынды биләй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/people/?view=Actor&amp;sort=sumgross&amp;p=.htm|title=Box Office Mojo - People Index|publisher=www.boxofficemojo.com|lang=en|accessdate=2017-04-19}}&lt;/ref&gt;.

== Тормош юлы  ==

=== Бала сағы ===
Томас Джеффри Хэнкс  {{ДатаРождения|9|7|1956}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.biography.com/people/tom-hanks-9327661#big-break|title=Tom Hanks|publisher=Biography.com|lang=en-us|accessdate=2017-04-19}}&lt;/ref&gt; Конкорд ҡалаһында (Калифорния штаты)&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.filmreference.com/film/30/Tom-Hanks.html|title=Tom Hanks Biography (1956-)|publisher=www.filmreference.com|accessdate=2017-04-19}}&lt;/ref&gt; тыуған. Атаһы-инглиз, әсәһе — португал. Уның атаһы урындағы ресторанда шеф-повар булып эшләй, ә әсәһе дауаханала хеҙмәт итә. Томми - ғаиләлә өсөнсө бала. Уға биш йәш тулғас, ата-әсәһе айырылыша, һәм америка ҡануниәте буйынса өс баланы (Том, Ларри&lt;ref&gt;[http://www.life.uiuc.edu/hanks/hanks.html Lawrence M. Hanks, Associate Professor]&amp;nbsp;— University of Illinois at Urbana-Champaign.&lt;/ref&gt; һәм Сандраны&lt;ref&gt;{{cite web|title=Female Nomad and Friends Interview: Sandra Hanks Benoiton|url=http://mexicoinsmallbytes.com/mexicoblog/?cat=10|accessdate=2012-07-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/6I8p1DIkk|archivedate=2013-07-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130523170357/http://mexicoinsmallbytes.com/mexicoblog/?cat=10 |date=2013-05-23 }}&lt;/ref&gt;) аталары алып ҡала. Том Хэнкс йәш сағында уҡ актёрлыҡ һәләтлегенә һәм йор һүҙлелеккә эйә була. Ул Сакраментолағы Калифорния университетына  уҡырға инә. Кливлендта сығыш яһаған бәләкәй генә актёрҙар төркөмө уны үҙ составына эшкә саҡырғас, Том Хэнкс  университетта уҡыуҙан баш тарта.

=== Кинолағы карьераһының башланыуы ===
Том Хэнкс кинола [[1980 йыл]]да кинола төшә башлай. «Он знает, как вы одиноки»&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; фильмы - уның дебюты. Дүрт йыл үткәндән һуң «Всплеск»&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; романтик комедияһындағы роль уны тамашасыларға яңынан асырға мөмкинлек бирә. Голливудтың иң матур артисы Дэрил Ханна ҡалаға яңылыш ҡына йөҙөп ингән һыу инәһе ролен уйнай. Ул саҡта ябыҡ ҡына, йәп-йәш Том Хэнкс был таныш булмаған сәйер һылыуға ғашиҡ булған һатыусы ролен башҡара. Фильмдың финалында ғашиҡтар, ҡаланың һалҡын, мәрхәмәтһеҙ донъяһынан ҡасып, океанға йөҙөп китә.

[[File:Tom Hanks and wife Rita Wilson 836.jpg|thumb|слева|Том Хэнкс и его жена Рита Уилсон на церемонии вручения наград американской киноакадемии в 1989 году.]]
Шунан һуң Хэнксты фильмдарға төшөрә башлайҙар. Тағы ла дүрт йылдан Хэнкс үҙе тураһында тамашасыларҙың иҫенә төшөрә. Был Хэнкстың «Большой»&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3983091.stm|title=BBC NEWS {{!}} Entertainment {{!}} Hanks' big splash in Hollywood|publisher=news.bbc.co.uk|accessdate=2017-04-19}}&lt;/ref&gt; фильмында бала аҡыллы, оло ир тәнле герой ролен уйнағас килеп сыға. Ғәҙәти булмаған сюжет актёрға үҙенең ижади үҙенсәлеген күрһәтергә ярҙам итә. Был роль уға «Золотой глобус» бүләген һәм беренсе «Оскар»&lt;ref&gt;{{Cite news|title=The 61st Academy Awards {{!}} 1989|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1989|work=Oscars.org {{!}} Academy of Motion Picture Arts and Sciences|accessdate=2017-04-19|language=en}}&lt;/ref&gt; номинацияһын килтерә. Шулай уҡ«Тёрнер и Хуч» фильмы ла уға ҙур уңыш килтерә.

[[File:TomHanksForrestGump94.jpg|thumb|Хэнкс во время съёмок «Форреста Гампа», 1994 год.]]
1980-се йылдарҙа Том Хэнкс ун фильмда төшә, ләкин иң шәп ролдәрен ул 1990-сы йылдарҙа башҡара. «Неспящие в Сиэтле» ([[1993]])&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; фильмында улы йоғонтоһо аҫтында мөхәббәтен тапҡан яңғыҙ ҡалған атай ролен уйнау уға ҙур уңыш килтерә&lt;ref&gt;{{Cite news|title='Sleepless In Seattle' Anniversary: Tom Hanks &amp; Meg Ryan Classic Turns 20|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/06/25/sleepless-in-seattle-anniversary_n_3496495.html|work=Huffington Post|date=2013-06-25|accessdate=2017-04-19|language=en-US}}&lt;/ref&gt;.  «Их собственная лига» фильмы артистың романтизмдан башҡа тағы ла икенсе үҙенсәлеген аса. Том Хэнкс ҡатын-ҡыҙҙар бейсбол командаһының тупаҫ холҡло, мәңге иҫерек тренеры ролен бик оҫта башҡара.

«Филадельфия» ([[1993]]) фильмында уның СПИД-тан үлеп барған гомосексуал герой ролен башҡарыуы бөтөнләй көтөлмәгән хәл була. Был ролде уйнар өсөн ул бик ныҡ ябыға һәм үҙе уйнаған геройҙың ҡылығын асып бирер өсөн 10 килограмға ябыҡҡан актёр Роберт де Нироның ҡаһарманлығын ҡабатлай.  Был роль өсөн  Хэнкс «Оскар» премияһына лайыҡ була .

=== Кинолағы уңыш ===
Актёрҙы төп триумф алда көтә. «Форрест Гамп» ([[1994]]) фильмында Том Хэнкс төп ролде уйнай һәм был кинола иң ысын  шаҡ ҡатырғыс хәл булып тора. Уның геройы&amp;nbsp;— тирә-йүндәге кешеләрҙең көлөүенә дусар булған ябай йәш кеше. Гамптың йөҙөнә ҡарап, уны «урындағы йүләр» тип йөрөтәләр, сөнки был уның битенә яҙып ҡуйылған. Шуға ҡарамаҫтан, Форрест Гамп үҙ елкәһенә төшкән һынауҙарҙың барһын да йырып сыға. Ул пинг-понгта оҫта уйнай һәм Ҡытайҙа үткән донъя чемпионатында еңеүсе, вьетнам һуғышының геройы, миллионер булып китә һәм күп кешеләргә өлгө булып тора. Картинала шулай уҡ яуапһыҙ ҡалған мөхәббәт тә үҙенең сағылышын таба. Фильм алты «Оскар» премияһына өлгәшә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.webcitation.org/5tdd3ad9J?url=http://www.nytimes.com/1995/03/28/movies/forrest-gump-triumphs-with-6-academy-awards.html|title=WebCite query result|publisher=www.webcitation.org|lang=en|accessdate=2017-04-19}}&lt;/ref&gt;.

Бер рәттән ике тапҡыр «Оскар» премияһын алып&lt;ref name=&quot;67AcAwardsWins&quot;&gt;{{cite news|last=Grimes|first=William|title='Forrest Gump' Triumphs With 6 Academy Awards|url=https://www.nytimes.com/1995/03/28/movies/forrest-gump-triumphs-with-6-academy-awards.html|work=The New York Times|date=March 28, 1995|accessdate=October 20, 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110111090345/http://www.nytimes.com/1995/03/28/movies/forrest-gump-triumphs-with-6-academy-awards.html|archivedate=January 11, 2011}}&lt;/ref&gt;, Хэнкс милли геройға әйләнә. Уның артабанғы фильмы - «Аполлон 13» [[1970 йыл]]да  Айға уңышһыҙ осоу тураһында.

[[1996 йыл]]да Том Хэнкс, беренсе тапҡыр хитҡа эләккәс тә таралып киткән йәштәр ансамбле тарихы тураһында документаль манералағы киноның режиссёры булараҡ, дебют яһай. Уның «То, что ты делаешь» фильмы, ҙур асыш булып тормаһа ла, тәнҡит тарафынан йылы ҡабул ителә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/movie/review?res=9804E7DA153FF937A35753C1A960958260|title=Movie Review -    - A Band's Beatle-ish Rise In Hanks's Directing Debut - NYTimes.com|publisher=www.nytimes.com|lang=en|accessdate=2017-04-19}}&lt;/ref&gt;.

[[2006 йыл]]да  «Код да Винчи» фильмы сыға, ул Хэнкс карьераһындағы иң уңышлы фильм була, сөнки 750 миллион тапҡыр прокатта күрһәтелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=davincicode.htm|title=The Da Vinci Code (2006) - Box Office Mojo|publisher=www.boxofficemojo.com|lang=en|accessdate=2017-04-19}}&lt;/ref&gt;. [[2009 йыл]]да «Ангелы и демоны» фильмының сиквелы , ә [[2016 йыл]]да  «Инферно»&lt;ref&gt;{{Cite news|title=UPDATE: Tom Hanks And Ron Howard To Return For Next Dan Brown Movie ‘Inferno’; Sony Sets December 2015 Release Date|first=The Deadline|last=Team|url=http://deadline.com/2013/07/sony-dates-latest-dan-brown-movie-inferno-for-december-2015-will-come-before-lost-symbol-542282/|work=Deadline|date=2013-07-16|accessdate=2017-04-19|language=en-US}}&lt;/ref&gt; фильмының дауамы сыға.

== Шәхси тормошо ==
[[File:StarTomHanks.gif|thumb|220px|right|Звезда Тома Хэнкса на Голливудской «Аллее славы»]]
Хэнкс америка  актрисаһы Саманта Льюис менән [[1978]]-[[1987 йыл]]дарҙа йәшәй. Уларҙың ике балаһы: улдары Колин (шулай уҡ актёр) һәм ҡыҙҙары Элизабет Энн&lt;ref&gt;[http://www.eonline.com/celebrities/profile/index.jsp?uuid=4ddc31be-a18f-4c2e-b0bf-54a91910c86d Tom Hanks Profile]&lt;/ref&gt; - бар.

[[1988 йыл]]да Том Хэнкс актриса Рита Уилсонға өйләнә.  Уларҙың никахында ике улдары: Честер һәм Трумен - тыуа.

[[2011 йыл]]дың [[1 февраль|1 феврале]]ндә Том Хэнкс  ҡартатай була: улы Колиндың Оливия исемле ҡыҙы тыуа&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Tom Hanks’s Son Colin Hanks Welcomes Daughter Olivia Jane|url=http://www.people.com/people/article/0,,20463405,00.html|work=PEOPLE.com|date=2011-02-03|accessdate=2017-04-19|language=en-US}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131022121516/http://www.people.com/people/article/0,,20463405,00.html |date=2013-10-22 }}&lt;/ref&gt;. [[2013 йыл]]дың июнендә Хэнкстың икенсе ейәнсәре Шарлотта донъяға килә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://celebritybabies.people.com/2013/07/02/colin-hanks-welcomes-daughter-charlotte/|title=Colin Hanks Welcomes Daughter Charlotte|publisher=PEOPLE.com|accessdate=2017-04-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131022121512/http://celebritybabies.people.com/2013/07/02/colin-hanks-welcomes-daughter-charlotte/ |date=2013-10-22 }}&lt;/ref&gt;.

Том Хэнкс&amp;nbsp;— православие христианы{/0.&lt;ref&gt;[http://www.interfax-religion.ru/?act=news&amp;amp;div=30300 Том Хэнкс счастлив ощущать себя членом Православной церкви]&lt;/ref&gt;. Ҡатыны Рита Уилсон да православиела, Хэнкс менән Рита православие сиркәүендә ниҡахлашҡан (РПЦЗ). 
{{начало цитаты}}
.   
{{конец цитаты}}

2013 йылдың октябрендә эфирҙәге Дэвид Леттермандың ''Fox News''  каналындағы шоуы ваҡытында актёр  шәкәр диабеты менән сирләгәне тураһында һөйләй.

[[2013 йыл]]да Том  британ телесериалы «Доктор Кто»ны бала сағынан уҡ яратыуы тураһында һөйләй: {{начало цитаты}}Я знаком с «Доктором Кто» c раннего детства,&amp;nbsp;— отметил актёр.&amp;nbsp;— Первый цветной телевизор в нашей семье появился в 1968 году. Мы жили в Калифорнии, и у нас было очень много таких каналов, которые никто не смотрит. Там показывали японские мультфильмы и «Доктора Кто». Мы постоянно смотрели этот сериал, потому что он был очень странным. Все говорили с британским акцентом, а ещё там были эти огромные роботы в виде солонки… Но он был очень интересным. Так я и стал поклонником шоу. {{oq|en|We got our first colour TV in 1968, and in California that meant all these extra channels nobody watched, filled with trippy Japanese cartoons – and Doctor Who! And we always watched because the English video just looked so weird, and you had the guy with the big red hair and the bow tie.

“And everyone talked in English accents and there were these big salt and pepper shaker robots and we’d look at each other and say ‘Can you make any sense out of this?’ But it was… intriguing. And that’s the root of my affection.}} {{конец цитаты|источник=&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.radiotimes.com/news/2013-11-25/tom-hanks-i-love-doctor-who---and-i-helped-make-benedict-cumberbatch-a-star|title=Tom Hanks: I love Doctor Who - and I helped make Benedict Cumberbatch a star|date=2013-11-25|publisher=radiotimes.com|accessdate=2013-12-02|archiveurl=https://archive.is/BS00Z|archivedate=2013-12-02}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20131202113836/http://www.radiotimes.com/news/2013-11-25/tom-hanks-i-love-doctor-who---and-i-helped-make-benedict-cumberbatch-a-star |date=2013-12-02 }}&lt;/ref&gt;}}

== Фильмографияһы ==
[[File:Tom Hanks - footprint.JPG|thumb|Отпечатки рук и ног Тома Хэнкса перед Китайским театром Граумана.]]

=== Актёр ===
{{ВФильмеВерх}}
{{ВСериале|1978| | [[Такси (телесериал)|Такси]] | Taxi | Гордон}}
{{ВтФильме|1980 | [[Он знает, что вы одиноки]] | He Knows You're Alone|Элиот}}
{{ВтФильме|1982 | [[Лабиринты и монстры (фильм)|Лабиринты и монстры]] | Mazes And Monsters | Робби Уилинг}}
{{ВСериале|1982| | [[Счастливые дни (телесериал)|Счастливые дни]] | Happy Days | {{abbr|доктор Дуэйн Туитчелл|эпизод &quot;A Case of Revenge&quot;|0}}}}
{{ВСериале|1983| | [[Семейные узы (телесериал, США)|Семейные узы]] | Family Ties | Нед}}
{{ВФильме|1984 | [[Всплеск (фильм)|Всплеск]] |Splash | Аллен Бауэр}}
{{ВФильме|1984 | [[Мальчишник (фильм, 1984)|Мальчишник]] | Bachelor Party | Рик Гаско}}
{{ВФильме|1985 | [[Человек в одном красном ботинке]] | The Man With One Red Shoe | Ричард Дрю Харлан}}
{{ВФильме|1985 | [[Волонтёры (фильм)|Волонтёры]] | Volunteers | Лоуренс Борн III}}
{{ВФильме|1986 | [[Долговая яма (фильм)|Долговая яма]] | The Money Pit | Уолтер Филдинг-младший}}
{{ВФильме|1986 | [[Ничего общего]] | Nothing in Common | Дэвид Баснер}}
{{ВФильме|1986 | [[Мы всегда говорим «до свидания»]] | Every Time We Say Goodbye | Дэвид Брэдли}}
{{ВФильме|1987 | [[Сети зла (фильм)|Сети зла]] | Dragnet | Пеп Стрибэк}}
{{ВФильме|1988 | [[Большой (фильм, 1988)|Большой]] | Big | Джош Баскин}}
{{ВФильме|1988 | [[Изюминка]] | Punchline | Стивен Гольд}}
{{ВФильме|1989 | [[Тёрнер и Хуч]] | Turner &amp; Hooch | детектив Скотт Тёрнер}}
{{ВФильме|1989 | [[Предместье (фильм)|Предместье]] | The 'Burbs | Рэй Питерсон}}
{{ВФильме|1990 | [[Костёр тщеславия (фильм)|Костёр тщеславия]] | The Bonfire of the Vanities | Шерман МакКой}}
{{ВФильме|1990| [[Джо против вулкана]] | Joe Versus the Volcano | Джо}}
{{ВФильме|1992 | [[Стремящийся ввысь]] | Radio Flyer | Майк}}
{{ВФильме|1992 | [[Их собственная лига]] | A League Of Their Own | Джимми Дуган}}
{{ВФильме|1993 | [[Неспящие в Сиэтле]] | Sleepless in Seattle | Сэм Болдуин}}
{{ВФильме|1993 | [[Филадельфия (фильм)|Филадельфия]] | Philadelphia | Эндрю Беккет}}
{{ВФильме|1994 | [[Форрест Гамп]] | Forrest Gump | [[Форрест Гамп (персонаж)|Форрест Гамп]]}}
{{ВФильме|1995 | [[Аполлон-13 (фильм)|Аполлон-13]] | Apollo 13 | [[Ловелл, Джеймс Артур|Джим Ловелл]]}}
{{ВмФильме|1995 | [[История игрушек]] | Toy Story | {{abbr|[[Шериф Вуди|Вуди]]|голос|0}}}}
{{ВФильме|1996 | [[То, что ты делаешь]] | That Thing You Do! | мистер Уайт}}
{{ВСериале|1998| | [[С Земли на Луну (телесериал)|С Земли на Луну]] | From the Earth to the Moon | {{abbr|рассказчик|закадровый голос|0}}}}
{{ВФильме|1998 | [[Спасти рядового Райана]] | Saving Private Ryan | капитан Джон Миллер}}
{{ВФильме|1998 | [[Вам письмо]] | You’ve Got Mail | Джо Фокс}}
{{ВмФильме|1999 | [[История игрушек 2]] | Toy Story 2 | {{abbr|[[Шериф Вуди|Вуди]]|голос|0}}}}
{{ВФильме|1999 | [[Зелёная миля (фильм)|Зелёная миля]] | The Green Mile |Пол Эджкомб}}
{{ВФильме|2000 | [[Изгой (фильм, 2000)|Изгой]] | Cast Away | Чак Нолэнд}}
{{ВтФильме|2002 | [[Ратлз 2]] | The Rutles 2: Can't Buy Me Lunch | интервьюируемый}}
{{ВФильме|2002 | [[Проклятый путь]] | Road to Perdition | Майкл Сэлливан}}
{{ВФильме|2002 | [[Поймай меня, если сможешь]] | Catch Me If You Can | Карл Хэнрэтти}}
{{ВФильме|2004 | [[Терминал (фильм)|Терминал]] | The Terminal | Виктор Наворски}}
{{ВФильме|2004 | [[Игры джентльменов]] | The Ladykillers | профессор Дорр}}
{{ВФильме|2004 | [[Элвис покинул здание]] | Elvis Has Left The Building | Элвис с почтовым ящиком на голове}}
{{ВмФильме|2004 | [[Полярный экспресс]] | The Polar Express | {{abbr|Санта-Клаус, кондуктор, бродяга, главный герой и его отец|голос, Motion capture|0}}}}
{{ВмФильме|2006 | [[Тачки]] | Cars | {{abbr|Sheriff Woody Car|голос|0}}}}
{{ВФильме|2006 | [[Код да Винчи (фильм)|Код да Винчи]] | The Da Vinci Code | профессор [[Роберт Лэнгдон]]}}
{{ВмФильме|2007 | [[Симпсоны в кино]] | The Simpsons Movie | {{abbr|камео|голос|0}}}}
{{ВФильме|2007 | [[Война Чарли Уилсона]] | Charlie Wilson’s War | [[Уилсон, Чарльз Несбитт|Чарли Уилсон]]}}
{{ВФильме|2008 | [[Великий Бак Ховард]] | The Great Buck Howard| мистер Гейбл}}
{{ВФильме|2009 | [[Ангелы и демоны (фильм)|Ангелы и демоны]] | Angels &amp; Demons | профессор [[Роберт Лэнгдон]]}}
{{ВмФильме|2010 | [[История игрушек: Большой побег]] | Toy Story 3 | {{abbr|[[Шериф Вуди|Вуди]]|голос|0}}}}
{{ВФильме|2011 | [[Ларри Краун]] | Larry Crowne | Ларри Краун}}
{{ВФильме|2011 | [[Жутко громко и запредельно близко]] | Extremely Loud and Incredibly Close | отец Оскара}}
{{ВФильме|2012 | [[Облачный атлас (фильм)|Облачный атлас]] | Cloud Atlas | Закри Бейли, доктор Генри Гуз, Дермот Хоггинс, Айзек Сакс}}
{{ВФильме|2013 | [[Спасти мистера Бэнкса]] | Saving Mr. Banks | [[Дисней, Уолт|Уолт Дисней]]}}
{{ВФильме|2013 | [[Капитан Филлипс]] | Captain Phillips | [[Филлипс, Ричард (моряк)|Ричард Филлипс]]}}
{{ВФильме|2015 | [[Шпионский мост]] | Bridge of Spies |[[Донован, Джеймс|Джеймс Донован]]}}
{{ВФильме|2016 | [[Голограмма для короля]] | A Hologram for the King | Алан Клэй}}
{{ВФильме|2016 | [[Инферно (фильм, 2016)|Инферно]] | Inferno |профессор [[Роберт Лэнгдон]]}}
{{ВФильме|2016 | [[Чудо на Гудзоне (фильм)|Чудо на Гудзоне]] | Sully | [[Салленбергер, Чесли|Чесли «Салли» Салленбергер]]}}
{{ВФильме|2017 | [[Сфера (фильм, 2017)|Сфера]] | The Circle |Бейли}}
{{ВФильмеНиз}}

=== Продюсер ===
* 2000&amp;nbsp;— Изгой / ''Cast Away'' 
* 2002&amp;nbsp;— Моя большая греческая свадьба / ''My Big Fat Greek Wedding'' 
* 2004&amp;nbsp;— Полярный экспресс / ''The Polar Express''  (исполнительный продюсер)
* 2004&amp;nbsp;— В шоу только девушки / ''Connie and Carla'' 
* 2006&amp;nbsp;— Гроза муравьев / ''The Ant Bully'' 
* 2006 — Попасть в десятку / ''Starter for 10'' 
* 2007 — Эван Всемогущий / ''Evan Almighty'' 
* 2007 — Война Чарли Уилсона / ''Charlie Wilson's War'' 
* 2008&amp;nbsp;— Великий Бак Ховард / ''The Great Buck Howard'' 
* [13]} (1936) 
* 2008&amp;nbsp;— Мамма миа! / ''Mamma Mia'' 
{0}[13]{/0}} (1936) '''' 
* 2009&amp;nbsp;— Моё большое греческое лето / ''My Life in Ruins * (исполнительный продюсер)'' 
* 2009&amp;nbsp;— Там, где живут чудовища / ''Where the wild things are '' 
* 2010&amp;nbsp;— Тихий океан / ''The Pacific'' 
* 2011 — Ларри Краун / ''Larry Crowne'' 
* 2012&amp;nbsp;— Игра изменилась / ''Game Change'' 
* 2013 — Парклэнд / ''Parkland'' 
* 2016 — Моя большая греческая свадьба 2 / ''My Big Fat Greek Wedding 2'' 
* 2016 — Голограмма для короля / ''A Hologram for the King'' 
* 2017 — Сфера / ''The Circle''

=== Режиссёры  ===
* {{год в кино|1994}}&amp;nbsp;— Байки из склепа / ''Tales from the Crypt'' 
* {{год в кино|1996}}&amp;nbsp;— То, что ты делаешь / ''That Thing You Do'' 
{0}[13]{/0}} (1936) '''' 
* {{год в кино|2001}}&amp;nbsp;— Братья по оружию / ''Band of Brothers'' 
* {{год в кино|2011}}&amp;nbsp;— Ларри Краун / ''Larry Crowne''

=== Сценарист ===
* {{год в кино|1996}}&amp;nbsp;— То, что ты делаешь / ''That Thing You Do'' 
{0}[13]{/0}} (1936) ''''
* {{год в кино|1998}} — С Земли на Луну / ''From the Earth to the Moon ''
* {{год в кино|2001}} — Братья по оружию / ''Band of Brothers''
* {{год в кино|2005}} — Путешествие на Луну 3D / ''Magnificent Desolation: Walking on the Moon 3D''
* {{год в кино|2011}} — Ларри Краун / ''Larry Crowne''
* {{год в кино|2011}} — Электрический город / ''Electric City''

=== Композитор ===
* {{год в кино|1996}} — То, что ты делаешь / ''That Thing You Do''
''[13]} (1936) (песни к фильму)''

== Бүләктәре һәм номинациялары ==
Полный список наград и номинаций на сайте ''[[IMDb]]''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm0000158/awards|title=Tom Hanks Awards|author=|website=|date=|publisher=IMDb|accessdate=2017-04-19}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wide collapsible collapsed&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; background: #f9f9f9;
|- align=&quot;center&quot;
! colspan=5 style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Бүләктәре һәм номинациялары
|- align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Награда
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Год
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Категория
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Работа
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Результат
|-
|rowspan=5|'''[[Оскар (премия)|Оскар]]'''
|1989
|[[Премия «Оскар» за лучшую мужскую роль|Лучшая мужская роль]]
|[[Большой (фильм, 1988)|Большой]]
|{{Номинация}}
|-
|1994
|Лучшая мужская роль
|[[Филадельфия (фильм)|Филадельфия]]
|{{Победа}}
|-
|1995
|Лучшая мужская роль
|[[Форрест Гамп]]
|{{Победа}}
|-
|1999
|Лучшая мужская роль
|[[Спасти рядового Райана]]
|{{Номинация}}
|-
|2001
|Лучшая мужская роль
|[[Изгой (фильм, 2000)|Изгой]]
|{{Номинация}}
|-
|rowspan=4|'''[[BAFTA]]'''
|1995
|[[Премия BAFTA за лучшую мужскую роль|Лучшая мужская роль]]
|Форрест Гамп
|{{Номинация}}
|-
|1999
|Лучшая мужская роль
|Спасти рядового Райана
|{{Номинация}}
|-
|2001
|Лучшая мужская роль
|Изгой
|{{Номинация}}
|-
|2014
|Лучшая мужская роль
|[[Капитан Филлипс]]
|{{Номинация}}
|-
|rowspan=9|'''[[Золотой глобус]]'''
|1989
|[[Премия «Золотой глобус» за лучшую мужскую роль — комедия или мюзикл|Лучшая мужская роль в комедии или мюзикле]]
|Большой
|{{Победа}}
|-
|rowspan=2|1994
|Лучшая мужская роль в комедии или мюзикле
|[[Неспящие в Сиэтле]]
|{{Номинация}}
|-
|[[Премия «Золотой глобус» за лучшую мужскую роль — драма|Лучшая мужская роль в драме]]
|Филадельфия
|{{Победа}}
|-
|1995
|Лучшая мужская роль в драме
|Форрест Гамп
|{{Победа}}
|-
|1999
|Лучшая мужская роль в драме
|Спасти рядового Райана
|{{Номинация}}
|-
|2001
|Лучшая мужская роль в драме
|Изгой
|{{Победа}}
|-
|2008
|Лучшая мужская роль в комедии или мюзикле
|[[Война Чарли Уилсона]]
|{{Номинация}}
|-
|2014
|Лучшая мужская роль в драме
|Капитан Филлипс
|{{Номинация}}
|-
|2018
|Лучшая мужская роль в драме
|[[Секретное досье (фильм)|Секретное досье]]
|{{Номинация}}
|-
|rowspan=16|'''[[Эмми]]'''
|rowspan=2|1998
|Лучшая режиссура мини-сериала или фильма
|С Земли на Луну
|{{Номинация}}
|-
|Лучший мини-сериал или фильм
|С Земли на Луну
|{{Победа}}
|-
|rowspan=4|2002
|Лучший сценарий мини-сериала или фильма
|[[Братья по оружию (мини-сериал)|Братья по оружию]]
|{{Номинация}}
|-
|Лучшая информационная программа
|Мы остались одни вместе
|{{Номинация}}
|-
|Лучший мини-сериал или фильм
|Братья по оружию
|{{Победа}}
|-
|Лучшая режиссура мини-сериала или фильма
|Братья по оружию
|{{Победа}}
|-
|2008
|Лучший мини-сериал или фильм
|[[Джон Адамс (мини-сериал)|Джон Адамс]]
|{{Победа}}
|-
|2009
|[[Премия «Эмми» за лучший драматический сериал|Лучший драматический сериал]]
|[[Большая любовь (телесериал)|Большая любовь]]
|{{Номинация}}
|-
|rowspan=2|2010
|Лучшее варьете или музыкальная программа
|Юбилейные концерты к 25-летию Зала Славы рок-н-ролла
|{{Номинация}}
|-
|Лучший мини-сериал или фильм
|[[Тихий океан (мини-сериал)|Тихий океан]]
|{{Победа}}
|-
|2012
|Лучший мини-сериал или фильм
|[[Игра изменилась]]
|{{Победа}}
|-
|2014
|Лучший документальный или научно-популярный фильм
|Шестидесятые
|{{Номинация}}
|-
|rowspan=2|2015
|Лучший документальный или научно-популярный фильм
|Шестидесятые
|{{Номинация}}
|-
|Лучший мини-сериал или фильм
|[[Что знает Оливия?]]
|{{Победа}}
|-
|2016
|Лучший документальный или научно-популярный фильм
|Семидесятые
|{{Номинация}}
|-
|2017
|[[Премия «Эмми» в категории «Лучший приглашённый актёр в комедийном телесериале»|Лучший приглашённый актёр в комедийном сериале]]
|[[Субботним вечером в прямом эфире]]
|{{Номинация}}
|-
|rowspan=4|'''[[Премия Гильдии киноактёров США]]'''
|1995
|[[Премия Гильдии киноактёров США за лучшую мужскую роль|Лучшая мужская роль]]
|Форрест Гамп
|{{Победа}}
|-
|1999
|Лучшая мужская роль
|Спасти рядового Райана
|{{Номинация}}
|-
|2001
|Лучшая мужская роль
|Изгой
|{{Номинация}}
|-
|2014
|Лучшая мужская роль
|Капитан Филлипс
|{{Номинация}}
|-
|'''[[Тони (премия)|Тони]]'''
|2013
|[[Премия «Тони» за лучшую мужскую роль в пьесе|Лучшая мужская роль в пьесе]]
|Счастливчик
|{{Номинация}}
|}

== Факттар ==
* Актёр как-то шутливо пожаловался, что режиссёры постоянно просят его то пополнеть, то похудеть (последнее требование чаще всего исходит от друга Хэнкса, режиссёра Рона Ховарда, с которым они сделали уже три фильма). В частности, ради роли в драме «Изгой» Хэнксу пришлось похудеть на 20 килограммов и отрастить внушительную бороду.
* Том Хэнкс коллекционирует печатные машинки&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kollektzioner.wordpress.com/2012/03/13/%d1%82%d0%be%d0%bc-%d1%85%d1%8d%d0%bd%d0%ba%d1%81-%d0%ba%d0%be%d0%bb%d0%bb%d0%b5%d0%ba%d1%86%d0%b8%d0%be%d0%bd%d0%b8%d1%80%d1%83%d0%b5%d1%82-%d1%81%d1%82%d0%b0%d1%80%d0%b8%d0%bd%d0%bd%d1%8b%d0%b5/|title=Том Хэнкс коллекционирует старинные печатные машинки.|author=kollektzioner|date=2012-03-13|publisher=kollektzioner|accessdate=2017-04-19}}&lt;/ref&gt;.
* В 2015 году снялся в клипе «I Really Like You» канадской певицы Карли Рэй Джепсен&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=qV5lzRHrGeg|title=Carly Rae Jepsen - I Really Like You|author=CarlyRaeJepsenVEVO|date=2015-03-06|accessdate=2017-04-19}}&lt;/ref&gt;.
* В 2016 году награжден одной из высших наград США для гражданских лиц Президентской медалью Свободы&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Роберт Де Ниро, Том Хэнкс, Роберт Редфорд и Дайана Росс устроили флешмоб в Белом доме на вручении Президентской медали Свободы|url=http://www.newsru.com/cinema/23nov2016/medal_feedom.html|work=NEWSru.com|accessdate=2017-04-19}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания|2}}

== Һылтанмалар ==
{{навигация|Тема=Том Хэнкс}}
* [http://www.esquire.ru/articles/13/wil/hanks/ Интервью Тома Хэнкса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504065712/http://www.esquire.ru/articles/13/wil/hanks/ |date=2009-05-04 }}
* [http://www.playtone.com/ Официальный сайт Тома Хенкса]

{{^}}
{{Внешние ссылки}}
{{Фильмы Тома Хэнкса}}
{{Навигационный блок2
 |заголовок = Премии Тома Хэнкса
 |state     = collapsed
 |Премия «Оскар» за лучшую мужскую роль 1981—2000
 |Премия «Золотой глобус» за лучшую мужскую роль — драма 1981—2000
 |Премия «Золотой глобус» за лучшую мужскую роль — комедия или мюзикл 1981—2000
 |Премия «Сатурн» лучшему киноактёру 1976—2000
 |Премия «Эмми» за лучшую режиссуру мини-сериала, фильма или драматической программы
 |Премия «Гильдия киноактёров» за лучшую мужскую роль 1994-2000
 |«Серебряный медведь» за лучшую мужскую роль
}}

[[Категория:Обладатели «Серебряного медведя» за лучшую мужскую роль]]
[[Категория:«Оскар» премияһы лауреаттары]]
[[Категория:«Алтын глобус» премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Лауреаты премии «Эмми»]]
[[Категория:Лауреаты премии Гильдии киноактёров США]]
[[Категория:Лауреаты премии «Сатурн»]]</text>
      <sha1>kokbl0qkwd28zincv1yon7fr8yst64w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сорокин Валентин Васильевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143761</id>
    <revision>
      <id>1306569</id>
      <parentid>1242237</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T05:00:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28481" sha1="qfah7srs5aevk66ekd13m9inavmp19w" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сорокин Валентин Васильевич''' ([[25 июль]] [[1936 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] шағиры, публицист.

== Биографияһы ==
Валентин Васильевич Сорокин 1936 йылдың 25 июлендә [[Башҡорт АССР‑ы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Авашла (утар)|Авашла]] утарында күп балалы урмансы ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Василий Александрович һәм әсәһе Анна Ефимовна Сорокиндар. Атаһы [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нан [[Зәғифлек|инвалид]] булып ҡайта, өлкән ағаһы бәхетһеҙ осраҡ һөҙөмтәһендә һәләк була. 14 йәшендә ата йортонан китә һәм фабрика училищеһына уҡырға инә. [[Силәбе]] металлургия заводының мартен цехында ун йыл электрокран операторы булып эшләй&lt;ref&gt;Анатолий Белозёрцев. Священного призвания стихия: о жизни и творчестве поэтов Южного Урала. Челябинск: Челяб. Дом печати, 2005.&lt;/ref&gt;.

Киске мәктәпте һәм тау-металлургия техникумын тамамлай.

[[1962 йыл]]да Юғары әҙәби курстарҙа уҡыу өсөн Мәскәүгә килә. Рус, патриотик йүнәлештәге шиғырҙары өсөн Дәүләт именлеге комитеты яғынан күп йыллыҡ баҫымға дусар була&lt;ref&gt;[http://moloko.ruspole.info/node/4880 Как КГБ «ломал» людей]&lt;/ref&gt;. Юғары әҙәби курстарҙы тамамлағас, [[1965]]—[[1967 йыл]]дарҙа Сорокин һарытау «Волга» журналының шиғриәт бүлеге мөдире. [[1968]]—[[1969 йыл]]дарҙа «Молодая гвардия» журналында очерк һәм публицистика бүлеген алып бара.

[[1970]]—[[1980 йыл]]дарҙа. Валентин Сорокин— «Современник» нәшриәтенең баш мөхәррире&lt;ref&gt;[http://moloko.ruspole.info/node/871 Юрий ПРОКУШЕВ. «Беречь Россию не устану…»]&lt;/ref&gt;.

[[1978 йыл]]дан алып Сорокин һәм «Современник» нәшриәтенең башҡа етәкселәре власть яғынан эҙәрлекләүҙәргә дусар була. Сорокин фатирҙан ҡолаҡ ҡаға, уны Үҙәк контроль комиссияһының тикшереүенә сығаралар&lt;ref&gt;Сергей Семанов. Андропов. 7 тайн генсека с Лубянки. М, 2001.&lt;/ref&gt;. Публицист А. Байгушев раҫлауынса, Сорокинды эҙәрлекләүҙәр уның совет цензураһына ҡарата ҡаршы сығыуынан һуң башлана&lt;ref&gt;Про ведьму с метлой. Письмо в редакцию ветерана писательского цеха. ЛР, № 31. 11 сентября 2015.&lt;/ref&gt;.

[[1983 йыл]]дан алып [[2014 йыл]]ға тиклем Сорокин Юғары әҙәби курстар менән етәкселек итә&lt;ref&gt;[http://www.naslednick.ru/articles/culture/culture_338.html «Точка отчаяния» пройдена?] Интервью с руководителем ВЛК&lt;/ref&gt;.

[[1990 йыл]]да «74-се йылдарҙың хатына» ҡул ҡуя.

СССР тарҡалғандан һуң Сорокин Рәсәй яҙыусылар союзының рәйестәше сифатында эшләй, һуңынан Халыҡ-ара яҙыусылар союзы берләшмәһенең башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары булып эшләй.

== Ижады ==
Тәүге баҫмалары район, һуңынан өлкә матбуғатында. [[1957 йыл]]да уның шиғырҙарын Н. Воронов альманахҡа индерә, [[1960 йыл]]да беренсе китабы «Мечта» сыға, ҡайһы бер шиғырҙары тәнҡитселәргә «эшсе шағирҙарға» индерергә мөмкинлек бирә. [[1962 йыл]]да ике шиғыр йыйынтығы «Мне Россия сердце подарила» һәм «Я не знаю покоя» сыға, унда лирик герой үҙ алдына бөтөнләй икенсе проблемалар ҡуя.

1962 йылда Л. С. Соболев, Б. А. Ручьев һәм В. Д. Федоров тәҡдиме буйынса Сорокин [[СССР Яҙыусылар союзы]]на инә.

[[1970 йыл]]дарҙа Сорокин «Евпатий Коловрат», «Пролетарий», «Дмитрий Донской», «Сейитназар», «Ҡыҙыл волгарь», «Две совы», «Золотая» поэмаларын яҙа.

[[1980 йыл]]дарҙа Сорокин 1978 йылда уҡ яҙып бөтөлгән бер нисә тапҡыр «Бессмертный маршал» (Г. К. Жуков тураһында) ҙур эпик поэмаһын баҫтырып сығарырға тырыша, әммә сәйәси цензура күҙлегенән меңәрләгән юлы алып ташлана. Тулыһынса тәүге тапҡыр ул тик 1989 йылда ғына баҫтырыла&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Сычёва Лидия Андреевна|часть=Сорокин Валентин Васильевич|ссылка часть=http://lib.pushkinskijdom.ru/LinkClick.aspx?fileticket=dU9wVXCJoTk%3d&amp;tabid=10547|заглавие=Русская литература XX века. Прозаики, поэты, драматурги|ответственный=Под ред. Николая Николаевича Скатова|место=Москва|издательство=ОЛМА-Пресс Инвест|год=2005|том=3: П—Я|страницы=406—409|страниц=830|isbn=5-94848-307-X|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.

1980 йылдар аҙағында 1990-йылдар башында Сорокин һәләк булған рус шағирҙары — А. С. Есенин, Б. П. Корнилов, Н. П. Васильев, Н. М. Рубцов һ. б.— тураһында очерктар серияһы баҫтырып сығара, һуңынан улар «Крест поэта» (1995) документаль-публицистик китабына инә. Шулай уҡ хәҙерге заман яҙыусылары һәм шағирҙары— Б. А. Ручьев, Л. К. Татьяничева, В Федоров, П. Л. Проскурин , Ю В. Бондарев , Е. А. Исаев, В. Семакин, И. Швецов, Н. П. Воронов, И. Акулов, М. Львов, Д. М. Ковалев, В. Ф. Боков , С. Куняев, А. Марков, А. А. Прокофьев, В. Богданов, В. И. Машковцев, А Филатов, С. Викулов, С Поделков, В Кочетков, Ю. Л. Прокушев, О. Шестинский һ. б. — бик күп очерктар серияһы яҙа.

Сорокин Валентиндың шиғырҙары күп европа телдәренә, [[Ғәрәп теле|ғәрәп]], [[Япон теле|япон]] һәм [[Һинд теле|һинд]] телдәренә тәржемә ителә.

== Әҫәрҙәре ==
* Мечта: Стихи. Челябинск, 1960.- 36 с., 2 000 экз.
* Я не знаю покоя: Стихи. Челябинск, 1962. — 152 с., 7 000 экз.
* Мне Россия сердце подарила: Стихи. Челябинск, 1963. — 208 с., 10 000 экз.
* Ручное солнце: Стихи. М., Советский писатель, 1963; — 80 с., 9 000 экз.
* Лирика: Стихи. Челябинск, ЮУКИ, 1966—124 с., 10 000 экз.
* Избранная лирика. / Вс. ст. Михаила Беляева, М., Молодая гвардия, 1966; 32 с., 175 000 экз. (Б-чка избранной лирики).
* Разговор с любимой: Стихи и поэмы. Саратов, 1968. — 108 с., 5 000 экз.
* Голубые перевалы: Стихи. М., Советский писатель, 1970. — 144 с., 10 000 экз.
* Лирика. Челябинск, ЮУКИ, 1970. — 140 с., 10 000 экз.
* Проплывают облака: Стихи. М., Советская Россия, 1971; — 80 с., 20 000 экз.
* Старое и новое. М., Малыш, 1971; — 16 с., 150 000 экз.
* За журавлиным голосом: Стихи и поэмы. М., Московский рабочий, 1972. — 192 с., 20 000 экз.
* Клик. Стихотворения и поэмы. М., Молодая гвардия, 1973; — 168 с., 40 000 экз.
* Огонь: Поэмы. М., Современник, 1973; — 240 с., 20 000 экз.
* Грустят березы; Стихи. М., Правда, 1974; 32 с., 100 000 экз. (Б-ка «Огонёк»)
* Признание: Стихи, поэмы. / Вст. ст. М. Львова. М., Советский писатель, 1974; — 184 с., 20 000 экз.
* Петино солнышко: Стихи. М., Малыш, 1974; — 18 с., 150 000 экз.
* Багряные соловьи: Стихотворения. М., Советская Россия, 1976. — 336 с.; 20 000 экз.
* Озерная сторона: Стихи и поэмы. / Послеслов. Бор. Леонова, М., Воениздат, 1976; — 256 с., 20 000 экз.
* Плывущий Марс: Стихотворения и поэмы. М., Молодая гвардия, 1977; — 224 с., 65 000 экз.
* Избранное: Стихотворения и поэмы. М., Художественная литература, 1978. — 288 с; 25 000 экз.
* Я шёл к тебе: Стихи. Челябинск, ЮУКИ, 1979—120 с.
* Лирика: Стихотворения и поэмы. / Вс. ст. Б. Примерова, М., Советская Россия, 1979; — 400 с., 25 000 экз.
* Первый ветер: Стихи. Уфа, 1981;
* Хочу быть ветром: Стихотворения и поэмы. М., Советский писатель, 1982; — 176 с., 20 000 экз.
* Посвящение: Избранное. М., Молодая гвардия, 1982; — 368 с., 60 000 экз.
* Посреди холма: Стихотворения и поэмы. М., Современник, 1983; — 424 с., 20 000 экз.
* Лирика: Стихи и поэмы. М., Советский писатель, 1986; — 416 с., 28 500 экз.
* [http://www.hrono.ru/libris/lib_s/blago00.php Благодарение. Поэт о поэтах]: Портреты писателей, очерки, литературная критика. / Вст. ст. Е. Осетрова. М., Современник, 1986—304 с.; 20 000 экз.
* Я помню: Стихотворения, баллады, поэма. М., 1987; — 208 с., 10 000 экз.
* Нас двое: Стихотворения и поэмы. М., Советская Россия,1987 — 304 с., 10 000 экз.
* Обещание: Стихотворения и поэмы. М., Современник, 1989; — 366 с., 25 000 экз.
* Хочу быть ветром. М., Советская Россия, 1989; — 192 с., 25 000 экз.
* Бессмертный маршал. М., Советский писатель, 1989; — 96 с.
* Будь со мной: Стихи о любви. М., 1996;
* Лицо: Стихи. Оренбург, 1997;
* Басни и сказы про ельцинские проказы: Басни. М, 1997;
* [http://www.hrono.ru/text/2002/krest00.html Крест поэта: Очерки.] М., 1998;
* Бессмертный маршал: Драматическая поэма. М., 2000;
* Ратный миг: Стихотворения, баллады, поэмы. М., 2000;
* [http://www.vsorokin.ru/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;id=13&amp;Itemid=27 «Обида и боль», кн. 1, «Отстаньте от нас!» кн.2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220524225304/http://www.vsorokin.ru/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;id=13&amp;Itemid=27 |date=2022-05-24 }}: Очерки, М., 2002;
* Голос любви: Стихи и поэмы. Челябинск, Танкоград, 2003. — 320 с.; 500 экз.
* [http://www.hrono.ru/libris/lib_s/billy00.html Биллы и дебилы: Роман в ярких документальных рассказах.] М., 2003.
* Три круга: Проза. — Челябинск, «Танкоград», 2004.
* Восхождение: Собрание сочинений в одном томе. — М., «Советский писатель», 2004. — 528 с., 1 000 экз.
* Крест поэта: Очерки. М., Алгоритм, 2006. — 608 с., 2 000 экз.
* [http://www.vsorokin.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=88:2011-07-24-16-49-16&amp;catid=12:2011-07-24-16-16-21&amp;Itemid=19 Где твой меч? Стихотворения, поэмы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220524225306/http://www.vsorokin.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=88:2011-07-24-16-49-16&amp;catid=12:2011-07-24-16-16-21&amp;Itemid=19 |date=2022-05-24 }} М., Алгоритм, 2006.— 432 с., 1 000 экз.
* [https://books.google.ru/books?id=7FjnkzTBORkC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD+%D1%81%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD+%D0%B7%D0%B0+%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%83+%D1%82%D0%B5%D0%B1%D1%8F&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=OAv6Tv7ZA43Aswan88HXDw&amp;ved=0CDkQ6AEwAA#v=onepage&amp;q&amp;f=false За одну тебя: Стихотворения, поэмы.] М., Алгоритм, 2007. — 448 с., 1 000 экз.
* [http://www.vsorokin.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=87:2011-07-24-16-29-30&amp;catid=12:2011-07-24-16-16-21&amp;Itemid=19 Первая леди:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220524225303/http://www.vsorokin.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=87:2011-07-24-16-29-30&amp;catid=12:2011-07-24-16-16-21&amp;Itemid=19 |date=2022-05-24 }} Проза.— М., Алгоритм, 2007.— 560 с.
* Сувенир: Басни, эпиграммы. М., Алгоритм, 2007. — 432 с., 1 000 экз.
* Ты — моя: Стихотворения. М., Рипол-классик, 2008. — 160 с., 1 000 экз.
* Один изъян от этих обезьян: Политическая сатира, басни. Челябинск, 2009.
* [https://web.archive.org/web/20220524225304/http://www.hrono.info/libris/lib_s/makaki00.php Макаки в полумраке] : Очерки. М., 2010.
* [https://books.google.ru/books?id=h2D3PCTzZKoC Здравствуй, время!] Стихотворения, поэмы. М., 2010.
* Пути свидания. Стихотворения, поэмы. М., 2011.
* Русская отвага. Стихотворения, поэмы. М., 2011.
* Мы вас видим. Стихотворения. Челябинск, 2012.
* Твои ладони. Стихотворения, поэмы. М., 2014.
* Купола Кремля. Стихотворения, поэмы. М., 2016.

== Тәржемәләр ==
* Дугужев К. Журавли. / Пер. с черкесского В. Сорокина. — М., Советская Россия, 1973

== Сорокин Валентин ижады тураһында әҙәбиәт ==
* Макаров А. Эстафета поколений (стр. 353 −357). Непокой молодости. — В кн.: Во глубине России. // М., 1973;
* Цыбин В. Песенная биография времени. — Литературная Россия, 24 мая 1974;
* Кочетков В. Перепутье. — В кн.: В. Кочетков. Люди и судьбы. // М., 1977;
* Жуков, Д. Слава русского поля. / О драматической поэме Валентина Сорокина «Дмитрий Донской». // Лит. Россия, 1978, № 7, 17 февраля.
* Свинников, В. В глубины памяти народной: Творческая биография поэта Валентина Сорокина. // Смена, 1978, № 20.
* Русская советская поэзия. Традиции и новаторство. 1946—1975. / Под ред. Выходцева П. С., Смородина А. А. Л.: Наука. Ленинградское отделение. 1978.
* Ханбеков Л. Выбираю бой. Штрихи к творческому портрету Валентина Сорокина. — Челябинск, 1980;
* Воронов, Н. Вера и страсть. (Творческий портрет Валентина Сорокина.) // Лит. Россия, 1986, 25 июля.
* Суздалев, Г. Сын народа. // Советский воин, № 4, 1987.
* Фомичёв, В. «Не бывает слепою любовь». // Лит. Россия, 1988, 9 сентября, С. 13.
* Филиппов А. Серебряные струны Зилаира. — В кн.: Востребованные временем. Уфа, 1999;
* Валеев Р. Первый среди друзей. — Челябинский рабочий, 25 июля 2001;
* Сычёва Л. А. Тайна поэта. Документальная повесть-размышление о жизни и творчестве, Челябинск, 2002;
* Минералов, Ю. История русской литературы: 90-е годы XX века: учебное пособие. М., Владос, 2004.
* Прокушев Ю. Л. [http://www.hrono.ru/text/2004/prokush0403.html «Беречь Россию не устану…»] Челябинск, 2005;
* Белозёрцев А. Журавлиная высь. — в кн. Священного призвания стихия. о жизни и творчестве поэтов Южного Урала. — Челябинск, 2005;
* Захаров Н. Красивая мудрость слова: Исследование литературного творчества. — М., 2006.
* Старостенко, Г. Русский язык Валентина Сорокина. // МОЛОКО, 2006, 24 июля.
* Жуков, А. Вперёдсмотрящий. // Лит. Россия, 2006, № 31-32, 4 августа, С. 11.
* Байгушев А. Культовый поэт русских клубов Валентин Сорокин. 15 тайн русского сопротивления. — М., 2008.
* Сычёва Л. А. Время Бояна. Книга о русской поэзии и художественном слове. — М., 2011.
* Сычёва Л. А. Природа русского образа. — Санкт-Петербург, 2013.
* Крупин Михаил. О поэзии Сорокина Валентина Васильевича, [http://moloko.ruspole.info/node/851 ПОСЛЕДНЯЯ ЗВЕЗДА.]
* Пустовойтова Е. [http://www.naslednick.ru/articles/culture/culture_217.html Талант, помноженный на волю к жизни]
* Бондаренко В. [http://moloko.ruspole.info/node/5169 О поэзии Валентина Сорокина].Русское поле.
* Веретенников В. [http://zavtra.ru/content/view/russkaya-otvaga-valentina-sorokina/ Русская отвага Валентина Сорокина]. Газета «Завтра».
* Голубничий, И. Имя русское. // Моск. литератор, 2010, № 24.
* Малинин, О. Красивый и гордый: О моём литературном учителе — поэте Валентине Сорокине. // МОЛОКО, 2011, № 11.
* Савельев, И. Огонь мартена и души в строках его стихов: Гражданский дар поэта Валентина Сорокина. // Правда, 2011, № 78, 22 — 25 июля.
* Шац, Я. Последний мамонт&quot; или не последний на Руси поэт? // МОЛОКО, 2013, № 11
* Сычёва Л. А. Славянские и героические мотивы в лирике Валентина Сорокина. [http://lsycheva.ru/literature/science/science_5817.html Славянские чтения].
* Бозина О. Утверждающий братство. [http://www.naslednick.ru/articles/culture/culture_15808.html О книге стихов «Твои ладони»].
* Бузни Евгений. [http://moloko.ruspole.info/node/5350 Не поют соловьи без цветенья] / Общеписательская литературная газета, № 5, 16.05.14
* Попова Нина. [http://www.m-s-p-s.ru/data/2016/06-2016/-2/6_OLG_679.pdf «Мне Россия сердце подарила»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818093831/http://www.m-s-p-s.ru/data/2016/06-2016/-2/6_OLG_679.pdf |date=2016-08-18 }} Общеписательская литературная газета, № 6, 2016
* Сычёва Л. А. Дорога поэта. Книга о жизни и творчестве. КДУ, 2016.
* Петелин, В. Валентин Васильевич Сорокин. // В кн. История русской литературы второй половины XX века. Том II. 1953—1993. М.: Центрполиграф, 2013.
* Третьякова, Е. Многая лета Валентину Сорокину! Деятели культуры поздравляют. МОЛОКО, 2016, № 7.
* Коробов, М. Благодарение Валентину Сорокину. МОЛОКО, 2017, № 4.
* Рыжкова, Л. Крылатое призвание. О творчестве Валентина Сорокина В кн.: Русские поэты почвенники XX — первой четверти XXI вв.: уральский поэтический феномен. М., 2017.
* Рыжкова Л. (Рыжкова-Гришина Л. В.) Крылатое призвание. О творчестве В. Сорокина // Российский научный журнал, 2018, № 1(58). С. 138—163.
* Веретенников, В. [http://ruskline.ru/monitoring_smi/2017/fevral/2017-02-18/proricanie_o_zemle_russkoj_valentina_sorokina/ Прорицание о Земле Русской Валентина Сорокина]. О книге «Купола Кремля» РНЛ, 18.02.2017.
* Берова, М. [http://moloko.ruspole.info/node/9210 Бессмертные Родины лики]. О книге «Купола Кремля» МОЛОКО, 2018, № 3.

== Бүләктәре ==
* [[«Почёт Билдәһе» ордены]]
* [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]]

== Премиялары ==
* Ленин комсомолы премияһы (1974) — «Огонь» поэмалар китабы өсөн
* М. Горький исемендәге РСФС дәүләт премияһы (1986) — «Хочу быть ветром» шиғырҙар китабы өсөн (1982)
* М. А. Шолохов исемендәге Халыҡ-ара әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге премия (2000) — «Бессмертный маршал» поэмаһы өсөн
* В. Д. Федоров исемендәге премия
* В. К. Тредиаковский исемендәге премия
* А. Т. Твардовский исемендәге премия
* Д. Н. Мамин-Сибиряк исемендәге бөтә рәсәй әҙәби премия

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* &lt;span data-wikidata-qualifier-id=&quot;P248&quot;&gt;[http://www.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/2-statya/3592-sorokin-valentin-vasilevich Сорокин, Валентин Васильевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160407100902/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/3592-sorokin-valentin-vasilevich |date=2016-04-07 }}&lt;/span&gt; // [[Башҡорт энциклопедияһы|Башкирская энциклопедия]]. — Уфа: ГАУН «[[Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы)|Башкирская энциклопедия]]&lt;nowiki/&gt;», 2015—2018. — ISBN 978-5-88185-306-8.
* [http://www.hrono.info/biograf/bio_s/sorokin_vv.html Валентин Сорокин]
* [https://web.archive.org/web/20220524225305/http://www.hrono.info/avtory/moloko/sorokin.php Валентин Васильевич Сорокин]
* [https://www.youtube.com/view_play_list?p=ACA0DC5DA2CC130D Валентин Сорокин на видео]
* [http://www.vsorokin.ru/ Сайт поэта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220524225341/http://www.vsorokin.ru/ |date=2022-05-24 }}
* [http://er3ed.qrz.ru/sorokin.htm Валентин Сорокин. Стихи. Биография.] [http://er3ed.qrz.ru/sorokin.htm Фото] на сайте [http://er3ed.qrz.ru/ «Лучшие русские поэты и стихи»]
* [http://www.naslednick.ru/articles/culture/culture_338.html Интервью Валентина Сорокина]
* [http://thankyou.ru/lib/poetry/valentin_sorokin Книги Валентина Сорокина]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на ThankYou.ru
* [http://www.mk.ru/culture/2016/07/21/valentin-sorokin-zachem-mne-stesnyatsya-chto-ya-russkiy.html Интервью Валентина Сорокина в МК]

[[Категория:М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Баш мөхәррирҙәр]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]]
[[Категория:РСФСР-ҙың М. Горький исемендәге дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Ленин комсомолы премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Соцреалист яҙыусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:XXI быуат шағирҙары]]
[[Категория:XX быуат шағирҙары]]
[[Категория:Рәсәй шағирҙары]]
[[Категория:СССР шағирҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:XXI быуат публицистары]]
[[Категория:XX быуат публицистары]]
[[Категория:Рәсәй публицистары]]
[[Категория:СССР публицистары]]
[[Категория:Алфавит буйынса публицистар]]
[[Категория:25 июлдә тыуғандар]]
[[Категория:1936 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостанда тыуғандар]]
[[Категория:Йылайыр районында тыуғандар]]
[[Категория:Рус шағирҙары]]
[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]</text>
      <sha1>qfah7srs5aevk66ekd13m9inavmp19w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талса</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146096</id>
    <revision>
      <id>1306574</id>
      <parentid>1225480</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T08:51:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6951" sha1="dtd6x93xleaqz10dxqtqvl5u0t8f7lt" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Талса''' ([[Английский язык|ингл.]] &amp;nbsp;&lt;span lang=&quot;en&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Tulsa&lt;/span&gt;) — ҙурлығы буйынса Оклахом штатында икенсе ҡала,  халҡы яҡынса 390 мең кеше тәшкил итә  (Оклахома-Ситинан һуң, унда  яҡынса 590 мең халыҡ йәшәй). Талса  ҡалаһы  агломерацияһында  төп муниципалитет булып тора. Ҡала Талса округының үҙәге,  был Оклахомала иң күп халыҡлы округ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/T/TU008.html|title=Tulsa County|publisher=Oklahoma Historical Society|accessdate=2010-07-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GalA9b9j|archivedate=2013-05-13}}&lt;/ref&gt;, Осейдж, Роджерс һәм Вэгонир округтары араһында урынлашҡан.

== Тарихы ==
Округ биләмәһендә [[1836 йыл]]ға тиклем америка Крики  ҡәбиләләренә туғандаш лоачапока  индеецтары йәшәгән. [[1921 йыл]]да Талсала  билдәле  раса  сыуалыштары, [[АҠШ]] тарихында раса нигеҙендә  көс ҡулланыу акттарының береһе була&lt;ref name=&quot;Tulsa Race Riot&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tulsareparations.org/TulsaRiot.htm|title=The Tulsa Race Riot|first=Scott|last=Ellsworth|publisher=Tulsa Reparations|accessdate=2007-04-20|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GalAiBWY|archivedate=2013-05-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131210225357/http://www.tulsareparations.org/TulsaRiot.htm |date=2013-12-10 }}&lt;/ref&gt;. Егерменсе быуат дауамының күп өлөшөндә ҡала «Донъяла нефть баш ҡалаһы» ҡушаматы ала, сөнки ул  америка нефть сәнәғәтенең мөһим үҙәктәренең береһе була&lt;ref name=&quot;Tulsa History&quot;&gt;{{Cite news|title=What's Doing in Tulsa?|first=Susan|last=Everly-Douze|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?sec=travel&amp;res=950DE2D71131F934A1575BC0A96F948260|work=New York Times|date=August 27, 1989|accessdate=2007-04-14}}&lt;/ref&gt;. Талса аша Уилли Роджерс Шоссеһы үтә. Ҡала шулай уҡ Көнбайыш свингы менән билдәле&lt;ref name=&quot;Cain's Ballroom&quot;&gt;{{Cite news|title=Cain's Ballroom – A Music Icon: Venue is a landmark for Western swing, punk fans|first=Matt|last=Elliott|url=http://www.tulsaworld.com/webextra/itemsofinterest/centennial/centennial_storypage.asp?ID=070321_1_CE13_spanc63544|publisher=[[Tulsa World]]|date=2007-03-25|accessdate=2007-04-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071010063559/http://www.tulsaworld.com/webextra/itemsofinterest/centennial/centennial_storypage.asp?ID=070321_1_CE13_spanc63544|archivedate=2007-10-10}}&lt;/ref&gt;.

Элек ҡаланың иҡтисады нефть сәнәғәтенән байтаҡ бәйле була, ә  иҡтисади түбәнәйеүҙән һәм артабанғы диверсификациянан һуң энергетика, финанс, авиация өлкәһендә, шулай уҡ телекоммуникация  һәм технология секторҙарҙың иҡтисади базаһы булдырыла&lt;ref name=&quot;Work in Tulsa&quot;&gt;{{Cite web|url=http://tulsaok.usachamber.com/custom2.asp?pageid=1190|title=Business Opportunities|publisher=Tulsa Metro Chamber of Commerce|accessdate=2006-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060901121037/http://tulsaok.usachamber.com/custom2.asp?pageid=1190|archivedate=2006-09-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060901121037/http://tulsaok.usachamber.com/custom2.asp?pageid=1190 |date=2006-09-01 }}&lt;/ref&gt;.

[[1921 йыл]]дың майында АҠШ тарихында Талсала һуйыш булараҡ билдәле раса сыуалыштары булып үтә.

== Географияһы ==
Талса Оклахома штатының   төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Ҡала биләмәһе аша  Арканзас йылғаһа аға. Ҡаланың дөйөм майҙаны яҡынса  485 км²  тәшкил итә, ә ҡала үҙе билдәле 66-сы трассала урынлашҡан. Талсаның [[ҡала агломерацияһы]] ҙур,  унда 935 мең кеше йәшәй. Атап әйткәндә, Талсаға түбәндәге ауылдар инә:

* төньяҡта: Дэвей, Бартлсвилл, Похаска, Барнсдол, Скаятук, Коллинзвилл, Овассо, Новата
* көнбайышта: Пони, Бристоу, Кливленд, Келливилл, Сенд-Спрингс, Мэнфорд, Сапалпа
* көнсығышта: Клэрмор, Катуса, Брокен-Эрроу, Уагонир, Кауэт, Инола
* көньяҡта: Дженкс, Гленпул, Биксби, Маундс, Бэггс, Окмалги, Хенриэтта

== Мәҙәниәте ==
[[1956 йыл]]да ирле-ҡатынлы Роман Ясинский һәм Мослин Ларкин   «Талса балеты» труппаһына нигеҙ һала. Ғүмеренең һуңғы йылдарында ҡалала яҙыусы һәм шағир   Евгений Евтушенко йәшәгән.

== Туғандаш ҡалалар ==
Талсаның бөгөнгө көнгә һигеҙ туғандаш ҡалаһы бар&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://www.sister-cities.org/ Sister Cities International, Inc. (SCI)]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;:

* {{Флаг|France}} Амьен, [[Франция]]
* {{Флаг|China}} Бэйхай, [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]]
* {{Флаг|Russia}} Зеленоград, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]
* {{Флаг|the Republic of China}} Каосюн, [[Ҡытай Республикаһы|Тайвань]]
* {{Флаг|Mexico}} Сан-Луис-Потоси, [[Мексика]]
* {{Флаг|Israel}} Тиверия, [[Израиль]]
* {{Флаг|Japan}} Уцуномия, [[Япония]]
* {{Флаг|Germany}} Целле, [[Германия]]

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==

* [[Файл:Commons-logo.svg|ссылка=Викисклад|16x16пкс|Логотип Викисклада]] Был [[Викисклад|Медиафайлдар]] бар викиһаҡлағыста тема буйынса [[c:Category:Tulsa, Oklahoma|Талс]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:АҠШ ҡалалары]]</text>
      <sha1>dtd6x93xleaqz10dxqtqvl5u0t8f7lt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Касаткина Людмила Ивановна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156706</id>
    <revision>
      <id>1306559</id>
      <parentid>1280625</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T21:00:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MasterRus21thCentury</username>
        <id>28533</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Ludmila Kasatkina 9 sept 2010.jpg]] → [[File:Dmitry Medvedev with Ludmila Kasatkina.jpg]]</comment>
      <origin>1306559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32019" sha1="15ux7khtugfspg31mam0ih5gdosz1pv" xml:space="preserve">{{Театральный деятель
|Имя=Людмила Касаткина
|Изображение=Ludmila Kasatkina 9 sept 2010 (cropped).jpg
|Ширина=250px|Имя при рождении=|Место рождения=[[Новое Село (Вяземский район)|Новое село]],  {{МестоРождения|Вязем өйәҙе|Везям өйәҙендә}}, [[Смоленская губерния]], [[РСФСР]], [[СССР]]|Профессия={{актёр|СССР|Рәсәй|XX быуат|XXI быуат}}, {{театральный педагог|СССР|Рәсәй|XX быуат}}|Годы активности={{Год в театре|1947}}—{{Год в театре|2012}}|Псевдонимы=|Амплуа=|Театр=[[Театр Российской армии|ЦАТРА]]|Роли=|Спектакли=|Награды={{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден За заслуги перед Отечеством 2 степени|2010}}{{!}}{{!}}{{Орден За заслуги перед Отечеством 3 степени|2005}}{{!}}{{!}}{{Орден За заслуги перед Отечеством 4 степени|2000}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден Дружбы|1995}}{{!}}{{!}}{{Орден Ленина|1985}}{{!}}{{!}}{{Орден Трудового Красного Знамени|1980}}{{!}}{{!}}{{Орден Знак Почёта|1967}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Медаль Братство по оружию|1965}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Народный артист СССР|1975}}{{!}}{{!}}{{Народный артист РСФСР|1964}}{{!}}{{!}}{{Заслуженный артист РСФСР|1956}}{{!}}{{!}}{{Заслуженный деятель культуры Польши|1976}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Государственная премия РСФСР имени братьев Васильевых|1976}}{{!}}{{!}}{{Премия Ленинского комсомола|1968}}{{!}}{{!}}{{Орден святой княгини Ольги 2 степени|2000}}
{{!}}}|Подпись=}}
'''Касаткина Людмила Ивановна''' ([[15 май]] [[1925 йыл|1925]], Новое Село ауылы — [[22 февраль]], [[2012 йыл]], [[Мәскәү|Мәскәү ҡалаһы]]) — СССР һәм Рәсәй театр һәм кино актрисаһы. СССР-ҙың халыҡ артисы (1975). Ағалы-энеле Васильевтар исемендәге РСФСР Дәүләт премияһы (1976) һәм [[Ленин комсомолы премияһы]] (1968).

== Биографияһы ==
Людмила Касаткина Смоленск губернаһының Вяземский өйәҙе Новое Село ауылында (хәҙер Рәсәйҙең [[Смоленск өлкәһе|Смоленск өлкәһе Вяземский районы]]) урта хәлле ҙур крәҫтиән ғаиләһендә тыуа&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Китап|автор=Касаткина Л. И., [[Колосов, Сергей Николаевич|Колосов С. Н.]]|заглавие=Судьба на двоих. Воспоминания в диалогах|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Молодая гвардия|год=2005|страницы=11—16, 26—29|страниц=368|isbn=5-235-02788-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated12&quot;&gt;[http://nasledie.smolensk.ru/pkns/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=2512&amp;Itemid=61 Культурное наследие земли Смоленской | Смоленск и Смоленская область | Красная книга Смоленщины — Касаткина Людмила Ивановна]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. 1928 йылғы [[кулактарҙы эҙәрлекләү]]  осоронда уларҙың бөтә мал-тыуарын тартып алалар. Шул уҡ төндә бөтөн ғаилә һөргөндән ҡасып, өләсәһе Мария Филатьевна һәм ҡартатаһы Спиридон Калиновичтан тыш, йортон ташлап, Мәскәүгә күсеп китә.

Касаткиндар элекке кенәз Оболенскийҙарҙың Борисоглебский тыҡрығында урынлашҡан ҙур йортоноң подвалындағы бер бүлмәлә  йәшәй. Людмила кейәүгә сыҡҡансы ошонда йәшәй. Оҙаҡламай уның ҡустыһы тыуа&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;.

Бишенсе класта уҡыған сағында мәктәпкә балетмейстер Игорь Лентовский  Мәскәү консерваторияһы эргәһендәге Үҙәк музыка мәктәбенә (Шацкий студияһына) уҡыусы ҡыҙҙар һайлап алырға килә . Шулай Касаткина мәктәптең хореография бүлегенә уҡырға инә&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;. 14 йәше тулғанда аяғы һынып һаулығы насарайыу сәбәпле балет менән шөғөлләнеүен туҡтатырға мәжбүр була.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]]н тыуған ауылында каникулда булғанда ҡаршылай. Тиҙҙән Вязьма янына немец десанты төшөү тураһында яңылыҡ билдәле була. Әсәһе килгәнен дә көтмәй, ул йәйәүләп Можайскиға китә; бер аҙнанан әсәһе менән вокзалда осраша һәм артабан Мәскәүгә ҡайта. 1946 йылға тиклем ғаиләлә атаһы булмай, ул заводы менән бергә Себерҙә эвакуацияла була&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;.

Ул саҡта пионерҙар һарайының һүҙ художество студияһында Анна Бовшек һәм Анна Шнейдер ҡулы аҫтында шөғөлләнә. 1943 йылда Шнейдер кәңәше буйынсаА. В.  Луначарский исемендәге ГИТИС-ҡа Ииосиф Раевский һәм Григорий Конский класына уҡырға инә. 1947 йылда институтты тамамлай, Совет армияһы Үҙәк театры труппаһына ҡабул ителә һәм унда бөтә тормошо дауамында эшләй&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Китап|автор=|заглавие=[[Кино: Энциклопедический словарь]]|ответственный=гл. ред. [[Юткевич, Сергей Иосифович|С. И. Юткевич]]|издание=|место=М.|издательство=Советская энциклопедия|год=1987|страницы=174|страниц=832|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

Касаткина был театр сәхнәһендә алтмыштан ашыу роль уйнай, улар араһында иң билдәлеләре Теннеси Уильямстың «Орфей спускается в ад» Мэри Орр һәм Реджинальд Дэнемдың «Шарады Бродвея» Людмила Разумовскийҙың «Ваша сестра и пленница» һәм башҡалар.

1954 йылда кинола уйнай,  «Укротительница тигров» комедияһында төп ролдә уйнай.  ''Лена Воронцованың сағыу образы'' тамашасыларҙың һәм тәнҡитселәрҙең иҫендә ныҡ ҡалған образ булып тора. 1955 йыл прокат йомғаҡтары буйынса был картина икенсе урынды биләй, ул фильмды 36,7 миллион тамашасы ҡарай.

Иренең — режиссёр Сергей Колосовтың фильмдарында үҙенең иң яҡшы ролдәрен уйнай. 1964 йылда Овидий Горчаков һәм Януш Пшимановскийҙың «Вызываем огонь на себя» исемле повесы буйынса эшләнгән шул уҡ исемдәге күп сериялы фильмда бик уңышлы уйнай&lt;ref name=&quot;:12&quot;/&gt;. Уның ысын героиняһына, вафат булған партизанка Анна Морозоваға, картина күрһәтелгәндән һуң [[Советтар Союзы Геройы]]&lt;ref name=&quot;so12&quot;&gt;''Владимир Трофимов''. [http://magazines.russ.ru/sib/2007/5/tr9.html «Забыть не имеем права» (опубликовано в журнале «Сибирские огни», 2007 год, № 5).] Некоммерческий литературный интернет-проект «Журнальный зал» // magazines.russ.ru {{v|20|3|2012}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;so12&quot;/&gt; исеме бирелә.

1979 йылда ГИТИС-тың актёрҙар факультетында ире менән бергә ижад оҫтаханаһы ойоштора, бында профессор (1979 йыл) була. Был оҫтахана ун ике йыл эшләй һәм тиҫтәләрсә актёрҙарға профессиональ сәхнәгә сығырға мөмкинлек  бирә. Һуңғы йылдарҙа РАТИ— ГИТИС-та уҡыта.

Актрисаның ижадына арнап «Сегодня и каждый день» (1971) һәм «Людмила Касаткина. Укротительница» (2018) документаль фильмдары төшөрөлгән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.1tv.ru/doc/pro-zhizn-zamechatelnyh-lyudey/lyudmila-kasatkina-ukrotitelnica-dokumentalnyy-film|title=Людмила Касаткина. Укротительница|author=|date=2018|publisher=}}&lt;/ref&gt;.

=== Үлеме ===
Людмила Касаткина оҙаҡ ауырығандан һуң 2012 йылдың 22 февралендә, ире Сергей Колосовтың үлеменә ун бер көн тигәндә, вафат була&lt;ref&gt;[http://www.mr7.ru/news/culture/story_50260.html MR7 о смерти Касаткиной]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=723710&amp;cid=460 Людмила Касаткина умерла на 87-м году жизни], 22 февраля 2012, ''vesti.ru''&lt;/ref&gt;. 28 февралдә Рәсәй Армияһы Үҙәк театрында уның менән хушлашыу үтә. Актриса Новодевичье зыяратында ире  эргәһендә  хәрби хөрмәт менән ерләнгән&lt;ref&gt;[http://www.km.ru/kino/2012/02/24/aktery-i-aktrisy-rossiiskogo-kino/lyudmilu-kasatkinu-pokhoronyat-na-novodevichem-kla Людмилу Касаткину похоронят на Новодевичьем кладбище рядом с мужем.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2012/02/28/kasatkina/ 28.02.2012 Людмилу Касаткину похоронили на Новодевичьем кладбище с воинскими почестями.]&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==

* Атаһы — Касаткин Иван Алексеевич ([[1902 йыл|1902]]—[[1981 йыл|1981]]).
* Әсәһе — Варвара Николаевна Касаткина ([[1903 йыл|1903]]—[[1983 йыл|1983]]).
* Ире — Колосов Сергей Николаевич ([[1921 йыл|1921]]—[[2012 йыл|2012]]), кинорежиссёр, СССР-ҙың халыҡ артисы&lt;ref name=&quot;bre142&quot;&gt;Большая Российская энциклопедия: В 30 т. / Председатель науч.-ред. совета Ю. С. Осипов. Отв. ред С. Л. Кравец. Т. 14. Киреев — Конго. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2009. — 751 с.: ил.: карт.&lt;/ref&gt;.
** Улы — Колосов Алексей Сергеевич (тыуған [[1958 йыл|1958]]), джаз музыканты.
*** Ейәнсәрҙәре: Людмила (тыуған [[1984 йыл|1984]]) һәм Анна (тыуған [[2001 йыл|2001]]).

== Ижады ==

=== Театрҙағы ролдәре ===

* ''массовка'' — '''«Сталинградцы»''' Ю. П. Чепурина (1947, ввод в спектакль); постановка А.&amp;amp;nbsp;Д.&amp;amp;nbsp;Попова
* ''Оксана'' — '''«Первый гром»''' М. И. Алигер (1947)
* ''Флорелла'' — '''«Учитель танцев»''' Л. де Веги (1947)
* ''Марья Антоновна'' — '''«Ревизор»''' [[Гоголь Николай Васильевич|Н. В. Гоголя]] (1951)
* ''Маринэ'' — '''«Стрекоза»''' М. Г. Бараташвили (1952)
* '''«Мечты Канолы»''' (1954)
* ''Люся'' — '''«До новых встреч»''' А. К. Гладкова (1955)
* ''Катарина'' — '''«Укрощение строптивой»''' У. [[Уильям Шекспир|Шекспира]] (1956)
* ''Марфинька'' — '''«Обрыв»''' по И. А. Гончарову (1957)
* ''Нила Снижко'' — '''«Барабанщица»''' А. Д. Салынского (1959)
* '''«Увидеть вовремя»''' Л. Г. Зорина (1960)
* ''Анечка'' — '''«Океан»''' А. П. Штейна (1961)
* ''Люба'' — '''«Объяснение в ненависти»''' И. В. Штока (1964)
* ''Судовая кухарка Мань'' — '''«Дикий капитан»''' Ю. Смуула (1965)
* ''Надежда'' — '''«Надежда Милованова»''' В. Ф. Пановой (1967)
* ''Савина'' — '''«Элегия»''' П. И. Павловского (1968)
* ''Елена Андреевна'' — '''«Дядя Ваня»''' [[Чехов Антон Павлович|А. П. Чехова]] (1969)
* ''Киса'' — '''«Раскинулось море широко...»''' Вс. В. Вишневского, А. А. Крона и Вс. Б. Азарова (1970)
* ''Судья'' — '''«Ковалёва из провинции»''' И. М. Дворецкого (1974)
* '''«Васса Железнова»''' [[Максим Горький|М. Горького]] (1976)
* ''Лейди Торренс'' — '''«Орфей спускается в ад»''' Т. Уильямса (1978)
* ''Марго Чанинг'' — '''«Шарады Бродвея»''' («Всё об Еве») М. Орр и Р. Дэнема (1990)
* ''Кручинина'' — '''«Без вины виноватые»''' А. Н. Островского (1995)
* ''Елизавета Тюдор'' — '''«Ваша сестра и пленница»''' Л. Н. Разумовской (1995)
* ''Миссис Этель Сэвидж'' — '''«Странная миссис Сэвидж»''' Дж. Патрика (2001)
* ''Мод'' — '''«Школа любви»''' по мотивам романа «Гарольд и Мод» К. Хиггинса (2006)
* ''Регулировщица'' — '''«Южный узел»''' А. А. Первенцева
* ''Зоя'' — '''«Последние рубежи»''' Ю. П. Чепурина
* ''Роберта Олден'' — '''«Закон Ликурга»''' Н. Г. Базилевского по мотивам романа Т. Драйзера «Американская трагедия»
* ''Валя'' — '''«Метелица»''' В. Ф. Пановой
* ''Галя Друнина'' — '''«Лётчики»''' Л. Д. Аграновича и С. Д. Листова
* ''Клава'' — '''«Любка-Любовь»''' З. Дановской (1959)
* ''Поля'' — '''«Совесть»''' Ю. П. Чепурина
* ''Галя'' — '''«Весенний поток»''' Ю. П. Чепурина
* ''Эрна Бринкель'' — '''«Игра без правил»''' Л. Р. Шейнина
* ''Женька Шульженко'' — '''«Фабричная девчонка»''' А. М. Володина
* ''Комиссар'' — '''«Оптимистическая трагедия»''' Вс. Вишневского
* ''Татьяна'' — '''«Транзит»''' Л. Г. Зорина
* ''Мамаша Кураж'' — '''«Мамаша Кураж»''' [[Бертольт Брехт|Б.]] [[Бертольт Брехт|Брехта]]

==== Вышневоловецк драма театры ====

* ''Кручинина'' — '''«Без вины виноватые»''' , А. Н. Островский (1997)

=== Фильмографияһы ===
{{Колонки|2}}
# 1954 — Укротительница тигров — ''Лена Воронцова
# 1956 — Медовый месяц (фильм, 1956) — ''Люда Одинцова-Рыбальченко
# 1958 — По ту сторону (фильм, 1958) — ''Варя
# 1959 — Три рассказа Чехова — ''Жена
# 1960 — [[Месть (фильм, 1960) — ''Полина Григорьевна
# 1960 — Хлеб и розы (фильм, 1960) — ''Лиза Никитина, коммунарка
# 1961 — Укрощение строптивой (фильм, 1961) — ''Катарина
# 1963 — Фитиль (киножурнал)(сюжет №7 «Жертва») — ''Она
# 1964 — Вызываем огонь на себя (фильм) — ''[[Морозова, Анна Афанасьевна|Анна Морозова]], совет разведчигы
# 1966 — Душечка (фильм) — ''Ольга Семёновна Племянникова
# 1967 — Операция «Трест» (фильм) — ''[[Захарченко-Шульц, Мария Владиславовна|Мария Владиславовна Захарченко]], террорист''
# 1970 — Соло (фильм) — ''Изюмина
# 1972 — Гроссмейстер (фильм) — ''мать Сергея Хлебникова
# 1972 — Свеаборг (фильм) — ''Вера Константиновна Емельянова
# 1973 — [[Большая перемена]] — ''Екатерина Семёновна, мёктёп директоры
# 1974 — [[Помни имя своё]] — ''Зинаида Воробьёва
# 1975 — [[Под крышами Монмартра]] — ''мадам Марселина Арно
# 1977 — [[Диалог (фильм, 1977) — ''Широкова
# 1982— Мать Мария (фильм) — ''[[Мария (Скобцова)|Елизавета Юрьевна Кузьмина-Караваева]]
# 1982 — Принцесса цирка (фильм) — ''мадам Каролина
# 1985 — Дороги Анны Фирлинг— ''Анна Фирлинг- «мамаша Кураж»
# 1988 — Радости земные— ''Наталья Лемехова
# 1992 — Маклер (фильм) — ''Маклер
# 1993 —Раскол (телесериал, 1993) — ''Александра Калмыкова
# 1998 — Судья в ловушке — ''миссис Скуизем
# 2001 — Яды, или Всемирная история отравлений — ''Евгения Ивановна Холодкова
# 2003— Ищу невесту без приданого — ''Вера Петровна
# 2006— Потерянные в раю — ''Мария Бове
{{Конец кол}}

=== Телеспектаклдәре ===

# 1967 — Северо-западнее Берлина — ''Таня Куликова''
# 1977 — Элегия — ''Мария Гавриловна Савина''
# |1986 — Орфей спускается в ад — ''леди Торренс''
# 1990 — Шарады Бродвея — ''Марго Чаннинг''

=== Йәнһүрәттәрҙәге тауышы ===

# 1956 — Двенадцать месяцев — ''Падчерица''
# 1967 — Маугли. Ракша — ''пантера Багира''
# 1968 — Маугли. Похищение — ''пантера Багира''
# 1969 — Маугли. Последняя охота Акелы — ''пантера Багира''
# 1970 — Маугли. Битва — ''пантера Багира''
# 1971 — Маугли. Возвращение к людям — ''пантера Багира''
# 1978 — Последняя невеста Змея Горыныча — ''служанка Змея Горыныча''

=== Фильмдарҙа ҡатнашыуы. ===

# 1996 — Людмила Фетисова (из цикла телепрограмм канала [[Беренсе канал|ОРТ]] «Чтобы помнили») (документальный)
# 1996 — Леонид Быков (из цикла телепрограмм канала [[Беренсе канал|ОРТ]] «Чтобы помнили») (документальный)
# 1999 — Андрей Попов (из цикла телепрограмм канала [[Беренсе канал|ОРТ]] «Чтобы помнили») (документальный)
# 2001 — Сергей Филиппов (из цикла телепрограмм канала [[Беренсе канал|ОРТ]] «Чтобы помнили») (документальный)
#2005 — Герой советского народа. Павел Кадочников (документальный)
# 2006 — Любовь Добржанская (из цикла передач телеканала ДТВ «Как уходили кумиры») (документальный)
# 2006 — Роман с сериалом (документальный)
# 2007 — Всенародная актриса Нина Сазонова (документальный)
# 2011 — Режиссёр Александр Дунаев. Над предлагаемыми обстоятельствами советского театра (документальный)

=== Архивтағы кадрҙары ===

* 2012 — Надежда Кошеверова. Сказочная жизнь (из документального цикла «Острова»)

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
[[Файл:Dmitry Medvedev with Ludmila Kasatkina.jpg|мини|250x250пкс|Людмила Касаткина һәм Дмитрий Медведев.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Кремль, 2010 йылдың 9 сентябрендә]]

* Почётное звание «[[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы|Заслуженный артист РСФСР]]&lt;nowiki/&gt;» ([[1956 йыл|1956 год]])
* Почётное звание «Народный артист РСФСР» ([[16 декабрь|16 декабря]] [[1964 йыл|1964 года]]) — ''за заслуги в области советского театрального искусства''
* Почётное звание «Народный артист СССР» ([[7 март]]а [[1975 йыл|1975 года]]) — ''за большие заслуги в развитии советского театрального искусства''
* Почётное звание «Заслуженный деятель культуры Польши» ([[1976 йыл|1976 год]])
* Государственная премия РСФСР имени братьев Васильевых ([[23 декабрь|23 декабря]] [[1976 йыл|1976 года]]) — ''за художественный фильм «Помни имя свое» производства киностудии «Мосфильм» и творческого объединения «Иллюзион» (Польша)''
* [[Ленин комсомолы премияһы|Премия Ленинского комсомола]] (1968) — за исполнение роли ''Ани Морозовой'' в телесериале «Вызываем огонь на себя»
* Орден «За заслуги перед Отечеством» IV степени (2000) — ''за большие заслуги в развитии театрального искусства''
* Орден «За заслуги перед Отечеством» III степени (2005) — ''за выдающиеся заслуги в развитии театрального искусства и многолетнюю творческую деятельность''
* Орден «За заслуги перед Отечеством» II степени (2010) — ''за выдающиеся заслуги в развитии театрального искусства и многолетнюю творческую деятельность''
* [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Орден Дружбы]] (1995) — ''за заслуги перед государством, успехи, достигнутые в труде, большой вклад в укрепление дружбы и сотрудничества между народами''
* [[«Почёт Билдәһе» ордены|Орден «Знак Почёта»]] ([[27 октябрь|27 октября]] [[1967 йыл|1967 год]]) — ''за заслуги в развитии советского искусства, активное участие в  коммунистическом   воспитании трудящихся и многолетнюю плодотворную работу в учреждениях культуры''
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Орден Трудового Красного Знамени]] ([[17 март]]а [[1980 йыл|1980 года]]) — ''за заслуги в развитии советского театрального искусства''
* [[Ленин ордены|Орден Ленина]] ([[14 май|14 мая]] [[1985 йыл|1985 года]]) — ''за большие заслуги в развитии советского театрального искусства''
* Медаль «Братство по оружию» (ПНР, 1965)
* Почётная грамота Правительства Москвы ([[2007 йыл|2007]]) — ''за многолетнюю плодотворную творческую и общественную деятельность''
* Премия «Звезда Театрала» в номинации «Легенда сцены» (2010)
* Медаль имени А. Д. Попова (1981) — ''за театральные работы''
* Орден Святой равноапостольной княгини Ольги II степени (РПЦ, 2000)
* Орден «За служение Отечеству» (святых великого князя Дмитрия Донского и преподобного Сергия, игумена Радонежского) III степени (Национальный Благотворительный Фонд «Вечная Слава Героям»)
* МТФ в Монте-Карло (1962, Приз «Золотая нимфа» за лучшую женскую роль, фильм «Укрощение строптивой»)
* МКФ в [[Гданьск]]е (1974, Приз за исполнение роли ''Зинаиды Воробьевой'' в фильме «Помни имя своё»)
* Первый фестиваль польских фильмов (1974, Приз за лучшее исполнение женской роли в фильме «Помни имя своё»)
* Лучшая актриса по опросу журнала «Советский экран» (1975)
* Академик Российской академии кинематографических искусств «Ника»
* Почётный гражданин Вязьмы (1988)

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==

* {{Китап|автор=Чеботаревская Т. А.|заглавие=Людмила Касаткина: Театр, кино, телевидение|ответственный=|ссылка=|место=М.|издательство=Искусство|год=1972|страниц=120, [32]|серия=[[Мастера советского кино]]|тираж=}}
* ''Вишневская И. Л.'' «Дар оптимизма» [: Людмила Касаткина] // Мой любимый актёр: Писатели, режиссёры, публицисты об актёрах кино [: сб.] / Сост.: &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwApo&quot;&gt;Л.&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;И.&lt;nowiki&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;Касьянова&lt;nowiki&gt;&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt;. — М.: Искусство, [[1988 йыл|1988]]. — С. 233—245.
* ''Касаткина Л., Колосов С.'' «Судьба на двоих. Воспоминания в диалогах» — М.:Молодая гвардия,2005. — С.368.

== Һылтанмалар ==

[[Категория:«Ника» Рәсәй Кинематография сәнғәте академияһы академиктары]]
[[Категория:ГИТИС-ты тамамлаусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Ленин комсомолы премияһы лауреаттары]]
[[Категория:РСФСР-ҙың бер туған Васильевтар исемендәге дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Польшаның атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған артистары]]
[[Категория:РСФСР-ҙың халыҡ артистары]]
[[Категория:СССР-ҙың халыҡ артистары]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]]
[[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса педагогтар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:XXI быуат актрисалары]]
[[Категория:XX быуат актрисалары]]
[[Категория:Рәсәй актрисалары]]
[[Категория:СССР актрисалары]]
[[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:2012 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:22 февралдә вафат булғандар]]
[[Категория:1925 йылда тыуғандар]]
[[Категория:15 майҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>15ux7khtugfspg31mam0ih5gdosz1pv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306560</id>
      <parentid>1306559</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T21:01:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MasterRus21thCentury</username>
        <id>28533</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Ludmila Kasatkina 9 sept 2010 (cropped).jpg]] → [[File:Ludmila Kasatkina in 2010.jpg]]</comment>
      <origin>1306560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32005" sha1="ha242yqh8x0hya23ohjscarprapoij2" xml:space="preserve">{{Театральный деятель
|Имя=Людмила Касаткина
|Изображение=Ludmila Kasatkina in 2010.jpg
|Ширина=250px|Имя при рождении=|Место рождения=[[Новое Село (Вяземский район)|Новое село]],  {{МестоРождения|Вязем өйәҙе|Везям өйәҙендә}}, [[Смоленская губерния]], [[РСФСР]], [[СССР]]|Профессия={{актёр|СССР|Рәсәй|XX быуат|XXI быуат}}, {{театральный педагог|СССР|Рәсәй|XX быуат}}|Годы активности={{Год в театре|1947}}—{{Год в театре|2012}}|Псевдонимы=|Амплуа=|Театр=[[Театр Российской армии|ЦАТРА]]|Роли=|Спектакли=|Награды={{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден За заслуги перед Отечеством 2 степени|2010}}{{!}}{{!}}{{Орден За заслуги перед Отечеством 3 степени|2005}}{{!}}{{!}}{{Орден За заслуги перед Отечеством 4 степени|2000}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден Дружбы|1995}}{{!}}{{!}}{{Орден Ленина|1985}}{{!}}{{!}}{{Орден Трудового Красного Знамени|1980}}{{!}}{{!}}{{Орден Знак Почёта|1967}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Медаль Братство по оружию|1965}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Народный артист СССР|1975}}{{!}}{{!}}{{Народный артист РСФСР|1964}}{{!}}{{!}}{{Заслуженный артист РСФСР|1956}}{{!}}{{!}}{{Заслуженный деятель культуры Польши|1976}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Государственная премия РСФСР имени братьев Васильевых|1976}}{{!}}{{!}}{{Премия Ленинского комсомола|1968}}{{!}}{{!}}{{Орден святой княгини Ольги 2 степени|2000}}
{{!}}}|Подпись=}}
'''Касаткина Людмила Ивановна''' ([[15 май]] [[1925 йыл|1925]], Новое Село ауылы — [[22 февраль]], [[2012 йыл]], [[Мәскәү|Мәскәү ҡалаһы]]) — СССР һәм Рәсәй театр һәм кино актрисаһы. СССР-ҙың халыҡ артисы (1975). Ағалы-энеле Васильевтар исемендәге РСФСР Дәүләт премияһы (1976) һәм [[Ленин комсомолы премияһы]] (1968).

== Биографияһы ==
Людмила Касаткина Смоленск губернаһының Вяземский өйәҙе Новое Село ауылында (хәҙер Рәсәйҙең [[Смоленск өлкәһе|Смоленск өлкәһе Вяземский районы]]) урта хәлле ҙур крәҫтиән ғаиләһендә тыуа&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Китап|автор=Касаткина Л. И., [[Колосов, Сергей Николаевич|Колосов С. Н.]]|заглавие=Судьба на двоих. Воспоминания в диалогах|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Молодая гвардия|год=2005|страницы=11—16, 26—29|страниц=368|isbn=5-235-02788-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated12&quot;&gt;[http://nasledie.smolensk.ru/pkns/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=2512&amp;Itemid=61 Культурное наследие земли Смоленской | Смоленск и Смоленская область | Красная книга Смоленщины — Касаткина Людмила Ивановна]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. 1928 йылғы [[кулактарҙы эҙәрлекләү]]  осоронда уларҙың бөтә мал-тыуарын тартып алалар. Шул уҡ төндә бөтөн ғаилә һөргөндән ҡасып, өләсәһе Мария Филатьевна һәм ҡартатаһы Спиридон Калиновичтан тыш, йортон ташлап, Мәскәүгә күсеп китә.

Касаткиндар элекке кенәз Оболенскийҙарҙың Борисоглебский тыҡрығында урынлашҡан ҙур йортоноң подвалындағы бер бүлмәлә  йәшәй. Людмила кейәүгә сыҡҡансы ошонда йәшәй. Оҙаҡламай уның ҡустыһы тыуа&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;.

Бишенсе класта уҡыған сағында мәктәпкә балетмейстер Игорь Лентовский  Мәскәү консерваторияһы эргәһендәге Үҙәк музыка мәктәбенә (Шацкий студияһына) уҡыусы ҡыҙҙар һайлап алырға килә . Шулай Касаткина мәктәптең хореография бүлегенә уҡырға инә&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;. 14 йәше тулғанда аяғы һынып һаулығы насарайыу сәбәпле балет менән шөғөлләнеүен туҡтатырға мәжбүр була.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]]н тыуған ауылында каникулда булғанда ҡаршылай. Тиҙҙән Вязьма янына немец десанты төшөү тураһында яңылыҡ билдәле була. Әсәһе килгәнен дә көтмәй, ул йәйәүләп Можайскиға китә; бер аҙнанан әсәһе менән вокзалда осраша һәм артабан Мәскәүгә ҡайта. 1946 йылға тиклем ғаиләлә атаһы булмай, ул заводы менән бергә Себерҙә эвакуацияла була&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;.

Ул саҡта пионерҙар һарайының һүҙ художество студияһында Анна Бовшек һәм Анна Шнейдер ҡулы аҫтында шөғөлләнә. 1943 йылда Шнейдер кәңәше буйынсаА. В.  Луначарский исемендәге ГИТИС-ҡа Ииосиф Раевский һәм Григорий Конский класына уҡырға инә. 1947 йылда институтты тамамлай, Совет армияһы Үҙәк театры труппаһына ҡабул ителә һәм унда бөтә тормошо дауамында эшләй&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Китап|автор=|заглавие=[[Кино: Энциклопедический словарь]]|ответственный=гл. ред. [[Юткевич, Сергей Иосифович|С. И. Юткевич]]|издание=|место=М.|издательство=Советская энциклопедия|год=1987|страницы=174|страниц=832|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

Касаткина был театр сәхнәһендә алтмыштан ашыу роль уйнай, улар араһында иң билдәлеләре Теннеси Уильямстың «Орфей спускается в ад» Мэри Орр һәм Реджинальд Дэнемдың «Шарады Бродвея» Людмила Разумовскийҙың «Ваша сестра и пленница» һәм башҡалар.

1954 йылда кинола уйнай,  «Укротительница тигров» комедияһында төп ролдә уйнай.  ''Лена Воронцованың сағыу образы'' тамашасыларҙың һәм тәнҡитселәрҙең иҫендә ныҡ ҡалған образ булып тора. 1955 йыл прокат йомғаҡтары буйынса был картина икенсе урынды биләй, ул фильмды 36,7 миллион тамашасы ҡарай.

Иренең — режиссёр Сергей Колосовтың фильмдарында үҙенең иң яҡшы ролдәрен уйнай. 1964 йылда Овидий Горчаков һәм Януш Пшимановскийҙың «Вызываем огонь на себя» исемле повесы буйынса эшләнгән шул уҡ исемдәге күп сериялы фильмда бик уңышлы уйнай&lt;ref name=&quot;:12&quot;/&gt;. Уның ысын героиняһына, вафат булған партизанка Анна Морозоваға, картина күрһәтелгәндән һуң [[Советтар Союзы Геройы]]&lt;ref name=&quot;so12&quot;&gt;''Владимир Трофимов''. [http://magazines.russ.ru/sib/2007/5/tr9.html «Забыть не имеем права» (опубликовано в журнале «Сибирские огни», 2007 год, № 5).] Некоммерческий литературный интернет-проект «Журнальный зал» // magazines.russ.ru {{v|20|3|2012}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;so12&quot;/&gt; исеме бирелә.

1979 йылда ГИТИС-тың актёрҙар факультетында ире менән бергә ижад оҫтаханаһы ойоштора, бында профессор (1979 йыл) була. Был оҫтахана ун ике йыл эшләй һәм тиҫтәләрсә актёрҙарға профессиональ сәхнәгә сығырға мөмкинлек  бирә. Һуңғы йылдарҙа РАТИ— ГИТИС-та уҡыта.

Актрисаның ижадына арнап «Сегодня и каждый день» (1971) һәм «Людмила Касаткина. Укротительница» (2018) документаль фильмдары төшөрөлгән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.1tv.ru/doc/pro-zhizn-zamechatelnyh-lyudey/lyudmila-kasatkina-ukrotitelnica-dokumentalnyy-film|title=Людмила Касаткина. Укротительница|author=|date=2018|publisher=}}&lt;/ref&gt;.

=== Үлеме ===
Людмила Касаткина оҙаҡ ауырығандан һуң 2012 йылдың 22 февралендә, ире Сергей Колосовтың үлеменә ун бер көн тигәндә, вафат була&lt;ref&gt;[http://www.mr7.ru/news/culture/story_50260.html MR7 о смерти Касаткиной]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=723710&amp;cid=460 Людмила Касаткина умерла на 87-м году жизни], 22 февраля 2012, ''vesti.ru''&lt;/ref&gt;. 28 февралдә Рәсәй Армияһы Үҙәк театрында уның менән хушлашыу үтә. Актриса Новодевичье зыяратында ире  эргәһендә  хәрби хөрмәт менән ерләнгән&lt;ref&gt;[http://www.km.ru/kino/2012/02/24/aktery-i-aktrisy-rossiiskogo-kino/lyudmilu-kasatkinu-pokhoronyat-na-novodevichem-kla Людмилу Касаткину похоронят на Новодевичьем кладбище рядом с мужем.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2012/02/28/kasatkina/ 28.02.2012 Людмилу Касаткину похоронили на Новодевичьем кладбище с воинскими почестями.]&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==

* Атаһы — Касаткин Иван Алексеевич ([[1902 йыл|1902]]—[[1981 йыл|1981]]).
* Әсәһе — Варвара Николаевна Касаткина ([[1903 йыл|1903]]—[[1983 йыл|1983]]).
* Ире — Колосов Сергей Николаевич ([[1921 йыл|1921]]—[[2012 йыл|2012]]), кинорежиссёр, СССР-ҙың халыҡ артисы&lt;ref name=&quot;bre142&quot;&gt;Большая Российская энциклопедия: В 30 т. / Председатель науч.-ред. совета Ю. С. Осипов. Отв. ред С. Л. Кравец. Т. 14. Киреев — Конго. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2009. — 751 с.: ил.: карт.&lt;/ref&gt;.
** Улы — Колосов Алексей Сергеевич (тыуған [[1958 йыл|1958]]), джаз музыканты.
*** Ейәнсәрҙәре: Людмила (тыуған [[1984 йыл|1984]]) һәм Анна (тыуған [[2001 йыл|2001]]).

== Ижады ==

=== Театрҙағы ролдәре ===

* ''массовка'' — '''«Сталинградцы»''' Ю. П. Чепурина (1947, ввод в спектакль); постановка А.&amp;amp;nbsp;Д.&amp;amp;nbsp;Попова
* ''Оксана'' — '''«Первый гром»''' М. И. Алигер (1947)
* ''Флорелла'' — '''«Учитель танцев»''' Л. де Веги (1947)
* ''Марья Антоновна'' — '''«Ревизор»''' [[Гоголь Николай Васильевич|Н. В. Гоголя]] (1951)
* ''Маринэ'' — '''«Стрекоза»''' М. Г. Бараташвили (1952)
* '''«Мечты Канолы»''' (1954)
* ''Люся'' — '''«До новых встреч»''' А. К. Гладкова (1955)
* ''Катарина'' — '''«Укрощение строптивой»''' У. [[Уильям Шекспир|Шекспира]] (1956)
* ''Марфинька'' — '''«Обрыв»''' по И. А. Гончарову (1957)
* ''Нила Снижко'' — '''«Барабанщица»''' А. Д. Салынского (1959)
* '''«Увидеть вовремя»''' Л. Г. Зорина (1960)
* ''Анечка'' — '''«Океан»''' А. П. Штейна (1961)
* ''Люба'' — '''«Объяснение в ненависти»''' И. В. Штока (1964)
* ''Судовая кухарка Мань'' — '''«Дикий капитан»''' Ю. Смуула (1965)
* ''Надежда'' — '''«Надежда Милованова»''' В. Ф. Пановой (1967)
* ''Савина'' — '''«Элегия»''' П. И. Павловского (1968)
* ''Елена Андреевна'' — '''«Дядя Ваня»''' [[Чехов Антон Павлович|А. П. Чехова]] (1969)
* ''Киса'' — '''«Раскинулось море широко...»''' Вс. В. Вишневского, А. А. Крона и Вс. Б. Азарова (1970)
* ''Судья'' — '''«Ковалёва из провинции»''' И. М. Дворецкого (1974)
* '''«Васса Железнова»''' [[Максим Горький|М. Горького]] (1976)
* ''Лейди Торренс'' — '''«Орфей спускается в ад»''' Т. Уильямса (1978)
* ''Марго Чанинг'' — '''«Шарады Бродвея»''' («Всё об Еве») М. Орр и Р. Дэнема (1990)
* ''Кручинина'' — '''«Без вины виноватые»''' А. Н. Островского (1995)
* ''Елизавета Тюдор'' — '''«Ваша сестра и пленница»''' Л. Н. Разумовской (1995)
* ''Миссис Этель Сэвидж'' — '''«Странная миссис Сэвидж»''' Дж. Патрика (2001)
* ''Мод'' — '''«Школа любви»''' по мотивам романа «Гарольд и Мод» К. Хиггинса (2006)
* ''Регулировщица'' — '''«Южный узел»''' А. А. Первенцева
* ''Зоя'' — '''«Последние рубежи»''' Ю. П. Чепурина
* ''Роберта Олден'' — '''«Закон Ликурга»''' Н. Г. Базилевского по мотивам романа Т. Драйзера «Американская трагедия»
* ''Валя'' — '''«Метелица»''' В. Ф. Пановой
* ''Галя Друнина'' — '''«Лётчики»''' Л. Д. Аграновича и С. Д. Листова
* ''Клава'' — '''«Любка-Любовь»''' З. Дановской (1959)
* ''Поля'' — '''«Совесть»''' Ю. П. Чепурина
* ''Галя'' — '''«Весенний поток»''' Ю. П. Чепурина
* ''Эрна Бринкель'' — '''«Игра без правил»''' Л. Р. Шейнина
* ''Женька Шульженко'' — '''«Фабричная девчонка»''' А. М. Володина
* ''Комиссар'' — '''«Оптимистическая трагедия»''' Вс. Вишневского
* ''Татьяна'' — '''«Транзит»''' Л. Г. Зорина
* ''Мамаша Кураж'' — '''«Мамаша Кураж»''' [[Бертольт Брехт|Б.]] [[Бертольт Брехт|Брехта]]

==== Вышневоловецк драма театры ====

* ''Кручинина'' — '''«Без вины виноватые»''' , А. Н. Островский (1997)

=== Фильмографияһы ===
{{Колонки|2}}
# 1954 — Укротительница тигров — ''Лена Воронцова
# 1956 — Медовый месяц (фильм, 1956) — ''Люда Одинцова-Рыбальченко
# 1958 — По ту сторону (фильм, 1958) — ''Варя
# 1959 — Три рассказа Чехова — ''Жена
# 1960 — [[Месть (фильм, 1960) — ''Полина Григорьевна
# 1960 — Хлеб и розы (фильм, 1960) — ''Лиза Никитина, коммунарка
# 1961 — Укрощение строптивой (фильм, 1961) — ''Катарина
# 1963 — Фитиль (киножурнал)(сюжет №7 «Жертва») — ''Она
# 1964 — Вызываем огонь на себя (фильм) — ''[[Морозова, Анна Афанасьевна|Анна Морозова]], совет разведчигы
# 1966 — Душечка (фильм) — ''Ольга Семёновна Племянникова
# 1967 — Операция «Трест» (фильм) — ''[[Захарченко-Шульц, Мария Владиславовна|Мария Владиславовна Захарченко]], террорист''
# 1970 — Соло (фильм) — ''Изюмина
# 1972 — Гроссмейстер (фильм) — ''мать Сергея Хлебникова
# 1972 — Свеаборг (фильм) — ''Вера Константиновна Емельянова
# 1973 — [[Большая перемена]] — ''Екатерина Семёновна, мёктёп директоры
# 1974 — [[Помни имя своё]] — ''Зинаида Воробьёва
# 1975 — [[Под крышами Монмартра]] — ''мадам Марселина Арно
# 1977 — [[Диалог (фильм, 1977) — ''Широкова
# 1982— Мать Мария (фильм) — ''[[Мария (Скобцова)|Елизавета Юрьевна Кузьмина-Караваева]]
# 1982 — Принцесса цирка (фильм) — ''мадам Каролина
# 1985 — Дороги Анны Фирлинг— ''Анна Фирлинг- «мамаша Кураж»
# 1988 — Радости земные— ''Наталья Лемехова
# 1992 — Маклер (фильм) — ''Маклер
# 1993 —Раскол (телесериал, 1993) — ''Александра Калмыкова
# 1998 — Судья в ловушке — ''миссис Скуизем
# 2001 — Яды, или Всемирная история отравлений — ''Евгения Ивановна Холодкова
# 2003— Ищу невесту без приданого — ''Вера Петровна
# 2006— Потерянные в раю — ''Мария Бове
{{Конец кол}}

=== Телеспектаклдәре ===

# 1967 — Северо-западнее Берлина — ''Таня Куликова''
# 1977 — Элегия — ''Мария Гавриловна Савина''
# |1986 — Орфей спускается в ад — ''леди Торренс''
# 1990 — Шарады Бродвея — ''Марго Чаннинг''

=== Йәнһүрәттәрҙәге тауышы ===

# 1956 — Двенадцать месяцев — ''Падчерица''
# 1967 — Маугли. Ракша — ''пантера Багира''
# 1968 — Маугли. Похищение — ''пантера Багира''
# 1969 — Маугли. Последняя охота Акелы — ''пантера Багира''
# 1970 — Маугли. Битва — ''пантера Багира''
# 1971 — Маугли. Возвращение к людям — ''пантера Багира''
# 1978 — Последняя невеста Змея Горыныча — ''служанка Змея Горыныча''

=== Фильмдарҙа ҡатнашыуы. ===

# 1996 — Людмила Фетисова (из цикла телепрограмм канала [[Беренсе канал|ОРТ]] «Чтобы помнили») (документальный)
# 1996 — Леонид Быков (из цикла телепрограмм канала [[Беренсе канал|ОРТ]] «Чтобы помнили») (документальный)
# 1999 — Андрей Попов (из цикла телепрограмм канала [[Беренсе канал|ОРТ]] «Чтобы помнили») (документальный)
# 2001 — Сергей Филиппов (из цикла телепрограмм канала [[Беренсе канал|ОРТ]] «Чтобы помнили») (документальный)
#2005 — Герой советского народа. Павел Кадочников (документальный)
# 2006 — Любовь Добржанская (из цикла передач телеканала ДТВ «Как уходили кумиры») (документальный)
# 2006 — Роман с сериалом (документальный)
# 2007 — Всенародная актриса Нина Сазонова (документальный)
# 2011 — Режиссёр Александр Дунаев. Над предлагаемыми обстоятельствами советского театра (документальный)

=== Архивтағы кадрҙары ===

* 2012 — Надежда Кошеверова. Сказочная жизнь (из документального цикла «Острова»)

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
[[Файл:Dmitry Medvedev with Ludmila Kasatkina.jpg|мини|250x250пкс|Людмила Касаткина һәм Дмитрий Медведев.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Кремль, 2010 йылдың 9 сентябрендә]]

* Почётное звание «[[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы|Заслуженный артист РСФСР]]&lt;nowiki/&gt;» ([[1956 йыл|1956 год]])
* Почётное звание «Народный артист РСФСР» ([[16 декабрь|16 декабря]] [[1964 йыл|1964 года]]) — ''за заслуги в области советского театрального искусства''
* Почётное звание «Народный артист СССР» ([[7 март]]а [[1975 йыл|1975 года]]) — ''за большие заслуги в развитии советского театрального искусства''
* Почётное звание «Заслуженный деятель культуры Польши» ([[1976 йыл|1976 год]])
* Государственная премия РСФСР имени братьев Васильевых ([[23 декабрь|23 декабря]] [[1976 йыл|1976 года]]) — ''за художественный фильм «Помни имя свое» производства киностудии «Мосфильм» и творческого объединения «Иллюзион» (Польша)''
* [[Ленин комсомолы премияһы|Премия Ленинского комсомола]] (1968) — за исполнение роли ''Ани Морозовой'' в телесериале «Вызываем огонь на себя»
* Орден «За заслуги перед Отечеством» IV степени (2000) — ''за большие заслуги в развитии театрального искусства''
* Орден «За заслуги перед Отечеством» III степени (2005) — ''за выдающиеся заслуги в развитии театрального искусства и многолетнюю творческую деятельность''
* Орден «За заслуги перед Отечеством» II степени (2010) — ''за выдающиеся заслуги в развитии театрального искусства и многолетнюю творческую деятельность''
* [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Орден Дружбы]] (1995) — ''за заслуги перед государством, успехи, достигнутые в труде, большой вклад в укрепление дружбы и сотрудничества между народами''
* [[«Почёт Билдәһе» ордены|Орден «Знак Почёта»]] ([[27 октябрь|27 октября]] [[1967 йыл|1967 год]]) — ''за заслуги в развитии советского искусства, активное участие в  коммунистическом   воспитании трудящихся и многолетнюю плодотворную работу в учреждениях культуры''
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Орден Трудового Красного Знамени]] ([[17 март]]а [[1980 йыл|1980 года]]) — ''за заслуги в развитии советского театрального искусства''
* [[Ленин ордены|Орден Ленина]] ([[14 май|14 мая]] [[1985 йыл|1985 года]]) — ''за большие заслуги в развитии советского театрального искусства''
* Медаль «Братство по оружию» (ПНР, 1965)
* Почётная грамота Правительства Москвы ([[2007 йыл|2007]]) — ''за многолетнюю плодотворную творческую и общественную деятельность''
* Премия «Звезда Театрала» в номинации «Легенда сцены» (2010)
* Медаль имени А. Д. Попова (1981) — ''за театральные работы''
* Орден Святой равноапостольной княгини Ольги II степени (РПЦ, 2000)
* Орден «За служение Отечеству» (святых великого князя Дмитрия Донского и преподобного Сергия, игумена Радонежского) III степени (Национальный Благотворительный Фонд «Вечная Слава Героям»)
* МТФ в Монте-Карло (1962, Приз «Золотая нимфа» за лучшую женскую роль, фильм «Укрощение строптивой»)
* МКФ в [[Гданьск]]е (1974, Приз за исполнение роли ''Зинаиды Воробьевой'' в фильме «Помни имя своё»)
* Первый фестиваль польских фильмов (1974, Приз за лучшее исполнение женской роли в фильме «Помни имя своё»)
* Лучшая актриса по опросу журнала «Советский экран» (1975)
* Академик Российской академии кинематографических искусств «Ника»
* Почётный гражданин Вязьмы (1988)

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==

* {{Китап|автор=Чеботаревская Т. А.|заглавие=Людмила Касаткина: Театр, кино, телевидение|ответственный=|ссылка=|место=М.|издательство=Искусство|год=1972|страниц=120, [32]|серия=[[Мастера советского кино]]|тираж=}}
* ''Вишневская И. Л.'' «Дар оптимизма» [: Людмила Касаткина] // Мой любимый актёр: Писатели, режиссёры, публицисты об актёрах кино [: сб.] / Сост.: &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwApo&quot;&gt;Л.&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;И.&lt;nowiki&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;Касьянова&lt;nowiki&gt;&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt;. — М.: Искусство, [[1988 йыл|1988]]. — С. 233—245.
* ''Касаткина Л., Колосов С.'' «Судьба на двоих. Воспоминания в диалогах» — М.:Молодая гвардия,2005. — С.368.

== Һылтанмалар ==

[[Категория:«Ника» Рәсәй Кинематография сәнғәте академияһы академиктары]]
[[Категория:ГИТИС-ты тамамлаусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Ленин комсомолы премияһы лауреаттары]]
[[Категория:РСФСР-ҙың бер туған Васильевтар исемендәге дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Польшаның атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған артистары]]
[[Категория:РСФСР-ҙың халыҡ артистары]]
[[Категория:СССР-ҙың халыҡ артистары]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]]
[[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса педагогтар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:XXI быуат актрисалары]]
[[Категория:XX быуат актрисалары]]
[[Категория:Рәсәй актрисалары]]
[[Категория:СССР актрисалары]]
[[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:2012 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:22 февралдә вафат булғандар]]
[[Категория:1925 йылда тыуғандар]]
[[Категория:15 майҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>ha242yqh8x0hya23ohjscarprapoij2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Новосибирск дәүләт университеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>168282</id>
    <revision>
      <id>1306530</id>
      <parentid>1264779</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T12:39:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42381" sha1="8ty68s9bolh2pyj8n28gkoobu9jqnv9" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Новосибирск дәүләт университеты''' (тулы исеме — юғары һөнәри белем биреүҙең федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы «Новосибирск дәүләт милли тикшеренеү университеты») — Рәсәй  милли тикшеренеү университеттарының береһе. Университет төп донъя  фәнни-белем биреү үҙәктәре араһында Рәсәй юғары уҡыу йорттарының халыҡ-ара конкурентлылык һәләтен  арттырыу программаһының 5-100 проектында ҡатнашыусылар иҫәбенә инә. 

Барлыҡҡа килеү осоронда  Новосибирск дәүләт университеты тип атала. 2009  йылда милли тикшеренеү университеты статусын ала.  2011 йылда юғары һөнәри белем биреүҙең федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы «Новосибирск дәүләт милли тикшеренеү университеты» тип үҙгәртелә&lt;ref&gt;Приказ Министерства образования и науки Российской федерации № 1837 от 27 мая 2011 года. Официальное сообщение на сайте университета {{Wayback|url=http://www.nsu.ru/exp/p41593a4eef40651d33050000|date=20111118151425}}, Устав НГУ {{Wayback|url=http://www.nsu.ru/university/ustav|date=20150314225923}}&lt;/ref&gt;

Уҡытыусылар составының байтаҡ өлөшө бер үк ваҡытта РФА Себер бүлеге хеҙмәткәрҙәре булып тора. Өлкән курс студенттары профессиональ тикшеренеү әҙерлеген институттарҙа үтә.

== Тарихы ==
[[Файл:Старый_копус_НГУ.jpg|мини|350x350пкс|&lt;center&gt;НГУ-ның төп корпусы&lt;/center&gt;]]
Новосибирск дәүләт университеты СССР Министрҙар Советының 1958 йылдың 9 ғинуарындағы  ҡарары менән СССР Фәннәр академияһының  Себер бүлеген төҙөү тураһындағы ҡарарҙан һуң  ярты йыл үткәс ойошторола. Дәрестәр 1959 йылдың  29 сентябрендә башлана - академик С.Л. Соболев яңы университет студенттарына беренсе лекцияны уҡый. 

; 1958

* [[9 ғинуар]]. СССР Министрҙар Советы Новосибирск дәүләт университетын ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул  итә, ул СССР ФА  Себер бүлексәһенең состав өлөшө һымаҡ ҡарала. 

; 1959

* [[9 апрель]]. [[Векуа Илья Несторович|Академик Н. И. Векуа]]   Новосибирск дәүләт университеты ректоры итеп тәғәйенләнә ([[1959 йыл|1959]]—[[1965 йыл|1965]]).
* [[19 май]]. Новосибирск университетының көндөҙгө һәм киске уҡыу формаһына дата  билдәләнә — [[1 сентябрь]] [[1959 йыл]]. Факультет түбәндәге йүнәлештәр буйынса белгестәр әҙерләй: [[математика]], [[механика]], [[физика]], [[химия]], [[файҙалы ҡаҙылма байлыҡтар]]  эҙләүҙең геофизик ысулдары һәм разведкалау 
* [[28 сентябрь]]. Университетта дәрестәр башлана. Беренсе лекцияны СССР ФА академигы  С Л. Соболев  уҡый. Шунан бирле йола буйынса НДУ-ның беренсе курс студенттары өсөн лекцияны Новосибирск ғилми үҙәгенең төп ғалимдарының береһе уҡый. 

; 1960

* [[6 август]]. НДУ-ла аспирантура  асыла 

; 1961

* Июль. Тәбиғи фәндәр факультетының биология бүлегенә тәүге студенттар туплана

; 1963

* [[23 ғинуар]]. НДУ янында илдә махсуслаштырылған  беренсе физика-математика мәктәбе асыла

; 1964

* НДУ тамамлаған математик Ю. Л.Ершов һәм физик  [[Ғәлиев Альберт Әбүбәкер улы|А.]] [[Ғәлиев Альберт Әбүбәкер улы|А. Галеев]] диплом яҡлап бер йыл үткәс  физика-математика фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, диссертацияны уңышлы яҡлайҙар .

; 1966

*
* [[3 май]]. Кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлап,  2 йыл үткәндән һуң  Ю. Л. Ершов физика-математика фәндәре докторы  ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп,  диссертацияны уңышлы яҡлай 

; 1967

* НДУ-ла  иҡтисад факультеты ойошторола.

; 1970

* [[1963 йыл]]да физика-математика фәндәре докторы Ю.Л. Ершов СССР ФА  академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана. 

; 1979

* НДУ-ға Ленин комсомолы исеме бирелә

; 1984

* [[16 октябрь]]. Новосибирск дәүләт университеты (НДУ) халыҡ хужалығы һәм фәнде үҫтереү эше өсөн   юғары квалификациялы белгестәр әҙерләү эшендәге ҡаҙаныштары өөсөн СССР Юғары Советы Президиумы указы менән [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнә.  

; 1991

* [[4 июль]]. НДУ янында информатиканың юғары колледжы ойошторола

; 2005

* Ким Ир Сен исемендәге университет  хеҙмәттәшлек итеү тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла &lt;ref&gt;[https://nsu.ru/2a981f4511da5f528d6f7ff3e49e1d46 НГУ и Университет имени Ким Ир Сена подписали соглашение о сотрудничестве | Новосибирский государственный университет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201021144239/https://nsu.ru/2a981f4511da5f528d6f7ff3e49e1d46 |date=2020-10-21 }}&lt;/ref&gt;

; 2007

* Мәскәүҙә «Мәғариф» өҫтөнлөклө милли проекттар сиктәрендә үткән Бөтә Рәсәй инновацион белем биреү программалары конкурсына йомғаҡ яһала. Бәйге йомғаҡтары  буйынса НДУ «Инновационные образовательные программы и технологии, реализуемые на принципах партнёрства классического университета, науки, бизнеса и государства» проектын тормошҡа ашырыуға  930 миллион һум аҡса ала (ашырыу срогы — 2007-08).

; 2013

* Университет «''вуздарҙы халыҡ-ара рейтингтарҙа алға этәреүгә ярҙам  итәсәк сараларҙы тормошҡа ашырыу өсөн махсус субсидия алыу хоҡуғына»'' бәйгелә  15 еңеүсе иҫәбенә инә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/3503|title=Сайт Министерства образования и науки РФ, 08.07.2013|accessdate=2019-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171202113405/http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/3503|archivedate=2017-12-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171202113405/http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/3503 |date=2017-12-02 }}&lt;/ref&gt;.

; 2015

* НДУ-ла яңы уҡыу-лаборатория бинаһы асыла[[Файл:Фото_новый_корпус.jpg|мини|300x300пкс|НДУ-ның яңы корпусы]]
{{refbegin|2}}
По состоянию на 2020 год в Новосибирском государственном университете действуют следующие программы [[бакалавр]]иата:&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;[https://www.nsu.ru/n/education/programs/bachelor/ Бакалавриат НГУ&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;

== Уҡыу программалары ==
* Бизнес-информатика (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Дөйөм биология (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Молекуляр  биология (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Информацион  биология (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Физиология (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Цитология и генетика (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Көнсығыш фәне һәм  африканистика (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Дөйөм һәм төбәк геология (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Геофизика (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Геохимия (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Нефть промыслаһы һәм тау  геофизикаһы (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Геология һәм яныусы ҡаҙылмалары геохимияһы  (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Журналистика (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Программа инженерияһы һәм компьютер фәндәре (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Компьютер фәндәре һәм системотехника (уҡыу ваҡыты– 4 йыл)
* Тарих (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Сит телдәр уҡытыу методикаһы (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Мәҙәни-ара коммуникациялар теорияһы һәм практикаһы (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Тәржемә һәм тәржемә фәне (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Математика (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Математика һәм компьютер фәндәре (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Менеджмент (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Механика һәм математик моделләштереү (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Ғәмәли математика һәм информатика (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Клиническая психология (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Ойоштороу психологияһы (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Социология (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Дөйөм физика (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Физик информатика (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Филология (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Философия тарихы (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Социаль философия (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Философия фәне (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Математик һәм ғәмәли лингвистика (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Органик булмаған химия (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Органик химия (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Аналитик химия (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Биоорганик химия (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Физик химия (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Ҡаты есем химияһы (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Катализ (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Экономика (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Юриспруденция (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)

2020 йылға Новосибирск дәүләт университетында Специалист (квалификация) түбәндәге программалар эшләй:&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://www.nsu.ru/n/education/programs/specialist-degree/ Специалитет (медицина)&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
* Органик булмаған химия (уҡыу ваҡыты – 5 йыл)
* Органик химия (уҡыу ваҡыты – 5 йыл)
* Аналитик химия (уҡыу ваҡыты – 5 йыл)
* Биоорганик химия (уҡыу ваҡыты – 5 йыл)
* Физик химия (уҡыу ваҡыты – 5 йыл)
* Ҡаты есем химияһы (уҡыу ваҡыты – 5 йыл)
* Катализ һәм адсорбция (уҡыу ваҡыты – 5 йыл)
* Дауалау эше (уҡыу ваҡыты – 6 йыл)

2020 йылға Новосибирск дәүләт университетында киләһе магистратура программалары эшләй:&lt;ref&gt;[https://www.nsu.ru/n/education/programs/master-s-degree/ Магистратура&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
* Биотехнология (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Информацион технологиялар, биоинформатика һәм цифрлы агротехнологиялар (срок обучения – 2 года)
* Информацион биология (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Молекуляр биология (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Экология (срок обучения – 2 йыл)
* Структуралы биоинформатика (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Физиология (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Цитология һәм генетика (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Эволюцион экология һәм зоопсихология (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Нефть һәм газ геологияһы һәм геохимияһы (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Минералогия һәм эндоген процестарҙың геохимияһы (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Ер ҡабығы тикшереүҙең геофизик ысулдары (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Петрология (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Төбәк геология (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Стратиграфия (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Нефть һәм газ системаларын моделләштереү (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* IT-геофизика (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Видеоконтент продюсерлау һәм етештереү (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Коммуникациялар менән идара итеү (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Компьютер моделләштереү һәм мәғлүмәттәрҙе анализлау (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Прграмма системаларын әҙерләү технологияһы (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Информацион процестар һәм системалар (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Төньяҡ һәм Үҙәк Азия тарихы (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Евразия тарихында сәйәси һәм социомәҙәни трансформациялар (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Геометрия һәм топология (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Дифференциаль тигеҙләмәләр (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Математик иҡтисад (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Математик анализ (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Теория вероятностей и математическая статистика (уҡыу ваҡыты – 2 года)
* Функциялар теорияһы (уҡыу ваҡыты – 2 года)
* Алгебра һәм математик логика (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Ғәмәли математика (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Иҫәпләү математикаһы (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Иҫәпләү системалары (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Дискрет математика һәм информатика (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Математик һәм компьютер лингвистикаһы (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Программалау (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Теоретик кибернетика (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Дифференциаль тигеҙләмәләр (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Стратегик идара итеү (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Финанс менеджменты (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Гидродинамика (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Геофизиканың математик ысулдарыи (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Математик моделләштереү (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Макро- и наноструктураларҙың деформацияһы механикаһы (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Нефть инжинирингы һәм математик моделләштереү (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Теоретик механика (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Социология (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Квант информацион технологиялар (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Акустик, гидродинамик тулҡынлы процестар физикаһы (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Атом һәм молекулалар физикаһы (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Биологик системалар физикаһы (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Кинетик күренештәр физикаһы (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Физика конденсированного состояния вещества (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Шыйыҡса һәм газдың физик механикаһы (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Оптик күренештәр физикаһы (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Плазма физикаһы (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Физика полупроводников и микроэлектроника (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Физика современных радиоэлектронных технологий (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Тиҙләтеүҙәр физикаһы (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Физика ядра и элементарных частиц (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Методическое обеспечение физико-химических исследований конденсированных фаз (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Ядро медицинаһы (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Математик һәм компьютер  лингвистикаһы (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Рус филологияһы (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Зарубежная филология. Европейские языки в этнокультурном и межкультурном контексте (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Русский язык, литература, культура (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* История философии (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Социальная философия (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Философия науки (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Неорганическая химия (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Органическая химия (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Аналитическая химия (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Биоорганическая химия (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Физическая химия (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Химия твёрдого тела (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Катализ и адсорбция (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Нанокомпозитные материалы (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Химия окружающей среды, химическая экспертиза и экологическая безопасность (срок обучения – 2 йыл)
* Энергоэффективный катализ (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Катализ в переработке углеродсодержащего сырья (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Химическое материаловедения (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Современная экономическая теория и моделирование (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Прикладная экономика: ресурсы, пространство, финансы (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Цифровые технологии в финансах: анализ данных и практика решений (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Поведенческая экономика: социально-психологические детерминанты принятия решений и математическое моделирование (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Конституционное право, муниципальное право, конституционный судебный процесс и государственное, муниципальное управление (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Гражданское право, корпоративное право, семейное право (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Юриспруденция в сфере здравоохранения (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Международное и российское предпринимательское право (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Международное публичное право, международное частное право, международное экономическое право (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Правовое регулирование финансов, денежно-кредитной системы, налогообложения и аудита (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Уголовное право и уголовный процесс (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Юриспруденция в сфере высокотехнологичного бизнеса (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
Существуют также специальные программы [[магистр]]атуры, обучение по которым осуществляется на [[Английский язык|английском языке]]:
* Анализ больших данных и искусственный интеллект – Big data analysis and artificial intelligence (срок обучения – 2 года)
* Антиковедение и философия – Classics and philosophy (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Управление финансами – Financial management (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Материаловедение – Material science (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Управление нефтегазовой отраслью – Oil and gas management (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)

По состоянию на 2020 год в Новосибирском государственном университете действуют следующие программы [[Клиническая ординатура|ординатуры]]:&lt;ref&gt;[https://www.nsu.ru/n/education/programs/residency-training/ Ординатура&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
* Акушерлыҡ һәм  гинекология (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Гастроэнтерология (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Дерматовенерология (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Кардиология (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Онкология (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Пластик хирургия (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Терапия (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Урология (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
* Хирургия (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)
Существуют также специальные программы [[Клиническая ординатура|ординатуры]], обучение по которым осуществляется на [[Английский язык|английском языке]]:
* Дерматовенерология – Dermatovenerology (уҡыу ваҡыты – 2 йыл)

По состоянию на 2020 год в Новосибирском государственном университете действуют следующие программы [[Аспирантура|аспирантуры]]:&lt;ref&gt;[https://www.nsu.ru/n/education/programs/phd/ Аспирантура&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
* Молекуляр биология (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Экология (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Физиология (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Генетика (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Математик һәм программное обеспечение вычислительных машин, комплексов и компьютерных сетей (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Математическое моделирование, численные методы и комплексы программ (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Отечественная история (уҡыу ваҡыты – 3 йыл)
* Всеобщая история (уҡыу ваҡыты – 3 йыл)
* Археология (уҡыу ваҡыты – 3 йыл)
* Этнография, этнология и антропология (уҡыу ваҡыты – 3 йыл)
* Вычислительная математика (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Дискретная математика и математическая кибернетика (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Вещественный, комплексный и функциональный анализ (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Дифференциальные уравнения, динамические системы и оптимальное уравнение (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Геометрия и топология (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Теория вероятностей и математическая статистика (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Математическая логика, алгебра и теория чисел (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Механика деформируемого твёрдого тела (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Механика жидкости, газа и плазмы (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Палеонтология и стратиграфия (уҡыу ваҡыты – 3 йыл)
* Петрология, вулканология (уҡыу ваҡыты – 3 йыл)
* Геохимия, геохимические методы поисков полезных ископаемых (уҡыу ваҡыты – 3 йыл)
* Геофизика, геофизические методы поиска полезных ископаемых (уҡыу ваҡыты – 3 йыл)
* Геология, поиски и разведка нефтяных и газовых месторождений (уҡыу ваҡыты – 3 йыл)
* Общая и региональная геология (уҡыу ваҡыты – 3 йыл)
* Геотектоника и геодинамика (уҡыу ваҡыты – 3 йыл)
* Журналистика (уҡыу ваҡыты – 3 йыл)
* Приборҙар һәм эксперименталь физика ысулдары (уҡыу ваҡыты – 4 года)
* Теоретик физика (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Оптика (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Физика конденсированного состояния (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Физика плазмы (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Ярым үткәргестәр физикаһы  (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Теплофизика и теоретическая теплотехника (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Физика атомного ядра и элементарных частиц (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Химическая физика, горение и взрыв, физика экстремальных состояний вещества (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Физика пучков заряженных частиц и ускорительная техника (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Лазер физикаһы (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Кристаллография, кристалдар физикаһы (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Онтология һәм теория познания (уҡыу ваҡыты – 3 йыл)
* Философия тарихы (уҡыу ваҡыты – 3 йыл)
* Социаль философия (уҡыу ваҡыты – 3 йыл)
* Фән һәм техника философияһы (уҡыу ваҡыты – 3 йыл)
* Органик булмаған химия (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Органик химия (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Биоорганик химия (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Физик химия (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Кинетика и катализ (уҡыу ваҡыты – 4 йыл)
* Экономическая теория (уҡыу ваҡыты – 3 йыл)
* Экономика природопользования (уҡыу ваҡыты – 3 йыл)
* Финанс, денежное обращение и кредит (уҡыу ваҡыты – 3 йыл)
* Иҡьисадтың математик һәм инструменталь ысулдары (уҡыу ваҡыты – 3 йыл)
* Эшҡыуарлыҡ иҡтисады (уҡыу ваҡыты – 3 йыл)
* Тел теорияһы (уҡыу ваҡыты – 3 йыл)
* Рус теле (срок обучения – 3 йыл)
* Рус әҙәбиәте (уҡыу ваҡыты – 3 йыл)
* Сағыштырмаса тарихи, типология һәм сағыштырмаса  тел ғилеме (уҡыу ваҡыты – 3 йыл)
{{Refend}}

== Университет бөгөн ==
Хәҙерге ваҡытта НДУ составына 6 факультет , өс ингститут,  110-ға яҡын кафедра инә. . Студенттарҙың дөйөм һаны — 8177 кеше, 1000 артығы сит ил студенттары. Уҡытыусыларҙың  дөйөм һаны — 2111&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nsu.ru/n/sveden/employees/|title=Новосибирский государственный университет - Руководство. Педагогический (научно-педагогический) состав|publisher=www.nsu.ru|lang=ru|accessdate=2020-01-11}}&lt;/ref&gt; кеше, улар араһында 925 доцент, доктор дәрәжәһе менән 336 профессор, Рәсәй ФА  56 ағзаһы, сит илдән  43 уҡытыусы. Университеттың  29 илдә  132 партнерлыҡ вузы, магистратураның 72 урыҫ телле программаһы, магистратураның, специалитет һәм аспирантураның 19 инглиз телле  программаһы бар. 

Университеттың ғилми приоритеттары — физика, биология, медицина, химия, геология, математика, IT.


Уҡытыусыларҙың яҡынса 80%  —  РФА   Себер бүлексәһе ғалимдары. Шуға күрә белем кимәле  донъя фәнни ҡаҙаныштары менән тығыҙ бәйле. Студенттар иртә курстарҙан уҡ 100-ҙән ашыу  ғилми-тикшеренеү лабораторияларҙа, шулай уҡ РФА Себер бүлексәһе 38 ғилми-тикшеренеү институттарында  фәнни тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә


*

[[Файл:НГУ_общежития_новые.jpg|мини|350x350пкс|&lt;center&gt; Аспиранттар, магистранттар һәм сит ил студенттары өсөн яңы типтағы ятаҡ&lt;/center&gt;]] 


== Рейтинг ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Рейтинг
!Позиция
!Рәсәй университеттары араһында
!Дата 
|-
|QS University Rankings: Emerging and Central Asia 2016&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Top 10 Universities in Emerging Europe &amp; Central Asia 2016|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings-articles/eeca-university-rankings/top-10-universities-emerging-europe-central-asia-2016|work=Top Universities|date=2016-06-15|accessdate=2018-05-31|language=en}}&lt;/ref&gt;
|2
|2
|2016
|-
|Worldwide Professional University Rankings RankPro&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cicerobook.com/userfiles/files/A_RankPro_GWC_2016.pdf|title=RankPro 2015/2016 World league: Leading universities TOP 500|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;
|224
|4
|март 2016
|-
|THE World University Rankings. Top 100 universities with the best student-to-staff ratios&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Top 100 universities with the best student-to-staff ratio|url=https://www.timeshighereducation.com/student/news/top-100-universities-best-student-staff-ratio|work=Times Higher Education (THE)|date=2016-02-22|accessdate=2018-05-31|language=en}}&lt;/ref&gt;
|52
|4
|февраль 2016
|-
|THE World University Rankings. Top 100 universities with the best student-to-staff ratios&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Top 100 universities with the best student-to-staff ratio|url=https://www.timeshighereducation.com/student/news/top-100-universities-best-student-staff-ratio|work=Times Higher Education (THE)|date=2016-02-22|accessdate=2018-05-31|language=en}}&lt;/ref&gt;
|231
|2
|Июнь 2019
|-
|Academic of The World Ranking 2016 Universities&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.shanghairanking.com/arwu2016.html|title=ARWU World University Rankings 2016 {{!}} Academic Ranking of World Universities 2016 {{!}} Top 500 universities {{!}} Shanghai Ranking - 2016|accessdate=2018-05-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200601014730/http://www.shanghairanking.com/ARWU2016.html |date=2020-06-01 }}&lt;/ref&gt;
|401-500
|3
|август 2016
|-
|Webometrics&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://webometrics.info/en/Europe|title=Europe {{!}} Ranking Web of Universities|language=en|accessdate=2018-05-31}}&lt;/ref&gt;
|491
|2
|2018 ғинуар
|-
|The Academic Ranking of World Universities 2016&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.shanghairanking.com/arwu2016.html|title=ARWU World University Rankings 2016 {{!}} Academic Ranking of World Universities 2016 {{!}} Top 500 universities {{!}} Shanghai Ranking - 2016|publisher=www.shanghairanking.com|accessdate=2018-05-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200601014730/http://www.shanghairanking.com/ARWU2016.html |date=2020-06-01 }}&lt;/ref&gt;
|401-500
|3-4
|2018 август
|}

== Институттары, факультеттары ==

* Геология-геофизика факультеты (ГГФ)
* Гуманитар институты (ГӨ)
* Тәбиғи фәндәр факультеты (ФЕЙК)
* Информацион технологиялар факультеты (ФИТА)
* Медицина һәм психология институты (ИМП)
* Механика-математика факультеты (ММФ)
* Әҙерләү һәм квалификацияны  күтәреү институты (ИППК)
* Физик факультетыны (ФФ)
* Философия һәм хоҡуҡ институты (ИФП)
* Иҡтисад факультеты (ЭФ)

== Ректорҙары ==

* [[1959 йыл|1959]]—[[1964 йыл|1964]] — [[Векуа Илья Несторович]], физика-математика фәндәре докторы, СССР ФА академигы
* [[1964 йыл|1964]]—[[1965 йыл|1965]] — Рем Солоухин Иванович (вазифаны башҡарыу), физика-математика фәндәре докторы (һуңынан СССР ФА ағза-корреспонденты)
* [[1965 йыл|1965]]—[[1978 йыл|1978]] — Беляев Спартак Тимофеевич, физика-математика фәндәре докторы, РФА мөхбир ағзаһы (1968 йылдан — академигы) 
* [[1978 йыл|1978]]—[[1980 йыл|1980]] — Коптюг Валентин Афанасьевич, химия фәндәре докторы, РФА мөхбир ағзаһы (1979 йылдан — академигы) 
* [[1980 йыл|1980]]—[[1982 йыл|1982]] — Деревянко Анатолий Пантелеевич, тарих фәндәре докторы, РФА мөхбир ағзаһы (һуңынан академигы) 
* [[1982 йыл|1982]]—[[1985 йыл|1985]] — Накоряков Владимир Елифериевич, физика-математика фәндәре докторы, РФА мөхбир ағзаһы (һуңынан академигы) 
* [[1986 йыл|1986]]—[[1993 йыл|1993]] — Ершов Юрий Леонидович, физика-математика фәндәре докторы, РФА мөхбир ағзаһы (1991 йылдан — академигы) 
* [[1993 йыл|1993]]—[[1997 йыл|1997]] — Врагов Владимир Николаевич, физика-математика фәндәре докторы, профессор
* [[1997 йыл|1997]]—[[2007 йыл|2007]] — Диканский Николай Сергеевич, физика-математика фәндәре докторы, РФА мөхбир ағзаһы (һуңынан академигы) 
* [[2007 йыл|2007]]—[[2012 йыл|2012]] — Собянин Владимир Александрович, химия фәндәре докторы, профессор
* c [[2012 йыл|2012]] — Федорук Михаил Петрович, физика-математика фәндәре докторы, профессор (2016 йылдан — ағза-корреспондент,  2019 йылдан — РФА академигы)

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==

* Новосибирский государственный университет // Николай Кузанский — Океан [Электронный ресурс]. — 2013. — С. 228. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 23). — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-85270-360-6&lt;/nowiki&gt;.
* {{Китап|автор=|заглавие=Российская академия наук. Сибирское отделение: Исторический очерк|ответственный=[[Водичев, Евгений Григорьевич|Е. Г. Водичев]], [[Красильников, Сергей Александрович|С. А. Красильников]], [[Ламин, Владимир Александрович|В. А. Ламин]] и др|ссылка=|место=Новосибирск|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=2007|страниц=510|isbn=978-5-02-032108-3|тираж=1200|ref=}}

== Һылтанмалар ==

* [https://web.archive.org/web/20090328162555/http://srd.nsu.ru/index.php Официальный сайт Новосибирского государственного университета]
* [https://web.archive.org/web/20090328162555/http://srd.nsu.ru/index.php Научно-исследовательская часть НГУ]
* [http://studyinrussia.ru/study-in-russia/universities/nsu/ Профиль НГУ на портале StudyInRussia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310195954/http://studyinrussia.ru/study-in-russia/universities/nsu/ |date=2016-03-10 }}
[[Категория:Алфавит буйынса университеттар]]
[[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградланған ойошмалар]]
[[Категория:Юғары уҡыу йорттары]]
[[Категория:Рәсәйҙең юғары уҡыу йорттары]]</text>
      <sha1>8ty68s9bolh2pyj8n28gkoobu9jqnv9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Томск дәүләт педагогия университеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>168922</id>
    <revision>
      <id>1306577</id>
      <parentid>1280653</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T11:02:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15644" sha1="t7jrjjhdt70x7224m9yasi2hpj7ok8t" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Томск дәүләт педагогия университеты''' — [[Себер]]ҙең боронғо һөнәри-педагогия уҡыу йорто. 1902 йылдың 1 июлендә Император [[Николай II]] ҡушыуы буйынса ойошторолған '''''Томск уҡытыусылар институтының''''' вариҫы булып тора&lt;ref&gt;Решение Арбитражного суда Томской области от 11.04.2000 г. // Войтеховская М. П., Галкина Т. В. Томский педагогический: от института к университету. Томск, 2002.; С. 6&lt;/ref&gt;.

Тулы атамаһы — «Томск дәүләт педагогия университеты» (ТДПУ) юғары белем биреү Федераль дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһы.

== Тарихы ==
Томск дәүләт педагогия университеты үҫешендә бер нисә этапты билдәләргә мөмкин:
[[1902]]—[[1920 йыл]]дарҙа Томск уҡытыусылар институты була, уны тамамлаусылар урта һөнәри-педагогик белемгә эйә булып сыға. &lt;br&gt;
[[1917 йыл]]дың июнендә Ваҡытлы хөкүмәт ҡарары буйынса уҡытыусылар институты юғары уҡыу йорто статусын ала, әммә 1920 йылдың 1 ноябренән Томск губерна халыҡ мәғарифы бүлеге комиссияһы ҡарары менән ябыла&lt;ref&gt;Войтеховская М. П., Галкина Т. В. Томский педагогический: от института к университету. Томск, 2002.; С. 5&lt;/ref&gt;.&lt;br&gt;
[[1930 йыл]]да РСФСР Халыҡ мәғарифы комиссариаты ҡарары менән Томск дәүләт университетында Педагогия факультеты асыла&lt;ref&gt;Войтеховская М. П., Галкина Т. В. Томский педагогический: от института к университету. Томск, 2002.; С. 14&lt;/ref&gt;.&lt;br&gt;
[[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] Халыҡ комиссарҙары советының [[1931 йыл]]дың [[13 июль|13 июлендәге]] 735-се ҡарарына ярашлы, Томск дәүләт университетының Педагогия факультеты Томск индустриаль- педагогия факультеты тип үҙгәртелә&lt;ref&gt;Войтеховская М. П., Галкина Т. В. Томский педагогический: от института к университету. Томск, 2002.; С. 17&lt;/ref&gt;, 1932 йылда Уҡытыусылар институты бинаһына күсерелә&lt;ref&gt;Войтеховская М. П., Галкина Т. В. Томский педагогический: от института к университету. Томск, 2002.; С. 19&lt;/ref&gt;. 1933 йылдың 15 июненән юғары уҡыу йортоноң барлыҡ документтарында ла «Томск индустриаль-педагогия институты» атамаһы урынына : «Томск дәүләт педагогия институты» тигән атама яҙыла башлай&lt;ref&gt;Войтеховская М. П., Галкина Т. В. Томский педагогический: от института к университету. Томск, 2002.; С. 24&lt;/ref&gt;.&lt;br&gt;
[[1968 йыл]]дың [[23 октябрь|23 октябрендә]] институтҡа Ленин комсомолы исеме бирелә&lt;ref&gt;Войтеховская М. П., Галкина Т. В. Томский педагогический: от института к университету. Томск, 2002.; С. 140&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Год в истории: Томский хронограф 2013|url=http://gato.tomica.ru/publications/month2013/index.html|work=ОГКУ «ГАТО»|date=2013-04-23|accessdate=2018-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220518031139/http://gato.tomica.ru/publications/month2013/index.html|archivedate=2022-05-18}}&lt;/ref&gt;.&lt;br&gt;
[[1981 йыл]]дың [[19 ноябрь|19 ноябрендә]] СССР Юғары Советы Президиумы указы менән юғары уҡыу йорто [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почет Билдәһе» ордены]] менән бүләкләнә&lt;ref&gt;Войтеховская М. П., Галкина Т. В. Томский педагогический: от института к университету. Томск, 2002.; С. 146&lt;/ref&gt;.&lt;br&gt;
1995 йылдың 26 июнендә РФ Мәғариф министрлығының 352-се бойороғо менән Томск дәүләт педагогия институтына университет статусы бирелә. Шул уҡ йылдың 2-4 ноябрендә яңы университеттың исем туйы үтә&lt;ref&gt;Войтеховская М. П., Галкина Т. В. Томский педагогический: от института к университету. Томск, 2002.; С. 166&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Учительский_институт.jpg|альт=|центр|мини|550x550пкс|Томск Уҡытыусылар институты бинаһы модерн стилендә билдәле Себер архитекторы Ф. Ф. Гут проекты буйынса 1905 йылда төҙөлгән (хәҙер — төп корпус, Киев урамы, 60)]]

== Төп структуралары ==

=== Факультеттар ===
{| class=&quot;standard&quot;
!Исеме
!Нигеҙләнеү йылы
|-
|Биология-химия факультеты (БХФ)
|1931
|-
|Сит телдәр факультеты (ФИЯ)
|1936
|-
|Тарих-филология факультеты (ИФФ)
|1931
|-
|Физика-математика факультеты (ФМФ)
|1931
|-
|Физик культура һәм спорт факультеты (ФФКС)
|1949
|-
|Мәктәпкәсә һәм башланғыс белем биреү факультеты (ФДНО)
|1976
|-
|Иҡтисад һәм идара итеү факультеты (ФЭУ)
|1997
|-
|Психология-педагогика һәм махсус белем биреү факультеты (ФПСО)
|1995
|-
|Технология һәм эшҡыуарлыҡ факультеты (ФТП)
|1983
|-
|Мәҙәниәт һәм сәнғәт факультеты (ФКИ)
|2002
|-
|Квалификацияны күтәреү факультеты (ФПК)
|1999
|}

=== Фәнни-мәғариф үҙәктәре ===
* Теоретик физика фәнни-мәғариф үҙәге
* Физика-математика белемендә педагогик тикшеренеүҙәр фәнни-мәғариф үҙәге
* Экология һәм тәбиғәтте рациональ файҙаланыу фәнни-мәғариф үҙәге
* Физиология һәм фундаменталь медицина фәнни-мәғариф үҙәге
* Фундаменталь һәм ғәмәли филология тикшеренеүҙәр фәнни-мәғариф үҙәге
* Донъя проблемаларын фәлсәфәүи һәм социальмәҙәни тикшереүҙәр фәнни-мәғариф үҙәге
* Этноконфессиональ тикшеренеүҙәр фәнни-мәғариф үҙәге
* Гуманитар фәнни-мәғариф үҙәге

== Фәнни журналдар ==

=== «Вестник ТГПУ» ===
«Вестник Томского государственного педагогического университета» фәнни журналы 1997 йылда сыға башлай. Унда тәбиғи, гуманитар, социаль-иҡтисади һәм ижтимағи фәндәр буйынса мәҡәләләр баҫтырыла. Ай һайын сыға (өҫтәмә махсус сығарылыштар булыуы ла мөмкин). Юғары аттестация комиссияһы (ВАК) исемлегенә инә.

=== «Научно-педагогическое обозрение» ===
«Научно-педагогическое обозрение» фәнни журналы 2013 йылдан сыға. Кварталға бер сығарыла (өҫтәмә махсус сығарылыштар булыуы мөмкин).

=== «Томский журнал лингвистических и антропологических исследований» ===
«Томский журнал лингвистических и антропологических исследований» фәнни журналы 2013 йылдан сыға. Кварталкға бер тапҡыр сығарыла (өҫтәмә махсус сығарылыштар булырға мөмкин). Web of Science-та индексациялана.

=== «ΠΡΑΞΗΜΑ. Проблемы визуальной семиотики» ===
2014 йылдан кварталға бер тапҡыр «ΠΡΑΞΗΜΑ. Проблемы визуальной семиотики» фәнни журналы сыға. Scopus-та индексациялана.

== Китапхана, музейҙар, картина галереяһы ==

=== Китапхана ===
А. М. Волков исемендәге Тлмск дәүләт педагогия университеты китапханаһында 921,9 меңдән ашыу һаҡлау берәмеге иҫәпләнә (01.01.2018 йыл мәғлүмәте). Йыл һайын китапхана университет нәшриәтендә һәм уҡытыусылар баҫтырған фәнни һәм уҡыу әҙәбиәте, яңы әсбаптар һатып алыу һәм шәхси кешеләр бүләк итеү иҫәбенә тулылана. Китапхананың һирәк китаптар фонды бар. Китапхана структураһына әҙәбиәте эшкәртеү һәм комплектлау, библиографик мәғлүмәт үҙәге (БИЦА), хеҙмәтләндереү бүлеге, компьютер технологиялары бүлеге инә.

=== Музейҙар ===
Томск дәүләт педагогия университетының музей комплексына 10 музей инә:

* Яҙыусы-әкиәтсе А. М. Волков музейы (Томск уҡытыусылар институтын тамамлаған).
* ТДПУ тарихы музейы.
* Мәғлүмәт технологиялары музейы.
* Анатомия уҡыу музейы.
* Тарих уҡыу музейы.
* Торф уҡыу музейы.
* Зоология уҡыу музейы
* Этнология һәм археология уҡыу музейы
* «Русская изба в Сибири» этнолингвистик уҡыу музейы
* Себер халыҡтарының ҡулланма-ғәмәли сәнғәте уҡыу музейы.

=== Картиналар галереяһы ===
* 2004 йылдың 11 мартында ТДПУ-ла Картиналар галереяһы асыла. 2004—2010 йылдарҙа ул университеттың 8-се корпусында урынлаша. 2011 йылдан 9-сы корпусҡа күсерелә. Йыл дауамында унда Себер рәссамдарының һәм ҡулланма-ғәмәли сәнғәт оҫталарының (шул иҫәптән, ТДПУ тамамлаусыларҙың) 4-5 экспозицияһы ҡуйыла.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Войтеховская М. П., Кочурина С.А''. Томский учительский институт: возвращённая история. 1902—1920 годы. Томск, 2002. 239 с. ISBN 5-89428-088-5
* ''Войтеховская М. П., Галкина Т.В''. Томский педагогический: от института к университету. Томск, 2002. 268 с. ISBN 5-89428-106-7
* ''Галкина Т. В.'' История создания и функционирования музейного комплекса Томского государственного педагогического университета (2002—2005 гг.) // Вестник ТГПУ. 2007. Выпуск 3 (66). — Томск, ТГПУ, 2007. [https://vestnik.tspu.edu.ru/files/vestnik/PDF/articles/galkina_t._v._99_105_3_66_2007.pdf С.99-105] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210306022500/https://vestnik.tspu.edu.ru/files/vestnik/PDF/articles/galkina_t._v._99_105_3_66_2007.pdf |date=2021-03-06 }}
* ''Галкина Т. В.'' Концепция Томского детского музея «Волшебная страна» им. А. М. Волкова при ТГПУ // XIV Всероссийская научно-практическая конференция «Музей и его партнёры» (2003). Сборник докладов — Рязань, 2003.
* ''Галкина Т. В.'' Поляки в истории Томского государственного педагогического института (1930—1940-е годы) // История и методика преподавания славянских языков и литератур как иностранных с применением технологии диалога культур: Материалы региональной научной конференции «История и методика преподавания славянских языков как иностранных в сибирском регионе» (24-25 марта 2005 г.) / Под ред. В. А. Доманского. Томск: Изд-во ТГПУ, 2005. С. 37-45.
* Профессора Томского государственного педагогического университета: Биографический словарь / Автор-составитель Т. В. Галкина. Томск: Изд-во ТГПУ, 2005. 328 с. ISBN 5-89428-175-X
* Томский государственный педагогический университет // Томск от А до Я: Краткая энциклопедия города. / Под ред. д-ра ист. наук Н. М. Дмитриенко. — 1-е изд. — Томск: Изд-во НТЛ, 2004. — С. 360—361. — 440 с. — 3000 экз. — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-89503-211-7&lt;/nowiki&gt;.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.tspu.edu.ru/ Официальный сайт ТГПУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061009122307/http://www.tspu.edu.ru/ |date=2006-10-09 }}
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:1902 йылда нигеҙләнгән уҡыу йорттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса университеттар]]
[[Категория:Рәсәй мәғарифы]]
[[Категория:Томск дәүләт педагогия университеты]]</text>
      <sha1>t7jrjjhdt70x7224m9yasi2hpj7ok8t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тверь дәүләт медицина университеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169645</id>
    <revision>
      <id>1306575</id>
      <parentid>1272365</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T09:56:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8101" sha1="rsi5fuim24ykwl2jt9bn2w48uymrbue" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Тверь дәүләт медицина университеты (ТверьДМУ)''' — [[Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы]]ның [[Тверь]] ҡалаһында урынлашҡан юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы «Тверь дәүләт медицина университеты».

== Тарихы ==
1920 йылда [[Санкт-Петербург|Петроградта]] йәмәғәт теш дауалау институты булдырыла. 1927 йылда ул Ленинград ғилми-ғәмәли стоматология институты, ә 1935 йылда — Ленинград стоматология институты итеп үҙгәртелә. 1954 йылда ул Калинин ҡалаһына күсерелә, һәм уның базаһында Тверь дәүләт медицина академияһы барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.tversu.ru/Education/tma_dermatology/html/nach_r.htm|title=Архивированная копия|accessdate=2009-04-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070729113011/http://www.tversu.ru/Education/tma_dermatology/html/nach_r.htm|archivedate=2007-07-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070729113011/http://www.tversu.ru/Education/tma_dermatology/html/nach_r.htm |date=2007-07-29 }}&lt;/ref&gt;. 2015 йылдың мартында академия университет итеп үҙгәртелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://tvergma.ru/content/5/12657/|title=Приказ №96 от 11 марта 2015 &quot;О внесении изменений в устав ГБОУ ВПО Тверская ГМА Минздрава РФ&quot; о переименовании ВУЗа в &quot;ГБОУ ВПО Тверской государственный медицинский университет Минздрава РФ&quot;}}&lt;/ref&gt; һәм вуз [[Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы]]ның юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы «Тверь дәүләт медицина университеты» тип атала башлай.

Ректоры — Чичановская Леся Васильевна. [[2011 йыл]] мәғлүмәттәре буйынса академияла 479 уҡытыусы иҫәпләнә, шул иҫәптән 55 профессор һәм 149 доцент&lt;ref name=&quot;edu.ru&quot;&gt;[http://www.edu.ru/vuz/list/653/ Тверская государственная медицинская академия. Общая информация]&lt;/ref&gt;.

== Белем биреү эшмәкәрлеге ==
«Рәсәй мәғарифы» федераль порталы мәғлүмәттәре буйынса, 2011 йылда университетта көндөҙгө бүлектә 2636 студент һәм ситтән тороп уҡыусы 304 студент иҫәпләнә&lt;ref name=&quot;edu.ru&quot;/&gt;. Университетта дауалау эше, педиатрия, [[стоматология]], фармация, [[:ru:Сестринское дело|шәфҡәт туташтары хеҙмәте]] һөнәрҙәре буйынса әҙерлек тормошҡа ашырыла&lt;ref&gt;[http://www.edu.ru/vuz/list/653/stud_kont.php?isn=653&amp;ter=28&amp;okpo=01964591 Тверская государственная медицинская академия. Общая информация]&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ-ара эшмәкәрлеге ==
Университет күп кенә сит ил уҡыу йорттары һәм ғилми ойошмалары, шулай уҡ халыҡ-ара ойошмалар менән бәйләнеш тота. Түбәндәге йүнәлештәр буйынса һиҙелерлек уңышҡа ирешелә:

* эндоскопик хирургия буйынса Рәсәй-Германия фәнни-уҡытыу-ғәмәли үҙәге ойоштороу (госпиталь хирургияһы кафедраһы);
* офтальмологияла заманса инновацион технологиялар буйынса Рәсәй-Германия үҙәген төҙөү (күҙ ауырыуҙары кафедраһы);
* немец коллегалары менән бергә молекуляр генетика лабораторияһы ойоштороу (дөйөм патология кафедраһы);
* балалар кардиологияһы өлкәһендә Рәсәй-Германия фәнни программа (педиатрия факультетында педиатрия кафедраһы);
* '''ТверьДМУ-ның Саар университеты''' янындағы вәкиллеген асыу (Германия);
* «Байкон» (АҠШ) медицина үҙәге менән денталь имплантология буйынса бүлек булдырыу буйынса берлектәге проект.

ТверьДМУ сит илдәрҙең Саар Ере Университеты ([[Германия]]), Вадодар ҡалаһы Университеты ([[Һиндостан]]), Люблин ҡалаһы медицина академияһы ([[Польша]]), Рәсәй Халыҡ-ара белем биреү үҙәге (Һиндостан), Рәсәй белем биреү үҙәге ([[Шри-Ланка]]), &quot;Байкон&quot;медицина үҙәге ([[АҠШ]]) кеүек ойошмалар менән партнерлыҡ мөнәсәбәттәре урынлаштырған.

Сит илдәр өсөн медицина белгестәре әҙерләү ТверьДМУ-ның халыҡ-ара эшмәкәрлегенең айырылғыһыҙ өлөшө булып тора. 1962 йылдан башлап донъяның 56 иленән студенттар, ординаторҙар, аспиранттар, клиник белгестәр ТверьДМУ-ла белем ала. Әлеге ваҡытта бөтә студенттарҙың ¼ өлөшөн сит ил граждандары тәшкил итә. 2001 йылдан алып уҡыу инглиз телен ҡулланып алып барыла.

== Рейтингы ==
Рәсәй Федерацияһы Йәмәғәт палатаһының заказы буйынса «[http://ria.ru/sn/ Социаль навигатор]» проекты сиктәрендә [[Юғары иҡтисад мәктәбе|«Юғары иҡтисад мәктәбе»]] Милли тикшеренеү университетының һәм [[РИА Новости|«Новости» Рәсәй '''мәғлүмәт''' '''агентлығының''' берлектә]] бойондороҡһоҙ баһалауы буйынса, Тверь медицина университетының сайты абитуриенттар өсөн асыҡ һәм үтә күренмәле сайттар төркөмөнә инә (мониторинг [https://web.archive.org/web/20130816003559/http://www.hse.ru/ege/first_section2013/ 2013], [https://web.archive.org/web/20120823043704/http://www.hse.ru/ege/first_section2012/ 2012], [https://web.archive.org/web/20110809125235/http://www.hse.ru/org/hse/ex 2011] һәм [https://web.archive.org/web/20110809125235/http://www.hse.ru/org/hse/ex 2010] йыл).

== Һылтанмалар ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

* http://tvergma.ru/eng {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122195352/https://tvergma.ru/eng/ |date=2022-01-22 }}
* https://web.archive.org/web/20110415235713/http://tvergma.ru/arab/
* http://tver-med.ru
[[Категория:Рәсәйҙең медицина университеттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса университеттар]]
[[Категория:Халыҡтар дуҫлығы ордены менән бүләкләнгән ойошмалар]]</text>
      <sha1>rsi5fuim24ykwl2jt9bn2w48uymrbue</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мөхәммәт (исем)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>178230</id>
    <revision>
      <id>1306556</id>
      <parentid>1274112</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T20:30:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстағы Muhammad.png рәсеме [[commons:User:ChemSim|ChemSim]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Ibrahim ebi|]].</comment>
      <origin>1306556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5097" sha1="s639q4pfk6t3bnl6lvow5vjuut41gg8" xml:space="preserve">{{Исем|Имя на русском языке=Мөхәммәт|Оригинальное написание={{lang-ar|محمد}}|Тип=|Происхождение=ғәрәп теленән|Этимологическое значение=маҡтам, маҡтаулы|Отчество_муж=Мөхәммәт улы|Отчество_жен=Мөхәммәт ҡыҙы|Женское парное имя=|Мужское парное имя=|Производные формы=|Иноязычные аналоги={{lang-ur|محمد}}&lt;br/&gt;
{{lang-ce|Мухьаммад}}&lt;br/&gt;
{{lang-inh|Мухьаммад}}&lt;br/&gt;
{{lang-tr|Muhammed}}&lt;br/&gt;
{{lang-av|МухӀаммад}}|Изображение=|Подпись изображения=Мөхәммәт исеменең каллиграфик яҙылышы.|Англ.=Muhammad|Тат.=Мөхәммәт|Азерб.=Məhəmməd}}'''Мөхәммәт''', '''Мөхәммәд''' йәки '''Мүхәммәд''' ({{Lang-ar|مُحَمَّدٌ}} {{Audio-IPA|Ar-muhammad.ogg|[muˈħammad]}}) — киң таралған ир-егеттәрҙең шәхси исеме, башлыса [[мосолман]] донъяһында. &quot;Маҡтам, маҡтаулы&quot; мәғәнәһе бар. Ҡағиҙә булараҡ, [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт Пәйғәмбәр]] ﷺ хөрмәтенә бирелә, ул - кешеләрҙең иң яҡшыһы. [[Аллаһ]] был кешене күп илаһтарға табыныусы ғәрәптәргә [[тәүхид]] таратыу өсөн ебәрҙе.

[[Төрки халыҡтар|Төрки]] мосолмандар араһында шулай уҡ '''Мәмәд, Мехмет, Мәмәт, Мәхмәт, Мәмбәт, Мәмет, Мөхәмбәт, Мөкәнбәт''' һәм башҡалар исем варианттары таралған.

Шулай уҡ исемдең романлаштырылған варианттары ла бар: [[итальян теле]] — '''Маометто''', [[испан теле]] — '''Маома''', [[португал теле]] — '''Маоме''' һәм [[латин теле]] — '''Маомет'''.

Африка мосолмандары араһында, атап әйткәндә, [[Гамбия|Гамбияла]] '''Момодо''' йәки '''Мәмәдо''' исем варианты таралған.

== Статистика ==
Мөхәммәт исеме донъяла иң киң таралған исем тип һанала.

== Билдәле йөрөтөүселәр ==

* [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт]] (570—632) — [[Аллаһ|Аллаһтың]] [[Рәсүл (ислам)|Рәсүле]] ﷺ.
* [[Әл-Хәрәзми|Мөхәммәт ибн Муса әл-Хәрәзми]] (яҡынса 780 — яҡынса 850) — [[Фарсылар|фарсы]] [[Математика|математигы]], [[Астрономия|астрономы]] һәм [[География|географы]], [[IX быуат|IX быуаттың]] мәшһүр ғалимдарының береһе. Уның исеме «[[алгоритм]]&lt;nowiki/&gt;» һүҙенең нигеҙендә ята.
* [[Ғәләүетдин Мөхәммәт II]] (билдәһеҙ — 1220) — [[харәҙмшаһ]].
* [[Мөхәммәт ибн Ғәбдел-Үәһһәб|Мүхәммәд ибн Ғәбдел-Үәһһәб]] (1703—1792) — динде тергеҙеүсе, хәҙерге замандың иң яҡшы шәйехтәренең береһе.
* Мөхәммәт Аллаяр улы Хәйҙәров (1915—1999) — башҡорт журналисы, прозаик һәм драматург.
* [[Мөхәммәт Сөнәғәт улы Мәһәҙиев]] (1930—1995) — [[Татарстан Республикаһы|Татарстан Республикаһының]] халыҡ яҙыусыһы, әҙәби тәнҡитсе.
* [[Мөхәммәт Али]] (1942—2016) — [[Америка Ҡушма Штаттары|Америка]] боксеры, бокс тарихында иң яҡшыларҙың береһе.

== Бер тамырлы исемдәр ==
Шул уҡ ғәрәп тамырынан (''Х-М-Д'' 'маҡтау') шулай уҡ исемдәр килеп сыға:

* [[Әхмәт]] (Әхмәд, Әхмет һ.б.)
* Гәмид (Хәмит һ.б.)
* Мәхмуд (Мәхмүт)
* Мәхәмбәт
* [[Мәмбәт (исем)|Мәмбәт]]
* Мөхәмәт
* Мөхәмәтша

== Фамилиялар ==

* Мәхмүтов
* Магомедов
* Магометов
* Мөхәммәтов
* Мәмәтов
* Мухамбетов
* Мәмбәтов
* Мөхәмәтйәнов

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* [[Ғәрәп исемдәре]]
* [[Мосолман исеме|Мосолман исемдәре]]
[[Категория:Исемдәр]]
[[Категория:Мосолман исемдәре]]
[[Категория:Ғәрәп исемдәре]]
[[Категория:Төрки исемдәре]]
[[Категория:Башҡорт исемдәре]]</text>
      <sha1>s639q4pfk6t3bnl6lvow5vjuut41gg8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Поль Гоген</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185658</id>
    <revision>
      <id>1306547</id>
      <parentid>1298950</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T17:57:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29489" sha1="sb2zwsibs1lx1g1sa82dm4fhvic7zqs" xml:space="preserve">{{Рәссам
 |место рождения   = {{МестоРождения|Париж}}, [[Вторая Французская республика]]
 |место смерти     = Атуона, Хива-Оа утаруы, Маркиз утаруҙары, Француз Полинезияһы
 |происхождение    = 
 |жанр             = 
 |учёба            = 
 |стиль            = [[Постимпрессионизм]]
 |покровители      = 
 |влияние          = 
 |влияние на       = 
}}
'''Эжен Анри Поль Гоген''' ({{Lang-fr|Eugène Henri Paul Gauguin}} {{Ipa|[øˈʒɛn ãˈʁi ˌpol ɡoˈɡɛ̃]}}; {{ВД-Преамбула}}) — [[Франция|француз]] [[Һынлы сәнғәт|рәссамы]], скульптор-керамисы һәм графигы. Поль Сезанн һәм [[Винсент Ван Гог]] менән бер рәттән — постимпрессионизмдың мөһим вәкиле. [[1870 йыл]]дар башында һынлы сәнғәт менән һәүәҫкәр булараҡ шөғөлләнә. Ижадының тәүге осоро импрессионизм менән бәйле. 1880 йылдан импрессионистар күргәҙмәләрендә ҡатнаша. [[1883 йыл]]дан — профессиональ рәссам. Гогендың эштәре үҙе йәшәгән осорҙа танылыу алмай, рәссам ярлы була&lt;ref name=&quot;aska&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.aska-life.com.ua/people/Pol_Hohen.htm|title=Поль Гоген. Признание пришло к нему только после смерти. Биография|lang=ru|accessdate=2011-06-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110324221947/http://www.aska-life.com.ua/people/Pol_Hohen.htm|archivedate=2011-03-24|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110324221947/http://www.aska-life.com.ua/people/Pol_Hohen.htm |date=2011-03-24 }}&lt;/ref&gt;. Гогендың «Когда свадьба?» картинаһы — һатылған иң ҡиммәтле картиналарҙың береһе.

== Биографияһы һәм ижады ==
Поль Гоген 1848 йылдың 7 июнендә [[Париж]]да тыуа. Уның атаһы, Гоген Кловис (1814—1849), Тьер һәм Арман Маранаң радикаль республика идеялары менән һуғарылған «Насьональ» журналының сәйәси хроника бүлегендә журналист, әсәһе Алина-Мария (1825—1867), сығышы менән [[Перу]]ҙан бай креол ғаиләһенән була. Алина-Марияның әсәһе— утопик социализм идеяларын уртаҡлашыусы һәм 1838 йылда автобиографик «Скитания парии» китабын баҫтырып сығарыусы билдәле Флора Тристан (1803—1844).

1849 йылда, килеп сыҡмаған монархияға ҡаршы түңкәрелештән һуң, Кловис, тыуған илендә ҡалыу хәүфле булғанға, Франциянан китергә ҡарар итә. Ғаиләһе менән ул Перуға барған карапҡа ултыра, унда ҡатыны Алинаның ғаиләһендә төпләнеп, үҙенең журналын асырға уйлай. Әммә [[Көньяҡ Америка]]ға барышлай, Кловис йөрәк өйәнәгенән вафат була.

Шулай итеп, Поль ете йәшенә тиклем Перула йәшәй һәм әсәһе ғаиләһендә тәрбиәләнә. Бала саҡ тәьҫораттары, экзотик тәбиғәт, сағыу милли костюмдар, Лимала ағаһының поместьеһындағы вайымһыҙ тормош уның хәтерендә мәңгелеккә уйылып ҡала, сәйәхәттәр һәм тропиктар уны һәр саҡ үҙенә тарта.

[[1855 йыл]]да, Польға 7 йәш булғанда, ул әсәһе менән атаһы яғынан ағаһынан мираҫ алыу өсөн [[Франция]]ға ҡайта һәм олатаһы менән Орлеанда төпләнә. Гоген француз телен тиҙ өйрәнә һәм белем алыуҙа уңышҡа өлгәшә башлай. 1861 йылда Алина Парижда тегеү оҫтаханаһын аса, ә Поль Диңгеҙ училищеһына уҡырға инергә әҙерләнә. Әммә ул конкурс һынауын үтә алмай һәм 1865 йылдың декабрендә «курсант», йәғни лоцмандың уҡыусыһы сифатында йөҙөүҙә яллана. [[1871 йыл]]ға тиклем ул Көньяҡ Америкала, Урта диңгеҙҙә, төньяҡ диңгеҙҙәрҙә йөҙөп йөрөй. [[Һиндостан]]да булғанда, ул әсәһенең үлеме тураһында ишетә, әсәһе васыятында уға «карьера яһарға» тәҡдим итә, сөнки ул ғаилә дуҫтарының күңелен табырға һәләтле түгел һәм оҙаҡламай бик яңғыҙ булып китеүе ихтимал&quot;. Әммә, [[1872 йыл]]да Парижға килгәс, уға бала саҡтан таныш булған әсәһенең дуҫы, биржа эшҡыуары, фотограф һәм заманса һынлы сәнғәт коллекционеры Гюстав Арозаның ярҙамын ала. Уның арҡаһында Гоген биржа брокеры вазифаһын ала.

[[1873 йыл]]да Гоген Ароза ғаиләһенә ингән йәш дат ҡыҙы Мэтте-Софи Гадҡа өйләнә. 1874 йылда улы Эмиль, 1877 йылда ҡыҙы Алина, 1879 йылда улы Кловис, 1881 йылда улы Жан-Рене, 1883 йылда улы Поль тыуа. Артабанғы ун йылда Гогендың йәмғиәттәге урыны нығый. Уның ғаиләһе уңайлыраҡ фатирҙарҙы биләй, унда рәссамдың оҫтаханаһына айырыуса иғтибар бүленә. Гоген, уның опекуны Ароза кеүек үк, картиналар, айырыуса импрессионистарҙыҡын йыя, һәм яйлап үҙе лә яҙа.

[[1873 йыл|1873]]—[[1874 йыл]]дарҙа уның тәүге пейзаждары күренә башлай, шуларҙың береһе [[1876 йыл]]да Салонда ҡуйыла. Гоген рәссам-импрессионист Камиль Писсарро менән 1874 йылға тиклем таныша, ләкин уларҙың дуҫтарса мөнәсәбәттәре [[1878 йыл]]дан башлана. Гоген 1879 йылдың башынан импрессионистар күргәҙмәләрендә ҡатнашыуға саҡырыла: коллекционерҙы аҡрынлап рәссам булараҡ та етди ҡабул итәләр. Ул [[1879 йыл]]дың йәйен Понтуазда Писсарро янында үткәрә, унда «мэтр» пейзаждарына оҡшаш баҡсалар һәм ауыл пейзаждары, һәм [[1885 йыл]]ға тиклем яҙыласаҡ барыһын да яҙа. Писаро Гогенды Эдгар Дега менән таныштыра, ул, Гогендың картиналарын һатып алып һәм импрессионистар картиналары менән сауҙа итеүсе Дюран Рюэлгә быны эшләргә ҡушып күндереп, һәр ваҡыт Гогенға ярҙам итәсәк. Дега унға яҡын Гоген полотноһына, шул иҫәптән «Прекрасная Анжела», «Женщины с плодом манго», йәки «Хина тефатоу» картиналарына эйә була.

[[1884 йыл]]да Гоген ғаиләһе менән Копенгагенға күсә һәм күпмелер ваҡыт брокер булып эшләүен дауам итә. Әммә бөтә ваҡытын һынлы сәнғәткә бағышлай һәм брокер эшен ташлай, аҡсаһы булмау сәбәпле биш балаһын алып, хәләл ефете ташлап китә&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/entertainment/2010/10/101001_5floor_gaugin_tate_exhibition|title=Гоген: демистификация музейного масштаба|author=Альвина Харченко bbcrussian.com, Лондон|publisher=BBC News Русская служба|lang=ru|accessdate=2020-02-06}}&lt;/ref&gt;. 1885 йылда ул [[Париж]]&lt;nowiki/&gt;ға ҡайта.

[[1886 йыл|1886]]—[[1890 йыл]]дарҙа Гоген бар ваҡытын Понт-Авенда (Бретань) үткәрә, унда символизмға яҡын рәссамдар төркөмө менән аралаша. Тәүге тапҡыр рәссам, Париждан ял итергә һәм бер аҙ тормошто экономияларға теләп, 1886 йылда шунда юл ала: унда тормош күпкә арзаныраҡ була&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Китап|автор=Джон Ревальд|заглавие=Постимпрессионизм. От Ван Гога до Гогена|год=1996|издательство=Республика|страниц=464|isbn=5-250-02568-4}}&lt;/ref&gt;.

[[1887 йыл]]да Бретандә танышҡан рәссам Лаваль менән Гоген Мартиника утрауына китә, Лаваль оҫта ижадында япон йоғонтоһон һиҙелерлек яһап, уның ижадында эволюция яһарға ярҙам итә.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;.

1887—1888 йылдарҙа [[Панама]]ға килә, бынд [[Панама каналы]] төҙөлөшөн күҙәтә. 1888 йылда Арлдә бер аҙ ваҡыт [[Винсент Ван Гог|Ван Гогта]] йәшәй һәм уның менән эшләй. Бында булыуы Ван Гогтың аҡылдан яҙыу өйәнәге менән бәйле ыҙғыш менән тамамлана.

Перуҙа үткәргән бала саҡтағы экзотик урындарға ынтылышты кисереп һәм цивилизацияны «сир» тип һанап, «тәбиғәт менән ҡушылырға» теләгән Гоген, 1891 йылда Таитиға китә, бында Папеэтта йәшәй һәм 1892 йылда 80 картина яҙа. Францияға ҡыҫҡа ваҡытҡа (1893—1895) ҡайтҡандан һуң, ауырып китеүе һәм аҡсаһы булмауы сәбәпле, ул бөтөнләйгә [[Океания]]ға (тәүҙә Таитиға) китә, унда ул бәлиғ булмаған Таити ҡыҙына өйләнә, ул уға ул табып бирә&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.6lib.ru/books/gogen-v-polinezii-174844.html|title=Гоген в Полинезии (Бенгт Даниельссон) в fb2,txt,epub|publisher=Электронная библиотека 6lib.ru - книги в формате fb2,txt,epub|lang=ru|accessdate=2020-02-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://artchive.ru/news/2448~Obnaruzheny_unikal%27nye_fotografii_Gogena_sdelannye_na_Taiti|title=Обнаружены уникальные фотографии Гогена, сделанные на Таити|publisher=Artchive|accessdate=2020-02-06}}&lt;/ref&gt;.

«Откуда мы? Кто мы? Куда мы идем?» картинаһын тамамлап, ул мышьяҡ ҡабул итә, үҙ-үҙенә ҡул һалырға уйлай, ләкин доза бигерәк ҙур булып сыҡҡанлыҡтан, көслө ҡоҫоу уның ғүмерен ҡотҡара&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[[Перрюшо, Анри|Перрюшо А.]] Поль Гоген. [Пер. с фр. Ю. Я. Яхниной]. — М.: Искусство, 1979.&lt;/ref&gt;.

1901 йылда Хива-Оа утрауына (Маркиз утрауҙары) күсеп килә һәм тулы көсөнә эшләй: пейзаждар, хикәйәләр яҙа, журналист булып эшләй. Ауырыуҙарға (шул иҫәптән сифилис)&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;), фәҡирлек, депрессияға ҡарамаҫтан, Гоген иң яҡшы эштәрен тап шунда яҙа. Океания халыҡтарының көнкүрешен һәм реаль тормошон күҙәтеү уларҙа урындағы мифтар менән бәйле.

Һуңғы ваҡытта рәссам йөрәк ауырыуынан, экземанан һәм мышьяҡ менән ағыуланыу эҙемтәләренән ауыр яфалана. Көслө һыҙланыуҙарҙы морфий менән баҫырға тура килә. Гогендың туземецтарҙың хоҡуҡтарын яҡларға маташыуы арҡаһында хакимиәт менән даими конфликттар хәлде ҡатмарлаштыра. Уларҙың протест белдереп сығыш яһауҙарын хуплауы суд процесына һәм штрафҡа, өс айға төрмәгә хөкөм ҡарарына килтерә, ләкин төрмәгә ултыртыу тормошҡа ашырылмай.

Гоген, моғайын, морфийҙың сираттағы дозаһы тыуҙырған йөрәк өйәнәгенән ҡапыл вафат була — карауат эргәһендә буш ампула ятҡан була.&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[[Перрюшо, Анри|Перрюшо А.]] Поль Гоген. [Пер. с фр. Ю. Я. Яхниной]. — М.: Искусство, 1979.&lt;/ref&gt;

== Абруйы һәм билдәлелеге ==
Рәссам даны вафатынан һуң килә, [[1906 йыл]]да Парижда 227 эше ҡуйыла.

Гогендың тормошо [[Сомерсет Моэм]]дың «Луна и грош» романы нигеҙенә ята. Унда ябай инглиз яҙыусыһы Чарльз Стрикленд һүрәтләнә. Ул ғаиләһен, эшен һәм һынлы сәнғәт менән шөғөлләнер өсөн йортон ташлап китә. Романда Стриклендтың тормошо проказа һөҙөмтәһендә өҙөлә.

Гоген хөрмәтенә [[Меркурий]]ҙа кратер атала.

Гоген ғүмеренең һуңғы йылдары тураһында төп ролдә Дональд Сазерленд менән биографик «[[:ru:Волк на пороге|Волк на пороге]]» (1986) фильмы төшөрөлә. 2003 йылда Кифер Сазерленд менән төп ролдә «Найденный рай» (2003) фильмы төшөрөлә, унда төп урынды рәссамдың ҡатыны менән ябай булмаған мөнәсәбәттәре һәм уның Таитиҙағы тормошо биләй. [[2017 йыл]]да Полинезияла рәссамдың тормошо хаҡында төп ролдә Венсан Кассель менән «Дикарь» фильмы прокатҡа сыға.

== Галереяһы ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Paul Gauguin 001.jpg|Тегеүсе ҡатын (1880)
Файл:Paul Gauguin 137.jpg|Вәғәздән һуң кәүҙәләнеш йәки Иаковтың фәрештә менән көрәше (1888)
Файл:Paul Gauguin 072.jpg|Арлдә кафе (1888)
Файл:Gauguin Il Cristo giallo.jpg|Һары Христос (1889)
Файл:Paul Gauguin 040.jpg|Сәскә менән ҡатын-ҡыҙ (1891)
Файл:Paul Gauguin- Manao tupapau (The Spirit of the Dead Keep Watch).JPG|Үлгәндәрҙең рухы йоҡламай (1892)
Файл:Eh quoi! Tu es jaloux? by Paul Gauguin.jpg|Ә һин көнләшәһеңме? (1892)
Файл:Paul Gauguin 128.jpg|Емеш тотоп тороусы ҡатын-ҡыҙ (1893)
Файл:Gauguin - Ihr Name ist Vairaumati - 1892.jpg|Уның исеме Вайраумати (1893)
Файл:Gauguin Arearea no varua ino.jpg|Яуыз рух уйыны (1894)
Файл:Gauguin - Where Do We Come From? What Are We? Where Are We Going? (1897-98).jpg|Беҙ ҡайҙан килдек? Кем беҙ? Беҙ ҡайҙа барабыҙ? (1897—1898)
Файл:Paul Gauguin 091.jpg|Бүтән бер ҡасан да (1897)
Файл:Paul Gauguin 107.jpg|Емеш йыйыу (1899)
Файл:Gauguin - Stilleben mit Papagei - 1902.jpg|Тутыйғоштар менән натюрморт (1902)
&lt;/gallery&gt;

== Поль Гоген кинола ==
* Ван Гог. На пороге вечности (реж. Джулиан Шнабель), в роли Гогена — Оскар Айзек
* Дикарь / Гоген. Путешествие на Таити (реж. Эдуард Делюк, 2017) в главной роли — Венсан Кассель
* Жёлтый дом (реж. Крис Дурлахер, 2007)
* Найденный рай (реж. Марио Андриччион, 2003), в главной роли — Кифер Сазерленд
* Волк на пороге / Овири / Гоген, нищета у порога (реж. Хеннинг Карлсен, 1986) в главной роли — Дональд Сазерленд
* Гоген: дикарь и гений (реж. Филдер Кук, 1980)
* Жажда жизни (реж. Винсенте Миннелли, 1956)

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Музей Поля Гогена
* Культурный центр Поля Гогена

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Библиография ==
{{Refbegin|30em}}
;Документы и воспоминания
* {{Публикация|книга|заглавие=Gauguin|год=1958|ref=Gauguin et al.|язык=fr|ответственный=sous la dir. et avec là collab. de Georges Wildenstein par Ursula F. Marks-Vandenbroucke, Haavard Rostrup, Yvonne Thirion. [e. a.]|место=Paris|издательство=Presses universitaires de France|allpages=211|иллюстрации вид=ill., facs., 4 f.ill.|oclc=474716406}}&lt;!--Есть в Рудомино--&gt;
;Полные биографии
* {{Публикация|книга|ответственный=А. С. Кантор-Гуковская|заглавие=Поль Гоген|место=Ленинград ; Москва|издательство=Советский художник|год=1965|иллюстрации вид=ил.|oclc=1086199470|ref=Кантор-Гуковская}}
* {{Публикация|книга|заглавие=Гоген|ответственный=Франсуаза Кашен ; [пер. с фр. З. Федотовой]|место=Москва|издательство=Астрель — АСТ|год=2003|иллюстрации вид=цв. ил.}}&lt;!--Указано в БРЭ, есть в Публичке--&gt;
* {{Публикация|книга|заглавие=Мир Гогена|ответственный=О. Я. Кочик|место=Москва|издательство=Искусство|год=1991|иллюстрации вид=ил., цв. ил., факс.|oclc=28151038|ref=Кочик}}
* {{Публикация|книга|заглавие=Гоген|ответственный=автор текста Валентина Крючкова|место=Москва|издательство=Белый город|год=2007|иллюстрации вид=цв. ил. ;|ref=Крючкова}}
* {{Публикация|книга|ответственный=Анри Перрюшо; [Автор послесловия К. Богемская]|заглавие=Поль Гоген|место=Москва|издательство=Искусство|год=1995|oclc=36207041}}&lt;!--Указано в БРЭ--&gt;
* {{Публикация|книга|ref=Юиг|заглавие=Гоген|ответственный=Рене Юиг ; [Пер. и примеч. к тексту Л. И. Таруашвили]|место=М.|издательство=Слово|год=1995}}
* {{Публикация|книга|заглавие=Paul Gauguin|год=1987|ref=Hoog|язык=fr|ответственный=Michel Hoog|место=Paris|издательство=Nathan|allpages=332|иллюстрации вид=ill., ill. en couleur|oclc=18177490}}
* {{Публикация|книга|заглавие=Gauguin|язык=en|ответственный=Belinda Thomson|место=New York|издательство=Thames and Hudson|год=1987|allpages=214|иллюстрации вид=ill. (some colour)|issn=87050203|oclc=1033670909|ref=Thomson}}&lt;!--В БРЭ указано французское издание 1995 года (зачем — вопрос к госпоже Стародубовой, автору персоналии в БРЭ), а в Ленинке есть английское (пере)издание 1990 года.--&gt;
;Очерки отдельных эпизодов и аспектов творчества
* {{Публикация|книга|ответственный=Бенгт Даниельссон|заглавие=Гоген в Полинезии|место=Москва|издательство=Искусство|год=1973|иллюстрации вид=ил.|oclc=255128084|ref=Даниельссон}}
* {{Публикация|книга|заглавие=The Symbolism of Paul Gauguin|язык=en|ответственный=Henri Dorra ; forew. by Richard R. Brettell afterw. by Gabriel P. Weisberg|место=Berkeley, CA|издательство=University of California Press|год=2007|allpages=XVII, 361|ref=Dorra}}
;Каталоги творчества
* {{Публикация|книга|заглавие=Sculpture and Ceramics of Paul Gauguin|год=1963|ref=Gray|язык=en|ответственный=by Christopher Gray|место=Baltimore|издательство=J. Hopkins Press|allpages=VIII, 330|иллюстрации вид=ill. (some color)|oclc=647593565}}
* {{Публикация|книга|заглавие=Paul Gauguin|год=1988|ref=Mongan, Joachim and Kornfeld|язык=en|ответственный=manuscript written by Elizabeth Mongan, Eberhard W. Kornfeld, Harold Joachim|место=Bern|издательство=Galerie Kornfeld|allpages=283|иллюстрации вид=ill., color ill.|oclc=462910386}}
* {{Публикация|книга|заглавие=Gauguin|год=2002|ref=Wildenstein|язык=en|ответственный=Daniel Wildenstein; Sylvie Crussard, text and research; Martine Heudron, documentation and chronology|место=Paris|издательство=Wildenstein Institute|allpages=647|oclc=884658506}}
* {{Публикация|книга|заглавие=Paul Gauguin|год=1964|ref=Wildenstein|язык=fr|ответственный=Georges Wildenstein de l'Institut|место=Paris|издательство=Les Beaux-Arts, Édition d’études et de documents|allpages=282|oclc=906575336}}
;Каталоги выставок
* {{Публикация|книга|заглавие=The Art of Paul Gauguin|год=1988|ref=Brettell et al.|язык=en|ответственный=Richard Brettell, Françoise Cachin, Claire Frèches-Thory, Charles F.Stuckey, with assistance from Peter Zegers|место=Washington, D.C.|издательство=National Gallery of Art|allpages=xxvi, 519|issn=88005232|oclc=1288393956}}
;Словари и энциклопедии
* {{Публикация|книга|ответственный=В. Г. Власов|заглавие=Стили в искусстве|место=СПб.|год=1996|издательство=Кольна|oclc=605179863|ref=Власов}}
* {{БРЭ|ref=Стародубова}}
* {{ВТ-НЭС|Гоген, Поль|Локкенберг В. А.}}
* {{Публикация|книга|ref=М. и А. Серюлля|заглавие=Энциклопедия импрессионизма|ответственный=Под ред. М. и А. Серюлля; Пер. с фр. Н. Матяш|год=2005|место=М.|издательство=Республика}}
* {{Публикация|книга|заглавие=[[Thieme-Becker|Allgemeines Lexikon der bildenden Künstler von der Antike bis zur Gegenwart, begründet von Ulrich Thieme und Felix Becker]]|год=1920|ref=Burchard|язык=de|ответственный=herausgegeben von Ulrich Thieme|место=Leipzig|издательство=E. A. Seemann|oclc=1039498097}}
* {{Публикация|книга|заглавие=Allgemeines Künstlerlexikon|год=2006|ref=Childs|язык=de|ответственный=Saur; [Chefred.: Eberhard Kasten et al.]|место=München, Leipzig|издательство=Saur|oclc=1224500952}}
* {{Публикация|книга|ref=Curville|заглавие=Dictionnaire de biographie française|язык=fr|ответственный=publié sous la direction de Roman d'Amat,... puis M. Prévost,... H. Tribout de Morembert,...|место=Paris|издательство=Letouzey et Ané|год=1982|oclc=922284568}}
* {{Публикация|книга|заглавие=[[Grove Art Online|The Dictionary of Art]]|год=1996|ref=Rapetti|язык=en|ответственный=edited by Jane Turner|место=New York|издательство=Grove's Dictionaries|allpages=187–196|issn=96013628|oclc=257324618}}
* {{Публикация|книга|заглавие=Dictionnaire critique et documentaire des peintres, sculpteurs, dessinateurs et graveurs de tous les temps et de tous les pays, par un groupe d'écrivains spécialistes français et étrangers|ответственный=entièrement refondue, revue et corrigée sous la direction des héritiers de E. Bénézit|место=Paris|издательство=Gründ|год=1976|язык=fr|allpages=728|oclc=1033639428|ref=Salmon et Gobin}}
;Справочные издания
* {{Публикация|книга|заглавие=Paul Gauguin|год=1991|ref=Clement|язык=en|ответственный=Russell T. Clement|место=New York|издательство=Greenwood Press|allpages=XXII, 324|issn=91013903|oclc=1280866466}}
* {{Публикация|книга|ответственный=Wolfgang M. Freitag, ed.|заглавие=Art Books|issn=96028425|oclc=919978279|год=1997|allpages=XXVI, 542|издательство=Garland Publishing|место=New York, London}}
{{Refend}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.newestmuseum.ru/data/authors/g/gauguin_paul/index.php Поль Гоген: Биография на сайте ГМНЗИ]
* [http://www.wm-painting.ru/MasterPieces/p19_sectionid/24 Картины Поля Гогена]
* [https://web.archive.org/web/20070224004914/http://www.if-art.com/pgallery/per/pgauguin/1.html Галерея картин Поля Гогена]
* [https://web.archive.org/web/20160222095827/http://famousartistsgallery.com/gallery/gauguin.html Поль Гоге́н]{{Ref-en}}
* [http://www.pgogen.ru Поль Гоген: Биография и известные картины]
* [http://www.impressionist--paintings.com/russian/GOGEN/biograph_gogen.shtml Жизнь и творчество Поля Гогена] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120411060850/http://www.impressionist--paintings.com/russian/GOGEN/biograph_gogen.shtml |date=2012-04-11 }} на сайте «Картины импрессионистов»
* [https://web.archive.org/web/20150924062825/http://www.owlstand.com/exhibition/room/476b33d9-fa46-4067-9f69-0556521f118d Картины Поль Гоген]
* ''Бенгт Даниэлльсон''. [http://www.peremeny.ru/book/gogen/1 Гоген в Полинезии].
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Алфавит буйынса скульпторҙар]]
[[Категория:Франция скульпторҙары]]
[[Категория:Натюрморт оҫталары]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1903 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:8 майҙа вафат булғандар]]
[[Категория:Парижда тыуғандар]]
[[Категория:1848 йылда тыуғандар]]
[[Категория:7 июндә тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Рәссамдар]]
[[Категория:Франция рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]]
[[Категория:Францияла вафат булғандар]]</text>
      <sha1>sb2zwsibs1lx1g1sa82dm4fhvic7zqs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әбү Дауыт cүнәне</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187889</id>
    <revision>
      <id>1306562</id>
      <parentid>1303230</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T21:47:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстағы Hadith.png рәсеме [[commons:User:ChemSim|ChemSim]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Ibrahim ebi|]].</comment>
      <origin>1306562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7687" sha1="n9mhfne9kxaq1h5sr38s95qs9rjrutl" xml:space="preserve">{{Произведение средневековой литературы
 |Орнамент                  = 
 |Оригинальное название     = {{lang-ar| سنن أبي داود}}
 |Доверенность              = 
 |Альтернативные названия   = Әбү Дауыт Сүнәне
 |АльтернативныеНОрг        = 
 |АльтернативныеНРус        =  
 |Изображение               =
 |Подпись к изображению     = 
 |ОрнаментT                 =  
 |Автор                     = [[Әбү Дауыт]]
 |Дата                      = VIII быуат 
 |Язык                      = [[Ғәрәп теле|ғәрәпсә]]
 |Цикл                      = 
 |Тема                      = биография
 |Жанр                      = тарихи хроника
 |Стиль                     = 
 |Объём                     = 5274 хәҙис
 |Период                    =  исламдың иртә тарихы
 |Подтверждается            = [[Ҡөрьән]],Сәхих әл-Бохари, Сәхих Мөслим,
 |Противоречат              = 
 |Версии                    = 
 |Связан                    = 
 |Источники                 = замандаштары телдән тапшырған
 |Содержание                = [[Мөхәммәт пәйғәмбәр]]тормошонан эпизодтар
 |Персонажи                 = [[Мөхәммәт пәйғәмбәр]], [[сәхәбәләр]], [[хаҡ хәлифәләр]], [[Пәйғәмбәр ҡатындары]] һ.б..
 |Издание                   =  
 |Рукописи                  =  
 |Хранение                  =  
 |Оригинал                  =  
 |Страна1                   = 
 |Страна2                   = 
 |Страна3                   = 
 |Ссылка                    = 
 |Викитека                  = ar:سنن أبي داود
}}
'''Әбү Дауыт Сүнәне''' ('''Сунан Аби Дауд'''; {{Lang-ar|سنن أبي داود}}; {{lang-ru|Суна́н Абу́ Дау́да}}) — [[Әбү Дауыт]] йыйған алты төп хәҙистәр йыйынтығының (Күтүб әс-ситтә) иң бәләкәйе&lt;ref&gt;Ignác Goldziher, ''Muslim Studies'', vol. 2, pg. 240. Halle, 1889—1890. ISBN 0-202-30778-6&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Scott C. Lucas, ''Constructive Critics, Ḥadīth Literature, and the Articulation of Sunnī Islam'', pg. 106. Leiden: Brill Publishers, 2004.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ibn Khallikan’s Biographical Dictionary, translated by William McGuckin de Slane. Paris: Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland. Sold by [[Institut de France]] and Royal Library of Belgium. Vol. 3, pg. 5.&lt;/ref&gt;. Әбү Дауыт йыйынтығы [[әл-Бохари]] һәм Мөслим имамдар йыйынтығынан һуң өсөнсө урынды биләй.

== Күҙәтеү ==
«Сунән» — имам Әбү Дауыттың тәүге әҫәрҙәренең береһе. 20 йыл дауамында ул ғәрәп хәлифәтенең төрлө мөйөштәрендә хәҙистәр йыя һәм һижри 241 йылда яҙып бөтөрә. Әбү Дауыт 500 мең хәҙис йыйған, шуларҙың 5 274-е генә йыйынтыҡҡа индерелгән. Дауыт ғүмере буйына йыйынтығына бер нисә тапҡыр әйләнеп ҡайта һәм ҙур булмаған үҙгәрештәр индерә&lt;ref name=&quot;musulmanin.com&quot;/&gt;.

Әбү Дауыт сүнәнендә башҡа оҡшаш йыйынтыҡтарҙа осрамаған хәҙистәр йыйылған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.abc.se/~m9783/n/vih_e.html|title=Various Issues About Hadiths|accessdate=2013-02-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121016011516/http://www.abc.se/~m9783/n/vih_e.html|archivedate=2012-10-16|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;. Ул [[шәриғәт]] нормаларын үҙ эсенә алған тәүге хәҙистәр йыйынтығы тип иҫәпләнә, ә был китаптың бүлектәре [[фиҡһ]]&lt;nowiki/&gt;тың төрлө бүлектәренә тап килә: «Инаныс», «Тәһәрәт», «Намаҙ», «Зәкәт» һәм башҡалар. [[Мәккә]] халҡына мөрәжәғәтнамәһендә имам Әбү Дауыт былай ти: «„Сүнән“ йыйынтығына шәриғәт ҡанундарынан торған хәҙистәрҙе генә индерҙем, һәм донъя рәхәтлектәрен (зуһд), төрлө эштәрҙең яҡшылыҡтарын ҡулланыуҙа сама белеү тураһында хәҙистәрҙе индермәнем…»&lt;ref name=&quot;musulmanin.com&quot;/&gt;.

Әбү Дауыт үҙенең китабын 18 өлөшкә бүлә, уларҙың бер өлөшөн хәҙистәр, беренсе тапшырыусыһы күрһәтелмәгән хәҙистәр (мөрсәл) тәшкил итә. Һуңғараҡ йыйынтыҡтағы хәҙистәрҙе тапшырыусылар уны башҡаса бүлә. Мәҫәлән, Әл-Хатиб әл-Бағдади йыйынтыҡты 32 өлөшкә бүлә&lt;ref name=&quot;musulmanin.com&quot;&gt;[http://www.muslimpress.ru/novosti/imam-abu-daud-%E2%80%93-xadisoved-dostigshij-urovnya-idzhtixada.htmИмам Абу Дауд — хадисовед, достигший уровня иджтихада]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019|bot=InternetArchiveBot}} muslimpress.ru&lt;/ref&gt;.

Тәүге «Әбү Дауыт Сүнәне» хәҙистәр йыйынтығы [[Дели|Делиҙа]] ([[Һиндостан]]), һижри 1271 йылда нәшер ителә&lt;ref name=&quot;musulmanin.com&quot;/&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ИЭС2007|Абу Давуд}}
* {{Энис/2|Robson, J.|Abū Dāʾūd al-Sid̲j̲istānī}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.muslimpress.ru/novosti/imam-abu-daud-%E2%80%93-xadisoved-dostigshij-urovnya-idzhtixada.htm Имам Абу Дауд — хадисовед, достигший уровня иджтихада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221215013244/https://www.muslimpress.ru/novosti/imam-abu-daud-%E2%80%93-xadisoved-dostigshij-urovnya-idzhtixada.htm |date=2022-12-15 }} — MuslimPress.ru, 21 апреля 2011.
* [http://musulmanin.com/sunan-sbornik-hadisov-imama-abu-dauda-as-sidzhistani.html «Сунан» — сборник хадисов имама Абу Дауда ас-Сиджистани] — Musulmanin.com, 18 февраля 2012.
* ''Имам Абу Дауд Сулейман ибн аль-Аш’ас ас-Сиджистани'' [http://hadis.info/sborniki-xadisov/sunan-abu-daud/ Краткая биография имама Абу Дауда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180812131447/http://hadis.info/sborniki-xadisov/sunan-abu-daud/ |date=2018-08-12 }} (подготовил: Фарук Абу Хамид)
[[Категория:Википедия:Мәҡәләлә Викикитапханаға һылтанмаһы булған мәҡәләләр]]
{{islam-stub}}
{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Сөнни хәҙистәр йыйынтыҡтары}}
[[Категория:Ислам дине белгестәре]]
[[Категория:Хәҙистәр]]
[[Категория:Хәҙистәр йыйынтығы авторҙары]]
[[Категория:Хәҙис белгестәре]]</text>
      <sha1>n9mhfne9kxaq1h5sr38s95qs9rjrutl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәхих Мөслим</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187891</id>
    <revision>
      <id>1306563</id>
      <parentid>1207613</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T21:47:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстағы Hadith.png рәсеме [[commons:User:ChemSim|ChemSim]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Ibrahim ebi|]].</comment>
      <origin>1306563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6414" sha1="38pd52y8issl8icsa514agto7s86jbi" xml:space="preserve">{{Произведение средневековой литературы
 |Орнамент                  = 
 |Оригинальное название     = {{lang-ar|صحيح مسلم}}
 |Доверенность              = 
 |Альтернативные названия   = Сәхих Мөслим
 |АльтернативныеНОрг        = 
 |АльтернативныеНРус        =  
 |Изображение               =
 |Подпись к изображению     = 
 |ОрнаментT                 =  
 |Автор                     = [[Мөслим ибн әл-Хажаж]]
 |Дата                      = VIII быуат
 |Язык                      = [[Ғәрәп теле|ғәрәпсә]]
 |Цикл                      = 
 |Тема                      = биография
 |Жанр                      = тарихи хроника
 |Стиль                     = 
 |Объём                     = 7190 хадиса
 |Период                    =  исламдың иртә тарихы
 |Подтверждается            = [[Ҡөрьән]],Сәхих әл-Бохари
 |Противоречат              = 
 |Версии                    = 
 |Связан                    = 
 |Источники                 = замандаштары телдән тапшырған
 |Содержание                = [[Мөхәммәт пәйғәмбәр]]тормошонан эпизодтар
 |Персонажи                 = [[Мөхәммәт пәйғәмбәр]], [[сәхәбәләр]], [[хаҡ хәлифәләр]], [[Пәйғәмбәр ҡатындары]] һ.б..
 |Издание                   =  
 |Рукописи                  =  
 |Хранение                  =  
 |Оригинал                  =  
 |Страна1                   = 
 |Страна2                   = 
 |Страна3                   = 
 |Ссылка                    = 
 |Викитека                  = ar:صحيح مسلم
}}

'''Сәхих Мөслим, Мөслим Сәхихе''' ({{Lang-ar|صحيح مسلم}}; {{lang-ru|Сахих Муслима}}) — хәҙистәрҙең алты төп [[Сөнниҙәр|сөнни]] йыйынтығының береһе (Күтүб әс-Ситтә). Мөслимдең сәхихе [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт Пәйғәмбәр]] хәҙистәренең дөрөҫлөк буйынса, [[Сәхих әл-Бохари]]ҙан ҡала, икенсе йыйынтыҡ тип иҫәпләнә. Китап [[Мөслим ибн әл-Хажаж]] тарафынан яҙылған.

== Күҙәтеү ==
Мөслим ибн әл-Хажаж 817 йылда Нишапурҙа тыуған һәм 874 йылда шунда уҡ вафат булған. [[Ираҡ]], [[Ғәрәп ярымутрауы]], [[Сүриә]] һәм [[Мысыр]] буйлап сәйәхәте ваҡытында Мөслим 300 мең [[хәҙис]] йыйған, шуларҙың бәләкәй өлөшө генә дөрөҫлөк критерийҙарына яуап биргән. Мөслимдең сәхихе 43 китапҡа бүленгән, унда дөйөм алғанда 7190 хәҙис бар, шуларҙан 2200 хәҙис ҡабатланмай. 1400 самаһы дөрөҫ хәҙисе хәҙистәрҙең башҡа йыйынтыҡтарында ла бирелгән&lt;ref&gt;[http://www.ibnamin.com/num_hadith.htm The number of authentic hadiths (Arabic)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180521151319/http://www.ibnamin.com/num_hadith.htm |date=2018-05-21 }}, ''Muhammad Amin'', retrieved May 22, 2006&lt;/ref&gt;.

Сөнни мосолмандар Мөслимдең Сәхихен теүәллек буйынса Әл-Бохариҙан ҡала икенсе тип иҫәпләй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.abc.se/~m9783/n/vih_e.html|title=Various Issues About Hadiths|accessdate=2013-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121016011516/http://www.abc.se/~m9783/n/vih_e.html|archivedate=2012-10-16|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;. Ғәҙәттә был ике йыйынтыҡты «Сәхихтәр» йәки «Сәхихейн» («ике дөрөҫ йыйынтыҡ») тип атайҙар.

== Үҙенсәлектәре ==
[[Әмин Әҡсән Ислаһи]] Сәхих Мөслимдең ҡайһы бер үҙенсәлектәрен билдәләгән&lt;ref&gt;''Mabadi Tadabbur-i-Hadith'', Amin Ahsan Islahi, 1989&lt;/ref&gt;:

# Мөслим [[сәхәбәләр]] араһынан ышаныслы ике тапшырыусы хәбәр иткән, һуңынан ул ике бойондороҡһоҙ өҙлөкһөҙ сылбыр ([[иснәд]]) буйынса барған [[риүәйәт]]тәрҙе генә яҙып ала.
# Тема һәм бүлектәрҙең урынлашыуы. Мөслим башта хәҙисте килтерә, уның янында бөтә версияларын ҡуя (риүәйәт).
# Хәҙистәрҙең риүәйәттәре башҡа хәҙистәр кеүек үк иснәд (тапшырыусылар сылбыры) менән бергә килтерелгән.

== Комментарийҙар ==
* ''[[Ибн әс-Сәләх]]'' Сийәнә Сәхих Мөслим
* [[''Мөхөтдин ән-Нәүәүи'']] Әл-Минһаж фи шәрх Сәхих Мүслим
* ''[[Шаббир Әхмәт Усмани]]'' Фәс әл-Мүлхим
* ''[[Мөхәммәт Тәҡый Усмани]]'' Тәкмиләт Фәс әл-Мөлхим
* ''[[Ғәлләмә Гүләм Рәсүл Сәйеди]]'' Шарх сәхих Мөслим
* ''Әл-Һүмәйди''Тафсир әл-ғәриб мә фи әс-Сәхихейн

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
[http://xadis.wordpress.com/«сахих-муслим»/ Мөслим Сәхих. Имам Мөслим хәҙистәренең ышаныслы йыйынтығы] xadis.wordpress.com

{{islam-stub}}
{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Сөнни хәҙистәр йыйынтыҡтары}}
[[Категория:Википедия:Мәҡәләлә Викикитапханаға һылтанмаһы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Хәҙистәр]]
[[Категория:Хәҙистәр йыйынтығы авторҙары]]</text>
      <sha1>38pd52y8issl8icsa514agto7s86jbi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Мөхәммәт</title>
    <ns>10</ns>
    <id>188649</id>
    <revision>
      <id>1306561</id>
      <parentid>1233982</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T21:24:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстағы Muhammad2.png рәсеме [[commons:User:ChemSim|ChemSim]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Ibrahim ebi|]].</comment>
      <origin>1306561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4677" sha1="imunr9c9w80o5319angto6p541ugzd8" xml:space="preserve">{{Навигационная  таблица
|имя       = Мөхәммәт 
|заголовок      = [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт]]
|state       = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt;
|изображение          = 
|стиль       = background:{{Цвет|Ислам}}
|класс_тела  = hlist

|заголовок1     = Биография
|список1      =
*[[Хира (мәмерйә)|Хира]]
* [[Мөхәммәт Мәккәлә|Мәккә]]
* [[Ғәҡәбә янында беренсе бәйғәт]]
* [[Ғәҡәбә янында икенсе бәйғәт]]
* [[Һижрәт]]
* [[Мәҙинә йәмәғәте|Мәҙинә]]
* [[Хоҙайбиә солохо]]
* [[Ридуан бәйғәте]]
* [[Мәккәне яулау]]
*[[Мөхәммәт Мәккәне алғандан һуң|Мәккәне алғандан һуң]]
* [[Мөхәммәттең ғазауаттары|Ғазауаттары]]
* [[Мөхәммәттең дипломатлығы|Дипломатлығы]]
* [[Сира (биография)|Сира]]
* [[Хәҙис]] (хәҙис фәне, хәҙис йыйынтыҡтары)
* [[Бәхилләшеү хажы]] 


|заголовок2     = Кәрәмәттәр
|список2      = 
* [[Ҡөрьән]] 
* [[Миғраж кисе]]
*  [[Айҙың ярылыуы]]
* [[Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең мөғжизәләре|Мөғжизәләре]]

|заголовок3     =  Ҡараштары һәм баһалары
|список3      = 
*[[Мөхәммәттең христиандарға ҡарашы|Христиандарға ҡарашы]] 
* [[Мөхәммәттең йәһүдтәргә ҡарашы|Йәһүдтәргә ҡарашы]]
* [[Мөхәммәттең рисаләте|Исламда]]
* [[Мөхәммәт Пәйғәмбәр һәм Библия|Библия]]
* [[Йәһүдилектең Мөхәммәткә ҡарашы|Йәһүдилек]]
* {{iw|Мухаммед в средневековом христианстве|Средневековое христианство|en|Medieval Christian views on Muhammad}}
* {{iw|Историчность Мухаммеда|Историчность|en|Historicity of Muhammad}}
* {{iw|Критика Мухаммеда|Критика|en|Criticism of Muhammad}}

|заголовок4     = Ғаиләһе
|список4      = 
* [[Әһеле Бәйт]]
* [[Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ҡатындары|ҡатындары]] 
* ата-әсәһе:  [[Ғабдулла ибн Ғәбд әл-Моталлип|Ғабдулла]], [[Әминә - Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең әсәһе|Әминә]]
* балалары: {{iw|Аль-Касим ибн Мухаммад|аль-Касим|en|Qasim ibn Muhammad}}, [[Абдуллах ибн Мухаммед|Абдуллах]], [[Зайнаб бинт Мухаммад|Зайнаб]], [[Рукайя бинт Мухаммад|Рукайя]], [[Үмм Күлсүм]], [[Фатима (Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡыҙы)|Фатима]], [[Ибрахим ибн Мухаммад|Ибрахим]]
* ейән-ейәнсәрҙәре: [[Хәсән ибн Али|Хәсән]], [[Хөсәйен ибн Ғәли|Хөсәйен]], [[Зәйнәб - Мөхәммәт Пәйғәмбәр ейәнсәре|Зәйнәб]], [[Умм Кульсум бинт Али|Умм Кульсум]], [[Мухсин ибн Али|Мухсин]], {{iw|Умама бинт Зайнаб|Умама|en|Umamah bint Zainab}}, {{iw|Али ибн Зайнаб|Али|en|Ali ibn Zainab}}, {{iw|Абдуллах ибн Усман|Абдуллах|ar|عبد الله بن عثمان بن عفان}}
*бүләләре:[[Ҡасим ибн Хәсән]]
|заголовок5     = [[Мөхәммәттең мираҫы|Мираҫы]]
|список5      =
* [[Сәхәбәләр]]
* [[Ғәдир хәҙисе]]
* [[Ҡәләм һәм ҡағыҙ тураһында хәҙис]]
* [[Собрание в Сакифе]]

|заголовок6     = Салауаттар
|список6      = 
* [[Салауат (Ислам)]]
* [[Салауат (доға)]]
* [[Нәғәт]]
* [[Мәүлит байрамы|Мәүлит]]

|заголовок7     = Бәйле мәҡәләләр
|список7      = 
* [[Ән-Нәбәүи мәсете]]
* [[Мөхәммәттең мөлкәте]]
* [[Мөхәммәт ҡомартҡылары]]
* [[Мөхәммәт мөһөрө]]
* [[Ислам тарихы]] 

&lt;!-- |below      = [[Портал:Ислам]]
--&gt;}}&lt;noinclude&gt;
{{collapsible option}}

[[Категория:Навигация ҡалыптары:Ислам]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>imunr9c9w80o5319angto6p541ugzd8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әт-Тирмизи сүнәне</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188835</id>
    <revision>
      <id>1306565</id>
      <parentid>1217215</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T21:47:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстағы Hadith.png рәсеме [[commons:User:ChemSim|ChemSim]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Ibrahim ebi|]].</comment>
      <origin>1306565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4255" sha1="bphv5qidoztnei2iak5ri84r3auryf1" xml:space="preserve">{{Произведение средневековой литературы
 |Оригинальное название     = {{lang-ar|جامع الترمذي}}
 |Альтернативные названия   = 
 |Изображение               =
 |Автор                     = [[Имам әт-Тирмизи]]
 |Дата                      = IX быуат 
 |Язык                      = [[Ғәрәп теле|ғәрәпсә]]
 |Тема                      = биография
 |Жанр                      = тарихи хроника
 |Объём                     =  3962 хәҙис
 |Период                    = иртә ислам тарихы
 |Источники                 = замандаштарының телдән тапшырылған иҫтәлектәре
 |Содержание                = [[биография пророка Мухаммеда]]
 |Персонажи                 = [[Мөхәммәт Пәйғәмбәр]], [[сәхәбәләр]] һ.б..
 |Викитека                  = ar:سنن الترمذي
}}

'''Жәми әт-Тирмизи''' ({{Lang-ar|جامع الترمذي}}), шулай уҡ '''Сүнән әт-Тирмизи''' булараҡ билдәле ({{Lang-ar|سُـنَن الترمذي}}; {{lang-ru|Джами ат-Тирмизи}}) — [[Сөнниҙәр|сөнниҙәрҙең]] алты абруйлы [[хәҙистәр]] йыйынтығының береһе ([[Күтүб әс-ситтә]]).

== Тарихы ==
[[IX быуат]]тың [[ислам]] дине белгесе [[Имам әт-Тирмизи]] йыйынтығы. [[Имам әт-Тирмизи|Әбү Ғайса әт-Тирмизи]] уны һижри 250 йылдан 270 йылға тиклем йыйған һәм китапҡа туплаған. Әл-Кәттәни һүҙҙәре буйынса, әт-Тирмизи үҙенең китабын «әл-Жәми әл-кәбир» тип атай, әммә уны «Сүнән әт-Тирмизи» тип атаған кешеләр күп&lt;ref&gt;''Al-Risalah al-Mustatrafah'', pg. 11.&lt;/ref&gt;. Сөнни дин белгестәре әт-Тирмизи сүнәнен хәҙистәрҙең алты төп йыйынтығы араһында бишенсе урынға ҡуя&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.abc.se/~m9783/n/vih_e.html|title=Various Issues About Hadiths|last=Haddad|first=G. F|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HNRS3dqq?url=http://www.abc.se/~m9783/n/vih_e.html|archivedate=2013-06-14}}&lt;/ref&gt;.

== Йөкмәткеһе ==
Унда 3962 хәҙис бар, һәм ислам хоҡуғы принциптарына ярашлы илле бүлеккә бүленгән&lt;ref&gt;{{ИЭС2007|Тирмизи Мухаммад|775}}&lt;/ref&gt;. Хәҙистәр араһында ышаныслы (сәхих), яҡшы (хәсән) һәм көсһөҙ (зәғиф) хәҙистәр бар.

Китапты яҙғанда әт-Тирмизи башта бүлеккә исем бирә, ә һуңынан тәҡдим ителгән тема буйынса бер йәки ике хәҙисте килтерә. Артабан ул теге йәки был мәсьәлә буйынса хоҡуҡ белгестәренең — фаҡиһтарҙың фекерҙәрен белдерә. Китапта төп иғтибар юридик мәсьәләләргә йүнәлтелә. Һуңынан был хәҙистар хоҡуҡи һығымта ([[Фәтүә|фәтүәләр]]) яһағанда ҡулланылған. Әт-Тирмизи сүнәне төрлө дини-хоҡуҡи мәктәптәр ([[Мәҙһәб|мәҙһәбтәр]]) өсөн мөһим сығанаҡ булып тора.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{ИЭС2007|Тирмизи Мухаммад|775}}
{{Сөнни хәҙистәр йыйынтыҡтары}}
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Википедия:Мәҡәләлә Викикитапханаға һылтанмаһы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Хәҙистәр]]
[[Категория:Хәҙистәр йыйынтығы авторҙары]]
[[Категория:Сөнниҙәр]]</text>
      <sha1>bphv5qidoztnei2iak5ri84r3auryf1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәйғәфәр мәктәбе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190356</id>
    <revision>
      <id>1306572</id>
      <parentid>1234509</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T07:46:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52150-95</username>
        <id>49046</id>
      </contributor>
      <comment>/* Етәкселәре */</comment>
      <origin>1306572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4643" sha1="eamh6xoln3uz86z1egqikkcyfe78jcb" xml:space="preserve">{{Школа
 |Название    = Сәйғәфәр мәктәбе
 |Сокращение  = Баймаҡ районы Сәйғәфәр мәктәбе 
 |Изображение = 
 |Оригинал    = 
 |Прежнее     = 
 |Основана    = 1937
 |Закрыта     = 
 |Директор    = 
 |Наименование должности = 
 |Фио должности = 
 |Тип         = 
 |Ученики     = 
 |Координаты  = 52°30'36&quot;N, 58°0'23&quot;E

 |Адрес       = {{флагификация|Россия}},{{флагификация|Башҡортостан}} [[Баймаҡ районы]], [[Сәйғәфәр]] ауылы, Мәктәп урамы, 6
 |Сайт        =
 |Поле        = 
 |Текст поля  = 
 |Телефон = 4-75-49
 |Электронный адрес = nigamat.school@mail.ru
 |Награды     = 
 |lat_deg = 52 | lat_min = 30 | lat_sec = 36
  |lon_deg = 58 | lon_min = 0 | lon_sec = 23
 |CoordScale           = 
 |edu_region           = Башҡортостан
}}
'''Сәйғәфәр мәктәбе''' ([[Урыҫ теле|рус]]. Муниципальное общеобразовательное бюджетное учреждение средняя общеобразовательная школа д. Сайгафар Муниципального района Баймакский район Республики Башкортостан) — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Баймаҡ районы]], [[Сәйғәфәр]] ауылында урынлашҡан уҡыу йорто

== Тарихы ==
Сәйғәфәр мәктәбе 1937 йылда башланғыс мәктәп булараҡ барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ru/articles/108267/ САЙГАФАР]&lt;/ref&gt;. Тәүҙә балаларҙы уҡытыу шәхси йорттарҙа йәки яраҡлаштырылған биналарҙа ойошторола. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланыу менән, уҡытыу туҡтатыла. Тик 1945 йылда ғына ҡулайлаштырылған бүлмәлә яңынан күнекмәләр башлана.

1949 йылда яңы мәктәп бинаһы төҙөлә. Уҡытыусылары элекке фронтовик Килдеғошов Дәүләтша Мостафа улы һәм Дәүләтбаева Минниямал була. Кисен мәктәп клуб булып хеҙмәт итә.

1962 йылда [[Комсомол (Баймаҡ районы)|Комсомол]] ауылы һәм [[Һаҡмар (Баймаҡ районы)|Һаҡмар]] ауылы башланғыс мәктәптәре берләштерелә.

1967—1968 уҡыу йылында Һаҡмар һигеҙ йыллыҡ мәктәбе асыла. Балалар һаны — 130. Киләһе йылдарҙа балалар һаны 205-кә етә. 1973 йылда киске мәктәп ойошторола, унда 16—30 йәшлектәр уҡый.

1985 йылда 1-се Комсомол урта мәктәбе итеп үҙгәртелә. 2015 йылда мәктәп [[Йомаш мәктәбе|Йомаш урта мәктәбе]]нә ҡушыла, ә 2021 йылдан мәктәп үҙаллы мәктәп булараҡ эшләй.

Әлеге ваҡытта Сәйғәфәр мәктәбендә 10 уҡытыусы, 1 тәрбиәсе һәм 9 техник хеҙмәткәр эшләй. Мәктәптә 80 бала уҡый.

== Етәкселәре ==
  Лотфуллин Рәфҡәт Зәки улы башланғыс рус мәктәбенең директоры 
* Мырҙабулатов Әбделхәй Ханнан улы
  Разия Вәдүт ҡыҙы - 1-се Һаҡмар һигеҙ йыллыҡ мәктәп директоры
  Зиннәтов Рәхмәтулла Зиннәт улы  - 1-се Һаҡмар һигеҙ йыллыҡ мәктәп директоры
* Мырҙабулатов Рәжәп Рәсүл улы

== Уҡытыусылары ==
* Килдеғошов Дәүләтша Мостафа улы
* Дәүләтбаева Минниямал
* Истәков Фирғәт Һиҙиәт улы

== Шулай уҡ уҡығыҙ ==
* [[Сәйғәфәр]]

== Һылтанмалар ==
* Мәктәп сайты [https://saigafar.02edu.ru/about/history/ История школы]{{Недоступная ссылка|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Баймаҡ районы мәктәптәре]]</text>
      <sha1>eamh6xoln3uz86z1egqikkcyfe78jcb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ибн Мәжа сүнәне</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190608</id>
    <revision>
      <id>1306564</id>
      <parentid>1230618</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T21:47:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстағы Hadith.png рәсеме [[commons:User:ChemSim|ChemSim]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Ibrahim ebi|]].</comment>
      <origin>1306564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5290" sha1="jp5wcov5uqryacl9aaobae3lchljopv" xml:space="preserve">{{значения|Сунан}}
{{Произведение средневековой литературы
 |Орнамент                  = 
 |Оригинальное название     = {{lang-ar|سنن ابن ماجه}}
 |Доверенность              = 
 |Альтернативные названия   = Сүнән Ибн Мәжа
 |АльтернативныеНОрг        = 
 |АльтернативныеНРус        =  
 |Изображение               =
 |Подпись к изображению     = 
 |ОрнаментT                 =  
 |Автор                     = [[Ибн Мәжа]]
 |Дата                      = VIII быуат
 |Язык                      = [[Ғәрәп теле|ғәрәпсә]]
 |Цикл                      = 
 |Тема                      = биография
 |Жанр                      = историческая хроника
 |Стиль                     = 
 |Объём                     = более 4000 хадисов
 |Период                    = ранняя история ислама
 |Подтверждается            = Коран, Сахих Муслим
 |Противоречат              = 
 |Версии                    = 
 |Связан                    = 
 |Источники                 = устный пересказ современников
 |Содержание                = [[биография пророка Мухаммеда]]
 |Персонажи                 = [[Мухаммед]], [[сахаба]] и др.
 |Издание                   =  
 |Рукописи                  =  
 |Хранение                  =  
 |Оригинал                  =  
 |Страна1                   = 
 |Страна2                   = 
 |Страна3                   = 
 |Ссылка                    = 
 |Викитека                  = ar:سنن ابن ماجه
}}
'''Ибн Мәжа сүнәне''' ({{Lang-ar|سنن ابن ماجه}}; {{lang-ru|Сунан Ибн Маджа}}) — [[Ибн Мәжа]] тарафынан яҙылған [[Хәҙис йыйынтыҡтары исемлеге|хәҙистәр йыйынтығы]], ул иң абруйлы алты сөнни хәҙистәр йыйынтығы иҫәбенә инә ([[Күтүб әс-ситтә]]).

== Эстәлеге ==
Йыйынтыҡта 4000-дән ашыу [[хәҙис]], улар 32 китапҡа (күтүб) һәм 1500 бүлеккә  бүленгән. Унда [[Сәхих|ышаныслы хәҙистәр]] генә түгел, «ҙәғиф»тәре лә  күрһәтелгән &lt;ref name=&quot;ИЭС&quot;&gt;{{ИЭС2007|Ибн Маджа|301}}&lt;/ref&gt;. Күпселек сөнни дин белгестәре был йыйынтыҡты иң абруйлы алты хәҙис йыйынтығы араһында алтынсы урынға ҡуя ([[Күтүб әс-ситтә]]). Ҡайһы бер дин белгестәре ([[Мөхөтдин ән-Нәүәүи]] һәм [[Ибн Хәлдүн]]) «Сүнән»де абруйлылар исемлегенән сығара, башҡалары уны йә Имам Мәлик Мүвәттәһе, йәки  әд-Дәрими сүнәне менән алмаштыра. Тәүге тапҡыр рәсми рәүештә ул [[Күтүб әс-ситтә|Күтүб әс-ситтәгә]] XI быуатта ислам дин белгесе {{Тәржемәһеҙ 3|Ибн аль-Кайсарани|||Ibn al-Qaisarani}} тарафынан индерелгән&lt;span class=&quot;noprint&quot; style=&quot;font-style:normal; font-weight:normal;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;display:inline-block; font-size:80%; position:relative;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;font-size:117.6%; margin-left:-0.43em; position:relative; top:0.28em;&quot;&gt;&lt;small class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[[Ignác Goldziher]], ''Muslim Studies'', vol. 2, pg. 240. [[Halle (Saale)|Halle]], 1889-1890. ISBN 0-202-30778-6&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Scott C. Lucas, ''Constructive Critics, Ḥadīth Literature, and the Articulation of Sunnī Islam'', pg. 106. [[Leiden]]: [[Brill Publishers]], 2004.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Ibn Khallikan]]'s Biographical Dictionary, translated by [[William McGuckin de Slane]]. Paris: Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland. Sold by [[Institut de France]] and [[Royal Library of Belgium]]. Vol. 3, pg. 5.&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Сәхих]]
* [[Күтүб әс-ситтә]]
* [[Әт-Тирмизи сүнәне]]
*[[Әбү Дауыт Сүнәне]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* {{Cite web|url=http://xadis.wordpress.com/сунан-ибн-маджах/|title=Сунан Ибн Маджа|publisher=wordpress.com|accessdate=2013-06-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HNtqCigw?url=http://xadis.wordpress.com/%D1%81%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%BD-%D0%B8%D0%B1%D0%BD-%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D1%85/|archivedate=2013-06-15|deadlink=no}}
[[Категория:Википедия:Мәҡәләлә Викикитапханаға һылтанмаһы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Хәҙистәр]]
[[Категория:Хәҙис белгестәре]]</text>
      <sha1>jp5wcov5uqryacl9aaobae3lchljopv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рамаева Нина Пантелеевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197475</id>
    <revision>
      <id>1306553</id>
      <parentid>1269740</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T19:40:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7351" sha1="pdygu87gdpyd8z7268q4ebl1l3qp5bm" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Рамаева Нина Пантелеевна''' ([[14 март]] [[1929 йыл]]— [[2019 йыл]]) — хужалыҡ эшмәкәре, 1968—1986 йылдарҙа [[Дәүләкән аяҡ кейеме фабрикаһы]] директоры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған туҡыу һәм еңел сәнәғәт хеҙмәткәре (1981). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1974) һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар Дуҫлығы орден]]дары () кавалеры. [[Дәүләкән районы]] һәм Дәүләкән ҡалаһының почётлы гражданы (1998).

== Биографияһы ==
Нина Пантелеевна Рамаева 1929 йылдың 14 мартында [[Башҡорт АССР-ы]] хәҙерге Дәүләкән районы [[Сидоровка (Дәүләкән районы)|Сидоровка]] ауылында ябай колхозсылар ғаиләһендә тыуып үҫкән. Башланғыс мәктәптә [[Балто-Ивановка]] ауылында уҡый, һуңынан [[Поляковка (Дәүләкән районы)|Поляковка]] ете йыллыҡ мәктәбендә уҡыуын дауам итә. Бала сағы һәм мәктәп йылдары ауыр һуғыш йылдарына тура килә.

Һуғыштан һуң ул Дәүләкәнгә килә һәм тәүҙә район элемтә үҙәгенә эшкә инә. 1947 йылдан [[Дәүләкән аяҡ кейеме фабрикаһы]]на деталдәр киҫеүсе-өйрәнсек булып эшкә урынлаша. Фабрика етәкселеге уны Мәскәүгә өс айлыҡ курстарға уҡырға барырға йүнәлтмә бирә. Һуңынан Нина Пантелеевна киске мәктәптең һигеҙенсе класына, артабан Өфө туҡыу һәм еңел сәнәғәт техникумының ситтән тороп уҡыу бүлегенә уҡырға инә. Мәскәүгә икенсе тапҡыр аяҡ кейеме тегеү нескәлектәренә өйрнеү курстарына уҡырға бара. Эшендә алған белемемен ҡулланырға өйрәнә, эш тәжрибәһен хеҙмәттәштәре менән уртаҡлаша. Ойоштороу оҫталығы, йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнашыуы, башҡаларға иғтибары коллективтың ихтирамын яулай. Комсомол ойошмаһы секретары, һуңынан предприятиеның партия ойоштороусы итеп һайлана. Егерме йыл дауамында Н. П. Рамаева урта кимәлдәге барлыҡ техник хеҙмәттәр аша үтә. 1968 йылда фабрика директоры итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;.{{Cite news|title=Рамаева Нина Пантелеевна|url=https://davlekanovo.bashkortostan.ru/district/honorary/1481/|work=Муниципиальный район Давлекановсий район Республики Башкортостан|accessdate=2024-02-07|archivedate=}}{{Недоступная ссылка|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
Нина Пантелеевна 18 йыл аяҡ кейеме тегеүселәр коллективын етәкләй. Күп йылдар рәттән Дәүләкән аяҡ кейеме фабрикаһы тармаҡтың өлгөлө предприятиеһы булып һанала. Коллективтың ыңғай тәжрибәһе бөтә илгә тарала. Балалар өсөн сифат билдәһе менән күп һанлы аяҡ кейеме Бөтә Рәсәйгә билдәлелек ала. Фабрика етәксеһе бер нисә тапҡыр Дәүләкән ҡала советы депутаты итеп һайлана.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://asilikul.ru/articles/kultura/2019-04-17/ot-prostoy-rabochey-do-direktora-58992|title=От простой рабочей до директора|author=П. Сергеев|website=Асылыкүль|date=2019-04-17|access-date=2024-02-07}}&lt;/ref&gt;

1986 йылда Нина Пантелеевна хаҡлы ялға сыға. 2019 йылда Дәүләкән ҡалаһында вафат була.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
Дәүләкән районы һәм Дәүләкән ҡалаһының почётлы гражданы (1998)
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971),

Октябрь Революцияһы ордены (1974),

Халыҡтар дуҫлығы ордены ()

Уның наградалары араһында һигеҙ миҙал бар, улар араһында иң беренсеһе һәм үҙе өсөн иң ҡәҙерлеһе — «Хеҙмәт отличиеһы өсөн» миҙалы (1966).&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Золотая сторка в истории края|author=В. Пахомова|url=https://asilikyl.ucoz.ru/news/zolotaja_stroka_v_istorii_kraja/2014-03-13-1091|work=Асылыкуль|date=март 2014|language=русский|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240207131618/https://asilikyl.ucoz.ru/news/zolotaja_stroka_v_istorii_kraja/2014-03-13-1091|accessdate=2024-02-07|archivedate=2024-02-07}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

== Һылтанмалар ==
* [https://davlekanovo.bashkortostan.ru/district/honorary/1481/ Муниципальный район Давлекановский район Республики Башкортостан/ Рамаева Нина Пантелеевна]{{Недоступная ссылка|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://asilikyl.ucoz.ru/news/zolotaja_stroka_v_istorii_kraja/2014-03-13-1091 / Золотая строка в истории края/ Рамаева Нина Пантелеевна]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:14 мартта тыуғандар]]
[[Категория:1929 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Дәүләкән районында тыуғандар]]
[[Категория:2019 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған туҡыу һәм еңел сәнәғәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Дәүләкән ҡалаһының почётлы граждандары‎ ]]
[[Категория:Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024]]</text>
      <sha1>pdygu87gdpyd8z7268q4ebl1l3qp5bm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сари</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197541</id>
    <revision>
      <id>1306567</id>
      <parentid>1269026</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T01:37:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9325" sha1="1n8l8qdm2pvaafyx3i40p8pxoeuooi3" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Blue_sari_2.jpg|справа|мини|Сари кейгән ҡатын]]
[[Файл:Shraddha_Arya_wearing_a_Sari,_traditional_Indian_attire.jpg|мини|Сари кейгән ҡатын]]
'''Са́ри''' — [[Һинд субконтиненты|Һиндостан субконтинентында]] милли ҡатын-ҡыҙ кейеме, оҙонлоғо 4,5 метрҙан 9-12 метрға тиклем булған туҡыманан ғибәрәт&lt;ref&gt;БСЭ. Статья «сари».&lt;/ref&gt;, киңлеге 1,2 метрға тиклем, махсус рәүештә кәүҙә буйлап урала. Сари билдәле чоли, равика кеүек блузка менән кейелә, һәм Һиндостандың көньяғында аҫҡы итәк менән (көньяҡта — ''павада/павадаи'', көнсығышында — ''шайя''). Сари кейеүҙең иң киң таралған стиле — ''ниви'', бер осо, аяҡтарҙы урап, ике тапҡыр янбаш тирәләй әйләнә, ә өҫкө сиге аҫҡы итәктең тар билбауына нығытыла һәм һуңынан бер яурын аша ырғытыла. Урамда йөрөгәндә ҡатын ҡыҙҙар ғәҙәттә сариҙың бер осон (''паллу'') башына кейә, шәл урынына ҡуллана.
Традицион Һиндостанда сариҙың ниндәй материалдан эшләнгәнлеге ҡатын-ҡыҙҙың социаль һәм матди хәленә бәйле, ләкин уны кейеү ысулы был урын өсөн бер үк булған.&lt;ref name=&quot;Мердиан&quot;&gt;{{Cite news|title=Сари. - значение, символика, история|url=https://www.astromeridian.ru/magic/what-does-a-saree-symbolize.html|work=Мердиан|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240220082446/https://www.astromeridian.ru/magic/what-does-a-saree-symbolize.html|accessdate=2024-02-20|archivedate=2024-02-20}}&lt;/ref&gt;

== Сығышы һәм тарихы ==
[[Һинд]] легендаларында туҡыма [[Ғаләм]]дең барлыҡҡа килеүен кәүҙәләндерә. &quot;Сутрыа (нить) — нигеҙе, ә сутрадхара (ткач, туҡыусы) — ғаләмде барлыҡҡа килтереүсе йәки булдырыусы. Сари һүҙе үҙе килеп пракрит телендәге ''саттика һүҙенән килеп сыҡҡан.''&lt;ref name=&quot;Mohapatra&quot;&gt;Mohapatra, R. P. (1992) «Fashion styles of ancient India», B. R. Publishing corporation, ISBN 81-7018-723-0 &lt;/ref&gt; [[Санскрит|Санскрит телендә]] «сати» ''туҡыма һыҙатын аңлата.''

Һинд кейеме тарихы тамыры менән хәҙерге Һиндостан (Гуджарат, Харьяна һәм Раджастхан) һәм [[Пакистан]] (Синд һәм [[Пәнжәб]] провинциялары) территорияларында беҙҙең эраға тиклем 2800—1800 йылдар элек сәскә атҡан Һиндостан тарихына барып тоташа.&lt;ref name=&quot;Roshan&quot;&gt;Alkazi, Roshan (1983) «Ancient Indian costume», Art Heritage; Ghurye (1951) «Indian costume», Popular book depot (Bombay); Boulanger, Chantal; (1997)&lt;/ref&gt; Һиндостан субконтинентында сариҙың тәүге тасуирламаһы — Инда үҙәненең уралған туҡыма кейенгән жрец статуяһы.

Ҡайһы бер кейем (костюм) тарихсылары дхотиҙы ир-ат кейемен (иң боронғо һинд уратылған кейем) сариҙан алдараҡ булған, тип иҫәпләй. [[XIV быуат|XIV быуатҡа]] тиклем ''дхотиҙарҙы'' ир-егеттәр ҙә, ҡатын-ҡыҙҙар ҙа кейгән.&lt;ref name=&quot;Ghurye&quot;&gt;Ghurye (1951) «Indian costume», Popular book depot (Bombay); Alkazi, Roshan (1983) «Ancient Indian costume», Art Heritage &lt;/ref&gt;
Гандхара скульптураларында (беҙҙең эраның I—VI б.) шуға оҡшаш аяҡтрарын ҡаплап, ә алдан янбаштарына төшөп торған бөрмәле билбау (лоинклот) кейгән алиһәләр һәм бейеүселәр һүрәтләнә. Билдән юғарыраҡ тән яланғас ҡала.
«[[Рамаяна]]» һәм «[[Маһабһаратам]]» кеүек яҙма сығанаҡтарҙан күренеүенсә, ирҙәрҙең һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың көндәлек кейеме аяҡтарҙы уратҡан, ә яурындарҙы ҡапланған япма дхоти йәки лунгиҙан (саронгтан) торған.

Бер туҡыма киҫәгенән торған сари — һуңғараҡ барлыҡҡа килгән яңылыҡ. Б. э. VI быуаттан ғына дхоти һәм сари кейеүҙең билдәле бер ҡағиҙәләре барлыҡҡа килә, ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар кейемдәрен айырыу элементтары барлыҡҡа килә, костюмдар менән төбәк типтары айырыла башлай. Нигеҙҙә, сари меңәр йылдар буйы үҙгәрешһеҙ тиерлек ҡала.

Тарихта айырым бәхәс предметы булып ''чолиҙар'', һәм аҫҡы итәк тора. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр, Һиндостанды британлылар колонизациялағанға тиклем улар билдәһеҙ булған, һәм был костюм деталдәрен тыйнаҡлыҡ талаптарын ҡәнәғәтләндереү өсөн индергәндәр, тип белдерә. Элек ҡатын-ҡыҙҙар бер генә урамлы туҡыма кейгән һәм түштәре асыҡ ҡалған. Башҡа тарихсылар төрлө формалағы күкрәк бәйләүҙәренең, яулыҡтарҙың һәм япмаларҙың булыуы тураһында күп кенә текст һәм художестволы дәлилдәр күрһәтә.&lt;ref name=&quot;Мердиан&quot; /&gt;

[[XX быуат]] тиклем Көньяҡ Һиндостанда күп ҡәбиләләрҙең ҡатын-ҡыҙҙары тик сари кейгән һәм тәненең өҫкө өлөшөн асыҡ ҡалдырған. Хатта бөгөн дә, ҡайһы бер ауылдарҙа ҡатын-ҡыҙҙар ''чолиҙар кеймәй.''

Тәүҙә ике киҫәк туҡыма файҙаланылған: береһен янбаш тирәләй итәк кеүек урап йөрөткәндәр, икенсеһен топ итеп ҡулланғандар. Шунан сариҙар бер бөтөн туҡыманан әҙерләнә башлаған. Уны бер нисә ҡат ҡат итәк кеүек урайҙар, һуңынан күкрәген, яурындарын ҡаплап, яйлап өҫкә күтәрәләр, ҡайһы берҙә башты ҡаплайҙар.

Ундай кейем кейеү — сәнғәттең бер төрө. Ҡыҙҙарҙы сари кейергә бала саҡтан уҡ өйрәтәләр. Һиндостанда сариҙың 17-гә яҡын төрө бар. Сари урауҙың ҡыйынлығы шунда: төйрәүес ҡулланырға ла, туҡымаға энә тейҙерергә ярамай. Иң тәжрибәле ҡатын-ҡыҙҙар бер нисә минут эсендә сари урап, нәзәкәтле күлдәк яһай.&lt;ref name=&quot;Мердиан&quot; /&gt;

==== Сари төрҙәре ====
Сари ҡулланыуҙа тәрән мәғәнә һалынған. Туҡыманың төҫө ҙур әһәмиәткә эйә. Социаль статус, йәш, ғаилә хәле — быларҙың барыһын да төҫтәр һөйләй. Ҡыҙыл — мөлкәт һәм бәхеткә саҡырыу. Һиндостандың туй сариҙары тап ҡыҙыл төҫтә була. Һарыһы — үрсемлелек. Сағыу ҡыҙғылт һары — уңыш. Аҡ — өлкән йәштәге ханымдарҙың төҫө. Зәңгәр — түбән социаль статус.&lt;ref name=&quot;Мердиан&quot; /&gt;


== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

== Һылтанмалар ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=zsG0HIfz6ok&amp;list=PLn2z2YdNhfCRRwAZE7_C2HKkq3F8CPR-Q&amp;index=2 Сара кейеү буйынса видео дәрестәр]
* [https://www.astromeridian.ru/magic/what-does-a-saree-symbolize.html / Мердиан /Сари]
[[Категория:Тегелмәгән кейем]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙҙар кейеме]]
[[Категория:Мәҙәниәт]]
[[Категория:Һиндостан мәҙәниәте]]
[[Категория:Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024]]</text>
      <sha1>1n8l8qdm2pvaafyx3i40p8pxoeuooi3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Приштина университеты (Төньяҡ Косово)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200638</id>
    <revision>
      <id>1306552</id>
      <parentid>1299901</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T18:35:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16447" sha1="5lfzm01crc2fr1x6jf8qwmkap0vlode" xml:space="preserve">{{о|Приштиналағы университет|Приштина университеты}}
{{Карточка университета
| название = Приштина университеты
| сокращение = 
| эмблема = University of Prishtina logo (1970-1999).svg
| изображение = Rektorat Univerziteta u Prištini sa privremenim sedištem u Kosovskoj Mitrovici.jpg
| оригинал = Универзитет у Приштини
| междуназвание = University of Priština
| прежнее = 
| девиз = 
| основан = 18 ноябрь 1969 йыл
| реорганизован = 
| год реорганизации = 
| тип = 
| наименование должности = Ректор
| фио должности = Небойша Арсич	
| президент = 
| научный руководитель = 
| студенты = 9 740
| иностранные студенты = 
| специалитет = 
| бакалавриат = 
| магистратура = 
| аспирантура = 
| докторантура = 
| доктора = 
| профессоры = 
| преподаватели = 746
| расположение = [[Косовска-Митровица]], [[Сербия]]
| кампус = 
| адрес = ул. Филипа Вишњића 66
| сайт = http://www.pr.ac.rs/
| награды = 
| lat_dir = N
| lat_deg = 44
| lat_min = 49
| lat_sec = 6
| lon_dir = E
| lon_deg = 20
| lon_min = 27
| lon_sec = 26.6
| CoordScale = 20000
| edu_region = 
}}
'''Приштина университеты''' ({{lang-sr|Универзитет у Приштини}}) — [[Сербия]] университеттарының береһе, [[Косовска-Митровица]] ҡалаһында урынлашҡан. 1969 йылдың 18 ноябрендә [[Приштина]]ла нигеҙ һалына. Косово һуғышынан һуң университет башта [[Крушевац]]ҡа, ә һуңынан Косовска-Митровицаға күсерелә. Уның 10 факультетында уҡыған студенттарҙың 45 проценты [[Косово Республикаһы|Косово]] һәм Метохия территорияһынан, 30 проценты Сербияның башҡа өлөштәренән, ҡалғандары [[Черногория]]нан, [[Серб Республикаһы]]нан һәм [[Төньяҡ Македония|Македония]]нан.

== Ҡылыҡһырлама ==
Университет факультеттары [[МООНК]] һәм ЕУА тарафынан «Митровица Университеты» исеме аҫтында, ә Сербия Республикаһы хөкүмәте тарафынан серб институты булараҡ танылыу ала. Сербия университеттары конференцияһы (КОНУС)&lt;ref&gt;{{cite web |author=TanjaT |url=http://www.uns.ac.rs/sr/novosti_dogadjaji/konfUniSrbije/index.html |title=Konferencija |publisher=Uns.ac.rs |accessdate=2011-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006205625/http://www.uns.ac.rs/sr/novosti_dogadjaji/konfUniSrbije/index.html# |archive-date=6. 10. 2011 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; һәм Европа университет ассоциацияһы ағзаһы булып тора&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.rektorat.ftnkm.info/cirilica/vesti.php |title=Speech of the Rector of the University of Priština published at the University's website&lt;[http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&amp;ml '&amp;#39;Novosti'&amp;#39;, 2007-08-26 |publisher=Rektorat.ftnkm.info |accessdate=2011-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012131429/http://rektorat.ftnkm.info/cirilica/vesti.php |archive-date=12. 10. 2007. |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.eua.be/members-directory/ EUA members directory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160203052428/http://www.eua.be/members-directory/ |date=2016-02-03 }}, Приступљено 3 November 2008&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://glassrbije.org/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=23268 International Radio Serbia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111002112739/http://glassrbije.org/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=23268 |date=2. 10. 2011 }}, 14 November 2008&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://147.91.144.5/upr/index.php/home/saradnja/novosti-saradnja/187-univerzitet-postao-clan-eua University has become the member of EUA]{{dead link|date=May 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, retrieved on 24 November 2008&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.studentskisvet.com/info/20081115/univerzitet-u-pristini-u-evropskoj-asocijaciji University of Priština in European Association] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111005184408/http://www.studentskisvet.com/info/20081115/univerzitet-u-pristini-u-evropskoj-asocijaciji |date=5. 10. 2011 }}, retrieved on 24 November 2008&lt;/ref&gt;, Балҡан университеттары селтәре һәм бөтә донъя буйынса күп һанлы институттар ([[Франция]], [[Рәсәй]], [[Италия]], [[Норвегия]], [[Оман]], [[Ирландия]], [[Бөйөк Британия]]) менән хеҙмәттәшлек итә&lt;ref&gt;[http://pr.ac.rs/upr/download/izvestaji/Izvestaj_o_medjunarodnoj_saradnji_sr.pdf Report on international cooperation of the University of Priština]{{dead link|date=May 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Приступљено 24 February 2009&lt;/ref&gt;.

=== Университеттың статистикаһы һәм ойошторолоуы ===
Уҡыу йылы 1 октябрҙә башлана, йылына 30 аҙналыҡ уҡыу менән ике семестрҙа ойошторола.

1999 йылда Приштина университетында 14 факультет була, уларҙа 18 000-гә яҡын [[студент]] уҡый һәм 1300-ҙән ашыу уҡытыусы һәм хеҙмәткәр эшләй&lt;ref name=&quot;NIN&quot;&gt;{{cite news|last=akademaca|first=Seobe|url=http://www.nin.co.rs/2003-04/29/28695.html|title=Seobe akademaca|publisher=[[NIN (magazine)|NIN]] 2731|date=2003-04-29|accessdate=2020-03-23|archivedate=2011-07-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110725141820/http://www.nin.co.rs/2003-04/29/28695.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated2&gt;http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9431&amp;ml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111001172507/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9431&amp;ml |date=2011-10-01 }} ''Politika'', 28 August 2007&lt;/ref&gt;. Косово һәм Метохиялағы һуғыштан һуң 6000-гә яҡын студент Сербияның башҡа университеттарына күсерелә. 2001 йылда (Крушевацта) уның 17 000 студенты була. 1999 йылдан 2001 йылға тиклем Приштина университетын 2000 самаһы студент тамамлай, 50-һе магистр һәм 20-һе докторлыҡ дәрәжәһенә лайыҡ була&lt;ref&gt;An Interview with Professor Jagoš Zelenović, Rector of the University of Priština, ''Pobeda'', 29 June 2001, p. 10&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&amp;ml |title='&amp;#39; Večernje Novosti'&amp;#39;, 2007-08-26 |publisher=Prijemni.infostud.com |accessdate=2011-10-18 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001172453/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&amp;ml |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2004 йылда университетта 10 факультет була, уларҙа 8000-гә яҡын студент уҡый&lt;ref&gt;[http://www.dnevnik.rs/arhiva/07-04-2004/Strane/studentska.htm General secretary of the University of Priština for the ''Dnevnik'' Journal] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120405234555/http://www.dnevnik.rs/arhiva/07-04-2004/Strane/studentska.htm |date=5. 4. 2012 }}&lt;/ref&gt;. 2007 йылдың авгусында унда 9 320 студент, 700-ҙән ашыу факультет һәм 200-гә яҡын хеҙмәткәр иҫәпләнә&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.rektorat.ftnkm.info/cirilica/vesti.php |title=Speech of the Rector of the University of Priština published at the University's website |publisher=Rektorat.ftnkm.info |accessdate=2011-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012131429/http://rektorat.ftnkm.info/cirilica/vesti.php |archive-date=12. 10. 2007. |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9431&amp;ml |title='&amp;#39;Politika'&amp;#39;, August 28, 2007 |publisher=Prijemni.infostud.com |accessdate=2011-10-18 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001172507/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9431&amp;ml |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&amp;ml |title='&amp;#39;Novosti'&amp;#39;, August 26, 2007 |publisher=Prijemni.infostud.com |accessdate=2011-10-18 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001172453/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&amp;ml |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.rektorat.ftnkm.info/cirilica/pocetna.php |title=ftnkm.info |publisher=Rektorat.ftnkm.info |accessdate=2011-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071222103701/http://www.rektorat.ftnkm.info/cirilica/pocetna.php# |archive-date=2007-12-22 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Студенттарҙың яҡынса 45%-ы — Косовонан, 30 % — Сербиянан, 25 % — Черногориянан. Шулай уҡ Македония һәм Босния һәм Герцеговина студенттары ла була.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&amp;ml |title='&amp;#39; Večernje Novosti'&amp;#39;, August 26, 2007 |publisher=Prijemni.infostud.com |accessdate=2011-10-18 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001172453/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&amp;ml |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Әлеге ваҡытта унда 10 264 уҡыусы белем ала, 730 уҡытыусы һәм 320 хеҙмәткәр эшләй&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=13086&amp;ml |title=Lična karta Univerziteta u Prištini |publisher=Prijemni.infostud.com |accessdate=2011-10-18 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001172518/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=13086&amp;ml |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Косово һәм Метохияла «юғары» һәм «юғары» белем биреүҙе үҫтереү 1958/1959 йылдарҙа Приштинала беренсе юғары белем биреү мәктәбен булдырыуҙан башлана.

Приштинала Университет 1969 йылдың 18 ноябрендә Приштинала университет булдырыу тураһында законға ярашлы ойошторола. Университетта уҡыу процесы, учреждение тураһында законға ярашлы, [[серб теле|серб]] һәм [[албан теле|албан]] телдәрендә ойошторола. Бөтә факультеттарҙың яңы уҡыу пландары Сербиялағы шундай уҡ факультеттар менән килешелә. Уҡытыу һәм ғилми тикшеренеүҙәр сифаты, университет-ара һәм халыҡ-ара хеҙмәттәшлекте яйға һалыу арҡаһында Приштина университеты Сербия университеттары араһында юғары урын алып тора.

== Факультеттары ==
* Иҡтисади (Косовска-Митровица)
* Юридик (Косовска-Митровица)
* Медицина (Косовска-Митровица))
* Уҡытыусылар әҙерләү (Лепосавич)
* Фәлсәфә (Косовска-Митровица)
* Ауыл Хужалығы (Зубин-Ағым)
* Тәбиғи-математик (Косовска-Митровица)
* Техник фәндәр (Косовска-Митровица)
* Сәнғәт факультеты (Звечан)
* Физик культура (Лепосавич)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Литература ==
* [https://web.archive.org/web/20090803112224/http://www.pr.ac.rs/index.php/home/o-univerzitetu/istorijat-univerziteta Историјат Универзитета у Приштини]
* [http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&amp;ml Интервју ректора у «Новостима» од 26. августа 2007.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111001172453/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&amp;ml |date=2011-10-01 }}
* [http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=13086&amp;ml «Данас», 19.11.2007.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111001172518/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=13086&amp;ml |date=2011-10-01 }}
* [https://web.archive.org/web/20111005184408/http://www.studentskisvet.com/info/20081115/univerzitet-u-pristini-u-evropskoj-asocijaciji Изјава ректора РТС-у, 15.11.2008.]
* [https://web.archive.org/web/20081223105442/http://www.fascikla.com/univerzitet/univerzitet-u-pristini Fascikla.com о дешавањима на Универзитету у Приштини]
* [https://web.archive.org/web/20090410024926/http://www.politika.rs/rubrike/Srbija/Na-Prishtinskom-univerzitetu-1_364-brucosha.lt.html Статистика уписа школске 2008/09. године]
* [http://www.novosti.rs/code/navigate.php?Id=4&amp;status=jedna&amp;vest=137074 «Вечерње новости» о новинама које издаје Универзитет у Приштини]

== Тышҡы һылданмалар ==
* [http://www.pr.ac.rs/ Сајт Универзитета у Приштини]
* [http://prijemni.infostud.com/univerziteti/?id=9 Страница Универзитета на сајту Инфостуда]
* [https://web.archive.org/web/20101224034245/http://studentskisvet.com/studije_univerzitet.php?id=12 Страница Универзитета на сајту Студентског света]
* [https://web.archive.org/web/20081223105125/http://www.fascikla.com/fakultet/univerzitet-u-pristini Страница Универзитета на сајту Fascikla.com]
* [https://web.archive.org/web/20101004162659/http://staupisati.com/univerzitet-u-pristini Страница Универзитета на сајту Staupisati.com]
* [https://web.archive.org/web/20120212104839/http://www.kosovoimetohija.org/lat-institucije/pristina-univerzitet Страница Универзитета на сајту KosovoiMetohija.org]
* [https://web.archive.org/web/20120115171926/http://www.kosovoimetohija.org/lat-institucije/prosveta-na-kosovu Просвета на Косову и Метохији]
* [https://web.archive.org/web/20090518043719/http://www.fakultetumetnosti-zvecan.edu.rs/ Сајт Факултета уметности Универзитета у Приштини]
* [http://www.med.pr.ac.rs/ Сајт Медицинског факултета Универзитета у Приштини]
* [https://web.archive.org/web/20120316101317/http://www.fakfikul.edu.rs/ Сајт Факултета за физичку културу Универзитета у Приштини]
* [http://www.ftn.pr.ac.rs/ Сајт Факултета техничких наука Универзитета у Приштини]
* [https://web.archive.org/web/20080329113248/http://www.filozofski-pr.com/ Сајт Филозофског факултета Универзитета у Приштини]
* [https://web.archive.org/web/20160203052428/http://www.ufp.pr.ac.rs/ Сајт Учитељског факултета Универзитета у Приштини]
* [http://www.pmf.pr.ac.rs/ Сајт Природно-математичког факултета Универзитета у Приштини]

{{Внешние ссылки}}</text>
      <sha1>5lfzm01crc2fr1x6jf8qwmkap0vlode</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Реза Пәһләүи (шаһзада)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201157</id>
    <revision>
      <id>1306555</id>
      <parentid>1298403</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T19:58:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28928" sha1="o8f1muit24rdicufm2a4uy69yr6nsoe" xml:space="preserve">{{Ук}}
Шаһзада '''Реза Пәһләүи''' ({{lang-fa|رضا پهلوی}}, {{IPA|[ɾeˈzɒː pʰæhlæˈviː]}}; [[31 октябрь]] [[1960 йыл]], [[Тәһран]], Ирандың шаһиншаһ дәүләте) — Пәһләүиҙәр йорто башлығы һәм әлеге ваҡытта ғәмәлдә булмаған Иран шаһиншаһ дәүләтенең вариҫ принцы (шаһзада), Ирандың һуңғы шаһиншаһы — Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең өлкән улы.

Реза Пәһләүи 1967 йылдан Ирандың вариҫ принцы (шаһзада) була, атаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙән һуң тәхеткә ултырырға тейеш була, әммә 1979 йылда [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһы]] арҡаһында ғаиләһе менән Ирандан ҡасырға мәжбүр була.

[[Иран]]дағы хәҙерге клерикаль [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам Республикаһын]] тәнҡитләүселәрҙең береһе. Иранда тыйылған Иран Милли советының ойоштороусыһы һәм лидеры булып тора. Хәҙерге көндә ул Америка Ҡушма Штаттарында йәшәй.

== Биографияһы ==

=== Иртә йылдары ===
[[Файл:Cyrus_small.JPG|слева|мини|253x253пкс|1973 йылда шаһзада Реза Пәһләүи]]
Резха Пәһләүи 1960 йылдың 31 октябрендә [[Тәһран]]да тыуған. Ул Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең беренсе улы. Әсәһе — шаһбаныу Фәрәх Пәһләүи, 1959 йылда Мөхәммәт Реза Пәһләүигә кейәүгә сыҡҡан.

Мәктәпте тамамлағас, йәш Реза Пәһләүи Иран Империяһы Хәрби-һауа көстәренә кесе офицер сифатында хеҙмәткә алына. [[1977 йыл]]да 17 йәшендә осоу стажировкаһы үтеү өсөн Америка Ҡушма штаттарына ебәрелә. АҠШ-та ул шулай уҡ Уильмяс колледжында уҡый, әммә Ирандағы тәртипһеҙлектәр арҡаһында күп тә үтмәй уҡыуын өҙөргә мәжбүр була. Күп тә үтмәй, 1979 йылда, Иранда [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһы]] була, Иран шаһы ғаиләһе менән илдән ҡасырға мәжбүр була. Тиҙҙән Иранда [[Иран Ислам Республикаһы]] ойошторола.

=== Артабанғы тормошо ===
[[Файл:Crpcairo.jpg|слева|мини|296x296пкс|Шаһзада Реза Пәһләүи Пәһләүи йорто башлығы сифатында тантаналы ант ваҡытында, [[Ҡаһирә]], [[Мысыр]], 1980.]]
Һуңынан Реза Пәһләүи Көньяҡ Калифорния университетында (АҠШ) уҡый, унда политология буйынса бакалавр дәрәжәһен ала. Шул уҡ ваҡытта Реза Пәһләүи лә АҠШ һауа көстәре осоусыларын әҙерләү программаһын уңышлы тамамлай.

1980 йылдың 27 июлендә тәхеттән төшөрөлгән һәм һөргөнгә ебәрелгән Реза Пәһләүиҙең атаһы, Иран шаһиншаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүи, ҡаты ауырыуҙан вафат була. Атаһы вафат булғандан һуң, Реза Пәһләүи, шаһ һәм шаһбаныу балаларының иң өлкәне булараҡ, Пәһләүи йорто башлығы булып китә. Ул, ғәмәлдәге конституцион система сиктәрендә булһа ла, үҙе етәкселек итеп, Иранда монархияны тергеҙергә теләүен ҡат-ҡат иғлан итә.

1981 йылда [[Яҡын Көнсығыш]]та [[Иран-Ираҡ һуғышы]] башлана. Реза Пәһләүи Иран Ислам Республикаһының Ҡораллы Көстәре баш командующийы генерал-майор Вәлиулла Фәлләхҡа Иран Хәрби-һауа көстәрендә осоусы сифатында Ираҡҡа ҡаршы һуғышта ҡатнашырға рөхсәт һорап хат яҙа. Реза Пәһләүиҙең тәҡдиме кире ҡағыла&lt;ref&gt;An Interview with Reza Pahlavi. Дата обращения: 8 января 2018. Архивировано 14 июня 2006 года.&lt;/ref&gt;. Иран-Ираҡ һуғышы һигеҙ йыл дауам итә һәм 1988 йылдың авгусында ғына тигеҙ иҫәп менән тамамлана.

== Ҡараштары ==
Реза Пәһләүи Иранда хәҙерге Ислам Республикаһын бөтөрөү яҡлы. Ул Иран донъяуи булырға тейеш, дин дәүләттән айырылырға тейеш&lt;ref&gt;{{Cite news|title=April 2011, Q&amp;A|first=Reza|last=Pahlavi|url=http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=525&amp;page=1|accessdate=2025-08-06|language=fr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131012035100/http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=525&amp;page=1|archivedate=2013-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=December Q&amp;A|first=Reza|last=Pahlavi|url=http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=484&amp;page=2|accessdate=2025-08-06|language=fr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924121103/http://www.rezapahlavi.org/details_article.php?article=484&amp;page=2|archivedate=2015-09-24}}&lt;/ref&gt;, шуның менән бер-береһенән айырым йәшәргә тейеш, тип иҫәпләй. Шул уҡ ваҡытта ул исламофобия бер ниндәй формала ла ҡабул ителмәй, тип иҫәпләй. Ирекле һәм демократик һайлауҙар, шулай уҡ демократия һәм ғәҙеллек өсөн сығыш яһаусы барлыҡ сәйәси идеологияларҙы һайлауға рөхсәт алыу өсөн сығыш яһай&lt;ref&gt;Reza Pahlavi — «The Challenge Of Implementing Democracy And Human Rights In Iran» (англ.). ''www.rezapahlavi.org''. Дата обращения: 6 августа 2025. Архивировано 5 апреля 2010 года.&lt;/ref&gt;. Уның фекеренсә, Иран халҡы үҙе хәл итергә тейеш, Иран ниндәй дәүләт буласаҡ — [[конституцион монархия]]&lt;nowiki/&gt;мы, президент республикаһымы, йәки парламент республикаһымы.

Реза Пәһләүи үҙенең асыҡ белдереүҙәрендә монархия тергеҙелгән осраҡта Иранға конституцион монарх булараҡ ҡайтырға бер нисә тапҡыр вәғәҙә бирә: ''&quot;Мин һул, уң яҡлы түгел, мин үткәндәр өсөн. Мин киләсәк өсөн. Тарихыбыҙҙағы яңы битте, яңы мөрәжәғәтнамәне күрһәтәм, тип иҫәпләйем''

Ул кеше хоҡуҡтарын һәм иректәрен һаҡлау өсөн сығыш яһай&lt;ref&gt;[http://www.zenit.org/article-20209?l=german Prinz Reza Pahlavi über den Iran: «Dieses Regime ist äußerst anti-religiös»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100404221015/http://www.zenit.org/article-20209?l=german|date=2010-04-04}}. (interview with Reza Pahlavi, in German) Zenit.org (31 March 2010). Retrieved on 9 June 2012.&lt;/ref&gt; . Ул бер нисә тапҡыр кеше хоҡуҡтарын яҡлау буйынса төрлө конференцияларҙа, сараларҙа сығыш яһай.

[[2023 йыл]]дың 17 апрелендә кис Һәләкәттең һәм батырлыҡтың Хәтер көнөндә Израилгә Холокост ҡорбандарын иҫкә алыу өсөн Ирандың шаһиншаһ дәүләтенең кронпринцы (шаһзада) Реза Пәһләүи килә.

== Иран эмигранттары менән мөнәсәбәттәр ==
Реза Пәһләүи теге йәки был сәбәптәр арҡаһында Ирандан китергә мәжбүр булған Иран эмигранттары араһында ҙур авторитетҡа эйә. Реза Пәһләүи [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһы]] арҡаһында Ирандан киткән эмигранттар араһында айырыуса популяр&lt;ref&gt;''Lone, Mahlia.'' Memorable Romance: The Shah &amp; I (1 июля 2016). Дата обращения: 4 июня 2017. Архивировано 25 февраля 2021 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Connie Bruck.'' Exiles: How Iran’s Expatriates are Gaming the Nuclear Threat 48. The New Yorker (6 марта 2006). Дата обращения: 8 января 2018. Архивировано 28 ноября 2016 года.&lt;/ref&gt;. Әле Реза Пәһләүи йәшәгән АҠШ-та яҡынса ике миллион Иран иммигранты йәшәй, уларҙың һуңғы быуындары АҠШ-та тыуған һәм бер ҡасан да тарихи тыуған ерҙәрендә булмаған. АҠШ-тағы Иран диаспораһы шул илдәге күп һанлы диаспоралар араһында иң әүҙемдәренең береһе булып тора.

== Ирандың ядро программаһына ҡағылышлы белдереүҙәре ==
Реза Пәһләүи фекеренсә, Израиль йәки Америка ғәскәрҙәренең Иранға һөжүме шул илдәге ғәмәлдәге ислам режимына ҙур ярҙам ғына була ала. Пәһләүи Иранға һөжүм итеү уның ядро программаһын юҡ итмәйәсәк, ә уны ваҡытлыса ғына туҡтатасаҡ тип билдәләй&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Принц Персии попросил Израиль не бомбить Иран|ссылка=http://lenta.ru/news/2012/05/18/persia/|язык=ru|автор издания=[[Lenta.Ru]]|год=[[18 апреля]] [[2012 год]]а|archivedate=2016-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305002056/http://lenta.ru/news/2012/05/18/persia/}}&lt;/ref&gt;. Хәрби операция урынына Реза Пәһләүи, Иран эсендәге үҙенең яҡлыларға һылтанып, Ислам Республикаһы етәкселегенә ҡаршы «донъялағы иң яҡшы ғәскәрҙе, Иран халҡының үҙен» мобилизацияларға тәҡдим итә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Антон Евстратов|заглавие=Шахская семья: попытка возродиться из политического небытия|ссылка=http://www.iran.ru/rus/news_iran.php?act=news_by_id&amp;_n=1&amp;news_id=79971|язык=ru|издание=РИА «Iran News»|тип=|год=[[20 апреля]] [[2012 год]]а|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Сын иранского шаха призвал Израиль помочь революции в Иране|ссылка=http://www.regnum.ru/news/polit/1521007.html|язык=ru|издание=ИА «[[REGNUM]]»|тип=|год=[[14 апреля]] [[2012 год]]а|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304203256/http://regnum.ru/news/polit/1521007.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Iran: Reza Pahlavi pleads with Israel not to bomb his country over its nuclear program|ссылка=http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/iran/120409/iran-reza-pahlavi-pleads-israel-not-bomb-his-country-o|язык=en|издание=[[GlobalPost]]|тип=|год=[[9 апреля]] [[2012 год]]а|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=|archivedate=2014-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141205233907/http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/iran/120409/iran-reza-pahlavi-pleads-israel-not-bomb-his-country-o}}&lt;/ref&gt;. Һуңыраҡ, Ирандың ядро программаһына ҡаршы Израиль операцияһы башланғас, Реза Пәһләүи ирандарҙы Әли Хәмәней режимына буйһонмаҫҡа һәм уны ҡолатырға саҡыра&lt;ref&gt;Сын шаха Пехлеви призвал иранцев свергнуть аятоллу Али Хаменеи. ''dw.com'' (13 июня 2025). Дата обращения: 6 августа 2025. Архивировано 20 июля 2025 года.&lt;/ref&gt;.

== Иранда күмәк тәртипһеҙлектәр һәм ҡаршылыҡ акциялары ==
Иранда ҡаршылыҡ акциялары һәм тәртипһеҙлектәр даими була. Тәүге күләмле ҡаршылыҡ акциялары һәм тәртипһеҙлектәр 2009 йылда үтә. 2017 йылдың декабрь аҙағынан илдә ҡаршылыҡ акциялары һәм тәртипһеҙлектәр яңынан башлана. Башта ҡаршылыҡ акциялары аҙыҡ-түлеккә хаҡтарҙың юғары булыуы һәм йәшәү кимәленең түбән булыуы арҡаһында барлыҡҡа килһә, артабан хөкүмәткә ҡаршы акцияларға әүерелә. Протест белдереүселәр илдәге иҡтисади һәм социаль хәл, [[Сүриәлә граждандар һуғышы|Сүриәлә]], Ираҡта, Йемендә һәм Ливанда ҡораллы конфликттар арҡаһында Ирандың ҙур хәрби сығымдары менән ҡәнәғәт булмай. Атап әйткәндә, протест белдереүселәр Реза Пәһләүи һәм ғөмүмән Пәһләүиҙәр династияһы файҙаһына ҡысҡыра. Ҡаршылыҡ акцияларында йәштәр, студенттар һәм Иранда монархияны ҡайтарыу яҡлы монархистар ҡатнаша, уларҙың күпселеге Пәһләүиҙәр вәкилен, атап әйткәндә, Реза Пәһләүиҙе Иран шаһы итеп күрергә теләй&lt;ref name=&quot;Milczanowski&quot;&gt;{{Citation|page=53–66|accessdate=2018-01-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''AFP.'' Anti-government protests break out in Iran over economic woes. ''The Times of Israel'' (28 декабря 2017). Дата обращения: 30 декабря 2017. Архивировано 29 декабря 2017 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Rafizadeh, Dr Majid.'' Iran: Protesters Decry Economic Mismanagement, But Also Express Broader Frustrations (англ.). ''Huffington Post'' (28 декабря 2017). Дата обращения: 29 декабря 2017. Архивировано 31 декабря 2017 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Holly Dagres.'' Chants in the holy city of Qom tonight. Twitter (29 декабря 2017). Дата обращения: 30 декабря 2017. Архивировано 31 декабря 2017 года.&lt;/ref&gt;.

== Шәхси тормошо ==

=== Ғәиләһе ===
Атаһы: шаһ [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]], 1919 йылда тыуған һәм 1980 йылда вафат булған. Әсәһе: шаһбаныу Фәрәх Пәһләүи, 1938 йылда тыуған. Фәрәх Пәһләүи әлеге ваҡытта АҠШ-та йәшәй. Реза Пәһләүиҙең ике һеңлеһе һәм бер ҡустыһы була. Ҡустыһы: принц Әли Реза Пәһләүи, 1966 йылда тыуған, 2011 йылдың ғинуарында үҙ-үҙенә ҡул һала[[Ләйлә Пәһләүи|.]]

Һеңлеләре — шаһбикә Фәрәхназ Пәһләүи (1963 й. тыуған) һәм Ләйлә Пәһләүи (1970—2001). 2001 йылдың июнендә ҡунаҡхана номерында үле килеш табыла.

1986 йылдың 12 июненән Реза Пәһләүи 1968 йылда [[Тәһран]]да тыуған [[Йәсмин Пәһләүи|Йәсмин Пәһләүигә]] өйләнгән. 1970 йылдар аҙағында Йәсмин Әмини Ирандан АҠШ-ҡа күсә, унда Джордж Вашингтон университетын тамамлай. Реза менән Йәсмин Пәһләүи өс ҡыҙ үҫтерә: [[Нур Пәһләүи|Нур]] (1992 й. тыуған), Иман (1993 й. тыуған) һәм Фәрәх (2004 й. тыуған).

=== Дини инаныуҙары ===
Үҙенең интервьюларының береһендә дин хаҡында былай тип әйтә: «Был һәр кемдең шәхси эше, ләкин һеҙ, бәлки, минең мосолман булыуымды беләһегеҙҙер. Мин бик Аллаға ышана торған кеше»&lt;ref&gt;Soloman, Deborah (26 июня 2009). The Exile. ''The New York Times Magazine''. Архивировано 19 декабря 2018. Дата обращения: 8 января 2018.&lt;/ref&gt; Ул [[Мәккә|Мәккәгә]] [[хаж]] ҡылған&lt;ref name=&quot;payvand&quot;&gt;{{Cite news|author=Reza Bayegan|title=Reza Pahlavi and the Question of Religion|url=http://payvand.com/news/08/may/1063.html|publisher=Payvand|accessdate=2018-01-08|archivedate=2018-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180108233459/http://payvand.com/news/08/may/1063.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180108233459/http://payvand.com/news/08/may/1063.html |date=2018-01-08 }}&lt;/ref&gt; .

=== Мауығыуҙары ===
Ул [[футбол]] һәм башҡа [[Спорт|спорт төрҙәре]] менән ҡыҙыҡһына. Йәш сағында ул оҫта футболсы була. Ул Ислам революцияһына тиклем «Тадж» ([[Фарсы теле|фарсы]] телендә ''таж'') тип аталған Тәһран «[[:ru:Эстегляль (футбольный клуб)|Эстеғләл]]» футбол клубы көйәрмәне. Мөхәммәт Реза Пәхләүи идара иткән осорҙа «Тадж» футбол клубы шаһ ғаиләһе менән тығыҙ бәйләнештә була, шуға күрә Ислам революцияһынан һуң яңы исламсы властар тарафынан шаһ дәүерен иҫкә төшөрөү итеп ҡабул ителә һәм «Эстеғләл» (фарсы телендә ''бойондороҡһоҙлоҡ'') тип үҙгәртелә&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Fringe Nations in World Soccer|страницы=87|isbn=9781317998105|год=2013|издательство=[[Routledge]]|автор=Kausik Bandyopadhyay, Sabyasachi Mallick}}&lt;/ref&gt; .

 1976 йылда 16 йәшендә СССР-ға килә һәм «Артек» пионер лагерында ял итә, был «Ғали йәнәптәре, әҙер булығыҙ!» фильмын төшөрөүгә этәргес була

== Титулдары, дәрәжәләре һәм наградалары ==
[[Файл:Imperial_Arms_of_the_Crown_Prince_of_Iran.svg|справа|мини|189x189пкс|Иран кронпринцы (шаһзада) гербы]]
[[Файл:Standard_of_the_Crown_Prince_of_Iran.svg|справа|мини|180x180пкс|Ирандың кронпринцы (шаһзада) штандарты]]

=== Титулдар ===
* Уның Ғали йәнәптәре Ирандың кронпринцы (Шахзаде)

==== Дәрәжәләре ====
* Империя Иран һауа көстәренең кесе офицеры

=== Наградалары ===

==== Иран наградалары ====
* [[Файл:Order of Pahlavi (Iran).gif|60x60пкс]] Пәһләүи ордены (26 сентябрь 1967 йыл)
* [[Файл:Mohammad Reza Pahlavi Investiture Medal 1967.gif|60x60пкс]] «Реза Шах Пәхләүи» таж кейҙереү миҙалы (26 октябрь 1967 йыл)
* [[Файл:25th Anniversary Medal 1971.gif|60x60пкс]] 25-се быуатлыҡ миҙалы (14 октябрь 1971 йыл)
* [[Файл:The Silver Jubilee Decoration 1971.gif|60x60пкс]] Персеполис миҙалы (15 октябрь 1971 йыл)

==== Сит ил наградалары ====
* [[Файл:Order of the Seraphim - Ribbon bar.svg|60x60пкс]] Серафимдарҙың Король ордены рыцары (24 ноябрь 1970 йыл, [[Швеция|Швеция Короллеге]])
* [[Файл:Cordone di gran Croce di Gran Cordone OMRI BAR.svg|60x60пкс]] [[:ru:Орден «За заслуги перед Итальянской Республикой»|&quot;]]Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн[[:ru:Орден «За заслуги перед Итальянской Республикой»|&quot;]] Ҙур тәре ордены рыцары. (15 декабрь 1974 йыл, Италия Республикаһы)&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=35143 | title = PALHAVI S.A.I. Abdolreza, Cavaliere di Gran Croce Ordine al Merito della Repubblica Italiana | lang = it | page =  | trans-title =  | format =  | access-date = 2012-10-16 | archive-date = 2014-07-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140715045445/http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=35143 | url-status = live }}&lt;/ref&gt;.
* [[Файл:Order of Isabella the Catholic - Sash of Collar.svg|60x60пкс]] Изабелла Католик орденының рыцарҙар сылбыры (19 апрель 1975 йыл, [[Испания|Испания Короллеге]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boe.es/boe/dias/1975/04/22/pdfs/A08445-08445.pdf|title=Boletín Oficial del Estado|publisher=|access-date=2018-01-08|archive-date=2019-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190415044015/https://www.boe.es/boe/dias/1975/04/22/pdfs/A08445-08445.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
* [[Файл:Legion Honneur GC ribbon.svg|60x60пкс]] Почет легионы орденының Бөйөк тәреһе (14 декабрь 1976 йыл, [[Франция|Франция Республикаһы]])
* [[Файл:AUT Honour for Services to the Republic of Austria - 1st Class BAR.png|60x60пкс]] «Австрия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» Почёт билдәһенең ҙур йондоҙо (1976, [[Австрия|Австрия Республикаһы]])&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.parlament.gv.at/PAKT/VHG/XXIV/AB/AB_10542/imfname_251156.pdf | title = Reply to a parliamentary question | lang = de | page = 458 | trans-title =  | format = pdf | access-date = 2012-10-16 | archive-date = 2020-05-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200522081548/https://www.parlament.gv.at/PAKT/VHG/XXIV/AB/AB_10542/imfname_251156.pdf | url-status = live }}&lt;/ref&gt;.
* [[Файл:Royal Order of the Drum (Rwanda) - ribbon bar.gif|60x60пкс]] Барабандың Король орденының ҙур сылбыры (Руанда Короллеге)&lt;ref&gt;[http://king-kigeli.org/images/guidance-for-honours-2016.pdf Guidance for Honours in the ''De Jure'' Kingdom of Rwanda]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;
* [[Файл:Order of the Most Holy Annunciation BAR.svg|60x60пкс]] Изге Благовещение Юғары ордены рыцары (26 апрель 2023 йыл, Савойя йорто)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ordinidinasticicasasavoia.it/site/wp-content/uploads/ELENCO_Ordine-Santissima-Annunziata_21.07.2023.pdf. |title=Elenco dei Cavalieri dell'Ordine supremo della Santissima Annunziata |archive-date=2024-06-15 |access-date=2025-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615205026/https://www.ordinidinasticicasasavoia.it/site/wp-content/uploads/ELENCO_Ordine-Santissima-Annunziata_21.07.2023.pdf. |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Башҡа наградалары ===
* [[Азатлыҡ радиоһы|Фәрҙә радиоһының]] «Йыл кешеһе» (2011) онлайн-һорау алыуы&lt;ref&gt;{{cite news|title=Farda Audience Picks Late Shah's Son As Iran's Person of the Year|url=http://www.rferl.org/content/farda_audience_late_shah_pahlavi_son_iran_person_of_year/24523974.html|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|date=2012-03-22|author1=RFE/RL|access-date=2025-08-06|archive-date=2014-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006074727/http://www.rferl.org/content/farda_audience_late_shah_pahlavi_son_iran_person_of_year/24523974.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
* Ҡала асҡысы [[Беверли-Хиллз]] (23 ғинуар 2017 йыл, Калифорния)&lt;ref name=&quot;BeverlyKey2&quot;&gt;{{cite web|url=http://bhcourier.com/beverly-hills-news-iranian-crown-prince-reza-pahlavi-seeks-support-for-peaceful-revolution/|title=Beverly Hills News – Iranian Crown Prince Reza Pahlavi Seeks Support For Peaceful Revolution|first=Victoria|last=Talbot|date=2017-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026110428/http://bhcourier.com/beverly-hills-news-iranian-crown-prince-reza-pahlavi-seeks-support-for-peaceful-revolution/|archive-date=2017-10-26|access-date=2017-05-28|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KeyVideo2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=sUbst7VOb2c|title=The Mayor of Beverly Hills Presenting the Key to the City to The Crown Prince of Iran Reza Pahlavi|website=[[YouTube]]|date=2017-01|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/sUbst7VOb2c|archive-date=2021-12-21|url-status=live}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;.

== Баҫмалары ==
* {{Китап|автор=Реза Пехлеви|часть=|заглавие=IRAN: L’Heure du Choix|оригинал=IRAN: The Deciding Hour|ссылка=https://www.amazon.fr/dp/2207261034|издание=|ответственный=|место=|издательство=Denoël|год=2009|том=|страницы=|страниц=254|isbn=978-2207261033}}
* Реза Пехлеви, ''[[Winds of Change: The Future of Democracy in Iran]]'', [[Regnery Publishing]] Inc., 2002, ISBN 0-89526-191-X.
* Реза Пехлеви, ''Gozashteh va Ayandeh'', London: Kayham Publishing, 2000.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rezapahlavi.org/ |title=Reza Pahlavi´s Web site |access-date=2014-06-25 |archive-date=2020-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201101114908/http://www.rezapahlavi.org/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

{{start box|wide=1}}
{{succession box
|title  = [[Иран]] шаһиншаһы
|years  = {{s|27 июль 1981}}
|before = [[Фәрәх Пәһләүи]] &lt;small&gt;(Иран [[шаһбаныу]]ы)&lt;/small&gt;
|after  = [[Әли Патрик Пәһләүи]]
}}
{{end box}}

[[Категория:Австрия Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәте өсөн Почёттың ҙур йондоҙо кавалерҙары]]
[[Категория:«Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены Ҙур тәре кавалерҙары]]
[[Категория:Серафимдар ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Почётлы легион Оло Тәре ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Пехлеви ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1960 йылда тыуғандар]]
[[Категория:31 октябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>o8f1muit24rdicufm2a4uy69yr6nsoe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Кесе Быҙаулыҡ</title>
    <ns>1</ns>
    <id>201549</id>
    <revision>
      <id>1306531</id>
      <parentid>1306521</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T12:40:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Аюлы река</username>
        <id>48953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. */ длина 11 км. начало от деревни.</comment>
      <origin>1306531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1768" sha1="a14qm0viuwh6gtgxnf6nomz53ky6512" xml:space="preserve">== Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. ==
Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ йылғаһы. Быҙаулыҡ йылғаһының тарихи атамаһы Таналыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы Айыулы йылғаһы (оҙонлоғо 50 км) булған. Шул уҡ ваҡытта Ҙур Айыулы йылғаһы (хәҙер Айыулы йылғаһы һәм оҙонлоғо 11 км) Айыулы йылғаһының (хәҙер Быҙаулыҡ йылғаһы) уң ҡушылдығы булған. 1798-1802 йылдарҙағы Ырымбур өйәҙе ерҙәре бүленеше мәғлүмәттәре буйынса В. Р. Байгилдиндың «Иҫәнғол ауылына ҡасан һәм кем нигеҙ һалған?»[https://vk.ru/wall251101603_1525] тигән ғилми-тикшеренеү баҫмаһында килтерелгән.
Ҙур Айыулы йылғаһы (хәҙер Айыулы йылғаһы) тамағындағы Иҫәнғол утары янында Айыулы ауылы билдәләнгән.
Быҙаулыҡ ауылының (Аҡъяр совхозының 3-сө бүлеге) исеме эргәләге йылғанан барлыҡҡа килгән. «Айыулы» йәки «Яңы Айыулы» тип атау ҙа ярай.
Кесе Айыулы йылғаһы (хәҙер Кесе Быҙаулыҡ йылғаһы) оҙонлоғо 25 км булып Матрай ауылы эргәһендәге тарихи Айыулы йылғаһының бер өлөшөнөң (хәҙер Ҙур Быҙаулыҡ йылғаһы һәм оҙонлоғо 25 км) уң ҡушылдығы.</text>
      <sha1>a14qm0viuwh6gtgxnf6nomz53ky6512</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306534</id>
      <parentid>1306531</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T13:46:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Аюлы река</username>
        <id>48953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. */ 49 км 24 км 28 км. длина рек</comment>
      <origin>1306534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1768" sha1="fk0oaf2yok3ut6u6edl489cbz0g7iu0" xml:space="preserve">== Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. ==
Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ йылғаһы. Быҙаулыҡ йылғаһының тарихи атамаһы Таналыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы Айыулы йылғаһы (оҙонлоғо 49 км) булған. Шул уҡ ваҡытта Ҙур Айыулы йылғаһы (хәҙер Айыулы йылғаһы һәм оҙонлоғо 11 км) Айыулы йылғаһының (хәҙер Быҙаулыҡ йылғаһы) уң ҡушылдығы булған. 1798-1802 йылдарҙағы Ырымбур өйәҙе ерҙәре бүленеше мәғлүмәттәре буйынса В. Р. Байгилдиндың «Иҫәнғол ауылына ҡасан һәм кем нигеҙ һалған?»[https://vk.ru/wall251101603_1525] тигән ғилми-тикшеренеү баҫмаһында килтерелгән.
Ҙур Айыулы йылғаһы (хәҙер Айыулы йылғаһы) тамағындағы Иҫәнғол утары янында Айыулы ауылы билдәләнгән.
Быҙаулыҡ ауылының (Аҡъяр совхозының 3-сө бүлеге) исеме эргәләге йылғанан барлыҡҡа килгән. «Айыулы» йәки «Яңы Айыулы» тип атау ҙа ярай.
Кесе Айыулы йылғаһы (хәҙер Кесе Быҙаулыҡ йылғаһы) оҙонлоғо 24 км булып Матрай ауылы эргәһендәге тарихи Айыулы йылғаһының бер өлөшөнөң (хәҙер Ҙур Быҙаулыҡ йылғаһы һәм оҙонлоғо 28 км) уң ҡушылдығы.</text>
      <sha1>fk0oaf2yok3ut6u6edl489cbz0g7iu0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Быҙаулыҡ (Таналыҡ ҡушылдығы)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>201550</id>
    <revision>
      <id>1306533</id>
      <parentid>1306523</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T12:43:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Аюлы река</username>
        <id>48953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. */ длина 11 км от деревни.</comment>
      <origin>1306533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1964" sha1="3ildf9juf0sjbrnhht8zk7wm8lr1skr" xml:space="preserve">== Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. ==
Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ йылғаһы. Быҙаулыҡ йылғаһының тарихи атамаһы Таналыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы Айыулы йылғаһы (оҙонлоғо 50 км) булған. Шул уҡ ваҡытта Ҙур Айыулы йылғаһы (хәҙер Айыулы йылғаһы һәм оҙонлоғо 11 км) Айыулы йылғаһының (хәҙер Быҙаулыҡ йылғаһы) уң ҡушылдығы булған. 1798-1802 йылдарҙағы Ырымбур өйәҙе ерҙәре бүленеше мәғлүмәттәре буйынса В. Р. Байгилдиндың «Иҫәнғол ауылына ҡасан һәм кем нигеҙ һалған?»[https://vk.ru/wall251101603_1525] тигән ғилми-тикшеренеү баҫмаһында килтерелгән.
Ҙур Айыулы йылғаһы (хәҙер Айыулы йылғаһы) тамағындағы Иҫәнғол утары янында Айыулы ауылы билдәләнгән.
Быҙаулыҡ ауылының (Аҡъяр совхозының 3-сө бүлеге) исеме эргәләге йылғанан барлыҡҡа килгән. «Айыулы» йәки «Яңы Айыулы» тип атау ҙа ярай.
Кесе Айыулы йылғаһы (хәҙер Кесе Быҙаулыҡ йылғаһы) оҙонлоғо 25 км булып Матрай ауылы эргәһендәге тарихи Айыулы йылғаһының бер өлөшөнөң (хәҙер Ҙур Быҙаулыҡ йылғаһы һәм оҙонлоғо 25 км) уң ҡушылдығы. [[Ҡатнашыусы:Аюлы река|Аюлы река]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Аюлы река|фекер алышыу]]) 14:22, 22 сентябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>3ildf9juf0sjbrnhht8zk7wm8lr1skr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306536</id>
      <parentid>1306533</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T13:49:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Аюлы река</username>
        <id>48953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. */ 49 км, 24 км, 28 км длина рек.</comment>
      <origin>1306536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1964" sha1="jaeo9vhpq2gee32wqa1lzxo6106bc02" xml:space="preserve">== Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. ==
Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ йылғаһы. Быҙаулыҡ йылғаһының тарихи атамаһы Таналыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы Айыулы йылғаһы (оҙонлоғо 49 км) булған. Шул уҡ ваҡытта Ҙур Айыулы йылғаһы (хәҙер Айыулы йылғаһы һәм оҙонлоғо 11 км) Айыулы йылғаһының (хәҙер Быҙаулыҡ йылғаһы) уң ҡушылдығы булған. 1798-1802 йылдарҙағы Ырымбур өйәҙе ерҙәре бүленеше мәғлүмәттәре буйынса В. Р. Байгилдиндың «Иҫәнғол ауылына ҡасан һәм кем нигеҙ һалған?»[https://vk.ru/wall251101603_1525] тигән ғилми-тикшеренеү баҫмаһында килтерелгән.
Ҙур Айыулы йылғаһы (хәҙер Айыулы йылғаһы) тамағындағы Иҫәнғол утары янында Айыулы ауылы билдәләнгән.
Быҙаулыҡ ауылының (Аҡъяр совхозының 3-сө бүлеге) исеме эргәләге йылғанан барлыҡҡа килгән. «Айыулы» йәки «Яңы Айыулы» тип атау ҙа ярай.
Кесе Айыулы йылғаһы (хәҙер Кесе Быҙаулыҡ йылғаһы) оҙонлоғо 24 км булып Матрай ауылы эргәһендәге тарихи Айыулы йылғаһының бер өлөшөнөң (хәҙер Ҙур Быҙаулыҡ йылғаһы һәм оҙонлоғо 28 км) уң ҡушылдығы. [[Ҡатнашыусы:Аюлы река|Аюлы река]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Аюлы река|фекер алышыу]]) 14:22, 22 сентябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>jaeo9vhpq2gee32wqa1lzxo6106bc02</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-09-29</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201560</id>
    <revision>
      <id>1306557</id>
      <timestamp>2026-09-28T20:32:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Ceiling Painted Dome Cupola Angels Fighting Demons in Vatican Museums.png</comment>
      <origin>1306557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73" sha1="tn6ezg7l12fepk6qt00csu9qscnjjmd" xml:space="preserve">Ceiling Painted Dome Cupola Angels Fighting Demons in Vatican Museums.png</text>
      <sha1>tn6ezg7l12fepk6qt00csu9qscnjjmd</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>