Һунағара

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.21</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Һунағара</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14539</id>
    <revision>
      <id>1306605</id>
      <parentid>925090</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T11:10:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5714" sha1="37luv6uxbfzxab2dsvb89ks1r4abonx" xml:space="preserve">{{taxobox
| name        = Һунағара
| image file  = Circaetus gallicus in Kiev Zoo.jpg
| image descr = Өлкән һунағара
| regnum      = Хайуандар
| phylum      = [[Хордалылар]]
| classis     = [[Ҡоштар]]
| ordo        = [[Ыласындар]]
| familia     = [[Ҡарсығалар]]
| subfamilia  = [[Circaetinae|Һунағаралар]]
| genus       = [[Circaetus|Һунағара]]
| species     = '''Һунағара'''
| latin       = {{btname|Circaetus gallicus|(Gmelin, [[1788]])}}
| wikispecies = Circaetus gallicus
| commons     = Circaetus gallicus
| itis        = 175502 
| ncbi        = 43465
| range map   = Circaetus gallicus distribution map.png
| range legend =
{{легенда|#00FF00|Бала сығарыу урындары}}
{{легенда|#007500|Йыл буйы йәшәйҙәр}}
{{легенда|#0075FF|Ҡышлау урындары}}
}}
'''Һунағара''' ({{lang-lat|Circaetus gallicus, Circaetus ferox}}, {{lang-ru|Змееяд}}&lt;ref&gt;Бёме Р. Л., Флинт В. Е. Пятиязычный словарь названий животных. Птицы. Латинский, русский, английский, немецкий, французский. / под общей редакцией акад. В. Е. Соколова — М.: Рус. яз., «РУССО», 1994. — Б. 42. — 2030 экз. — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-200-00643-0&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;) — ыласындар отрядының, ҡарсығалар ғаиләһендәге йыртҡыс ҡош .

== Ҡылыҡһырлама ==
Бик һирәк осрай торған юҡҡа сыға барған ҡош төрө, Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына&lt;ref /&gt;  һәм Беларуссияның Ҡыҙыл китабына&lt;ref /&gt; индерелгән.

Ҡанатлы йыртҡыстар араһында кешегә ҡарата иң шикләнеүсән һәм өркәк ҡоштарҙың береһе. 

Дөйөм оҙонлоғо — 67-72 см, ҡанат йәйеме 160-190 см, ҡанатының оҙонлоғо 52-60 см. Ата ҡоштар инәләренән ҙурыраҡ, әммә улар менән бер төрлө буялған. Ҡоштоң арҡа яғының төҫө — һорғолт көрән, йәш ҡоштар төҫө буйынса өлкән ҡоштарға оҡшаш&lt;ref&gt;Птицы Казахстана — Обыкновенный змееяд (Circaetus gallicus)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Клуб исследователей русских пернатых хищников&lt;/ref&gt;.

Ҡаҙ ҙурлығында. Осҡанда оҙон ҡойроғо, ҡанат осондағы йәйелгән бармаҡтарға оҡшаған ҡауырһындары күҙгә ташлана.Ҡайһы ваҡыт ҡанаттарын йыш-йыш ҡағып, һауала бер урында туҡтап ҡала — «бейей». Ултырған ҡоштоң ҡауырһындары ҡабарынҡы булғанға, ул ҙур һымаҡ күренә.

Ҡатнаш урман һәм урман-дала зоналарында йәшәй. Төньяҡ-көнбайыш Африкала, Үҙәк Европаның көньяғында, Кавказда, Бәләкәй Азияла, Яҡын Көнсығышта, Ҡаҙағстанда һәм Урта Азияла, Көньяҡ-Көнбайыш Себерҙә, Монголияның төньяғында, көньяҡта  Пакистанға һәм Һиндостанға тиклем оялай. Оялау өлкәһенең төньяғында (Рәсәй, Үҙәк Европа) [[Ҡоштарҙың миграцияһы|күсмә ҡош]]. Төньяҡта урманда, көньяҡта ҡоро һирәк булһала ағаслы урындарҙы һайлай. Рәсәйҙә ысын барлыҡта, йәки фараз ителеүсә Башҡортостандың, Брянскийҙың урмандарында, Кавказда, Калуга ҡырҡындыларында, Мордовия, Ока һәм Хопер ҡурсаулыҡтарында һәм заказникарында оялай&lt;ref&gt;Особо охраняемые природные территории Российской Федерации.&lt;/ref&gt;.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Image:Circaetus_pectoralis.jpg|
Image:Circaetus_gallicus_01.JPG|
Circaetus gallicus MHNT.ZOO.2010.11.87.5.jpg |Museum specimen 
&lt;/gallery&gt;

== Әҙәбиәт ==
* [[Э. Ф. Ишбирҙин]]. Башҡортостан ҡоштары. 1986.
* [https://web.archive.org/web/20160304054250/http://ecoclub.nsu.ru/raptors/publicat/circ_gal/Karyakin_circ_gal_1998.pdf И. В. Карякин. Змееяд (Circaetus gallicus) // Пернатые хищники Уральского региона. Соколообразные (Falconiformes) и Совообразные (Strigiformes). Пермь: Центр полевых исследований Союза охраны животных Урала / Социально-экологический союз, 1998. — 483 с.]
* [https://web.archive.org/web/20160304073115/http://ecoclub.nsu.ru/raptors/publicat/circ_gal/Dem_gallicus.pdf Г. П. Дементьев. Змееяд (Circaetus gallicus) // Птицы Советского Союза, т.1. — М.: Сов. наука. 1951]
* Галушин, В. М. — Хищные птицы леса (М., 1990)

{{Ornitology-stub}}
[[Төркөм:Башҡортостан ҡоштары]]
[[Категория:Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы:Ҡоштар]]
[[Категория:1788 йылда тасуирланған хайуандар]]</text>
      <sha1>37luv6uxbfzxab2dsvb89ks1r4abonx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хахельбих</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29635</id>
    <revision>
      <id>1306602</id>
      <parentid>678003</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T05:17:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gliwi</username>
        <id>18660</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen Hachelbich.png]] → [[File:DEU Hachelbich (Kyffhäuserland) COA.svg]] PNG → SVG</comment>
      <origin>1306602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5093" sha1="11x4yhgdk762m1yxb1v7ut75jdj098v" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Хахельбих 
 |төп исеме                                         = Hachelbich 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      = DEU Hachelbich (Kyffhäuserland) COA.svg 
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec      
 |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec  =  
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Тюрингия  
 |теҙмәләге регион                                 = Тюрингия  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Кифхойзер (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Кифхойзер (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            =   
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Геральф Кухман  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 23,68  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 190  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 610 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 99706 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = KYF 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 16 0 65 029 
 |Commons-тағы категория                     =  
 |сайт                                                                  =  
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Хахельбих''' ({{lang-de|Hachelbich}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна.
 
2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; буйынса коммунала 610 кеше йәшәй.  [[Майҙан]]ы — 23,68 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 190 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99706 һәм автомобиль коды — KYF. 
 
==  Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}
 
==  Һылтанмалар ==
* [ Рәсми сайт].

[[Категория:Тюрингия ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>11x4yhgdk762m1yxb1v7ut75jdj098v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>3 октябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67504</id>
    <revision>
      <id>1306588</id>
      <parentid>1306570</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T18:44:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ күренеште төҙәтеү, өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1306588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24390" sha1="e2f64ugmgdiozdh44afr2zifjazi21e" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''3 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 276-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 277-се). Йыл аҙағына тиклем 89 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Айыҡлыҡ көнө.
** [[Бәшмәк]]се көнө.
** [[Кейеҙ]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Австралия}}: Хеҙмәт көнө.
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Бала]]лар һаулығы көнө.
* {{Флагификация|Германия}}: Берҙәмлек көнө.
* {{Флагификация|Ираҡ}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Көньяҡ Корея}}: Дәүләт көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|АҠШ}}: Технарҙар (техника менән эш итеүселәр) көнө.
* {{Флагификация|Гондурас}}: Һалдаттар көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: ОМОН көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1828 йыл]]: [[Рәсәй империяһы]] һәм [[Бразилия]] араһында дипломатик бәйләнеш булдырыла.
* [[1924 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] «Учительская газета»ның беренсе һаны донъя күрә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1932 йыл]]: [[Ираҡ]] [[Бөйөк Британия]]нан бойондороҡһоҙлоҡ ала.
* [[1938 йыл]]: [[Пермь өлкәһе]] ойошторола.
* [[1945 йыл]]: Профсоюздарҙың бөтә донъя федерацияһы ойошторола.
* [[1990 йыл]]: [[Германия]] берләшә.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Павлюкович Владимир Петрович]] (1950), хеҙмәт ветераны, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1988—1999 йылдарҙа [[Әбйәлил районы|Әбйәлил район]] ремонт-техник предприятиеһы директоры, 1999—2009 йылдарҙа Әбйәлил район хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Рәсәй Федерацияһы]] мәғарифының почётлы хеҙмәткәре, [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры, райондың почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Магнитогорск]] ҡалаһынан.
* [[Тарасов Сергей Александрович]] (1950), [[дзюдо]] буйынса тренер. 1974—2005 йылдарҙа «Юлдаш» физик культура йортонда уҡытыусы-тренер, бер үк ваҡытта 1992 йылдан «Луч» спорт-реабилитация үҙәге, 1995—2001 йылдарҙа Рәсәй паралимпия йыйылма командаһы тренеры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған тренеры (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Кальницкий Дмитрий Иванович]] (1926—14.06.2017), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]], йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1954 йылдан [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1968 йылдан Спирттар заводы директоры, 1975—1983 йылдарҙа берекмәнең генераль директоры урынбаҫары. Дүрт саҡырылыш (1969—1975) [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала советы депутаты; II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры, ҡаланың почётлы гражданы (2015). Сығышы менән хәҙерге [[Белгород өлкәһе]]нең Яңы Оскол районы Оло Ивановка ауылынан.
* [[Сөләймәнова Сажиҙә Ғәҙелша ҡыҙы]] (1926 —10.05.1980), [[шиғриәт|шағир]], [[проза]]ик, [[Журналистика|журналист]]. 1963 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Татарстан Республикаһы|Татар АССР-ының]] атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңауыл]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Шарнин Иван Фёдорович]] (1931—16.01.2017), эшсе, рационализатор. 1951—1998 йылдарҙа [[«Салауатнефтемаш» берекмәһе]]нең иретеп йәбештереүсеһе. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған машина эшләүсеһе, [[Ленин ордены]] кавалеры, ҡаланың почётлы гражданы (1988). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Архангел районы]] [[Андреевка (Архангел районы)|Андреевка]] ауылынан.
* [[Константинова Ираида Андреевна]] (1961), [[Педагогика|педагог]]. [[Күмертау]] ҡалаһының балалар сәнғәт мәктәбе директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Токарев Евлампий Тимофеевич]] (1912—1995), механизатор, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1945-1955 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] «Восход» совхозы механизаторы, 1955-1954 йылдарҙа «Заветы Ильича» колхозы рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 4-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Өс [[Ленин ордены|Ленин]] (1949, 1951, 1954) һәм 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] Кушнаренко районының [[Кувыков]] ауылынан. 
* [[Миңгәрәев Рәфхәт Шаһимәрҙән улы]] (1917—24.10.1990), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[нефть|нефтсе]], [[дәүләт]] хеҙмәткәре. 1965 йылдан [[СССР]] нефть сәнәғәте министры урынбаҫары; 1974—1984 йылдарҙа Нефть һәм газ сәнәғәтен ойоштороу, уға идара итеү һәм иҡтисадының Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү институты (ВНИИОЭНГ) директоры. Техник фәндәр кандидаты (1970). [[Ленин премияһы]] лауреаты. [[Ленин ордены|Ленин]], дүрт [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Дәүләкән]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Байков Әнүәр Мәүлит улы]] (1927—15.11.1996), ғалим-инженер-нефтсе, уйлап табыусы. 1960—1988 йылдарҙа [[«Башнефть» производство берекмәһе]]нең техник бүлек начальнигы. Техник фәндәр кандидаты (1970). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1959). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовар районы]] [[Ямаҡай]] ауылынан.
* [[Хәйруллин Мәсғүт Нурмый улы]] (1932), инженер. 1965 йылдан «Сельхозтехника»ның [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] берекмәһе идарасыһы, 1986—1996 йылдарҙа район ауыл хужалығы идаралығы начальнигы урынбаҫары — механизациялау бүлеге начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1992). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986) һәм «Почёт Билдәһе» (1976) ордендары кавалеры. Дүртөйлө районының почётлы гражданы (2017). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Яңы Балтас (Саҡмағош районы)|Яңы Балтас]] ауылынан.
* [[Золотухин Николай Константинович]] (1942), нефтсе-[[Геология|геолог]]. 1967—2005 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы геологы, өлкән геологы һәм әйҙәүсе геологы. [[Рәсәй]]ҙең почётлы нефтсеһе (1996) һәм яғыулыҡ-энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Туймазы районы]]нан.
* [[Ханбиков Фәрит Мансур улы]] (1952), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1977 йылдан «Башнефтезаводстрой» тресының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1997—2006 йылдарҙа — генераль директор урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Үрге Аташ]] ауылынан.
* [[Ғималова Фәнүзә Арыҫлан ҡыҙы]] (1957), ғалим-[[Органик химия|химик-органик]]. 1979 йылдан хәҙерге [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө фәнни үҙәге Органик химия институтының]] ғилми хеҙмәткәре, 1993 йылдан — өлкән, 2008 йылдан төп ғилми хеҙмәткәр. Химия фәндәре докторы (2007), профессор (2010).  
* [[Брагин Николай Александрович]] (1962), хәрби һәм муниципаль хеҙмәткәр. [[Рязань өлкәһе]] губернаторы һәм хөкүмәте аппаратының йәмәғәтселек менән бәйләнеш һәм мәғлүмәт сәйәсәте идаралығы начальнигы. «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Лилиә Һаҡмар]] ([[Ҡәйепова Лилиә Зәйнулла ҡыҙы]]; (1962), [[шиғриәт|шағир]], [[драма]]тург, [[тәржемә]]се һәм [[журналистика|журналист]]. Башҡортостан Республикаһы һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Журналистар һәм Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[Башҡорт Википедияһы]] ирекмәне. 
* [[Мәмәтказин Кәмил Кәрим улы]] (1962), инженер-механик, [[транспорт]]сы, йәмәғәтсе. 2004—2010 йылдарҙа «Башавтотранс» берекмәһенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының өсөнсө һәм дүртенсе саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һәм Рәсәйҙең почётлы транспорт хеҙмәткәре.
* [[Яҡупов Ирек Йыһанур улы]] (1962), комсомол, хужалыҡ һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1984 йылдан ВЛКСМ-дың [[Мәсетле районы|Мәсетле район]] комитеты инструкторы, икенсе һәм беренсе секретары; 1990—1993 йылдарҙа [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары; 2011 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы|Башҡортостан Республикаһы Башлығы Хакимиәтенең]] эштәр идарасыһы урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге Мәсетле районының [[Яңы Мишәр]] ауылынан.
* [[Сологуб Наталья Александровна]] (1977), [[балет]] артисы. 1992 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]], 1998 йылдан — Санкт-Петербургтағы Мариин театры, 2006 йылдан — [[Германия]]ның [[Дрезден]] ҡалаһы опера һәм балет театрының балет труппаһы солисы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (1997). Лозанна ([[Швейцария]], 1995) һәм [[Мәскәү]] (1997) ҡалаларында үткән халыҡ-ара конкурстар дипломанты. «Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле» номинацияһында «Алтын битлек» Милли театр фестивале премияһы лауреаты (Мәскәү, 2002, 2004). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Ғабдрахманов Рәйес Бикмөхәмәт улы]] (1918—7.03.1988), журналист, яҙыусы. 1948 йылдан [[КПСС]], 1956 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы.
* [[Әминов Лерон Хәлит улы]] (1933), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[сәнәғәт]]  өлкәһе, [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль берәмек|совет]] органдары хеҙмәткәре. 1959 йылдан Салауат машиналар эшләү заводының яуаплы хеҙмәткәре, 1964 йылдан КПСС-тың [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала комитеты инструкторы, 1964 йылдан сәнәғәт-[[транспорт]] бүлеге мөдире, 1968 йылдан — икенсе секретары, 1970 йылдан ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе, 1972—1976 йылдарҙа — КПСС-тың ҡала комитетының  беренсе секретары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның һигеҙенсе (1971—1975) һәм туғыҙынсы (1975—1979) саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры.  [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] (1983) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1993) Почёт грамоталары менән бүләкләнеүсе. 
* [[Хәйруллин Ринат Мәсғүт улы]] (1958), инженер, [[ауыл хужалығы]], партия һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] орган хеҙмәткәре. 1981 йылдан [[Дүртөйлө районы]] «Шишмә» колхозының машина-трактор оҫтаханаһы мөдире, 1983 йылдан «Маяҡ» колхозының баш инженеры; 1987 йылдан КПСС район комитеты инструкторы, БАССР-ҙың 50 йыллығы исемендәге колхоздың партком секретары; 1992 йылдан район хакимиәтенең мөлкәт менән идара итеү комитеты рәйесе, 1994 йылдан район хакимиәте башлығы урынбаҫары, беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы; 2008 йылдан Вәлиев исемендәге тоҡомсолоҡ заводының генераль директоры; 2010—2019 йылдарҙа — район хакимиәте башлығы.  [[Рәсәй]]ҙең (2010) һәм Башҡортостан Республикаһының (2002) атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2018). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Байыш]] ауылынан.
* [[Мурясова Әлфиә Әхәт ҡыҙы]] (1988), [[спорт]]сы, [[Еңел атлетика|еңел атлет]]. Рәсәйҙең спорт мастеры (2009).
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Добротворский Пётр Иванович]] (1839—17.01.1908), [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы, юрист. 1863 йылдан [[Бөрө өйәҙе|Бөрө]], 1865 йылдан — [[Бәләбәй өйәҙе]]ндә мировой {{comment|аралашсы|посредник}}, 1877—1983 йылдарҙа [[Өфө өйәҙе]]ндә мировой судья. Матбуғатта башҡорт ерҙәрен талауға ҡаршы баҫылған мәҡәләләр авторы. Сығышы менән хәҙерге [[Ульяновск]] ҡалаһынан, 1861 йылдан ғүмеренең аҙағынаса Башҡортостанда йәшәй.
* [[Бобкова Евгения Владимировна]] (1934—01.2012), ғалим-микробиолог. 1965—1967 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, 1967—2007 йылдарҙа «Иммунопрепарат» предприятиеһы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1978 йылдан — лаборатория мөдире. Медицина фәндәре докторы (1992), профессор. (1994). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғарифуллин Радик Зөфәр улы]] (1959), рәссам, хәҙерге һынлы сәнғәттең концептуаль йүнәлеше вәкиле. 1996 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Рәссамдар союзы ағзаһы (1996). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. 
* [[Емелин Анатолий Анатольевич]] (1964), [[хоккей]]сы, тренер. [[Шайбалы хоккей]] буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1993). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (1996).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:3 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1824 йыл]]: Иван Никитин, [[Рәсәй империяһы]] шағиры.
* [[1837 йыл]]: Пётр Лесгафт, педагог, анатом, Рәсәй империяһында физик культураға фәнни нигеҙ һалыусы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1873 йыл]]: Вячеслав Шишков, [[рустар|рус]] яҙыусыһы («Угрюм-река», «Емельян Пугачев»).
* [[1883 йыл]]: Ида Рубинштейн, балерина.
* [[1895 йыл]]: Сергей Есенин, [[рустар|рус]] [[СССР|совет]] шағиры.
* [[1919 йыл]]: Эдуардас Межелайтис, [[СССР|совет]] шағиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* [[1935 йыл]]: Армен Джигарханян, [[СССР|совет]] театр һәм кино актёры.
* [[1964 йыл]]: Вадим Самойлов, музыкант, «Агата Кристи» рок-төркөмө ҡатнашыусыһы.
* [[1981 йыл]]: Златан Ибрагимович, [[Швеция|швед]] футболсыһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:3 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1987 йыл]: Жан Ануй, [[Франция]] драматургы.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}

[[Категория:Йыл көндәре|К03]]
[[Категория:3 октябрь]]</text>
      <sha1>e2f64ugmgdiozdh44afr2zifjazi21e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306589</id>
      <parentid>1306588</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T18:52:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1306589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24737" sha1="tqj5zckea184a2g3pve339qjt2lru4q" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''3 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 276-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 277-се). Йыл аҙағына тиклем 89 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Айыҡлыҡ көнө.
** [[Бәшмәк]]се көнө.
** [[Кейеҙ]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Австралия}}: Хеҙмәт көнө.
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Бала]]лар һаулығы көнө.
* {{Флагификация|Германия}}: Берҙәмлек көнө.
* {{Флагификация|Ираҡ}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Көньяҡ Корея}}: Дәүләт көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|АҠШ}}: Технарҙар (техника менән эш итеүселәр) көнө.
* {{Флагификация|Гондурас}}: Һалдаттар көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: ОМОН көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1828 йыл]]: [[Рәсәй империяһы]] һәм [[Бразилия]] араһында дипломатик бәйләнеш булдырыла.
* [[1924 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] «Учительская газета»ның беренсе һаны донъя күрә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1932 йыл]]: [[Ираҡ]] [[Бөйөк Британия]]нан бойондороҡһоҙлоҡ ала.
* [[1938 йыл]]: [[Пермь өлкәһе]] ойошторола.
* [[1945 йыл]]: Профсоюздарҙың бөтә донъя федерацияһы ойошторола.
* [[1990 йыл]]: [[Германия]] берләшә.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Павлюкович Владимир Петрович]] (1950), хеҙмәт ветераны, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1988—1999 йылдарҙа [[Әбйәлил районы|Әбйәлил район]] ремонт-техник предприятиеһы директоры, 1999—2009 йылдарҙа Әбйәлил район хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Рәсәй Федерацияһы]] мәғарифының почётлы хеҙмәткәре, [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры, райондың почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Магнитогорск]] ҡалаһынан.
* [[Тарасов Сергей Александрович]] (1950), [[дзюдо]] буйынса тренер. 1974—2005 йылдарҙа «Юлдаш» физик культура йортонда уҡытыусы-тренер, бер үк ваҡытта 1992 йылдан «Луч» спорт-реабилитация үҙәге, 1995—2001 йылдарҙа Рәсәй паралимпия йыйылма командаһы тренеры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған тренеры (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Кальницкий Дмитрий Иванович]] (1926—14.06.2017), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]], йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1954 йылдан [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1968 йылдан Спирттар заводы директоры, 1975—1983 йылдарҙа берекмәнең генераль директоры урынбаҫары. Дүрт саҡырылыш (1969—1975) [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала советы депутаты; II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры, ҡаланың почётлы гражданы (2015). Сығышы менән хәҙерге [[Белгород өлкәһе]]нең Яңы Оскол районы Оло Ивановка ауылынан.
* [[Сөләймәнова Сажиҙә Ғәҙелша ҡыҙы]] (1926 —10.05.1980), [[шиғриәт|шағир]], [[проза]]ик, [[Журналистика|журналист]]. 1963 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Татарстан Республикаһы|Татар АССР-ының]] атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңауыл]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Шарнин Иван Фёдорович]] (1931—16.01.2017), эшсе, рационализатор. 1951—1998 йылдарҙа [[«Салауатнефтемаш» берекмәһе]]нең иретеп йәбештереүсеһе. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған машина эшләүсеһе, [[Ленин ордены]] кавалеры, ҡаланың почётлы гражданы (1988). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Архангел районы]] [[Андреевка (Архангел районы)|Андреевка]] ауылынан.
* [[Камалеева Люция Мәхмүт ҡыҙы]] (1946), [[Педагогика|педагог]]. [[Нефтекама]] ҡалаһы 1-се лицейының математика уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* [[Константинова Ираида Андреевна]] (1961), [[Педагогика|педагог]]. [[Күмертау]] ҡалаһының балалар сәнғәт мәктәбе [[мәктәп директоры|директоры]]. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Токарев Евлампий Тимофеевич]] (1912—1995), механизатор, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1945-1955 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] «Восход» совхозы механизаторы, 1955-1954 йылдарҙа «Заветы Ильича» колхозы рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 4-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Өс [[Ленин ордены|Ленин]] (1949, 1951, 1954) һәм 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] Кушнаренко районының [[Кувыков]] ауылынан. 
* [[Миңгәрәев Рәфхәт Шаһимәрҙән улы]] (1917—24.10.1990), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[нефть|нефтсе]], [[дәүләт]] хеҙмәткәре. 1965 йылдан [[СССР]] нефть сәнәғәте министры урынбаҫары; 1974—1984 йылдарҙа Нефть һәм газ сәнәғәтен ойоштороу, уға идара итеү һәм иҡтисадының Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү институты (ВНИИОЭНГ) директоры. Техник фәндәр кандидаты (1970). [[Ленин премияһы]] лауреаты. [[Ленин ордены|Ленин]], дүрт [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Дәүләкән]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Байков Әнүәр Мәүлит улы]] (1927—15.11.1996), ғалим-инженер-нефтсе, уйлап табыусы. 1960—1988 йылдарҙа [[«Башнефть» производство берекмәһе]]нең техник бүлек начальнигы. Техник фәндәр кандидаты (1970). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1959). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовар районы]] [[Ямаҡай]] ауылынан.
* [[Хәйруллин Мәсғүт Нурмый улы]] (1932), инженер. 1965 йылдан «Сельхозтехника»ның [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] берекмәһе идарасыһы, 1986—1996 йылдарҙа район ауыл хужалығы идаралығы начальнигы урынбаҫары — механизациялау бүлеге начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1992). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986) һәм «Почёт Билдәһе» (1976) ордендары кавалеры. Дүртөйлө районының почётлы гражданы (2017). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Яңы Балтас (Саҡмағош районы)|Яңы Балтас]] ауылынан.
* [[Золотухин Николай Константинович]] (1942), нефтсе-[[Геология|геолог]]. 1967—2005 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы геологы, өлкән геологы һәм әйҙәүсе геологы. [[Рәсәй]]ҙең почётлы нефтсеһе (1996) һәм яғыулыҡ-энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Туймазы районы]]нан.
* [[Ханбиков Фәрит Мансур улы]] (1952), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1977 йылдан «Башнефтезаводстрой» тресының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1997—2006 йылдарҙа — генераль директор урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Үрге Аташ]] ауылынан.
* [[Ғималова Фәнүзә Арыҫлан ҡыҙы]] (1957), ғалим-[[Органик химия|химик-органик]]. 1979 йылдан хәҙерге [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө фәнни үҙәге Органик химия институтының]] ғилми хеҙмәткәре, 1993 йылдан — өлкән, 2008 йылдан төп ғилми хеҙмәткәр. Химия фәндәре докторы (2007), профессор (2010).  
* [[Брагин Николай Александрович]] (1962), хәрби һәм муниципаль хеҙмәткәр. [[Рязань өлкәһе]] губернаторы һәм хөкүмәте аппаратының йәмәғәтселек менән бәйләнеш һәм мәғлүмәт сәйәсәте идаралығы начальнигы. «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Лилиә Һаҡмар]] ([[Ҡәйепова Лилиә Зәйнулла ҡыҙы]]; (1962), [[шиғриәт|шағир]], [[драма]]тург, [[тәржемә]]се һәм [[журналистика|журналист]]. Башҡортостан Республикаһы һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Журналистар һәм Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[Башҡорт Википедияһы]] ирекмәне. 
* [[Мәмәтказин Кәмил Кәрим улы]] (1962), инженер-механик, [[транспорт]]сы, йәмәғәтсе. 2004—2010 йылдарҙа «Башавтотранс» берекмәһенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының өсөнсө һәм дүртенсе саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һәм Рәсәйҙең почётлы транспорт хеҙмәткәре.
* [[Яҡупов Ирек Йыһанур улы]] (1962), комсомол, хужалыҡ һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1984 йылдан ВЛКСМ-дың [[Мәсетле районы|Мәсетле район]] комитеты инструкторы, икенсе һәм беренсе секретары; 1990—1993 йылдарҙа [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары; 2011 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы|Башҡортостан Республикаһы Башлығы Хакимиәтенең]] эштәр идарасыһы урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге Мәсетле районының [[Яңы Мишәр]] ауылынан.
* [[Сологуб Наталья Александровна]] (1977), [[балет]] артисы. 1992 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]], 1998 йылдан — Санкт-Петербургтағы Мариин театры, 2006 йылдан — [[Германия]]ның [[Дрезден]] ҡалаһы опера һәм балет театрының балет труппаһы солисы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (1997). Лозанна ([[Швейцария]], 1995) һәм [[Мәскәү]] (1997) ҡалаларында үткән халыҡ-ара конкурстар дипломанты. «Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле» номинацияһында «Алтын битлек» Милли театр фестивале премияһы лауреаты (Мәскәү, 2002, 2004). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Ғабдрахманов Рәйес Бикмөхәмәт улы]] (1918—7.03.1988), журналист, яҙыусы. 1948 йылдан [[КПСС]], 1956 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы.
* [[Әминов Лерон Хәлит улы]] (1933), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[сәнәғәт]]  өлкәһе, [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль берәмек|совет]] органдары хеҙмәткәре. 1959 йылдан Салауат машиналар эшләү заводының яуаплы хеҙмәткәре, 1964 йылдан КПСС-тың [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала комитеты инструкторы, 1964 йылдан сәнәғәт-[[транспорт]] бүлеге мөдире, 1968 йылдан — икенсе секретары, 1970 йылдан ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе, 1972—1976 йылдарҙа — КПСС-тың ҡала комитетының  беренсе секретары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның һигеҙенсе (1971—1975) һәм туғыҙынсы (1975—1979) саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры.  [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] (1983) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1993) Почёт грамоталары менән бүләкләнеүсе. 
* [[Хәйруллин Ринат Мәсғүт улы]] (1958), инженер, [[ауыл хужалығы]], партия һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] орган хеҙмәткәре. 1981 йылдан [[Дүртөйлө районы]] «Шишмә» колхозының машина-трактор оҫтаханаһы мөдире, 1983 йылдан «Маяҡ» колхозының баш инженеры; 1987 йылдан КПСС район комитеты инструкторы, БАССР-ҙың 50 йыллығы исемендәге колхоздың партком секретары; 1992 йылдан район хакимиәтенең мөлкәт менән идара итеү комитеты рәйесе, 1994 йылдан район хакимиәте башлығы урынбаҫары, беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы; 2008 йылдан Вәлиев исемендәге тоҡомсолоҡ заводының генераль директоры; 2010—2019 йылдарҙа — район хакимиәте башлығы.  [[Рәсәй]]ҙең (2010) һәм Башҡортостан Республикаһының (2002) атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2018). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Байыш]] ауылынан.
* [[Мурясова Әлфиә Әхәт ҡыҙы]] (1988), [[спорт]]сы, [[Еңел атлетика|еңел атлет]]. Рәсәйҙең спорт мастеры (2009).
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Добротворский Пётр Иванович]] (1839—17.01.1908), [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы, юрист. 1863 йылдан [[Бөрө өйәҙе|Бөрө]], 1865 йылдан — [[Бәләбәй өйәҙе]]ндә мировой {{comment|аралашсы|посредник}}, 1877—1983 йылдарҙа [[Өфө өйәҙе]]ндә мировой судья. Матбуғатта башҡорт ерҙәрен талауға ҡаршы баҫылған мәҡәләләр авторы. Сығышы менән хәҙерге [[Ульяновск]] ҡалаһынан, 1861 йылдан ғүмеренең аҙағынаса Башҡортостанда йәшәй.
* [[Бобкова Евгения Владимировна]] (1934—01.2012), ғалим-микробиолог. 1965—1967 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, 1967—2007 йылдарҙа «Иммунопрепарат» предприятиеһы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1978 йылдан — лаборатория мөдире. Медицина фәндәре докторы (1992), профессор. (1994). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғарифуллин Радик Зөфәр улы]] (1959), рәссам, хәҙерге һынлы сәнғәттең концептуаль йүнәлеше вәкиле. 1996 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Рәссамдар союзы ағзаһы (1996). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. 
* [[Емелин Анатолий Анатольевич]] (1964), [[хоккей]]сы, тренер. [[Шайбалы хоккей]] буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1993). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (1996).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:3 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1824 йыл]]: Иван Никитин, [[Рәсәй империяһы]] шағиры.
* [[1837 йыл]]: Пётр Лесгафт, педагог, анатом, Рәсәй империяһында физик культураға фәнни нигеҙ һалыусы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1873 йыл]]: Вячеслав Шишков, [[рустар|рус]] яҙыусыһы («Угрюм-река», «Емельян Пугачев»).
* [[1883 йыл]]: Ида Рубинштейн, балерина.
* [[1895 йыл]]: Сергей Есенин, [[рустар|рус]] [[СССР|совет]] шағиры.
* [[1919 йыл]]: Эдуардас Межелайтис, [[СССР|совет]] шағиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* [[1935 йыл]]: Армен Джигарханян, [[СССР|совет]] театр һәм кино актёры.
* [[1964 йыл]]: Вадим Самойлов, музыкант, «Агата Кристи» рок-төркөмө ҡатнашыусыһы.
* [[1981 йыл]]: Златан Ибрагимович, [[Швеция|швед]] футболсыһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:3 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1987 йыл]: Жан Ануй, [[Франция]] драматургы.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}

[[Категория:Йыл көндәре|К03]]
[[Категория:3 октябрь]]</text>
      <sha1>tqj5zckea184a2g3pve339qjt2lru4q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306590</id>
      <parentid>1306589</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T18:53:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */</comment>
      <origin>1306590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25053" sha1="0tzyjjppkmlfk32jq399ow5p8zocdpm" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''3 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 276-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 277-се). Йыл аҙағына тиклем 89 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Айыҡлыҡ көнө.
** [[Бәшмәк]]се көнө.
** [[Кейеҙ]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Австралия}}: Хеҙмәт көнө.
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Бала]]лар һаулығы көнө.
* {{Флагификация|Германия}}: Берҙәмлек көнө.
* {{Флагификация|Ираҡ}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Көньяҡ Корея}}: Дәүләт көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|АҠШ}}: Технарҙар (техника менән эш итеүселәр) көнө.
* {{Флагификация|Гондурас}}: Һалдаттар көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: ОМОН көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1828 йыл]]: [[Рәсәй империяһы]] һәм [[Бразилия]] араһында дипломатик бәйләнеш булдырыла.
* [[1924 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] «Учительская газета»ның беренсе һаны донъя күрә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1932 йыл]]: [[Ираҡ]] [[Бөйөк Британия]]нан бойондороҡһоҙлоҡ ала.
* [[1938 йыл]]: [[Пермь өлкәһе]] ойошторола.
* [[1945 йыл]]: Профсоюздарҙың бөтә донъя федерацияһы ойошторола.
* [[1990 йыл]]: [[Германия]] берләшә.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Павлюкович Владимир Петрович]] (1950), хеҙмәт ветераны, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1988—1999 йылдарҙа [[Әбйәлил районы|Әбйәлил район]] ремонт-техник предприятиеһы директоры, 1999—2009 йылдарҙа Әбйәлил район хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Рәсәй Федерацияһы]] мәғарифының почётлы хеҙмәткәре, [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры, райондың почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Магнитогорск]] ҡалаһынан.
* [[Тарасов Сергей Александрович]] (1950), [[дзюдо]] буйынса тренер. 1974—2005 йылдарҙа «Юлдаш» физик культура йортонда уҡытыусы-тренер, бер үк ваҡытта 1992 йылдан «Луч» спорт-реабилитация үҙәге, 1995—2001 йылдарҙа Рәсәй паралимпия йыйылма командаһы тренеры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған тренеры (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Кальницкий Дмитрий Иванович]] (1926—14.06.2017), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]], йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1954 йылдан [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1968 йылдан Спирттар заводы директоры, 1975—1983 йылдарҙа берекмәнең генераль директоры урынбаҫары. Дүрт саҡырылыш (1969—1975) [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала советы депутаты; II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры, ҡаланың почётлы гражданы (2015). Сығышы менән хәҙерге [[Белгород өлкәһе]]нең Яңы Оскол районы Оло Ивановка ауылынан.
* [[Сөләймәнова Сажиҙә Ғәҙелша ҡыҙы]] (1926 —10.05.1980), [[шиғриәт|шағир]], [[проза]]ик, [[Журналистика|журналист]]. 1963 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Татарстан Республикаһы|Татар АССР-ының]] атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңауыл]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Шарнин Иван Фёдорович]] (1931—16.01.2017), эшсе, рационализатор. 1951—1998 йылдарҙа [[«Салауатнефтемаш» берекмәһе]]нең иретеп йәбештереүсеһе. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған машина эшләүсеһе, [[Ленин ордены]] кавалеры, ҡаланың почётлы гражданы (1988). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Архангел районы]] [[Андреевка (Архангел районы)|Андреевка]] ауылынан.
* [[Камалеева Люция Мәхмүт ҡыҙы]] (1946), [[Педагогика|педагог]]. [[Нефтекама]] ҡалаһы 1-се лицейының математика уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* [[Абдрахманова Нурия Искәндәр ҡыҙы]] (1956), табип-инфекционист. Республика клиник инфекцион дауаханаһының 3-сө бүлек мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
* [[Константинова Ираида Андреевна]] (1961), [[Педагогика|педагог]]. [[Күмертау]] ҡалаһының балалар сәнғәт мәктәбе [[мәктәп директоры|директоры]]. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Токарев Евлампий Тимофеевич]] (1912—1995), механизатор, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1945-1955 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] «Восход» совхозы механизаторы, 1955-1954 йылдарҙа «Заветы Ильича» колхозы рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 4-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Өс [[Ленин ордены|Ленин]] (1949, 1951, 1954) һәм 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] Кушнаренко районының [[Кувыков]] ауылынан. 
* [[Миңгәрәев Рәфхәт Шаһимәрҙән улы]] (1917—24.10.1990), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[нефть|нефтсе]], [[дәүләт]] хеҙмәткәре. 1965 йылдан [[СССР]] нефть сәнәғәте министры урынбаҫары; 1974—1984 йылдарҙа Нефть һәм газ сәнәғәтен ойоштороу, уға идара итеү һәм иҡтисадының Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү институты (ВНИИОЭНГ) директоры. Техник фәндәр кандидаты (1970). [[Ленин премияһы]] лауреаты. [[Ленин ордены|Ленин]], дүрт [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Дәүләкән]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Байков Әнүәр Мәүлит улы]] (1927—15.11.1996), ғалим-инженер-нефтсе, уйлап табыусы. 1960—1988 йылдарҙа [[«Башнефть» производство берекмәһе]]нең техник бүлек начальнигы. Техник фәндәр кандидаты (1970). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1959). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовар районы]] [[Ямаҡай]] ауылынан.
* [[Хәйруллин Мәсғүт Нурмый улы]] (1932), инженер. 1965 йылдан «Сельхозтехника»ның [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] берекмәһе идарасыһы, 1986—1996 йылдарҙа район ауыл хужалығы идаралығы начальнигы урынбаҫары — механизациялау бүлеге начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1992). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986) һәм «Почёт Билдәһе» (1976) ордендары кавалеры. Дүртөйлө районының почётлы гражданы (2017). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Яңы Балтас (Саҡмағош районы)|Яңы Балтас]] ауылынан.
* [[Золотухин Николай Константинович]] (1942), нефтсе-[[Геология|геолог]]. 1967—2005 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы геологы, өлкән геологы һәм әйҙәүсе геологы. [[Рәсәй]]ҙең почётлы нефтсеһе (1996) һәм яғыулыҡ-энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Туймазы районы]]нан.
* [[Ханбиков Фәрит Мансур улы]] (1952), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1977 йылдан «Башнефтезаводстрой» тресының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1997—2006 йылдарҙа — генераль директор урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Үрге Аташ]] ауылынан.
* [[Ғималова Фәнүзә Арыҫлан ҡыҙы]] (1957), ғалим-[[Органик химия|химик-органик]]. 1979 йылдан хәҙерге [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө фәнни үҙәге Органик химия институтының]] ғилми хеҙмәткәре, 1993 йылдан — өлкән, 2008 йылдан төп ғилми хеҙмәткәр. Химия фәндәре докторы (2007), профессор (2010).  
* [[Брагин Николай Александрович]] (1962), хәрби һәм муниципаль хеҙмәткәр. [[Рязань өлкәһе]] губернаторы һәм хөкүмәте аппаратының йәмәғәтселек менән бәйләнеш һәм мәғлүмәт сәйәсәте идаралығы начальнигы. «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Лилиә Һаҡмар]] ([[Ҡәйепова Лилиә Зәйнулла ҡыҙы]]; (1962), [[шиғриәт|шағир]], [[драма]]тург, [[тәржемә]]се һәм [[журналистика|журналист]]. Башҡортостан Республикаһы һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Журналистар һәм Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[Башҡорт Википедияһы]] ирекмәне. 
* [[Мәмәтказин Кәмил Кәрим улы]] (1962), инженер-механик, [[транспорт]]сы, йәмәғәтсе. 2004—2010 йылдарҙа «Башавтотранс» берекмәһенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының өсөнсө һәм дүртенсе саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һәм Рәсәйҙең почётлы транспорт хеҙмәткәре.
* [[Яҡупов Ирек Йыһанур улы]] (1962), комсомол, хужалыҡ һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1984 йылдан ВЛКСМ-дың [[Мәсетле районы|Мәсетле район]] комитеты инструкторы, икенсе һәм беренсе секретары; 1990—1993 йылдарҙа [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары; 2011 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы|Башҡортостан Республикаһы Башлығы Хакимиәтенең]] эштәр идарасыһы урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге Мәсетле районының [[Яңы Мишәр]] ауылынан.
* [[Сологуб Наталья Александровна]] (1977), [[балет]] артисы. 1992 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]], 1998 йылдан — Санкт-Петербургтағы Мариин театры, 2006 йылдан — [[Германия]]ның [[Дрезден]] ҡалаһы опера һәм балет театрының балет труппаһы солисы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (1997). Лозанна ([[Швейцария]], 1995) һәм [[Мәскәү]] (1997) ҡалаларында үткән халыҡ-ара конкурстар дипломанты. «Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле» номинацияһында «Алтын битлек» Милли театр фестивале премияһы лауреаты (Мәскәү, 2002, 2004). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Ғабдрахманов Рәйес Бикмөхәмәт улы]] (1918—7.03.1988), журналист, яҙыусы. 1948 йылдан [[КПСС]], 1956 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы.
* [[Әминов Лерон Хәлит улы]] (1933), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[сәнәғәт]]  өлкәһе, [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль берәмек|совет]] органдары хеҙмәткәре. 1959 йылдан Салауат машиналар эшләү заводының яуаплы хеҙмәткәре, 1964 йылдан КПСС-тың [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала комитеты инструкторы, 1964 йылдан сәнәғәт-[[транспорт]] бүлеге мөдире, 1968 йылдан — икенсе секретары, 1970 йылдан ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе, 1972—1976 йылдарҙа — КПСС-тың ҡала комитетының  беренсе секретары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның һигеҙенсе (1971—1975) һәм туғыҙынсы (1975—1979) саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры.  [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] (1983) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1993) Почёт грамоталары менән бүләкләнеүсе. 
* [[Хәйруллин Ринат Мәсғүт улы]] (1958), инженер, [[ауыл хужалығы]], партия һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] орган хеҙмәткәре. 1981 йылдан [[Дүртөйлө районы]] «Шишмә» колхозының машина-трактор оҫтаханаһы мөдире, 1983 йылдан «Маяҡ» колхозының баш инженеры; 1987 йылдан КПСС район комитеты инструкторы, БАССР-ҙың 50 йыллығы исемендәге колхоздың партком секретары; 1992 йылдан район хакимиәтенең мөлкәт менән идара итеү комитеты рәйесе, 1994 йылдан район хакимиәте башлығы урынбаҫары, беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы; 2008 йылдан Вәлиев исемендәге тоҡомсолоҡ заводының генераль директоры; 2010—2019 йылдарҙа — район хакимиәте башлығы.  [[Рәсәй]]ҙең (2010) һәм Башҡортостан Республикаһының (2002) атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2018). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Байыш]] ауылынан.
* [[Мурясова Әлфиә Әхәт ҡыҙы]] (1988), [[спорт]]сы, [[Еңел атлетика|еңел атлет]]. Рәсәйҙең спорт мастеры (2009).
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Добротворский Пётр Иванович]] (1839—17.01.1908), [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы, юрист. 1863 йылдан [[Бөрө өйәҙе|Бөрө]], 1865 йылдан — [[Бәләбәй өйәҙе]]ндә мировой {{comment|аралашсы|посредник}}, 1877—1983 йылдарҙа [[Өфө өйәҙе]]ндә мировой судья. Матбуғатта башҡорт ерҙәрен талауға ҡаршы баҫылған мәҡәләләр авторы. Сығышы менән хәҙерге [[Ульяновск]] ҡалаһынан, 1861 йылдан ғүмеренең аҙағынаса Башҡортостанда йәшәй.
* [[Бобкова Евгения Владимировна]] (1934—01.2012), ғалим-микробиолог. 1965—1967 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, 1967—2007 йылдарҙа «Иммунопрепарат» предприятиеһы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1978 йылдан — лаборатория мөдире. Медицина фәндәре докторы (1992), профессор. (1994). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғарифуллин Радик Зөфәр улы]] (1959), рәссам, хәҙерге һынлы сәнғәттең концептуаль йүнәлеше вәкиле. 1996 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Рәссамдар союзы ағзаһы (1996). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. 
* [[Емелин Анатолий Анатольевич]] (1964), [[хоккей]]сы, тренер. [[Шайбалы хоккей]] буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1993). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (1996).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:3 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1824 йыл]]: Иван Никитин, [[Рәсәй империяһы]] шағиры.
* [[1837 йыл]]: Пётр Лесгафт, педагог, анатом, Рәсәй империяһында физик культураға фәнни нигеҙ һалыусы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1873 йыл]]: Вячеслав Шишков, [[рустар|рус]] яҙыусыһы («Угрюм-река», «Емельян Пугачев»).
* [[1883 йыл]]: Ида Рубинштейн, балерина.
* [[1895 йыл]]: Сергей Есенин, [[рустар|рус]] [[СССР|совет]] шағиры.
* [[1919 йыл]]: Эдуардас Межелайтис, [[СССР|совет]] шағиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* [[1935 йыл]]: Армен Джигарханян, [[СССР|совет]] театр һәм кино актёры.
* [[1964 йыл]]: Вадим Самойлов, музыкант, «Агата Кристи» рок-төркөмө ҡатнашыусыһы.
* [[1981 йыл]]: Златан Ибрагимович, [[Швеция|швед]] футболсыһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:3 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1987 йыл]: Жан Ануй, [[Франция]] драматургы.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}

[[Категория:Йыл көндәре|К03]]
[[Категория:3 октябрь]]</text>
      <sha1>0tzyjjppkmlfk32jq399ow5p8zocdpm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306591</id>
      <parentid>1306590</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T18:55:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */</comment>
      <origin>1306591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25564" sha1="azbxzc8ftxnnei9fg3cr55z3xue3q7e" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''3 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 276-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 277-се). Йыл аҙағына тиклем 89 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Айыҡлыҡ көнө.
** [[Бәшмәк]]се көнө.
** [[Кейеҙ]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Австралия}}: Хеҙмәт көнө.
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Бала]]лар һаулығы көнө.
* {{Флагификация|Германия}}: Берҙәмлек көнө.
* {{Флагификация|Ираҡ}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Көньяҡ Корея}}: Дәүләт көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|АҠШ}}: Технарҙар (техника менән эш итеүселәр) көнө.
* {{Флагификация|Гондурас}}: Һалдаттар көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: ОМОН көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1828 йыл]]: [[Рәсәй империяһы]] һәм [[Бразилия]] араһында дипломатик бәйләнеш булдырыла.
* [[1924 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] «Учительская газета»ның беренсе һаны донъя күрә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1932 йыл]]: [[Ираҡ]] [[Бөйөк Британия]]нан бойондороҡһоҙлоҡ ала.
* [[1938 йыл]]: [[Пермь өлкәһе]] ойошторола.
* [[1945 йыл]]: Профсоюздарҙың бөтә донъя федерацияһы ойошторола.
* [[1990 йыл]]: [[Германия]] берләшә.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Павлюкович Владимир Петрович]] (1950), хеҙмәт ветераны, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1988—1999 йылдарҙа [[Әбйәлил районы|Әбйәлил район]] ремонт-техник предприятиеһы директоры, 1999—2009 йылдарҙа Әбйәлил район хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Рәсәй Федерацияһы]] мәғарифының почётлы хеҙмәткәре, [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры, райондың почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Магнитогорск]] ҡалаһынан.
* [[Тарасов Сергей Александрович]] (1950), [[дзюдо]] буйынса тренер. 1974—2005 йылдарҙа «Юлдаш» физик культура йортонда уҡытыусы-тренер, бер үк ваҡытта 1992 йылдан «Луч» спорт-реабилитация үҙәге, 1995—2001 йылдарҙа Рәсәй паралимпия йыйылма командаһы тренеры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған тренеры (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Кальницкий Дмитрий Иванович]] (1926—14.06.2017), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]], йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1954 йылдан [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1968 йылдан Спирттар заводы директоры, 1975—1983 йылдарҙа берекмәнең генераль директоры урынбаҫары. Дүрт саҡырылыш (1969—1975) [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала советы депутаты; II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры, ҡаланың почётлы гражданы (2015). Сығышы менән хәҙерге [[Белгород өлкәһе]]нең Яңы Оскол районы Оло Ивановка ауылынан.
* [[Сөләймәнова Сажиҙә Ғәҙелша ҡыҙы]] (1926 —10.05.1980), [[шиғриәт|шағир]], [[проза]]ик, [[Журналистика|журналист]]. 1963 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Татарстан Республикаһы|Татар АССР-ының]] атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңауыл]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Шарнин Иван Фёдорович]] (1931—16.01.2017), эшсе, рационализатор. 1951—1998 йылдарҙа [[«Салауатнефтемаш» берекмәһе]]нең иретеп йәбештереүсеһе. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған машина эшләүсеһе, [[Ленин ордены]] кавалеры, ҡаланың почётлы гражданы (1988). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Архангел районы]] [[Андреевка (Архангел районы)|Андреевка]] ауылынан.
* [[Камалеева Люция Мәхмүт ҡыҙы]] (1946), [[Педагогика|педагог]]. [[Нефтекама]] ҡалаһы 1-се лицейының математика уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* [[Абдрахманова Нурия Искәндәр ҡыҙы]] (1956), табип-инфекционист. Республика клиник инфекцион дауаханаһының 3-сө бүлек мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
* [[Иҫәнғужина Нәзифә Мостафа ҡыҙы]] (1961), [[китапхана]]сы. [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһы үҙәкләштерелгән китапханалар системаһының 7-се филиалы  – А. Инан исемендәге башҡорт һәм татар әҙәбиәте үҙәге – моделле китапхана мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* [[Константинова Ираида Андреевна]] (1961), [[Педагогика|педагог]]. [[Күмертау]] ҡалаһының балалар сәнғәт мәктәбе [[мәктәп директоры|директоры]]. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Токарев Евлампий Тимофеевич]] (1912—1995), механизатор, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1945-1955 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] «Восход» совхозы механизаторы, 1955-1954 йылдарҙа «Заветы Ильича» колхозы рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 4-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Өс [[Ленин ордены|Ленин]] (1949, 1951, 1954) һәм 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] Кушнаренко районының [[Кувыков]] ауылынан. 
* [[Миңгәрәев Рәфхәт Шаһимәрҙән улы]] (1917—24.10.1990), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[нефть|нефтсе]], [[дәүләт]] хеҙмәткәре. 1965 йылдан [[СССР]] нефть сәнәғәте министры урынбаҫары; 1974—1984 йылдарҙа Нефть һәм газ сәнәғәтен ойоштороу, уға идара итеү һәм иҡтисадының Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү институты (ВНИИОЭНГ) директоры. Техник фәндәр кандидаты (1970). [[Ленин премияһы]] лауреаты. [[Ленин ордены|Ленин]], дүрт [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Дәүләкән]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Байков Әнүәр Мәүлит улы]] (1927—15.11.1996), ғалим-инженер-нефтсе, уйлап табыусы. 1960—1988 йылдарҙа [[«Башнефть» производство берекмәһе]]нең техник бүлек начальнигы. Техник фәндәр кандидаты (1970). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1959). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовар районы]] [[Ямаҡай]] ауылынан.
* [[Хәйруллин Мәсғүт Нурмый улы]] (1932), инженер. 1965 йылдан «Сельхозтехника»ның [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] берекмәһе идарасыһы, 1986—1996 йылдарҙа район ауыл хужалығы идаралығы начальнигы урынбаҫары — механизациялау бүлеге начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1992). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986) һәм «Почёт Билдәһе» (1976) ордендары кавалеры. Дүртөйлө районының почётлы гражданы (2017). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Яңы Балтас (Саҡмағош районы)|Яңы Балтас]] ауылынан.
* [[Золотухин Николай Константинович]] (1942), нефтсе-[[Геология|геолог]]. 1967—2005 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы геологы, өлкән геологы һәм әйҙәүсе геологы. [[Рәсәй]]ҙең почётлы нефтсеһе (1996) һәм яғыулыҡ-энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Туймазы районы]]нан.
* [[Ханбиков Фәрит Мансур улы]] (1952), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1977 йылдан «Башнефтезаводстрой» тресының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1997—2006 йылдарҙа — генераль директор урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Үрге Аташ]] ауылынан.
* [[Ғималова Фәнүзә Арыҫлан ҡыҙы]] (1957), ғалим-[[Органик химия|химик-органик]]. 1979 йылдан хәҙерге [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө фәнни үҙәге Органик химия институтының]] ғилми хеҙмәткәре, 1993 йылдан — өлкән, 2008 йылдан төп ғилми хеҙмәткәр. Химия фәндәре докторы (2007), профессор (2010).  
* [[Брагин Николай Александрович]] (1962), хәрби һәм муниципаль хеҙмәткәр. [[Рязань өлкәһе]] губернаторы һәм хөкүмәте аппаратының йәмәғәтселек менән бәйләнеш һәм мәғлүмәт сәйәсәте идаралығы начальнигы. «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Лилиә Һаҡмар]] ([[Ҡәйепова Лилиә Зәйнулла ҡыҙы]]; (1962), [[шиғриәт|шағир]], [[драма]]тург, [[тәржемә]]се һәм [[журналистика|журналист]]. Башҡортостан Республикаһы һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Журналистар һәм Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[Башҡорт Википедияһы]] ирекмәне. 
* [[Мәмәтказин Кәмил Кәрим улы]] (1962), инженер-механик, [[транспорт]]сы, йәмәғәтсе. 2004—2010 йылдарҙа «Башавтотранс» берекмәһенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының өсөнсө һәм дүртенсе саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һәм Рәсәйҙең почётлы транспорт хеҙмәткәре.
* [[Яҡупов Ирек Йыһанур улы]] (1962), комсомол, хужалыҡ һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1984 йылдан ВЛКСМ-дың [[Мәсетле районы|Мәсетле район]] комитеты инструкторы, икенсе һәм беренсе секретары; 1990—1993 йылдарҙа [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары; 2011 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы|Башҡортостан Республикаһы Башлығы Хакимиәтенең]] эштәр идарасыһы урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге Мәсетле районының [[Яңы Мишәр]] ауылынан.
* [[Сологуб Наталья Александровна]] (1977), [[балет]] артисы. 1992 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]], 1998 йылдан — Санкт-Петербургтағы Мариин театры, 2006 йылдан — [[Германия]]ның [[Дрезден]] ҡалаһы опера һәм балет театрының балет труппаһы солисы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (1997). Лозанна ([[Швейцария]], 1995) һәм [[Мәскәү]] (1997) ҡалаларында үткән халыҡ-ара конкурстар дипломанты. «Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле» номинацияһында «Алтын битлек» Милли театр фестивале премияһы лауреаты (Мәскәү, 2002, 2004). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Ғабдрахманов Рәйес Бикмөхәмәт улы]] (1918—7.03.1988), журналист, яҙыусы. 1948 йылдан [[КПСС]], 1956 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы.
* [[Әминов Лерон Хәлит улы]] (1933), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[сәнәғәт]]  өлкәһе, [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль берәмек|совет]] органдары хеҙмәткәре. 1959 йылдан Салауат машиналар эшләү заводының яуаплы хеҙмәткәре, 1964 йылдан КПСС-тың [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала комитеты инструкторы, 1964 йылдан сәнәғәт-[[транспорт]] бүлеге мөдире, 1968 йылдан — икенсе секретары, 1970 йылдан ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе, 1972—1976 йылдарҙа — КПСС-тың ҡала комитетының  беренсе секретары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның һигеҙенсе (1971—1975) һәм туғыҙынсы (1975—1979) саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры.  [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] (1983) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1993) Почёт грамоталары менән бүләкләнеүсе. 
* [[Хәйруллин Ринат Мәсғүт улы]] (1958), инженер, [[ауыл хужалығы]], партия һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] орган хеҙмәткәре. 1981 йылдан [[Дүртөйлө районы]] «Шишмә» колхозының машина-трактор оҫтаханаһы мөдире, 1983 йылдан «Маяҡ» колхозының баш инженеры; 1987 йылдан КПСС район комитеты инструкторы, БАССР-ҙың 50 йыллығы исемендәге колхоздың партком секретары; 1992 йылдан район хакимиәтенең мөлкәт менән идара итеү комитеты рәйесе, 1994 йылдан район хакимиәте башлығы урынбаҫары, беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы; 2008 йылдан Вәлиев исемендәге тоҡомсолоҡ заводының генераль директоры; 2010—2019 йылдарҙа — район хакимиәте башлығы.  [[Рәсәй]]ҙең (2010) һәм Башҡортостан Республикаһының (2002) атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2018). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Байыш]] ауылынан.
* [[Мурясова Әлфиә Әхәт ҡыҙы]] (1988), [[спорт]]сы, [[Еңел атлетика|еңел атлет]]. Рәсәйҙең спорт мастеры (2009).
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Добротворский Пётр Иванович]] (1839—17.01.1908), [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы, юрист. 1863 йылдан [[Бөрө өйәҙе|Бөрө]], 1865 йылдан — [[Бәләбәй өйәҙе]]ндә мировой {{comment|аралашсы|посредник}}, 1877—1983 йылдарҙа [[Өфө өйәҙе]]ндә мировой судья. Матбуғатта башҡорт ерҙәрен талауға ҡаршы баҫылған мәҡәләләр авторы. Сығышы менән хәҙерге [[Ульяновск]] ҡалаһынан, 1861 йылдан ғүмеренең аҙағынаса Башҡортостанда йәшәй.
* [[Бобкова Евгения Владимировна]] (1934—01.2012), ғалим-микробиолог. 1965—1967 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, 1967—2007 йылдарҙа «Иммунопрепарат» предприятиеһы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1978 йылдан — лаборатория мөдире. Медицина фәндәре докторы (1992), профессор. (1994). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғарифуллин Радик Зөфәр улы]] (1959), рәссам, хәҙерге һынлы сәнғәттең концептуаль йүнәлеше вәкиле. 1996 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Рәссамдар союзы ағзаһы (1996). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. 
* [[Емелин Анатолий Анатольевич]] (1964), [[хоккей]]сы, тренер. [[Шайбалы хоккей]] буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1993). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (1996).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:3 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1824 йыл]]: Иван Никитин, [[Рәсәй империяһы]] шағиры.
* [[1837 йыл]]: Пётр Лесгафт, педагог, анатом, Рәсәй империяһында физик культураға фәнни нигеҙ һалыусы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1873 йыл]]: Вячеслав Шишков, [[рустар|рус]] яҙыусыһы («Угрюм-река», «Емельян Пугачев»).
* [[1883 йыл]]: Ида Рубинштейн, балерина.
* [[1895 йыл]]: Сергей Есенин, [[рустар|рус]] [[СССР|совет]] шағиры.
* [[1919 йыл]]: Эдуардас Межелайтис, [[СССР|совет]] шағиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* [[1935 йыл]]: Армен Джигарханян, [[СССР|совет]] театр һәм кино актёры.
* [[1964 йыл]]: Вадим Самойлов, музыкант, «Агата Кристи» рок-төркөмө ҡатнашыусыһы.
* [[1981 йыл]]: Златан Ибрагимович, [[Швеция|швед]] футболсыһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:3 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1987 йыл]: Жан Ануй, [[Франция]] драматургы.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}

[[Категория:Йыл көндәре|К03]]
[[Категория:3 октябрь]]</text>
      <sha1>azbxzc8ftxnnei9fg3cr55z3xue3q7e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шагал Марк Захарович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103471</id>
    <revision>
      <id>1306593</id>
      <parentid>1291991</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T20:07:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39585" sha1="nuuwl4korqu9bsi7ssntrz9lcr4d4eu" xml:space="preserve">{{Художник
 |фон                  = 
 |имя                  = Марк Захарович Шагал
 |оригинал имени       = Марк Хацкелевич Шагал&lt;ref name=&quot;krugosvet&quot;&gt;{{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/SHAGAL_MARK_ZAHAROVICH.html|title=Шагал, Марк Захарович}}&lt;/ref&gt;
 |имя при рождении     = Мовша Хацкелевич Шагал&lt;ref&gt;[http://chagal-vitebsk.com/node/116  Владимир Денисов «Неизвестные страницы биографии Марка Шагала витебского периода»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/spb_sz/05/03/2014/909341.shtml Власти Петербурга лишили Марка Шагала отчества]&lt;/ref&gt;
 |изображение          = Shagal Choumoff.jpg
 |ширина               = 270px
 |описание изображения = 1920-се йылдар
|дата рождения = 7.7.1887
|дата смерти = 28.3.1985
 |место рождения       = [[Рәсәй империяһы]] Витебск губернаһы &lt;ref name=&quot;Х&quot;&gt;Хәҙер [[Беларусь Республикаһы]] [[Витебск өлкәһе]]
&lt;/ref&gt; {{ТУ|Витебск|Витебскиҙа}} ҡалаһы
 |место смерти         = ([[Франция]]) {{ВБУ|Прованс|Францияла}} Сен-Поль-де-Ванс коммунаһы 
 |происхождение        = 
 |жанр                 = рәссам, шағир
 |учёба                = 
 |стиль                = примитивизм, кубизм экспрессионизм нигеҙендә үҙенсәлекле стиль
 |покровители          = 
 |влияние              = 
 |влияние на           = 
 |награды              = {{Кавалер Большого Креста ордена Почётного легиона}}
 |звания               = 
 |премии               = 
 }}
'''Марк Захарович (Моисей Хацкевич) Шагал''' ({{lang-fr|Marc Chagall}}, {{lang-yi|מאַרק שאַגאַל}}‎; [[7 июль]] [[1887 йыл]] — [[28 март]] [[1985 йыл]]) — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]], белорус һәм француз рәссамы, сығышы менән йәһүд ир-аты. Графика һәм рәсем сәнғәтенән тыш, ул сценограф булған, [[идиш]] телендә шиғырҙар яҙған. XX быуат авангард сәнғәтенең иң танылған вәкилдәренең береһе&lt;ref name=&quot;krugosvet&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.museum-online.ru/Expressionism/Marc_Zakharovich_Chagall Шагал, Марк Захарович (Chagall, Marc Zakharovich), картины Шагал, биография Шагал — Живопись, Картины Художника]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
[[Файл:Yury_Pen_-_Portrait_of_Marc_Chagall.jpg|left|thumb|Йәш Шагал, уҡытыусыһы Пэн һүрәте (1914)]]
Мовша Хацкелевич (һуңынан Моисей Хацкелевич һәм Марк Захарович) Шагал {{OSD3|24.6.1887}} йылда Витебск ҡалаһының Песковатик районында тыуған &lt;ref&gt;{{Ҡалып:Китап|автор=|заглавие=Шагал и Витебск|место=Минск|издательство=Беларусь|год=2008|страниц=90|серия=|isbn=978-985-01-0783-1}}&lt;/ref&gt;, приказчик Хацкель Мордухович (Давидович) Шагал (1863—1921)&lt;ref&gt;[http://niab.by/vystavka_szagal/temat_perechen/1416-1-2680-2/NIAB_LA_1416_1_2680_096d.jpg «Хацкель Давидович Сагал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714190856/http://niab.by/vystavka_szagal/temat_perechen/1416-1-2680-2/NIAB_LA_1416_1_2680_096d.jpg |date=2014-07-14 }}, Бабиничский мещанин Могилёвской губернии» (1874).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://evitebsk.com/wiki/Шагал,_Марк_Захарович Витебская энциклопедия]&lt;/ref&gt; һәм уның ҡатыны Фейга-Ита Менделевна Чернина (1871—1915)&lt;ref name=&quot;krugosvet&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.souz.co.il/clubs/read.html?article=2321&amp;Club_ID=1 Юлия Степанец «Из истории семьи Шагалов»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714153843/http://www.souz.co.il/clubs/read.html?article=2321&amp;Club_ID=1 |date=2014-07-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.chagal-vitebsk.com/?q=node/293 Воспоминания Г.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ғаиләһендә беренсе бала була&lt;ref&gt;[http://www.chagal-vitebsk.com/node/55 Людмила Хмельницкая «Марьяся Шагал: до и после революции»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314024656/http://chagal-vitebsk.com/node/55 |date=2016-03-14 }}&lt;/ref&gt;.

Өйҙә ғәҙәти йәһүд белемен ала, боронғо йәһүд телен, [[Тора]] һәм [[Талмуд]]ты өйрәнә.&lt;ref name=&quot;krugosvet&quot;/&gt; 1898 йылдан 1905 йылға тиклем Шагал 1-се Витебск дүрт класслы училищела уҡый&lt;ref&gt;[http://chagal-vitebsk.com/node/116 Владимир Денисов «Неизвестные страницы биографии Марка Шагала витебского периода»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714191910/http://chagal-vitebsk.com/node/116 |date=2014-07-14 }}: ''В «Списке лиц, желающих поступить в Витебское городское училище в 1898 году» под № 62 значился Шагал Мовша Хацкелев, мещанин, вероисповедания иудейского, родившийся 24 июня 1887 г.''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://niab.by/vystavka_szagal/temat_perechen/temat_perechen_szagal.pdf Тематический перечень документов к виртуальной выставке, посвящённой 125-летию со дня рождения Марка Шагала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714163841/http://niab.by/vystavka_szagal/temat_perechen/temat_perechen_szagal.pdf |date=2014-07-14 }}&lt;/ref&gt;. 1906 йылда Юдель Пэндың&lt;ref name=&quot;krugosvet&quot;/&gt; сәнғәт мәктәбендә уҡый, унан [[Петербург]]ка күсә.

[[1911 йыл]]да Шагал, стипендия алып, [[Париж]]ға китә&lt;ref name=&quot;krugosvet&quot;/&gt;. Бында ул тәү тапҡыр исемен Марк тип йөрөтә башлай. 1914 йылдың йәйендә рәссам туғандарын, һөйгән ҡыҙы Белланы күрер өсөн Витебсҡа ҡайта&lt;ref name=&quot;krugosvet&quot;/&gt;. Беренсе донъя һуғышы башланыу сәбәпле, Европаға әйләнеп ҡайтыу тотҡарлана. [[1915 йыл]]дың 25 июлендә Шагал менән Белла өйләнешә&lt;ref&gt;Сестра Беллы Шагал — Хана (Анна Наумовна) Розенфельд (1881—1956), дочь витебского купца 2-й гильдии Шмуля-Нейеха Розенфельда, вышла замуж за экономиста Абрама Моисеевича Гинзбурга.&lt;/ref&gt;. 1916 йылда уларҙың Ида исемле ҡыҙҙары тыуа, артабан ул атаһының ижадын өйрәнеүсе булып китә.
[[Файл:M._Shagal._Summer_residence.jpg|left|thumb|289x289px|Дача, 1917. Әрмәнстандың милли галереяһы]]
1915 йылдың сентябрь айында Шагал Петроградҡа китеп, Хәрби-сәнәғәт комитетына хеҙмәткә инә. 1916 йылда Шагал Йәһүд сәнғәтен дәртләндереү йәмғиәтенә инә, [[1917 йыл]]да ғаиләһе менән Витебсҡа әйләнеп ҡайта. Революциянан һуң Витебск губернаһының сәнғәт эштәре буйынса тулы хоҡуҡлы комиссар итеп тәғәйенләйҙәр. 1919 йылдың 28 ғинуарында Шагал Витебск сәнғәт училищеһын аса&lt;ref name=&quot;krugosvet&quot;/&gt;.

[[1920 йыл]]да Шагал Мәскәүҙә урынлаша, А. М. Эфрос кәңәше буйынса Мәскәү йәһүд камера театрына эшкә төшә. Театрҙы биҙәү, һүрәттәр төшөрөү, костюмадр, декорациялар менән мәшғүл була&lt;ref name=&quot;krugosvet&quot;/&gt;. 1921 йылда театр Гранов асылды «спектакле менән Кисәһе Шолом Алейхем» оформление Ағала. [[1921 йыл]]да Марк Шагал Малаховкалағы ҡарауһыҙ балалар өсөн йәһүд хеҙмәт мәктәп-колонияһында уҡытыусыбулып китә.

[[1922 йыл]]да ғаиләһе менән тәүҙә [[Литва]]ға, унан һуң [[Германия]]ға китеп бара. 1923 йылдың көҙөндә Амбруаз Воллар саҡырыуы буйынса Шагал ғаиләһе менән [[Париж]]ға китә&lt;ref name=&quot;krugosvet&quot;/&gt;. [[1937 йыл]]да Шагал француз гражданлығын ала.

[[1941 йыл]]да [[Нью-Йорк]]тағы Заман сәнғәте музейы етәкселеге Шагалды [[нацист Германияһы]]нан [[АҠШ]]-ҡа саҡыра, [[1941 йыл]]дың йәйендә ғаилә Нью-Йоркҡа күсә. Һуғыш тамамланғандан һуң, Шагал [[Франция]]ға ҡайтырға була. Әммә 1944 йылдың 2 сентябрендә Белла вафат була. Туғыҙ айҙан һуң рәссам һөйөклөһө иҫтәлегенә «Туй уттары» һәм «Уның янында» исемле картиналарын яҙа.

58 йәшендә Шагал 30 йәшлек Вирджиния Макнилл-Хаггард менән мөнәсәбәт ҡора. Улдары Дэвид Макнилл тыуа. [[1947 йыл]]да Шагал ғаиләһе менән Францияға килә. Өс йылдан һуң Вирджиния, улын алып, һөйәре менән ҡасып китә.

[[1952 йыл]]дың 12 июлендә Шагал «Вава» — Валентина Бродскаяға өйләнә. Әммә рәссамгә илһам биреүсе булып ғүмерлеккә Белла ҡала.

1960 йылда Марк Шагал Эразм премияһы лауреаты була.

1960-сы йылдарҙа Шагал монументаль сәнғәт төрҙәренә күсә — мозаика, витраждар, шпалера, шулай уҡ скульптура һәм керамика менә мауыға. 1960-сы йылдар башында Израиль хөкүмәте заказы буйынса Шагал парламент өсөн мозаика һәм шпалера төҙөй. Ошонан һуң уңыш ҡаҙанып, Европа, Америка, Израильдың католик, лютеран ғибәҙәтханаларын һәм синагогаларҙы биҙәү өсөн саҡырыла.

[[1964 йыл]]да Шагал Франция президенты [[Шарль де Голль]] заказы буйынса Париж Париж милли операһы плафонын биҙәй, [[1966 йыл]]да Нью-Йоркта Метрополитен-опера өсөн ике панно төшөрә, ә Чикаго Милли банкы бинаһында «Миҙгелдәр» мозаикаһын эшләй (1972)&lt;ref name=&quot;krugosvet&quot;/&gt;. 1966 йылда Шагал Ниццаның Сен-Поль-де-Ванс провиянцияһында уның өсөн махсус төҙөлгән йортҡа күсә, ошонда уҡ оҫтаханаһы урынлаша.

Унан һуң [[1973 йыл]]да [[Советтар Союзы]] мәҙәниәт Министрлығы саҡырыуы буйынса Шагал [[Ленинград]]та һәм [[Мәскәү]]ҙә була. Ул Третьяков галереяһына&lt;ref name=&quot;krugosvet&quot;/&gt; һәм А. С. Пушкин исемендәге һынлы сәнғәт музейына үҙ эштәрен бүләк итә.

[[1977 йыл]]да Марк Шагал Францияның иң юғары бүләгенә — Почетлы Легиондың Маҡтаулы тәреһенә лайыҡ була, ә 1977—1978 йылдарҙа [[Лувр]]ҙа рәссамдың 90 йәше айҡанлы күргәҙмә ойошторола. Луврҙың бар ҡағиҙәләренә ҡаршы, тере автор эштәре ҡуйыла.

[[1985 йыл]]дың 28 мартында 98 йәшендә Сен-Поль-де-Ванста Шагал үлеп ҡала.&lt;ref name=&quot;krugosvet&quot;/&gt; Урындағы зыяратта ерләнгән. Ғүмеренең аҙағына тиклем уның ижадында «витебск» эҙҙәре сағыла. Уның дүрт вариҫы ингән «Шагал комитеты» бар. Рәссамдың бар эштәре тупланған каталогы юҡ.

== Хәтер ==
* [[1992 йыл]]да Витебскиҙа Шагалдың йорт-музейы асылған .&lt;ref name=&quot;krugosvet&quot;/&gt;
* [[2014 йыл]]дың 28 мартында [[Санкт-Петербург]]та Шагал менән Белла 1915—1918 йылдарҙа йәшәгән йортта мемориаль таҡта ҡуйылған&lt;ref&gt;{{Ҡалып:Cite web|url=http://www.rg.ru/2014/03/28/reg-szfo/shagal-anons.html|title=В Петербурге открыли памятную доску Марку Шагалу|publisher=Российская газета|lang=|date=28.03.2014|accessdate=29 March 2014}}&lt;/ref&gt;.
* «Аэрофлот» авиакомпанияһының Airbus A321 (VP-BUP) лайнерына «М. Шагал» исеме бирелгән.

== Китаптар һәм альбомдар ==

* {{книга
|автор         = Марк Шагал.
|заглавие      = альбом
|ответственный = вступ. ст. Д. В. Сарабьянов
|серия         = 
|ссылка        = 
|издание       = 
|место         = М.
|издательство = Изобразительное искусство (издательство)
|год = 1988
|том =
|страниц = 46
|isbn =
|тираж =
}}
* {{книга
 | автор         = Апчинская Наталия
 | часть         = 
 | ссылка часть  = 
 | заглавие      = Марк Шагал. Графика
 | оригинал      = 
 | ссылка        = 
 | викитека      = 
 | ответственный = 
 | издание       = 
 | место         = М.
 | издательство  = Советский художник (издательство)
 | год           = 1990
 | том           = 
 | страницы      = 
 | столбцы       = 
 | страниц       = 224
 | серия         = 
 | isbn          = 5-269-00300-7
 | тираж         = 25000
 | ref           = 
}}
* {{книга
|автор         = Марк Шагал.
|заглавие      = альбом
|ответственный = вступ. ст. Д. В. Сарабьянов
|серия         = 
|ссылка        = 
|издание       = 
|место         = Усть-Илимск
|издательство  = Сибирь (издательство)
|год           = 1992
|том           = 
|страниц       = 46
|isbn          = 
|тираж         = 
}}
* {{книга
|автор         = 
|заглавие      = Шагал. Возвращение мастера
|ответственный = С вступительным словом Андрея Вознесенского
|серия         = 
|ссылка        = 
|издание       = 
|место         = М.
|издательство = Советский художник (издательство)
|год = 1988
|том =
|страниц = 326
|isbn =
|тираж =
}}
* {{книга
|автор         = Шагал М. З.
|заглавие      = Ангел над крышами. Стихи. Проза. Статьи. Выступления. Письма
|ответственный = Сост., авт. предисл., комментар., пер. с идиша Л. Беринский
|серия         = 
|ссылка        = 
|издание       = 
|место         = М.
|издательство = Современник (издательство)
|год = 1989
|том =
|страниц = 224
|isbn = 5-270-00677-4
|тираж =50 000
}}
* Шагал М. З. Моя жизнь. — М.: Эллис Лак, 1994. — 208 с., 50 000 экз.
* {{книга
|автор         = Шагал М. З.
|заглавие      = Моя жизнь
|ответственный = 
|серия         = 
|ссылка        = 
|издание       = 
|место         = М.
|издательство = Азбука (издательство)
|год = 2000
|том =
|страниц = 416
|isbn = 5-267-00200-3
|тираж = 5000
}}
* {{книга
|автор         = 
|заглавие      = Марк Шагал. Здравствуй, Родина! |nodot=1
|ответственный = Третьяковская галерея
|серия         = 
|ссылка        = 
|издание       = 
|место         = 
|издательство  = Сканрус (издательство)
|год           = 2005
|том           = 
|страниц       = 352
|isbn          = 5-93221-072-9
|тираж         = 
}}

* {{книга
|автор         = 
|заглавие      = Марк Шагал об искусстве и культуре
|ответственный = Под ред. Б. Харщава
|серия         = Чейсовская коллекция
|ссылка        = 
|издание       = 
|место         =  М.
|издательство = Текст (издательство)
|год = 2009
|том =
|страниц = 320
|isbn = 978-5-7516-0768-5
|тираж = 3500
}}
* Александр Каменский. Марк Шагал. Художник из России. — Москва: Трилистник, 2005. — 304 стр., 170 цв. ил. ISBN 5-89480-086-2

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Апчинская Н.'' Марк Шагал. Портрет художника. — М.: 1995.
* ''|Апчинская Н. В.'' [http://chagal-vitebsk.com/?q=node/142 Театр Марка Шагала: конец 1910-х — 1960-е гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090123161521/http://chagal-vitebsk.com/?q=node%2F142 |date=2009-01-23 }} Витебск : ВГТУ, 2004. — 22 с — (Научно-популярная серия Музея Марка Шагала; вып. 4).
* ''Мак-Нил, Давид''. По следам ангела: воспоминания сына Марка Шагала. М., Текст, 2005.
* ''Мальцев, Владимир.'' [http://www.chagal-vitebsk.com/node/87 Марк Шагал — художник театра: Витебск—Москва: 1918—1922] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304131010/http://chagal-vitebsk.com/node/87 |date=2016-03-04 }} // Шагаловский сборник. Вып. 2. Материалы VI—IX Шагаловских чтений в Витебске (1996—1999). Витебск, 2004. С. 37-45.
* [http://www.musee-chagall.fr/ Музей Марка Шагала в Ницце — Le Musee National Message Biblique Marc Chagall («Библейское послание Марка Шагала»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080303072947/http://www.musee-chagall.fr/ |date=2008-03-03 }}
* ''Хаггард В.'' Моя жизнь с Шагалом. Семь лет изобилия. М., Текст, 2007.
* [http://www.interlit2001.com/chagall-1.htm ''Хмельницкая, Людмила.'' Музей Марка Шагала в Витебске.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080608020949/http://www.interlit2001.com/chagall-1.htm |date=2008-06-08 }}
* [http://www.interlit2001.com/chagall-3.htm ''Хмельницкая, Людмила.'' Марк Шагал в художественной культуре Беларуси 1920-х — 1990-х годов.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080608211821/http://www.interlit2001.com/chagall-3.htm |date=2008-06-08 }}
* ''Шагал, Белла''. Горящие огни. М., Текст, 2001; 2006.
* {{книга
 |автор         = Шатских А. С.
 |часть         = 
 |ссылка часть  = 
 |заглавие      = Гоголевский мир глазами Марка Шагала
 |оригинал      = 
 |ссылка        = 
 |викитека      = 
 |ответственный = 
 |издание       = 
 |место         = Витебск
 |издательство  = Музей Марка Шагала
 |год           = 1999
 |том           = 
 |страницы      = 
 |страниц       = 27
 |серия         = 
 |isbn          = 
 |тираж         = 
}}
* {{статья
 |автор         = Шатских А. С.
 |заглавие      = «Благословен будь, мой Витебск»: Иерусалим как прообраз шагаловского Города
 |ссылка        = http://ec-dejavu.net/c-2/Chagall_Marc.html
 |язык          = 
 |автор издания = 
 |издание       = Поэзия и живопись: Сборник трудов памяти Н. И. Харджиева / Под ред. М. Б. Мейлаха и Д. В. Сарабьянова
 |тип           = 
 |место         = М.
 |издательство  = Языки русской культуры
 |год           = 2000
 |том           = 
 |страницы      = 260—268
 |isbn          = 5-7859-0074-2
 |issn          = 
 |doi           = 
 |bibcode       = 
 |arxiv         = 
 |pmid          = 
}}
* Шишанов В. А. «Если уж быть министром…» // Бюллетень Музея Марка Шагала. 2003. № 2(10). С. 9-11.
* {{книга
 | автор         = Круглов Владимир, Петрова Евгения.
 | часть         = 
 | ссылка часть  = 
 | заглавие      = Марк Шагал
 | оригинал      = 
 | ссылка        = 
 | викитека      = 
 | ответственный = 
 | издание       = 
 | место         = СПб.
 | издательство  = Государственный Русский музей, Palace Editions
 | год           = 2005
 | том           = 
 | страницы      = 168
 | столбцы       = 
 | страниц       = 
 | серия         = 
 | isbn          = 5-93332-175-3
 | тираж         = 
 | ref           = 
}}
* [http://chagal-vitebsk.com/node/104 ''Шишанов В.'' «Эти молодые люди были ярыми социалистами…»: Участники революционного движения в окружении Марка Шагала и Беллы Розенфельд] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304192733/http://chagal-vitebsk.com/node/104 |date=2016-03-04 }} // Бюллетень Музея Марка Шагала. [[2005]]. № 13. С. 64-74.
* [http://chagal-vitebsk.com/node/60 ''Шишанов В.'' Об утраченном портрете Марка Шагала работы Юрия Пэна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110708134004/http://chagal-vitebsk.com/node/60 |date=2011-07-08 }} // Бюллетень Музея Марка Шагала. 2006. № 14. С. 110—111.
* [http://chagal-vitebsk.com/?q=node/107 ''Шишанов, Валерий.'' Марк Шагал: Этюды к биографии художника по архивным делам]{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* ''Шишанов В. А.'' [http://issuu.com/linkedin63/docs/shishanov_vitebsk_museum_modern_art Витебский музей современного искусства: история создания и коллекции. 1918—1941] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103160055/http://issuu.com/linkedin63/docs/shishanov_vitebsk_museum_modern_art |date=2013-11-03 }}. Минск: Медисонт, 2007. — 144 с.
* ''Шишанов В. А.'' [http://vash2008.mylivepage.ru/file/2264/17792_Шишанов._Из_жизни_Марка_Шагала.pdf Несколько строк из жизни Марка Шагала / В. А. Шишанов // Мишпоха. 2010. № 26. С. 46 — 50.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314080052/http://vash2008.mylivepage.ru/file/2264/17792_%D0%A8%D0%B8%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2._%D0%98%D0%B7_%D0%B6%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0_%D0%A8%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0.pdf |date=2012-03-14 }}.
* ''Шишанов В. А.'' [http://vash2008.mylivepage.ru/file/2264_О_Марке_Шагале/17875_ШагаловскийЕжегодник2008.pdf «Наконец появился царь…» // Шагаловский международный ежегодник, 2008: сб. статей; под ред. А. М. Подлипского. — Витебск: Витеб. обл. тип., 2010. — С. 69 — 73.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111121037/http://vash2008.mylivepage.ru/file/2264_%D0%9E_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%A8%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5/17875_%D0%A8%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA2008.pdf |date=2012-01-11 }}.
* Изобразительное искусство Витебска 1918—1923 гг. в местной периодической печати : библиограф. указ. и тексты публ. / сост. В. А. Шишанов. — Минск : Медисонт,2010. — 264 с.[http://issuu.com/home/statistics/stats/shishanov_izo_vitebsk2010_demo]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.vitroart.ru/articles/articles/623 ''Мухин А. С.'' Витражи Марка Шагала в Реймсском соборе. // Изобразительное искусство, архитектура и искусствоведение русского зарубежья. СПб., 2008. С. 144—148.]
* Шишанов, В. А. «Двойной портрет с бокалом вина» — в поисках источников сюжета картины Марка Шагала / В. А. Шишанов // Марк Шагал и Петербург. К 125-летию со дня рождения художника / Науч. ред. и сост. : О. Л. Лейкинд, Д. Я. Северюхин. — С.-Петербург : Издательство «Европеиский Дом», 2013.- С. 167—176.[http://issuu.com/linkedin63/docs/shishanov_double_portrait_of_chagal]

== Һылтанмалар ==
* [http://m-chagall.ru/ Сайт о жизни и творчестве Марка Шагала]
* {{Ҡалып:ЭЕЭ|14709|Шагал Марк}}&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt;
* [http://artmonstr.ru/mark-shagal/ Картины Марка Шагала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160329131227/http://artmonstr.ru/mark-shagal/ |date=2016-03-29 }}
* [http://chagal-vitebsk.com Витебский музей Марка Шагала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110221124818/http://www.chagal-vitebsk.com/ |date=2011-02-21 }}
* [http://mjcc.ru/Galereia_MEOC/SHagal_Mark/index.html Я жизнь прожил в предощущенье чуда.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070514064048/http://www.mjcc.ru/Galereia_MEOC/SHagal_Mark/index.html |date=2007-05-14 }} [http://mjcc.ru/Galereia_MEOC/SHagal_Mark/index.html Марк Шагал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070514064048/http://www.mjcc.ru/Galereia_MEOC/SHagal_Mark/index.html |date=2007-05-14 }}
* [http://www.shagal.org.ru/ Марк Шагал.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170517145111/http://shagal.org.ru/ |date=2017-05-17 }} [http://www.shagal.org.ru/ Краткая биография. Графика. Музей Шагала в Ницце.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170517145111/http://shagal.org.ru/ |date=2017-05-17 }}
* [http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/SHAGAL_MARK_ZAHAROVICH.html Шагал Марк Захарович.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304122107/http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/SHAGAL_MARK_ZAHAROVICH.html |date=2016-03-04 }} [http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/SHAGAL_MARK_ZAHAROVICH.html Энциклопедия Кругосвет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304122107/http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/SHAGAL_MARK_ZAHAROVICH.html |date=2016-03-04 }}
* [http://vash2008.mylivepage.ru/wiki/1310/421_%D0%A8%D0%B8%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%92.%D0%90._%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%B1%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%3A_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D0%BE%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D0%B8_%281918-1941%29_%D0%A4%D0%A0%D0%90%D0%93%D0%9C%D0%95%D0%9D%D0%A2%D0%AB Шишанов В. А. Витебский музей современного искусства: история создания и коллекции (1918—1941)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081108145646/http://vash2008.mylivepage.ru/wiki/1310/421_%D0%A8%D0%B8%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%92.%D0%90._%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%B1%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0:_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D0%BE%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D0%B8_(1918-1941)_%D0%A4%D0%A0%D0%90%D0%93%D0%9C%D0%95%D0%9D%D0%A2%D0%AB |date=2008-11-08 }}
* [http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/7517.php Марк Шагал в Швейцарии.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304045714/http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/7517.php |date=2016-03-04 }} [http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/7517.php «Библейское послание»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304045714/http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/7517.php |date=2016-03-04 }} Новое о Шагале — малоизвестные страницы
* ''[http://www.staratel.com/pictures/shagal/main.htm Шагал, Марк Захарович]''&lt;span&gt; в библиотеке «Старатель»&lt;/span&gt;
* [https://web.archive.org/web/20130825084111/http://famousartistsgallery.com/gallery/chagall.html Марк Шага́л]
* {{Ҡалып:Cite web|author=Александра Смирнова|last=Смирнова|first=Александра|authorlink=|coauthors=|datepublished=13 декабря 2006 года|url=http://www.booknik.ru/reviews/fiction/?id=14058|title=В мерном пламени меноры|format=|work=Букник.ру|publisher=|accessdate=18 мая  2008|lang=ru|description=Рецензия на книгу Беллы Шагал «Горящие огни»|archiveurl=http://www.webcitation.org/61At48S9C|archivedate=2011-08-24}}
* [http://www.interlit2001.com/chagall-2.htm ''Мейер, Мерет.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080608015847/http://www.interlit2001.com/chagall-2.htm |date=2008-06-08 }} [http://www.interlit2001.com/chagall-2.htm Фрагмент биографии Марка Шагала.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080608015847/http://www.interlit2001.com/chagall-2.htm |date=2008-06-08 }}
* {{Ҡалып:Cite web|author=Анна Шварц|last=Шварц|first=Анна|authorlink=|coauthors=|datepublished=18 января 2008 года|url=http://www.booknik.ru/reviews/non-fiction/?id=26048|title=И прошли семь лет изобилия|format=|work=Букник.ру|publisher=|accessdate=18 мая  2008|lang=ru|description=Рецензия на книгу второй жены М. Шагала Вирджинии Хаггард «Моя жизнь с Шагалом. Семь лет изобилия.»|archiveurl=http://www.webcitation.org/61At60rfa|archivedate=2011-08-24}}
* [http://lib.ru/MEMUARY/SHAGAL/my_life.txt Мемуары «Моя жизнь»]
* [http://www.marcchagall.narod.ru/ Марк Шагал Сайт]
* [http://www.marc-chagall.ru/ Сайт о Марке Шагале: биография, картины, фотографии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160326051950/http://www.marc-chagall.ru/ |date=2016-03-26 }}
* [http://www.narodknigi.ru/journals/59/shagal_popolam/ ''Дымшиц В.'' Шагал пополам // Народ Книги в мире книг. 2005. № 59]
* [http://www.narodknigi.ru/journals/59/david_mak_nil_po_sledam_angela/ Рецензия на воспоминания сына Марка Шагала]
* [http://www.youtube.com/watch?v=GCs4jkLUoBs Марк Шагал, учебный фильм]
* {{Ҡалып:Cite web|url=http://www.berkovich-zametki.com/2012/Zametki/Nomer8/Basin1.php|title=К вопросу о попытках дискредитации имени и творчества Марка Шагала в белорусских СМИ в 1987—2002 гг.|author=Яков Басин|date=№8(155) август 2012 года|publisher=Заметки по еврейской истории|lang=|accessdate=2012-08-15|archiveurl=http://www.webcitation.org/69yiTjFLm|archivedate=2012-08-17}}&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt;
* [http://www.tg-m.ru/articles/spetsialnyi-vypusk-mark-shagal-zdravstvui-rodina/vystavka-marka-shagala-v-tretyakovskoi-gal Выставка Марка Шагала в Третьяковской галерее]. Специальный выпуск журнала «Третьяковская галерея». Марк Шагал «ЗДРАВСТВУЙ, РОДИНА!», 2005
* ''[http://www.tg-m.ru/articles/spetsialnyi-vypusk-mark-shagal-zdravstvui-rodina/mark-shagal-osnovnye-daty-zhizni-tvorchestva Яков Брук]''[http://www.tg-m.ru/articles/spetsialnyi-vypusk-mark-shagal-zdravstvui-rodina/mark-shagal-osnovnye-daty-zhizni-tvorchestva . Марк Шагал. Основные даты жизни и творчества]. Специальный выпуск журнала «Третьяковская галерея». Марк Шагал «ЗДРАВСТВУЙ, РОДИНА!», 2005
* ''[http://www.tg-m.ru/articles/spetsialnyi-vypusk-mark-shagal-zdravstvui-rodina/dva-neizdannykh-avtografa-shagala Яков Брук]''[http://www.tg-m.ru/articles/spetsialnyi-vypusk-mark-shagal-zdravstvui-rodina/dva-neizdannykh-avtografa-shagala . Два неизданных автографа Шагала.] Специальный выпуск журнала «Третьяковская галерея». Марк Шагал «ЗДРАВСТВУЙ, РОДИНА!», 2005
* ''[http://www.tg-m.ru/articles/spetsialnyi-vypusk-mark-shagal-zdravstvui-rodina/shagal-v-moskve Белла Мейер.]'' [http://www.tg-m.ru/articles/spetsialnyi-vypusk-mark-shagal-zdravstvui-rodina/shagal-v-moskve Шагал в Москве.] Специальный выпуск журнала «Третьяковская галерея». Марк Шагал «ЗДРАВСТВУЙ, РОДИНА!», 2005
* ''[http://www.tg-m.ru/articles/spetsialnyi-vypusk-mark-shagal-zdravstvui-rodina/po-vystavke-s-markom-shagalom Жан-Луи Прат.]'' [http://www.tg-m.ru/articles/spetsialnyi-vypusk-mark-shagal-zdravstvui-rodina/po-vystavke-s-markom-shagalom По выставке — с Марком Шагалом.] Специальный выпуск журнала «Третьяковская галерея». Марк Шагал «ЗДРАВСТВУЙ, РОДИНА!», 2005
* ''[http://www.tg-m.ru/articles/spetsialnyi-vypusk-mark-shagal-zdravstvui-rodina/teatr-v-biografii-shagala Александра Шатских.]'' [http://www.tg-m.ru/articles/spetsialnyi-vypusk-mark-shagal-zdravstvui-rodina/teatr-v-biografii-shagala Театр в биографии Шагала.] Специальный выпуск журнала «Третьяковская галерея». Марк Шагал «ЗДРАВСТВУЙ, РОДИНА!», 2005
* ''[http://www.tg-m.ru/articles/spetsialnyi-vypusk-mark-shagal-zdravstvui-rodina/o-pozdnem-shagale Мерет Мейер]''[http://www.tg-m.ru/articles/spetsialnyi-vypusk-mark-shagal-zdravstvui-rodina/o-pozdnem-shagale . О позднем Шагале.] Специальный выпуск журнала «Третьяковская галерея». Марк Шагал «ЗДРАВСТВУЙ, РОДИНА!», 2005
* ''[http://www.tg-m.ru/articles/spetsialnyi-vypusk-mark-shagal-zdravstvui-rodina/o-syurrealizme-marka-shagala Жан-Мишель Форе]''[http://www.tg-m.ru/articles/spetsialnyi-vypusk-mark-shagal-zdravstvui-rodina/o-syurrealizme-marka-shagala . О «сюрреализме» Марка Шагала.] Специальный выпуск журнала «Третьяковская галерея». Марк Шагал «ЗДРАВСТВУЙ, РОДИНА!», 2005
* [http://www.tg-m.ru/articles/spetsialnyi-vypusk-mark-shagal-zdravstvui-rodina/shagal-i-bibliya Шагал и Библия.] Специальный выпуск журнала «Третьяковская галерея». Марк Шагал «ЗДРАВСТВУЙ, РОДИНА!», 2005

[[Категория:Авангардизм]]
[[Категория:XX быуат рәссамдары]]
[[Категория:Франция рәссамдары]]
[[Категория:Беларусь рәссамдары]]
[[Категория:СССР сценографтары]]
[[Категория:Мемуарсылар]]
[[Категория:Вольф премияһы лауреаттары (сәнғәт)]]
[[Категория:Эразм премияһы лауреаттары]]</text>
      <sha1>nuuwl4korqu9bsi7ssntrz9lcr4d4eu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яҡын Көнсығыш тарихы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108151</id>
    <revision>
      <id>1306601</id>
      <parentid>1306085</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T02:15:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66145" sha1="5lufjegrwsxk4m0zkf4abea7wszlrgn" xml:space="preserve">[[Файл:Middle east graphic 2003.jpg|thumb|Урта Көнсығыштың сәйәси картаһы]]

'''Яҡын Көнсығыш тарихы'''

'''Яҡын Көнсығыш''' (''инглиз'' Middle East, ''фарсы'' |خاورمیانه, ''урду'' |مشرقی وسطٰی, ''ғәр. '' |الشرق الأوسط, ''йәһүд'' |המזרח התיכון, ''курд''  Rojhilata Navîn, ''төрөк'' Orta Doğu) — [[Европа]] һәм [[Паҡстан]] араһында урынлашҡан Көнсығыш Азия йәиһә Алғы Азия районының шартлы атамаһы.

== Боронғо Яҡын Көнсығыш — цивилизация сәңгелдәге ==
Боронғо Яҡын Көнсығыш цивилизация сәңгелдәге тип һанала. Тап ошонда тәү тапҡыр йыл әйләнәһенә башҡарылған интенсив ер эшкәртеү ғәмәлгә ашырыла, бында донъя йөҙөндә тәүге [[яҙма]], көршәксе түңәрәге, һуңғараҡ [[тәгәрмәс]] һәм тирмән ташы, беренсе [[дәүләт]], закондар сығарыу, һуңғараҡ беренсе империя барлыҡҡа килә. Бында тәү тапҡыр социаль ҡатлауҙарға бүленеү, [[ҡоллоҡ|ҡол биләүселек]] һәм ойошторолған хәрби эш формалаша, бында [[астрономия]] һәм [[математика]] кеүек дисциплиналарға нигеҙ һалына.

=== Боронғо Месопотамия ===

'''Боронғо Месопотамия''' — [[Тигр]] һәм [[Евфрат]] йылғалары үҙәнендә, [[Яҡын Көнсығыш]]та, урынлашҡан Боронғо донъяның бөйөк цивилизацияларының береһе. Шартлы хронологик сиктәр — б. э. т. IV меңйыллыҡтан алып (Өрөк эпохаһы) б. э. т. 539 й. 12 октябренә тиклем («Вавилондың ҡолатылыуы»). Төрлө осорҙарҙа был ерҙә Шумер, Аккад, Вавилон һәм Ассирия батшалыҡтары урынлаша.

==== Шумер һәм Аккад ====
Б.э.т. IV меңйыллыҡ һәм б.э. XIII быуатына тиклем Междуречьела (ике йылға араһы) бик ҙур ҡалалар һәм ҡала агломерациялары урынлаша. Боронғо Донъяла - Вавилон, ә Урта быуаттар осоронда [[Бағдад]] Донъя Ҡалаһы атамаһының синонимы була. Месопотамия ассирия һәм вавилон осоронда ла, аҙаҡ — ғәрәптәр хакимлығы дәүерендә лә сәскә ата.
Шумерҙар барлыҡҡа килгәндән башлап Яңы Вавилон батшалығы ҡолатылғанға тиклем Месопотамия уйһыулығында Ер шары халҡының 10 проценты йәшәй.

Өрөк Көньяҡ Месопотамияның тәүге ҡалаһы була. Уның ултыраҡ ҡына түгел, ә ҡала булыуын, уратып алған диуар раҫлай. Был ҡалала 3-4 телдә һөйләшкән халыҡ вәкиле, 6 меңгә яҡын кеше, йәшәй. Ул Көньяҡ Месопотамияның ғибәҙәтхана һәм хәрби үҙәге була.

Б.э.т. XXVIII — XXVII бб. Өрөк гегемонияһы аҫтында улар тураһында эпик хикәйәттәрҙә һөйләнелгән ярымлегендар батшалар Энмеркар, Лугальбанда, Гильгамеш осоронда Көньяҡ Двуречье (Ике йылға) ҡала-дәүләттәре берләшкән (Шумер һәм Аккад батшалары теҙмәһе, Өрөктөң беренсе династияһы). Б.э.т. XXIV б. Лугальзаггиси дәүерендә Өрөк Шумерҙың баш ҡалаһы булған. Саргон Боронғо был ерҙәрҙе б.э.т. XXIV б. яулап алғандан һуң, Өрөк уның державаһы составына ингән. Б.э.т. XXII б. һуңында Өрөк батшаһы Утухенгаль Двуречьела берләштерелгән &quot;Шумер һәм Аккад батшалығы&quot;н төҙөй, ул вафат булғас, идаралыҡ Ур-Наммуға — нигеҙ һалыусыға күсә Шумер һәм Аккад батшалары теҙмәһе, Урҙың III династияһы.

==== Элам ====
Боронғо Элам Шумер һәм Аккадтан көнсығышында, хәҙерге Ирандың көнбайыш сигендә һәм көньяҡ-көнбайышында, Хузестан һәм Илам уйһыулығында урынлашҡан. Боронғо Элам периодында (б.э.т. 3200 й.) ул Иран платоһындағы үҙәге Аншанда булған батшалыҡтар рәтенән торған.

Протоэлам цивилизацияһы б.э.т. 3200 — 2700 йй. периодында Сузы, һуңғараҡ — Эламдың баш ҡалаһы, Иран платоһы мәҙәниәттәренә йоғонто яһай. Был цивилизация Иранда күрше шумер цивилизацияһы менән бер осорҙа иң боронғоһо булып һанала. Әлегә уҡылмаған протоэлам яҙмаһы, ҡыҫҡа ваҡыт ҡулланылған, яңы яҙма — элам шына яҙыуы менән алмаштырылған.

Б.э.т. 2 меңенсе йылдарына тиклем Хузестан уйпатлығындағы Сузының үҙәге Элам булған.

Б.э.т. 8-7 бб. Элам Ассирия империяһы тарафынан йотолған, әммә Элам цивилизацияһы б.э.т. 539 й. фарсылар тарафынан ассимиляцияланған.

==== Аморейҙар ====
{{main|Амореи|Иҫке Вавилон периоды|Боронғо Вавилон батшалығы}}
[[Файл:Hammurabi's Babylonia RU.svg|thumb|left|Хаммурапи дәүерендәге Вавилон]]
Б.э.т. III меңдең һуңында Междуречье территорияһын биләгән аморей ҡәбиләләре б.э.т. XX б. дауамында бойондороҡһоҙ дәүләттәр барлыҡҡа килтергән. Б.э.т. 1895 й. аморей юлбашсыһы Суму-абум үҙәге Вавилонда булған шундай батшалыҡтың береһен төҙөгән. Б.э.т. 1800 й. Месопотамия дәүләттәре араһындағы әүҙем һуғыштар барышында Вавилон Ларс батшалығы ҡул аҫтындағы илдең көньяғы үҙәге булған. Үрге Месопотамияны ла үҙ эсенә алған бик ҙур держава менән идара иткән батша Шамши-Адад I үлгәс, вавилон батшаһы Хаммурапи  тарҡалған батшалыҡтарҙы берләштерә башлаған. Б.э.т. 1764—1756 йй. Элам, Мари, Ашшур, Эшнунна, Сузиана батшалыҡтары ҡушылғас, киң билдәле һәйкәле Хаммурапи закондары йыйылмаһы аша таныулы бер бөтөн дөйөм Месопотамия державаһы барлыҡҡа килгән.

=== Боронғо Мысыр ===
[[Файл:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|left|Гиза пирамидалары]]
'''Боронғо Мысыр''' (''грек.''{{polytonic|Αἴγυπτος}} һәм ''лат.''Aegyptus), үҙаталышы '''Та-кемет, Та-мери, Та-уи''' һ.б. (мысыр текстанының транслитерацияһы ''Мысыр теле '' tA-kmt, tA-mrj, tA-wy), '''Ке́ми''' (''копт.'' Kὴμε) — төньяҡ-көнсығыш Африкалағы [[Нил]] йылғаһының түбәнге ағымында урынлашҡан [[Боронғо донъя|боронғо донъя]]ның әһәмиәтле цивилизацияһы булған тарихи региондың һәм Боронғо Мысыр мәҙәниәтенең атамаһы. Боронғо Мысыр тарихы яҡынса 40 быуатты үҙ эсенә ала, һәм тикшеренеүселәр уны династияға тиклемге заман (финалға ҡарай яҙма иҫтәлектәргә тиклемге осорҙағы Мысыр, ул осор тураһында ҡыҫҡаса обзор мәҡәләлә килтерелә), династия осоро (мысыр цивилизацияһының 27 быуатты эсенә алған төп этабы), Эллин осорондағы Мысыр (Птолемейҙар династияһы власы аҫтындағы грек-македон мәҙәниәте менән синтезы) һәм Рим осоро Мысыры, Рим империяһының иң мөһим провинцияларының береһе булараҡ, Боронғо Рим дәүләте составындағы осор, тип бүлеп йөрөтәләр.

=== Финикия ===
'''[[Файл:Phoenicia map-en.svg|thumb|400px|Финикия (йәшел төҫтә) [[Урта диңгеҙ|Урта диңгеҙ]]ҙең көнсығыш яры буйында]]

'''Финики́я''' (''грек.'' Φοίνικες}}, ''фойникес'', «пурпур - ҡуйы ҡыҙыл төҫ иле») — үҙәге хәҙерге [[Ливан]]ға тап килгән, [[Урта диңгеҙ]]ҙең көнсығыш яры буйындағы [[Боронғо донъя|боронғо]] дәүләт. Финикияның иң төньяҡ сиге Оронт йылғаһы тамағы, ә көньяҡ сиге — Кармель тауы. Көньяҡта Финикия Израиль батшалығы менән, ә Көнсығышта һәм Төньяҡта — [[Сүриә]] менән сиктәш булған. [[Геродот]] буйынса, Финикия Посидийҙан Израиль батшалығына саҡлы йәйрәп ятҡан. Селевкидтар заманында — Орфосиянан (Нар-Берида тамағы) Нар-Зерк тамағына саҡлы. Һуңғараҡ йәшәгән географтарҙан берәүҙәре (мәҫәлән, Страбон) Пелусийға тиклемге тотош яр буйын Финикияға индерә, икенселәре — уның көньяҡ сиген Фәләстан Кесарияһы йәки Кармелда, тиҙәр. [[Боронғо Рим|Рим]]дәге провинцияларға һуңғы бүлеү [[Дамаск]]ҡа тиклемге һыҙаттағы эске өлкәләрҙе лә Финикияға ҡаратҡан, ә аҙағыраҡ Яр буйы Финикияһын Ливан Финикияһынан айыра башлағандар. Юстиниан заманында хатта Пальмира ла (Сүриә) Ливан Финикияһына индерелгән.

Был илдең халҡы, финикийлылар, үҫешкән һөнәрселеге, диңгеҙ сауҙаһы һәм бай мәҙәниәте булған ҡеүәтле [[Цивилизация|цивилизация]] барлыҡҡа килтергән. Финикия яҙмаһы тарихта иң беренсе булып нығытылған фонетик яҙма системаһы өлгөһө. Финикия цивилизацияһының иң юғары үҫеш осоро, сәскә атыуы б.э.т. 1200 йылдан — б.э. 800 йылына тура килгән.

=== Ассирия империяһы ===
'''Асси́рия''' — (''аккад теле'' ''Aššur'', ''ғәр.''|أشور ''йәһүд теле'' |אַשּׁוּר '', ''арамей теле''|ܐܬܘܪ '', ''ассир. диалекты: ''Atur'') — хәҙерге [[Ирак]] территорияһындағы, Төньяҡ Боронғо Месопотамиялағы боронғо [[дәүләт]]. Ассирия империяһы, ике мең йылға яҡын арауыҡта, б.э.т. XXIV быуаттан б.э.т. VII быуатта (б.э.т. 609 йыл тирәһе), Мидия һәм [[Вавилон]] тарафынан юҡҡа сығарылғанға тиклем, тарихта булған.

[[Файл:Nineveh mashki gate from west.JPG|thumb|Ниневияның күптән түгел яңыртып тергеҙелгән ҡапҡаһы]]
II меңйыллыҡ башынан яҡынса б.э.т. 612 йылға тиклем йәшәгән, баш ҡалаһы Ниневия (хәҙерге Мосулдың ҡала яны) булған ассириялыларҙың дәүләте, Мидия һәм [[Вавилон]]дың берләшкән ғәскәҙәре тарафынан баҫып алынған һәм емертелгән. Тағы ла Ашшур, Калах һәм Дур-Шаррукин («Саргон һарайы») Ассирияның эре ҡалалары булған.
Ассирия батшалары тулы власты бөтөнләй тиерлек үҙ ҡулдарына алған булғандар — бер үк ваҡытта юғары ҡанбаба, хәрби юлбашсы, күпмелер ваҡыт хатта казначей (дәүләт аҡсаһын һаҡлаусы) вазифаһын да биләгәндәр. Батша кәңәшселәре булып {{comment|өҫтөнлөклө|привилегированный}} хәрби начальниктар (мотлаҡ армияла хеҙмәт иткән һәм батшаға яһаҡ түләгән провинция идарасылары) ғына эшләгән. Игенселек, ер эшкәртеү, менән ҡолдар һәм буйһонған хеҙмәтселәр шөғөлләнгән.

Саргонидтар династияһы осоронда (б.э.т. VIII—VII быуаттар) Ассирия үҙенең ҡеүәтенең иң юғары нөктәһенә еткән булған. Саргон II, яңы династияға нигеҙ һалыусы, Израиль батшалығын баҫып алған һәм уның халҡын күсереп ултыртҡан, хетт ҡәлғәләрен емергән һәм батшалығының сиктәрн Мысырға саҡлы киңәйткән. Уның улы Сеннаһериб баш күтәргән [[Вавилон]] ҡалаһын (б.э.т. 689 й.) ер менән тигеҙләгән, тулыһынса юҡ иткән ҡанһыҙ хаким булып тарихҡа инеп ҡалған. Ул Ниневия ҡалаһын, иҫ киткес ҡабарынҡы ҡупшыландырып төҙөткән һәм үҙ дәүләтенең баш ҡалаһы тип иғлан иткән.

=== Яңы Вавилон империяһы ===
[[Файл:NeoBabylonianEmpire ru.svg|200px|right|Яңы Вавилон батшалығы]]

'''Яңы Вавилон''' йәиһә '''Икенсе Вавилон батшалығы''' — [[Месопотамия]]ла б.э.т. 626 йылдан б.э.т. 539  йылға тиклем йәшәп килгән тарихи дәүләт.

Б.э.т. 626 й. тиклем [[Вавилон]] төньяҡ күршеһе [[Ассирия]] власы аҫтында булған. Әммә халдей ҡәбиләһенән булған ассирия наместнигы Набопаласар Ассириянан бүленеп сығырға һәм үҙ аллы хаким булырға теләгән. Башта ул Вавилондың төньяҡ өлөшөн буйһондорған. Тик б.э.т. 615 йылына ғына ул вавилон ерҙәренең күпселеген, шулар араһында эре ҡалалар Өрөктө һәм Ниппурҙы баҫып алған. Набопаласар Мидия хакимы Киаксар менән Ассирияның бөлөүенә һәм ассирия территорияһының бүленеүенә килтергән&lt;ref&gt;''Дандамаев М. А.'' Политическая история нововавилонского периода // История Древнего мира. — М.: Наука, 1989. — Кн. 2. — С. 115—117.&lt;/ref&gt;. Артабанғы яңы вавилон батшаһы Навуходоносор II заманында [[Мысыр]] менән уңышлы һуғыштар алып барылған (Сүриәнең һәм Палестинының күпселек өлөшө, шулай уҡ тотош Финикия баҫып алынған). Иудей  хакимлыҡ иткән заманда ул яңы вавилон дәүләтенең провинцияһы булған. Ике тапҡыр, б.э.т. 597 һәм б.э.т. 586 йылдарҙа, Иудей территорияһын буйһондорорға тура килгән (һуңғыһында [[Иерусалим]] ҡолатылған)&lt;ref&gt;''Авдиев В. И.'' История Древнего Востока. — М.: Высшая школа, 1970. — С. 428—430.&lt;/ref&gt;.

Навуходоносорҙан һуң күпмелер ваҡыт дауамында барған һарай түңкәрелештәре һөҙөмтәһендә власҡа Набонид  килгән. Набонид хакимлығы башында [[Әһәмәниҙәр империяһы]] көслөләнгән. Вавилон батшаһы Лидия һәм Мысыр менән берлектә Кир II-гә ҡаршы һуғышып маташҡан. Б.э.т. 539 й. Вавилонды фарсылар баҫып алған һәм ул Әһәмәниҙәр империяһына ингән. Яңы Вавилон державаһының ҡолатылыуында Вавилондың ризаһыҙлыҡ белдергән халҡы, бигерәк тә, буйһондоролған иудейҙар ҙур роль уйнаған. Шул ваҡытта Вавилон дәүләт булараҡ юҡҡа сыҡҡан&lt;ref&gt;''Струве В. В.'' История Древнего Востока. — Л.: Госполитиздат, 1941. — С. 351—352.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Авдиев В. И.'' История Древнего Востока. — М.: Высшая школа, 1970. — С. 432—433.&lt;/ref&gt;.

=== Фарсы империяһы ===
'''[[Әһәмәниҙәр державаһы]]''' (''бор. фарсы'''''Ariyānām Xšaçam''') — фарсы Әһәмәниҙәр династияһы тарафынан Азия территорияһында б.э.т. VI—IV бб. барлыҡҡа килгән. Б.э.т. VI быуатта Әһәмәниҙәр державаһының сиктәре көнсығышта [[Һинд]] йылғаһынан көнбайышта [[Эгей диңгеҙе]] нә саҡлы, көньяҡта [[Нил]] йылғаһының беренсе тупһаһынан төньяҡта Ҡаф тауы артына саҡлы булған&lt;ref name=&quot;История Ирана1&quot;&gt;{{книга|заглавие = История Ирана|автор  = |ссылка = |издание =  |ответственный = М.С.Иванов |место = М. |издательство  = МГУ |год  = 1977 |том=  |страницы=488}}&lt;/ref&gt;.

Вавилон сығанаҡтары (Кирҙың манифесы, Вавилондың ҡолатылыуы тураһында хроника) [[Бөйөк Кир II |Кир II]] хакимлығы дәүерендә булған ваҡиғаларҙы сағылдырған. Иң боронғо тәүсығанаҡ булып Кирҙың Пасаргадтағы яҙыуҙары һанала. Дарий I батшаның Бехистун яҙыуы — иң күләмлеһе һәм ҡиммәтлеһе. Персеполь, Сузы, Ван  күле янындағы, Мысырҙағы Суэц эргәһендәге һарайҙар стенаһында, Нәҡш-һәм-Рөстәмдәге Дарий I-нең ҡая ҡәберлегендә тағы ла башҡа яҙыуҙар бар. Ғәҙәттә Ахеменидтар яҙыуы өс телдә: боронғо фарсы, элам һәм вавилон телдәрендә яҙылған. 1933—1934 йй. [[Персеполь|Персеполд]]ә меңләгән балсыҡ табличканан торған архив табылды. Архивта табылған документтарҙың күпселеге элам телендә, тағы ла Әһәмәниҙәр осоронда халыҡ-ара тел булып һаналған арамей телендәгеләре лә бар. Элефантин папирустары Мысырҙағы Әһәмәниҙәрҙең хәрби колониялары тураһында һөйләгән ҡыҙыҡлы документ булып тора&lt;ref name=&quot;Очерк истории древнего Ирана&quot;&gt;{{книга|заглавие =Очерк истории древнего Ирана |автор  = М.М.Дьяконов|ссылка = |издание =  |ответственный =  |место = М. |издательство  = |год  = 1961 |том=  |страницы=}}&lt;/ref&gt;.

Грек тарихсылары фарсылар тураһында ҡиммәтле мәғлүмәт ҡалдырған. [[Геродот]]тың, рәсми фарсы сығанаҡтарына, грек-фарсы һуғыштарында ҡатнашусылар һәм фарсылар үҙҙәре һөйләгәндәргә таянып яҙған, хеҙмәттәре — иң әһәмиәтлеһе. Дәүләттең төрлө өлкәләрен тасуирлаған һәм шул өлкәләрҙең этнографик һәм географик мәғлүмәтен еткергән Ксенофонт яҙмалары шулай уҡ үтә ҡиммәтле&lt;ref name=&quot;История Ирана&quot;&gt;{{книга|заглавие =История Ирана с древнейших времён до конца 18 в. |автор  = Н.В.Пигулевская|ссылка = |издание =  |ответственный =  |место = Л. |издательство  = |год  = 1958 |том=  |страницы=}}&lt;/ref&gt;.

Әһәмәниҙәр дәүерендәге Фарсы империяһы биләмәләре [[Греция|Греция]] һәм [[Ливия|Ливия]]нан алып [[Һиндостан|Һиндостан]]ға тиклемге территорияларҙа йәйрәп ятҡан.

=== Македония империяһы ===

[[Файл:Diadochen1.png|thumb|300px|Ипса янындағы алыштан һуң Бөйөк {{comment|Искәндәр Зөлҡәрнәйн|Александр Македонский}} державаһының тарҡалыуы (б.э.т. 301 йылда)]]

Филипптың улы ''башҡ.'' {{comment|Искәндәр Зөлҡәрнәйн|Александр Македонский}}, Бөйөк Александр III  -  (б.э.т. 356 — б.э.т. 323 йй.) идара иткәндә, Македон батшалығы сиктәрен, грек {{comment|полистары|антик гражданлыҡ общинаһы}}н ғына түгел, бөтөн Әһәмәниҙәр Фарсы империяһын, Фарсы осорондағы Боронғо Мысырҙы һәм өлөшләтә [[Һиндостан|Һиндостан]]ды ҡушып, иге-сиге булмаған оло  империя барлыҡҡа килтергән. Әйткәндәй, Александр Македонскийҙың космополитик империяһын батшалыҡ тип атау урынлы ла түгел, сөнки Македонский үлеү менән, империя оҙаҡ йәшәмәй, уның хәрби етәкселәре — диадохтары биләмәләрҙе бүлешеп алған. Македония һәм Греция Антигонидтар династияһына нигеҙ һалған Антигон исемле хәрби начальниктың батшалығы булып киткән.

Александр буйһондоролған илдәрҙең мәҙәни мираҫы менән әүҙем файҙаланған, шул уҡ ваҡытта буйһондоролған халыҡтарҙы грек мәҙәниәте менән таныштырған һәм грек ғилемен өйрәнеүселәрҙе дәртләндергән. Яңы барлыҡҡа килгән империя Александр вафат булыу менән тарҡалһа ла, уның мираҫы һаҡланып ҡалған һәм буйһондоролған халыҡтарға эллинизм дәүеренә инергә мөмкинлек биргән. Хатта б. э. II быуатында ла Азияның эллинистик халыҡтары Ер шарының дүртенсе өлөшөн тәшкил иткән. Грек койнеһы (дөйөм грек теле, Урта диңгеҙ буйында һәм Яҡын Көнсығышта киң таралған булған) мең йылдан артыҡ арауыҡта донъяның күпселек илдәренең халыҡ-ара аралашыу теле булған.

== Рим һәм Византия ==

=== Рим Империяһы ===

=== Византия ===
'''Византи́я импе́рияһы''', '''Византи́я''', '''Көнсығыш Рим империяһы''' (395&lt;ref&gt;Византияның айырым дәүләт булараҡ барлыҡҡа килеү ваҡыты бәхәсле; фекерҙәр бик тарҡау: иң таралған дата — б. э. 330 йыл — [[Бөйөк Константин]]дың Константинополгә нигеҙ һалыуы; тағы түбәндәге даталар: 1) III быуат аҙағы ([[Диоклетиан]] осоронда Рим Империяһы менән бүлеп идара итә башлау); IV быуат уртаһы ([[Констанций II|Констанций II] идара иткәндә, Константинополдең тулы хоҡуҡлы баш ҡала булып киткән сағы); [[395 йыл]] (Империяны Көнбайыш һәм Көнсығышҡа бүлеп йөрөтә башлағанда); [[476 йыл]] (Көнбайыш империяның юҡҡа сыҡҡан ваҡыты); VI быуат уртаһы (император [[Юстиниан I]] дәүере); VII быуат уртаһы ([[Ираклий I]]-нең фарсылар һәм ғәрәптәр менән һуғышынан һуңғы эпоха). См.: Дашков С. Б. Императоры Византии. М., 1996. С. 8.&lt;/ref&gt;—1453) — император Бөйөк Феодосий I үлгәндән һуң, [[Рим империяһы]] 395 йылда Көнбайыш һәм Көнсығышҡа ахырғы бүленгәндән һуң һикһән йыл да үтмәй, Византияны, тарихтың тиҫтәләгән быуаттары — Һуңғы Антиклыҡ һәм [[Урта быуаттар|Урта быуат]]- дауамында, [[Боронғо Рим]]дең тарихи, мәҙәни һәм цивилизацион вариҫы итеп ҡалдырып, Көнбайыш  Рим империяһы дәүләт булыуҙан туҡтай&lt;ref name=&quot;fordham&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.fordham.edu/halsall/byzantium/index.html|title=Byzantium|last=Halsall|first=Paul|year=1995|publisher=Fordham University|accessdate=21 June 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/618ULqYZz|archivedate=2011-08-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Millar|2006|pages=2, 15}}; {{harvnb|James|2010|p=5}}: «But from the start, there were two major differences between the Roman and Byzantine empires: Byzantium was for much of its life a Greek-speaking empire oriented towards Greek, not Latin culture; and it was a Christian empire.»&lt;/ref&gt;.

Көнсығыш Рим империяһын, ул ҡолатылыу менән, үҙ хеҙмәттәрендә көнбайыш Европа ғалимдары «Византия» тигән атама менән йөрөтә башлайҙар. Ул  [[Константинополь|Константинопол]]дең тәүге атамаһы — Византийҙан. Рим императоры Бөйөк Константин I, Византий атамаһын үҙгәртеп, уға «Яңы Рим» тигән рәсми исем биреп, 330 йылда [[Рим империяһы|Рим империяһы]]ның баш ҡалаһын бында күсерә&lt;ref name=&quot;UNESCO-1&quot;&gt; История человечества (русскоязычная версия), ЮНЕСКО, т.3, стр. 273 [http://books.google.com/books?id=aJI0pXhxfY8C&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false]&lt;/ref&gt;. Византийҙар үҙҙәрен римляндар тип, грек телендә - «ромейҙар», тип атағандар&lt;ref name=&quot;UNESCO-1&quot;/&gt;. Үҙенең державаһын — «Рим („Ромей“) империяһы» (урта грек (византий) телендә — Βασιλεία Ῥωμαίων, Basileía Romaíon) йәки ҡыҫҡаса «Романия» (Ῥωμανία, Romania) тип атай. Уның оҙон тарихи осороноң күп өлөшөндә, Көнбайыш сығанаҡтар Византияны, VII быуаттан унда грек теле өҫтөнлөк алғанға, халҡы һәм мәҙәниәте эллинләшкән булғанға, «гректар империяһы» тип йөрөткәндәр.

; Рим империяһының Көнсығыш һәм Көнбайышҡа бүленеше
[[Файл:Imperium Romanum.png|thumb|left|Рим империяһының максималь территорияһы (Император Траян осороноң б. э. 117 йылы)]] — йәшел төҫ менән билдәләнгән. Күк төҫ менән Византияның максималь биләмәләре күрһәтелгән (император Юстиниан I дәүере, б. э. яҡынса 550 йылы). Ҡыҙыл төҫ - Көнсығыш һәм Көнбайыш Рим империяларының бүленеш һыҙығы  (б. э. 395 йылы) 330 йылда рим императоры [[Бөйөк Константин]]   Византий ҡалаһының исемен, «Яңы Рим» тип үҙгәртеп ([[Константинополь]] — рәсми булмаған атамаһы) баш ҡала, тип иғлан иткән.
[[Файл:Constantine Musei Capitolini.jpg|thumb|left|Константин I]]

Яңы баш ҡала [[Ҡара диңгеҙ|Ҡара диңгеҙ]] аша [[Урта диңгеҙ|Урта диңгеҙ]]гә икмәк ташыу өсөн мөһим булған сауҙа юлында урынлашҡан. [[Рим]]дә даими рәүештә тәхеткә дәғүәләшеүсе претенденттар табылып торған. Үҙенең көнәркәштәрен йонсотҡос граждандар һуғыштарында еңеп, Константин тәүҙән үк тик үҙенә генә буйһонған баш ҡала булдырырға теләгән. Был маҡсатҡа идея һынылышы хеҙмәт итергә тейеш булғандыр: Римдә күптән түгел эҙәрлекләүҙәргә дусар ителгән [[христианлыҡ]] Константин I идара иткәндә рәсми дин итеп иғлан ителгән. Амвросий Медиоланский һәм Феодосий I тырышлығы менән [[Константинополь]] христиан империяһының баш ҡалаһына әйләнгән.

Рим империяһы Көнсығыш һәм Көнбайышҡа 395 йылда Бөйөк Феодосий I үлгәндән һуң аҙаҡҡы тапҡыр бүленгән. Дөйөм дәүләт  [[латин теле]] булһа ла, беренсе быуаттарҙа Византияның Көнбайыш Рим империяһыһынан төп айырмаһы булып уның территорияһында грек (эллинистик) мәҙәниәтенең өҫтөнлөк алыуы тора. Айырмалар көсәйгән, һәм ике йөҙйыллыҡ дауамындағы үҫешендә [[дәүләт]] аҡрынлап үҙенең индивидуаль төҫөн алған&lt;ref&gt;{{harvnb|Wells|1922}}, Chapter 33.&lt;/ref&gt;.

== Урта быуаттар ==

=== Ғәрәп хәлифәте ===
Хәлифәттең тәү ядроһы булып VII быуатта Хижазда (Көнбайыш Ғәрәпстан) [[Мөхәммәт]] пәйғәмбәр төҙөгән мосолман общинаһы — өммәт торған. Мосолман яулап алыуҙары һөҙөмтәһендә [[Ғәрәп ярымутрауы]]н, [[Ираҡ]]ты, [[Иран]]ды, Ҡаф тауы артының күп өлөшөн (айырым алғанда Әрмән ҡалҡыулығын, Каспий территорияһын, Колхида уйһыулығын, шулай уҡ Тбилиси райондарын), Урта Азияны, Сүриәне, Фәләстанды, Мысырҙы, Төньяҡ Африканы, [[Пиреней ярымутрауы|Пиреней ярымутрауы]]ның күпселеген, Синдты үҙ эсенә алған сикһеҙ ҙур дәүләт төҙөлгән.

''Хәлифәлек'' (''ғәр.''|خليفة}} — ''Khalīfah'' — «вариҫ», «вәкил») — [[хәлифә]] титулын ғына түгел, Мөхәммәттән һуң уның «хәлифәләре» (наместниктары) етәкселегендәге ғәрәп яулап алыусылары тарафынан төҙөлгән сикһеҙ ҙур дәүләт исемен дә аңлата.

Ғәрәп хәлифәте эпохаһын, унан һуң да бер нисә быуаттар дауамында сәскә атҡан дөйөм ислам фәнен һәм мәҙәниәтен көнбайыш тарихнамәһе  Исламдың алтын быуаты тип атаған.

=== Тәре походтары ===
[[Файл:Crusader states.png|thumb|right|Тәре йөрөтөүселәр дәүләттәре]]
Беренсе тәре походы тамамланғас, Левант территорияһында дүрт [[христианлыҡ|христиан]] дәүләтенә нигеҙ һалынған.
* Эдесса графлығы, тәре йөрөтөүселәрҙең Көнсығыштағы беренсе дәүләте. 1098 йылда нигеҙ һалынған.
* Антиохия кенәзлеге
* Триполи графлығы
* Иерусалим короллеге, 1291 йылда Акко ҡалаһының йәки Акраның ҡолауына саҡлы йәшәгән. Короллеккә буйһонған бер нисә вассал сеньориялар, шулар араһында дәүмәле буйынса иң эреһе дүртәү булған:
** Галилея кенәзлеге
** Яффа һәм Аскалон графлығы
** Трансиордания — Крака, Монреаль һәм Сент-Авраам сеньориялары
** Сидон сеньорияһы

=== Монголдарҙың Яҡын Көнсығышҡа походы ===
[[Файл:DiezAlbumsFallOfBaghdad b.jpg|thumb|Бағдадтың ҡолауы. Рәшид әд-Диндең]] ''[[Жәми әт-тәуарих]]''ына иллюстрация
                                                        
Хулагу командалығындағы (1256—1260) '''Монголдарҙың Яҡын Көнсығышҡа походы''' — [[Монгол империяһы|монголдар]]ҙың ирандарға, исмаилиттарға -низариттарға, Ғәббәсиҙәр хәлифәлегенә, [[Сүриә|сүриә]] Айюбидтарына һәм [[Мысыр|Мысыр]] мәмлүктәренә ҡаршы  йүнәлтелгән иң ҙур яулап алыу походы булған; яҡын көнсығыш мосолмандарына ҡаршы хәрәкәт итеүҙә үҙәк азия христиандары - несториандар әһәмиәтле роль уйнағанлыҡтан, ә Етенсе тәре походында ҡатнашыусылар монголдарҙың создашы булғанлыҡтан, ҡайһы бер тарихсылар, Рене Груссе, Георгий Владимирович Вернадский, Лев Николаевич Гумилёв, был походты '''Һары тәре походы''' тип атаны.

1251 йылда [[Монгол империяһы|Монгол дәүләте]]нең ҡағаны тип иғлан ителгән Сыңғыҙ хандың ейәне Мүнкә Сун империяһына һәм Яҡын Көнсығыштың буйһондоролмаған халыҡтарына ҡаршы һуғыштарҙы дауам итергә ҡарар иткән. Яҡын Көнсығышҡа походтың бер һылтауы булып Мункэға Казвин һәм Фарсыстандың тау районы халҡының, имеш, исмаилиттар һәм низариттар (Көнбайышта ассасиндар, ә Көнсығышта мульхидтар, мөртәттәр тип йөрөтөлгәндәр) зыян килтерәләр тигән ошағы торған. Рәшид әд-Дин яҙғанса, ''«мөртәттәргә ғәҙел хөкөм эҙләгәндәр, ҡағандың бөйөк ҡарарына яҙмыштарын тапшырғастын, Мәнгү ҡаған үгеҙ йылында (б.э. 1253 йылы)''&lt;ref&gt;Примерно соответствует 1253 году н. э.&lt;/ref&gt; ''тажиктар өлкәһенә үҙенең [кесе] туғаны Хулагу-ханды ебәрә»''&lt;ref&gt;{{книга |автор = Рашид ад-Дин. |заглавие = Сборник летописей |ссылка = http://www.vostlit.info/Texts/rus16/Rasidaddin_3/frametext7.html |год = 1960  |том = 2|страницы = 144}}&lt;/ref&gt;.
Төньяҡ Иранда ғәскәре менән торған монгол начальнигы Байжу ла исмаилиттарға һәм [[бағдад]] хәлифәһенә шикәйәтен белдергән&lt;ref&gt;{{книга|автор = Рашид ад-Дин.|заглавие= Сборник летописей |ссылка = http://www.vostlit.info/Texts/rus16/Rasidaddin_4/frametext1.html|год= 1946 |том = 3  |страницы = 22}}&lt;/ref&gt;.
Мункэ Хулагуға исмаилиттарҙың тауҙағы ҡәлғәләрен емерергә, лурҙарҙы һәм ҡурдтарҙы буйһондорорға, әгәр баш бирмәһә, Бағдад хәлифенең дә биләмәләрен баҫып алырға бойорған.

Хәҙерге заман тикшеренеүселәре Хулагу ғәскәренең һанын хәрби начальниктар һаны буйынса билдәләргә тырышалар — 15-17 хәрби етәксе,  тимәкселәр. Һәр Төмән башы (хәрби звание) 10 мең яугир менән етәкселек иткән тип алғанда, монгол ғәскәрендә 150—170 мең кеше булған тиергә ҡала. Әммә һәр төмән тик теоретик ҡарағанда ғына 10 мең яугирҙан торған; реаль һан кәмерәк булып сыға&lt;ref name=&quot;Amitai-Preiss15&quot;&gt;{{книга |автор = Amitai-Preiss R.|заглавие= Mongols and Mamluks: the Mamluk-Īlkhānid War, 1260-1281|ссылка =http://books.google.com/books?id=dIaFbxD64nUC&amp;lpg=PP1&amp;hl=ru&amp;pg=PA15#v=onepage&amp;q&amp;f=false|pages = 15}}&lt;/ref&gt;.

=== Ғосман империяһы ===
'''Ғосма́н импе́рияһы''' (''төрөк теле''|دولت عالیه عثمانیه|Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye}}&lt;ref name=&quot;twareekh.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.twareekh.com/images/upload/aboutus/ottmani10liras1334F-.jpg|title=Ottoman banknote with Arabic script|accessdate=2013-10-19|archiveurl=http://www.webcitation.org/6D7306i4x|archivedate=2012-12-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170328141013/http://www.twareekh.com/images/upload/aboutus/ottmani10liras1334F-.jpg |date=2017-03-28 }}&lt;/ref&gt;), шулай уҡ '''Оттома́н империяһы''', '''Оттома́н По́ртаһы''' йәки ябай тел менән әйткәндә, '''По́рта'''&lt;ref&gt;{{БСЭ3
 | статья=Порта (Ғосман империяһы)|alt=|автор=|том=|страницы=ref=}}&lt;/ref&gt; — төньяҡ-көнбайыш Кесе Азияла, Анатолияла, Ғосман I дәүерендәге төрөк ҡәбиләләре 1299 йылда төҙөгән дәүләт&lt;ref&gt;Encyclopedia Britannica — [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/434996/Ottoman-Empire Ottoman Empire, empire created by Turkish tribes in Anatolia]&lt;/ref&gt;. 1453 йылда Константинополдең ҡолатылыуынан һуң Ғосман дәүләте империя тип атала башлаған. Хәҙерге [[Төркиә|Төркиә]]нең мөһим характеристикаһы булып төрөк дәүләтселеге үҫешендәге тарихи ваҡиға - Константинополдең ҡолатылыуы һәм 1453 йылдағы еңеүҙән һуң Ғосман империяһының [[Европа|Европа]]ла ныҡлап аяҡҡа баҫыуы тора. Империя 1590 йылда үҙенең иң юғары күтәрелешенә өлгәшкән. Уның биләмәләренә Европаның, [[Азия|Азия]] һәм [[Африка|Африка]]ның бер өлөшө ингән. Ғосман империяһының хакимлығы 623 йыл дауам иткән, &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.archive.org/stream/grammarofturkish00davirich#page/xxvi/mode/2up|title=A grammar of the Turkish language |publisher=Archive.org|accessdate=2013-10-19 |archiveurl=http://www.webcitation.org/6D730acpu|archivedate=2012-12-23}}&lt;/ref&gt; инглиз тарихсыһы Эдвард Гиббон мәғлүмәттәре буйынса «Христос Тыуғандан һуң 1299 йылдың 27 июлендә Ғосман I Никомедиия территроияһына баҫып инде...» ({{cite book|last=Gibbon|first=Edward|title=The History of the Decline and Fall of the Roman Empire|url=http://books.google.it/books?id=yy4MAAAAYAAJ&amp;pg=PA185}}). Был Ғосман империяһына нигеҙ һалынған дата&lt;/ref&gt; 1299 йылдан  [[1922 йыл]]дың 1 ноябренә, монархия юҡҡа сығарылғанға, саҡлы.

XVI—XVII быуаттарҙа Ғосман империяһының иң йоғонтоло идараһы Күркәм Сөләймән дәүеренә тап килгән. Ғосман империяһы был периодта күп милләтле, күп телле [[Изге Рим империяһы|Изге Рим империиһы]] - [[Вена|Вен]]ның ситтәге өлкәләренән, төньяҡта Венгрия Короллеге һәм Речь Посполитаянан, төньяҡта [[Йемен]]гә һәм [[Эритрея|Эритрея]]ға, көнбайышта  [[Алжир]]ҙан көнсығышта [[Әзербайжан]]ға тиклемге илдәрҙе берләштергән иң ҡеүәтле дәүләттең береһе булған&lt;ref&gt;Stephen Turnbull, The Ottoman Empire 1326—1699, Essential histories, vol. 62, Essential histories, 2003. [from article of the back cover]&lt;/ref&gt;. Көньяҡ-Көнсығыш Европаның күп өлөшө, Көнбайыш Азия һәм Төньяҡ Африка уның хакимлығы аҫтында булған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1801?_hi=41&amp;_pos=3|title=From the article on the Ottoman Empire in Oxford Islamic Studies Online|publisher=Oxfordislamicstudies.com|date=6 May 2008|accessdate=2013-10-19|archiveurl=http://www.webcitation.org/6D731EXf6|archivedate=2012-12-23}}&lt;/ref&gt;. XVII быуат башында империя 32 провинцийянан һәм ҡайһылары баҫып алынған һәм бәғзеләренә автономия бирелгән күп төрлө вассал  дәүләттәрҙән торған. Күпмелер ваҡыт Ғосман империяһы Ғосман Солтаны һәм Хәлифәһенә тоғролоҡ килешеүе ярҙамында алыҫ территорияларға ла эйә булған (мәҫәлән, Ғосмандарҙың Ачехҡа экспедицияһынан һуң) йәки 1585 йылда Лансароте утрауын ваҡытлыса баҫып алыу)&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.dzkk.tsk.tr/turkce/tarihimiras/AtlantikteTurkDenizciligi.php|title= Turkish Navy Official Website: «Atlantik’te Türk Denizciliği»|publisher= dzkk.tsk.tr|accessdate= 2013-10-19|lang= tr|deadlink= circular-redirect|archiveurl= |archivedate= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100329023319/http://www.dzkk.tsk.tr/turkce/tarihimiras/AtlantikteTurkDenizciligi.php |date=2010-03-29 }}&lt;/ref&gt;.

Империяның баш ҡалаһы - [[Константинополь]] ([[Стамбул]]) булған. Империя Урта диңгеҙ буйы  бассейнындағы территорияларҙы контролдә тотҡан. Ғосман империяһы 6 быуат дауамында Европа менән Көнсығыш илдәрен бәйләүсе быуын булып торған.

== Яңы ваҡыт ==

=== Яңы ғосманлылар ===
'''Яңы ғосманлылар''' (''төрөк'' Yeni Osmanlılar}}) — көнбайыш аҡыл эйәләре, айырып әйткәндә, [[Монтескье]] һәм Жан-Жак Руссо һәм шулай уҡ Бөйөк француз революцияһы идеялары йоғонтоһонда 1865 йылда барлыҡҡа килгән милләтселек рухы менән һуғарылған ғосман интеллигенцияһының йәшерен ойошмаһы. Хәрәкәттең башында Ибраһим Шинаси, Зия Паша, Намыҡ Кәмәл]], Әүни Паша һәм элекке вәзир Мостафа Фазыл торған.

Яңы ғосманлылар ғосманлыҡ (оттоманизм) либерализация, [[конституция|конституция]] индереү идеяһы яҡлы булған һәм идара итеүҙең парламент формаһы концепцияһын эшләгән. Уларҙың идеялары буйынса, патриотизм  ниндәйҙер бер этник төркөмгә йәки конфессияға ҡарауҙа түгел, ә демократияға һәм конституцияға ышаныста сағыла.

Социаль яҡтан ҡарағанда, йәш ғосманлылар тәнзимәт реформаларынан һуң килгән дәүләт хеҙмәткәрҙәре (чиноничество) вәкилдәре булған. Улар бюрократик абсолютизмға ҡаршы булған һәм демократик ҡарарҙар өмөт иткән. Яңы ғосмандарҙың береһе, Намыҡ Кәмәл, төрөк теленә Тыуған ил (''төрөк.''  vatan) һәм хөрриәт (азатлыҡ) төшөнсәһен индергән (''төрөк.''  hürriyet).

«[[Мөхбир]]» журналы - яңы ғосман хәрәкәтенең баҫма органы.

[[1867 йыл]]да ойошма тыйылған һәм уның ағзалары илдән китергә мәжбүр булған. [[Париж]]да Мостафа Фазыл  яңы ғосман ойошмаһына нигеҙ һалған.

[[Ғосман империяһы|Ғосман империяһы]]ның тарҡалыуына ҡаршы булған ғосман хәрәкәтенең еңелеүе интеллигенцияны башҡа сәйәси концепциялар эҙләүгә, айырып әйткәндә, йәш төрөктәр хәрәкәтен ойоштороуға килтерә.

=== Йәш төрөктәр ===
XIX быуат аҙағында «яңы ғосманлылар»ҙың сәйәси вариҫтары булып йәш төрөктәр алға сыға. Комитеттың формаль булмаған лидеры фәйләсуф Абдулла Жәүәт, әммә ул сәйәсәткә ҡыҫылмаған, нигеҙҙә ағартыу эшмәкәрлеге менән шөғөлләнгән. «Йәш төрөктөр» араһында йәш офицерҙарҙан торған радикаль төркөм (ҡанат) барлыҡҡа килгән. Ул төркөм башында Әнүәр паша, Мәхмәд Тәлғәт паша һәм Әхмәд Жәмәл паша торған.

XX быуат башындағы балҡан халыҡтарының милли-азатлыҡ хәрәкәте көсәйеүе һәм бының менән бәйле Көнсығыш проблемаһы киҫкенләшеүе, Көнсығышта Рәсәйҙәге 1905—1907 йылдарҙағы революция тәьҫирендә «Азияның уяныуы» Төркиәлә революцион ситуацияның өлгөрөүенә килтергән.

=== Ғосман империяһының тарҡалыуы ===
'''Ғосман империяһының тарҡалыуы''' (1918 йылдың 30 октябре — 1922 йылдың 1 ноябре) — [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя һуғышы]]нда [[Ғосман империяһы|Ғосман империяһы]]ның еңелеүе, унан да алда башланған тарҡалыуы һөҙөмтәһендә, төрөк солтаны ҡул аҫтында булған территориялар һәм халыҡтарҙың ҙур конгломераты бер нисә яңы дәүләт һәм территорияға бүленеүе&lt;ref&gt;Roderic H. Davison; Review «From Paris to Sèvres: The Partition of the Ottoman Empire at the Peace Conference of 1919—1920» by Paul C. Helmreich in ''Slavic Review'', Vol. 34, No. 1 (Mar., 1975), pp. 186—187&lt;/ref&gt;.

Ираҡ һәм Фәләстан Британияның мандатлығына күскән, һәм улар Фәйсалды, Хөсәйен шәрифтең улын, Ираҡ короле итеп ҡуйған. Фәләстан ике өлөшкә бүленгән: көнсығышы Трансиордания тип аталған, тәхеткә Хөсәйендең икенсе улы - Абдалла килгән. Фәләстандың көнбайыш өлөшө британия идаралығына тапшырылған, һәм йәһүд халҡы, британия ҡурсалауына таянып, башта үҙенең һанын арттырыу мөмкинлеген алған. Ғәрәп ярымутрауының ҙур өлөшө британияның союздашы — Ибн Сәғүд ҡулы аҫтында булған, һәм 1932 йылда Сәғүд Ғәрәбстаны барлыҡҡа килгән.

== XXI быуат ==

=== Ғәрәп яҙы ===
'''Ғәрәп яҙы''' (''ғәр.''|الربيع العربي тип киң мәғлүмәт саралары, уларға эйәреп, сәйәсмәндәр Ғәрәп  донъяһында 2010 йылдың 18 декабрендә башланған демонстрациялар, путчтарҙы һәм уларға бәйле ваҡиғаларҙы атаны. Туниста {{comment|революция|түңкәрелеш}} (2010—2011) булды&lt;ref name=&quot;tropicpost&quot;&gt;{{Cite news | title = Middle East In Revolt |url= http://www.tropicpost.com/middle-east-in-revolt/ | date=11 February 2011 | accessdate=11 February 2011}}&lt;/ref&gt;, Мысырҙағы революция (2011)&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2011/0211/Egypt-s-revolution-redefines-what-s-possible-in-the-Arab-world|agency=Christian Science Monitor|date=11 February 2011|accessdate=12 June 2011|title=Egypt's revolution redefines what's possible in the Arab world|first=Scott|last=Peterson}}&lt;/ref&gt; һәм Йемендәге революция (2011-2012)&lt;ref&gt;{{Cite news |work=The New York Times | url = http://www.nytimes.com/2011/01/28/world/middleeast/28yemen.html | date=28 January 2011 | title = Thousands in Yemen Protest Against the Government | first1=Nada | last1=Bakri | first2=J. David | last2=Goodman |postscript = &lt;!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to &quot;.&quot; for the cite to end in a &quot;.&quot;, as necessary. --&gt;{{inconsistent citations}}}}&lt;/ref&gt;; Ливияла Граждандар һуғышы&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8344034/Libya-civil-war-breaks-out-as-Gaddafi-mounts-rearguard-fight.html|agency=The Telegraph|date=23 February 2011|accessdate=12 June 2011|title=Libya: civil war breaks out as Gaddafi mounts rearguard fight|first=Richard|last=Spencer|location=London |work=The Daily Telegraph  }}&lt;/ref&gt; (режимдың ҡолатылыуына килтерә) һәм шулай уҡ Сүриәлә Граждандар һуғышы&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,753517,00.html|agency=Der Spiegel|date=28 March 2011|accessdate=12 June 2011|title='It Will Not Stop': Syrian Uprising Continues Despite Crackdown}}&lt;/ref&gt; (әле һаман дауам итә); Бахрейндағы сыуалыш (2011)&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thestar.com/news/world/article/939631--death-turns-harmless-man-into-bahrain-uprising-s-martyr|agency=The Toronto Star|date=16 February 2011|accessdate=12 June 2011|title=Death turns ‘harmless man’ into Bahrain uprising’s martyr|first=Jesse|last=McLean|work=The Star}}&lt;/ref&gt;; Алжирҙағы сыуалыш йәки күмәк кешенең ризаһыҙлығы (2010—2011)&lt;ref&gt;{{cite news|agency=CBC News|title=Algeria protest draws thousands|url=http://www.cbc.ca/news/world/story/2011/02/12/algeria.html|date=12 February 2011|accessdate=12 June 2011}}&lt;/ref&gt;, Ираҡтағы сыуалыш (2011)&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/24/AR2011022403117.html|agency=The Washington Post|date=25 February 2011|accessdate=12 June 2011|first=Stephanie|last=McCrummen|title=13 killed in Iraq's 'Day of Rage' protests}}&lt;/ref&gt;, Иорданиялағы сыуалыш (2011)&lt;ref&gt;{{cite news|date=28 January 2011|accessdate=12 June 2011|url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/01/2011128125157509196.html|agency=Al Jazeera English|title=Thousands protest in Jordan}}&lt;/ref&gt;, Марокколағы&lt;ref name = &quot;afrol1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.afrol.com/articles/37175|title=Morocco King on holiday as people consider revolt|publisher=Afrol.com|year=2011|accessdate=1 February 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975R6x88|archivedate=2012-07-13}}&lt;/ref&gt; һәм Омандағы сыуалыш (2011)&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://gulfnews.com/news/gulf/oman/one-dead-dozen-injured-as-oman-protest-turns-ugly-1.768789|agency=Gulf News|date=27 February 2011|accessdate=12 June 2011|first=Sunil|last=Vaidya|title=One dead, dozen injured as Oman protest turns ugly}}&lt;/ref&gt;; Кувейттағы уртаса протестар&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.middle-east-online.com/english/?id=44476|agency=Middle East Online|date=20 February 2011|accessdate=12 June 2011|title=Kuwaiti stateless protest for third day}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222233321/http://www.middle-east-online.com/english/?id=44476 |date=22 February 2011 }}&lt;/ref&gt;, Ливандағы&lt;ref&gt;{{cite news | url = http://af.reuters.com/article/egyptNews/idAFLDE71Q08L20110227 | title = Lebanon: Protests against Sectarian Political System | agency = Reuters | date = 27 February 2011 | accessdate = 8 March 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111124030156/http://af.reuters.com/article/egyptNews/idAFLDE71Q08L20110227 |date=24 November 2011 }}&lt;/ref&gt;, Мавританиялағы, Сәғүд Ғәрәбстанындағы (2011)&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12260465|title=Man dies after setting himself on fire in Saudi Arabia |publisher=BBC News   |date=23 January 2011|accessdate=29 January 2011}}&lt;/ref&gt;, Судандағы&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.presstv.ir/detail/160998.html|title=Sudan opposition leader arrested|publisher=Press TV|location=IR|date=19 January 2011|accessdate=29 January 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975S07BS|archivedate=2012-07-13}}&lt;/ref&gt;, Джибутилағы&lt;ref name=ReferenceA&gt;[http://somalilandpress.com/people-in-djibouti-protest-againts-president-gelleh-19925 Somalilandpress: People in Djibouti protest against President Gelleh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140216131757/http://somalilandpress.com/people-in-djibouti-protest-againts-president-gelleh-19925 |date=2014-02-16 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt; һәм Көнбайыш Сахаралағы&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.afrol.com/articles/37450|agency=Afrol|date=27 February 2011|accessdate=12 June 2011|title=New clashes in occupied Western Sahara}}&lt;/ref&gt;. 2011 йылдың майындағы [[Израиль|Израиль]] сигендәге бәрелештәр шулай уҡ Ғәрәп яҙы ваҡиғалары тәьҫиренән килеп сыҡҡан&lt;ref&gt;{{cite news|agency=FOX News|url=http://www.foxnews.com/world/2011/06/06/israeli-troops-gird-for-more-syria-border-violence/|date=6 June 2011|accessdate=12 June 2011|title=Syria Blocks New Border Protest as Death Toll Rises to 23|publisher=Fox News}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110611201736/http://www.foxnews.com/world/2011/06/06/israeli-troops-gird-for-more-syria-border-violence/ |date=11 June 2011 }}&lt;/ref&gt;.

Протестар барышында оҙайлы кампанияларҙа осрай торған граждандар ҡаршы тороуының дөйөм методтары: күмәк эшсенең ойошҡан рәүештә эш ташлауы (забастовкалар), демонстрациялар, күмәк кешенең йөрөшө һәм митингтар, шулай уҡ аралашыуҙы ойоштороуҙа социаль медианы  һәм дәүләт репрессиялары ҡулланыу мөмкинлеге тураһында мәғлүмәт биреү һәм интернет-цензура файҙаланыла&lt;ref name = cascading&gt;{{cite web|url=http://www.miller-mccune.com/politics/the-cascading-effects-of-the-arab-spring-28575/|title=The Arab Uprising's Cascading Effects|publisher=Miller-mccune.com|date=23 February 2011|accessdate=27 February 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975Sah3g|archivedate=2012-07-13}}&lt;/ref&gt;. Властар күп кенә демонстрацияларға&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://uk.reuters.com/article/2011/05/22/uk-morocco-protests-idUKTRE74L2YU20110522|agency=Reuters|title=Many wounded as Moroccan police beat protestors|date=23 May 2011|accessdate=12 June 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120110041056/http://uk.reuters.com/article/2011/05/22/uk-morocco-protests-idUKTRE74L2YU20110522 |date=10 January 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.irishtimes.com/newspaper/opinion/2011/0531/1224298143757.html|agency=The Irish Times|date=31 May 2011|accessdate=12 June 2011|title=Syria's crackdown|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111026093919/http://www.irishtimes.com/newspaper/opinion/2011/0531/1224298143757.html|archivedate=26 October 2011|deadlink=404}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.cbsnews.com/stories/2011/03/16/501364/main20043683.shtml|agency=CBS News|date=16 March 2011|accessdate=12 June 2011|title=Bahrain troops lay siege to protesters' camp}}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ хөкүмәткә ҡаршы тороусыларға ла һәм контр-демонстранттарға ла ҡаршы көс ҡулланды&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/0/10315/World/0/Syria-clampdown-on-protests-mirrors-Egypts-as-thug.aspx|agency=Ahram Online|date=19 April 2011|accessdate=12 June 2011|title=Syria clampdown on protests mirrors Egypt's as thugs join attcks}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/world/yemeni-government-supporters-attack-protesters-injuring-hundreds/2011/03/16/AB56R9g_story.html|agency=The Washington Post|date=17 March 2011|accessdate=12 June 2011|title=Yemeni government supporters attack protesters, injuring hundreds|first=Hakim|last=Almasmari}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2011/02/24/libya-protests-gaddafi-fo_n_827568.html|agency=The Huffington Post|date=24 February 2011|accessdate=12 June 2011|title=Libya Protests: Gaddafi Militia Opens Fire On Demonstrators}}&lt;/ref&gt;. Ғәрәп донъяһы демонстранттарының төп лозунгыһы «Халыҡ режимдың ҡолатылыуын теләй»&lt;ref name=&quot;наука2.0&quot;&gt;[http://polit.ru/article/2011/06/07/korotayev/ ПОЛИТ.РУ: Истоки и смысл арабской революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181126005515/http://polit.ru/article/2011/06/07/korotayev/ |date=2018-11-26 }} (стенограма)/[http://nauka2-0.rpod.ru/231234.html Теория социального взрыва — Наука 2.0] (аудиоверсия) — [[Коротаев, Андрей Витальевич|Андрей Коротаев]]&lt;/ref&gt; ({{lang-ar|الشعب يريد إسقاط النظام}},{{-1|&lt;ref name = slogan&gt;{{cite web|author=Uriel Abulof|url=http://www.huffingtonpost.com/uriel-abulof/what-is-the-arab-third-es_b_832628.html|title=What Is the Arab Third Estate?|publisher=The Huffington Post|date=10 March 2011|accessdate=1 May 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975TaZRS|archivedate=2012-07-13}}&lt;/ref&gt;}} «аш-Ша`б йурид искат ан-низам»&lt;ref name=&quot;наука2.0&quot; /&gt;).

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Вавилония
* [[Ассирия]]
* Шумер

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Авдиев В. И.'' История Древнего Востока. — {{М.}}: Высшая школа, 1970. — 608 с.
* История Древнего мира / Под ред. И. М. Дьяконова, В. Д. Нероновой, И. С. Свенцицкой. — {{М.}}: Наука, 1989. — Кн. 2. — 572 с.
* {{книга |автор= Нуреев Р. М.|часть= Нововавилонское царство: рождение первых банков|ссылка часть= http://www.booksite.ru/fulltext/mys/lye/cjn/omik/3.htm#15|заглавие= [[Всемирная история экономической мысли]]: В 6 томах|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= Гл. ред. В. Н. Черковец|издание= |место= {{М.}}|издательство= [[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]]|год= 1987|том= I. От зарождения экономической мысли до первых теоретических систем политической жизни|страницы= 64-66|столбцы= |страниц= 606|серия= |isbn= 5-244-00038-1|тираж= 20 000|ref= Черковец}}
* ''Струве В. В.'' История Древнего Востока. — {{Л.}}: Госполитиздат, 1941. — 485 с.
* ''Тураев Б.'' История Древнего Востока. — {{Мн.}}: Харвест, 2002. — 752 с.

[[Категория:Яҡын Көнсығыш тарихы]]</text>
      <sha1>5lufjegrwsxk4m0zkf4abea7wszlrgn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хәйҙәрабад</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111548</id>
    <revision>
      <id>1306586</id>
      <parentid>1228279</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T18:14:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25343" sha1="0rs87ys0cj0i4zw7dscp5thmqlswsut" xml:space="preserve">{{НП
 |статус = Ҡала
 |русское название        = Хәйҙәрабад
 |оригинальное название   = {{lang-te|హైదరాబాదు }}&lt;br /&gt;{{lang-ur|حیدر آباد}}
 |изображение             = Hyderabad montage-2.png
 |подчинение              = 
 |страна                  = Һиндостан
 |герб                    = 
 |флаг                    = 
 |ширина герба            = 
 |ширина флага            = 
  |lat_deg =17 |lat_min =22 |lat_sec =0
  |lon_deg =78 |lon_min =28 |lon_sec =0
  |CoordAddon             = type:city(3654900)_region:IN
  |CoordScale             = 
 |размер карты страны     =
 |размер карты региона    = 
 |размер карты района     = 
 |вид региона             =Һиндостан штаты {{!}}Штат
 |регион                  = Телангана
 |регион в таблице        = Телангана
 |вид района              = 
 |район                   = Хәйҙәрабад (округ, Һиндостан){{!}}Хәйҙәрабад
 |район в таблице         = 
 |вид общины              = 
 |община                  = 
 |община в таблице        = 
 |внутреннее деление      = 
 |вид главы               = 
 |глава                   = 
 |дата основания          = 1592
 |первое упоминание       =
 |прежние имена           = 
 |статус с                = 
 |площадь                 = 650
 |вид высоты              = 
 |высота центра НП        = 536
 |климат                  = 
 |официальный язык        = телугу теле{{!}}телугу{{Ъъ}}, {{Хх}}урду теле{{!}}урду{{Ъъ}}, {{Хх}}инглиз теле{{!}}инглиз
 |официальный язык-ref    = 
  |население              = 3 637 483
  |год переписи           = 2001
  |плотность              = 16 990
  |агломерация            = 6 290 397 кеше
  |национальный состав    = 
  |конфессиональный состав= 
  |этнохороним            = 
 |часовой пояс            = +5:30
 |DST                     = 
 |телефонный код          = +9140
 |почтовые индексы        = 500 хxx
 |автомобильный код       = AP09, AP10, AP11, AP12, AP13, AP28, AP29{{нет АИ|30|03|2010}}
 |вид идентификатора      = 
 |цифровой идентификатор  = 
 |категория в Commons     = Hyderabad
 |сайт                    = http://ghmc.gov.in
 |язык сайта              = en
}}
'''Хәйҙәраба́д''', шулай уҡ '''Хәйҙерәбад''' йәки '''Хәйҙрәбад''' ({{lang-te|హైదరాబాదు}}, {{lang-ur|حیدر آباد}}, {{lang-en|Hyderabad}}) — көньяҡ [[Һиндостан]] ҡалаһы. Телангана штатының административ үҙәге. 2014 йылдың 2 июненән 10 йыл тирәһе Андхра-Прадеш штатының баш ҡалаһы булып ҡала.
&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/2484824 В Индии появился новый штат, ставший по счету 29-м]&lt;/ref&gt;.
{{нп3|Муси (йылға, Һиндостан)|Муси||Musi River, India}} йылғаһы буйында урынлашҡан. Халҡының иҫәбе 3,69 млн кеше. (2001 йыл; агломерацияла — яҡынса 6 млн.кеше), халыҡтың тығыҙлығы бер квадрат километрға 16 990 кеше, майҙаны 650 км².

== Тарихы ==

Ҡалаға XVI—XVII быуаттар дәүерендә Голконданың баш ҡалаһы булараҡ нигеҙ һалынған. [[1724]]—[[1956]] йылдарҙа Хәйҙәрабад Хәйҙәрабад (кенәзлеге) баш ҡалаһы һәм Хәйҙәрабад низамы резиденцияһы була. [[1956]] йылда Андхра-Прадеш штатының баш ҡалаһы һанала. Ҡала Бөйөк Моголдар империяһы хаҡимдары тарафынан төҙөлә. Уларҙан бик күп матур һарайҙар, мәсеттәр, кәшәнәләр, тораҡ йорттар ҡала. Хәйҙәрабад Һиндостандың башҡа ҡалалары менән сағыштырғанда күпкә йәш ҡала. Уға бынан 400 йыл элек Кутб Шахтар династияһының бишенсе мосолман солтаны Мөхамәт Кули Кутб-шах нигеҙ һала. Ҡала хаҡ халиф Али ибн Абу Талибтың исемен йөрөтә. Хәйҙәрабадты икенсе төрлө «Ынйы ҡала»
тип тә йөрөтәләр, сөнки ул инде бер нисә йыл төрлө төрҙәге ынйы һатып алыу урыны булып һанала.

== Демографияһы ==
Хәйҙәрабатдың дөйөм майҙаны — 650 км², халҡының иҫәбе 6 809 970 кеше. Был уны Һиндостанда дүртенсе эре ҡала итеп күрһәтә.
&lt;ref name=&quot;2011city&quot;&gt;{{cite web|title=Cities having population 1 lakh and above|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|work=censusindia|publisher=The Registrar General &amp; Census Commissioner, India|accessdate=17 October 2011}}&lt;/ref&gt;. Ҡала агломерацияһы халҡы — 7749334 кеше. 2001 йылғы иҫәп алыуҙар мәғлүмәте буйынса ҡала халҡы 3637483 кеше тәшкил итә. 2011 йыл мәғлүмәте буйынса гендер состав: 1000 ир-егеткә 945 ҡатын-ҡыҙ.&lt;ref name=&quot;Census Hyd&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.census2011.co.in/census/city/392-hyderabad.html|title=Hyderabad (Greater Hyderabad) City|publisher=Government of India|accessdate=18 February 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/68DSGeNtw|archivedate=2012-06-06}}&lt;/ref&gt;. Халыҡтың күпселек өлөшө төпкөлдә, емерек өйҙәрҙә йәшәй.
Грамота кимәле 82,96 % (85,96 % ир-егет һәм 74,04 % ҡатын-ҡыҙ). Төпкөлдә йәшәүселәрҙең грамотаһы күпкә түбәнерәк. Ҙур Хәйҙәрабад халҡының тығыҙлығы бер квадрат километрға яҡынса 21048 кеше тәшкил итә.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ourmch.com/cdp/chapters%202.pdf|title=Demography, Economy and Land Use Pattern|publisher=Jawaharlal Nehru National Urban Renewal Mission|accessdate=19 February 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/68DSHET65|archivedate=2012-06-06}}&lt;/ref&gt;. Ҡаланың дини составы — 50 % [[мосолмандар]], 44 % — [[Индуизм|индустар]], 2,4 % — [[Джайнизм|джайнистар]], 2 % — [[Буддизм|буддистар]], 1 %— [[христиандар]]. Иң киң таралған телдәр — [[Телугу теле|телугу]], [[Урду теле|урду]] һәм [[инглиз теле]]. Халыҡтың бер өлөшө шулай уҡ [[Һинд теле|һинди]], [[Бенгал теле|бенгал]], [[Тамил теле|тамил]], [[Маратһи теле|маратһи]] һәм башҡа телдәрҙә аралаша.

== Климаты ==
Ҡаланың климаты саванналарҙың тропик климатына оҡшаған. Йыш яуым-төшөм осоро июндән сентябргә тиклем була. Хәйҙәрабадтағы максималь температура 1966 йылдың 2 июнендә 45,5°С. тип билдәләнгән. 1946 йылдың 8 ғинуарында иң түбән температура 8°С булған. Бер тәүлек эсендә иң күп яуған яуым-төшөм кимәле 2000 йылдың 24 авгусында теркәлгән һәм 241,5 мм тәшкил иткән.
&lt;div style=&quot;width:80%&quot;&gt;
{{Ҡала климаты 
|Город_род=Хәйҙәрабад|Источник=[http://www.imd.gov.in/section/climate/hyderabad2.htm Indian Meteorological Department (1951–1980)]
|Янв_а_макс=33.4|Янв_ср_макс=28.6|Янв_ср=22.2|Янв_ср_мин=14.7|Янв_а_мин=8.8|Янв_ср_осад=3
|Фев_а_макс=36.8|Фев_ср_макс=31.8|Фев_ср=25.1|Фев_ср_мин=17.0|Фев_а_мин=11.3|Фев_ср_осад=5
|Мар_а_макс=39.9|Мар_ср_макс=35.2|Мар_ср=28.4|Мар_ср_мин=20.3|Мар_а_мин=14.6|Мар_ср_осад=12
|Апр_а_макс=43.1|Апр_ср_макс=37.6|Апр_ср=31.5|Апр_ср_мин=24.1|Апр_а_мин=17.2|Апр_ср_осад=21
|Май_а_макс=43.7|Май_ср_макс=38.8|Май_ср=33.0|Май_ср_мин=26.0|Май_а_мин=17.8|Май_ср_осад=37
|Июн_а_макс=42.7|Июн_ср_макс=34.4|Июн_ср=29.3|Июн_ср_мин=23.9|Июн_а_мин=18.6|Июн_ср_осад=96
|Июл_а_макс=36.0|Июл_ср_макс=30.5|Июл_ср=27.0|Июл_ср_мин=22.5|Июл_а_мин=19.2|Июл_ср_осад=163
|Авг_а_макс=34.7|Авг_ср_макс=29.6|Авг_ср=26.2|Авг_ср_мин=22.0|Авг_а_мин=20.0|Авг_ср_осад=171
|Сен_а_макс=35.3|Сен_ср_макс=30.1|Сен_ср=26.6|Сен_ср_мин=21.7|Сен_а_мин=19.1|Сен_ср_осад=181
|Окт_а_макс=36.1|Окт_ср_макс=30.4|Окт_ср=25.7|Окт_ср_мин=20.0|Окт_а_мин=13.3|Окт_ср_осад=90
|Ноя_а_макс=33.8|Ноя_ср_макс=28.8|Ноя_ср=23.2|Ноя_ср_мин=16.4|Ноя_а_мин=10.6|Ноя_ср_осад=16
|Дек_а_макс=32.7|Дек_ср_макс=27.8|Дек_ср=21.6|Дек_ср_мин=14.1|Дек_а_мин=8.5|Дек_ср_осад=6
|Год_а_макс=43.7|Год_ср_макс=32.0|Год_ср=26.6|Год_ср_мин=20.2|Год_а_мин=8.5|Год_ср_осад=804
|}}
&lt;/div&gt;

== Иҡтисады ==
[[Файл:Cybertowers hyd.jpg|thumb|220px|left|Cyber Towers в Hitec City, Хайдарабад]]
Хәйҙәрабад — Һиндостан сәнәғәте һәм сауҙаһының мөһим үҙәктәренең береһе. Еңел (туҡыу һәм күн), аҙыҡ-түлек, быяла, ҡағыҙ, тәмәке һәм фармацевтика сәнәғәте, машиналар төҙөү (башлыса тимер юлы, станоктар төҙөү һәм ауыр электр ҡорамалдары етештереү), һөнәрселек үҫешкән. Хәйҙәрабад компьютер индустрияһы үҙәге лә булып тора. Ул [[Бангалор]] менән юғары технологиялар баш ҡалаһы исеме өсөн ярыша. Ҡала шулай уҡ, Һиндостандың оборона сәнәғәте комплексының фәнни-тикшеренеүҙәр һәм конструкторҙар ойоштороу үҙәге лә. Бында National Mineral Development Corporation, State Bank of Hyderabad һәм LifeSpring Hospitals компаниялары эшләй.

== Транспорты ==
[[Файл:Hyderabad Airport .jpg|thumb|220px|right|Хәйҙәрабад аэропорты]]
[[Файл:Secunderabad Railway Station outside.JPG|220px|right|thumb|[[Секундерабад]] станцияһы]]
Раджив Ганди исемендәге халыҡ-ара Хәйҙәрабад аэропорты ҡала үҙәгенән 22 саҡрым алыҫлыҡта, Шамшабад биҫтәһендә урынлашҡан. Был илдең иң оҙон осоу-ултыртыу һыҙаты булған, иң тығыҙ аэропорты һанала&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thaindian.com/newsportal/south-asia/delhis-new-airstrip-touted-indias-longest-is-just-seventh_100111377.html|title=Delhi's new airstrip, touted India's longest, is just seventh|publisher=Thaindian News|date=25 October 2008|accessdate=17 May 2010|archiveurl=http://www.webcitation.org/68DS7iL0s|archivedate=2012-06-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127004834/http://www.thaindian.com/newsportal/south-asia/delhis-new-airstrip-touted-indias-longest-is-just-seventh_100111377.html |date=27 January 2012 }}&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, Skytrax компанияһы хеҙмәтләндереү сифаты буйынса Хәйҙәрабад аэропортын [[Сеул]], [[Сингапур]], [[Гонконг]] һәм [[Пекин]]дан һуң, донъялағы бишенсе иң яҡшы аэропорт тип билдәләй&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/article108113.ece|title=Hyderabad airport adjudged amongst top five in world|work=[[The Hindu]]|accessdate=17 February 2010|date=17 February 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131006114624/http://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/article108113.ece|archivedate=6 October 2013}}&lt;/ref&gt;. Аэропорттан [[Бангалор]], [[Ченнаи]], [[Дели]], [[Әхмәдабад|Әхмәдәбад]], [[Мумбаи]], [[Пуна]], [[Дубай]], [[Әбү-Дәби]], [[Калькутта]], [[Джайпур]], Лакнау, Коччи, [[Маскат]], [[Сингапур]], Варанаси, [[Бангкок]] һәм башҡа ҡалаларға рейстар яһала. Ул ҡала менән өс төп транспорт артерияһы менән тоташҡан. Хәйҙәрабад тәүге тапҡыр тимер юлы менән 1870 йылда тоташа&lt;ref&gt;{{cite web|title=HH the Nizam's Railway, Poosapally gorge.|url=http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/h/019pho0000430s6u00036000.html|publisher=The British Library|accessdate=8 October 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/68DS88aHD|archivedate=2012-06-06}}&lt;/ref&gt;. Ҡаланың иң эре станцияһы Секундарабад. Бында Һиндостан тимер юлдарының көньяҡ-үҙәк зонаһының штаб-фатиры урынлашҡан. Бынан тыш, ҡала сигендә Хәйҙәрабад-Декан, Качигуда һәм Бегумпет кеүек башҡа эре станциялар ҙа бар&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.scr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&amp;id=0,1,283|title=History|publisher=src.indianrailways.gov|archiveurl=http://www.webcitation.org/68DS9FHeb|archivedate=2012-06-06}}&lt;/ref&gt;.
Метрополитен төҙөлөшө алып барыла. Уның 3 линия һәм 71 саҡрым юл ингән тәүге фазаһын 2017 йылда асыу планлаштырылған. Хәйҙәрабад аша NH-7, NH-9 и NH-202 милли автоюлдары уҙа. Төп йәмәғәт транспорты булып автобустар тора, улар Хәйҙәрабадтың айырым өлөштәрен ҡала менән бәйләй.

== Мәҙәниәт ==

=== Иҫтәлекле урындар ===
==== Киноиндустрия ====
Хәйҙәрабад Һиндостандың иң эре өс киноиндустрияһының береһе, [[телугу теле]]ндәге телугу кинематографы (Толливуд) үҙәге булып тора.
&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.hyd.co.in/tollywood|title= Hyderabad Film Industry (Tollywood)|publisher= Hyderabad, Andhra Pradesh, India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;multiple&quot;&gt;{{cite news|url= http://www.bharat.co.in/about-hyd.html|title= About Hyderabad|publisher=Bharat}}&lt;/ref&gt;. Ҡаланан бер нисә саҡрым алыҫлыҡта Телугу Кинематографы # Рамоджи Кинокомплексы бар. Ул донъялағы иң эре киностудия булараҡ, Гиннестар рекорды китабына индерелгән&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.guinnessworldrecords.com/records-1/largest-film-studio|title= Largest film studio|publisher= Official Site of Guinness World Records}}&lt;/ref&gt;. Йыл һайын Раможиға миллиондан ашыу турист килә.&lt;ref&gt;{{cite news|url= http://www.slideshare.net/baranmaish/ramoji-film-city|title= Ramoji film city|last= Gautam|first= Manish|date= 2011-04-26|publisher= SlideShare}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Хәйҙәрабадта шулай уҡ, донъялағы иң ҙур IMAX (IMAX 3D) экранлы кинотеатр бар.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://travel.cnn.com/explorations/escape/worlds-10-coolest-movie-theaters-355218 |title=10 of the world's most enjoyable movie theaters|publisher= CNN Travel|date=2013-04-21}}&lt;/ref&gt;.

==== Архитектураһы ====
[[Файл:Charminar Hyderabad 1.jpg|thumb|200px|Хайдарабадские ворота Чарминар.]]
Ҡала ҙур Мәккә мәсете менән билдәле. Ул [[XVIII быуат]]та данлыҡлы Мәккә мәсете өлгөһөндә төҙөлгән. Уның дүрт манаралы триумфаль Чарминар ҡапҡаһы бар, шуға ҡайһы саҡта уны Көнсығыштың Триумфаль аркаһы тип тә йөрөтәләр; [[1918]]—[[1960]] йылдарҙа төҙөлгән университет биналары бар, улар араһында 1918 йылда төҙөлгән Ғосман университеты, һин-сарацинск стилендәге гуманитар фәндәр колледжы бинаһы; 1962 йылда төҙөлгән театры; Чаумахалла һарайы һәм {{iw|Флакнум һарайы ({{lang-te|Пхалакунума}}) бар. Ҡала сигендә бер нисә мавзолейы булған Голконда (XVII—XVIII б.) ҡәлғәһе бар. Бейек ҡалҡыулыҡта урынлашҡан Голконда форты кис һайын ойошторолған төрлө төҫтәр шоуы һәм уникаль һыу биреү системаһы менән билдәле. Форттан йыраҡ түгел ерҙә Голконда менән 170 йыл идара иткән Котобшах династияһы солтандарының кәшәнәләре урынлашҡан. Шуныһы ҡыҙыҡ, кәшәнәнең иң ябайы династияға нигеҙ һалыусы Солтан Ҡотоб-уль-Мөлөктөкө. Ул кәшәнәне иҫән сағында уҡ үҙе проектлап, төҙөп ҡуя. Комплекс Һинд, фарсы, патан&lt;ref&gt;Патханы, или патаны — [[пуштун]]дарҙың һинд-арий атмаһы&lt;/ref&gt; һинд-фарсы архитектур стиленең берләшеүе менән уникаль һанала.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.hyd.co.in/qutub-shahi-tombs|title= Qutub Shahi Tombs|publisher= Hyderabad, Andhra Pradesh, India}}&lt;/ref&gt;.
Хәйҙәрәбадтың төп иҫтәлекле урындары араһында Закондар сығарыу Ассамблеяһы бар. Ул ҡаланың иң бөйөк, тәьҫирләндерерлек биналарының береһе&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.hyd.co.in/legislative-assembly|title= Legislative Assembly|publisher= Hyderabad, Andhra Pradesh, India}}&lt;/ref&gt;.

Башҡа иҫтәлекле урындар:
* Бирл фәнни үҙәге — Һиндостандың иң абруйлы учреждениеларының береһе.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.hyd.co.in/b. irla-planetarium|title= Birla Planetarium|publisher= Hyderabad, Andhra Pradesh, India}}&lt;/ref&gt;.
* HITEC City— күп һанлы юғары технологиялы IT и ITES компаниялар урынлашҡан урын&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.hyd.co.in/hitec-city|title= HITEC City|publisher= Hyderabad, An. dhra Pradesh, India}}&lt;/ref&gt;. Хәйҙәрәбад силикон уйһыулығы исеме алыу өсөн Бангалор менән ярыша.&lt;ref name=&quot;multiple&quot; /&gt;.
* Изге Георгий сиркәүе— ҡалалағы боронғо христиан храмы.
* Бирла Мандир (Хайҙәрәбад) — 1976 йылда төҙөлгән һәм Венкатешвар аллаһына арналған индуист храмы. Ҡаланың халыҡ иң күп йөрөгән урыны. Унда көнөнә 8-10 мең кеше була.

==== Парк һәм музейҙар ====
Ошо иҫәптәге бер нисә музей:
* Салар Джунг музейы. Музейҙың төп коллекциялры күберәк Салар Джунг III исеме менән билдәле булған меценат Мир Йософ Али Хан тарафынан йыйылған. 1968 йылда музей «милли әһәмиәттәге учреждение» тип иғлан ителә.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/SJM-to-dig-out-artifacts-facts-from-state-archives-at-last/articleshow/10434598.cms?referral=PM|title=SJM to dig out artifacts’ facts from state archives, at last|date=2011-10-21|work=[[The Times of India]]|lang=en|accessdate=2015-10-12}}&lt;/ref&gt;. Музейҙың айырылғыһыҙ өлөшө булып, 8 мең манускрипты һәм урду, ғәрәп, фарсы, санскрит, телугу, хинди, инглиз һәм башҡа телдәрҙә баҫылған һәм төрлө темаларға яҙылған 60 мең китабы булған китапхана һанала.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://salarjungmuseum.in/html/library.html|title= Library|publisher= Official cite of Salarjung Museum}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170802230247/http://salarjungmuseum.in/html/library.html |date=2017-08-02 }}&lt;/ref&gt;.
* Андхра-Прадеш штатының археологик музейы (здание һинд-сарацинск стилендә төҙөлгән]]).
Ҡалала бик күп парктар бар:
* Неру зоопаркы Һиндостандағы һәм Көньяҡ Азиялағы иң зур зоопарктарҙың береһе.&lt;ref name=&quot;multiple&quot; /&gt;.
* Махавир Харин Ванастхали милли паркы. Хәйҙәрәбадтан 15 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.
* Ботаника баҡсаһы. Бында 600 төр дарыу, декоратив үләндәре һәм киммәтле ағас тоҡомдары, емеш ағастары бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.hyd.co.in/botanical-garden|title= Botanical Garden|publisher= Hyderabad, Andhra Pradesh, India}}&lt;/ref&gt;.

=== Мәғариф ===
Бында 11 университет бар: 3 үҙәк университет, «Deemed University» класындағы 2 университет, 6 штат университеты.&lt;ref name=&quot;multiple&quot; /&gt;.
Ғосманс университеты флагман булып һанала. Ул илдә боронғо ете юғары уҡыу йорто ингән исемлектә тора һәм үҙ эсенән 10 факультетты, 52 кафедраны, 500 колледж һәм кампусты ала; белгес дипломынан алып, постдокторантураға тиклем бөтә кимәлдәге һәм дәрәжәләге белемде лә бирә.
&lt;ref name=&quot;multiple&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.hyd.co.in/osmania-university|title= Osmania University|publisher= Hyderabad, Andhra Pradesh, India}}&lt;/ref&gt;. 26 эре институт бар.

== Билдәле кешеләре ==
* Редди-Наги, Шобха|Шобха Редди-Наги (1968—2014)— Һинд сәйәсмәне.
* Наделла, Сатья|Сатья Наделла (9 февраля 1967) йылда тыуған—2014 йылдың 4 февраленән Microsoft компанияһының генераль башҡарма директоры.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Хәйҙәрабадта теракт
* Джубили Хилс

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.hyd.co.in/attractions Хәйҙәрабадтың иҫтәлекле урындары] {{ref-en}}
{{Һиндостандың союз  территориһы һәм штаттарының баш ҡалалары}}
{{Һиндостандың миллионлы ҡалалары}}

[[Категория:Хәйҙәрабад|*]]
[[Категория:Телингана ҡалалары]]
[[Категория:Һиндостандың миллионлы ҡалалары]]</text>
      <sha1>0rs87ys0cj0i4zw7dscp5thmqlswsut</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡарсығалар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114636</id>
    <revision>
      <id>1306603</id>
      <parentid>1256825</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T05:58:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2247" sha1="1g31g86v63kt3newyuhsi6qliigh2h0" xml:space="preserve">{{Таксон
| name              = 
| regnum            = Хайуандар
| image file = Sparrowhawk-Male.JPG
| image descr = [[Бүҙәнә ҡарсығаһы]] табышы менән (ата ҡош)
| parent            = 
| rang              = Төрө
| latin             = Accipiter
| author            = [[Бриссон, Матюрен-Жак|Brisson]], [[1760]]
| syn               = 
| typus =
| children name = 
| children =
| range map =
| range map caption = 
| range map width =
| range legend =
| iucnstatus =
| wikispecies = Accipiter
| commons = Category:Accipiter
| iucn =
| grin =
}}
'''Ҡарсығалар''' ({{lang-lat|Accipiter}}) — ҡарсығалар (Ястребиные - Accipitridae) йыртҡыс ҡоштар төрөнә ҡараған ҡоштар ғаиләһе. Был ҡупшы ҡоштарҙың ҡанаттары ҡыҫҡа һәм киң, ҡойроҡтары оҙон. Осло тырнаҡлы аяҡтары оҙон, улар һунар итеү өсөн ҡулайлашҡан. Төҫтәре буй һыҙатлы, түштәренең аҫ яғы көлһыу&lt;ref&gt;Мартынов Е. Н. «Биология лесных позвоночных»&lt;/ref&gt;. Ата ҡоштар инә ҡоштарға ҡарағанда эрерәк.

Ҡарсығалар үҙ ҡорбандарын һауанан  күҙәтеп тороп ауларға ярата. Бейектән үк күреп ҡалып, таштай шыҡыйып ҡорбанына атыла һәм тиҙ генә осло тырнаҡтары менән эләктереп ала. Күбеһенсә ваҡ ҡоштар һәм имеҙеүселәрҙе аулай.

Ҡарсығалар киң таралған. Айырыуса урман һәм ҡыуаҡлыҡтар массивтарында йәшәйҙәр.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20111121032542/http://ecoclub.nsu.ru/raptors/publicat.shtm Подборка статей и видовых очерков на сайте «Пернатые хищники России»] {{ref-ru}}

[[Категория:Ҡарсығалар ]]
[[Категория:Ҡоштар ырыуҙары]]</text>
      <sha1>1g31g86v63kt3newyuhsi6qliigh2h0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шобухова Лилиә Булат ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131225</id>
    <revision>
      <id>1306596</id>
      <parentid>1194208</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T21:25:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10853" sha1="cn1c0nc5ug2vtu9jl648qalp3k2dh54" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шо́бухова Лилиә Булат ҡыҙы''' (ҡыҙ фамилияһы — ''Шаһбалова'', беренсе никахтан һуң — ''Волкова''&lt;ref name=&quot;L&quot;&gt;''Лилия Шобухова: «Надеюсь только на себя»'' // Лёгкая атлетика, № 1-2 (668—669), 2011. С.6-13&lt;br /&gt;
(с сокращениями доступно на сайте [http://skirun.ru/2011/05/26/lilya-shobukhova-1/ Скиран])&lt;/ref&gt;; [[13 ноябрь]] [[1977 йыл]], [[Белорет]], [[Башҡорт АССР-ы]], [[СССР]]) — оҙон дистанцияларға йүгереүҙә [[Рәсәй]]ҙең иң көслө спортсыларының береһе, 2009 йылдан марафонда махсуслаша. [[Марафон]]да Рәсәй рекордсыһы&lt;ref name=&quot;L&quot; /&gt; (һөҙөмтәһе 2013 йылда юҡҡа сығарылғанға тиклем). Чикаго марафоны тарихында тәүге өс тапҡыр чемпион&lt;ref&gt;[http://www.rusathletics.com/nov/news.10362.htm Шобухова — 2:18:20!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111021080251/http://www.rusathletics.com/nov/news.10362.htm |date=2011-10-21 }}&lt;/ref&gt; (һөҙөмтәһе 2013 йылда юҡҡа сығарылғанға тиклем). Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры&lt;ref&gt;[http://minstm.gov.ru/documents/91.shtml/xPages/item.1069.html Приказ Минспорттуризма № 286-нг от 25.09.2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100515164328/http://minstm.gov.ru/documents/91.shtml/xPages/item.1069.html |date=2010-05-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Лилиә Шобухова [[Афина]]лағы һәм [[Пекин]]дағы [[Олимпия уйындары]]нда 5000 метрлыҡ дистанцияла йүгереүҙә ҡатнаша, беренсеһендә 13-сө, икенсеһендә 6-сы урын ала. Тәүге ҙур наградаларын 1500-ҙән 10 000 метрға тиклем араларға уҙыштарҙа яулай. 2006 йылдың февралендә [[Мәскәү]]ҙә 3000 метрға залда йүгереү буйынса донъя рекорды ҡуя — 8.27,86. [[2007 йыл]]да [[Прага]] ярыммарафонында еңә. 2009 йылда [[Лондон]] һәм Чикаго марафондарында уңышлы сығыш яһай: Лондонда — бронза&lt;ref&gt;[http://www.virginlondonmarathon.com/marathon-centre/history-london-marathon/race-history/race-report-2009/ Virgin London Marathon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120617153539/http://www.virginlondonmarathon.com/marathon-centre/history-london-marathon/race-history/race-report-2009/%7Cdate%3D2012-06-17 |date=2012-06-17 }} webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120617153539/http://www.virginlondonmarathon.com/marathon-centre/history-london-marathon/race-history/race-report-2009/%7Cdate%3D2012-06-17&lt;/ref&gt;, Чикагола алтын миҙалға лайыҡ була. 2010 йылда был марафондарҙың икеһендә лә еңә, шулай итеп, ҡатын-ҡыҙҙар араһында бик абруйлы ''World Marathon Majors'' серияһында 2009—2010 йылдар һөҙөмтәләре буйынса еңеүсе тип табыла&lt;ref&gt;[http://www.worldmarathonmajors.com/US/athletes/leaderboard/women/2009-2010/ World Marathon Majors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110622083835/http://worldmarathonmajors.com/US/athletes/leaderboard/women/2009-2010/ |date=2011-06-22 }}&lt;/ref&gt;. 2010—2011 миҙгелендә ''World Marathon Majors'' серияһында тағы беренсе урынды яулай&lt;ref&gt;[http://www.worldmarathonmajors.com/US/athletes/leaderboard/women/2010-2011/ World Marathon Majors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110622074943/http://worldmarathonmajors.com/US/athletes/leaderboard/women/2010-2011/ |date=2011-06-22 }}&lt;/ref&gt;.

«AIMS/ASICS йыл спортсыһы» (2011 йыл) наградаһына лайыҡ булған беренсе Рәсәй спортсыһы&lt;ref&gt;[http://skirun.ru/2011/11/16/lilia-shobukhova-asics/ Лилия Шобухова — первая российская спортсменка, получившая премию «СПОРТСМЕН ГОДА AIMS/ASICS»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://aimsworldrunning.org/news.htm#box2 AIMS — Latest News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111105031612/http://aimsworldrunning.org/news.htm#box2 |date=2011-11-05 }}&lt;/ref&gt;.

2012 йылғы Олимпия марафонында фавориттарҙың береһе сифатында ҡатнаша. Ләкин янбашы имгәнеү арҡаһында 23-сө километрҙа дистанциянан сыға&lt;ref&gt;[https://archive.is/20130127233856/www.london2012.com/athletics/event/women-marathon/index.html%23a1017538 Women’s Marathon — Olympic Athletics | London 2012]&lt;/ref&gt;.

2012 йылдың 7 октябрендә Чикаго марафонында 02:22.59 күрһәткесе менән дүртенсе урынды ала&lt;ref&gt;http://results.chicagomarathon.com/2012/index.php?&amp;lang=EN_CAP&amp;num_results=100&amp;pid=list&amp;search[sex]=W&amp;event=MAR&amp;favorite_add=999999107FA30900000AA7D1&lt;/ref&gt;.

Белорет ҡалаһында йәшәй һәм күнегә. Кейәүҙә, 2003 йылда ҡыҙы тыуа; ире Игорь — бер үк ваҡытта Лилиәнең тренеры ла.

== Дисквалификацияланыуы ==
2013 йылда Бөтә Рәсәй Еңел атлетика федерацияһының допингҡа ҡаршы комиссияһы биологик паспортының [[Гематология|гематологик]] профилендәге норманан тайпылышлы күрһәткестәре нигеҙендә Лилия Шобухованы дисквалификациялай. Халыҡ-ара еңел атлетика федерациялары ассоциацияһының Допингҡа ҡаршы ҡағиҙәләренең 32.2 (б), 40.2 һәм 40.10 (с) пункттарына ярашлы, Лилиә Шобуховаға ҡарата 2 йылға дисквалификациялау рәүешендә дисциплинар санкция ҡулланыла. Лилиә Шобухованың дисквалификацияланыу мөҙҙәте 2013 йылдың 24 ғинуарында башлана һәм 2015 йылдың 23 ғинуарында тамамлана. 2009 йылдың 9 октябренән башлап бөтә өлгәшкәндәре юҡҡа сығарыла&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Антидопинг. Дисквалификация: Лилия Шобухова|url=http://www.rusathletics.com/ant/news.14032.htm|publisher=Официальный сайт ВФЛА|date=29.04.2014|accessdate=2014-06-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140503151836/http://www.rusathletics.com/ant/news.14032.htm |date=2014-05-03 }}&lt;/ref&gt;. Лилиә Шобухова һәм уның тренеры ике йылға дисквалификацияланыу тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуймай, сөнки уның менән ризалашмай. ИААФ дисквалификациялау мөҙҙәтен оҙайттырырға тип ныҡыша һәм спортсыға карьераны яңынан башларға рөхсәт бирмәй&lt;ref&gt;[http://www.sport-express.ru/athletics/reviews/872301/ Шобухова отбыла наказание, но не прощена. ЛЁГКАЯ АТЛЕТИКА. СПОРТ-ЭКСПРЕСС]&lt;/ref&gt;.

2015 йылдың июнендә Спорт арбитраж суды ИААФ менән ВФЛА араһында дисквалификацияның 3 йыл да 2 айлыҡ мөҙҙәте тураһында мировой килешеүҙе раҫлай, уға ярашлы, был мөҙҙәт 2016 йылдың 23 мартында тамамланырға тейеш була&lt;ref&gt;[http://tass.ru/sport/2206675 ТАСС: Спорт — WADA сократила срок дисквалификации легкоатлетки Лилии Шобуховой до 2 лет 7 месяцев]&lt;/ref&gt;. Ләкин Бөтә донъя допингҡа ҡаршы агентлығы (WADA) Лилиә Шобухованың допингҡа ҡаршы көрәштә күрһәткән ярҙамы өсөн дисквалификациялау мөҙҙәтен ете айға ҡыҫҡарта. Ҡыҫҡартылған мөҙҙәт 2015 йылдың 23 авгусында тамамлана&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Легкоатлетке Шобуховой сократили дисквалификацию|url=http://www.interfax.ru/sport/462256|publisher=Сетевое издание «Интерфакс»|accessdate=2015-08-24}}&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, Лондон марафонының башҡарма директоры Ник Бител спортсыға World Marathon Majors серияһындағы марафондарҙа ҡатнашыуҙың ғүмерлеккә тыйылыуы тураһында белдерә. World Marathon Majors серияһына Лондон, [[Бостон]], [[Берлин]], Чикаго, [[Нью-Йорк]] һәм [[Токио]] марафондары инә&lt;ref&gt;[http://ria.ru/sport/20150824/1205191947.html Легкоатлетку Шобухову не допустят к участию в марафонах Мировой серии | РИА Новости]&lt;/ref&gt;.

2016 йылдың июлендә суд Лилиә Шобухованан £337 меңлек призды Лондон марафонын ойоштороусыларға компенсация рәүешендә кире ҡайтарттырыу тураһында ҡарар сығара.&lt;ref&gt;[http://tass.ru/sport/3467490/ Суд обязал Лилию Шобухову вернуть £337 тыс. призовых с Лондонских марафонов]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|95832}}{{V|11|11|2022}}  
* [http://www.iaaf.org/athletes/biographies/letter=S/country=RUS/athcode=181883/index.html Профиль IAAF]{{Ref-en}}(инг.)
* [http://www.rusathletics.com/sbo/athletes.198.htm Профиль ВФЛА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180204033057/http://www.rusathletics.com/sbo/athletes.198.htm |date=2018-02-04 }}

[[Категория:Алфавит буйынса еңел атлеттар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]</text>
      <sha1>cn1c0nc5ug2vtu9jl648qalp3k2dh54</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Углич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148677</id>
    <revision>
      <id>1306580</id>
      <parentid>1279869</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T13:57:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18724" sha1="3t7x7mkeslno6gzeey2vi00mcip13vc" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Углич''' — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ҡалаһы [[Ярославль өлкәһе]]нең Углич районының административ үҙәге, XIII—XV быуаттарҙа Углич кенәзлеге үҙәге. Халҡы — 32 146 кеше (2017 йыл).

Ҡала [[Волга]] йылғаһы ярында (Углич һыуһаҡлағысы) урынлашҡан, [[Мәскәү]]ҙән 200 саҡрым төньяҡ-көнсығышта һәм [[Ярославль|Ярославлдән]] көнбайышҡа табан 97 км алыҫлыҡта урынлашҡан. «Алтын балдаҡтың» туристик үҙәге.

Углич- өлкә әһәмиәтендәге ҡала&lt;ref name=&quot;АТУ&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/934010796 Ярославль өлкәһендә 2002 йылда 7 февраль n 12 закон-з «административ-территориаль ҡоролошо тураһында ярославль өлкәһе»]&lt;/ref&gt;, Углич [[Муниципаль берәмек|муниципаль районы]] сиктәрендә ''Углич'' муниципаль берәмеген ҡала биләмәһе статусы менән берҙән-бер тораҡ пунктын барлыҡҡа килтерә&lt;ref name=&quot;МО&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/934014691 Ярославль өлкәһе закондар 2004 йылдың 21 декабрендәге № 65-з «атамаһы тураһында, ярославль өлкәһе муниципаль берәмектәрҙең сиктәре һәм статустары»]&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==
Ҡаланың исеме бында [[Волга]] йылғаһы мөйөш яһап аҡҡандан алынған. Бынан тыш, икенсе версия ла ихтимал: был урында ағас яғып күмер яһағандар.

Археологик тикшеренеү мәғлүмәттәре буйынса, яҡынса беҙҙең эраның башында Углич кремле биләмәһендә ҙур булмаған тораҡ тәнәфесһеҙ торған (V—vi быуаттарҙа).

Йылъяҙмалар күрһәтеүенсә, Углич ҡалаһына нигеҙ һалыусы «пскович», кенәз ҡатын Ольганың туғаны Ян Плесковитич булған. Бер нисә урындағы сығанаҡтарҙа ҡалаға нигеҙ (937, 947, 952 һәм башҡа йыл) йылдарҙа һалынған тип күрһәтелә. Традиция буйынса 937 йыл һайлап алынған. [[XIX быуат]]ҡа тиклем ҡалала (хәҙер торлаҡ) «Яново яланы» тп аталған урын булған. Археологик ҡаҙыныуҙар һөҙөмтәһендә бында [[X быуат]]та скандинав феодал аҫабаһы йәшәгән тип фараз ителә.

[[XIV быуат]] башында Русь ҡалаларын Мәскәү кенәзе балаларына өлөш итеп (удел)бүлеп биргән. 1462—1492 йылда бында Андрей Большой кенәз булып торған. Ул идара иткән дәүерҙә ҡала ныҡ үҫә, унда бер нисә таш бина төҙөлә, шул иҫәптән — собор (яңынан төҙөлә. [[1713 йыл]]да), Покров монастыры (Угличта ГЭС төҙөгәндә емерелә) һәм удел кенәзе палатаһы ҡыҙыл кирбестән һалына (күркәм өлөшө һаҡланған). 1492 йылда Углич кенәзен һәм уның ике улын ағаһы Иван III Васильевич ҡулға ала һәм Переславский монастырына яба, Углич кенәзе шунда тиҙҙән вафат була. Ҡалала сыҡҡан ҙур янғын ҡаланы тулыһынса емерә.

1468 йыл тирәһендә ҡалаға Афанасий Никитин килә, ул үҙенең «Хожение за три моря» юлъяҙмаһында Углич тураһында яҙып ҡалдырған&lt;ref&gt;Афанасий Никитин өс диңгеҙ аръяғына Хожение. — Л., 1986. — 57. б.&lt;/ref&gt;.

[[Иван Грозный]] идара иткән осорҙа ҡала уның ҡустыһы Юрий ҡулы аҫтында була. 1550—1551 йылдарҙа Углич урманында ағас ҡәлғә төҙөйҙәр һәм уны һүтелгән килеш Волга буйлап ҡамауҙа торған [[Ҡазан|Ҡаҙанға]]ебәрәләр. Был ҡәлғә Свияжск ҡалаһына нигеҙ һала. 1565 йылда батша Иван Васильевич рус дәүләтен опричнина һәм земщинаға бүлгәндә ҡала земщина составына инә&lt;ref name=&quot;Викитека ЭСБЕ Земщина&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Земщина|[[Сторожев, Василий Николаевич|Сторожев В. Н.]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БРЭ Земщина&quot;&gt;[http://bigenc.ru/domestic_history/text/2877947 Земщина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202052528/http://bigenc.ru/domestic_history/text/2877947 |date=2017-02-02 }} // {{БРЭ}}&lt;/ref&gt;.

Иван Грозный үлгәндән һуң, 1584 йылда, уның кесе улы Дмитрий әсәһе менән бергә Углич ҡалаһына ебәрелә. Тарихтағы иң билдәле ваҡиға 1591 йылдың 15 майҙа була. Һигеҙ йәшлек малайҙы һарайҙа муйынын бысаҡ менән ҡырҡып үлтерелгән килеш табалар. Дмитрийҙың үлемендә батша булырға теләгән Борис Годуновты ғәйепле тип уйлайҙар. Угличтар дәүләт дьяктары Варфоломей Битяговскийҙы һәм Качаловты приказ йортон емереүҙә ғәйепләп, үлтерәләр. Бының өсөн 200-гә яҡын кешене Угличта язалайҙар, уларҙың телдәрен һәм ҡолаҡтарын ҡырҡып, Себергә оҙаталар. Үлгән батша улының әсәһен ирекһеҙләп монастырға ебәрәләр. Был ваҡиға хаҡында ентекләберәк ҡара. Углич эше.

1601 йылда Углич ҡалаһын Ксения Годунованың кейәүе була алмаған принц Густавҡа бирәләр. Поляктар болаһы ваҡытында Угличтың, йылъяҙмасының һүҙҙәренә ҡарағанда, әйләнәһе 25 саҡрым тәшкил иткән, унда 3 собор, 150 сиркәү һәм мәхәллә, 12 монастырь, яҡынса 40 000 000 кеше, 17 000 йорт ихатаһы торған.
[[Файл:UglichProvince.gif|мини|150x150пкс|Углич провинцияһы гербы (1730)]]
Бsk бола заманынан һуң Углич ныҡ бөлгәнлектн бик оҙаҡ аяҡҡа баҫа алмаған. Угличты тергеҙеүгә батша Михаил Романов тотонған: һалым льготалары индергән, емерелгән монастырҙарға яңы ерҙәр биргән, ҡалаға үҙидара биргән. Угличта. 1628 йылда поляк-литва интервенттарынан һәләк булғандар иҫтәлегенә Алексеевский монастырында Успение Пресвятой Богородицы ғибәҙәтханаһын төҙөйҙәр.

Ҡалала артбан да төрлө биналар, ҡорамдар төҙөлгән, унда тарих менән ҡыҙыҡһынған кешеләр булған. Ҡаланың артабанғы үҫешенә Антон Чеховтың энеһе Михаил Чехов ҙур өлөш индергән. Угличта М. Е. Салтыков-Щедрин, А. Н. Островский, В, А. Жуковский, И. Суриков, И. Грабарь, [[Рерих Николай Константинович|Н.]] [[Рерих Николай Константинович|Рерих]] һәм башҡа күп кенә яҙыусы, рәссам, артист, тарихсылар булып киткән&lt;ref name=&quot;twincities&quot;/&gt;.

[[1917 йыл]]дың [[12 декабрь|12 декабре]]ндә Угличта совет власы урынлаштырыла. [[1921 йыл]]дың яҙында ҡалала ҙур янғын булып, ҡала йөҙөн үҙгәртә. Был стихияға ҡала кешеләре ҡаршы тора алмай.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.putnic.ru/uglich/history/|title=Начало советской власти в Угличе|author=|work=|date=|publisher=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329125641/http://www.putnic.ru/uglich/history/ |date=2019-03-29 }}&lt;/ref&gt;

[[1939 йыл]]да Углич һыуһаҡлағысы төҙөлә. [[1940 йыл]]да Калязин — Углич тимер юл линияһы барлыҡҡа килә. [[1935 йыл|1935]]—[[1950 йыл]]дарҙа Углич ГЭС-ы төҙөлә. [[1941 йыл]]да Углич фронт һыҙығындағы ҡала тип иғлан ителә, немец ғәскәрҙәре Калининға (хәҙерге Тверь) яҡынлаша. [[Ленинград]]тан балаларҙы Угличҡа эвакуациялайҙар, бында № 90 балалар йорто ойошторола, уның директоры Капустина Надежда Мартыновна була. Сәғәт заводы балалар йортона шефлыҡ ярҙамы күрһәтә.

== Халыҡ ==
{{население|Углич|график}}{{Численность городов России}}

== Иҡтисад ==
[[Файл:Wrist_watch_Gloria_1990_Uglich_Russia_stamp_2010.jpg|мини|«Глория» ҡул сәғәте, 1990 йыл. Углич сәғәт заводы «Аҡсарлаҡ». Рәсәй маркаһы 2010]]
[[Файл:Uglich_hydroelectric_power_plant_01.jpg|мини|Углич ГЭСы күренеше Спасский урамынан ҡарағанда]]

== Иҫтәлекле урындар ==
[[Файл:Углич.jpg|мини|Углич яры буйы. Быуа күренеше.]]
[[Файл:Palace_of_Uglich_princes_stove.JPG|мини|Кенәз палатаһындағы мейес (Углич тарихи-архитектура музейы)]]
Углич Рәсәйҙең алтын ҡулсаһы ҡалаларының береһе, унда туристар йыш килә. Ҡалала традицион урыҫ архитектураһы өлгөләре һаҡланып ҡалған.

Угличтың төп иҫтәлекле урындары:

* Углич кремле Дмитрий на Крови сиркәүе менән (1692), Спас-Преображенск соборы (1713), ҡыңғырау манараһы (1730), батша улы Димитрий палаталары (1482) һ. б.
* Свято-Воскресенский монастыры.
* Богоявленский монастыры (1843—1853).
* Алексеевский монастыры (1371) Успенский («Дивный») сиркәүе (1628).
* Рождество Иоанна Предтечи сиркәүе (1689—1690).
* Сауҙа майҙаны ансамбле — сауҙа рәттәре (1860), сауҙагәрҙәр йорто.

== Музейҙар ==
{{Колонки}}
* [[Угличский государственный историко-архитектурный и художественный музей]]
* [[Центральный музей истории гидроэнергетики России]]
* [[Музей городского быта XIX века]]
* [[Дом-музей «Легенды Углича»]]
* [[Музей истории Углича]]
* [[Музей кукол (Углич)|Музей кукол]]
* [[Музей тюремного искусства]]
* [[Музей истории русской водки]]
* [[Творческая мастерская Дарьи Чужой «Мифы и суеверия русского народа»]]
* [[Музей рабочей лошади в д. Ивашково]]
* [http://uglich-time.ru/ Магазин-музей «Время по Угличу»]
* [http://terem76.com/ Городской дом «Терем»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329125648/https://www.terem76.com/ |date=2019-03-29 }}
* [[Дом-музей Калашникова]]
* [http://www.visituglich.com/info/museums/musei_petuxa.html Парк-музей петуха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329125646/http://www.visituglich.com/info/museums/musei_petuxa.html |date=2019-03-29 }}
* Музей велосипедов «СамокатЪ».{{Ябыҡ-сик}}
[[Файл:Uglich_downtown.JPG|мини|275x275пкс|Ҡышҡы ҡала]]
[[Файл:Uglich_kazanskaya.JPG|мини|200x200пкс|Ҡазан сиркәүе кремль ҡаршыһында (1773)]]
[[Файл:Uglich_alexis.JPG|мини|275x275пкс|Угличта Огнев тауы]]
{| class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 | width=&quot;25%&quot; |[[Файл:View_of_the_Assumption_area_in_Uglich_01.jpg|центр|200x200пкс]]
 | width=&quot;25%&quot; |[[Файл:Пристань_в_Угличе.jpg|центр|200x200пкс]]
 | width=&quot;25%&quot; |[[Файл:Угличкремль.JPG|центр|200x200пкс]]
 | width=&quot;25%&quot; |[[Файл:Круизные_теплоходы_у_города_Углич..jpg|центр|200x200пкс]]
|-
|Успенский майҙандан (ҡала)
|Теплоходта сәйәхәт менән Пристань
|Кремлдә был күренешкә менән майҙан успенский
|Туристар менән теплоходта
|}
{{Начало скрытого блока|Гостиницы Углича}}
{{Колонки|3}}
* «Волжская Ривьера» ****
* «Чайка»***
* «Москва» ***
* «Успенская» ***
* «Вознесенская»
* «ДУК»
* «Углич»
* «Терем»
* «Флер» {{Ябыҡ-сик}} {{Конец скрытого блока}}

== Туғанлашҡан ҡалалары ==
* {{Флагификация|Германия}} — Идштайн&lt;ref name=&quot;twincities&quot;&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt;
* {{Флагификация|Финляндия}} — Кеуруу&lt;ref name=&quot;twincities&quot; /&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==
* [http://www.encyclopedia.ru/cat/books/book/52881/ Энциклопедия Угличского края / Гл. ред.] Ю. Ю. Иерусалимский. 2013. −374 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9785902022619&lt;/nowiki&gt;
* [https://elibrary.ru/item.asp?id=19718761 Энциклопедия Ярославского края с древнейших времён до 1917 г. Антология / Гл. ред.] Ю. Ю. Иерусалимский. Ярославль, ЯрГУ им. П. Г. Демидова. 2009. −239 с.
* {{Китап|автор=[[Кириков, Борис Михайлович|Кириков Б. М.]]|заглавие=Углич|место=Л.|издательство=[[Художник РСФСР (издательство)|Художник РСФСР]]|год=1984|страниц=208|серия=[[Памятники городов России]]|тираж=50 000}}
* {{Китап|автор=Киссель Ф. Х.|заглавие=История города Углича|место=Ярославль|издательство=Губ. типография|год=1844|страниц=426}}
* {{Китап|автор=[[Ковалёв, Илья Антонович|Ковалёв И. А.]], [[Пуришев, Иван Борисович|Пуришев И. Б.]]|заглавие=Углич: Путеводитель по городу и окрестностям. 2-е изд|место=Ярославль|год=1971}} ''(1-е издание — 1965)''
* {{Китап|автор=[[Ковалёв, Илья Антонович|Ковалёв И. А.]], [[Пуришев, Иван Борисович|Пуришев И. Б.]]|заглавие=Углич: Путеводитель по городу и окрестностям. 3-е изд|ответственный=Художник Г. Никитин; Фото В. Колыхалова, А. Кувыркина, Н. Морозникова, И. Пуришева|место=Ярославль|издательство=[[Верхне-Волжское книжное издательство]]|год=1978|страниц=128}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Углич|[[Ширяев, Сергей Осипович|Ширяев С. О.]]}}

== Һылтанмалар ==
* 
* [http://curlie.org/World/Russian/Страны_и_регионы/Европа/Россия/Субъекты_Федерации/Ярославская_область/Углич Углич] в каталоге ссылок [[Open Directory Project]] (dmoz)
* [http://www.goroduglich.ru/ Сайт администрации г. Углич] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.visituglich.com/ Официальный сайт о туризме в Угличе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180215233642/http://visituglich.com/ |date=2018-02-15 }}
* {{Карта|O-37-XXI}}
* Список памятников культурного наследия Углича в Викигиде
{{^v}}

[[Категория:X быуатта нигеҙләнгән ҡалалар]]
[[Категория:Боронғо Урыҫ ҡалалары]]
[[Категория:Рәсәйҙең Алтын ҡулсаһы]]
[[Категория:Волга буйындағы ҡалалар]]
[[Категория:Ярославль өлкәһе ҡалалары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]</text>
      <sha1>3t7x7mkeslno6gzeey2vi00mcip13vc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эминем</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150964</id>
    <revision>
      <id>1306598</id>
      <parentid>1306075</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T23:29:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="155662" sha1="3ihge1b9m4l34j0bjltlruywi91ipl1" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ма́ршалл Брюс Мэ́терс III''' ({{lang-en|Marshall Bruce Mathers III}}; [[17 октябрь]] [[1972 йыл]], Сент-Джозеф, [[Миссури]], [[АҠШ]]) — америка рэперы, музыка продюсеры, композитор һәм актёр. Йыр карьераһынан тыш  Маршалл шулай уҡ D12 төркөмөндә һәм Bad Meets Evil хип-хоп дуэтында тора. Эминем донъяла иң күп һатылыусы музыкаль артистарҙың береһе, шулай уҡ 2000 йылдарҙа иң күп һатылыусы артист&lt;ref&gt;Эминем — самый продаваемый музыкант десятилетия. Дата обращения 15 января 2010. Архивировано 16 января 2012 года.&lt;/ref&gt;. Күп журналдар уны  бөтә ваҡыттарҙың иң бөйөк музыканты тип иҫәпләй, Rolling Stone журналы Эминемды 100 иң бөйөк артистарҙың  исемлегендә 83-урынға ҡуя&lt;ref&gt;Rolling Stone, 100 Greatest Artists of All Time Архивная копия от 10 октября 2017 на Wayback Machine (англ.)&lt;/ref&gt;. Был  журнал уны хип-хоп Короле тип иғлан итә&lt;ref&gt;Introducing the King of Hip-Hop Архивная копия от 19 сентября 2011 на Wayback Machine (англ.)&lt;/ref&gt;. Әгәр уның студия эштәрен дә иҫәпкә алһаң, Эминемдың 12 альбомы ла бар, улар Billboard 200-дә беренсе юлда тора&lt;ref&gt;Eminem Will Score Biggest Sales Week of 2010 Архивная копия от 6 октября 2017 на Wayback Machine (англ.)&lt;/ref&gt;. Яңғыҙ башҡарыусы булараҡ, Эминем бөтә донъяла 100 миллиондан ашыу альбомын, 107 миллион үҙенең яҙмаһын, һәм Америкала үҙенең альбомдарының 44 миллиондан ашыу ғына күсермәһен һата&lt;ref&gt;Eminem Архивная копия от 25 января 2010 на Wayback Machine, ema.mtv.co.uk (Проверено 24 января 2010)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Eminem’s New Album „Relapse“ Drops In May, „Relapse 2“ Later This Year» Архивная копия от 17 июля 2011 на Wayback Machine, Universal Music Group  (Проверено 25 сентября 2009)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«EMINEM», MTV  (Проверено 25 сентября 2009)&lt;/ref&gt;.

Үҙенең беренсе Infinite альбомын 1996 йылда сығарғандан һуң, Эминем  1999 йылда мейджор-лейблда релизы менән The Slim Shady LP альбомын сығарып популяр булып китә. Был лонгплей Эминемға иң яҡшы рэп-альбом өсөн тәүге Грэмми бүләген алып килә. Артабанғы ике пластинкаһы, The Marshall Mathers LP һәм The Eminem Show, шулай уҡ шул уҡ категорияла Грэммила еңеүгә лайыҡ була, Эминем иң яҡшы рэп-альбом өсөн өс тапҡыр рәттән яулаусы беренсе артист була. Артабан 2004 йылда Encore  килә һәм уның менән гастролдәргә сығыу башлана, бынан һуң Эминем наркотиктар ҡулланыуы арҡаһында пауза ала&lt;ref&gt;Montgomery, James Eminem Details Depths Of Drug Addiction: 'My Bottom Was Gonna Be Death' (англ.). MTV News. Дата обращения 20 февраля 2019.&lt;/ref&gt;. 2009 йылдың 15 майында биш йыл тигәндә ул үҙенең Relapse тип аталған беренсе альбомын сығара. 2010 йылда Recovery етенсе студиялы альбомының релизы үтә, ул шулай уҡ бөтә донъя уңышын ҡаҙана һәм 2002 йылдағы The Eminem Show  альбом кеүек үк, йылдың иң күп һатылыусы альбомдар исемлегенә инә. Эминем ике — Relapse һәм  Recovery пластинкаһы өсөн дә Грэмми ала. 2013 йылдың 5 ноябрендә шулай уҡ Грэмми премияһына лайыҡ булған үҙенең студиялы The Marshall Mathers LP 2 альбомын сығара, был уның карьераһының дөйөм иҫәбендә  15-се награданы тәшкил итә. 2014 йылдың 24 ноябрендә ShadyXV — Америка лейблының Shady Records икенсе компиляцияһы сыға.  2017 йылдың 15 декабрендә Эминем Revival, альбомын, а ярты йылдан һуң  Kamikaze альбомын сығара. 
Эминем төрлө эшмәкәрлек менән шөғөлләнә: уның үҙ тауыш яҙҙырыусы лейблы бар, уның менән менеджеры Пол Розенберг менән берлектә идара итә, шулай уҡ үҙ Shade 45 на Sirius XM Radio радиостанцияһы бар.  2002 йылда  Эминем яртылаш автобиографик «Һигеҙенсе миль» хип-хоп драмаһында төшә. Ул фильмға иң яҡшы йыр өсөн «Оскар» премияһына лайыҡ була, һәм был наградаға эйә булған беренсе рэп-артист була&lt;ref&gt;Roberts, David. British Hit Singles &amp; Albums (англ.). — 19th. — London: Guinness World Records Limited, 2006. — P. 137. — ISBN 1-904994-10-5.&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ  «Йыуыу» (2001), «Приколисты» (2009), «Интервью» (2014) фильмдарында  һәм  «Антураж» телесериалында төшә.

== Биографияһы ==

=== 1972—1992: Иртә тормошо ===
Маршалл Брюс Мэтерс III [[1972 йыл]]дың 17 октября Миссури штатының ҙур булмаған Сент-Джозеф ҡалаһында тыуған. Ул Дебора Мэтерс -Бригс һәм Маршалл Брюс Мэтерстың беренсе балаһы була&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rap.ru/news/11796|title=​Умер отец Эминема, который бросил его в детстве. Названа предположительная причина смерти|website=Rap.ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Иван Комогарцев|url=https://life.ru/t/новости/1225272/otiets_eminiema_skonchalsia_v_vozrastie_67_liet?|title=Отец Эминема скончался в возрасте 67 лет|website=Life.ru|accessdate=2019-06-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ria.ru/20190626/1555946821.html|title=Умер отец рэпера Эминема|website=Ria.ru|accessdate=2019-06-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Reilly, Nick|url=https://www.nme.com/news/music/eminems-father-marshall-bruce-mathers-has-died-2517466|title=Eminem's father Marshall Bruce Mathers has died|website=[[NME]]|accessdate=2019-06-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=TRACE WILLIAM COWEN|url=https://www.complex.com/music/2019/06/eminem-father-dead-marshall-bruce-mathers-jr|title=Eminem's Father Reportedly Dead at 67|website=[[Complex]]|accessdate=2019-07-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;allmusicbio&quot;&gt;{{cite web|author=[[Эрлевайн, Стивен Томас|Erlewine, Stephen Thomas]]|title=Eminem — Biography|url=https://www.allmusic.com/artist/eminem-mn0000157676/biography|publisher=[[Allmusic]]}}&lt;/ref&gt;. Улар урындағы музыканттар була&lt;ref name=&quot;Blows Up&quot;&gt;{{cite web|author=Bozza, Anthony|url=https://www.rollingstone.com/music/news/eminem-blows-up-20091105|title=&quot;Eminem Blows Up&quot;|website=[[Rolling Stone]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180626123905/https://www.rollingstone.com/music/news/eminem-blows-up-20091105|archivedate=2018-06-26|deadlink=no|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130224071543/http://www.rollingstone.com/music/news/eminem-blows-up-20091105 |date=2013-02-24 }}&lt;/ref&gt;. Эминемдың тамырҙары  шотланд, инглиз, немец, швейцар, поляк һәм люксембург&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Biography of Eminem: The life and times of Eminem, in one convenient little book|автор=Westerfil J.|publisher=Hyperlink|year=2012|isbn=9781614644996|location=|pages=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jump-street.ru/rjeperu-jeminemu-ispolnilos-45-let.html|title=Рэперу Эминему исполнилось 45 лет}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190915163746/http://www.jump-street.ru/rjeperu-jeminemu-ispolnilos-45-let.html |date=2019-09-15 }}&lt;/ref&gt;. Әсәһе уның 15 йәшендә кейәүгә сыға. Өс йылдан һуң Дебора 73 сәғәткә һуҙылған бала тыуҙырыу ваҡытында саҡ үлмәй ҡала&lt;ref name=&quot;Salon&quot;&gt;{{cite web|author=Elrick, M.L.|url=http://www.salon.com/2000/07/25/eminem_secrets/|title=&quot;Eminem's dirty secrets&quot;|website=Salon|accessdate=2019-01-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180623061708/https://www.salon.com/2000/07/25/eminem_secrets/|archivedate=2018-06-23|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Бер аҙ ваҡыттан һуң атаһы Маршалл ғаиләһен ташлап, Калифорнияға сығып китә, һәм улы менән бер ваҡытта ла осрашмай. Ул киткәнгә тиклем Дебораның тағы ике балаһы: Майкл һәм Сара, ә уларҙан һуң  Нейт  тыуа&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.contactmusic.com/news-article/eminems-longlost-sister-shocked-by-relation|title=&quot;Eminem's Long-Lost Sister Shocked By Relation&quot;|website=Contactmusic.com|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150126032636/http://www.contactmusic.com/news-article/eminems-longlost-sister-shocked-by-relation|archivedate=2015-01-26|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Уның бала сағында Эминемдың әсәһе балалары менән бер урында йылдан да артыҡ тормай Мичиган һәм Миссури штаттары буйлап даими урындан урынға күсә.  Миссуриҙа улар бер нисә урында — Сент-Джозеф һәм [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]ҙа йәшәй&lt;ref&gt;{{книга |ссылка=https://books.google.com/books?id=7bCBYl1V2xAC&amp;pg=PA58&amp;lpg=PA58#v=onepage&amp;q=dresden%20michigan%20eminem |заглавие=Happy days |издательство=Spin |язык=und |месяц=8 |год=2010}}&lt;/ref&gt;. Үҫмер сағында Эминем атаһына хаттар яҙа, әммә ебәрелгән хаттары  «ебәреүсегә кире ҡайтарырға» тигән штамп аҫтында һәр ваҡыт әйләнеп ҡайта&lt;ref name=&quot;Joe&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.joe.ie/music/eminem-bullying-birthday-603989|title=&quot;One horrific moment in Eminem's life made him the rapper that he is today&quot;|website=Joe|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190120103405/https://www.joe.ie/music/eminem-bullying-birthday-603989|archivedate=2019-01-20|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

Дуҫтары,ғаиләһе,  синыфташтары Маршаллды  «бәхетле, ләкин яңғыҙ, унан йыш ҡына мыҫҡыл итәләр ине»  тип хәтерләй&lt;ref name=&quot;Blows Up&quot; /&gt;. Мәҫәлән, Д’Анджело Бейли йәш Маршаллды туалетта шул тиклем итеп туҡмай, хатта уның башын унитазға  ҡушп һуғып йәрәхәтләй&lt;ref name=&quot;Joe&quot; /&gt;. Дебби 1982 йылда мәктәпкә ҡарата дәғүә белдерә, әммә ул киләһе йылда ул кире ҡағыла. сөнки мәктәптәр суд дәғүәләренән яҡланған була. Бала сағының күп өлөшөн Эминем халҡы  күбеһенсә афроамериканлы булған  Детройттың эшселәр ҡасабаһында үткәрә. Эминем йәшәгән кварталда тик өс аҡ тәнле ғаилә йәшәй, һәм йәш Маршаллды ҡара тәнле үҫмерҙәр туҡмай.&lt;ref name=&quot;Blows Up&quot; /&gt;. Туғыҙынсы синыфта дәрестәр ҡалдырыу һәм насар баһалары өсөн өс йыл ултырып, 17 йәшендә мәктәпте ташлай&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/eb/article-9438449/Eminem|title=&quot;Eminem&quot;|website=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=2019-03-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071103133833/http://www.britannica.com/eb/article-9438449/Eminem|archivedate=2007-11-03|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Ул инглиз теле менән ҡыҙыҡһына, әммә комикстарҙы яратып, бер ваҡытта ла етди уҡымай, һәм [[математика]]ны  йәмғиәт белемен яратмай&lt;ref name=&quot;Eells&quot;&gt;{{cite web|author=Eells, Josh|url=https://www.rollingstone.com/music/news/eminem-on-the-road-back-from-hell-20111017|title=&quot;Eminem on the Road Back From Hell&quot;|website=[[Rolling Stone]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150706045849/http://www.rollingstone.com/music/news/eminem-on-the-road-back-from-hell-20111017|archivedate=2015-07-06|deadlink=no|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150706045849/http://www.rollingstone.com/music/news/eminem-on-the-road-back-from-hell-20111017 |date=2015-07-06 }}&lt;/ref&gt;. Комикстарға һөйөүе арҡаһында ул бала сағында рәссам булырға хыяллана&lt;ref name=&quot;comics&quot;&gt;{{cite web|author=Hilburn, Robert|url=http://articles.latimes.com/2000/may/14/entertainment/ca-29770|title=&quot;Has He No Shame?&quot;|website=[[The Los Angeles Times]]|accessdate=2011-03-12}}&lt;/ref&gt;.

Маршалл йыш ҡына әсәһе менән әрләшә һәм бәхәсләшә, әммә ул билдәле булып киткәс, тап уның уңышы өсөн үҙе, әсәһе сәбәпсе була тип раҫлай Дебора. 1987 йылда  Дебби уның буласаҡ ҡатыны  Кимберли Энн Скоттҡа уларҙың өйөндә ҡалырға рөхсәт итә&lt;ref name=&quot;Salon&quot; /&gt;. Маршаллға әсәһенә иҫәптәрҙе түләрәг ярҙам итеү өсөн бер нисә эштә эшләргә тура килә. Әсәһе булмаған саҡта, Эминем  [[стерео]]ны тоҡандыра һәм йырҙар яҙа&lt;ref name=&quot;Blows Up&quot; /&gt;. Эминем  рэпты [[Ice-T]] башҡарыуында ишетә. Альбом менән кассетаны уға ағаһы Ронни бүләк итә, һуңғараҡ ул уның музыка остазы була. Әммә  1991 йылда  Ронни, мылтыҡтан башына атып, үҙ-үҙенә ҡул һала. Бынан һуң Эминем  [[депрессия]]ға бирелә һәм хатта уны ерләүҙә лә ҡатнаша алмай&lt;ref name=&quot;Blows Up&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Hasted55&quot;&gt;Hasted 2011, p. 55&lt;/ref&gt;. 14 йәшендә  Эминем үҙенең мәктәп дуҫы Майк Руби менән рэп уҡый башлай, улар «Manix» (Руби) һәм «M&amp;M»  псевдонимы аҫтында сығыш яһай башлай. Маршалл Мэтерс аббревиатураһын белдергән һуңғы исем, артабан «Eminem» исеменә әйләнә. Шәмбе көндәрендә үҙенең дуҫы Proof  менән Уэст-Севен-Майл-роудтағы «Hip-Hop Shop»  магазинындағы асыҡ һәм тематик конкурстарға һәм рэп-баттлға  бара&lt;ref name=&quot;Blows Up&quot; /&gt;. Күберәк ҡара  тәнле халыҡ араһында популяр булған андерграунд музыка жанрында  уңыш өсөн көрәшеп, Эминем хип-хоп тыңлаусылар араһында юғары баһаға лайыҡ була&lt;ref name=&quot;allmusicbio&quot; /&gt;. Тексттар ижад итеп, ул күберәк һүҙҙәрҙе рифмалаштырырға тырыша: оҙон һүҙҙәрҙе йәки фразаларҙы  ҡағыҙға яҙа, шунан һуң улар аҫтында һәр ижек өсөн рифмалар өҫтөндә эшләй. Һүҙҙәрҙең йыш ҡына мәғәнәһе булмаһа ла был күнегеүҙәр Маршаллға рифмала һәм тауыш яҙҙырыуҙа тәжрибә тупларға ярҙам итә&lt;ref name=&quot;Eells&quot; /&gt;.

=== 1992—1997: Карьераһының башы: ''Infinite'' ===
1992 йылда Эминем, Proof һәм башҡа бала саҡ дуҫтары  [[Soul Intent]] төркөмөн ойоштора, өс йылдан һуң уларҙың [[мини-альбом]]ы сыға&lt;ref name=&quot;allmusicbio&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.d12world.com/board/showthread.php?t=337348 |title=Rap Basement Message Board&lt;!-- Bot generated title --&gt; |accessdate=2019-05-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071221082912/http://www.d12world.com/board/showthread.php?t=337348 |archivedate=2007-12-21 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ  1992 йылда  Эминем тәүге тапҡыр музыкаль клиптың кадрында төштө — был рэп уҡыусы Champtown-дың «Do-Da-Dippity» йырына клип була. 1996 йылда  Эминем һәм Proof тағы башҡа дүрт рэп башҡарыусы менән [[D12|Dirty Dozen]]  төркөмөнә берләшә, ул 2001 йылда  ''[[Devil's Night]]'' альбомын сығара&lt;ref name=&quot;Blows Up&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[{{Allmusic|class=album|id=r539766|pure_url=yes}} Allmusic review]&lt;/ref&gt;. 20 йәшендә  Эминемды пейнтболдан атышыу өсөн тәүге тапҡыр ҡулға алалар.  Сама менән уйланылған зыян күреүсе судҡа килмәгәс, эште ябалар.&lt;ref name=&quot;Salon&quot; /&gt;. Дүрт йылдан һуң Эминем Джефф һәм Марк Басстарҙың  [[FBT Productions]] лейблы менән контракт төҙөй һәм бойондороҡһоҙ [[Web Entertainment]] лейблы өсөн үҙенең беренсе ''[[Infinite (альбом Эминема)|Infinite]]''  альбомын сығара&lt;ref name=&quot;Bozza15&quot;&gt;Bozza, 2003. p. 15&lt;/ref&gt;. Альбом уңышлы булмай. Йырҙың темаларының береһе булып Маршаллдың Джейт Скотт Мэтерстың аҡса юҡлылыҡтан үҙенең бәләкәй ҡыҙын үҫтерегә тырышыуы һәм хәйерселек менән көрәше тураһында хикәйәләү тора. Был осорҙа [[Nas]] һәм [[AZ (рэпер)|AZ]] йоғонтоһон кисергән Эминем манераһын әле, уға һуңыраҡ дан килтергән  стандарт булмаған юмор хисе һәм тотанаҡлы ярһыу билдәләмәй.  Детройт диджейҙары башлыса  ''Infinite'' һанға һуҡмай, ә  Эминемдың үҙен [[рок-н-ролл]]ға күсәсәк тип һанай &lt;ref name=&quot;Blows Up&quot; /&gt; һәм башҡа рэперҙарҙың стилен ҡабатлай тип ғәйепләй&lt;ref name=&quot;Bozza15&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |accessdate=2008-06-19 |url=http://www.eminem.com/bio/bio.aspx |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080213185359/http://www.eminem.com/bio/bio.aspx |archivedate=2008-02-13 |title=Eminem biography |work=[[Eminem|Eminem.com]] |publisher=[[Interscope Records]] }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080213185359/http://www.eminem.com/bio/bio.aspx |date=2008-02-13 }}&lt;/ref&gt;. Эминем һәм Ким Скотт енәйәт кимәле юғары булған районда йәшәгән ваҡыттарында уларҙың йорто бер нисә тапҡыр таланыуға дусар була&lt;ref name=&quot;Blows Up&quot; /&gt;. Маршалл үҙе ғаилә ресторанында әҙ хаҡҡа ашарға әҙерләй, һауыт-һаба йыуа&lt;ref name=&quot;Bozza14&quot;&gt;Bozza, 2003. p. 14&lt;/ref&gt;. Уның элекке хужаһы Маршаллды аҙнаһына 60-ар сәғәт эшләгән өлгөлө хеҙмәткәр тип тасуирлай&lt;ref name=&quot;Salon&quot; /&gt;. 1997 йылдың мартына ул ресторанда эштән бушатыла һәм әсәһенең трейлерында Ким һәм Хейли менән йәшәй&lt;ref name=&quot;Blows Up&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Salon&quot; /&gt;. ''Infinite'' уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң һәм шәхси проблемалары арҡаһында Маршалл спиртлы эсемлектәр һәм наркотиктар менән мауыға башлай һәм саҡ үҙ-үҙенә ҡул һалмай&lt;ref name=&quot;allmusicbio&quot; /&gt;.

=== 1997—1999: Альтер-эго Слим Шейдиҙың тыуыуы, ''The Slim Shady LP'' сығыуы, һәм артабан данға күтәрелеүе ===
[[Файл:Eminem (cropped).jpg|250px|right|thumb|Эминем [[Германия]]ла, 1999 йыл]]
Эминем ҡәтғи [[альтер-эго]] — Слим Шейдиһын уйлап сығарып ({{lang-en|Slim Shady}})үҙенә иғтибарҙы тағы ла күберәк йәлеп итә һәм 1997 йылдың яҙында ''[[The Slim Shady EP]]''  мини-альбомын сығара, [[Web Entertainment]] лейблында нәшер ителә&lt;ref name=&quot;Blows Up&quot; /&gt;. Унда Маршалл көсләү, енси мөнәсәбәттәр, наркотиктар, шулай уҡ етди темаларға: хәйерселек менән көрәш, ғаилә ҡыйынлыҡтары һәм тәнҡиткә яуап уҡый (''[[Infinite (альбом Эминема)|Infinite]]'')&lt;ref name=&quot;allmusicbio&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Salon&quot; /&gt;. 1998 йылдың мартында [[The Source]] хип-хоп журналы  ''The Slim Shady EP'' альбомын «Unsigned Hype» бүлегенә ҡуя&lt;ref name=&quot;Bozza81&quot;&gt;Bozza, 2003. p. 81&lt;/ref&gt;.

Альбом сыҡҡандан һуң  Эминемды [[Нью-Йорк]]тан рэпер Cage стилде ҡабатлауҙа ғәйепләй, сөнки альтер-эго «Slim Shady» саманан тыш көсләү тураһында һөйләй, ә Cage быны үҙенең «Agent Orange»  йырында башҡарған ине. Ҡайһы бер тыңлаусылар шулай уҡ ике йырҙың да стиленең оҡшашлығын һиҙә, был осраҡ ике рэп башҡарыусы араһында дошманлыҡҡа килтерә&lt;ref name=&quot;Bozza15&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|first=Neil|last=Drumming|title=Smut Peddlers: Split-Level Raunch|url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-417506.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20110812052334/http://www.highbeam.com/doc/1P2-417506.html|dead-url=yes|archive-date=2011-08-12|work=Washington Post|date=2001-02-14|accessdate=2008-09-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110812052334/http://www.highbeam.com/doc/1P2-417506|archivedate=2011-08-12}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812052334/http://www.highbeam.com/doc/1P2-417506.html |date=2011-08-12 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-11923595_ITM|first=Matt|last=Dearborn|author2=Duke|title=Interview: His name is not Slim Shady|publisher=University Wire|date=2005-12-01|accessdate=2008-09-09}}&lt;/ref&gt;.

Эминемды йорттан сығарып ебәргәндәренән һуң, ул рэп буйынса 1997 йылғы  [[Rap Olympics]]  ярыштарҙа ҡатнашыу өсөн  [[Лос-Анджелес]]ҡа китә. Ул икенсе урын ала. Был сарала [[Interscope Records]] лейблының хеҙмәткәрҙәре ҡатнаша, Эминем уларға үҙенең ''The Slim Shady EP'' альбомы менән кассетаһын бирә. Улар кассетаны лейблдың генераль директоры Джимми Айовинға ебәрә. [[Dr. Dre]], продюсер һәм [[Aftermath Entertainment]] лейблына нигеҙ һалыусы  былай тип хәтерләй: «Үҙемдең карьера ваҡытында демояҙмала бер ҡасан да ниндәйҙер бындай ҡыҙыҡлы нәмә тапманым. Джимми был кассетаны тыңлағандан һуң, мин уға: „Миңә уны табығыҙ. Тиҙ генә,-тип әйттем“»&lt;ref name=&quot;Blows Up&quot; /&gt;.

1999 йылдың 23 февралендә Эминем выпустил  [[Interscope]] һәм [[Aftermath Entertainment]] лейблдарында ''[[The Slim Shady LP]]'' альбомын сығара. Был йылдың иң популяр альбомы була (йыл аҙағына альбом өс тапҡыр ағалтынҡа сертификациялана)&lt;ref name=&quot;Timeline&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rockonthenet.com/artists-e/eminem_main.htm|title=Timeline|website=Rock on the Net|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190327090907/http://www.rockonthenet.com/artists-e/eminem_main.htm|archivedate=2019-03-27|deadlink=yes|lang=en}}&lt;/ref&gt;, әммә уның популярлығы уның йырҙарының тексты буйынса бәхәстәр менән оҙатыла: мәҫәлән, «[[’97 Bonnie &amp; Clyde]]» йырында Эминем үҙенең бәләкәй ҡыҙы менән сәйәхәтте һүрәтләй, уның барышында ул үҙенең ҡатынының мәйетенән ҡотола. «[[Guilty Conscience]]» йыры кешене үҙенең ҡатынын һәм уның һөйәркәһен үлтерергә этәрә. Был йыр  [[Dr. Dre]] һәм Эминемдың дуэтына башланғыс була. Һәр альбомында тиерлек был дуэт менән бер йыр булһа ла бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20081217164919/http://www.sptimes.com/2006/01/16/Artsandentertainment/Eminem_and_his_ex_wif.shtml|title=&quot;Eminem and his ex-wife remarry&quot;|website=[[Tampa Bay Times|St. Petersburg Times]]|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

=== 2000—2002: ''The Marshall Mathers LP'' һәм ''The Eminem Show'' ===
2000 йылдың 23 майында Эминем үҙенең өсөнсө''[[The Marshall Mathers LP]]''  альбомын сығара. Альбомдың беренсе аҙнала һатылыуы рекордлы 1,76 миллион күсермә тәшкил итә: ''The Marshall Mathers LP'' донъяла иң тиҙ һатылыған рэп-альбом була&lt;ref name=&quot;RS&quot;&gt;{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20080401120550/http://www.rollingstone.com/news/story/5923810/eminem_bounces_britney_from_top_spot|title=&quot;Eminem Bounces Britney From Top Spot&quot;|website=[[Rolling Stone]]|accessdate=2017-10-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160111080112/http://web.archive.org/web/20080401120550/http://www.rollingstone.com/news/story/5923810/eminem_bounces_britney_from_top_spot|archivedate=2016-01-11|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC News&quot;&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1271224.stm|title=Eminem's criminal record|website=BBC News|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160411165007/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1271224.stm|archivedate=2016-04-11|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt;.  «[[The Real Slim Shady]]» альбомынан беренсе сингл ҙур уңыш ҡаҙана&lt;ref name=&quot;Bozza60&quot;&gt;Bozza 2003, p. 60&lt;/ref&gt;. Икенсе «[[The Way I Am]]» синглында ул фанаттар яғынан баҫым тураһында уҡый. Йыр шулай уҡ Мэрилин Мэнсон менән бәйле булыуы иғтибарға лайыҡ: ул йырҙа телгә алына, видеоклипта күренә һәм  «The Way I Am» ремикс-версияһының ҡушымтаһын башҡара&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20080509150106/http://www.nyrock.com/worldbeat/02_2001/021601.asp|title=&quot;Some Marilyn Manson Scraps From the Road&quot;|website=NY Rock|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Өсөнсө «[[Stan]]» синглда Эминем үҙен һәм йөклө ҡыҙын үлтереүсе аҡылдан яҙған фанат Стэн образын алып, үҙенең данын кисереп сығырға  тырыша. [[Q (журнал)|Q]] журналы  был йырҙы бөтә ваҡыттарҙың иң бөйөк өсөнсө рэп-йыры тип атай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rocklistmusic.co.uk/q150lists.htm|title=&quot;150 Greatest Rock Lists Ever&quot;|website=Rock List Music|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718180112/http://www.rocklistmusic.co.uk/q150lists.htm|archivedate=2011-07-18|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt;, ә [[Rolling Stone]] журналы «Stan» йырын  бөтә ваҡыттарҙың  иң бөйөк  500 йыры исемлегендә  296-сы урынға  ҡуя&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20080423025049/http://www.rollingstone.com/news/coverstory/500songs|title=&quot;The RS 500 Greatest Songs of All Time&quot;|website=[[Rolling Stone]]|accessdate=2008-04-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/the-500-greatest-songs-of-all-time-20110407/eminem-feat-dido-stan-20110526|title=Eminem — Stan ft. Dido|website=[[Rolling Stone]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151118021152/http://www.rollingstone.com/music/lists/the-500-greatest-songs-of-all-time-20110407/eminem-feat-dido-stan-20110526 |date=2015-11-18 }}&lt;/ref&gt;. 2000 йылдың июлендә Эминем  [[The Source]] журналының тышында күренгән беренсе аҡ тәнле рэпер була&lt;ref name=&quot;Bozza81&quot; /&gt;. 2011 йылдың мартында альбом [[RIAA]] «бриллиант» статусын ала. Дөйөм һатылыуы бөтә донъяла 32 миллион күсермә тәшкил итә&lt;ref name=&quot;Reverb&quot;&gt;{{cite web|url=https://reverb.com/fr/news/the-top-albums-of-each-decade-and-how-they-influenced-guitar-sales|title=&quot;The Top Albums of Each Decade and How They Influenced Guitar Sales&quot;|website=reverb.com|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170908155113/https://reverb.com/fr/news/the-top-albums-of-each-decade-and-how-they-influenced-guitar-sales|archivedate=2017-09-08|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Eminem Up in Smoke Tour (cropped).jpg|250px|thumb|right|Эминем Слип-трейн-аренала, июнь 2000 йыл]]
Грэмми премияһын тапшырыуҙың 43-сө церемонияһында 2001 йылда Эминем Элтон Джон менән бергә «[[Stan]]»  йырын башҡара &lt;ref&gt;{{cite web |author=Video posted by theliveloungetv |url=https://www.youtube.com/watch?v=eOAiwE48g10 |title=Eminem feat. Elton John — Stan (Live) |publisher=YouTube |accessdate=2019-02-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181210140331/https://www.youtube.com/watch?v=eOAiwE48g10 |archivedate=2018-12-10 |deadlink=no |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1439280/20010210/eminem.jhtml|title=Eminem, Elton John To Duet At Grammys|last=Basham|first=David|date=2001-02-10|publisher=MTV News|accessdate=2009-12-30}}&lt;/ref&gt;. Был сығыш [[GLAAD]] яғынан гомофобияла ғәйепләүгә ҡаршы яуап була.  [[Entertainment Weekly]] журналы уларҙың сығышын ун йыл эсендәге иң яҡшыһы тип һанай&lt;ref&gt;Geier, Thom; Jensen, Jeff; Jordan, Tina; Lyons, Margaret; Markovitz, Adam; Nashawaty, Chris; Pastorek, Whitney; Rice, Lynette; Rottenberg, Josh; Schwartz, Missy; Slezak, Michael; Snierson, Dan; Stack, Tim; Stroup, Kate; Tucker, Ken; Vary, Adam B.; Vozick-Levinson, Simon; Ward, Kate (December 11, 2009), «The 100 greatest movies, TV shows, albums, books, characters, scenes, episodes, songs, dresses, music videos and trends that entertained us over the past 10 years». ''Entertainment Weekly.'' (1079/1080):74-84&lt;/ref&gt;. Церемония мәлендә GLAAD  [[Staples Center]] янында протест акцияһы үткәрә (тап шул урында бүләкләү була)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1439666/20010221/eminem.jhtml|title=Eminem Protesters Few But Passionate|last=Boone|first=Christian|date=2001-02-21|publisher=MTV News|accessdate=2009-12-30}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ йылда Эминем  Dr. Dre, Snoop Dogg, Xzibit һәм Ice Cube кеүек реэперҙар менән турҙа ҡатнаша&lt;ref name=&quot;Bozza70&quot;&gt;Bozza 2003, p. 70&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Pareles|first=Jon|title=Four Hours Of Swagger From Dr. Dre And Friends|url=http://www.slate.com/id/2114375/|work=The New York Times|date=2000-07-17|accessdate=2008-05-24}}&lt;/ref&gt;

2002 йылдың 26 Эминем үҙенең  ''[[The Eminem Show]]'' альбомын сығара. Алдағы релиз һымаҡ, ''The Eminem Show'' шулай уҡ уңышлы була: альбом бер аҙнала 1,332 миллион күсермә менән һатыла&lt;ref name=&quot;Timeline&quot; /&gt;. Альбомдың «[[Without Me]]» төп  синглында Маршалл [[Элвис Пресли]], [[Limp Bizkit]], [[Moby]] һәм башҡа башҡарыусыларҙан көлә. Алдағы  альбом һымаҡ, был ''The Eminem Show'' альбом да  2011 йылда бриллиант статусҡа эйә була. Был альбомда  Эминем ҡатыны һәм ҡыҙы менән мөнәсәбәттәре, хип-хопта статусы тураһында һөйләй. [[Стивен Томас Эрлевайн]] ''The Eminem Show'' альбомын   ''[[The Marshall Mathers LP]]'' альбомына ҡарағанда күпкә баҫҡынсылыраҡ тип билдәләй&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/the-eminem-show-mw0000140333|title=The Eminem Show — Eminem|last=Erlewine|first=Stephen Thomas|authorlink=Stephen Thomas Erlewine|publisher=[[AllMusic]]|accessdate=2010-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170910174338/http://www.allmusic.com/album/the-eminem-show-mw0000140333|archivedate=2017-09-10|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Рэперҙың алдағы альбомын ҡатын-ҡыҙҙы күрә алмаусан текстары өсөн тәнҡитләгән Брент Бозелл III  ''The Eminem Show'' альбомында әҙәпһеҙ һүҙҙәрҙең күп булыуын билдәләй һәм альбомда «motherfucker» һүҙенең өҫтөнлөк итеүе арҡаһында Эминемды «Eminef» тип атай&lt;ref&gt;{{cite web|author=Bozzel, L.Brent III|url=https://web.archive.org/web/20020803064526/http://www.mediaresearch.org/BozellColumns/entertainmentcolumn/2002/col20020724.asp|title=&quot;Eminem – Tasteless, Incoherent, and Tired&quot;|website=MediaResearch.org|lang=en}}&lt;/ref&gt;. ''The Eminem Show'' донъяла  30 миллион күсермә тиражы менән тарала һәм 2002 йылда иң күп һатылған альбом  була&lt;ref name=&quot;Reverb&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Amter, Charlie (November 4, 2004). [http://music.yahoo.com/read/news/12177582 Eminem’s Early «Encore»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070417214620/http://music.yahoo.com/read/news/12177582 |date=2007-04-17 }}. Yahoo! Music. Retrieved December 13, 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;businesswire.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.businesswire.com/portal/site/home/permalink/?ndmViewId=news_view&amp;newsId=20100106007077&amp;newsLang=en|title=2009 U.S. Music Purchases up 2.1% over 2008; Music Sales Exceed 1.5 Billion for Second Consecutive Year|publisher=Business Wire|date=2010-01-06|accessdate=2010-05-30|archiveurl=https://www.webcitation.org/65qWpm2TJ?url=http://www.businesswire.com/portal/site/home/permalink/?ndmViewId=news_view|archivedate=2012-03-01|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

=== 2003—2007: ''Encore'' һәм ижади пауза ===
[[Файл:Eminem Live.jpg|thumb|right|150px|Эминем ''[[Encore (альбом Эминема)|Encore]]'' ''альбомына арналған концерт турында, 2005 йыл'']]
2004 йылдың апрелендә  Маршалл һәм уның [[D12]] төркөмө үҙенең икенсе ''[[D12 World]]''  альбомын сығара. Беренсе аҙнала  550 мең экземпляр альбом һатыла&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.billboard.com/music/d12/chart-history/billboard-200/song/453449|title=D12 D12 World Chart History - Billboard|website=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181127041544/https://www.billboard.com/music/d12/chart-history/billboard-200/song/453449|archivedate=2018-11-27|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ йылдың ноябрь айында Эминем инде бишенсе ''[[Encore (альбом Эминема)|Encore]]''  студиялы альбом сығара, ул шулай уҡ уңышлы була. Был видеоклипта ул Майкл Джексон, Мадонна һәм башҡаларҙан көлә&lt;ref&gt;{{cite web|author=Video posted by EminemVEVO|url=https://www.youtube.com/watch?v=9dcVOmEQzKA|title=Eminem - Just Lose It (Official Music Video)|website=[[YouTube]]|accessdate=2019-03-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110919104522/http://www.youtube.com/watch?v=9dcVOmEQzKA|archivedate=2011-09-19|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

АҠШ президенты кесе Джордж Бушты тәнҡитләгән «Mosh»  йыры бик күп бәхәстәр тыуҙыра,  унда Маршалл Бушты  «күпләп үлтереү ҡоралы»  тип атай&lt;ref&gt;{{cite news|author=Reid, Shaheem|url=http://www.mtv.com/news/articles/1492827/20041020/eminem.jhtml?headlines=true|title=&quot;Eminem Targets Bush on New Track 'Mosh'&quot;|website=[[MTV]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090513010318/http://www.mtv.com/news/articles/1492827/20041020/eminem.jhtml?headlines=true|archivedate=2009-05-13|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090513010318/http://www.mtv.com/news/articles/1492827/20041020/eminem.jhtml?headlines=true |date=2009-05-13 }}&lt;/ref&gt;. 25 октябрҙә, 2004  йылғы АҠШ президенты һайлауҙарына тиклем Эминем «Mosh»  йырына видеоклип сығара.  Унда Буш администрацияһы ҡорбандары армияһын йыя һәм уларҙы Аҡ йортҡа алып килә. Аҡ йортҡа барһалар, улары инде һайлауҙа тауыш биреү өсөн йыйылғандар. Клип  «Шишәмбе, 2 ноябрҙә тауыш бирегеҙ»  тигән фраза менән тамамлана&lt;ref&gt;{{cite news|author=Reid, Shaheem|url=http://www.mtv.com/news/articles/1493010/20041025/eminem.jhtml|title=&quot;Eminem's 'Mosh' Video Hits the Internet&quot;|website=[[MTV]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100920035138/http://www.mtv.com/news/articles/1493010/20041025/eminem.jhtml|archivedate=2010-09-20|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100920035138/http://www.mtv.com/news/articles/1493010/20041025/eminem.jhtml |date=2010-09-20 }}&lt;/ref&gt;. Бушты яңынан һайлағандан һуң, клиптың аҙағы үҙгәрә: президенттың сығыш яһауы ваҡытында, Эминем һәм уның менән бергә ҡаршы сығыусылар Аҡ йортҡа бәреп инә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-123840513.html|title=&quot;Race for the White House: Eminem joins fight.(News)&quot;|website=[[The Mirror]]|lang=en|accessdate=2020-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181116150502/https://www.highbeam.com/doc/1G1-123840513.html|archivedate=2018-11-16}}&lt;/ref&gt;.

Тәнҡитселәрҙең һәм тыңлаусыларҙың ыңғай баһаларына ҡарамаҫтан&lt;ref&gt;{{cite news|last=Christgau|first=Robert|authorlink=Robert Christgau|year=2005|url=http://www.villagevoice.com/music/heads-future-and-past-6398597|title=Christgau's Consumer Guide|newspaper=[[The Village Voice]]|location=New York|accessdate=2013-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160405105103/http://www.villagevoice.com/music/heads-future-and-past-6398597|archivedate=2016-04-05|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405105103/http://www.villagevoice.com/music/heads-future-and-past-6398597 |date=2016-04-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=fyLttHWpa9EC&amp;pg=PA96|title=SPIN|first=SPIN Media|last=LLC|date=2005-01-01|publisher=SPIN Media LLC|accessdate=2017-12-28|via=Google Books|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Christgau|first=Robert|title=Eminem - Encore|url=https://www.rollingstone.com/music/albumreviews/encore-20041209|work=[[Rolling Stone]]|date=2004-12-09|accessdate=2013-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180619062942/https://www.rollingstone.com/music/albumreviews/encore-20041209|archivedate=2018-06-19|deadlink=no|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180619062942/https://www.rollingstone.com/music/albumreviews/encore-20041209 |date=2018-06-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Plangenhoef|first=Scott|title=Eminem - Encore|url=http://pitchfork.com/reviews/albums/2772-encore/|work=[[Pitchfork Media]]|date=2004-11-11|accessdate=2013-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225185103/https://pitchfork.com/reviews/albums/2772-encore/|archivedate=2018-12-25|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Cashmore |first=Pete |url=http://www.nme.com/reviews/eminem/7560 |title=Eminem : Encore |publisher=[[NME]] |date=2004-12-10 |accessdate=2013-08-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160112042201/http://www.nme.com/reviews/eminem/7560 |archivedate=2016-01-12 |deadlink=no |lang=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья|заглавие=none |издание=[[Blender (журнал)|Blender]] |страницы=100 |номер=January/February |язык=en |год=2005 |тип=magazine |издательство=Alpha Media Group }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.metacritic.com/music/encore/eminem |title=Reviews for Encore by Eminem - Metacritic |publisher=[[Metacritic]] |date=2004-11-12 |accessdate=2017-01-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190109035045/https://www.metacritic.com/music/encore/eminem |archivedate=2019-01-09 |deadlink=no |lang=en }}&lt;/ref&gt;, рэперҙың альбомын алдағыларына ҡарағанда  һалҡын ҡаршы алалар. Альбомдың төп проблемаһы булып тексты насарайтҡан көлкөлө рәүеше һәм продюсерлауы тора&lt;ref&gt;{{cite web|last=Browne|first=David|title=Eminem - Encore|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,781365,00.html|work=[[Entertainment Weekly]]|date=2004-11-19|accessdate=2013-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129015641/http://www.ew.com/ew/article/0,,781365,00.html|archivedate=2014-11-29|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Petridis|first=Alexis|url=https://www.theguardian.com/music/2004/nov/12/popandrock.shopping|title=Eminem : Encore|publisher=[[The Guardian]]|date=2004-11-12|accessdate=2013-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180619063100/https://www.theguardian.com/music/2004/nov/12/popandrock.shopping|archivedate=2018-06-19|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Cinquemani|first=Sal|url=http://www.slantmagazine.com/music/review/eminem-encore|title=Eminem - Encore|publisher=[[Slant Magazine]]|date=2004-11-13|accessdate=2013-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312015548/http://www.slantmagazine.com/music/review/eminem-encore|archivedate=2016-03-12|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt;. ''Encore'' альбомы Грэмминың бер номинацияһына ла эләкмәй&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.grammy.com/nominees/search?artist=&amp;field_nominee_work_value=&amp;year=2005&amp;genre=28|title=The 48th Annual Grammy Awards Nominees List &quot;Rap&quot;|accessdate=2014-04-10|publisher=National Academy of Recording Arts and Sciences|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924124807/http://www.grammy.com/nominees/search?artist=&amp;field_nominee_work_value=&amp;year=2005&amp;genre=28|archivedate=2015-09-24|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Быға тиклем Эминемдың  ''[[The Slim Shady LP]]'', ''[[The Marshall Mathers LP]]'' һәм ''[[The Eminem Show]]'' альбомдары был категорияла  еңеү яулағайны &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.grammy.com/nominees/search?artist=&amp;field_nominee_work_value=&amp;year=2002&amp;genre=28|title=The 45th Annual Grammy Awards Nominees List &quot;Rap&quot;|accessdate=2014-04-10|publisher=National Academy of Recording Arts and Sciences|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170427051651/https://www.grammy.com/nominees/search?artist=&amp;field_nominee_work_value=&amp;year=2002&amp;genre=28|archivedate=2017-04-27|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.grammy.com/nominees/search?artist=&amp;field_nominee_work_value=&amp;year=2000&amp;genre=28|title=The 43th Annual Grammy Awards Nominees List &quot;Rap&quot;|accessdate=2014-04-10|publisher=National Academy of Recording Arts and Sciences|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924124230/http://www.grammy.com/nominees/search?artist=&amp;field_nominee_work_value=&amp;year=2000&amp;genre=28|archivedate=2015-09-24|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.grammy.com/nominees/search?artist=&amp;field_nominee_work_value=&amp;year=1999&amp;genre=28|title=The 42th Annual Grammy Awards Nominees List &quot;Rap&quot;|accessdate=2014-04-10|publisher=National Academy of Recording Arts and Sciences|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304221605/http://www.grammy.com/nominees/search?artist=&amp;field_nominee_work_value=&amp;year=1999&amp;genre=28|archivedate=2016-03-04|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

=== 2008—2009: Ҡайтыуы — ''Relapse'' һәм ''Refill'' ===
[[Файл:Eminem at DJ hero party with d12.jpg|thumb|Эминемдың [[D12]] составында сығыш яһауы, май 2009 йыл]]
Йыл ярым тынлыҡтан һуң  Эминем 2008 йылдың сентябрендә үҙенең [[Shade 45]] радиостанцияһына рәсми ҡайта һәм яңы материал әҙерләүен әйтеп яңы тректар яһай&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.rapbasement.com/eminem/091908-trick-trick-says-eminem-is-bringing-slim-shady-back.html|title=&quot;RapBasement.com – Guess Who's Back, Back Again, Shady's Back, Tell A Friend (September 19, 2008)&quot;|website=Rapbasement.com|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911045053/http://www.rapbasement.com/eminem/091908-trick-trick-says-eminem-is-bringing-slim-shady-back.html|archivedate=2018-09-11|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120503185425/http://www.rapbasement.com/eminem/091908-trick-trick-says-eminem-is-bringing-slim-shady-back.html |date=2012-05-03 }}&lt;/ref&gt;. Эминемдың  [[Interscope Records|Interscope]] лейблы Маршаллдың яңы йырҙар яҙыуын раҫлай һәм яңы альбомының икенсе йылдың яҙында сығыуы тураһында әйтә&lt;ref&gt;{{cite news|author=Jokesta|url=http://www.defsounds.com/news/Reps_confirm_new_eminem_album_may_hit_stores_4th_quarter|title=Reps Confirm New Eminem Album May Hit Stores 4th Quarter|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080920093059/http://www.defsounds.com/news/Reps_confirm_new_eminem_album_may_hit_stores_4th_quarter|archivedate=2008-09-20|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080920093059/http://www.defsounds.com/news/Reps_confirm_new_eminem_album_may_hit_stores_4th_quarter |date=2008-09-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20130523170020/http://www.billboard.com/articles/news/266116/exclusive-eminem-talks-new-album-book|title=&quot;Exclusive: Eminem Talks New Album, Book&quot;|website=[[Billboard]]|accessdate=2010-09-24}}&lt;/ref&gt;. Эминем декабрь айында сығасаҡ ''[[Relapse]]''  альбомы тураһында ентекле һөйләп бирә: «Беҙ [[Dr. Dre]] менән элекке ваҡыттағы һымаҡ студияға ҡайттыҡ.  ''Relapse'' альбомының күпселек тректарын  Дре продюсерлаясаҡ»&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.rapbasement.com/eminem/121208-eminem-talks-about-his-new-album-relapse-dre-to-produce-most-no-stan-part-2.html|title=&quot;Eminem Gives Details On His Relapse&quot;|website=Rapbasement.com|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911044951/http://www.rapbasement.com/eminem/121208-eminem-talks-about-his-new-album-relapse-dre-to-produce-most-no-stan-part-2.html|archivedate=2018-09-11|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180911044951/http://www.rapbasement.com/eminem/121208-eminem-talks-about-his-new-album-relapse-dre-to-produce-most-no-stan-part-2.html |date=2018-09-11 }}&lt;/ref&gt;.

2009 йылдың 5 мартындағы  пресс-релизға ярашлы Эминем был йылда ике альбом сығарасаҡ. ''[[Relapse]]'' 15 майҙа сыға. «[[We Made You]]» альбомының төп синглы  7 апрелендә сыға&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.rapbasement.com/eminem/030509-eminem-will-release-two-new-albums-this-year-details-and-dates-included-read-here.html|title=Eminem Relapses Twice; 2 NEW Albums Coming|website=Rapbasement.com|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180715181603/http://www.rapbasement.com/eminem/030509-eminem-will-release-two-new-albums-this-year-details-and-dates-included-read-here.html|archivedate=2018-07-15|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120324204628/http://www.rapbasement.com/eminem/030509-eminem-will-release-two-new-albums-this-year-details-and-dates-included-read-here.html |date=2012-03-24 }}&lt;/ref&gt;. ''Relapse'' коммерция уңышына эйә була, әммә Эминемдың алдағы альбомдары һымаҡ уҡ яҡшы һатылмай. Ул биш миллион экземпляр тиражда  тарала&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dtc-wsuv.org/tchilton18/sequential/|title=&quot;The History of Eminem&quot;|website=dtc-wsuv.org|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190213005939/http://dtc-wsuv.org/tchilton18/sequential/|archivedate=2019-02-13|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Альбом музыка тәнҡитселәренән шулай уҡ ҡатнаш баһа ала&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metacritic.com/music/artists/eminem/relapse |title=Eminem: Relapse (2009): Reviews |publisher=Metacritic.com |accessdate=2009-05-19 |archiveurl=https://www.webcitation.org/65ouRacfk?url=http://www.metacritic.com/music/relapse |archivedate=2012-02-29 |lang=en }}&lt;/ref&gt;. 30 октябрҙә Яңы Орлеанда сығыш яһай. Был концертта ''Relapse''  альбомынан бер нисә йыр, иҫке хиттары һәм  [[D12]]  төркөмөнән йырҙар була&lt;ref&gt;{{cite news|author=Kaufman, Gil|url=http://www.mtv.com/news/articles/1625294/20091102/eminem.jhtml|title=&quot;– Eminem Rocks New Orleans' Voodoo Fest With First Full Concert of 2009&quot;|website=[[MTV]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100403202717/http://www.mtv.com/news/articles/1625294/20091102/eminem.jhtml|archivedate=2010-04-03|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100913041330/http://www.mtv.com/news/articles/1625294/20091102/eminem.jhtml |date=2010-09-13 }}&lt;/ref&gt;. 19 ноябрҙә  Эминем ''[[Relapse: Refill]]'' альбомының  21 декабрҙә сығасағы тураһында хәбәр итә. Был ете бонус-трек менән  ''Relapse'' альбомының ҡабаттан сығарылыуы була &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nme.com/news/eminem/48492|title=&quot;Eminem announces 'Relapse: Refill' album featuring five unreleased songs&quot;|website=[[NME]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/65ottxmx6?url=http://www.nme.com/news/eminem/48492|archivedate=2012-02-29|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

=== 2010—2011: ''Recovery''  Bad Meets Evil менән берләшеү===
2010 йылдың 14 апрелендә Эминем Твиттерҙа  ''[[Relapse 2]]'' булмауын яҙа. Күптәре Маршалл альбом сығармаясаҡ тип уйлай, ә ул тик альбомдың ''[[Recovery]]'' тип исемен генә үҙгәртә.
{{начало цитаты}}
Башта мин  ''Relapse 2'' альбомының киләһе йылда сығыуын теләнем. Әммә был альбом өҫтөндә яҙыуҙы дауам итеп һәм яңы продюсерҙар менән эшләп, ''[[Relapse]]''  альбомын артабан эшләү мәғәнәле тип тапманым, һәм мин тулыһынса яңы альбом яҙырға булдым.  ''Recovery'' альбомына музыка ''Relapse'' альбомы музыкаһына бөтөнләй оҡшамаған, һәм мин ул үҙ исеменә лайыҡ тип ҡарар иттем{{конец цитаты|источник=Эминем&lt;ref name=&quot;RapRadar&quot;&gt;{{cite news|url=http://rapradar.com/2010/04/14/eminem-speaks-on-new-album-recovery|title=&quot;Eminem Speaks On New Album Recovery&quot;|website=Rap Radar|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180622164525/http://rapradar.com/2010/04/14/eminem-speaks-on-new-album-recovery/|archivedate=2018-06-22|lang=en}}&lt;/ref&gt;}}
Эминемдың ''[[Recovery]]'' етенсе альбомы 18 июндә сыға&lt;ref name=&quot;RapRadar&quot; /&gt;. Беренсе аҙнала [[АҠШ]]-та яҡынса 741 мең күсермәһе һатыла, был Эминемдың бер нисә тапҡыр [[Billboard 200]]  етәкләгән алтынсы альбомы була&lt;ref&gt;{{cite news|author=Kaufman, Gil|url=http://www.mtv.com/news/articles/1642712/20100630/eminem.jhtml|title=&quot;Eminem Notches Year's Highest Deb  тип ҡарар иттемut With Recovery&quot;|website=[[MTV]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100924001246/http://www.mtv.com/news/articles/1642712/20100630/eminem.jhtml|archivedate=2010-09-24|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106040308/http://www.mtv.com/news/articles/1642712/eminem-notches-years-highest-debut-with-recovery.jhtml |date=2012-11-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Caulfield, Keith|url=http://www.billboard.com/articles/news/957567/eminems-recovery-explodes-at-no-1-on-billboard-200-with-741000|title=&quot;Eminem's 'Recovery' Explodes At No. 1 on Billboard 200 With 741,000&quot;|website=[[Billboard]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130414185001/http://www.billboard.com/articles/news/957567/eminems-recovery-explodes-at-no-1-on-billboard-200-with-741000|archivedate=2013-04-14|lang=en}}&lt;/ref&gt;. ''Recovery'' шулай уҡ бер нисә башҡа илдәрҙә чартты етәкләй. Альбом  Billboard 200 чартының түбәһендә биш аҙна дауамында тора&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20100828105942/http://www.billboard.biz/bbbiz/content_display/charts/chart_alert/e3iaea240932b26c233fbf8e445125fc885|title=&quot;Eminem Won't Budge From No. 1 On Billboard 200; Lil Wayne Tops Digital Songs&quot;|website=[[Billboard]]|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

[[Billboard]] рецензенты ''Recovery''  2010 йылдың бестселлеры була тип билдәләй, был  Эминемды  йыл аҙағына ике альбом-бестселлер менән тарихта беренсе  артист яһай&lt;ref&gt;{{cite news|authoe=Caulfield, Keith|url=http://www.billboard.com/articles/news/473767/eminems-recovery-is-2010s-best-selling-album-katy-perrys-california-gurls-top|title=&quot;Eminem's 'Recovery' Is 2010's Best-Selling Album; Katy Perry's 'California Gurls' Top Digital Song&quot;|website=[[Billboard]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160515112716/http://www.billboard.com/articles/news/473767/eminems-recovery-is-2010s-best-selling-album-katy-perrys-california-gurls-top|archivedate=2016-05-15|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Альбом тарихта иң һатылыусы цифрлы альбом була&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://archive.today/20120524180415/http://new.music.yahoo.com/blogs/chart_watch/74338/chart-watch-extra-eminem-bumps-off-gaga/;_ylt=ArFbuzoItgFLqcqT_OFNEfUPwiUv|title=&quot;Chart Watch Extra: Eminem Bumps Off Gaga – Chart Watch&quot;|website=New.music.yahoo.com|lang=en}}&lt;/ref&gt;.  «[[Not Afraid]]» альбомының төп синглы 29 апрелдә сыға һәм [[Billboard Hot 100]] чартында беренсе тапҡыр сығыш яһай. Йырға видеоклип  4 июндә сыға&lt;ref&gt;{{cite web|author=SR Staff|url=https://archive.today/20120526211640/http://www.singersroom.com/news/5863/Eminems-Not-Afraid-Video-Premiere-Set|title=&quot;Eminem's Not Afraid Video Premiere Set&quot;|website=Singer's Room|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Артабан йырсы Рианна менән яҙылған  «[[Love the Way You Lie]]»  синглы сыға.  Billboard Hot 100 чартының түбәһенә менерҙән алда, сингл икенсетәүге тапҡыр башҡарыла&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.billboard.com/music/eminem/chart-history/hot-100|title=&quot;Eminem Album &amp; Song Chart History&quot;|website=[[Billboard]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190103023517/https://www.billboard.com/music/Eminem/chart-history/hot-100|archivedate=2019-01-03|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt;.  «Love The Way You Lie» 2010 йылда Бөйөк Британияла иң һатылыусы сингл булһа ла, ул беренсе урынды яуламай&lt;ref&gt;{{cite web|author=Youngs, Ian|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-12039903|title=&quot;Alex Da Kid: The Brit behind 2010's biggest hit&quot;|website=[[BBC]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160115054154/http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-12039903|archivedate=2016-01-15|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt;. ''Recovery'' күпселек музыка тәнҡитселәренең ыңғай баһаһын ала&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.metacritic.com/music/recovery |title=''Recovery'' (2010): Reviews |accessdate=2019-03-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181029014437/https://www.metacritic.com/music/recovery |archivedate=2018-10-29 |deadlink=no |lang=en }}&lt;/ref&gt;. 2010 йылдың ноябрь айына, АҠШ-та һатылыу күләме өс миллион экземпләр тәшкил итә &lt;ref&gt;{{cite web|author=Jacobs, Allen|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.13114|title=&quot;Hip Hop Album Sales: The Wэкземпляровeek Ending 11/21/2010 Get The Latest Hip Hop News, Rap News &amp; Hip Hop Album Sales&quot;|website=HipHopDX|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150429192624/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.13114|archivedate=2015-04-29|deadlink=yes|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

{{Кратное изображение
 |подпись = Эминем һәм Рианна 2010 йылда  «[[Love the Way You Lie]]» йырын башҡара
 |зона = left
 |направление = vertical
 |ширина  = 300
 |изобр1  = Eminem and Rihanna in Love the Way You Lie1.jpg
 |изобр2  =
}}
Эминем  [[BET Awards]] 2010 йылда , «[[Not Afraid]]»  йыры менән күренә&lt;ref&gt;{{cite news|author=Jacobs, Allen|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.11506|title=&quot;Eminem to perform at 2010 BET awards&quot;|website=HipHopDX|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150429195636/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.11506|archivedate=2015-04-29|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150429195636/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.11506 |date=2015-04-29 }}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ йылда Эминем һәм Рианна менән берлектә «[[Love the Way You Lie]]» синглын  [[Activision]] [[Electronic Entertainment Expo]]  конференцияһында  башҡара. Июнь айында Эминем һәм [[Jay-Z]] Нью-Йоркта һәм Детройтта берлектәге концерттары тураһында иғлан итә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.artistdirect.com/entertainment-news/article/eminem-and-jay-z-announce-more-home-and-home-dates/7314183|title=&quot;Eminem And Jay-z Announce More &quot;Home &amp; Home&quot; Dates&quot;|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170630110259/http://www.artistdirect.com/entertainment-news/article/eminem-and-jay-z-announce-more-home-and-home-dates/7314183|archivedate=2017-06-30|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt;. [[BET]]  Эминемды  21 быуаттың иң яҡшы рэперы тип атай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bet.com/video/top10rappers/2010/eminem-extended-interview-10-1-230310.html|title=&quot;Top 10 Rappers: Eminem Extended Interview&quot;|website=[[BET]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303194228/http://www.bet.com/video/top10rappers/2010/eminem-extended-interview-10-1-230310.html|archivedate=2016-03-03|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt;.  2010 йылдың 12 сентябрендә Эминемдың [[MTV Video Music Awards]] церемонияһында Рианна менән «Not Afraid» һәм «Love The Way You Lie» йырын башҡарыуы  мөһим асыш була.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.singersroom.com/news/6278/MTV-VMA-Recap-Stage-Rewind-with-Eminem-Rihanna-Taylor-Kanye-and-Bieber|title=&quot;MTV VMA Recap: Stage Rewind with Eminem, Rihanna, Taylor, Kanye and Bieber&quot;|website=Singersroom.com|lang=en|accessdate=2020-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210516082852/https://www.singersroom.com/news/6278/MTV-VMA-Recap-Stage-Rewind-with-Eminem-Rihanna-Taylor-Kanye-and-Bieber|archivedate=2021-05-16}}&lt;/ref&gt;. ''[[Recovery]]'' альбомының уңышы һәм Jay-Z, [[MTV]],  [[Hip-HopDX]]  онлайн-журнал менән берлектәге сығыштары өсөн  Маршаллды йылдың иң яҡшы рэперы тип атайҙар&lt;ref&gt;{{cite web|author=Cantor, Paul|url=http://www.mtv.com/news/articles/1650705/20101024/eminem.jhtml|title=&quot;Eminem Is The Hottest MC In The Game!&quot;|website=[[MTV]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101228185541/http://www.mtv.com/news/articles/1650705/20101024/eminem.jhtml|archivedate=2010-12-28|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hiphopdx.com/index/editorials/id.1633|title=The 2010 HipHopDX Year End Awards, Discussing Lil' Wayne, Drake &amp; Many More Hip Hop Artists|website=HipHopDX|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150429201840/http://www.hiphopdx.com/index/editorials/id.1633|archivedate=2015-04-29|deadlink=yes|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Эминем  «Грэммиҙың» 53-сө церемонияһында  Рианна һәм Адам Левин менән «Love The Way You Lie» йырының икенсе өлөшөн, Дре һәм Скайлар менән «[[I Need a Doctor]]» йырын башҡара&lt;ref&gt;{{cite news|author=Semigran, Aly|url=http://www.mtv.com/news/articles/1657911/skylar-gray-grammys.jhtml|title=&quot;Skylar Grey Breaks Out With Dre, Eminem Grammy Performance – Music, Celebrity, Artist News&quot;|website=[[MTV]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130429175459/http://www.mtv.com/news/articles/1657911/skylar-gray-grammys.jhtml|archivedate=2013-04-29|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130429175459/http://www.mtv.com/news/articles/1657911/skylar-gray-grammys.jhtml |date=2013-04-29 }}&lt;/ref&gt;.

1997 йылда уҡ саҡ рэпер булып башлаған Эминем Детройттан рэпер [[Royce da 5'9]]  менән таныша. Улар  ''[[Bad Meets Evil]]'' дуэтын ойоштора. Әммә дуэт рэперҙарҙың бәхәсе арҡаһында өс йылдан һуң тарҡала. Ошо өс йыл эсендә улар  «[[Scary Movies]]» һәм «[[Nuttin' to Do]]»  йырын, шулай уҡ «Bad Meets Evil» йырын яҙа, һуңғыһы ''[[The Slim Shady LP]]''  альбомында сыға&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://genius.com/Eminem-bad-meets-evil-lyrics|title=Eminem — Bad Meets Evil ft. Royce da 5'9|website=Genius.com|accessdate=2019-04-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://genius.com/Bad-meets-evil-nuttin-to-do-lyrics|title=Bad Meets Evil — Nuttin&quot; to Do|website=Genius.com|accessdate=2019-04-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://genius.com/Bad-meets-evil-scary-movies-lyrics|title=Bad Meets Evil — Scary Movies|website=Genius.com|accessdate=2019-04-21}}&lt;/ref&gt;{{ref+|Главной причиной их конфликта было ограниченное время Эминема — он был очень сильно занят. Рэперы помирились только после смерти лучшего друга Маршалла, [[Proof]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sohh.com/eminem-speaks-on-burying-royce-da-59-dispute-we-realized-how-stupid-this-beef-sht-is-audio/|title=Eminem Speaks On Burying Royce Da 5’9 Dispute, “We Realized How Stupid This Beef Sh*t Is|first=S.|last=Samuel|work=[[SOHH]]|publisher=4Control Media|date=2010-06-24|accessdate=2018-11-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.complex.com/music/2011/06/the-oral-history-of-bad-meets-evil?page=2|first=Noah|last=Callahan-Bever|author2=Kondo, Toshitaka|title=The Oral History of Bad Meets Evil|publisher=[[Complex (magazine)|Complex]]|date=2011-06-13|accessdate=2011-07-11}}&lt;/ref&gt;.|комм.}}. Һәм Эминем Ройс менән тик  2010 йылда ғына яңынан хеҙмәттәшлек итә башлай, уның менән ''[[Hell: The Sequel]]''  мини-альбом яҙа. Мини-альбом 2011 йылдың 14 июнендә сыға&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.mtv.com/news/articles/1662592/eminem-royce-da-5-9-bad-meets-evil.jhtml|title=Eminem And Royce Da 5'9&quot; To Drop Bad Meets Evil EP|website=[[MTV]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140314121050/http://www.mtv.com/news/articles/1662592/eminem-royce-da-5-9-bad-meets-evil.jhtml|archivedate=2014-03-14|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140314121050/http://www.mtv.com/news/articles/1662592/eminem-royce-da-5-9-bad-meets-evil.jhtml |date=2014-03-14 }}&lt;/ref&gt;. 2011 йылдың мартында  ''[[The Marshall Mathers LP]]'' һәм ''[[The Eminem Show]]''  альбомдары [[RIAA]]  «бриллиант» статусҡа эйә була, шулай итеп, Эминем ике «бриллиант» альбом  менән берҙән-бер артист була&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rapbasement.com/eminem/042611-rapper-eminem-has-two-albums-get-diamond-status-details-here-click-now.html|title=Eminem Has 2 Albums Go Diamond|website=Rapbasement.com|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160323030911/http://www.rapbasement.com/eminem/042611-rapper-eminem-has-two-albums-get-diamond-status-details-here-click-now.html|archivedate=2016-03-23|deadlink=no|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160323030911/http://www.rapbasement.com/eminem/042611-rapper-eminem-has-two-albums-get-diamond-status-details-here-click-now.html |date=2016-03-23 }}&lt;/ref&gt;. Эминем шулай уҡ [[Facebook]]-та иң популяр кеше була — уның аккаунты 60 миллиондан ашыу лайыҡҡа эйә була, был күрһәткес буйынса [[Леди Гага]]ны, [[Майкл Джексон]]ды, [[Джастин Бибер]] һәм [[Рианна]]ны үтеп китә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/eminem-first-artiste-hit-60m-fans-fb|title=&quot;Eminem is the first artiste to hit 60m fans on Facebook&quot;|website=Radioandmusic.com|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120730072355/http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/eminem-first-artiste-hit-60m-fans-fb|archivedate=2012-07-30|lang=en}}&lt;/ref&gt;. 6 августа Эминем тәүге тапҡыр фестивалдә  бер нисә [[Lollapalooza]]  йырын башҡара&lt;ref&gt;{{cite web|author=Levy, Piet|url=https://www.usatoday.com/life/music/news/2011-08-07-lollapalooza-2011-eminem_n.htm|title=&quot;Lollapalooza 2011: Eminem rules Day Two&quot;|website=[[USA Today]]|accessdate=2011-08-09}}&lt;/ref&gt;.

2010 йылдың аҙағында —  [[2011 йыл]]дың башында ниндәйҙер Koolo  тигән кеше  Эминемдың һирәк һәм нәшер ителмәгән тректарының күсермәләренә  инеп, күпләп композицияларын сығара башлай. Һөҙөмтәлә 15-кә яҡын йыры билдәле була.  Улар араһында нәшер ителмәгән  ''Relapse 2''  тректары, шулай уҡ башҡарыусылар  [[Jay-Z]], [[Dr. Dre]], Just Blaze, [[Royce da 5'9&quot;]] һәм Лиз Родригес  менән бергә яҙҙырылған композициялар була. Һарҡыштың һөҙөмтәһе булып яңы  ''Straight from the Vault''  мини-альбомы ла тора&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://genius.com/albums/Eminem/Straight-from-the-vault|title=Eminem — Straight from the Vault Lyrics and Tracklist|website=Genius.com|accessdate=2019-05-20}}&lt;/ref&gt;{{ref+|Иногда упоминается как ''[[Straight from the Lab]] 2''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.sputnikmusic.com/soundoff.php?albumid=72396|title=Eminem – Straight From the Lab Part 2 User Opinions – sputnikmusic|website=www.sputnikmusic.com|access-date=2017-07-22}}&lt;/ref&gt;.|комм.}}. Был альбом үҙендә Эминем  тормошоноң төрлө осорҙарында яҙылған туғыҙ төрлө композицияларҙы  берләштерә (иң иртәләре [[2005 йыл]]ға ҡарай, тректарҙың бер өлөшө сыҡмаған ''King Mathers'' альбомы өсөн тәғәйенләнгән була&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://genius.com/Eminem-king-mathers|title=Eminem — King Mathers. Lyrics and Tracklist|website=Genius.com|accessdate=2019-04-18}}{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, иң һуңғыһы  2010  йылға ҡарай, һәм  [[D12]]  менән берлектә яҙыла&lt;ref&gt;[http://www.nme.com/news/eminem/55270 Eminem 'EP' 'Straight From The Vault' leaks online | News | NME.COM&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

=== 2012—2013: ''The Marshall Mathers LP 2'' ===
2012 йылдың 24  майында  Эминем үҙенең киләһе  студиялы альбомы өҫтөндә эшләүе тураһында иғлан итә&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20121118042647/http://www.aftermathmusic.com/blog/2012/05/24/eminem-is-working-on-a-new-album/ Eminem is working on a new album]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Релиз  2013  йылға тәғәйенләнә.&lt;ref&gt;[http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21684/title.eminem-announces-eighth-studio-album-for-2013 Eminem Announces Eighth Studio Album For 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020045939/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21684/title.eminem-announces-eighth-studio-album-for-2013 |date=2013-10-20 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Хатта исемһеҙ килеш тә альбом 2013 йылдың иң көтөлгән пластинкалар исемлегенә, шул иҫәптән [[MTV]], ''Complex'' журналдарына  инә; ә ''XXL'' журналы альбомды бишенсе урынға ҡуя&lt;ref&gt;[http://www.complex.com/music/2013/01/the-50-most-anticipated-albums-of-2013/eminem 6. Eminem, TBA — The 50 Most Anticipated Albums of 2013&quot;.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020103827/http://www.complex.com/music/2013/01/the-50-most-anticipated-albums-of-2013/eminem |date=2013-10-20 }} Complex.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Eminem Lollapalooza 2014 Chicago.jpg|250px|thumb|left|Эминем Чикагола [[Lollapalooza]] фестивалендә, 2014 йыл]]
2013 йылдың  14 авгусында  Лиз Родригес менән берлектә башҡарылған «Survival»  исеме аҫтындағы йыр [[Call of Duty: Ghosts]] видеоуйынының   мультиплеерлы трейлерында  күрһәтелә. Киләһе пресс-релиз һигеҙенсе альбомдың беренсе синглы тиҙҙән сығасаҡ тип хәбәр итә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://music.yahoo.com/news/eminem-unveils-hard-hitting-song-survival-195019619-rolling-stone.html |title=Eminem Unveils Hard-Hitting New Song, 'Survival' |accessdate=2013-08-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130818103735/http://music.yahoo.com/news/eminem-unveils-hard-hitting-song-survival-195019619-rolling-stone.html |archivedate=2013-08-18 |deadlink=yes |lang=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.complex.com/music/2013/08/listen-eminem-survival |title=Complex: Eminem «Survival» |accessdate=2013-08-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130818031402/http://www.complex.com/music/2013/08/listen-eminem-survival |archivedate=2013-08-18 |deadlink=yes |lang=en }}&lt;/ref&gt;.  [[MTV Video Music Awards|MTV VMA 2013]] церемонияһы ваҡытында  Эминемдың яңы альбомы ''[[The Marshall Mathers LP 2]]'' тип аталыуы асыҡлана, ә уның релизы 2013 йылдың 5 ноябренә тәғәйенләнә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.huffingtonpost.com/2013/08/25/mmlp2-eminem-new-album-_n_3814784.html?|title=Eminem’s 'MMLP2' Album Announced At VMAs |accessdate=2013-08-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160216234536/http://www.huffingtonpost.com/2013/08/25/mmlp2-eminem-new-album-_n_3814784.html?|archivedate=2016-02-16 |deadlink=no |lang=en }}&lt;/ref&gt;. Альбомдың төп синглы булып  «[[Berzerk (песня)|Berzerk]]» тора, ул  25 августа сығарыла һәм  [[Billboard Hot 100]]  чартының өсөнөсө юлында дебют яһай &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.billboard.com/artist/301722/Eminem/chart?f=379|title=Eminem - Chart History - The Hot 100|work=Billboard|publisher=Prometheus Global Media|accessdate=2013-09-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181206122935/https://www.billboard.com/artist/301722/Eminem/chart?f=379|archivedate=2018-12-06|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Артабан тағы өс сингл килә: «[[Survival (песня Эминема)|Survival]]»&lt;ref&gt;{{cite web|first=Edwin|last=Ortiz|url=http://www.complex.com/music/2013/08/listen-eminem-survival|title=List: Eminem 'Survival'|work=Complex|publisher=Complex Media|date=2013-08-14|accessdate=2013-08-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130818031402/http://www.complex.com/music/2013/08/listen-eminem-survival|archivedate=2013-08-18|deadlink=yes|lang=en}}&lt;/ref&gt;, «[[Rap God]]»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2013/10/15/eminem/ |title=Эминем в новой песне объявил себя богом рэпа |accessdate=2019-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310151849/https://lenta.ru/news/2013/10/15/eminem/ |archivedate=2016-03-10 |deadlink=no |lang=ru }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/music/news/eminem-declares-himself-a-rap-god-20131014 |title=Eminem Declares Himself a 'Rap God' |publisher=''[[Rolling Stone]]'' |lang=en |accessdate=2019-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171207195425/http://www.rollingstone.com/music/news/eminem-declares-himself-a-rap-god-20131014 |archivedate=2017-12-07 |deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171207195425/http://www.rollingstone.com/music/news/eminem-declares-himself-a-rap-god-20131014 |date=2017-12-07 }}&lt;/ref&gt; һәм Рианна менән яҙҙырылған «[[The Monster]] сингл&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.xxlmag.com/news/2013/10/eminem-releasing-new-single-rihanna-next-week/ |title=Eminem Releasing New Single With Rihanna Next Week — XXL&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |accessdate=2019-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181116010411/http://www.xxlmag.com/news/2013/10/eminem-releasing-new-single-rihanna-next-week/ |archivedate=2018-11-16 |deadlink=no |lang=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья|ссылка=http://www.vibe.com/article/singer-bebe-rexha-talks-co-writing-eminem-and-rihannas-mmlp2-collaboration-monster |заглавие=Singer Bebe Rexha Talks Co-Writing Eminem And Rihanna's 'MMLP2' Collaboration 'The Monster' |издание=[[Vibe]] |accessdate=2013-10-25 |язык=en |тип=journal |автор=Kennedy, John |число=24 |месяц=10 |год=2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151002182327/http://www.vibe.com/article/singer-bebe-rexha-talks-co-writing-eminem-and-rihannas-mmlp2-collaboration-monster |archivedate=2015-10-02 |издательство=Spin Media }}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ Нейт Рюсс менән яҙҙырылған  «Headlights»   синглы&lt;ref&gt;{{статья |ссылка=http://www.themusicnetwork.com/chart-wrap-pharrell-gets-happy-avicii-vance-hit-new-highs/ |заглавие=Chart Wrap: Pharrell gets happy, Avicii and Vance hit new highs |издание={{Нп3|The Music Network}} |accessdate=2014-02-06 |язык=en |тип=magazine |автор=Mulherin, Daniel |число=3 |месяц=2 |год=2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.radiotoday.com.au/airplay/the-music-network/4133-the-music-network-chart-wrap-feb-5.html |title=''The Music Network'' Chart Wrap: Feb 5 |publisher=Radio Today |date=2014-02-05 |accessdate=2014-02-06|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

''[[The Marshall Mathers LP 2]]'' 2013 йылдың 5 ноябрендә сыға. Альбомдың төп версияһы 16 тректан тора&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.eminem.com/new-album/mmlp2_tracklisting | title=MMLP2 Tracklisting | publisher=[[Shady Records]] | work=[[Eminem|Eminem.com]] | date=2013-10-10 | accessdate=2013-10-10 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014191657/http://www.eminem.com/new-album/mmlp2_tracklisting |date=2013-10-14 }}&lt;/ref&gt;, в «Deluxe»-версии — 21&lt;ref&gt;{{cite news|author=|title=Eminem обнародовал список бонус-треков &quot;MMLP2&quot;|url=http://www.rap.ru/news/4890|work=|publisher=Rap.ru|date=2013-10-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131026081039/http://www.rap.ru/news/4890 |date=2013-10-26 }}&lt;/ref&gt;. ''The Marshall Mathers LP 2'' Эминемдың [[Billboard 200]] чартында тәүге тапҡыр сығыш яһаусы етенсе альбомы була&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/11/13/eminem-album-sales-mmlp2-no-1_n_4266408.html|title=&quot;Eminem's Album Sales Impress As 'MMLP2' Hits No. 1&quot;|website=Huffingtonpost.com|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160811231114/http://www.huffingtonpost.com/2013/11/13/eminem-album-sales-mmlp2-no-1_n_4266408.html|archivedate=2016-08-11|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Эминем шулай уҡ  [[The Beatles]]  төркөмөнөң ҡаҙанышыны ҡабатлай:  [[Billboard Hot 100]] чартының беренсе егерме урында Маршаллдың дүрт йыры була&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.complex.com/music/2013/11/eminem-four-singles-in-billboard-hot-100-top-20|title=&quot;Eminem Four Singles in Billboard Hot 100 Top 20&quot;|website=[[Complex]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911081652/https://www.complex.com/music/2013/11/eminem-four-singles-in-billboard-hot-100-top-20|archivedate=2018-09-11|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221045216/http://www.alexa.com/topsites |date=2012-12-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://indyhiphop.com/2325052/eminem-ties-the-beatles-billboard-record/|title=&quot;Eminem Ties Beatles Billboard Record|3=Hot 96.3&quot;|website=Indyhiphop.com|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://archive.is/20131117110209/http://indyhiphop.com/2325052/eminem-ties-the-beatles-billboard-record/|archivedate=2013-11-17|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.fuse.tv/2013/11/eminem-beatles-4-top-20-hits|title=&quot;Eminem Is First Lead Artist Since Beatles to Score 4 Top 20 Hits – News – Fuse&quot;|website=Fuse.tv|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911081738/https://www.fuse.tv/2013/11/eminem-beatles-4-top-20-hits|archivedate=2018-09-11|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221045216/http://www.alexa.com/topsites |date=2012-12-21 }}&lt;/ref&gt;. В [[Бөйөк Британия]]ла альбом шулай уҡ беренсе юлда дебют яһай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/eminem-scores-seventh-consecutive-uk-number-1-album-2599/|title=&quot;Eminem scores seventh consecutive UK Number 1 album&quot;|website=Official Charts Company|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141008102148/http://www.officialcharts.com/chart-news/eminem-scores-seventh-consecutive-uk-number-1-album-2599/|archivedate=2014-10-08|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt;. ''The Marshall Mathers LP 2''  альбомы  2013 йылда иң һатылыусы альбом була һәм  Эминем Канадала иң күп һатылған башҡарыусы була&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.billboard.com/biz/articles/news/record-labels/5869529/canadas-digital-music-sales-rise-in-2013-unlike-the-us|title=&quot;Canada's Digital Music Sales Rise in 2013 Unlike the U.S.; Eminem, Robin Thicke Among Top Selling Artists&quot;|website=[[Billboard]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140117200134/http://www.billbo/|archivedate=2014-01-17|lang=en|accessdate=2020-01-07}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160203134821/http://www.billboard.com/biz/articles/news/record-labels/5869529/canadas-digital-music-sales-rise-in-2013-unlike-the-us |date=2016-02-03 }}&lt;/ref&gt;.

3 ноябрҙә Эминем «Йыл артисы» номинацияһында  [[YouTube Music Awards]] премияһын&lt;ref&gt;{{cite web|author=Chris Martins|url=https://www.spin.com/2013/11/youtube-music-awards-winners-list-macklemore-ryan-lewis/|title=&quot;YouTube Music Awards: A Charming Mess With Eminem, Macklemore, M.I.A., and More&quot;|website=[[Spin (журнал)|Spin]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190204145156/https://www.spin.com/2013/11/youtube-music-awards-winners-list-macklemore-ryan-lewis/|archivedate=2019-02-04|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt;, ә бер аҙнанан һуң  [[Global Icon Award]] номинацияһында  [[MTV EMA Music Awards]] премияһын ала&lt;ref&gt;{{cite web|author=Soren Baker|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.26194/title.eminem-wins-global-icon-award-at-2013-mtv-ema-music-awards|title=&quot;Eminem Wins &quot;Global Icon&quot; Award At 2013 MTV EMA Music Awards&quot;|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150426120145/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.26194/title.eminem-wins-global-icon-award-at-2013-mtv-ema-music-awards|archivedate=2015-04-26|deadlink=yes|lang=en}}&lt;/ref&gt;. 10 июндә Эминем  ике  «бриллиант» сингл менән  беренсе артист була,  «[[Not Afraid]]» һәм «[[Love the Way You Lie]]»  альбомдарының күсермәһе 10  миллиондан артып китә&lt;ref&gt;{{cite web|author=Trakin, Roy|url=http://www.billboard.com/articles/news/6114162/eminem-first-to-receive-two-riaa-digital-single-diamond-awards|title=&quot;Eminem First to Receive Two Digital RIAA Diamond Certifications&quot;|website=[[Billboard]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180812112025/https://www.billboard.com/articles/news/6114162/eminem-first-to-receive-two-riaa-digital-single-diamond-awards|archivedate=2018-08-12|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt;. 11 һәм 12 июлдә Эминем  «[[Уэмбли]]»  стадионында ике концерт бирә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wembleystadium.com/Events/2014/Eminem/Eminem-at-Wembley|title=&quot;eminem at Wembley&quot;|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911044921/http://www.wembleystadium.com/Events/2014/Eminem/Eminem-at-Wembley|archivedate=2018-09-11|deadlink=yes|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180911044921/http://www.wembleystadium.com/Events/2014/Eminem/Eminem-at-Wembley |date=2018-09-11 }}&lt;/ref&gt;. Грэмми  премияһының 57-се тапшырыу тантанаһында  Эминем иң яҡшы рэп-альбом һәм Рианна менән берлектә иң яҡшы рэп башҡарыуы өсөн  ике Грэмми премияһына лайыҡ була&lt;ref&gt;{{cite news|author=Kennedy, Gerrick D.|url=http://www.latimes.com/entertainment/music/posts/la-et-ms-grammys-2015-wins-rap-album-20150205-story.html|title=&quot;Grammys 2015: Eminem takes best rap album honors&quot;|website=[[Los Angeles Times]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180630024920/http://www.latimes.com/entertainment/music/posts/la-et-ms-grammys-2015-wins-rap-album-20150205-story.html|archivedate=2018-06-30|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/english/music/news/Eminem-takes-home-Best-Rap-Album-Best-Rap/Sung-Collaboration-Grammys/articleshow/46172812.cms|title=&quot;Eminem takes home Best Rap Album, Best Rap/Sung Collaboration Grammys&quot;|website=[[The Times of India]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160216234536/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/english/music/news/Eminem-takes-home-Best-Rap-Album-Best-Rap/Sung-Collaboration-Grammys/articleshow/46172812.cms|archivedate=2016-02-16|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

=== 2014—2016: ''ShadyXV'', винил бокс-сет һәм ''Һулаҡай'' ===
[[Файл:Eminem live at D.C. 2014.jpg|250px|thumb|right|Эминемдың [[Вашингтон]]да сығышы, 2014 йыл]]
2014 йылда Эминем һәм [[Shady Records]] лейблы менеджеры Пол Розенберг социаль селтәрҙәрҙә #SHADYXV хэштегы ҡуллана башлай&lt;ref&gt;{{cite news|author=Stutz, Colin|url=http://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/6229180/eminem-new-black-friday-release-shady-xv|title=&quot;What's Eminem's New Black Friday Release 'Shady XV' All About?&quot;|website=[[Billboard]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180924142224/https://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/6229180/eminem-new-black-friday-release-shady-xv|archivedate=2018-09-24|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Аҙаҡ күренеүенсә, был Эминем лейблының киләһе йыйынтығының исеме була&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20170822054022/http://www.eminem.com/news/shadyxv-details-released|title=&quot;SHADYXV - DETAILS RELEASED&quot;|website=Eminem.com|lang=en}}&lt;/ref&gt;{{ref+|Название [[хэштег]]а и сборника связано с датой основания лейбла [[Shady Records]]. Лейбл Эминема был основан в 1999 году&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hitquarters.com/index.php3?page=intrview/opar/intrview_MarcLabelle.html |title=Interview With Marc Labelle |publisher=[[HitQuarters]]|date=2005-11-28 |accessdate=2010-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |last=Detrick |first=Ben |title=Loyalty |url=http://www.rapbasement.com/news/shady-records/-loyalty-paul-rosenberg-interview.html |magazine=[[XXL magazine|XXL Presents Shade 45]] |page=22 |date=August 2005 |accessdate=January 29, 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120511085153/http://www.rapbasement.com/news/shady-records/-loyalty-paul-rosenberg-interview.html |date=May 11, 2012 }}&lt;/ref&gt;, и в 2014-ом ему исполнилось 15 лет.|комм.}}. Компиляцияның анонсынан һуң, альбомдың беренсе синглы сыға, «[[Guts Over Fear]]»  альбомы Австралия йырсыһы Сия ҡатнашлығында яҙыла.&lt;ref&gt;{{cite news|author=Gallo, Phil|url=http://www.billboard.com/articles/news/6229233/eminem-announces-shady-xv-compilation-with-new-track-guts-over-fear|title=&quot;Eminem Announces 'Shady XV' Compilation With New Track 'Guts Over Fear' &quot;|website=[[Billboard]]|lang=en}} {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Эминемдың рәсми  [[YouTube]]-каналында альбомды ғәмәлгә ашырыу буйынса сайфер сыға, унда лейблдың һәр рэперы үҙенең рэбын уҡый. Эминем үҙенең ете минутлыҡ фристайлын уҡый.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Video posted by EminemVEVO |url=https://www.youtube.com/watch?v=ygzRDayKxTk |title=Vevo Presents: Shady CXVPHER |publisher=[[YouTube]] |accessdate=2019-03-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190205232808/https://www.youtube.com/watch?v=ygzRDayKxTk |archivedate=2019-02-05 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;. 11 ноябрҙә  «[[Detroit Vs. Everybody|Detroit vs. Everybody]]»  тип аталған икенсе синглы сыға,   [[Детройт]]тан башҡа рэперҙар — Dej Loaf, Royce da 5'9, Big Sean, Trick-Trick һәм Danny Brown  менән берлектә яҙыла&lt;ref&gt;{{cite news|author=Grow, Kory|url=https://www.rollingstone.com/music/news/hear-eminems-love-letter-to-his-hometown-detroit-vs-everybody-20141111|title=&quot;Hear Eminem's Love Letter to His Hometown, 'Detroit Vs. [sic] Everybody'&quot;|website=[[Rolling Stone]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171126003132/http://www.rollingstone.com/music/news/hear-eminems-love-letter-to-his-hometown-detroit-vs-everybody-20141111|archivedate=2017-11-26|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171126003132/http://www.rollingstone.com/music/news/hear-eminems-love-letter-to-his-hometown-detroit-vs-everybody-20141111 |date=2017-11-26 }}&lt;/ref&gt;. Альбом-компиляция ''[[ShadyXV]]'' 24 ноябрҙә донъя күрә&lt;ref&gt;{{cite web|author=Rsoenberg, Paul|url=https://twitter.com/rosenberg/status/504095948776435714|title=&quot;SHADYXV out 11/24&quot;|website=[[Twitter]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303195254/https://twitter.com/rosenberg/status/504095948776435714|archivedate=2016-03-03|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt;. ''ShadyXV'' ике дисктан тора: беренсе дискҡа  Shady Records  лейблынан яңы тректары, ә икенсеһендә лейблдың бөйөк хиттары инә. Альбом [[Billboard 200]] чартының өсөнсө урынында тәүге тапҡыр сығыш яһай, АҠШ-та беренсе аҙнала уның 138 мең күсермәһе һатыла&lt;ref&gt;{{cite news|author=Tardio, Andres|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.31622/title.hip-hop-album-sales-eminem-rick-ross-beyonce|title=&quot;Hip Hop Album Sales: Eminem, Rick Ross, Beyonce&quot;&quot;Hip Hop Album Sales: Eminem, Rick Ross, Beyonce&quot;|website=HipHop DX|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150504064149/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.31622/title.hip-hop-album-sales-eminem-rick-ross-beyonce|archivedate=2015-05-04|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150504064149/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.31622/title.hip-hop-album-sales-eminem-rick-ross-beyonce |date=2015-05-04 }}&lt;/ref&gt;.

2015 йылдың 12 мартында  Эминем грампластинкала бокс-сет сығара, ул Маршаллдың бөтә тиерлек карьераһын үҙ эсенә ала. Йыйылмаға Эминемдың бөтә альбомдары (''[[Infinite]]'' альбомынан тыш), «[[8 миль]]»  фильмына саундтрек, [[Shady Records]] лейблының  беренсе ''[[Eminem Presents: The Re-Up]]''  альбом-компиляцияһы һәм  Эминемдың
''[[Curtain Call: The Hits]]''   хиттар йыйынтығы инә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/6501994/eminem-10-disc-career-spanning-official-vinyl-box-set|title=&quot;Eminem Releases 10-Disc Career-Spanning Vinyl Box Set&quot;|website=[[Billboard]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180924133041/https://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/6501994/eminem-10-disc-career-spanning-official-vinyl-box-set|archivedate=2018-09-24|lang=en}}&lt;/ref&gt;. 2015 йыл башында Эминем һәм Tech N9ne менән берлектә «Speedom (Worldwide Choppers 2)»  трегы яҙыуы тураһында иғлан ителә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.hiphopdx.com/m/news/id.32178|title=&quot;Eminem To Appear On &quot;Worldwide Choppers 2&quot;, According To Tech N9ne&quot;|website=HipHop DX|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150519022212/http://www.hiphopdx.com/m/news/id.32178|archivedate=2015-05-19|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150519022212/http://www.hiphopdx.com/m/news/id.32178 |date=2015-05-19 }}&lt;/ref&gt;. Эминем шулай уҡ  рэпер Yelawolf-тың [[Love Story (альбом Yelawolf)|Love Story]]  альбомынан «Best Friend» йырында күренә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rap.ru/news/6013|title=Eminem и Yelawolf на треке «Best Friend»|website=Rap.ru|accessdate=2019-03-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180707225104/http://www.rap.ru/news/6013|archivedate=2018-07-07|deadlink=no|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

2015 йылда Эминем «Һулаҡай» спорт драмаһына, фильм өсөн ике йыр яҙып, саундтректың башҡарыусы продюсеры була. Саундтректың беренсе синглы булып «[[Phenomenal]]»  тора, ул 2 июндә сыға&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nme.com/news/eminem/85642|title=&quot;Eminem to release new song on 'Southpaw' soundtrack - NME&quot;|website=[[NME]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160324011249/http://www.nme.com/news/eminem/85642|archivedate=2016-03-24|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Гвен Стефани менән бергә яҙылған  «[[Kings Never Die]]» тағы бер сингл, 10 июлдә YouTube-та сыға&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=7YAVn466YBc|title=&quot;Eminem Kings Never Die&quot;|website=[[YouTube]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150711105547/https://www.youtube.com/watch?v=7YAVn466YBc|archivedate=2015-07-11|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Эминем шулай уҡ Beats 1 онлайн-радионан Зейн Лоуға интервью бирә. Интервью 2015 йылдың 1 июлендә трансляциялана&lt;ref&gt;{{cite news|author=Flanagan, Andrew|url=http://www.billboard.com/articles/news/6612562/eminem-zane-lowe-interview-apple-music-beats-1|title=&quot;Eminem Is Zane Lowe's First Interview for Apple's Beats 1 Radio Station&quot;|website=[[Billboard]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911124534/https://www.billboard.com/articles/news/6612562/eminem-zane-lowe-interview-apple-music-beats-1|archivedate=2018-09-11|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

Эминем шулай уҡ Мичиган штатының Монро округында үткән ''Only in Monroe'' шоуҙа ҡатнаша. Унан  [[Стивен Кольбер]] һорау ала. Тапшырыу 2015 йылдың 1 июлендә сыға.  Унда Эминем Боб Сигер йырҙарының өҙөктәрен башҡара һәм һәм «Һулаҡай» фильмы буйынса фекер алыша&lt;ref&gt;{{cite news|author=McCollum, Brian|url=http://www.freep.com/story/entertainment/music/2015/07/01/eminem-sings-seger-colbert-interview-monroe-public-access/29579933/|title=&quot;Eminem sings Seger as Colbert hosts Monroe public access show&quot;|website=[[Detroit Free Press]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180901051948/https://www.freep.com/story/entertainment/music/2015/07/01/eminem-sings-seger-colbert-interview-monroe-public-access/29579933/|archivedate=2018-09-01|lang=en}}&lt;/ref&gt;. 2015 йылдың июнендә  Маршалл ''Motor City'' музыкаль сериалдың башҡарыусы продюсеры һәм музыка етәксеһе булыуы тураһында иғлан ителә&lt;ref&gt;{{cite news|author=Nellie Andreeva|url=http://deadline.com/2015/06/eminem-narc-series-music-joe-carnhan-paramount-tv-1201443444/|title=&quot;Eminem To Produce &amp; Write Music For Joe Carnahan's 'Narc' Series At Paramount TV&quot;|website=[[Deadline Hollywood]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911151833/https://deadline.com/2015/06/eminem-narc-series-music-joe-carnhan-paramount-tv-1201443444/|archivedate=2018-09-11|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

2016 йылдың сентябрендә был альбом өсөн Эминем шулай уҡ «Come Up For You» йырын продюсерлай&lt;ref&gt;{{cite news|author=Spanos, Brittany|url=https://www.rollingstone.com/music/news/eminem-skylar-grey-reunite-for-new-song-kill-for-you-w441499/|title=&quot;Hear Eminem, Skylar Grey's Bonnie and Clyde-Inspired 'Kill for You'&quot;|website=[[Rolling Stone]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171119092352/http://www.rollingstone.com/music/news/eminem-skylar-grey-reunite-for-new-song-kill-for-you-w441499|archivedate=2017-11-19|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171119092352/http://www.rollingstone.com/music/news/eminem-skylar-grey-reunite-for-new-song-kill-for-you-w441499 |date=2017-11-19 }}&lt;/ref&gt;. 19 октябрҙә Маршалл ете минутлыҡ сәйәси «Campaign Speech»  фристайлын  сығара, һәм  твиттерҙа яңы альбомын яҙыуы тураһында әйтә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/eminem-campaign-speech-new-album-trump|title=&quot;Eminem announces new album with manic 8-minute 'Campaign Speech' bashing Trump&quot;|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190215133503/https://www.businessinsider.com/eminem-campaign-speech-new-album-trump|archivedate=2019-02-15|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt;. 2016 йылдың 17 ноябрендә Эминем үҙенең [[YouTube]]- каналында [[Infinite (альбом Эминема)|Infinite]]''  ''дебют альбомынан беренсе йырының үҙгәртелгән версияһын сығара''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=_Ci6LhAmYJk|title=&quot;Eminem - Infinite (F.B.T. Remix) [Official Audio]&quot;|website=[[YouTube]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190219200055/https://www.youtube.com/watch?v=_Ci6LhAmYJk&amp;feature=youtu.be|archivedate=2019-02-19|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. ''Биш көндән һуң ҡыҫҡа метражлы «Partners in Rhyme: The True Story of Infinite»  документаль фильмының трейлеры сыға''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=icB-DPmdaPw|title=&quot;Eminem - Partners In Rhyme: The True Story of Infinite (Official Trailer)&quot;|website=[[YouTube]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180319153741/https://www.youtube.com/watch?v=icB-DPmdaPw|archivedate=2018-03-19|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Video posted by 8 Mile Style|url=https://www.youtube.com/watch?v=dGIy1Y2CfCo|title=Partners In Rhyme: The True Story of Infinite|website=[[YouTube]]|accessdate=2019-06-01}}&lt;/ref&gt;.

=== 2017—2019: ''Revival'' һәм ''Kamikaze'' ===
2017 йылдың февралендә Эминем рэпер Big Sean-дың [[I Decided]]  альбомының «No Favors» трегында күренә. Был йырында Эминем яңы һайланған АҠШ президенты  [[Дональд Трамп]]ты насар һүҙҙәр менән әрләй&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://genius.com/Big-sean-no-favors-lyrics|title=Big Sean — No Favors ft. Eminem|website=Genius.com|lang=en}}&lt;/ref&gt;. 2017 йылда Эминем  «The Storm» фристайл-рэбында ҡабаттан Трампты тәнҡитләй&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cnn.com/2017/10/11/entertainment/eminem-storm-full-lyrics/index.html|title=&quot;The full lyrics to Eminem's Trump-bashing freestyle 'The Storm'&quot;|website=[[CNN]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181221162603/https://www.cnn.com/2017/10/11/entertainment/eminem-storm-full-lyrics/index.html|archivedate=2018-12-21|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt; һәм уны «94-йәшлек олатай-расист»  тип атай&lt;ref name=&quot;Russian_BBC&quot;&gt;{{cite news|author=Марк Сэвидж|url=https://www.bbc.com/russian/other-news-41589938|title=&quot;Америка, вставай&quot;: рэпер Эминем яростно обрушился на Трампа|website=[[BBC]]|date=2017-10-12|accessdate=2019-06-08}}&lt;/ref&gt;. Эминем шулай уҡ Трамп яҡлылар уның табыныусылары була алмай тип белдерә&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/music/video/2017/oct/11/eminem-lambasts-trump-in-freestyle-rap-video|title=&quot;Eminem lambasts Donald Trump in freestyle rap – video&quot;|website=[[The Guardian]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190206003834/https://www.theguardian.com/music/video/2017/oct/11/eminem-lambasts-trump-in-freestyle-rap-video|archivedate=2019-02-06|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://genius.com/Eminem-the-storm-2017-bet-hip-hop-awards-cypher-verse-lyrics|title=Eminem — The Storm (2017 BET Hip-Hop Awards Cypher Verse)|website=Genius.com|accessdate=2019-06-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Video posted by BETNetworks|url=https://www.youtube.com/watch?v=LunHybOKIjU|title=Eminem Rips Donald Trump In BET Hip Hop Awards Freestyle Cypher|website=[[YouTube]]|accessdate=2019-06-08}}&lt;/ref&gt;{{ref+|Несмотря на то, что Эминем нелестно высказывается о [[Дональд Трамп|Трампе]], действующий [[Президент США]] является его большим фанатом&lt;ref&gt;[http://www.forumdaily.com/kak-izmenitsya-belyj-dom-s-prixodom-trampa-novoe-menyu-pole-dlya-golfa-i-muzyka/ Трамп  килеү менән Аҡ йорт нисек үҙгәрәсәк: яңы меню, гольф өсөн ялан һәм музыка]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3774467|title=&quot;Би-би-си&quot; изучила музыкальные вкусы Трампа|website=[[ТАСС]]|accessdate=2019-05-08}}&lt;/ref&gt;. В своё время, Трамп даже в шутку называл рэпера кандидатом в президенты&lt;ref name=&quot;Russian_BBC&quot; /&gt;.|комм.}}. Фристайл башҡа рэперҙар тарафынан ыңғай баһалана&lt;ref&gt;{{cite news|author=Berry, Peter A.|url=http://www.xxlmag.com/video/2017/10/snoop-dogg-j-cole-eminem-president-trump-2017-bet-hip-hop-awards/|title=&quot;SNOOP DOGG, J. COLE AND OTHER RAPPERS REACT TO EMINEM'S PRESIDENT TRUMP DISS AT 2017 BET HIP HOP AWARDS&quot;|website=[[XXL (журнал)|XXL]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180924121150/http://www.xxlmag.com/video/2017/10/snoop-dogg-j-cole-eminem-president-trump-2017-bet-hip-hop-awards/|archivedate=2018-09-24|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Октябрь айында Эминем һәм йырсы [[Pink]] Пинктың [[Beautiful Trauma]]  альбомы өсөн бергә  «Revenge» трегы яҙа&lt;ref&gt;{{cite news|author=Coscarelli, Joe|url=https://www.nytimes.com/2017/10/05/arts/music/pink-interview-beautiful-trauma-trump.html|title=&quot;Pink Quietly Became Pop Royalty. Here's How She Made It Last&quot;|website=[[The New York Times]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190206055004/https://www.nytimes.com/2017/10/05/arts/music/pink-interview-beautiful-trauma-trump.html|archivedate=2019-02-06|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Eminem - Oslo Sommertid 2018 (Norway).png|200px|thumb|right|Эминемдың [[Осло]] ҡалаһында сығышы, [[Норвегия]], 2018 йыл]]
Октябрь аҙағынан башлап, Эминем һәм Пол Розенберг бөтәһендә «Atrox Rithimus»  уйҙырма ауырыуынан дауалаусы яһалма ''[[Revival (альбом Эминема)|Revival]]'' дарыуҙар  менән ирештерә башлай&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/BbTVqq8FnAu/|title=Marshall Mathers on Instagram|website=[[Instagram]]|accessdate=2019-05-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/BcD59vpFf2O/|title=Marshall Mathers on Instagram|website=[[Instagram]]|accessdate=2019-05-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/BbPw0ljlVbB/|title=Marshall Mathers on Instagram|website=[[Instagram]]|accessdate=2019-05-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://mymemory.translated.net/en/Latin/English/atrox-rithimus|title=You searched for: atrox rithimus (Latin – English)|date=2017-10-27|publisher=MyMemory|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171201202036/https://mymemory.translated.net/en/Latin/English/atrox-rithimus|archivedate=2017-12-01|accessdate=2017-10-28|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/BarzJBNnFOG/?taken-by=rosenberg|title=Look what arrived at the Shady offices today! @Yelawolf TRIAL BY FIRE comes out this Friday 10/27! #cdbaby|publisher=[[Instagram]]|date=2017-10-25|accessdate=2017-10-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/BbTVl1RHIL1/|title=Paul Rosenberg on Instagram|website=[[Instagram]]|accessdate=2019-05-28}}&lt;/ref&gt;. Һуңынан был  дарыуҙың исеме яңы альбом булыуы билдәле була.&lt;ref&gt;{{cite news|author=Weinstein, Max.|url=http://www.xxlmag.com/news/2017/10/paul-rosenberg-eminem-revival-album-name/|title=&quot;DID PAUL ROSENBERG JUST REVEAL THE NAME OF EMINEM'S NEW ALBUM?&quot;|website=[[XXL (журнал)|XXL]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180924114356/http://www.xxlmag.com/news/2017/10/paul-rosenberg-eminem-revival-album-name/|archivedate=2018-09-24|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Ноябрь айында  Эминем Бейонсе менән берлектә яҙылған «[[«Walk on Water (песня Эминема)»|Walk on Water]]» синглын сығара&lt;ref&gt;{{cite news|author=Weinstein, Max|url=http://www.xxlmag.com/news/2017/11/eminem-walk-on-water-revival/|title=&quot;EMINEM RECRUITS BEYONCE FOR NEW SINGLE &quot;WALK ON WATER&quot;&quot;|website=[[XXL (журнал)|XXL]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180819112657/http://www.xxlmag.com/news/2017/11/eminem-walk-on-water-revival/|archivedate=2018-08-19|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Бер нисә көндән һуң йыр  2017 йылда [[MTV Europe Music Awards]] телеканалында  Скайлар Грей  менән бергә башҡарыла&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mtvema.com/news/j27da8/eminem-performing|title=&quot;eminem is performing a new song at the 2017 ema&quot;|website=mtvema|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911044939/http://www.mtvema.com/news/j27da8/eminem-performing|archivedate=2018-09-11|deadlink=yes|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180911044939/http://www.mtvema.com/news/j27da8/eminem-performing |date=2018-09-11 }}&lt;/ref&gt;. Тағы бер нисә көндән һуң Эминем  шул уҡ «Walk on Water» йырын, һәм Скайлар менән «[[Stan]]» һәм «[[Love the Way You Lie]]» йырҙарын башҡарып,  [[Saturday Night Live]]  музыкаль тапшырыуында сығыш яһай&lt;ref&gt;{{cite news|author=Heldman, Breanne L.|url=http://ew.com/tv/2017/11/19/eminem-medley-snl/|title=&quot;Eminem performs medley on SNL including 'Stan' and 'Love the Way You Lie'&quot;|website=[[Entertainment Weekly]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911081606/https://ew.com/tv/2017/11/19/eminem-medley-snl/|archivedate=2018-09-11|lang=en}}&lt;/ref&gt;. 28 ноябрҙә [[Dr. Dre]]  ''[[Revival (альбом Эминема)|Revival]]''  альбомының  15 декабрҙә сығыуы тураһында иғлан итә&lt;ref&gt;{{cite news|author=Yoo, Noah|url=https://pitchfork.com/news/eminem-announces-release-date-for-new-album-revival/|title=&quot;Eminem Announces Release Date for New Album Revival&quot;|website=[[Pitchfork]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180924114600/https://pitchfork.com/news/eminem-announces-release-date-for-new-album-revival/|archivedate=2018-09-24|lang=en}}&lt;/ref&gt;. 8 декабрҙә Маршалл  «[[Untouchable (песня Эминема)|Untouchable]]»  промосинглын сығара, унда [[Cheech &amp; Chong]]  дуэтының семплы алына&lt;ref&gt;{{cite news|author=Aswad, Jem|url=https://variety.com/2017/music/news/eminem-slams-white-privilege-in-ferocious-new-song-untouchable-revival-1202633915/|title=&quot;Eminem Slams White Privilege in Ferocious New Song 'Untouchable'&quot;|website=[[Variety]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180704200438/https://variety.com/2017/music/news/eminem-slams-white-privilege-in-ferocious-new-song-untouchable-revival-1202633915/|archivedate=2018-07-04|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Альбомдың онлайн-һарҡышына ҡарамаҫтан, ''Revival''  15 декабрҙә сыға&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.hotnewhiphop.com/eminems-revival-leak-internet-has-mixed-reactions-news.40844.html|title=&quot;Eminem's &quot;Revival&quot; Leak: Internet Has Mixed Reactions&quot;|website=Hot New Hip Hop|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180616153856/https://www.hotnewhiphop.com/eminems-revival-leak-internet-has-mixed-reactions-news.40844.html|archivedate=2018-06-16|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt;.  2018 йылдың 5 ғинуарында  Эминем һәм Эд Ширан «[[River (песня Эминема)|River]]»  альбомының икенсе синглын сығара&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20180106072041/http://www.bbc.co.uk/radio1/playlist|title=&quot;BBC – Radio 1 – Playlist&quot;|website=[[BBC Radio]]|lang=en}}&lt;/ref&gt;. ''Revival'' Эминемдың [[Billboard 200]] чартын етәкләгән һигеҙенсе альбомы беренсе аҙнала  197 мең күсермә менән һатыла&lt;ref&gt;{{cite news|author=Caulfield, Keith|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8078652/eminem-revival-debuts-at-no-1-on-billboard-200-albums-chart-g-eazy|title=&quot;Eminem's 'Revival' Debuts at No. 1 on Billboard 200 Chart, G-Eazy &amp; Jeezy Bow in Top 10&quot;|website=[[Billboard]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171226193934/https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8078652/eminem-revival-debuts-at-no-1-on-billboard-200-albums-chart-g-eazy|archivedate=2017-12-26|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Яҡшы һатылыуына ҡарамаҫтан, альбом музыка тәнҡитселәренең һәм тыңлаусыларҙың ҡапма-ҡаршы баһаһын  ала&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.anydecentmusic.com/review/9075/Eminem-Revival.aspx|title=Revival by Eminem reviews|publisher=[[AnyDecentMusic?]]|accessdate=2017-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911045034/http://www.anydecentmusic.com/review/9075/Eminem-Revival.aspx|archivedate=2018-09-11|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metacritic.com/music/revival/eminem|title=Revival by Eminem Reviews and Tracks|publisher=[[Metacritic]]|accessdate=2018-02-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171215210949/http://www.metacritic.com/music/revival/eminem|archivedate=2017-12-15|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Erlewine|first=Stephen Thomas|authorlink=Stephen Thomas Erlewine|url=https://www.allmusic.com/album/revival-mw0003132751|title=Revival – Eminem|publisher=[[AllMusic]]|accessdate=2017-12-20|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Modell|first=Josh|url=https://www.avclub.com/wont-the-real-slim-shady-please-grow-up-1821373742|title=Won't the real Slim Shady please grow up?|website=[[The A.V. Club]]|date=2017-12-18|accessdate=2017-12-18|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=McCormick|first=Neil|authorlink=Neil McCormick|url=https://www.telegraph.co.uk/music/what-to-listen-to/eminem-revival-review-marshall-mathers-proves-still-boss/|title=Eminem: Revival review – Marshall Mathers proves he's still the boss|work=[[The Daily Telegraph]]|date=2017-12-15|accessdate=2017-12-15|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Needham|first=Don|url=https://www.theguardian.com/music/2017/dec/15/eminem-revival-review|title=Eminem: Revival review – witless beats and puns in a total rejection of hip-hop|work=[[The Guardian]]|date=2017-12-15|accessdate=2017-12-15|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Gill|first=Andy|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/reviews/eminem-revival-review-donald-trump-political-anger-poet-a8112566.html|title=Eminem, Revival review: Political anger from a conflicted poet|work=[[The Independent]]|date=2017-12-15|accessdate=2017-12-15|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Bassett|first=Jordan|title=Eminem – 'Revival' Review|url=http://www.nme.com/reviews/album/eminem-revival-review|website=[[NME]]|accessdate=2017-12-18|date=2017-12-18|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Empire|first=Kitty|authorlink=Kitty Empire|url=https://www.theguardian.com/music/2017/dec/17/eminem-revival-review|title=Eminem: Revival review – all woke up and nowhere to go|work=[[The Observer]]|date=2017-12-17|accessdate=2017-12-17|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Ruiz|first=Matthew Ismael|url=https://pitchfork.com/reviews/albums/eminem-revival/|title=Eminem: Revival|website=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]|date=2017-12-19|accessdate=2017-12-20|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Weingarten|first=Christopher|url=https://www.rollingstone.com/music/albumreviews/eminem-revival-review-raw-honest-compelling-as-ever-w514157|title=Eminem 'Revival' Review: Raw, Honest, Compelling as Ever|work=[[Rolling Stone]]|date=2017-12-15|accessdate=2017-12-15|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171217060819/https://www.rollingstone.com/music/albumreviews/eminem-revival-review-raw-honest-compelling-as-ever-w514157 |date=2017-12-17 }}&lt;/ref&gt;.

2018 йылда  Эминем  «[[Nowhere Fast]]» йырының оҙонораҡ версияһын һәм  «[[Chloraseptic]]»  ремиксын сығара&lt;ref&gt;{{cite news|author=Goddard, Kevin|url=https://www.hotnewhiphop.com/eminem-releases-extended-version-of-nowhere-fast-feat-kehlani-new-song.1977803.html|title=&quot;Eminem Releases Extended Version Of &quot;Nowhere Fast&quot; Feat. Kehlani&quot;|website=HotNewHipHop|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180627202650/https://www.hotnewhiphop.com/eminem-releases-extended-version-of-nowhere-fast-feat-kehlani-new-song.1977803.html|archivedate=2018-06-27|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180317075535/https://www.hotnewhiphop.com/eminem-releases-extended-version-of-nowhere-fast-feat-kehlani-new-song.1977803.html |date=2018-03-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Hussein, Wandera|url=https://www.billboard.com/articles/columns/hip-hop/8093332/eminem-chloraseptic-remix-2chainz-presher-revival-album-criticism|title=&quot;Eminem Fires Back At Critics With Explosive 'Chloraseptic' Remix Featuring 2 Chainz &amp; Phresher&quot;|website=[[Billboard]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180630111432/https://www.billboard.com/articles/columns/hip-hop/8093332/eminem-chloraseptic-remix-2chainz-presher-revival-album-criticism|archivedate=2018-06-30|lang=en}}&lt;/ref&gt;.  2018 йылдың 31 авгусында Эминем реклама кампанияһының ҡыҫылышы булмаған үҙенең юбилейлы  ''[[Kamikaze (альбом Эминема)|Kamikaze]]''  альбомын сығара. Альбом  7 ай эсендә яҙыла&lt;ref&gt;{{cite web|author=Caulfield, Keith|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8473288/eminems-kamikaze-forecast-no-1-debut-billboard|title=&quot;Eminem's Kamikaze Set for No. 1 Debut on Billboard 200 Albums Chart&quot;|website=[[Billboard]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181125025145/https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8473288/eminems-kamikaze-forecast-no-1-debut-billboard|archivedate=2018-11-25|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt;. ''Kamikaze'' беренсе аҙнала һатыуҙа 434  мең экземпляр менән  [[Billboard 200]] чартын етәкләй&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8474185/eminem-kamikaze-debuts-number-one-billboard-200-chart |title=&quot;Eminem Earns Ninth No. 1 Album on Billboard 200 Chart With 'Kamikaze'&quot;|accessdate=2019-03-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180909233907/https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8474185/eminem-kamikaze-debuts-number-one-billboard-200-chart|website=[[Billboard]] |archivedate=2018-09-09 |deadlink=no |lang=en }}&lt;/ref&gt;. 1 декабрҙә Эминем үҙенең  [[YouTube]]-каналында  11-минутлыҡ «Kick Off»  фристайлын сығара, унда 2017 йылғы Манчестерҙағы терактты һәм Ариана Грандены телгә ала&lt;ref&gt;{{cite news|author=Skinner, Tom|url=https://www.nme.com/news/eminem-freestyle-kick-off-ariana-manchester-attack2415332-2415332|title=&quot;Eminem references Ariana Grande and Manchester Arena attack in new freestyle rap 'Kick Off'&quot;|website=[[NME]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190213060842/https://www.nme.com/news/eminem-freestyle-kick-off-ariana-manchester-attack2415332-2415332|archivedate=2019-02-13|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://genius.com/Eminem-kick-off-freestyle-lyrics|title=Eminem — Kick Off (Freestyle)|website=Genius.com|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Video posted by EminemMusic|url=https://www.youtube.com/watch?v=TGWhv8JMyr8|title=Eminem — &quot;Kick Off&quot; (Freestyle)|website=[[YouTube]]}}&lt;/ref&gt;.  2019 йылдың 25  ғинуарында  Эминем яңы башлаусы рэпер [[Boogie]]  менән бергә  [[Everythings For Sale]]  альбомы өсөн «Rainy Days» трегын яҙа&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.vladtv.com/article/251776/eminem-disses-critics-on-boogies-rainy-days|title=&quot;Eminem Disses Critics on Boogie's &quot;Rainy Days&quot;&quot;|website=www.vladtv.com|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190131145321/https://www.vladtv.com/article/251776/eminem-disses-critics-on-boogies-rainy-days|archivedate=2019-01-31|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ йылдың 23 февралендә уның егерме йәше хөрмәтенә  Эминем ''[[The Slim Shady LP]]'' альбомын яңынан баҫтырып сығара&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rap-up.com/2019/02/22/eminem-slim-shady-lp-expanded-edition/|title=&quot;Eminem Drops 'Expanded Edition' of 'The Slim Shady LP'&quot;|website=Rap-Up|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190224001902/https://www.rap-up.com/2019/02/22/eminem-slim-shady-lp-expanded-edition/|archivedate=2019-02-24|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Альбомдың киңәйтелгән версияһына һирәк яҙмалары,  [[А капелла|акапелла]] һәм  «[[Guilty Conscience]]», «[[Just Don’t Give a Fuck]]», «[[My Name Is]]»  тректарының инструменталь версиялары, шулай уҡ «[[Ҡырағай, ҡырағай Көнбайыш]]»  фильмына саундтректан «Bad Guys Always Die» йыры инә&lt;ref&gt;{{cite web|urшулай уҡ  «Bad Guys Always Die»l=http://www.rap.ru/news/11212|title=Eminem «The Slim Shady LP»: расширенное издание в честь 20-летия альбома|website=Rap.ru|accessdate=2019-05-11}}&lt;/ref&gt;. ''The Slim Shady LP'' егерме йыллығына Эминем шулай уҡ  альбом символикаһы менән кейемдәр коллекцияһын сығара&lt;ref&gt;{{cite news|author=Мария Масальцева|url=https://daily.afisha.ru/news/26439-eminem-vypustil-kollekciyu-odezhdy-k-20-letiyu-alboma-the-slim-shady-lp/|title=Эминем выпустил коллекцию одежды к 20-летию альбома «The Slim Shady LP»|accessdate=2019-05-11|date=2019-04-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/Bwkt6H2HYBc/|title=Marshall Mathers on Instagram|website=[[Instagram]]|accessdate=2019-06-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/BwsFtIuhuFC/|title=Marshall Mathers on Instagram|website=[[Instagram]]|accessdate=2019-06-01}}&lt;/ref&gt;. 3 майҙа Маршалл [[Logic (рэпер)|Logic]] менән берлектә   «Homicide»  синглын сығара&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://the-flow.ru/news/logic-eminem-homicide|title=Logic и Eminem выпустили трек &quot;Homicide&quot;|accessdate=2019-05-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Bestseller, Bobby|url=https://twitter.com/Logic301/status/1123667829734223872|title=&quot;Homicide ft. @eminem. Available everywhere Friday.pic.twitter.com/Fui4Du7znB&quot;|website=[[Twitter]]. @Logic301|accessdate=2019-04-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://genius.com/Logic-homicide-lyrics|title=Logic — Homicide ft. Eminem|website=Genius.com|accessdate=2019-05-05}}&lt;/ref&gt;. 12 июлдә Маршалл [[50 Cent]] Эд  Ширан менән бергә өс минутлыҡ «Remember The Name» трегын сығара&lt;ref&gt;{{cite web|author=Video posted by [[Эд Ширан|Ed Sheeran]]|url=https://www.youtube.com/watch?v=ZX3B953Rc0I|title=&quot;Ed Sheeran — Remember the Name (ft. Eminem and 50 Cent)&quot;|website=[[YouTube]]|accessdate=2019-07-17}}&lt;/ref&gt;. Бер аҙнанан һуң  башлаусыр [[Conway the Machine]] исемле  рэперҙың Эминем ҡатнашлығында яҙылған  «Bang»  синглы сыға&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://the-flow.ru/news/eminem-i-conway-bang|title=Eminem и Conway (это артист его лейбла) записали трек &quot;Bang&quot;|website=The Flow|accessdate=2019-07-19}}&lt;/ref&gt;.

2019 йылдың 25 июнендә ''{{нп4|The New York Times Magazine}}'' 2008 йылғы янғын ваҡытында материалдары юҡҡа сыҡҡан башҡа йөҙләгән башҡарыусылар араһында  Эминемды ла атап китә&lt;ref name=&quot;Rosen2&quot;&gt;{{cite web |last1=Rosen |first1=Jody |title=Here Are Hundreds More Artists Whose Tapes Were Destroyed in the UMG Fire |url=https://www.nytimes.com/2019/06/25/magazine/universal-music-fire-bands-list-umg.html |website=The New York Times |accessdate=2019-06-28 |date=2019-06-25}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ йылдың октябрь айында АҠШ-тың йәшерен хеҙмәте Эминемды Дональд Трампты һәм уның ҡыҙы Иванка Трампты тәнҡитләүе арҡаһында  һорау алыуға саҡыра&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.buzzfeednews.com/article/jasonleopold/eminem-secret-service-trump-ivanka-tmz|title=&quot;The Secret Service Interviewed Eminem Over &quot;Threatening Lyrics&quot; About Trump And Ivanka. These Docs Prove It&quot;|website=[[BuzzFeed News]]|accessdate=2019-11-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Шевелев, Алексей|url=https://www.gazeta.ru/culture/2019/10/25/a_12776018.shtml|title=Секретная служба США допросила Эминема из-за слов в адрес Трампа|website=Gaseta.ru|accessdate=2019-11-06}}&lt;/ref&gt;.

== Башҡа эшмәкәрлеге ==

=== Актёрлыҡ карьераһы ===
2001 йылда «[[Мойка (фильм)|Йыуыу]]»  фильмында  Эминем эпизодик ролдә сығыш яһай. Рәсми актёрлыҡ дебюты тип  «[[Һигеҙенсе миль|8 миль]]» картинаһын һанарға мөмкин&lt;ref name=autogenerated5&gt;[http://www.villagevoice.com/music/the-tournament-that-changed-the-rap-battle-game-6654455 «The Tournament That Changed the Rap Battle Game». The Village Voice.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170320212114/http://www.villagevoice.com/music/the-tournament-that-changed-the-rap-battle-game-6654455 |date=2017-03-20 }}&lt;/ref&gt;. Рэпер картина өсөн бер нисә яңы трек яҙа, шул иҫәптән «[[Lose Yourself]]» йырын, ул 2003 йылда фильм өсөн иң яҡшы йыр номинацияһында Оскар премияһына лайыҡ була. «Lose Yourself» һуңыраҡ беренсе хип-хоп сингл була&lt;ref&gt;[http://www.lefalaja.com/worldrecords1.html «Lefalaja.com».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100829012226/http://www.lefalaja.com/worldrecords1.html |date=2010-08-29 }} Lefalaja.com.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Эминем бер нисә проекттың тауыш биреүендә ҡатнаша. Мәҫәлән, «[[50 Cent: Bulletproof]]»  видеоуйынында ул ҡарт коррупционер коптың тауышын яҙҙыра. Шулай уҡ Эминем [[Comedy Central]] каналының  «Говорящие куклы»  тапшырыуында ҡурсаҡ рәүешендә, шулай уҡ  «Шоу Слим Шейди» тип аталған  мультсериалда ҡатнаша, ул аҙаҡ телевидениела, ә һуңынан DVD-ла сыға&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070115014559/http://www.xboxsolution.com/2005/05/19/vu-games-eminem-and-dr-dre-debut-50-cent-bulletproof/ «VU Games, Eminem, and Dr. Dre debut 50 Cent: Bulletproof».] Xbox Solution. Archived from the original on 2007-01-15.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.  2006 йылда  «[[Найди приключения на свою пушку]]»  фильмында кеше үлтереүсе Паладин ролендә генә уйнап ҡалмай, шулай уҡ был фильмға саундтрек та яҙа&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.kinopoisk.ru/news/414341/ |title=Эминем созрел для второго раза |accessdate=2013-09-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130921055515/http://www.kinopoisk.ru/news/414341/ |archivedate=2013-09-21 |deadlink=no |lang=ru }}&lt;/ref&gt;.

2009 йылдың 8 ноябрендә Эминемдың  Джон Дэвис продюсерлаған  3D ''Shady Talez''  антологияһында төшәсәге тураһында әйтелә&lt;ref name=&quot;stz&quot;&gt;[http://www.horrorsociety.com/2009/10/29/shady-talez/ Shady Talez] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921055513/http://www.horrorsociety.com/2009/10/29/shady-talez/ |date=2013-09-21 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Дүрт сериялы фильм 
2010 йылда сығырға тейеш була. Агилера Кристина  менән ҡатнашлығында «[[Антураж]]»  сериалының «Lose Yourself» тип аталған етенсе миҙгел финалында күренә&lt;ref&gt;[http://www.tvguide.com/News/Eminem-Aguilera-Entourage-1020000.aspx Eminem, Aguilera to Appear on Entourage Season Finale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029212125/http://www.tvguide.com/News/Eminem-Aguilera-Entourage-1020000.aspx |date=2013-10-29 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың ғинуарында матбуғатта Эминемдың  «Случайные акты насилия» триллерында уйнаясағы тураһында хәбәр ителә&lt;ref&gt;[http://www.freep.com/article/20110108/ENT01/301080002/1322/Eminem-movie-project-Random-Acts-of-Violence-reported- Eminem movie project 'Random Acts of Violence' reported] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130320164240/http://www.freep.com/article/20110108/ENT01/301080002/1322/Eminem-movie-project-Random-Acts-of-Violence-reported- |date=2013-03-20 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Эминемға 2013 йылдың иң ҙур блокбастерында,  «[[Элизиум — рай не на Земле]]»  фильмында төп роль тәҡдим ителә. Әммә Эминем баш тарта&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/music/2013/jul/18/eminem-di-antwoord-ninja-elysium Eminem and Die Antwoord’s Ninja both turned down lead in sci-fi film] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170731225616/https://www.theguardian.com/music/2013/jul/18/eminem-di-antwoord-ninja-elysium |date=2017-07-31 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

=== Мемуарҙары ===
2008 йылдың 21 октябрендә Эминем  ''[[The Way I Am (книга)|The Way I Am]]'' (Нисек бармын, шулай) исемле автобиографияһын баҫтырып сығара. Унда ул ентекле итеп хәйерселек, наркотиктар менән көрәше, даны, айырылышыуы һәм депрессияһы тураһында һөйләй. Китапта   «[[Stan]]» һәм  «[[The Real Slim Shady]]»  кеүек йырҙары  текстары менән үҙенсәлекле биттәре бар&lt;ref&gt;[http://www.tvguide.com/News/Eminem-memoir-release-27483.aspxEminem, All Grown Up? Rapper to Release Tell-All] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131220124757/http://www.tvguide.com/News/Eminem-memoir-release-27483.aspxEminem, |date=2013-12-20 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Эминемдың әсәһе, Дебби Нельсон, шулай уҡ ''{{iw|Минең улым Маршалл, Минең улым Эминем|Минең улым Маршалл, Минең улым Эминем|en|My Son Marshall, My Son Eminem}}''  тип аталған автобиография баҫтырып сығара, унда өлкән тормошо, Эминемдың атаһы менән осрашыуы, улының данға үрләүе тураһында әйтелә&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://entertainment.oneindia.in/music/international/2007/eminem-debbie-nelson-mother-181207.html |title=Eminem's mom exposes son |date=2007-12-18 |work=Oneindia.in |accessdate=2011-12-09 }}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nme.com/news/eminem/39756 |title=Eminem's mother's tell-all book to get US release |date=2008-09-17 |work=NME |accessdate=2011-12-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sify.com/movies/eminem-s-mom-claims-he-is-a-sham-news-hollywood-kkfum6hiihb.html |title=Eminem's mom claims he is a sham |date=2007-12-19 |work=Sify |accessdate=2011-12-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mtv.com/news/articles/1595061/eminems-mom-tells-her-side-story.jhtml |title=Eminem's Mom Tells Her Side Of The Story In New Memoir |author=Gil Kaufman |date=2008-09-18 |work=MTV News |accessdate=2011-12-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rap.ru/shortly/4115|title=Мама Эминема написала книгу о сыне и оказалась в суде|website=Rap.ru|lang=ru|accessdate=2019-06-09}}&lt;/ref&gt;.

=== Реклама ===
Эминем ике реклама ролигында төшә, улар 2011 йылда америка футболы буйынса Супер Кубокта күрһәтелә. Беренсеһе — бер минутлыҡ видео [[Lipton|Липтон]]  маркалы һалҡын Бриск сәйен рекламалай.  Икенсеһе — ике минутлы ролик [[Chrysler 200]]  автомобилен рекламалау өсөн төшөрөлгән, унда  Маршалл  [[Детройт]]  буйлап рулб артында китеп бара, ә һуңынан  «[[Lose Yourself]]» йыры фонында Fox кинотеатры сәхнәһенә килеп сыға&lt;ref&gt;[http://www.mtv.com/news/articles/1657401/eminem-chrysler-super-bowl-commercial.jhtml Eminem Praised For Chrysler Super Bowl Commercial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921091611/http://www.mtv.com/news/articles/1657401/eminem-chrysler-super-bowl-commercial.jhtml |date=2013-09-21 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://thecelebritycafe.com/feature/eminem-s-chrysler-commercial-hailed-one-top-super-bowl-ads-2011-02-07-2011Eminem’s Chrysler Commercial Hailed as One of Top Super Bowl Ads of 2011]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

=== Хәйриә эше ===
Эминем үҙенең хәйриә  The Marshall Mathers Foundation  фондын ойоштора, ул Мичиган штатында аҙ тәьмин ителгән ғаиләләрҙәге балаларға ярҙам итә. Ойошма шулай уҡ Детройттың юғары квалификациялы юрисы Норман Ятум фонды менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә.&lt;ref&gt;[http://www.looktothestars.org/charity/marshall-mathers-foundation Marshall Mathers Foundation Celebrity Supporters &amp; Events] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130824110733/http://www.looktothestars.org/charity/marshall-mathers-foundation |date=2013-08-24 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

== Шәхси тормошо ==

=== Ғаиләһе ===
Эминем  Кимберли Энн Скоттҡа ике тапҡыр өйләнә,уның менән ул мәктәптә уҡ таныша&lt;ref name=&quot;Em50&quot;&gt;{{cite web|author=Baker, Ernest; Ahmed Insanul|url=http://www.complex.com/music/2013/02/50-things-you-didnt-know-about-eminem/meeting-kim|title=&quot;50 Things You Didn't Know About Eminem&quot;|website=[[Complex]]|accessdate=2013-09-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130224004905/http://www.complex.com/music/2013/02/50-things-you-didnt-know-about-eminem/meeting-kim|archivedate=2013-02-24|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Ким һәм  Маршалл 1999 йылда өйләнешә.   2000 йылда, Ким иҫерек килеш машина йөрөтөүе арҡаһында тотолғандан һуң  айырылышыуға ғариза бирәләр&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.marshallmathers.com/index.php/know/articles/45-all-about-kim|title=All about Kim MarshallMathers.com. Retrieved 2011-11-01|accessdate=2013-09-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120425112258/http://www.marshallmathers.com/index.php/know/articles/45-all-about-kim|archivedate=2012-04-25|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425112258/http://www.marshallmathers.com/index.php/know/articles/45-all-about-kim |date=2012-04-25 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Парҙар 2001 йылда айырылыша&lt;ref name=&quot;mksm&quot;&gt;[http://marriage.about.com/od/entertainmen1/p/eminem.htm Marshall (Eminem) Mathers and Kimberley Scott Marriage Profile About.com. Retrieved 2008-07-03.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205203306/http://marriage.about.com/od/entertainmen1/p/eminem.htm |date=2012-02-05 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;, әммә  2006 йылда ҡабаттан никахҡа инәләр. Икенсе тапҡыр айырылышыуҙары шул уҡ йылдың апрелендә була; Эминем һәм Ким дөйөм ҡыҙҙары Хэйли Джейд Скотты тәрбиләү тураһында килешәләр&lt;ref&gt;{{cite web|author=Наталья Лекомцева|url=https://www.cosmo.ru/stars/news/07-06-2018/22-letnyaya-doch-eminema-vpervye-rasskazala-ob-otnosheniyah-s-otcom/|title=22-летняя дочь Эминема впервые рассказала об отношениях с отцом|website=[[Cosmopolitan]]|accessdate=2019-04-17||archiveurl=https://web.archive.org/web/20190401143302/https://www.cosmo.ru/stars/news/07-06-2018/22-letnyaya-doch-eminema-vpervye-rasskazala-ob-otnosheniyah-s-otcom/|archivedate=2019-04-01|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; (1995  йылдың  25 декабрендә тыуа)&lt;ref name=&quot;mksm&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/4882092.stm|title=Eminem and Kim to divorce again|accessdate=2013-09-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131005021937/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/4882092.stm|archivedate=2013-10-05|deadlink=yes}}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6195977.stm|title=Eminem divorces for second time|accessdate=2013-09-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131214074519/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6195977.stm|archivedate=2013-12-14|deadlink=yes}}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

2010 йылдың башында  Эминем Ким менән берләшеүе тураһында матбуғаттың имеш-мимештәрен ныҡлы инҡар итә&lt;ref&gt;[http://www.nationalledger.com/pop-culture-news/eminem-amp-wife-reunion-deni-273120.shtml#.UjdGviA36IU Eminem &amp; Wife Reunion Denied] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130621152805/http://www.nationalledger.com/pop-culture-news/eminem-amp-wife-reunion-deni-273120.shtml#.UjdGviA36IU |date=2013-06-21 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Мэтерс тағы ике ҡыҙҙы: Алайна Скотты, Кимдың һеңлеһенең балаһын&lt;ref name=&quot;mksm&quot;/&gt; («[[Mockingbird]]»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://genius.com/Eminem-mockingbird-lyrics|title=Eminem — Mockingbird|website=Genius.com|lang=en|accessdate=2019-04-17}}&lt;/ref&gt;, «[[Airplanes|Airplanes Part II]]»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://genius.com/Bob-airplanes-pt-ii-lyrics|title=B.o.B — Airplanes Part II ft. Eminem|website=Genius.com|lang=en|accessdate=2019-04-17}}&lt;/ref&gt; һәм «Going Through Changes»  йырҙарында телгә алына&lt;ref name=&quot;GTC&quot;&gt;{{cite web|url=https://genius.com/Eminem-going-through-changes-lyrics|title=Eminem — Going Through Changes|website=Genius.com|lang=en|accessdate=2019-04-17}}&lt;/ref&gt;); һәм Скоттың алдағы мөнәсәбәттәре һөҙөмтәһендә тыуған  Уитниҙы аҫрауға ала («Deja Vu» йырында&lt;ref name=&quot;DejaVu&quot;&gt;{{cite web|url=https://genius.com/Eminem-deja-vu-lyrics|title=Eminem — Deja Vu|website=Genius.com|lang=en|accessdate=2019-04-17}}&lt;/ref&gt; һәм «Going Through Changes»  телгә алына&lt;ref name=&quot;GTC&quot; /&gt;). Маршалл шулай уҡ үҙенең туған булмаған ҡустыһы Натан Кейнды  тәрбиәгә ала&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://genius.com/Eminem-cleanin-out-my-closet-lyrics|title=Eminem — Cleanin’ Out My Closet|website=Genius.com|lang=en|accessdate=2019-04-17}}&lt;/ref&gt;, «My Mom»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://genius.com/Eminem-my-mom-lyrics|title=Eminem — My Mom|website=Genius.com|lang=en|accessdate=2019-04-17}}&lt;/ref&gt; һәм «Headlights»  йырҙарында телгә алына&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://genius.com/Eminem-headlights-lyrics|title=Eminem — Headlights|website=Genius.com|lang=en|accessdate=2019-04-17}}&lt;/ref&gt;).

Үҙенең дини ҡараштары тураһында Эминем 2009 йылда былай тей: «Мин элекккегә ҡарағанда күберәк доға ҡылам. Мин бик үк дини фанат  түгел. Ләкин ысынлап та Аллаһҡа ышанам, һәм мин доға ҡылам»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hollowverse.com/eminem/|title=Eminem’s Religion and Political Views&quot;|website=The Hollowverse|accessdate=2013-09-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130518005858/http://hollowverse.com/eminem/|archivedate=2013-05-18|deadlink=yes}}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

== Концерт турҙары ==
* Up in Smoke Tour (2000)
* Anger Management Tour ({{nobr|2002–2005}})
* The Recovery Tour ({{nobr|2010–2012}})
* The Home &amp; Home Tour &lt;small&gt;(Jay-Z  менән)&lt;/small&gt; (2010)
* Rapture Tour (2014)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=667430333297159&amp;set=a.168939833146214.31599.109633669076831&amp;type=1 |title=Dainty Group - Tijdlijnfoto's |publisher=Facebook |date= |accessdate=2013-11-21 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
* The Monster Tour &lt;small&gt;(Рианна менән)&lt;/small&gt; (2014)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.eminem.com/news/eminem-x-rihanna-monster-tour |title=Eminem x Rihanna &quot;The Monster Tour&quot; |accessdate=2014-03-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140302024254/http://www.eminem.com/news/eminem-x-rihanna-monster-tour |archivedate=2014-03-02 |deadlink=no |lang=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302024254/http://www.eminem.com/news/eminem-x-rihanna-monster-tour |date=2014-03-02 }}&lt;/ref&gt;
* Revival Tour (2018)
* Rapture Tour (2019)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.eminem.com/news/eminem-announces-2019-rapture-tour|title=&quot;Eminem Announces 2019 Rapture Tour&quot;|website=Eminem.com|lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Дискографияһы ==

* ''Infinite'' ([[1996]])
* ''The Slim Shady LP'' ([[1999]])
* ''The Marshall Mathers LP'' ([[2000]])
* ''The Eminem Show'' ([[2002]])
* ''Encore'' ([[2004]])
* ''Curtain Call: The Hits'' ([[2005]], йыйынтыҡ)
* ''Eminem Presents: The Re-Up'' ([[2006]], Shady Records лейблының альбом-йыйынтығы)
* ''[[Relapse]]'' ([[2009]])
* ''[[Recovery]]'' ([[2010]])
* ''The Marshall Mathers LP 2'' ([[2013]])
* ''[[Shady XV]]'' ([[2014]], Shady Records лейблының альбом-йыйынтығы)
* ''Revival'' ([[2017]])
* ''Kamikaze'' ([[2018]])
* ''Music to Be Murdered By'' ([[2020]])
* ''The Death of Slim Shady (Coup de Grâce)'' ([[2024]])

== Фильмографияһы ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%;&quot;
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#b0c4de&quot;
! Йыл
! width=&quot;240&quot; |Фильм
! width=&quot;130&quot; |Роль
! Комментарийҙар
|-
| [[2000]]
| Хип-хоптың убырлы ҡарсығы
| Үҙен үҙе уйнай
|
|-
| 2000
| Up in Smoke Tour
| Үҙен үҙе уйнай
| Концерт фильмы
|-
| 2000
| Слим Шейди шоуы
| Төрлөләр
|
|-
| [[2001]]
| Йыуыу (фильм)|Йыуыу
| Крис
| Титрҙарҙа күрһәтелмәгән
|-
| [[2002]]
| Һигеҙенсе миль
| Джимми «Ҡуян» Кесе Смит
| ''Lose Yourself''  фильмына Оскар премияһы&lt;ref name=&quot;Eminem_Oscar&quot; /&gt;&lt;br&gt; [[Американское общество композиторов, авторов и издателей|Премия «ASCAP»]] ''Lose Yourself'' кинофильмынан иң башҡарылыусы йыр өсөн&lt;br&gt; Кинонаграда BMI за музыку&lt;br&gt; Кинонаграда BMI кинонаградаһы  ''Lose Yourself''  фильмынан иң башҡарылыусы йыр өсөн&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bmi.com/news/entry/534423|title=2003 BMI Film/TV Awards: Song List|publisher=[[Broadcast Music, Inc.]]|date=2003-05-14|accessdate=2011-09-18}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; Кинотәнҡитселәренең һайлауы бүләге  — ''Lose Yourself''  йыры өсөн&lt;br&gt;[[MTV Movie Award]] — ''Lose Yourself'' фильмынан иң яҡшы видеоклип өсөн&lt;br&gt; MTV Movie Award иң яҡшы ирҙәр роле өсөн&lt;br&gt; MTV Movie Award иң яҡшы ирҙәр ынтылышы өсөн&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mtv.com/ontv/movieawards/2003/|title=2003 Movie Awards Summary|work=MTV|publisher=MTV Networks|accessdate=2011-12-26}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; [[Teen Choice Award]] за лучшего киноактёра драмы/экшена&lt;br&gt; Teen Choice Award иң яҡшы ирҙәр ынтылышы өсөн&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://popdirt.com/the-2003-teen-choice-award-winners/18592/|title=Teen Choice Awards Winners 2003|publisher=www.popdirt.com|accessdate=2014-07-22}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; Номинация — Чикаго кинотәнҡитселәре ассоциацияһы бүләге иң өмөтлө актёр өсөн&lt;br&gt; Номинация — иң яҡшы йыр өсөн Алтын глобус премияһы — ''Lose Yourself''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.goldenglobes.org/browse/year/2002 |title=The 60th Annual Golden Globe Awards (2003) |publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]] |accessdate=2011-12-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101229122316/http://www.goldenglobes.org/browse/year/2002 |archivedate=2010-12-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100523022644/http://www.goldenglobes.org/browse/year/2002 |date=2010-05-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; Номинация — «Спутник»  премияһы иң яҡшы  йыр өсөн — ''Lose Yourself''&lt;br&gt; Номинация — «Грэмми» премияһы   ''Lose Yourself''  кинофильмында иң яҡшы йыр өсөн&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.grammy.com/news/grammy-rewind-46th-annual-grammy-awards |title=GRAMMY Rewind: 46th Annual GRAMMY Awards |work=''GRAMMY.com'' |publisher=National Academy of Recording Arts and Sciences |accessdate=2011-09-18 |date=2011-02-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; Номинация — [[Online Film Critics Society]] бүләге  ынтылыш өсөн [[Phoenix Film Critics Society]]  — ''Lose Yourself''  иң яҡшы йыр өсөн
|-
| [[2003]]
| 50 Cent: The New Breed
| Үҙен үҙе уйнай
| Документаль фильм
|-
| [[2004]]
| Говорящие куклы
| Билли Флетчер
| 2-се миҙгел, 21-се күренеш (тауыш)
|-
| [[2005]]
| 50 Cent: Bulletproof
| Детектив МакВикар
| Видеоуйын (тауыш)
|-
| [[2009]]
| Приколисты
| Үҙен үҙе уйнай
| Камео
|-
| [[2010]]
| Антураж
| Үҙен үҙе уйнай
| 7-се миҙгел, 10-сы күренеш: «Lose Yourself»
|-
| [[2012]]
| Юҡтан бар: рэп сәнғәте
| Үҙен үҙе уйнай
| Документаль фильм
|-
| [[2012]]
| Нисек наркотиктар һатып аҡса эшләргә
| Үҙен үҙе уйнай
| Документаль фильм
|-
| [[2013]]
| Detroit Rubber
| Үҙен үҙе уйнай
| Веб-сериал, 1-се күренеш, шулай уҡ башҡарыусы продюсер
|-
| [[2014]]
| Интервью (фильм)
| Үҙен үҙе уйнай
| Камео
|-
| [[2015]]
| Ҡурҡмайым: Shady Records тарихы
| Үҙен үҙе уйнай
|Документаль фильм
|}

== Библиографияһы ==

=== Автобиографиялары ===
* [[Angry Blonde]] ([[Әҙәбиәттәге 2000 йыл|2000]])&lt;ref&gt;{{cite web|author=O'Hagan, Andrew|url=http://www.nybooks.com/articles/archives/2003/nov/06/imitation-of-life/|title=&quot;Imitation of Life&quot;|website=New York Review of Books|accessdate=2019-03-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151022035750/http://www.nybooks.com/articles/archives/2003/nov/06/imitation-of-life/|archivedate=2015-10-22|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt;
* [[The Way I Am (книга)|The Way I Am]] ([[Әҙәбиәттәге 2008 йыл|2008]])&lt;ref&gt;{{cite web|author=Caspar Llewellyn Smith|url=https://www.theguardian.com/books/2008/nov/16/eminem-music-review-books|title=Review: The Way I am by Eminem|website=[[The Guardian]]|accessdate=2019-03-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170520225631/https://www.theguardian.com/books/2008/nov/16/eminem-music-review-books|archivedate=2017-05-20|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

== Бүләктәре һәм номинациялары ==

Эминем Грэммиҙың ун биш премияһына лайыҡ була&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.grammy.com/grammys/artists/eminem|title=&quot;Eminem&quot;|website=Grammy.com|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

2003 йылда «[[8 миль]]» фильмы өсөн  Эминем  «[[Lose Yourself]]» йыры өсөн Оскар кинопремияһын ала.  Маршалл ошо бүләкте алыусы беренсе рэпер була&lt;ref name=&quot;Eminem_Oscar&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;British Hit Singles &amp; Albums&quot; /&gt;. 2019 йылға ҡарата Эминем әлегә тиклем  «Оскар» премияһын алған берҙән-бер йырсы була{{ref+|В 2019 году рэпер и хип-хоп-исполнитель [[Кендрик Ламар]] был номинирован на «Оскар» за песню «[[All the Stars]]» к фильму «[[Чёрная Пантера (фильм)|Чёрная Пантера]]», но «Оскар» выиграла [[Леди Гага]] с песней «[[Shallow]]» к мюзиклу «[[Звезда родилась (фильм, 2018)|Звезда родилась]]»&lt;ref&gt;{{статья |ссылка=https://variety.com/2019/film/news/oscar-nominations-2019-list-1203112405/ |заглавие=Oscar Nominations 2019: The Complete List |издание=[[Variety]] |accessdate=2019-01-22 |язык=en |число=22 |месяц=1 |год=2019 |тип=magazine}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://oscar.go.com/nominees |title=The 91st Academy Awards - 2019 |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date= |website= |publisher=[[Academy of Motion Picture Arts and Sciences]] |accessdate=2019-01-22 |quote=}}&lt;/ref&gt;. Таким образом Эминем до сих пор является единственным рэпером, выигравшим эту премию.|комм.}}.

[[MTV]]  «Бөтә ваҡыттарҙың иң бөйөк кешеһе» исемлегендә Эминемды туғыҙынсы урынға һәм «Музыкала иң бөйөк 22 тауыш»  исемлегендә ун өсөнсө урынға ҡуя&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3033614.stm|title=Seamus Heaney praises Eminem|website=[[BBC]]|accessdate=2007-11-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160829010420/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3033614.stm|archivedate=2016-08-29|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mtv.com/bands/h/hip_hop_week/2006/emcees/index3.jhtml|title=The Greatest MCs of All Time|website=[[MTV]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080514175911/http://www.mtv.com/bands/h/hip_hop_week/2006/emcees/index3.jhtml|archivedate=2008-05-14|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt;. [[2005 йыл]]да  ''[[Rolling Stone]]'' журналы  «Үлемһеҙҙәр: бөтә ваҡыттарҙың иң бөйөк 100 башҡарыусыһы» мәҡәләһен баҫтырып сығара, уның исемлегендә Эминемды  83-сө урынға ҡуя&lt;ref name=&quot;rss&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kinghiphop&quot;/&gt;.  2008 йылда   [[Vibe]] журналы уҡыусылары уны иң яҡшы тере рэп башҡарыусы тип билдәләй, ә тауыш биреү һөҙөмтәһендә шул уҡ журналдың сайтында Эминем иң яҡшы рэпер тип таныла&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rapbasement.com/eminem/100708-vibe-magazine-voters-name-eminem-the-best-rapper-alive.html|title=&quot;Eminem Is The Best Rapper Alive / Eminem / Rap Basement&quot;|website=Rapbasement.com|accessdate=2008-10-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823023121/http://www.rapbasement.com/eminem/100708-vibe-magazine-voters-name-eminem-the-best-rapper-alive.html |date=2013-08-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ordoh.com/?p=3727 |title=Lil Wayne and Eminem perform at the 2010 Grammy Awards |accessdate=2010-02-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100206002716/http://www.ordoh.com/?p=3727 |archivedate=2010-02-06 |deadlink=no |lang=en }}&lt;/ref&gt;.

== Эш предприятиелары ==
* Shady Records (музыка)
* Shade 45 Sirius (радиостанция)
* Shady Ltd. Clothing (кейем-һалым)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://shop.shadyrecords.com/|title=Shady Records Official Store|website=Shadyrecords.com|accessdate=2019-03-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190115010554/https://shop.shadyrecords.com/|archivedate=2019-01-15|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt;
* Shady Games (уйындар)
* The Marshall Mathers Foundation (хәйриә эше)&lt;ref&gt;
{{cite web|url=https://bugaga.ru/celebrities/1146750485-top-10-shokiruyuschie-veschi-ob-emineme.html|title=Топ-10: Шокирующие вещи, которые вы могли не знать об Эминеме|website=Bugaga.ru|accessdate=2019-03-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180627114034/http://www.bugaga.ru/celebrities/1146750485-top-10-shokiruyuschie-veschi-ob-emineme.html|archivedate=2018-06-27|deadlink=no|lang=ru}}
&lt;/ref&gt;
* Shady Films (фильмдар)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://shadyrecords.com/2013/09/25/shady-films/|title=Shady Films|website=Shadyrecords.com|accessdate=2019-03-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170515052328/http://shadyrecords.com/2013/09/25/shady-films/|archivedate=2017-05-15|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
;Комментарийҙар
{{примечания|2|group=комм.}}
;Сығанаҡтар
{{примечания|3}}
{{навигация}}
{{вс}}

[[Категория:«Оскар» премияһы лауреаттары]]
[[Категория:АҠШ музыканттары]]
[[Категория:АҠШ йырсылары]]</text>
      <sha1>3ihge1b9m4l34j0bjltlruywi91ipl1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Утагава Хиросигэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155031</id>
    <revision>
      <id>1306581</id>
      <parentid>1284405</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T15:24:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10068" sha1="nfrirlihg8fuumnlxazwry12lvi7xuf" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Утагава Хиросигэ''' (歌川広重; [[1797 йыл|1797]]—[[1858 йыл|1858]]) — [[Япония|япон]]  рәссамы-график,  укие-э йүнәлеше вәкилдәренең һуңғыһы, төҫлө ксилография оҫтаһы.

5400-ҙән кәм булмаған гравюраларҙың авторы. Оҫтаның иң билдәле циклдары булып ''Токайдоның 53 станцияһы'' һәм ''Эдоның 100 билдәле күренеше'' тора.'' Башлыса [[кабуки]] театры актерҙарын, ҡатын-ҡыҙҙарҙы һәм Эдо дәүере Япония ҡалаларын һүрәтләгән. [[Кацусика Хокусай|Хокусая]]  ижады йоғонтоһо аҫтында Утагава Фудзи тауының 36 күренеше циклын яҙған, фукэй-га жанрында эшләп — пейзаж; кате-га жанрында эксперимент  — төрлө ҡош һүрәте һәм сәскәләр эшләгән. Лирик пейзажда жанр мотивтары тәбиғәттең үҙгәреп тороуын, ҡар һәм томандың атмосфера эффектын үҙгәртеүен һүрәтләй. Рәссам '''Андо Хиросигэ''' (安藤広重) псевдонимы аҫтында эшләй.

Утагава вафат булғандан һуң укие-э йүнәлеше һүнә, был [[Япония]]ның мэйдзи осорондағы йылдам хәрбиләштерелеүе менән бәйле була. Шул уҡ ваҡытта Хиросигэ эштәре европа рәссамдарына һәм япон гравюраһының аҙ һанлы буласаҡ оҫталарының ижадына ла ҙур йоғонто яһай.

== Балалыҡ һәм йәшлек йылдары ==
[[Файл:Hiroshige,_A_snowy_gorge.jpg|слева|мини|345x345пкс|Ҡар ҡаплаған тарлауыҡ, Хиросигэ Утагава]]
Хиросигэ Эдо (элекке атамаһы [[Токио]]) ҡалаһының Яэс районында яҡынса 1797 йылда самурай ғаиләһендә тыуа: уның ҡартатаһының атаһы Цугару кланына хеҙмәт итә, ул йәйәнән атыусы уҡсыларҙың тренеры була. Атаһы ошо райондың яр буйы янғын һүндереү хеҙмәте начальнигы була. Ун ике йәшендә малай ата-әсә ҡарауынан ҡала һәм Эдо замогының янғын хәүефһеҙлеге мөдире вазифаһын үтәүсе була. Был хеҙмәт уға буш ваҡыт бирә, һәм ул ун дүрт йәшендә һүрәт төшөрә башлай.

Хиросигэ Утагава мәктәбендәге Тоекуниҙың  ҡулы аҫтында рәсем төшөрөргә өйрәнергә тырыша, әммә  Утагава мәктәптә уҡыусыларҙың күплеге арҡаһында уҡымай, һөҙөмтәлә үҫмер егет шул уҡ мәктәптең уҡытыусыһы Тоехироға эләгә. Мәктәптә уҡыу процесы барышында Хиросигэ үҙ мәктәбе сиктәрендә генә түгел, шулай уҡ Кано,  Нанга, Сидзе мәктәптәренең дә техникаһын өйрәнә. 1812 йылда Утагава Хиросигэ үҙ эштәрен ҡул тамғаһы аҫтында төшөрөү хоҡуғын ала, ә 1823 йылда тулыһынса Эдо замогындағы эшен ташлай.

Хиросигэ 1858 йылда Эдола [[Холера (ваба сире)|холера]] эпидемияһы ваҡытында үлә. Уның үлеменән һуң пейзаж  сәнғәтендәге укиё-э йүнәлеше лә һүнә.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Китап|автор=|заглавие=Мировое искусство. Мастера японской гравюры|ответственный=сост. И. Г. Мосин|издание=|место=СПб|издательство=|год=2007|страницы=176|страниц=208|isbn=5-9603-0033-8, ББК 85.154.}}&lt;/ref&gt;  Хиросигэ хөрмәтенә [[Меркурий]]ҙағы кратер уның исеме менән аталған.

== Ижад йылдары ==
Хиросигэ ижады классик укие-э темаларынан ситкә сыҡмай, әммә уның ҙур оҫталыҡ менән яҙылған картиналары рәссамды бөтә Японияла данлыҡлы итә. Утыҙынсы йылдарҙа Хиросигэ үҙенең тәүге картиналар серияһын яҙа башлай — ул Оми провинцияһының һигеҙ күренешен төшөрә. Шул уҡ ваҡытта рәссам бик күп ҡоштар, сәскәләр, бөжәктәр һәм башҡа фауна төрҙәренең гравюраларын эшләй. 1832 йылда Хиросигэ ике баш ҡаланы тоташтырған Токайдо тракты буйлап Киотоға сәйәхәт ҡыла, уның нигеҙендә ''53 Токайдо станцияһы''  циклын яҙа. Был циклға уның иң билдәле күп эштәре инә. Шул уҡ йылда Кацусики Хокусаяның йоғонтоһо аҫтында  ''Фудзи тауының утыҙ алты күренешенең''  йоғонтоһо аҫтында үҙенең картиналарын яҙа. 1835 -1842 йылдарҙа Хиросигэ Кисо Кайдо станцияһының 69 күренеше өҫтөндә эшләй, уларҙы укие-э йүнәлешенең билдәле башҡарыу оҫтаһы Кэйсай Эйсэн менән авторҙашлыҡта яҙа. Хәҙерге ваҡытта Хиросигэ эштәренең иң тулы йыйынтығын Токио-Мицубиси аҡса банкы музейында күрергә мөмкин, унда Утагава Хиросигэның биш меңдән ашыу эше йыйылған. «Эдоның данлыҡлы йөҙ күренеше» гравюралар серияһы уның ижадында иң шәбе,  Хиросигэ был эштәрен үҙе лә иң яҡшы тип һанаған. Ул гравюралар 118 биттән тора, 1856-1858 йылдарҙа гравюралар баҫып сығарыла, ә ҡайһы берҙәре автор үлгәндән һуң ғына баҫылып сыға.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{Кратное изображение|Hiroshige Boats on a lake|Hiroshige Heavy rain on a pine tree 2|Hiroshige Fishing boats on a lake}}

== Циклдары ==
[[Файл:Хиросигэ_Мост_Осаши.jpg|справа|мини|''Эдоның 100 билдәле күренеше'' циклынан]]

* ''Эдоның 100 күренеше'' (1832)
* ''Фудзи тауының 36 күренеше'' (1832)
* ''Токайдоның 53 станцияһы'' (1833-1834)
* ''Кисокайдоның 69 станцияһы'' (1834-1842)
* ''Эдоның 100 билдәле күренеше'' (1856-1858)

== Йоғонтоһо ==
[[Файл:Hiroshige_le_Lac_d'Hakone.jpg|слева|мини|Пейзаж ''Хокан күле'']]
Хиросигэ эштәре, бигерәк тә уның ''Токайдоның 53 станцияһы'' серияһы (1833-1834) һәм ''Эдоның 100 билдәле күренеше''  (1856-1858) француз импрессионисттарына (атап әйткәндә, Моне) һәм рус рәссамы И. Билибинға ҙур йоғонто яһай. [[Винсент Ван Гог|Ван Гог]] Хиросигэның  ''Эдоның 100 билдәле күренеше''  картинаһының икеһенән күсермә яһай.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [https://web.archive.org/web/20151227041030/http://yumenohikari.ru/utagawa_hiroshige_master_ukiyo-e/ Утагава Хиросигэ: атмосфера и дух Японии]
* [http://hirosige.ru/ hirosige.ru — Андо Хиросиге в России]
* [https://www.artwall.ru/catalog/107 Хиросиге Андо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191108130720/https://www.artwall.ru/catalog/107 |date=2019-11-08 }}
* [http://www.wm-painting.ru/yaponskaya_zhivopis/p2_articleid/1701 Гравюры Хиросиге]

== Әҙәбиәт ==

* ''Дашкевич В. Т.'' Хиросиге. — {{М.}}: Искусство, 1974.
* Новый Энциклопедический Словарь. — Рипол Классик, 2004.
* Мировое искусство. Андо Хиросигэ: Серия гравюр «53 станции Токайдо», «69 станций Кисокайдо». — {{СПб}}: ООО «СЗКЭО» «Кристалл», 2006. — 160 с.: ил. — ISBN 5-9603-0052-4
* Мировое искусство. Андо Хиросигэ. «100 видов Эдо» — {{СПб}}: ООО «СЗКЭО» «Кристалл», 2007. — 128 с.: ил. — ISBN 978-5-9603-0053-7

[[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1858 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:12 октябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1797 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>nfrirlihg8fuumnlxazwry12lvi7xuf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хильда Циммерман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158675</id>
    <revision>
      <id>1306584</id>
      <parentid>1260016</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T17:40:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8114" sha1="5qsrttg8fmf1z6dme6a9bc8tgsqkciu" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Хильда Циммерман''' ({{Lang-de|Hilde Zimmermann}}, ҡыҙ фамилияһы ''Wundsam''; [[12 сентябрь]] [[1920 йыл]] — [[25 март]] [[2002 йыл]]) — Австрия сәйәси активисткаһы, нацизмға ҡаршы көрәшсе&lt;ref&gt;[https://www.ravensbrueck.at/die-lagergemeinschaft/portraits/hilde-zimmermann-1920-2002/ Hilde Zimmermann (1920—2002)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211212025747/https://www.ravensbrueck.at/die-lagergemeinschaft/portraits/hilde-zimmermann-1920-2002/ |date=2021-12-12 }}&lt;/ref&gt;

Австрия Ҡаршылығы ҡатнашыусыһы, Равенсбрюк концлагерында һәм Үлем маршында тотҡонлоҡта була.

== Биографияһы ==
Хильда Циммерман 1920 йылдың 12 сентябрендә [[Вена]] ҡалаһында тыуған. Уның ата-әсәһе әүҙем социал-демократтар була: әсәһе Анна Вудсам (''Anna Wundsam'') Австрия социал-демократик партияһының мәғариф секцияһында эшләй, атаһы тимер юлында эшләй һәм шулай уҡ инанған социал-демократ була.

Дүрт йәшендә Хильда ҡустыһы Отмар (1922 йылғы) һәм ата-әсәһе менән Кагран ҡасабаһына күсә. Башта ул үҙ ғаиләһе менән йәшәй, һуңғараҡ уны өләсәһе һәм ҡартатаһы тәрбиәләй. 1934 йылда ата-әсәһе эшһеҙ ҡалалар һәм Австриялағы граждандар һуғышында ҡатнашалар. Тиҙҙән улар ҡулға алына: әсәһе төрмәгә ике айға ултыртыла, ә атаһы алты айға Веллерсдорф лагерына ебәрелә. 14 йәшлек Хильда һәм 12 йәшлек ҡустыһы яңғыҙ ҡалалар, әммә уларҙы халыҡ-ара ярҙам итеү йәмғиәте тәьмин итә. 1935 йылда тәүге тапҡыр ҡулға алына, әммә тиҙҙән азат ителә.

1936 йылда ата-әсәһе айырылыша. Был ваҡытта ҡыҙ йыйыштырыусы булып эшләй һәм йорт эштәре буйынса курс үтә. Һуңынан [[Венгрия]]ла тәрбиәсе булып урынлаша һәм 1938 йылда ғына [[Австрия]]ға әйләнеп ҡайта, унда ул әсәһе менән Кагранда йәшәй. 1939 йылда, тентеү ваҡытында полиция коммунистик листовкаһын тапҡандан һуң, Хильда һәм уның ҡустыһы ҡулға алыналар. Ҡустыһы яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә ала һәм туғыҙ ай дауамында төрмәлә тотола. Хильда бер аҙнанан һуң азат ителә.1941 йылда ул Вена ҡатын-ҡыҙҙар академияһында скульптура буйынса уҡый башлай һәм унда үҙенең 1944 йылдың мартында ҡулға алыныуына тиклем уҡый.

[[Икенсе донъя һуғышы]] башланғас, уның ҡустыһы хеҙмәткә алына. Хильда 1943 йылда Ҡаршылыҡ подпольщиктары менән таныша. 1944 йылда [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙан]] халыҡ араһында нацистарға ҡаршы хәрәкәтте киңәйтеү өсөн ебәрелгән Рәсәй десантниктары менән хеҙмәттәшлек итә. Фашистар тарафынан ҡулға алына һәм үҙенең әхирәттәре менән бергә Равенсбрюк концентрацион лагерына ебәрелә. Уның Отмар ҡустыһы ла һуғыштан отпускыға ҡайтҡан саҡта ҡулға алына һәм Бухенвальд концлагерына оҙатыла. Һуғыш аҙағында, лагерҙы эвакуациялаған саҡта, Хильда Циммерман ҡаса, был ваҡытта Равенсбрюк Ҡыҙыл Армия тарафынан азат ителгән була. Һуңғараҡ, тиф менән ауырып һауыҡҡандан һуң, 1945 йылдың июлендә [[Берлин]] аша [[Вена]]ға әйләнеп ҡайта.

Австрияла ул бер ни тиклем ваҡыт тотҡонлоҡтан иҫән ҡайтҡан ҡустыһы менән йәшәй, башҡа концлагерь тотҡондары менән бәйләнештәрҙе өҙмәй, Австрия коммунистар партияһының йәштәр ойошмаһы эшендә (''Kommunistische Jugend Österreichs'') ҡатнаша. Шулай уҡ ул партия гәзите эшендә ҡатнаша һәм Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале делегаты була, шулай уҡ ул Вена концлагерҙар тотҡондары союзы (''KZ-Verband'') ағзаһыһәм Австрия лагерҙар берләшмәһе (''Österreichischen Lagergemeinschaft Ravensbrück'', ''ÖLGR'') ойоштороусыларының береһе була һәм шунда ғүмеренең аҙағынаса эшләй. 1968 йылғы [[Чехословакия]]лағы ваҡиғаларҙан һуң Хильда Циммерман Австрия компартияһынан ситләшә.

2002 йылдың 25 мартында Венала вафат була. ''Stammersdorfer Zentralfriedhof'' Үҙәк ҡала зыяратында ерләнгән.

=== Ғаиләһе ===
Һуғыш ваҡытында уҡ Австрия подпольщигы Гарри Циммерман (''Harry Zimmermann'') менән таныша. Кейәүгә 1950 -се йылдарҙа, Вена һынлы сәнғәт академияһын тамамлағандан һуң, сыға (1944 йылда уҡый башлаған була). Хильда [[Скульптура|скульптор]] була. Уларҙың өс балалары тыуа: ике ул һәм бер ҡыҙ.

Уның Отмар ҡустыһы һуғыштан һуң рәссам булып китә&lt;ref&gt;[http://kaktus.kpoe.at/news/article.php/20080428100149976 Kunst in der Wurmbrandgasse — Ausstellung: Othmar Wundsam]{{ref-de}}&lt;/ref&gt;

== Әҙәбиәт ==
* ''Helga Amesberger'', ''Kerstin Lercher''. Lebendiges Gedächtnis. Die Geschichte der österreichischen Lagergemeinschaft Ravensbrück. Mandelbaum-Verlag, Wien 2008, ISBN 978-3-85476-254-6.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20131219222257/http://ravensbrueck.at/pdf/MBL_09.pdf Präambel der Vereinsstatuten der ÖLGRF]{{ref-de}}
* [https://web.archive.org/web/20111008201959/http://www.filmvideo.at/filmdb_display.php?id=1812&amp;len=de Dagegen muss ich etwas tun. Portrait der Widerstandskämpferin Hilde Zimmermann]{{ref-de}}
* [https://www.nationalfonds.org/detail-view/372.html Documentary about Hilde Zimmermann]
[[Категория:Австрия социалистары]]
[[Категория:Икенсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Венала вафат булғандар]]
[[Категория:2002 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:25 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:Венала тыуғандар]]
[[Категория:1920 йылда тыуғандар]]
[[Категория:12 сентябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Бухенвальд концентрацион лагеры тотҡондары]]</text>
      <sha1>5qsrttg8fmf1z6dme6a9bc8tgsqkciu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чаусатхи Йогини Мандир, Хирапур</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162159</id>
    <revision>
      <id>1306592</id>
      <parentid>1177841</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T19:24:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5368" sha1="awx9jxdpwhs70hokdjekuro3fgrohz6" xml:space="preserve">''Чаусатхи Йогини Мандир, Хирапур'' (64 Йогини Ғибәҙәтханаһы) ([[Орисса телендә:ଚଉଷଠି ଯୋଗିନୀ ମନ୍ଦିର, ହୀରାପୁର, &quot;'ଚଉଷଠି ଯୋଗିନୀ ମନ୍ଦିର, ହୀରାପୁର&quot;']]) Хирапур тигән ауылда урынлашҡан,&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Orissa Review, Government Gazette|journal=Orissa Review|date=род. 1986|volume=43|page=30|publisher=Home Department, Government of Orissa}}&lt;/ref&gt; хәҙерге [[Һиндостан]]дә, [[Орисса]] штатының баш ҡалаһы [[Бхубанешвар]]дан 20 км ҙа урынлашҡан.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|url=http://sandpebblestours.com/chausathi-yogini-temple-a-place-of-wondrous-occult/|title=Chausathi Yogini Temple – A Place of Wondrous Occult - Sand Pebbles Tour N Travels|date=2014-06-15|newspaper=Sand Pebbles N Tour Travels|language=en-US|access-date=2016-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220085017/http://sandpebblestours.com/chausathi-yogini-temple-a-place-of-wondrous-occult/|archive-date=2016-12-20|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220085017/http://sandpebblestours.com/chausathi-yogini-temple-a-place-of-wondrous-occult/ |date=2016-12-20 }}&lt;/ref&gt;
Ышаныу буйынса йорт Брахма династияһы батшабикәһе Хирани тарафынан 9-нсы быуатта төҙөлгән булған.&lt;ref name='book1'&gt;{{cite book|last1=Saravanan|first1=V. Hari|title=Gods, Heroes and their Story Tellers: Intangible cultural heritage of South India|date=2014|publisher=Notion Press|isbn=9384391492}}&lt;/ref&gt;
Ул түңәрәк итеп төҙөлгән, дөйөмеһе лә [[ҡомташ]] кирбестәренән яһалған. Түңәрәк стенаның эсендә ҡыуышлыҡтар бар, һәрбереһендә Алиһә муртиһы бар. Бындай поттар 56 тирәһе, улар ҡара граниттан яһалған, ҡыуышлыҡтарҙа яҙмалар бар, үҙәгендә төп пот булып [[Кали Алиһәһе]] тора, ул аҡылдың йөрәк өҫтөнән символы булған кеше башында тора. Ғибәҙәтханала үҙәк алтарь бар (Чанди Мандап), уның дүрт яғында ҡалған 8 Алиһә пото. Ҡайһы бер тарихсылар ышаныуынса Санди Мандапала Маһа [[Бхайрава]] пото ҡушыла.&lt;ref name='book1'/&gt;
64 Йогини Мандир [[Тантра|тантрик]] мандир булып тора,&lt;ref&gt;{{cite news|title=Yogini temple of Hirapur|url=http://www.thehindu.com/fr/2003/10/17/stories/2003101701580900.htm|work=[[The Hindu]]|date=17 Oct 2003}} {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; уның [[гипер]] архитектураһына доға булараҡ тантрик &quot;бһумандала&quot; инә (тәбиғәттең 5 элементынан торған тирә-яҡ - ут, һыу, ер, күк һәм эфир).
Биреләге ҡаһиндар һөйләгән риүәйәт буйынса [[Дурга]] Алиһәһе шайтанды еңәр  өсөн 64 ярым - Алиһә формаһын алған. Һуғыштан һуң64 Алиһә ([[Йогини]]) Дургады йорт ҡоролмаһында иҫтәлектәрен ҡалдырырға һораған.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Йогини поттар ғөмүмән алғанда хайуанда, шайтанда кеше йәки башында баҫып тороусы ҡатын-ҡыҙ фигураһын сағылдыра, был [[Шакти]] (ҡатын-ҡыҙ көсөнең) еңеүен һүрәтләй. Поттар ярһыу, моңланыу, тыныслыҡ һәм шатлыҡҡа тиклем халәттәрҙе сағылдыра.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;
Бындай ғибәҙәтханалар шулай уҡ Одишаның [[Балангир районы]]ның [[Ранипур - Жхариал]] ҙа һәм Һиндостандың башҡа урындарында ла бар.
64 һаны [[Индуизм]] риүәйәттәрендә сағылышын таба, атап уҡ әйткәндә, ваҡыт өсөн [[Кала]], сәнғәт менән шөғөлләнеү өсөн [[Кала]].
Мандир комплексын [[Һиндостан Археологик Өйрәнеүе]] тәьмин итә.

==Шулай уҡ ҡарарға мөмкин==
* [[:en:Chausath Yogini Temple, Jabalpur]]
==Иҫкәрмәләр==
==Галерея==
&lt;gallery mode=packed perrow=10 heights=&quot;200px&quot;&gt;
File:Prayer offered at Yogini Temple.JPG| Йогини поттары
File:Yoginis in a circular format.JPG|Түңәрәктә Йогинилар
&lt;/gallery&gt;
==Һылтанмалар==
* [http://atmaprajnananda.blogspot.com/2012/10/64-yoginis-at-hirapur-near-bhubaneswar.html Detail Study]
* [https://www.amazon.com/Chausathi-Yoginis-Hirapur-Tantra-Tourism/dp/1645600122/ref=sr_1_1?keywords=Adyasha+Das&amp;qid=1573594042&amp;sr= 8-1 The Chausathi Yoginis of Hirapur:from Tantra to Tourism by Dr. Adyasha Das]
[[Категория:Индуизм]]</text>
      <sha1>awx9jxdpwhs70hokdjekuro3fgrohz6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Язов Дмитрий Тимофеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162403</id>
    <revision>
      <id>1306599</id>
      <parentid>1281291</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T01:13:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14948" sha1="6bszgojb5b97bzi24wfrejulzcnlk4a" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Язов Дмитрий Тимофеевич''' ([[8 ноябрь]] [[1924 йыл]]&lt;ref&gt;По утверждению самого Язова, он родился не в 1923, а в 1924 году, а «лишний» год приписал себе, чтобы попасть на фронт (см.: {{Мәҡәлә|автор=Гордон Д.|заглавие=Экс-министр обороны СССР Маршал Советского Союза Дмитрий Язов: «Руста специально послали на Красную площадь, чтобы дискредитировать наше военное руководство. Может быть, даже по договорённости с Горбачёвым»|ссылка=http://www.bulvar.com.ua/arch/2008/32/48a1c2139197d/|издание=Бульвар Гордона|тип=газета|год=2008, 12 августа|номер=32 (172)}})&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[https://rg.ru/2013/12/05/marshal.html Дмитрий Язов рассказал «РГ» о жизни маршала на пенсии — Александр Ярошенко — Российская газета]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ныне с. Язово [[Оконешниковский район|Оконешниковского района]] [[Омская область|Омской области]]&lt;/ref&gt; — [[25 февраль]] [[2020 йыл]], [[Мәскәү]]) — совет хәрби етәксеһе. СССР-ҙың оборона министры (1987—1991). [[Советтар Союзы Маршалы]] (1990 йылдың 28 апреле). КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалығына кандидат (1987—1990). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1987—1991 йылдарҙа). СССР-ҙың Президент советы ағзаһы (1990). СССР-ҙың Именлек советы ағзаһы (1991). ГКЧП ағзаһы (1991). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы.

Язов дәрәжә бирелеүе буйынса ла, беҙҙең заманға килеп етеү ваҡыты буйынса ла иң һуңғы Советтар Союзы Маршалы.

== Биографияһы ==
Дмитрий Тимофеевич Язов 1924 йылдың 8 ноябрендә Омск губернаһы Калачинск өйәҙе Крестинкс улусының Язово&lt;ref name=&quot;hrono.ru&quot;&gt;[http://hrono.ru/biograf/bio_ya/jazov_dt.php Язов Дмитрий Тимофеевич] // Известия ЦК КПСС, 7 (306) июнь 1990&lt;/ref&gt; ауылында тыуа&lt;ref name=&quot;МР&quot;&gt;Ныне {{ТыуыуУрыны|Оконешниковский район|в Оконешниковском районе}}, [[Омск өлкәһе|Омская область]], [[Рәсәй Федерацияһы|Россия]]&lt;/ref&gt;. Атаһы — Язов Тимофей Яковлевич (1902—1933(4?&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;), әсәһе — Мария Федосеевна Язова (1904), крәҫтиәндәр. Ғаиләлә дүрт бала була.

=== Бөйөк Ватан һуғышы ===
[[Файл:Дмитрий_Язов_в_1941_году.jpg|слева|мини|232x232пкс|Мәскәү пехота училищеһы курсанты 16 йәшлек Дмитрий Язов. 1941 йыл]]
[[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]]ға үҙ теләге менән [[1941 йыл]]дың ноябрендә, урта мәктәпте тамамлап та өлгөрмәҫтән 17 йәшлек егет булып хеҙмәткә бара. Бының өсөн үҙенә бер йәш өҫтәп, 1923 йылда тыуғанмын, тип яҙҙыра һәм РСФСР Юғары Советы исемендәге Мәскәү Ҡыҙыл Байраҡлы пехота училищеһына (1941 йылдың 2 декабренән 1942 йылдың 28 ғинуарына тиклем Новосибирскиҙа эвакуацияла була) уҡырға алына һәм уны 1942 йылдлың июнендә тамамлай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://mkpu.ru/index.php?sitepage=vipusk&amp;y=1942|title=Выпуск 1942'го года|work=Фото кремлёвцев по выпускам|publisher=МосВОКУ им. Верховного Совета РСФСР|accessdate=2013-08-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://mkpu.ru/index.php?sitepage=about/history|title=Краткая история училища|publisher=МосВОКУ им. Верховного Совета РСФСР|accessdate=2013-08-19}}&lt;/ref&gt;. Мәктәпте тамамлау тураһындағы аттестатын 1953 йылда, майор дәрәжәһендә ала.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] фронттарында [[1942 йыл]]дың авгусынан. Волхов һәм Ленинград фронттарында уҡсылар взводы командиры&lt;ref name=&quot;nvo.ng.ru&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Мухин В.|заглавие=Дмитрий Язов: «С фальсификаторами истории надо бороться…»|ссылка=http://nvo.ng.ru/realty/2010-04-30/1_yazov.html|издание=Независимое военное обозрение|год=2010, 30 апреля}}&lt;/ref&gt; һәм 177-се уҡсылар дивизияһы 483-сө уҡсылар ротаһының уҡчылар ротаһы командиры, Ленинград фронтында кесе лейтенанттарҙың фронт курстары взводы командиры вазифаһында һуғыша&lt;ref name=&quot;biografija.ru&quot;&gt;[http://www.biografija.ru/biography/yazov-dmitrij-timofeevich.htm Язов Дмитрий Тимофеевич — Биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141109153745/http://www.biografija.ru/biography/yazov-dmitrij-timofeevich.htm |date=2014-11-09 }}&lt;/ref&gt;. Ленинградты обороналауҙа, Балтика буйында совет ғәскәрҙәренең һөжүм операцияларында, немец ғәскәрҙәренең Курлянд төркөмөн блокадалауҙа ҡатнаша. 1944 йылда [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б)]]-ға инә.

Ике тапҡыр яралана. Тәүгеһендә аяғы яралана һәм ике айҙан һуң ҡабат сафҡа баҫа. Икенсе тапҡыр 1943 йылда Ленинград блокадаһын өҙгәндә башы һәм йөҙө яралана. Һауығып сыҡҡас фронт курстары взводы командиры итеп тәғәйенләнә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы батырлыҡтары өсөн 1945 йылда [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән наградлана. Һуғыш ваҡытында Волхов фронтының командирҙар составын камиллаштырыуҙың фронт курстарын тамамлай.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
== Литература ==
* ''[[Ивашов, Леонид Григорьевич|Ивашов Л. Г.]]'' Маршал Язов. Роковой август 91-го. Правда о «путче». — Библиотечка журнала «Мужество», 1992.
* [http://www.mk.ru/politics/article/2013/11/07/942026-posledniy-marshal-sssr-yazov-otsenil-reformyi-gorbacheva-serdyukova-i-shoygu.html Последний маршал СССР Язов оценил реформы Горбачева, Сердюкова и Шойгу.]// МК, 8-14 ноября 2013 год.
* {{статья|автор=Выхристюк З., Куджева Е.|заглавие=Уроки жизни Маршала Язова|ссылка=http://www.blago-mh.ru/issues/05/09_yazov.php|издание=Мужской характер|год=2004|номер=5}}
* [https://rg.ru/2004/11/05/yazov.html Маршал с прямой спиной.]// Российская газета, 5.11.2004 год.
* [http://portal-kultura.ru/articles/armiya/55582-posledniy-marshal-imperii/?print=Y&amp;CODE=55582-posledniy-marshal-imperii Последний маршал империи.]// Культура, 13.08.2014 год.

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [https://structure.mil.ru/management/info.htm?id=11345848@SD_Employee Дмитрий Тимофеевич Язов на сайте Минобороны России]
* {{статья|автор=Баранец В., Герасименко С.|заглавие=Маршал Советского Союза Дмитрий Язов: Возможно, ГКЧП был клубом самоубийц…|издание=[[Комсомольская правда]]|год=16 августа 2001|ссылка=http://www.kp.ru/daily/22613/11455/|nodot=1}}
* {{статья|автор=Выхристюк З., Куджева Е.|заглавие=Уроки жизни Маршала Язова|ссылка=http://www.blago-mh.ru/issues/05/09_yazov.php|издание=Мужской характер|год=2004|номер=5}}
* {{cite web|url=https://profile.ru/items_2483|title=Звезду маршалу Язову!|author=Белов В., Казанская О.|date=1998-06-29|publisher=Профиль|accessdate=2013-08-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/6J7b2cGXO|archivedate=2013-08-25}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/6J7b2cGXO?url=http://www.profile.ru/items_2483 |date=2013-08-24 }}
* {{cite web|url=http://www.dp.ru/a/2011/08/19/CHlen_GKCHP_Dmitrij_JAzov/|title=Член ГКЧП Дмитрий Язов: «Американцы засунули 5 трлн для того, чтобы ликвидировать Советский Союз»|date=2011-08-19|publisher=Dp.ru|accessdate=2013-08-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/6J7b4ZePr|archivedate=2013-08-25}}

{{Советтар Союзы маршалдары}}
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:КПСС-тың XXVII съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XXVI съезы делегаттары]]
[[Категория:Фрунзе исемендәге Хәрби академияны тамамлаусылар]]
[[Категория:10-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:11-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Совет Союзы маршалдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:«Монголия Халыҡ Армияһының 50 йыллығы» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Монголия Халыҡ Революцияһының 50 йыллығы» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:Чехословакияның Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Сүриәнең Ҡаҙаныштар ордены кавалерҙары]]
[[Категория:II дәрәжә «За безупречную службу» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:I дәрәжә «За безупречную службу» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«За укрепление боевого содружества» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Ветеран Вооружённых Сил СССР» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңәүгә 70 йыл» юбилей миҙалалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 50 йыл» юбилей миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Ленинград оборонаһы өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«За отличие в охране государственной границы СССР» миҙалы менән наградланғандар]]
[[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:Жуков миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткәне өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Александр Невский ордены кавалерҙары (Рәсәй Федерацияһы)]]
[[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]]
[[Категория:2020 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:25 февралдә вафат булғандар]]
[[Категория:1924 йылда тыуғандар]]
[[Категория:8 ноябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>6bszgojb5b97bzi24wfrejulzcnlk4a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡуйсаҡ (археологик ҡомартҡы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164397</id>
    <revision>
      <id>1306604</id>
      <parentid>1060533</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T07:48:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7604" sha1="2cg6fuodzry3nd4fpek3v0bmebt9afm" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Ҡуйсаҡ''', ({{lang-ru|Куйсак}}) — [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Еңгәй (ҡасаба)|Еңгәй ҡасабаһынан]] алыҫ түгел урынлашҡан [[Һынташты мәҙәниәте]] археологик ҡомартҡылары комплексы, б.э.т. III—II мең йыллыҡтарға ҡарай.&lt;ref&gt;[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/8519-ujsa-omart-ylary-kompleksy ''И. М. Батанина, Т. С. Малютина'' Ҡуйсаҡ//Башҡорт энциклопедияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200811090822/http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/8519-ujsa-omart-ylary-kompleksy |date=2020-08-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/14846-torama Торама//Башҡорт энциклопедияһы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Тасуирламаһы ==

=== Урынлашыуы ===
Ҡуйсаҡ археологик ҡомартҡылары [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Еңгәй (ҡасаба)|Еңгәй ҡасабаһынан]] көньяҡ-көнбайышҡа табан 2,3 км алыҫлыҡта [[Еңгәй]] йылғаһы ([[Яйыҡ]] йылғаһы бассейны) уң ярында һәм уның уң ҡушылдығы Ҡуйсаҡ буйында урынлашҡан.

=== Табылдыҡтар ===
Ҡомартҡы нығытмалы тораманан, тораҡтан һәм ҡәберлектән тора.

;Ҡуйсаҡ торамаһы

Дөйөм майҙаны 15,6 мең м². Диуарҙар һәм уратып ҡаҙылған соҡорҙар менән ҡурсаланған. Тышҡы һаҡ системаһы эскеһенә радиаль диуарҙар менән тоташҡан. Һаҡ диуарҙары буйлап эске яҡтан оҙон уртаҡ ҡабырғалы торлаҡтар урынлашҡан. Тышҡы ҡуласала — 20, эскеһендә 11 торлаҡ булған. Торлаҡтар бүрәнәләрҙән һәм кәҫтәрҙән һалынған. Тораманан көнсығышҡа һәм көнбайышҡа ҡарай тораҡтар табылған. Көньяҡ-көнсығыш диуар буйында — 10, көньяҡ-көнбайыш диуар буйлап 6 торлаҡ асыҡланған.

;Ҡуйсаҡ ҡәберлеге

Ҡәберлек майҙаны 20 мең м², тораманан төньяҡта урынлашҡан. Ҡурғанлы ҡәберлектәр иҫәбенә инә, уның диаметры 6—25 м, бейеклеге 0,2—0,4 м тәшкил итә. 29 ҡурған табылған.

Ҡуйсаҡта бронза уҡ башаҡтары, бысаҡтар, шлак, таш суҡмар, балталар, ҡойоу формаһы һәм хайуан һөйәктәре табылған.

Табылдыҡтар араһында геометрик биҙәкле яҫы төплө һауыттар булған.

Ҡомартҡы материалдары Силәбе дәүләт университетынң археология музейында һаҡлана.

=== Асыш тарихы ===
Археологик ҡомартҡы 1987 йылда инженер-геолог, аэрофотодешифрировка белгесе ''Батанина Ия Михайловна''&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/Batanina_Iya_Mihaylovna Батанина Ия Михайловна //Энциклопедия Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190915002825/http://chel-portal.ru/enc/Batanina_Iya_Mihaylovna |date=2019-09-15 }}&lt;/ref&gt; тарафынан асыла.

1988 йылда А. И. Гутков, 1992—94 йылдарҙа Т. С. Малютина, 1994 йылда А. Д. Таиров өйрәнә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/5977-joma-toramalary ''В. С. Горбунов'' Йомаҡ торамалары//Башҡорт энциклопедияһы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/14846-torama Торама//Башҡорт энциклопедияһы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/109937/%D0%9C%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D0%BA Могильник (в археологии)//Большая советская энциклопедия]

== Әҙәбиәт ==
* Зданович Г. Б., Батанина И. М. «Страна городов» — укреплённые поселения эпохи бронзы XVIII—XVII вв. до н. э. на Южном Урале //Аркаим: исследования, поиски, открытия. Челябинск, 1995
* Малютина Т. С., Зданович Г. Б. Куйсак — укреплённое поселение протогородской цивилизации Южного Зауралья //Культура древних народов степной Евразии и феномен протогородской цивилизации Южного Урала: материалы 3‑й междунар. конф. «Россия и Восток: проблемы взаимодействия». Челябинск, 1995.
* Горбунов В. С. Поселенческие памятники бронзового века в лесостепном Приуралье. Куйбышев, 1989.
* Обыдённов М. Ф., Обыдённова Г. Т. Памятники бронзового века Южного Урала. Уфа, 1996.
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.

[[Категория:Рәсәйҙең археологик объекттары]]
[[Категория:Археологик ҡомартҡылар]]</text>
      <sha1>2cg6fuodzry3nd4fpek3v0bmebt9afm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яккима (станция)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>166848</id>
    <revision>
      <id>1306600</id>
      <parentid>1249473</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T01:18:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10210" sha1="4rhlzlnt5d2oygd0u3uk8alu3gkopus" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Яккима''' ({{Lang-fi|Jaakkima}}) — Октябрь тимер юлының Элисенвара — Куокканиэми араһындағы 218,15 километрында Кушелевка — Сортавал линияһы буйынса тимер юл станцияһы

== Дөйөм мәғлүмәттәр ==
Яккима тимер юлы станцияһы Карелия республикаһының Лахденпохья районындағы Яккима станцияһы янындағы ҡасабала урынлашҡан. Өс юлы, ҡабырға һәм тар платформаһы  бар. Станция ярым автоблокировкалау менән линияла  ҡул менән идара  ителә&lt;ref&gt;При ручном управлении станцией стрелочные переводы переключаются не от поста ЭЦ, а вручную, по команде дежурного по станции.&lt;/ref&gt; . Стрелка күсереү посы эше менән станция буйынса дежурный идара итә, ул, үҙ сиратында, поезд диспетчерының командаларын үтәй&lt;ref&gt;Инструкция по движению поездов и маневровой работе на железных дорогах.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Электрическая централизация стрелок и сигналов|url=https://studref.com/557172/tehnika/elektricheskaya_tsentralizatsiya_strelok_signalov}}&lt;/ref&gt;.

Вокзал һәм көтөү залы ябылған, билет кассаһы ла эшләмәй. Билеттар поезд начальнигының штаб вагонында һатыла. Станцияла бөтә үтеп барған поездар туҡтай. Станцияла яңы пассажирҙар павильоны, шулай уҡ станция исемдәре менән мәғлүимәт табличкалары  ҡуйылған. станцияһы исемдәре яҙылған табличкалар.

[[2018 йыл]]дың декабренән  [[Санкт-Петербург]] — Сортавала маршруты буйынса тиҙ йөрөшлө [[Ласточка (электропоезд)|«Ласточка»]] электричкаһы йөрөй башлай.  Санкт-Петербургтан Каменногорскҡа тиклем электропоездар үҙ  йүнәлеше менән йөрөй. Артабан, электрлаштырылмаған участка буйлап —  ТЭП70БС тепловозы идараһы аҫтында, ә ял көндәре маршрут Маткаселькя станцияһына тиклем оҙайтыла&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Gudok.ru: Первая «Ласточка» в Сортавалу|url=https://www.gudok.ru/newspaper/?ID=1447722&amp;archive=2018.12.24}}&lt;/ref&gt; .

2019 йылдың 2 декабренән станция буйлап яңы  [[Мәскәү]] — [[Петрозаводск]] [[пассажир поезы]] ебәреү планлаштырыла, улар  [[Тверь]], [[Санкт-Петербург]], Выборг, [[Сортавала]], Суоярви аша йөрөйәсәк&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Новый поезд свяжет Карелию, Москву и Санкт-Петербург|url=http://petrozavodsk.bezformata.com/listnews/poezd-svyazhet-kareliyu-moskvu/78511375/}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
''Jaakkima'' станцияһы  бөтә Антреа — Сортавала участкаһы кеүек үк  [[1893 йыл]]дың 1  ноябрендә асыла. Выборгтан алып Йоэнсууға тиклем тимер юлы төҙөү тураһында ҡарар [[1888 йыл]]да ҡабул ителә.  Төҙөлөш буйынса эштәр  [[1890 йыл]]да башлана.  Юл төҙөлөшөндә  [[1892 йыл|1892 йылда]] 6000 кеше эшләй&lt;ref&gt;{{Cite news|title=ОАО &quot;РЖД&quot;: История дистанции|url=https://pch18rzd.ru/istoriia_distantsii|accessdate=2019-10-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191109134612/https://pch18rzd.ru/istoriia_distantsii|archivedate=2019-11-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191109134612/https://pch18rzd.ru/istoriia_distantsii |date=2019-11-09 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Годы открытия участков железных дорог Финляндии по возрастанию|url=http://grafiscreen.fi/junat/rataosat.htm|accessdate=2020-11-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051109072656/http://grafiscreen.fi/junat/rataosat.htm|archivedate=2005-11-09}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Ст._Яккима.jpg|мини|Элекке  Лахденпохья станцияһында подъезд юлы башы ]]
Шунда уҡ тиерлек вокзал бинаһы, паровоз депоһы төҙөлә. [[1911 йыл]]да станцияның  көнсығыш үҙәгенән Лахденпохья порт станцияһына тиклем тармаҡ төҙөлә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Год открытия станции Лахденпохья с сайта vaunut.org|url=http://vaunut.org/liikennepaikka/2271}}&lt;/ref&gt;, унда шулай уҡ пассажирҙар юлы ойошторола. Станцияның юл үҫеш  биш юлдан кәм булмай&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Схемы станций, 1923 год|url=http://vaunut.org/kuva/91515?liikp1=2453}}&lt;/ref&gt;.

[[2019 йыл]]ға ҡарата вокзал бинаһы, бейек фин багаж платформаһы&lt;ref&gt;Высокая платформа — платформа, высота которой над головками рельсов составляет 1100 мм. Низкая платформа — платформа, высота которой над головками рельсов не более 200 мм&lt;/ref&gt;, шулай уҡ фин депоһы емереклектәре яҡшы һаҡланған&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Станция Яккима и заброшенное паровозное депо|url=https://periskop.su/1440428.html}}&lt;/ref&gt;.

Паровоз депоһы һәм вокзал бинаһы төбәк әһәмиәтендәге архитектура һәм ҡала төҙөлөшө ҡомартҡыһы булып һанала&lt;ref&gt;[https://ru.wikivoyage.org/wiki/File:Ru-krl-d09062001.pdf Постановление Председателя Правительства Республики Карелия № 144 от 09.06.2001]&lt;/ref&gt;

== Станция буйлап ҡала яны хәрәкәте ==
Станция буйлап ҡала яны хәрәкәте  ''Кузнечное — Сортавала — Кузнечное''&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Расписание пригородных поездов по станции Яккима|url=https://rasp.yandex.ru/station/9602754/?direction=all&amp;type=suburban}}&lt;/ref&gt; ике поезы менән башҡарыла.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://osm.sbin.ru/esr/esr:025915 Паспорт станции Яккима на osm.sbin.ru]
* [https://railwayz.info/photolines/station/3411 Паспорт станции Яккима на railwayz.info]
* [https://old-cargo.rzd.ru/cargostation/public/ru?STRUCTURE_ID=5101&amp;layer_id=4829&amp;refererLayerId=4821&amp;id=374 Паспорт станции Яккима на сайте РЖД.]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.oktzd.ru/station/320/ Паспорт станции Яккима на сайте об Октябрьской железной дороге.]
* [http://unla.webservis.ru/sprav/tabl/3/ok/3-69.htm Железнодорожный справочник по России и СНГ: линия Хийтола- Янисъярви.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201114160752/http://unla.webservis.ru/sprav/tabl/3/ok/3-69.htm |date=2020-11-14 }}
* [https://web.archive.org/web/20191018025338/http://www.bestpravo.com/federalnoje/dg-postanovlenija/i0a/page-17.htm Тарифное руководство № 4. Книга 1 «Тарифные расстояния между станциями на участках железных дорог».]
* [https://web.archive.org/web/20191018025333/http://bestpravo.com/federalnoje/iw-dokumenty/v3b/index.htm Тарифное руководство № 4. Книга 2 «Часть 2. Алфавитный список пассажирских остановочных пунктов и платформ».]
* [http://www.karjalankartat.fi/ Железная дорога на финских довоенных топографических картах 1939, 1940 и 1942 гг.]
* [https://static.sotasampo.fi/photographs/lg/sakuva_lg_77392.jpg Военное фото вокзала Яккимы на сайте http://sa-kuva.fi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191109134610/https://static.sotasampo.fi/photographs/lg/sakuva_lg_77392.jpg |date=2019-11-09 }}

== Галереяһы ==
&lt;gallery widths=&quot;240&quot; heights=&quot;160&quot; class=&quot;center&quot; caption=&quot;Станция Яккима&quot;&gt;
Файл:Ст. Яккима 1.jpg|Стрелка күсереүсе пост № 2. Элисенваара яғынга күренеш.
Файл:Ст. Яккима 2.jpg|Фин багаж платформаһы. Элисенваара яғына күпенеш.
Файл:Ст. Яккима 3.jpg|Фин багаж платформаһы. Куокканиэми яғына күренеш.
Файл:Ст. Яккима 4.jpg|Пассажирҙар павильоны.
&lt;/gallery&gt;
[[Категория:Алфавит буйынса тимер юл станциялары]]
[[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]]
[[Категория:Карелия Республикаһы буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫ объеттары]]</text>
      <sha1>4rhlzlnt5d2oygd0u3uk8alu3gkopus</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ыласындар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>170416</id>
    <revision>
      <id>1306597</id>
      <parentid>1243247</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T22:43:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13563" sha1="aqiu35sz6vmh1565tuflylv7cer7cfq" xml:space="preserve">{{Таксон
| regnum            = Хайуандар
| image file = Greater Kestrel Namibia.jpg
| image title = Торомтай
| image descr = [[Торомтай]]
| rang              = Ырыу
| latin             = Falco
| author            = [[Linnaeus]], [[1758 йыл фәндә|1758]]
| syn               = 
| typus             = 
| children name     = Төрҙәре
| children          = '' [[Ыласындар#Төрҙәре|төрҙәре]]''
| range map         = 
| range map caption = 
| range map width   = 
| range legend      = 
| wikispecies       = Falco
}}
'''Ыласындар''' ({{Lang-la|Falco}}) — йыртҡыс ҡоштар ырыуына ҡараған донъяла киң таралған ыласындар, ғаиләһендәге ҡоштар. Фәнни атамаһы ''Falco'' [[Латин теле|латин]] һүҙе «falx» («ураҡ») ҡанаттары осҡанда ураҡҡа оҡшаштар. Ыласындар донъя һәм шулай уҡ Рәсәй халыҡтарының мәҙәниәтендә лә ҙур мираҫ ҡалдырған.

== Дөйөм характеристика ==
Улар ыласындар ғаиләһенең иң күп һанлы һәм үҙәк ырыуын тәшкил итеүселәр. Ҙур ҡоштары тар шына һымаҡ ҡанаттары менән айырылалар. Бындай ҡанаттар арҡаһында улар шыҡайып (баш түбән) осҡанда етеҙ хәрәкәттәр яһарға һәм ғәҙәти булмаған ҙур тиҙлекте үҫтерергә һәләтле. Мәҫәлән, [[сапсан]] донъялағы иң етеҙ ҡош — ул һунар ваҡытында осоу тиҙлеген 322 км/сәғәт, йәки 90 м/с үҫтерегә һәләтле. Тәүге йылда йәш ыласындарҙың елпеүсе ҡауырһындары оҙон, һәм шуға күрә уларҙың ҡанаттары һарҙарҙыҡына ([[Канюки|канюк)]] һәм [[бөркөт]]тәрҙекенә ҡарағанда киң күренә. Бындай төҙөлөш һунар күнекмәләрен кәметә, әммә уларға осорға өйрәнергә ярҙам итә.

Шулай уҡ ыласын ырыуҙарына [[шоңҡар]]ҙар,[[балабан]]дар һәм лаггарҙар инә.Бөжәктәр менән туҡланыусы ҙур булмаған тар оҙон ҡанатлы ыласындарҙы — [[ҡыйғыр]]ҙар, (чеглок),ә ваҡ кимереүселәргә һунар иткәндәрен, — торомтайҙар (пустельга), тип атағандар. Эре, махсус өйрәтелгәндәре аусы ҡоштар булараҡ ыласын һунарында ҡулланылған.

2005 йылдың февралендә [[Канада]]лағы Макгилл университеты ғалимы Лефевр Луи (''Lefebvre Louis'') [[Интеллект коэффициенты|IQ]] ҡошто аҙыҡ табыу өсөн ҡулланғандағы таҫыллыҡ дәрәжәһе буйынса билдәләргә тәҡдим иткән. Был алымға ярашлы, ыласындар иң аҡыллы ҡоштар рәтенә ингән.

[[Антарктида]]нан башҡа, ыласындар бөтә ергә таралған. Ағастарҙа, башҡа ҡоштарҙың ояларын биләп, ерҙә, бейек ҡаяларҙа йәки ҡаралтыларҙа (башня, манараларҙа) оя ҡоралар.

== Эволюцияһы һәм систематикаһы ==
Башҡа ҡанатлы йыртҡыс ҡоштар менән сағыштырғанда, ыласындар ҡоштарҙың йәш төркөмө тип һанала. Иң тәүге ҡаҙылма ҡалдыҡтары был ырыуға ҡараған эш версияһына ярашлы, һуңғы миоцен осорона ҡарай, йәғни уларҙың йәше 10 миллиондан артыҡ түгел. Генетик тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләре нигеҙендә [[Яғалбай|яғалбайҙарҙың]] (дербник), торомтайҙарҙың (пустельга)таралыу үҙәге булып [[Африка]], ә бөтә башҡа төрҙәренең — [[Евразия]] фаразланған.

[[Морфология (биология)|Морфологик]] характеристика һәм ыласындарҙың һунар ысулы буйынса ,ғәҙәттә,уларҙы 3-4 экологик төркөмгә бүләләр. Беренсе төркөмгә бөтә торомтайҙар ҡарай (турғай торомтайҙарынан башҡа&lt;ref name=&quot;Groombridge2002&quot;&gt;&lt;/ref&gt;): был, ҡағиҙә булараҡ, ваҡ, тығыҙ тәнле,ғәҙәттә, ерән ҡауырһынлы һәм ҡайһы берҙә яҡшы сағылдырған [[енси диморфизм]] менән. Өс Африка торомтайы, башлыса һоро төҫтәгеләре, был төркөмдә айырылып тора. Улар ваҡ ер хайуандарын- [[бөжәк]]тәрҙе,ваҡ сысҡан һымаҡтарҙы,кимереүселәрҙе суҡышы менән эләктереп туҡлана.

Икенсе төркөмдө ҡыйғырҙарҙың (шулай уҡ уларға ҡайһы берҙә Яңы Зеландияның һоро һәм ҡыҫҡа ҡойроҡло ыласындары ҡарай) — эрерәк һәм төҙ, арҡаһы ҡара-һоро ҡауырһынлы, яңаҡтары һәр ваҡыт тиерлек ҡара ҡанаттар («мыйыҡтар») менән булғандары тәшкил итә. Орнитофаг, уларҙың төп һунар объекты — ваҡ ҡоштар.

Өсөнсө төркөмдә — ыласындар үҙҙәре. Был ырыуҙың иң эре вәкилдәре, ҡайһы берҙәре ҙур булмаған ҡарсыға саҡлы. Уларҙың ҡарсығаларҙыҡы (чеглок) кеүек ҡара «мыйыҡтары» (бик асыҡ морфаларҙан башҡалары) һәм йыш ҡына ҡара «башлығы» була. Башҡаларында ике төркөм тасуирлана — һоро өҫтән ерәнерәк төҫ менән аралаша. Ҡыйғырҙар менән сағыштырғанда был ыласындар сыбарыраҡ һәм ҡорһаҡтарында ҡоңғорт һыҙҙаттары бар. Бөтә эре төрҙәре ҡойроғоноң төҫө менән оҡшаш — ҡара-һоро һәм бик асыҡ булмаған ҡоңғорт, осо аҡ арҡыры һыҙыҡтар менән тамамлана. Бындай бер төрлөлөк тик был төркөмгә генә хас — торомтайҙарҙың һәм ҡыйғырҙарҙың ҡойроҡ ҡауырһындары төрлө һәм ырыу дәрәжәһен билдәләү мотлаҡ түгел&lt;ref name=&quot;Groombridge2002&quot;&gt;''Groombridge, Jim J.''; ''Jones, Carl G.''; ''Bayes, Michelle K.''; ''van Zyl, Anthony J.''; ''Carrillo, José''; ''Nichols, Richard A.'' &amp; ''Bruford, Michael W.'' (2002): A molecular phylogeny of African kestrels with reference to divergence across the Indian Ocean. Molecular Phylogenetics and Evolution 25(2): 267—277. [www.blackwell-synergy.com/doi/abs/10.1111/j.1365-294X.2007.03373.x HTML Abstract]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019|bot=InternetArchiveBot}})&lt;/ref&gt;. Яҡшы үҫешкән мускулатуралары һәм шәплеге арҡаһында, эре ыласындар уртаса ҙурлыҡтағы ҡоштарға.(ҡайһы бер ерҙәге [[Һөтимәрҙәр|һөтимәрҙәргә]]) өҫтән ташланып һөжүм итәләр.

Ҡай саҡта эре ыласындарҙың дүрт төрөн — ланнерҙы, лаггарҙы, [[балабан]]ды һәм [[шоңҡар]]ҙы — айырым төркөмгә бүләләр — бәләкәй ырыуға ''Hierofalco''. Был ҡоштарҙа феромеланин пигменты бик юғары,ҡауырһындарында ерән һәм көрән ҡаршылыҡлы төҫтәрҙең өҫтөнлөк итеүе уларҙы [[ҡарсығалар]]ға оҡшата. Бындай ыласындарҙың ҡорһаҡ өлөшө буй һәм тамсы һымаҡ таптар менән сыбарланған.

== Төрҙәре&lt;ref&gt;{{Книга:Пятиязычный словарь названий животных. Птицы|страницы=49—50}}&lt;/ref&gt; ==
{{refbegin|2}}   
{{refend}}                                             
{{Кол|2}}
* Falco newtoni — Мадагаскарская пустельга 
* {{Bt-latrus|Falco araea|Сейшельская пустельга|Сейшель торомтайы|aut=}}
* {{Bt-latrus|Falco punctatus|Маврийская пустельга|aut=}}
* {{Bt-latrus|Falco moluccensis|Молуккская пустельга|aut=}}
* {{Bt-latrus|Falco cenchroides|Седобородая пустельга|aut=}}
* {{Bt-latrus|Falco tinnunculus|Обыкновенная пустельга|aut=}}
* {{Bt-latrus|Falco rupicoloides|Большая пустельга|aut=}}
* {{Bt-latrus|Falco alopex|Лисья пустельга|aut=}}
* {{Bt-latrus|Falco naumanni|Степная пустельга|aut=}}
* {{Bt-latrus|Falco ardosiaceus|Серая пустельга|aut=}}
* {{Bt-latrus|Falco dickinsoni|Черноспинный сокол|aut=}}
* {{Bt-latrus|Falco zoniventris|Мадагаскарская полосатая пустельга|aut=}}
* {{Bt-latrus|Falco chicquera|Турумти|aut=}}
* {{Bt-latrus|Falco vespertinus|Кобчик|aut=}}
* {{Bt-latrus|Falco amurensis|Амурский кобчик|aut=}}
* {{Bt-latrus|Falco eleonorae|Чеглок Элеоноры|aut=}}
* {{Bt-latrus|Falco concolor|Серебристый чеглок|aut=}}
* {{Bt-latrus|Falco sparverius|Воробьиная пустельга|aut=}}
* {{Bt-latrus|Falco femoralis|Южномексиканский сокол|aut=}}
* {{Bt-latrus|Falco columbarius|Дербник|aut=}}
* {{Bt-latrus|Falco rufigularis|Вечерний сокол|aut=}}
* {{Bt-latrus|Falco deiroleucus|Красногрудый сокол|aut=}}
* {{Bt-latrus|Falco subbuteo|Чеглок|aut=}}
* {{Bt-latrus|Falco cuvierii|Африканский чеглок|aut=}}
* {{Bt-latrus|Falco severus|Восточный чеглок|aut=}}
* {{Bt-latrus|Falco longipennis|Австралийский чеглок|aut=}}
* {{Bt-latrus|Falco novaeseelandiae|Новозеландский сокол|aut=}}
* {{Bt-latrus|Falco berigora|Бурый сокол|aut=}}
* {{Bt-latrus|Falco hypoleucos|Серый сокол|aut=}}
* {{Bt-latrus|Falco subniger|Чёрный сокол|aut=}}
* {{Bt-latrus|Falco biarmicus|Средиземноморский сокол|aut=}}
* {{Bt-latrus|Falco jugger|Лаггар|aut=}}
* {{Bt-latrus|Falco cherrug|Балобан|aut=}}
* {{Bt-latrus|Falco cherrug altaicus|Алтайский сокол}}
* {{Bt-latrus|Falco rusticolus|Кречет|aut=}}
* {{Bt-latrus|Falco mexicanus|Мексиканский сокол|aut=}}
* {{Bt-latrus|Falco peregrinus|Сапсан|aut=}}
* {{Bt-latrus|Falco pelegrinoides|Шахин|aut=}}
* {{Bt-latrus|Falco fasciinucha|Короткохвостый сокол|aut=}}
* {{Bt-latrus|Falco duboisi|Реюньонская пустельга}} (яҡынса [[1700 йыл]]да юҡҡа сыҡҡан)
{{конец кол}}

== Галерея ==
&lt;gallery mode=packed-hover widths widths=&quot;190px&quot; heights=&quot;190px&quot; &gt;
Falco_peregrinus_tajikistan_stamp.jpg|Ыласын-сапсан [[Тажикстан]] почта маркаһында. 2000 й.
National_emblem_of_Kyrgyzstan.svg|Ыласын- шоңҡар [[Ҡырғыҙстан|Ҡырғыҙ Республикаһы]] гербында
500Sokol_rev.jpg|Ыласын-балабан һүрәтләнгән [[Ҡаҙағстан тәңкәһе]] (500 тенге)
Falco_peregrinus_Stamps.jpg|Украина маркаһында ыласын-сапсан, 1994 й.
&lt;/gallery&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Ҡош сөйөп һунар итеү]]
* [[Ыласын менән һунар итеү]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Сокол, род хищных птиц}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/17299-ylasyn-yma-tar}}{{V|13|01|2021}}   
* [https://web.archive.org/web/20111121032542/http://ecoclub.nsu.ru/raptors/publicat.shtm Сайтта мәҡәләләр һәм очерктар шәлкеме «Рәсәйҙең ҡанатлы йыртҡыстары»]{{ref-ru}}
* [http://ibc.hbw.com/ibc/phtml/familia.phtml?idFamilia=32 Videos Falconidae] Bird on the Internet Collection
* [http://www.birdwatch.by/pustalga_brest2012 Ыласын-торомтайҙы онлайн күҙәтеү --2012, Брест, Беларусь]

{{Библиоинформация}}

[[Категория:Ҡоштар төрҙәре]]
[[Категория:Һунар ҡоштары]]
[[Категория:Ыласындар]]</text>
      <sha1>aqiu35sz6vmh1565tuflylv7cer7cfq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Түбәләҫ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171485</id>
    <revision>
      <id>1306578</id>
      <parentid>1283760</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T12:44:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35902" sha1="m3x1duc5wyvy627omld9ytxwdebaqye" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Түбәләҫ''' — [[Ҡыуаҡан]] ҡәбиләһе [[башҡорттар]]ы составына ингән ырыу&lt;ref&gt;Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. М., Наука, 1974&lt;/ref&gt;.

== Ырыу составы ==
Ырыу бүлексәләре (нәҫел аралары): аҡтамаҡ-[[ҡыуаҡан]], [[ҡалмаҡ]], күҙәй, [[ҡырғыҙ]], һунбыҡ, мангул, аҡбалта, өрөстән, сөмәй, һун сөмәй, түштүк, сөсәй, бараҡ, тәүеш, үзбәк, ҡыуыҡ, һарүҙәк, йәнурыҫ, йомай, талаҡ, ҡыртмыш, ҡаһаш, ишембәт, әжембәт, баҙраҡ, туҫтаҡ, намаҙбай, тимерәк, асытҡын, туғыҙ)&lt;ref&gt;А. А. Камалов, Ф. У. Камалова «Атайсал», Өфө, Китап, 2001, 285-се б., полевые записи краеведа М. Ф. Абдуллиной &lt;/ref&gt;.

== Этимологияһы ==
Урындағы халыҡтың борондан хәҙерге Силәбе өлкәһе биләмәһе составындағы Түбәләҫ ауылы ултырған ерҙе [[Олөйөр]] башы тип йөрөткәндәре билдәле. Табын ҡәбиләһенең Ҡыуаҡан тармағына ҡараған Түбәләҫ ырыуы халҡы йәйләгән урындар булғанлыҡтан, Түбәләҫ тип атағандар.

Силәбе топонимисы Николай Шувалов «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области» тигән һүҙлегендә яҙған фекер дөрөҫлөккә тап килеп бөтмәй:
{{начало цитаты}} Түбәләҫ, ауыл, тимер юл разъезы, ҡасаба, Ҡытау-Ивановский районы. Ошо ерҙә йәшәүсе... ҡыуаҡан ҡәбиләһенең түбәләҫ ырыуы атамаһынан. Түбә — «ырыу», -ләҫ — ырыу төркөмдәре атамаларын билдәләүҙең типик билдәләү ялғауы.{{oq|ru|
Тюбеляс, село, железнодорожный разъезд, поселок, Катав-Ивановский район. От именования обитавшего в этих местах башкирского рода тюбеляс, тюбеляк из племени кувакан, входившего в состав айского племенного объединения. Тюбе — «род», -ляс — типовая частица именований родовых группировок.&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/t.htm Шувалов От Парижа до Берлина по карте Челябинской области]&lt;/ref&gt;}} {{конец цитаты}}

Н. Шувалов та, Силәбе порталы ла, ҡайһы бер ғалимдарың хатаһын ҡабатлап, [[Түбәләҫ]] ырыуы Әйле ҡәбиләләр берләшмәһенә ингән тип яҙған&lt;ref name=&quot;ЧП&quot;&gt;[http://chel-portal.ru/enc/tyubelyas Силәбе өлкәһе порталы] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Түбәләҫтәр — һундар тоҡомонан, тип әйтеп ҡалдырған ата-бабалар. Бында Түбәләҫ ырыуы бейенең ҡышлау йорто торған. П-С. Паллас [[Өфө]]нән [[Силәбе]] ҡәлғәһенә барған &quot;көндәлек яҙмалары&quot;нда Түбәләҫ бейенең ошонда йәшәүен билдәләп үтә. Унан ярты быуат самаһы алдараҡ (тимәк, 1720 йыл тирәһендә) [[Көңгөр]] воеводаһы [[Себер даруғаһы]] башҡорттары улустарында халыҡ иҫәбен алғанда Түбәләҫ улусындағы 57 хужалыҡта 171 йән ир-ат йәшәй тип күрһәтә.&lt;ref name=&quot;ЧП&quot; /&gt;

=== Түбәләҫ ырыуы легендаһы ===
&lt;blockquote&gt;Урал артында бер егет көтөү көткән. Уның йәшәгән ҡыуышы эргәһенән хажға китеп барыусы бер мосафир үтеп барған. Ул егеттән эсергә һыу һораған. Егет, һыу ғына түгел, сәй тәҡдим иткән. Сәй эскән арала һөйләшеп киткәндәр.
— Был йылҡы үҙеңдекеме?
— Юҡ, хужаныҡы, -тип яуаплай егет.
— Үҙең маллы бул. Йәшһең, донъя көт, кәләш ал… Урал буйлап төньяҡҡараҡ барһаң, өйөр-өйөр ҡырағай йылҡы йөрөй. Шуларға хужа бул.

Мосафирҙың һүҙҙәре егетте ҡанатландырып ебәрә. Көндәрҙең бер көнө ул, эйәрен, арҡанын, ҡороғон ала ла, китә сығып. Килә-килә, тауҙар үренә артыла, туғай, үҙәндәрҙе үтә. Хәҙерге Олойөр йылғаһы (Ҡалмаҡҡол һәм Тирмән ауылдары эргәһендә) буйына килеп сыға. Бында ҡырағай аттар өйөрөнә тап була, әкренләп аттарҙы үҙенә эйәләштерә.

Ләкин күңеле болоҡһой егеттең. Һәр ир-егеткә был донъяла йәр кәрәк, бала тыуҙырыр, өҫ-баш ҡарар, тамаҡҡа ашатыр, бергә ултырып кәңәш ҡорор тормош иптәше кәрәк. Уйланып йөрөй-йөрөй ҙә , тыуған яғына кире ҡайта. Байҙың һылыу, шәм кеүек зифа буйлы, оҙон сәсле, аҡ йөҙлө сибәр ҡыҙы менән күптән бер-береһен яратып йөрөгән була улар. Алдан һүҙ ҡуйышалар ҙа, шишмәгә һыуға килгән еренән, һөйгәнен урлап алып ҡаса егет.(Боронораҡ егет менән ҡыҙҙың исемен дә әйтеп һөйләгәндәр).

Әлбиттә, уларҙы ҡыуа сығалар. Етә-етә киләләр икән. Ҡайһының аты арый, ҡайһы үҙе артыҡ ныҡышмал булмайҙыр, ҡыуып килеүселәр һаны кәмегәндәй-кәмей. Ләкин бер һыбайлы бигерәк әрһеҙ булып сыға, ҡалмай баҫтыра икән. Шул саҡ көтөүсе егет: «Эй, ҡорҙаш! Һин атланған бейәнең эсендә толпар ята, ҡыума шул хәтлем. Ҡолон ташлатаһың бит!»-тип ҡысҡырған. Ат тигәндә әллә ниҙәр бирергә әҙер торған башҡорт егетенә был һүҙҙәр көслө тәьҫир иткәндер, күрәһең, — һуңғы сапҡын да артта тороп ҡала.

…Егетебеҙ, оҡшаған ерҙә нигеҙләнеп, һөйгәне менән тормош көтә башлай (хәҙер Иҫке Ҡыштау, тип йөрөтөлгән ерҙә, Һабайылға буйында)

Ҡыҙын урлап алып киткәне өсөн атай кеше ҡаты үс ала, эҙләп килә һәм кейәүен уҡ-һаҙаҡтан атып үлтерә.
Атаһы алып ҡайтып китергә уйлаһа ла, ҡыҙы ризалашмай. «Мин ғомандымын, атай. Был ер баламдың тыуған ере булһын»,-ти.
Ир бала донъяға килә, ошо улдан артабан алты ул тыуа: Илсеғол, Тирмәнғол, Ҡалмаҡҡол, Урманғол, Сурағол, Ҡарағол&lt;ref&gt;Записала краевед Абдуллина М. Ф. — информаторы-Фатхетдинов Фассахетдин Фатхетдинович (1886—1971), Бадретдинов Сахауетдин Фахретдинович (1918—2000)&lt;/ref&gt;|Крайҙы өйрәнеүсе Абдуллина М. Ф. яҙып алды — информаторҙар Фәтхетдинов Фәссәхетдин Фәтхетдин улы (1886—1971), Бәҙретдинов Сәхәүетдин Фәхретдин улы (1918—2000)&lt;/blockquote&gt;

== Этник тарихы ==
Ҡыуаҡан һәм Һырҙы ҡәбиләләренең этник тарихы Ҡаратабын ҡәбиләһе менән тығыҙ бәйләнгән. Был турала тулыһынса тап килгән тамғалар, риүәйәттәр, генеалогия һөйләй. Ҡыуаҡандар риүәйәттәре ата-бабаларҙың «Алтайҙан», «Байҡал күленән» килгәнен бәйән итә. Ҡыуаҡан ҡәбиләһенә ҡараған Түбәләҫ ырыуы (С. Мираҫов буйынса -түбәс) башҡорттары үҙҙәренең ата-бабаһы тип «Алтай тауҙарында» ерҙәре булған Таймаҫ бейҙе атайҙар. Ошо риүәйәттәрҙән билдәле: XIX быуатта ла Түбәләҫ-Ҡыуаҡандарҙың Алтайҙағы туған-тыумасалары уларҙы һаман «Тыуған илгә кире ҡайтырға» өндәгәндәр.&lt;ref&gt;Научный архив БФАН СССР, ф.3, оп.11, д.6, стр.76-133&lt;/ref&gt;. Риүәйәттәр сағыу этнонимия менән тулыландырыла. Ҡыуаҡандарҙың Ҡырғөйлө, Ҡырҡтар ырыу берәмектәренең Алтай шалғандарында аналогияһы бар. Ҡыуаҡандарҙа монгол (манғул) этнонимы ла теркәлгән. Түбәләҫ ырыуының ике араһында Һунн (гунн) атамаһының һаҡланғанлығы иҫ киткес. Мәғлүмәт биреүсе ҡарттар шул саҡта «беҙҙең ырыуыбыҙ һундарҙан» тип ғорурланып әйткәндәр.

Ҡыуаҡандарҙың этник сығанаҡтарын өйрәнгәндә, күп кенә тикшеренеүселәр «аҡҡош» мәғәнәһендәге төрөк һүҙе «ку»ға айырым иғтибар биргән&lt;ref&gt;(Radloff, 1884, стр.211-212; Аристов, 1897, стр.5; Грумм-Гржимайло, 1926, стр. 209)&lt;/ref&gt;.
Ку (ҡыу) — Төньяҡ Алтайҙағы Аҡҡош йылғаһының боронғо төрөк атамаһы; ку-кши, куу-кижи -«Аҡҡош йылғаһы кешеләре»- Төньяҡ Алтайҙағы «аҡҡошлолар» йәиһә челканлыларҙың атамаһы. Куу һәм куулар ырыу төркөмдәре туваларҙа ла бар. Ҡыуаҡан башҡорттары риүәйәттәре Йүрүҙән үренә тәүгеләрҙән булып ике һунарсы егеттең килеүе тураһында һөйләй. Улар, ырыуҙаштарын күсереп килтерер өсөн, күңелдәренә ятҡан ер һайларға сыҡҡан булалар. Был урын уларға бик оҡшаған, һәм иң ҙур ике тауға улар Күкши-тау һәм Башыташ-тау (Башташ тауының иң бейек нөктәһен Түбәләҫтәр Аҡҡашҡа тип йөрөтәләр) тип исем биргәндәр. Ҡыуаҡандарҙың, ғөмүмән, Табындарҙың, Алтайҙар менән матди мәҙәниәттә лә, һынлы сәнғәттә лә, туғанлыҡ системаһында ла бик күп дөйөм һыҙаттары бар.

Ҡаратабын, һырҙы һәм ҡыуаҡандар менән [[Көньяҡ Урал]]ға күсеп килеп, Йүрүҙән һәм Әй йылғаларының таулы-урманлы биләмәләрендә урынлашҡандар. Түбәләҫ һәм ҡыуаҡандар, моғайын, табын ҡәбиләһенә тулыһынса буйһонған була, шул сәбәпле, бәлки, Таймаҫ бейҙе (Шәһимов) үҙенең ата-бабаһы тип һанайҙыр. XVII—XVIII быуаттарҙа түбәләҫтәр, ҡыуаҡандар, табындар менән бергә, Әйлеләр яғынан даими һөжүмгә дусар ителгән.

П.-С. Паллас &quot;Көндәлек яҙмалары&quot;нда Һатҡы заводына китеп барышлай, [[Олөйөр]] йылғаһын кисеп, юлдаштары менән «Әйле ырыуының өлөшө булған…Түбәләк хакимы йәшәгән ҙур ғына ауылда төн ҡундыҡ» тип яҙған. Урындағы башҡорттар «селитралы ерҙе күп таба һәм шунан дары яһай»&lt;ref&gt;[http://www.rgo-rb.ru/2019/11/bashkirskij-etap-akademicheskoj-ekspeditsii-petra-simona-pallasa-marshrut-1770-goda-iyun/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201130062024/http://www.rgo-rb.ru/2019/11/bashkirskij-etap-akademicheskoj-ekspeditsii-petra-simona-pallasa-marshrut-1770-goda-iyun/ |date=2020-11-30 }} С. Палластың сәйәхәте, XVIII быуат — [[Көҙәй]], [[Ҡаратаулы]], [[Мырҙалар]], [[Тырнаҡлы]], [[Түбәләҫ]] ерҙәре буйлап (Һикеяҙтамаҡ мәмерйәләре янынан) үткән. Тирмән ауыл ул саҡта Йосоп ауыл тип йөрөтөлгән икән&lt;/ref&gt;.

Ҡыуаҡандарҙың Түбәләҫ ырыуы биләмәләре хәҙерге Һилейә (Сулея) ҡасабаһынан алып көнбайышҡа Йүрүҙән йылғаһына тиклем һуҙылған. Көньяҡ-көнсығышта Һатҡы-ҡыуаҡан ырыуҙары, төньяҡ-көнсығышта Әйле ырыуы (хәҙерге Әйле, Ҡолбаҡ ауылдары) биләгән ерҙәргә тиклем, төньяҡтан Тырнаҡлы һәм Ҡаратаулы башҡорттары ере менән сикләнгән. Көнбайыштан Ҡыр-Көҙәй ырыуы (Яхъя, Мусабай, Миндеш ауылдары), көньяҡ-көнбайышта Төркмән-Көҙәй ырыуы (хәҙерге Йүрүҙән, Оло Ҡытау (Катав-Ивановск), Ҡытаутамаҡ (Усть-Катав) ерҙәре менән сикләнгән. 

Хәҙерге заман топонимикаһы менән күрһәткәндә, Түбәләҫ башҡорттарының биләмәләре Өфө-Силәбе автомобиль трассаһы буйлап Йүрүҙән күперенән Бакал ҡалаһына тиклем, унан Һилейә станцияһы, Межевой ҡасабаһы, Һәүәләй, Башташ тауҙары, Тырнаҡлы һәм Ҡаратаулы башҡорттары ерҙәре сиктәрендә урынлашҡан. Ҡарамалы йылғаһы, Вязовая станцияһы Көҙәй башҡорттары биләмәләренең сиге булып тора&lt;ref&gt;Шәмсетдинов Я. М. Ырыуым -Түбәләҫ — Ағиҙел, 2002, 2-се һаны, 172—178 бб.&lt;/ref&gt;.

Түбәләҫ ырыуы ерҙәре үҙенең йәмлелеге, байлығы менән күсмә халыҡты арбаған, йәлеп иткән. Мал йөрөтөү өсөн яландар йәйрәп ята, урмандары төрлө йәнлектәргә, һунар ҡоштарына бай, бал ҡорттары солоҡтарға бал йыя. Әй, Йүрүҙән, Һилейә, Олөйөр йылғаларында мыжғып балыҡ үрсегән.

Ҡыуаҡан ерҙәре үҙенең мәғдән байлыҡтары менән рус промышленниктарын йәлеп иткән. «Түбәләҫ ерҙәрен Белорет заводы хужалары Твердышев һәм Мясниковҡа һатыу тураһындағы документҡа 21 кеше ҡул ҡуйған: Түбәләҫ улусы старшинаһы Иштуған Мишәров исеменән Таҡый Мишәров, йөҙ башы Булат Илтебаев һ. б. Ошо биләмәләрҙе „һатып“ алған өсөн завод хужалары 100 һум аҡса биргән. Күреүебеҙсә, Түбәләҫ ырыуы ерҙәренең яртыһынан күберәген урыҫтар „законлаштырып“ тартып алған. Малсылыҡ менән шөғөлләнгән башҡорттарҙың көтөүлектәре кәмей, халыҡ бөлгөнлөккә төшә»&lt;ref&gt;Шәмсетдинов Я. М. Ырыуым -Түбәләҫ — Ағиҙел, 2002, 2-се һаны, 172—178 бб.&lt;/ref&gt;.

Хәҙер Түбәләҫ ырыуы ерҙәренең күпселек өлөшө Силәбе өлкәһенә инә, тик 10-15 проценты ғына аҫабалар ҡулында ҡалған.

1770 йылдың 27 майында Паллас Шихан йылғаһының Әйгә ҡойған ерендә урынлашҡан Биктуған тигән башҡорт ауылына яҡын ғына үткән. «Әй янындағы Олойөр (йылға) ҡултығында Биктуған ауылының ҡайһы бер башҡорттары бик күп селитралы ер алалар һәм унан дары яһайҙар. Ләкин уларҙың береһе лә был ерҙе күрһәтергә теләмәне» тип яҙған ул&lt;ref&gt; Паллас П.-С. Путешествие по разным провинциям Российской империи. I_III ч. С.-П., 1773—1788&lt;/ref&gt;.

«П.- С. Паллас әйтеп үткән селитра табыу һәм дары эшләү факты үҙе үк көкөрттөң дә сығарылыуы хаҡында раҫлай. Сөнки дарыны көкөртһөҙ эшләп булмай. Биктуған ауылы тирә-яғы саф көкөрт ятҡылыҡтарына мул булғандыр. Көкөрт бында эзбиз таштарҙа һәм гипстарҙа, айырыуса улар эргәләш ятҡан урындарҙа осрай. Ҙур ятҡылыҡтар унда юҡ, әммә XVIII быуатта башҡорттар бында үҙҙәренә дары яһау өсөн етерлек көкөрт сығарғандар, әлбиттә… Шулай итеп, Һикеяҙ тамағындағы мәмерйә селитраһын башҡорттарҙың фәҡәт дары өсөн ҡулланыуҙарына шик булырға мөмкин түгел. Бында дарыны 1736—1740 йылдарҙағы ихтилал ваҡытында етештереүҙәре лә, бәлки, иртәрәк файҙалана башлауҙары ла ихтимал»-, тип яҙған беҙҙең ата-бабалар тураһында Диҡҡәт Бураҡаев&lt;ref&gt;Диҡҡәт Бураҡаев. Боронғо башҡорттарҙа дары яһау&lt;/ref&gt;. 1740 йылдағы ихтилалдан һуң яндырылған ауылдар араһында Мишәр ауылы булһа, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышынан һуң Биктуған ауылы ла яндырылған.

Нисек кенә булһа ла, Ҡыуаҡанға ҡараған Ҡырғөйлө һәм Түбәләҫ ырыуҙары [[Йүрүҙән]] һәм [[Әй]] йылғаларының урта ағымында сағыштырмаса компакт ултырып йәшәүен дауам иткән. Түбәләҫ ырыуы өлөшләтә Әйле ерҙәрендә ултырғанлыҡтан, XVIII быуаттың күп кенә исемлектәрендә уларҙы Әйле ырыуҙарына индереп ебәргәндәр. Хатта ғалимдар Тажетдин Ялсығол да, Әхмәтзәки Вәлиди ҙә Түбәләҫтәрҙе, ошо мәғлүмәттәргә таянған өсөндөр, Әйле ырыуҙар берләшмәһенә ҡарай, тип яҙғандар&lt;ref&gt;https://bashkirica.com/books/istoriya-bashkirskikh-rodov/istoriya-bashkirskikh-rodov-tom-25-1-ayle-tyrnakly-tubalyas/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227063936/https://bashkirica.com/books/istoriya-bashkirskikh-rodov/istoriya-bashkirskikh-rodov-tom-25-1-ayle-tyrnakly-tubalyas/ |date=2021-02-27 }} Айле. Тырнаклы. Тубаляс. Уфа, 2017 ISBN 978-5-295-06778-5 (т. 25, ч. 1)&lt;/ref&gt;.

Көнгөр бургомистры Юхнев төҙөгән [[Себер даруғаһы]] башҡорт улустары исемлегендә 97 йорттан торған Түбәләҫ улусы урын алған. П. И. Рычков Әйле улусының 13 түбәһе араһында Түбәләҫ түбәһен билдәләгән&lt;ref&gt;https://uraloved.ru/biblioteka/richkov-zhurnal-ili-dnevnye-zapiski&lt;/ref&gt;.

Илсекәйҙә (Илсеғол, Баш-Илсекәй, Башташ, 1757) Старшина Илсекәй Биктуғанов исеме менән аталған) — 110 йән; Урмансыла (1795) — 175. Сүрәкәйҙә (Нуғай, 1765) — 158; Тирмәндә (Тирмән-Ауыл, 1786) — 248 кеше. Барлығы Троицк өйәҙе Түбәләҫ улусының 5 ауылында аҫаба ерҙәрендә 817 кеше йәшәгән. Өфө өйәҙе Түбәләҫ улусының берҙән-бер ауылы — Ҡарағолда (Түбәләҫ Арҡауылы) 96 кеше йәшәгән&lt;ref&gt;http://chel-portal.ru/enc/tyubelyas {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Силәбе өлкәһе порталы&lt;/ref&gt;.

Троицкий өйәҙе түбәләҫтәре йәйләүгә сыҡҡан, [[Ҡарағол]] ауылы башҡорттары даими рәүештә үҙҙәренең өйҙәрендә йәшәгән.

Хәҙерге көндә Түбәләҫтәр [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Салауат районы]] [[Ҡарағол]] (Түбәләҫ Арҡауылы), [[Башҡорт Илсекәйе]] (Башташ), [[Мөрсәлим]] (Ҡалмаҡол), [[Яңы Сүрәкәй]] (Нуғай), [[Тирмән (Салауат районы)]], [[Урмансы]] ауылдарында йәшәй. Түбәләҫ улусының төп ауылы атамаһы [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡытаутамаҡ]] ҡала округы составындағы Түбәләҫ ауылы топонимында һаҡланып ҡалған&lt;ref&gt;https://mursalimkino.ucoz.ru/index/istorija_i_ljudi/0-31 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331102751/https://mursalimkino.ucoz.ru/index/istorija_i_ljudi/0-31 |date=2022-03-31 }} Мөрсәлим ауыл советы сайты. Тарих һәм кешеләр&lt;/ref&gt;.

=== Түбәләҫ ырыуы халҡының азатлыҡ көрәше ===
1726 йылда Түбәләҫ улусының 57 хужалығында (йорт) 171 ир-егет теркәлгән. 1816 йылда 359 ир-ат йән башына 41596 дисәтинә ер (шуның эсендә һөрөнтө ерҙәр — 517, бесәнлектәр — 8000, урман — 30196, уңайһыҙ ерҙәр — 1867 дисәтинә) тура килгән. Уларҙың аҫаба ерҙәрендә керҙәштәр (припущенник) булмаған.

1735-1740 йылдарҙағы баш күтәреүҙәрҙең әүҙем юлбашсыһы Ҡыуаҡан улусы старшинаһы Аҙнабай Ҡарағужин булған. Уның атаһы Ҡарағужа Аҡаев (Аҡаҡов), олатаһы - Аҡай Ҡамаҡаев (30-сы йылдарҙағы ихтилалда ҡатнашҡан), ҡарт олатаһы - Ҡамаҡай Биҡҡолов.

1735 йылдың авгусында Барын-Табын ырыуы батыры [[Йосоп Арыҡов]] менән Түбәләҫ ырыуы батыры Байрас Йәнурыҫов [[Верхнеурал]] (Үрге Яйыҡ) нығытмаһынан 30 саҡрым алыҫлыҡта ятҡан [[Орск]] нығытмаһына китеп барған йөктө туҡтаталар. Баш күтәреүселәр обозды ла, Яйыҡ нығытмаһын да ҡамауҙа тоталар. Тик Себерҙән драгун полкы һәм Кирилловтан махсус хәрби отрядтар килгәс кенә ҡамауҙы өҙәләр&lt;ref&gt;Мажитов Н.,Султанова А. М. История Башкортостана с древнейших времён до 60-х годов XIX в., 233 с.&lt;/ref&gt;

1737—1738 йылдарҙа [[Ҡыуаҡан ырыуы]] батыры [[Бәпәнәй Төрөпбирҙин]], башҡа ырыу батырҙары менән, ихтилалды дауам иткән. Уны ошо ихтилалдың идеологы тип тә беләбеҙ. Бәпәнәйҙең «Беҙҙең башҡа барыр еребеҙ юҡ» тигән һүҙҙәре әлеге көндә лә актуаллеген юғалтмаған.

1773—1775 йылдарҙағы [[Салауат Юлаев]] етәкселегендәге көрәшкә Илсекәй ауылынан Ғәбдеш Таҡил, Аҡһары Йосопов, Илсекәй Биктуғанов, Тимәт Иштуғанов, Ҡалмаҡ Көҫәпәев (Күсәбаев) (Һунбыҡ нәҫеленән), Наҙарғол Балтасов, Сәфәр Смаҡов, Күсәш Мишәров, Монас Биктуғанов, Биҡҡол Тәүешев (Тәүеш нәҫеленән), Сүрәкәй ауылынан Ҡалмаҡҡол Килтәков, Арыҫланғол Собханғолов, Ҡарағол ауылынан Ишембәт Иҫәк(н)әев ҡушыла. Улар бөтәһе лә С. Юлаев һәм уның атаһы Ю.Аҙналиндан һорау алғанда шаһит булараҡ тарихҡа инеп ҡалған. Ошо шаһиттар Эҫем заводын яндырыу, Йүрүҙән, Ҡатау-Иван заводтарын ҡамауҙа тотоу тураһында мәғлүмәт бирәләр. Әммә С. Юлаевтың һәм Ю. Аҙналиндың кеше үлтереүе тураһындағы һорауға: «Беҙ уларҙың кеше үлтергәнен күрмәнек»,- тип яуап бирәләр. Был мөмкин тиклем ихтилал етәкселәрен яҡларға тырышыу тураһында һөйләй&lt;ref&gt;Шәмсетдинов Я. М. Ырыуым -Түбәләҫ — Ағиҙел, 2002, 2-се һаны, 172—178 бб.&lt;/ref&gt;.

Урындағы риүәйәттәрҙә әйтелгәнсә, үҫмер Салауат Түбәләҫ һабантуйҙарына килеп (ул ваҡытта Йүрүҙәнде хәҙерге Иҙрис ауылы янында кисеп сығып, Башташ тауы итәге буйлап 17 саҡрым оҙонлоғондағы араны һыбай үтерлек тура юл булған), Урмансынан Мырҙаш батыр менән көрәшеп йөрөгән. Был турала уҡытыусы, крайҙы өйрәнеүсе Абдуллина «Салауат батыр ир ине» тигән тамаша сценарийы ла яҙҙы&lt;ref&gt;Абдуллина М. Ф. Салауат батыр ир ине. Тамаша, 2001, 3-сө һаны &lt;/ref&gt;.

1765 йылдан бирле Себер юлы Түбәләҫ ырыуының старшинаһы вазифаһын башҡарған Собханғол Килтәков (1720—1774) командаһында 1773 йылда 91 йорт булған. «Салауат Юлаев» энциклопедияһында Собханғол Килтәков Пугачёв ихтилалында ҡатнашыусы, полковник, тигән аңлатма бирелә. 1773 йылда ул, улустың батыр йөрәкле ирҙәрен йыйып, Һатҡы заводына һөжүм иткән&lt;ref&gt;И. М. Гвоздикова. Салават Юлаев. Исследование документальных источников, 2-е издание. Уфа: Китап 1992 &lt;/ref&gt;. Килтәков Көнгөрҙә язалап үлтерелгәндән һуң, улус старшинаһы вазифаһын Юлай Аҙналин менән бергә һуғышҡан Илсекәй Биктуғанов башҡара. Биктуғанов 1774 йылдың 11 ноябрендә [[Силәбе]] ҡәлғәһенә ғәйебен танырға килә.

1812 йылғы Ватан һуғышында түбәләҫ ырыуы ир-егеттәре 7-с Башҡорт полкы сафтарында һуғышҡан. 1836—1839 йылдарҙағы хәрби наградалар кавалерҙарын — һуғыш ветерандарын иҫәпкә алған ваҡытҡа—зауряд-сотник (йөҙбашы) III дәрәжә Изге Анна ордены һәм «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы менән бүләкләнгән Биктимер Аҡбалтин ([[Урмансы]] ауылы) ғына тере була тигән фараз бар&lt;ref&gt;Ә. Әсфәндиәров. Олатайҙарҙың бар тарихы… — Өфө: Китап, 1996. — 224 бит. — ISBN 5-295-01672-2 &lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Ҡыуаҡан]]
* [[Собханғол Килтәков]]
* [[Һикеяҙтамаҡ мәмерйәләре]]
* [[Олөйөр мәмерйәләр комплексы]]
* [[Түбәләҫ]]
* [[Биктуған (Салауат районы)]]
* [[Шалғандар]]

== Әҙәбиәт ==
* {{ПБН}}{{ref-ru}}
* ''Кузеев Р. Г.'' Историческая этнография башкирского народа. Уфа: Китап, 2009, с.165-167
* ''Кузеев Р. Г.'' Происхождение башкирского народа. Уфа:&quot;Академия наук РБ&quot;, с. 234-282
* Ә. Әсфәндиәров. Олатайҙарҙың бар тарихы… — Өфө: Китап, 1996. — 224 бит. — ISBN 5-295-01672-2 
* А. А. Камалов, Ф. У. Камалова «Атайсал», Өфө, Китап, 2001, 285-се б.
* {{Китап:Башҡорт ҡәбиләләре тарихынан}}
* Салават Юлаев: Энциклопедия. «Бой Салавата батыра у моста Тубаляс», 70 с. /Гл.ред. И. Г. Илишев.— Уфа: Башкирская энциклопедия, 2004. — 480 с.: ил. ISBN 5-88185-054-8

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/8107-yua-an|автор=[[Йәнғужин Рим Зәйниғәбит улы|Йәнғужин Р. З.]]}}
* [http://www.rgo-rb.ru/2019/11/bashkirskij-etap-akademicheskoj-ekspeditsii-petra-simona-pallasa-marshrut-1770-goda-iyun/ С. Палластың сәйәхәте, XVIII быуат — Көҙәй, Ҡаратаулы, Мырҙалар, Тырнаҡлы, Түбәләҫ ерҙәре буйлап (Һикеяҙтамаҡ мәмерйәләре янынан) үткән. Тирмән ауыл ул саҡта Йосоп ауыл тип йөрөтөлгән] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201130062024/http://www.rgo-rb.ru/2019/11/bashkirskij-etap-akademicheskoj-ekspeditsii-petra-simona-pallasa-marshrut-1770-goda-iyun/ |date=2020-11-30 }}
* [https://bashkirica.com/books/istoriya-bashkirskikh-rodov/istoriya-bashkirskikh-rodov-tom-25-1-ayle-tyrnakly-tubalyas/ Айле. Тырнаклы. Тубаляс. Уфа, 2017 ISBN 978-5-295-06778-5 (т. 25, ч. 1)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227063936/https://bashkirica.com/books/istoriya-bashkirskikh-rodov/istoriya-bashkirskikh-rodov-tom-25-1-ayle-tyrnakly-tubalyas/ |date=2021-02-27 }}
* [https://minasaba.ru/bashkirskij-narod/istorija-bashkirskogo-naroda/46-znaj-korni-svoi-tubaljas-murzalar.html Түбәләҫ ырыуы тураһында Хәмиҙуллин Салауат ФМ-радиола 1 декабрь 2017]{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://uraloved.ru/biblioteka/richkov-zhurnal-ili-dnevnye-zapiski Николай Петрович Рычков. Рычков Н.П. Журнал или дневные записки капитана Рычкова по разным провинциям российского государства, 1769 и 1770 году]
* [https://web.archive.org/web/20211002093036/http://chel-portal.ru/enc/tyubelyas Силәбе өлкәһе порталы]
* [https://mursalimkino.ucoz.ru/index/istorija_i_ljudi/0-31 Мөрсәлим ауыл советы сайты. Тарих һәм кешеләр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331102751/https://mursalimkino.ucoz.ru/index/istorija_i_ljudi/0-31 |date=2022-03-31 }}

== Ваҡытлы матбуғат ==
* ''[[Рәшит Шәкүр|Шәкүр Р.]]'' Алты ауыл Түбәләҫ — Башҡортостан, 16 февраль, 2000 йыл
* ''Абдуллина А. Ф.'' Түбәләҫ ырыуы — Йүрүҙән, 2000, 68, 69-сы һандар, 19, 23 август
* ''Абдуллина М. Ф.'' Илсекәй — боронғо ауыл — Йәшлек, 2001, 88, 89, 90-сы һандар, 4, 7, 9 август
* ''Шәмсетдинов Я. М.'' Ырыуым — Түбәләҫ // [[Ағиҙел (журнал)|Ағиҙел]], 2002, 2-се һан, 172—178 бб.
* ''Абдуллина М. Ф.'' Шайтан ғына өмөтһөҙ… (анкетаға яуап). — Киске Өфө, 2004, 24-30 ғинуар.
* ''Сәйетғәлин Сафуан.'' Түбәләҫ ырыуы. Әйт, тиһәгеҙ, әйтәйем (ҡобайырҙар) — Йүрүҙән, 2006, 20-се һан, 11 март.
* ''Рифат Мирхәйҙәров.'' Табын йәштәре бер майҙанға йыйылды (Табын ырыуы вәкилдәренең IV йыйыны тураһында) — Йүрүҙән, 2017, 62-се һан, 4 август.
* ''Рифат Мирхәйҙәров.'' Түбәләҫтәрҙең Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыуы — Йүрүҙән, 2021, 100-сө һан, 14 декабрь.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Башҡорттар}}
{{Башҡорт ҡәбиләләре}}
{{Тышҡы һытанмалар}}

[[Категория:Башҡорт ырыуҙары]]
[[Категория:Башҡорт ҡәбиләләре]]</text>
      <sha1>m3x1duc5wyvy627omld9ytxwdebaqye</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Түбәләҫ (ауыл)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171514</id>
    <revision>
      <id>1306579</id>
      <parentid>1283761</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T12:44:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14282" sha1="fbegh9rfn1kz86vlgoc1awc1mjnwgyq" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Түбәләҫ''' — [[Силәбе өлкәһе|Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе]] [[Ҡытаутамаҡ]] ҡала округы составындағы ауыл, ҡасаба, тимер юл разъезы&lt;ref&gt;[https://bashkirica.com/books/istoriya-bashkirskikh-rodov/istoriya-bashkirskikh-rodov-tom-25-1-ayle-tyrnakly-tubalyas/ Айле. Тырнаклы. Тубаляс. Уфа, 2017 ISBN 978-5-295-06778-5 (т. 25, ч. 1)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227063936/https://bashkirica.com/books/istoriya-bashkirskikh-rodov/istoriya-bashkirskikh-rodov-tom-25-1-ayle-tyrnakly-tubalyas/ |date=2021-02-27 }}&lt;/ref&gt;

== Географияһы ==
[[Башҡортостан]] менән Силәбе өлкәһе сигендә, [[Йүрүҙән (ҡала)|Йүрүҙән]] ҡалаһынан 21 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

Ауыл аша [[Олөйөр]] йылғаһы аға&lt;ref name=&quot;портал Челябинской области&quot;&gt;[http://chel-portal.ru/enc/tyubelyas портал Челябинской области] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Этимологияһы ==
Урындағы халыҡтың борондан ошо ауыл ултырған ерҙе [[Олөйөр]] башы тип йөрөткәндәре билдәле. Табын ҡәбиләһенең Ҡыуаҡан тармағына ҡараған Түбәләҫ ырыуы халҡы йәйләгән урындар булғанлыҡтан, Түбәләҫ тип атағандар.

Силәбе топонимисы Николай Шувалов «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области» тигән һүҙлегендә яҙған фекер дөрөҫлөккә тап килеп бөтмәй:
{{начало цитаты}} Түбәләҫ, ауыл, тимер юл разъезы, ҡасаба, Ҡытау-Ивановский районы. Ошо ерҙә йәшәүсе... ҡыуаҡан ҡәбиләһенең түбәләҫ ырыуы атамаһынан. Түбә — «ырыу», -ләҫ — ырыу төркөмдәре атамаларын билдәләүҙең типик билдәләү ялғауы.{{oq|ru|
Тюбеляс, село, железнодорожный разъезд, поселок, Катав-Ивановский район. От именования обитавшего в этих местах башкирского рода тюбеляс, тюбеляк из племени кувакан, входившего в состав айского племенного объединения. Тюбе — «род», -ляс — типовая частица именований родовых группировок.&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/t.htm Шувалов От Парижа до Берлина по карте Челябинской области]&lt;/ref&gt;}}
{{конец цитаты}}

Н. Шувалов та, Силәбе порталы ла, ҡайһы бер ғалимдарың хатаһын ҡабатлап, [[Түбәләҫ]] ырыуы Әйле ҡәбиләләр берләшмәһенә ингән тип яҙған&lt;ref name=&quot;ЧП&quot;&gt;[http://chel-portal.ru/enc/tyubelyas Силәбе өлкәһе порталы] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Түбәләҫтәр — һундар тоҡомонан, тип әйтеп ҡалдырған ата-бабалар. Бында Түбәләҫ ырыуы бейенең ҡышлау йорто торған. П-С. Паллас [[Өфө]]нән [[Силәбе]] ҡәлғәһенә барған &quot;көндәлек яҙмалары&quot;нда Түбәләҫ бейенең ошонда йәшәүен билдәләп үтә. Унан ярты быуат самаһы алдараҡ (тимәк, 1720 йыл тирәһендә) [[Көңгөр]] воеводаһы [[Себер даруғаһы]] башҡорттары улустарында халыҡ иҫәбен алғанда Түбәләҫ улусындағы 57 хужалыҡта 171 йән ир-ат йәшәй тип күрһәтә.&lt;ref name=&quot;ЧП&quot; /&gt;

Хәҙерге көндә Түбәләҫтәр [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Салауат районы]] [[Ҡарағол]] (Түбәләҫ Арҡауылы), [[Башҡорт Илсекәйе]] (Башташ), [[Мөрсәлим]] (Ҡалмаҡол), [[Яңы Сүрәкәй]] (Нуғай), [[Тирмән (Салауат районы)]], [[Урмансы]] ауылдарында йәшәй. Түбәләҫ улусының төп ауылы атамаһы [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡытаутамаҡ]] ҡала округы составындағы Түбәләҫ ауылы топонимында һаҡланып ҡалған&lt;ref name=&quot;портал Челябинской области&quot;/&gt;.

== «Түбәләҫ» емеш-еләк питомник-совхозы ==
1959 йылда Түбәләҫ ауылында, Урал-Себер климатик райондарында сәнәғәт үҙәктәре һәм эшселәр ҡасабалары халҡын йыл әйләнәһенә витаминлы емеш-еләк менән, колхоз, совхоз, ярҙамсы предприятие, учреждениеларҙы һәм халыҡты юғары сифатлы емеш-еләк, декоратив ағас үҫентеләре менән тәьмин итеү маҡсатында емеш-еләк питомниктар селтәре булдырыу программаһы буйынса ойошторола. Совхоз тау-урман зонаһы өсөн емеш һәм үҫентеләр етештереү буйынса махсуслаша. Минкә ауылында бүлексәһе була.

Совхозды ойошторғанда, еләк культуралары тиҙ өлгөрөүе һәм уңышы менән ҡиммәтле аҙыҡ резервы икәнлеге, ә Урал һәм Себер шарттарында өлгөргән емеш-еләктең һут һәм консерва продукцияһы етештереү өсөн ҡиммәтле сеймал булыуы иҫәпкә алына. Емеш-еләк үҫентеләре менән тәьмин итеүҙә ватан селекцияһының ҡиммәтле сорттары файҙаланыла. Махсуслашҡан емеш-еләк совхоздары стандарт үҫентеләрҙең сифатын һәм һанын арттырыуға ярҙам итә. Совхозда алмағас һәм сливаны ҡышҡы ялғау ысулы индерелә; сейәнең, крыжовниктың, ҡурай еләгенең, һырғанаҡтың, ҡарағаттың, гөлйемештең сортлы үҫентеләре үрсетелә. Питомник үҫентеләре [[Алматы]]ға, [[Ленинград]]ҡа, [[Дондағы Ростов]]ҡа, [[Алыҫ Көнсығыш федераль округы|Алыҫ Көнсығыш]]ҡа ебәрелә&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/tyubelyasskiy_plodopitomnicheskiy_sovhoz Тюбелясский плодо-ягодный совхоз-питомник]&lt;/ref&gt;.

Совхоз урындағы, тау-урманлы зонаға районлаштырылған сортиментты өйрәнде, хужалыҡ белгестәре һыналған һәр бер сорттың һан һәм сифат тасуирламаларын төҙөй. Дәүләт сорт участкаһында алынған күп йыллыҡ мәғлүмәттәр нигеҙендә юғары рентабеллекте тәьмин итерлек һәм сәнәғәт һәм һәүәҫкәр баҡсалар өсөн тәҡдим итерлек тикшеренеүҙәр алып барыла. 1980-се йылдарҙа емеш питомнигы бер нисә тиҫтә гектар майҙанды биләй. 1980-се йылдарҙың 2-се яртыһынан, етештереүҙең түбән рентабеллеге, уңыш аҙ булған йылдарҙа гарантиялар юҡлығы, Силәбе өлкәһе халҡын аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеүҙәге ҡыйынлыҡтар арҡаһында, совхоз күп тармаҡлы хужалыҡ булараҡ үҫешә: еләк һәм емеш етештереүҙе ҡыҫҡартып, үрсетмәлек һатыуҙы, һөт, ит, йәшелсә етештереүҙе арттыра.

1990-сы йылдар башына &quot;Түбәләҫ&quot; емеш-еләк совхозы, Силәбе өлкәһенең башҡа шундай хужалыҡтары кеүек, көрсөк хәлендә була: 1986—89 йылдарҙа Аҙыҡ-түлек программаһының емеш һәм еләк етештереү буйынса заданиелары уртаса 75 процентҡа үтәлә. Емеш-еләкте оҙаҡ һаҡлап булмай, етештереүҙе механизациялау тотҡарлана, продукцияны урында эшкәртеү үҫешмәй. Емеш, еләк, үрсетмәлек етештереү рентабеллеген юғалта бара, үҫтерелгән продукция менән сауҙа итеү ҡыйынлаша, юғалтыуҙар ғәҙәти күренешкә әйләнә&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/tyubelyasskiy_plodopitomnicheskiy_sovhoz Түбәләҫ емеш питомник-совхозы]&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
{{Население|Тюбеляс}}

== Урамдары ==
Ауылда 156 урам һәм 1 тыҡрыҡ бар&lt;ref&gt;[http://okato-kod.ru/74000015011.html Регионы России → Челябинская обл. → Усть-Катав г. → Тюбеляс с.]&lt;/ref&gt;

== Ҡыҙыҡлы факт == 
«Түбәләҫ ауылынан 2 км алыҫлыҡта колхозсы Хрущев диаметры 0,1 га һәм тәрәнлеге яҡынса 1,5 м тәшкил иткән соҡор күрә. Уның төбөндә ҡыҙғылт-һоро төҫтәге билдәһеҙ матдәнең шлакка оҡшаған ярсыҡтары табыла. Был [[1941 йыл]]дың 9 апрелендә Оло-Ҡытау районы халҡы күҙәткән метеорит эҙе тип әйтергә була. 27 майҙа метеорит төшкән урынға хеҙмәтсәндәр депутаттары район Советы секретары иптәш Семьянинов килә. Билдәһеҙ матдә киҫәктәрен Ҡытау заводы лабораторияһына оҙаталар».

Түбәләҫ болиды бик юғарыла шартлағандыр, шуға ла ярсыҡтары көнсығышҡа табан осоуы мөмкиндер, тип фаразлап була. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу сәбәпле, төбөнә төшөп тикшереү үткәрелмәй. Орловка ауылы янында табылған йәбешкәк массаның анализ һөҙөмтәһе лә тикшерелмәй ҡала.

Ҡытау болиды ярсыҡтары әлегә саҡлы яталыр һибелеп. Күктән төшкән Ҡытау ташы ла үҙен өйрәнеүселәрҙе көтә (И. С. Егурная)&lt;ref&gt;[http://urbibl.ru/Stat/Meteoriti/katavskiy_bolid.htm Түбәләҫ болиды тураһында (1941 йылдың апреле)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211019145930/http://urbibl.ru/Stat/Meteoriti/katavskiy_bolid.htm |date=2021-10-19 }}&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Түбәләҫ]]
* [[Ҡыуаҡан]]
* [[Ҡытаутамаҡ]]

== Әҙәбиәт ==
* Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

== Һылтанмалар ==
* [http://chel-portal.ru/enc/tyubelyas портал Челябинской области] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://bashkirica.com/books/istoriya-bashkirskikh-rodov/istoriya-bashkirskikh-rodov-tom-25-1-ayle-tyrnakly-tubalyas/ Айле. Тырнаклы. Тубаляс. Уфа, 2017 ISBN 978-5-295-06778-5 (т. 25, ч. 1)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227063936/https://bashkirica.com/books/istoriya-bashkirskikh-rodov/istoriya-bashkirskikh-rodov-tom-25-1-ayle-tyrnakly-tubalyas/ |date=2021-02-27 }}
* [http://urbibl.ru/Stat/Meteoriti/katavskiy_bolid.htm о Тюбелясском болиде (апрель 1941 г.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211019145930/http://urbibl.ru/Stat/Meteoriti/katavskiy_bolid.htm |date=2021-10-19 }}
* [http://chel-portal.ru/enc/tyubelyasskiy_plodopitomnicheskiy_sovhoz Тюбелясский плодо-ягодный совхоз-питомник]
* [https://mursalimkino.ucoz.ru/index/istorija_i_ljudi/0-31 Мурсалимкинское сельское поселение. История и люди] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331102751/https://mursalimkino.ucoz.ru/index/istorija_i_ljudi/0-31 |date=2022-03-31 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Тышҡы һытанмалар}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе ауылдары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:Ҡатаутамаҡ ҡала округы тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>fbegh9rfn1kz86vlgoc1awc1mjnwgyq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атлетико Мадрид</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187518</id>
    <revision>
      <id>1306582</id>
      <parentid>1276743</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T15:32:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>21282</id>
      </contributor>
      <comment>/* Һылтанмалар */</comment>
      <origin>1306582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57916" sha1="nr93qyyeq2oyu8htx4nn57t5y721ypc" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''«Атлетико Мадрид»''' ({{Lang-es|Club Atlético de Madrid, S.A.D.}}) — [[Испания]] профессиональ [[футбол клубы]], [[Мадрид]]тан, шул уҡ исемдәге автономиялы берләшмәлә. Клубҡа 1903 йылдың 26 апрелендә нигеҙ һалына, «Метрополитано Цивитасы» үҙ стадионы булып тора&lt;ref name=&quot;Спорт&quot;&gt;[https://stoneforest.ru/sport/football/atletiko-madrid/ Спорт. Футбол //Мадридские «матрасники» или вторая команда Мадрида — Атлетико]&lt;/ref&gt;.

«Атлетико» ун бер тапҡыр Испания чемпионы, ун тапҡыр Испания Кубогын яулаусы, шулай уҡ 2009/10, 2011/12 һәм 2017/18 уйын сезонында өс тапҡыр УЕФА Европа лигаһы еңеүсеһе.

Бынан тыш, команда өс тапҡыр Чемпиондар кубогы/Лигаһы финалында уйнай. Ләкин өҫтәмә ваҡытта йәки пенальтиҙәр серияһында көндәштәренән ҡалыша.
 
2021 йылдың 19 апрелендә «Атлетико» Европаның 12 клубы иҫәбендә Суперлиганы ойоштороусыларҙың береһе була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/sport/11182707|title=Двенадцать европейских футбольных топ-клубов объявили о создании Суперлиги|access-date=2021-04-19|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418223318/https://tass.ru/sport/11182707|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;, ләкин бер нисә көндән Мадридта проекттан сығыуҙары хаҡында белдерә.


== Тарихы ==
[[Файл:Enrique_Allende.jpg|мини|Энрике Альенде, 1903 йылда нигеҙ һалынғандан һуң клубтың беренсе президенты]]
«Атлетико Мадрид» — иң уңышлы һәм популяр Испания клубтарының береһе, 1903 йылдың 26 апрелендә Мадридта уҡыған өс баски милләте студенты тарафынан нигеҙ һалына. Был клуб баштан уҡ үҙ аллы һәм бойондороҡһоҙ тип уйланмаған һәм Бильбао «Атлетикаһы» филиалы кеүек һанала, шуға күрә ярыштарҙа ҡатнашмай. Әммә иптәштәрсә осрашыуҙарҙа үҙен уйынға бик һәләтле команда итеп күрһәтә. 1907 йылдың 20 февралендә Испания футбол федерацияһында «Athletic Club de Madrid» исеме аҫтында теркәлеп, клуб тулыһынса үҙ аллы була һәм рәсми турнирҙарҙа сығыш яһау хоҡуғына эйә була.

Клуб баштан уҡ Бильбаоның «Атлетика» төҫөн — күкһел-аҡ униформаны ҡабатлай. Ләкин 1911 йылда ҡыҙыл-аҡ төҫтәге, вертикаль һыҙатҡа, футболкалар һынап ҡарала. Был төҫтәр комбинацияһы ул саҡта Испания мануфактураһында матрас етештереү өсөн ҡулланыла.

Башта команданың үҙ майҙаны булмай. Тиҙҙән клуб президенты Хулиан Руэте тырышлығы менән хәл үҙгәрә. 1913 йылдың 9 февралендә О’Доннелл стадионында премьера матчы үтә.
[[Файл:Atletico_madrid_1911.jpg|слева|мини|Команда составы 1911 йылда]]

1923 йылда «Атлетик» 35800 тамашасыны һыйҙыра алған яңы «[[Мадрид де Метрополитано|Метрополитано Де Мадрид»]] стадионына күсә. Премьера 13 майҙа «Реал Сосьедад» ҡатнашлығында үтә. Ул 2:1 иҫәбе менән еңелә. 20-се йылдарҙың тәүге яртыһында клуб төбәк турнирҙарында өс тапҡыр еңеүгә өлгәшә, ә 1926 йылда «Атлетик», финалда «Барселона» еңелгәс (2:3), өҫтәмә ваҡытта хәл иткес гол үткәреп, Испания кубогын яулауға яҡынлаша.

Үҙенең сығыштары һөҙөмтәләре буйынса '''«'''Athletic Club de Madrid» клубы Испанияның беренсе чемпионатына саҡырыла (1928/29), унда алтынсы урынды ала. Ләкин киләһе миҙгелдә клуб һуңғы урынды ала һәм уйындан төшөп ҡала.. Элита лигаһына 1934 йылда 12 командаға тиклем киңәйтеүе арҡаһында әйләнеп ҡайта. Тиҙҙән клуб икенсе дивизионға күсерелергә тейеш була, әммә быға Граждандар һуғышы ҡамасаулай. Чемпионат тергеҙелгәндән һуң Испания футболы элитаһында ҡалыу мөмкинлегеН «Реал Овьедо» «Атлетик Бильбао» бирә, ул федерациянан емерелгән стадионды тергеҙеү өсөн кәрәкле бер йыллыҡ пауза һорай. Ләкин '''«'''Атлетик» өсөн ул тиклем ябай булмай. Һуғышта һигеҙ кешеһен юғалтып, клуб хәрби-һауа ғәскәрҙәре командаһы менән берләшергә мәжбүр була. 1939 йылдың 4 октябрендә клуб «Атлетик Авьясьон де Мадрид» тип үҙгәртелә, клуб элита урынына икенсе дәғүәсе — «Осасуна» (Испанияның профессиональ футбол клубы) менән хәл иткес матч (плей-офф) уҙғарырға тейеш була. 26 ноябрҙә Валенсияла уйында 3:1 менән еңә.

Чемпионат тергеҙелгәндән һуң тәүге ике сезонды '''«'''Атлетик Авиасьон» беренсе урын менән тамамлай. Был барыһы өсөн дә көтөлмәгән хәл була.
Донъяның элекке иң яҡшы ҡапҡасыһы Рикардо Замора команда менән ике еңеү кампанияһында ла шөғөлләнә.

Генералиссимо Франконың сит ил атамаларын испанса үҙгәртеү тураһындағы указы менән бәйле, 1941 йылда клуб исеме бер аҙ «Атлетико Авьясьон де Мадрид» тип үҙгәртелә, ә 1947 йылда клуб етәкселеге хәрби компонентты атамаһынан төшөрөп ҡалдырырға һәм төп нөсхәгә — «Атлетико де Мадрид»ҡа кире ҡайтырға ҡарар итә. Шул уҡ йылда «матрас» «Реал Мадрид» командаһына ҡаршы дербиҙа иң ҙур еңеүгә өлгәшә (5:0).

1949 йылда Эленио Эррера етәкселегендә «Атлетико» ике тапҡыр — 1950 һәм 1951 йылдарҙа чемпион исемен яулай. Триумфаторҙар составында француз голкиперы Марсель Доминго, һаҡсы Альфонсо Апарисио һәм өс һөжүм итеүсе — бөтә замандарҙағы иң яҡшы [[Марокко]] футболсыһы Ларби Бенбарек, Хендри Карлссон һәм клуб тарихында иң яҡшы бомбардир — Адриан Эскудеро (лигала 150 гол) бар ине. 1950/51 сезонда «Атлетико» 87 гол индереп, үҙе өсөн иң юғары һөҙөмтәлелеккә өлгәшә.
[[Файл:1973–74_Inter_Milan_-_Helenio_Herrera_(cropped).jpg|мини|237x237пкс|Элеонора Эррера]]
Эррераның «Малага» клубына китеү менән «матрасниктар» хәрәкәте бер аҙ кәмей. 1966 йылда үҙенең киләһе чемпионатына тиклем дүрт тапҡыр вице-чемпион һәм ете тапҡыр Кубок финалсыһы була. «Реал»ға ҡара-ҡаршы тороу айырыуса киҫкенлек тыуҙыра. 1959 йылда Чемпиондар кубогы ярымфиналында еңеүсене асыҡлау өсөн Мадрид клубтары араһында өс уйын үткәрелә. «Атлетико» хәл иткес өҫтәмә алышта яҡташтарынан 1:2 иҫәбе менән еңелә. Киләһе йылда уҡ «матрассылар» &quot;Чамартин&quot;ды (буласаҡ «Сантьяго Бернабеу»ҙы) 3:1 иҫәбе менән еңә. 1961 йылдың финалы йәнә баш ҡала дербиһына әйләнә. Был юлы ла «Атлетико» көслөрәк булып сыға (3:2).

1962 йылда «матрассылар» финалдың өҫтәмә матчында &quot;Фиорентина&quot;ны 3:0 иҫәбе менән еңеп, Кубок хужалары кубогын яулай. Бер йылдан «Атлетико» йәнә турнир финалында уйнай, әммә титулды һаҡлап ҡала алмай һәм «Тоттенхэм Хотспур»ҙан 1:5 менән еңелә.

1964 йылда клуб президенты вазифаһына Висенте Кальдерон килгәс, &quot;Атлетико&quot;ның «алтын» йылдары башлана. 1966 йылдың 2 октябрендә яңы президент етәкселегендә төҙөлгән стадион асыла. Тиҙҙән стадионға уның исеме бирелә. 1966, 1970, 1973, 1977 йылдарҙа чемпион титулдарын яулағандан һуң «Атлетико» Испанияның өсөнсө командаһы була. Был осорҙа төп уйынсылар — ҡапҡасы Рейна, ярым һаҡсы Аделардо, матчтар һаны буйынса клуб рекорды ҡуя — 399, һөжүмсе Хосе Эулохио Гарате, буласаҡ тренерҙар — Хавьер Ирурета һәм Луис Арагонес. 1973 йылда легионерҙарға тыйыуҙы алғандан һуң «Атлетико» Аргентиналылар — Рубен Айялая, Рамон Эредия һәм Рубен Диас менән көсәйә. Уларҙың тышҡы ҡиәфәтендә индеец һыҙаттары асыҡ сағыла, шул арҡала клуб уңышҡа өлгәшә.

1974 йылда Чемпиондар Кубогы финалында «индеецтар» «Бавария» менән осраша. Мадридсылар матчты 1:0 иҫәбе менән алып бара, ләкин һуңғы минутта немецтар иҫәпте тигеҙләй. Яңынан уйнау талап ителә, «Бавария» 4:0 иҫәбе менән еңә. Немецтар Континенталь-ара кубок өсөн көрәшеү хоҡуғын бирә, унда «Атлетико» ике матчлыҡ финалда Аргентинаның &quot;Индепендьент&quot;ынан көслөрәк булып сыға. Команданың тренеры Луис Арагонес була, ул был вазифала дүрт тапҡыр — 1974-80, 1982-87, 1991-93 һәм 2002-03 сезондарында була.

1986 йылда уның етәкселегендә «Атлетико» Кубоктар кубогының финалына етә, унда [[Киев]]тың «Динамо»һынан еңелә (0:3).

[[Файл:Diego_Simeone.jpg|слева|мини|285x285пкс|Диего Симеоне — 2011 йылдан алып команда тренеры]]
1987 йылда Висенте Кальдерондың эраһы тамамлана һәм президент Хесус Хильдың эраһы башлана. Ул шунда уҡ &quot;Реал&quot;дан Бернда Шустерҙы, Португалияның виртуозы Паулу Футрены һатып алып, составты көсәйтә. Команда матур футбол уйыны күрһәтә, ләкин ике Король кубогын ғына яулай ала — 1991 һәм 1992 йылдарҙа. Хесус Хиль тренерҙарҙы алмаштыра торғас, 1996 йылда чемпионатта һәм Кубокта еңгән Радомир Античҡа туҡтала. Көрәштәшенә ҡарата аяуһыҙ тактиканы ҡулланған командала терәк ярымһаҡсы Диего Симеоне һәм үҙәк һаҡсы Хуан Мануэль Лопес айырылып тора. Ул 65 һары карточканы «Атлетико» өсөн 65 тәүге матчта ала.

1999/00 сезонда «матрассылар» 19-сы урынды биләп, 65 йыл элитала булғандан һуң икенсе дивизионға төшә. 2002 йылдың йәйендә Луис Арагонес етәкселегендә улар кире әйләнеп ҡайта.

2001 йылдың 27 майында [[Торрес Фернандо|Фернандо Торрес]] дебют яһай, һуңынан «Атлетико» капитаны була. 2006 йылда уға португал ярымһаҡсылары Катинья һәм Маниш, Аргентиналы Серхио Агуэро ҡушыла, ләкин команда чемпионатта 7-се урынды ғына ала. 2007 йылда Англия премьер-лигаһына Фернандо Торрес һәм Мартин Петров киткәндән һуң &quot;Атлетико&quot;ла Луис Гарсия, Диего Форлан, Симау Саброза сығыш яһай. 2007-08 сезонында лигала 4-се урын алып, һуңғы ун йыллыҡта иң яҡшыһы була.

2008 йылда, өсөнсө квалификациялы раундта «Шалька 04»-те еңеп, 12 йыллыҡ тәнәфестән һуң «матрассылар» Чемпиондар лигаһының төркөм раундына үтә һәм төркөмдә бер тапҡыр ҙа еңелмәйенсә һәм &quot;Ливерпуль&quot;ды алға үткәреп, икенсе урын ала. Финалдың 1/8 өлөшөндә «Атлетико» «По́рту» командаһы менән осраша һәм сит майҙанда голдар һаны буйынса ғына ҡалыша (2:2 өйҙә һәм ҡунаҡта 0:0).

[[Файл:Atlético_de_Madrid_-_04.jpg|мини|250x250пкс|Клуб футболсылары « Azerbaijan Land of Fire» («[[Әзербайжан]] — Ут иле»)]]
2010 йылдың 13 майында Германияның [[Гамбург]] ҡалаһындағы «Гамбург Арена» стадионында «Фулхэм» менән көсөргәнешле һәм ныҡышмалы матчта «Атлетико» өҫтәмә ваҡытта 2:1 иҫәбе менән еңә һәм шуның менән Европа лигаһының яңыртылған турнирында беренсе еңеүсе була. Команда составында 32 һәм 116 минутта Диего Форлан ике тапҡыр уңышҡа өлгәшә. 2010 йылдың 28 авгусында [[Монако]]ның «Луирмес» стадионында уҙған УЕФА Суперкубогы матчында «Атлетико» 2009/10 «Интернационал» Чемпиондар лигаһы еңеүсеһен 2:0 иҫәбе менән еңә.

2012 йылдың 9 майында «Атлетик Бильбао» 3: 0 иҫәбе менән ике тапҡыр Европа Лигаһына эйә була.

2012 йыл 31 авгусында, «Челси» 4: 1 иҫәбе менән ике тапҡыр еңеп УЕФА Суперкубогын яулай.

2013 йылда Европа лигаһының 1/16 иҫәбенә «Атлетико» &quot;Рубин&quot;дан ([[Ҡазан]]) 1:2 иҫәбе менән еңелә.

2013—2014 йылдарҙағы ил беренселегендә клуб төп титулға дәғүә итеүселәр иҫәбенә инә, тәүге һигеҙ осрашыуҙа уҡ еңеү яулай. Испания чемпионатының һуңғы уйынында 2013/14 йылдарҙа «Барселона» менән «алтын матчта» команда 1:1 мәрәй йыя һәм 18 йылдан һуң тағы ла 90 мәрәй йыйып, ил чемпионы була.

Чемпиондар лигаһында сығышын клуб 2013/14 сезонында төркөм этабында Рәсәй «Зенит» командаһын еңеүе менән башлай, унан 1-се урындан 1/8-гә тиклем 16 мәрәй менән сыға. 2014 йылдың 30 апрелендә «Атлетико» ярымфиналдың икенсе уйынында Лондондың «Челси» командаһын 3:1 иҫәбе менән еңеп, Чемпиондар лигаһы финалына сыға. Драматик матчта «Реал Мадрид» өҫтәмә ваҡытта 4-1 иҫәбенә еңә.

2014 йылдың йәйге сезон араһында Диего Коста менән бер нисә төп уйынсыһын юғалтып, Испания Суперкубокындағы «матрас» &quot;Реал Мадрид&quot;ты 1:1, 1:0 иҫәбе менән еңә. Икенсе раундта Мадрид дербиында арх-ярышташы 4:0 иҫәбе менән еңелә. Испания чемпионатында 2016/17 йылдарҙа команда өсөнсө урынды биләй. 2016 йылда «Атлетико» Чемпиондар лигаһы финалисы була, ләкин «Реал Мадрид» командаһынан еңелә (1:1, пенальти серияһында 3:5). 2018 йылда Европа лигаһы еңеүсеһе була, бер үк ваҡытта «Атлетико» УЕФА Суперкубокына эйә була.

2020/21 команда Испания чемпионы була&lt;ref name=&quot;Спорт&quot; /&gt;.

== Үҙ аренаһы ==
[[Файл:Wanda-Metropolitano.jpg|мини|Метрополитано Цивитасы]]
«Цивитас Метрополитано» стадионы — «Атлетико Мадрид» үҙ майҙаны 2017 йылдың 16 сентябрендә асыла һәм 2022 йылға тиклем «Ванда Метрополитано» тип йөрөтөлә. Быға тиклем, 1966 йылдан, клуб үҙ матчтарын «Висенте Кальдерон» стадионында уҙғара. 2018/19 миҙгелендә «Ванда Метрополитано» стадионында УЕФА— 2019 Чемпиондар лигаһы финалы үтә.

== Сығыштар тарихы ==
{|
| valign=&quot;top&quot; width=&quot;0%&quot; |
{| class=&quot;wide collapsible collapsed&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!'''Сезон'''
!'''Дивизион'''
!'''Место'''
!'''Кубок'''
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1929
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |6-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1929/30
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |10-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#996600;&quot; |1930/31
| style=&quot;background:#996600;&quot; |2ª
| style=&quot;background:#996600;&quot; |3-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1931/32
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |2ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |4-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#808080;&quot; |1932/33
| style=&quot;background:#808080;&quot; |2ª
| style=&quot;background:#808080;&quot; |2-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#808080;&quot; |1933/34
| style=&quot;background:#808080;&quot; |2ª
| style=&quot;background:#808080;&quot; |2-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1934/35
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |7-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1935/36
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |11-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; |1939/40
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; |Чемпион
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; |1940/41
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; |Чемпион
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#996600;&quot; |1941/42
| style=&quot;background:#996600;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#996600;&quot; |3-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1942/43
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |8-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#808080;&quot; |1943/44
| style=&quot;background:#808080;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#808080;&quot; |2-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#996600;&quot; |1944/45
| style=&quot;background:#996600;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#996600;&quot; |3-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1945/46
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |7-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#996600;&quot; |1946/47
| style=&quot;background:#996600;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#996600;&quot; |3-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#996600;&quot; |1947/48
| style=&quot;background:#996600;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#996600;&quot; |3-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1948/49
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |4-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; |1949/50
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; |Чемпион
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; |1950/51
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; |Чемпион
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1951/52
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |4-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1952/53
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |8-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1953/54
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |9-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1954/55
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |8-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1955/56
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |5-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1956/57
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |5-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#808080;&quot; |1957/58
| style=&quot;background:#808080;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#808080;&quot; |2-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1958/59
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |5-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1959/60
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |5-е
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; |Обладатель
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#808080;&quot; |1960/61
| style=&quot;background:#808080;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#808080;&quot; |2-е
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; |Обладатель
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#996600;&quot; |1961/62
| style=&quot;background:#996600;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#996600;&quot; |3-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |{{Кубок Кубков УЕФА}}[[Кубок обладателей кубков УЕФА 1961/1962|КК Победитель]]
|-
| style=&quot;background:#808080;&quot; |1962/63
| style=&quot;background:#808080;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#808080;&quot; |2-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |КК Финалист
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1963/64
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |7-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |КУ 1/8
|-
| style=&quot;background:#808080;&quot; |1964/65
| style=&quot;background:#808080;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#808080;&quot; |2-е
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; |Обладатель
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |КУ 1/2
|-
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; |1965/66
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; |Чемпион
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |КК 1/4
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1966/67
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |4-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |КЧ 1/8
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1967/68
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |6-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |КУ 1/16
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1968/69
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |6-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |КУ 1/32
|-
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; |1969/70
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; |Чемпион
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#996600;&quot; |1970/71
| style=&quot;background:#996600;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#996600;&quot; |3-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |КЧ 1/2
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1971/72
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |4-е
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; |Обладатель
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |КУ 1/32
|-
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; |1972/73
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; |Чемпион
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |КК 1/8
|-
| style=&quot;background:#808080;&quot; |1973/74
| style=&quot;background:#808080;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#808080;&quot; |2-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |КЧ Финалист
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1974/75
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |6-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |КУ 1/16
|-
| style=&quot;background:#996600;&quot; |1975/76
| style=&quot;background:#996600;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#996600;&quot; |3-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |КК 1/8
|-
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; |1976/77
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; |Чемпион
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |КК 1/2
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1977/78
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |6-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |КЧ 1/4
|-
| style=&quot;background:#996600;&quot; |1978/79
| style=&quot;background:#996600;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#996600;&quot; |3-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1979/80
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |13-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |КУ 1/32
|-
| style=&quot;background:#996600;&quot; |1980/81
| style=&quot;background:#996600;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#996600;&quot; |3-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1981/82
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |8-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |КУ 1/32
|-
| style=&quot;background:#996600;&quot; |1982/83
| style=&quot;background:#996600;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#996600;&quot; |3-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1983/84
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |4-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |КУ 1/32
|-
| style=&quot;background:#808080;&quot; |1984/85
| style=&quot;background:#808080;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#808080;&quot; |2-е
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; |Обладатель
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |КУ 1/32
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1985/86
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |5-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |КК Финалист
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1986/87
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |7-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |КУ 1/16
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1987/88
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |13-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1988/89
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |4-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |КУ 1/32
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1989/90
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |4-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |КУ 1/32
|-
| style=&quot;background:#808080;&quot; |1990/91
| style=&quot;background:#808080;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#808080;&quot; |2-е
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; |Обладатель
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |КУ 1/32
|-
| style=&quot;background:#996600;&quot; |1991/92
| style=&quot;background:#996600;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#996600;&quot; |3-е
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; |Обладатель
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |КК 1/4
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1992/93
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |6-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |КК 1/2
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1993/94
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |12-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |КУ 1/16
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1994/95
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |14-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; |1995/96
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; |Чемпион
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; |Обладатель
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1996/97
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |5-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |ЛЧ 1/4
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1997/98
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |7-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |КУ 1/2
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1998/99
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |13-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |КУ 1/2
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1999/00
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |19-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |КУ 1/8
|-
| style=&quot;background:#009900;&quot; |2000/01
| style=&quot;background:#009900;&quot; |2ª
| style=&quot;background:#009900;&quot; |4-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#009900;&quot; |2001/02
| style=&quot;background:#009900;&quot; |2ª
| style=&quot;background:#009900;&quot; |1-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |2002/03
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |11-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |2003/04
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |7-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |2004/05
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |11-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |2005/06
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |10-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |2006/07
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |7-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |2007/08
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |4-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |КУ 1/16
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |2008/09
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |4-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |ЛЧ 1/8
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |2009/10
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |9-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |ЛЧ Групп. раунд ЛЕ Победитель
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |2010/11
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |7-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |ЛЕ Групп. раунд
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |2011/12
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; |5-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |ЛЕ Победитель
|-
| style=&quot;background:#996600;&quot; |2012/13
| style=&quot;background:#996600;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#996600;&quot; |3-е
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; |Обладатель
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |ЛЕ 1/16
|-
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; |2013/14
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; |Чемпион
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |ЛЧ Финалист
|-
| style=&quot;background:#996600;&quot; |2014/15
| style=&quot;background:#996600;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#996600;&quot; |3-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |ЛЧ 1/4
|-
| style=&quot;background:#996600;&quot; |2015/16
| style=&quot;background:#996600;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#996600;&quot; |3-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |ЛЧ Финалист
|-
| style=&quot;background:#996600;&quot; |2016/17
| style=&quot;background:#996600;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#996600;&quot; |3-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |1/2
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |ЛЧ 1/2
|-
| style=&quot;background:#996600;&quot; |2017/18
| style=&quot;background:#996600;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#996600;&quot; |2-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |ЛЧ Групп. раунд ЛЕ Победитель
|-
| style=&quot;background:#996600;&quot; |2018/19
| style=&quot;background:#996600;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#996600;&quot; |2-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |ЛЧ 1/8
|-
| style=&quot;background:#996600;&quot; |2019/20
| style=&quot;background:#996600;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#996600;&quot; |3-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |1/4
|-
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; |2020/21
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#FFFF00;&quot; |Чемпион
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |1/8
|-
| style=&quot;background:#996600;&quot; |2021/22
| style=&quot;background:#996600;&quot; |1ª
| style=&quot;background:#996600;&quot; |3-е
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |1/4
|}
|}

== Визит карточкаһы ==

=== Гимны ===
Клубтың ағымдағы гимны 1972 йылда яҙылған. Гимн авторҙары Хосе Агилар Һәм Анхель Куррас.

== Дерби һәм ультрас ==

=== Дерби ===
«Атлетико» клубы төп дербиы — «Реал Мадрид» клубы менән матчтар (был ҡаршылыҡ Мадрид дербиы тип атала), шулай уҡ уның тағы ике дерби бар, был «Гетафе» клубы һәм «Райо Вальекано» клубы менән матчтар. Шулай уҡ баш ҡала клубының төп дәғүәсеһе — «Барселона».

=== Ультрас ===
«Атлетико» ике ультрас төркөмө бар: Frente Atletico. Дуҫтары — Испанияның «Бетис» клубы, итальян «Рома» һәм «Ювентус» клубтары, шулай уҡ &quot; «Рух» [[Хожув]] поляк клубы.

=== Экипировка һәм бағыусылар ===
Башта «Атлетико» «Атлетик Бильбао» төҫөнә оҡшаш зәңгәр-аҡ төҫтә уйнай. 1911 йылдан Мадрид клубы төҫөн ҡыҙыл һәм аҡ төҫкә алмаштыра, был төҫтәр иң арзаны булғанға карауаттар өсөн матрас етештереүҙә һайланған тип иҫәпләнә. Шуға күрә клубҡа «Колхонерос» («матрас етештереүсе») ҡушаматы килә. 1999 йылдан форма етештереүсе булып Nike компанияһы тора.

2012 йылдың октябрендә «Баҡы» футбол клубы президенты Хафиз Мамедов саҡырыуы буйынса &quot;Атлетико&quot;ның генераль директоры Мигель Анхель Хиль [[Әзербайжан]]да була. Сәфәр барышында «Баҡы» һәм Мадридтың «Атлетико» клубтары араһында хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла. 2012 йылдың декабрендә клуб Әзербайжан Республикаһының Туризм министрлығы менән йыл ярымлыҡ килешеү төҙөй. 2012 йылдың 1 декабрендә Мадридта «Атлетико» менән Әзербайжан яғы араһында хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыу тантанаһы үтә, шулай уҡ «Azerbaijan Land of Fire» яҙыу менән иҫтәлекле форма күрһәтелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sportsbusinessdaily.com/Global/Issues/2013/01/08/Marketing-and-Sponsorship/atletico.aspx|title=Atlético Madrid To Sign $16M Shirt Sponsorship Deal With Azerbaijan’s Tourism Authority|access-date=2013-08-06|archive-date=2013-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20130321064743/http://www.sportsbusinessdaily.com/Global/Issues/2013/01/08/Marketing-and-Sponsorship/atletico.aspx|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. «Атлетико» футболсылары тәүге тапҡыр футбол яланына министрлыҡ логотибы төшөрөлгән формала 2012 йылдың декабрендә «Реал Мадрид»ҡа ҡаршы иптәштәрсә матчҡа сыға&lt;ref name=&quot;1news&quot;&gt;{{Cite web|url=http://1news.az/sport/football/20121201044715986.html|title=В Мадриде презентовали договор о сотрудничестве между «Атлетико» и Азербайджаном и показали форму Land of fire Azerbaijan|access-date=2013-08-06|archive-date=2014-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140307121423/http://1news.az/sport/football/20121201044715986.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: left&quot;
!Осоро
!Форма етештереүсе
!Титул бағыусыһы
|-
|1980—1986
|Meyba
|—
|-
|1986—1989
| rowspan=&quot;7&quot; |{{Германия флагы}} [[Puma AG|Puma]]
|—
|-
|1989—1990
|[[Kyocera|Mita]]
|-
|1990—1993
|[[Марбель|Marbella]]
|-
|1993—1994
|[[Antena 3 (телеканал)|Antena 3]]
|-
|1994—1996
|[[Марбель|Marbella]]
|-
|1996—1997
|[[Bandai]]/[[Tamagotchi]]
|-
|1997—1998
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Марбель|Marbella]]
|-
|1998—1999
| rowspan=&quot;3&quot; |{{АҠШ флагы}} [[Reebok]]
|-
|1999—2000
|—
|-
|2000—2001
| rowspan=&quot;2&quot; |Idea
|-
|2001—2002
| rowspan=&quot;9&quot; |{{АҠШ флагы}} [[Nike, Inc.|Nike]]
|-
|2002—2003
|Century
|-
|2003—2005
|{{АҠШ флагы}} [[Columbia Pictures]]
|-
|2005—2011
|{{Флаг Республики Корея}} [[Kia Motors|KIA]]
|-
|март-май 2012
|Rixos Hotels &lt;small&gt;(чемпионат уйындары)&lt;/small&gt;
|-
|май-декабрь 2012
|{{Ҡытай флагы}} [[Huawei]]
|-
|декабрь 2012—2014
|{{Әзербайжан флагы}} Azerbaijan — Land of Fire
|-
|2015—{{Х. в.}}
|Plus 500
|}

== Ҡаҙаныштары ==

=== Милли титулдары ===
* '''Испания Чемпионаты'''
** '''Чемпион''' ('''11'''): 1939/40, 1940/41, 1949/50, 1950/51, 1965/66, 1969/70, 1972/73, 1976/77, 1995/96, 2013/14, 2020/21
** '''Вице-чемпион''' ('''10'''): 1943/44, 1957/58, 1960/61, 1962/63, 1964/65, 1973/74, 1984/85, 1990/91, 2017/18, 2018/19
* '''Испания Кубогы'''
** '''Эйәһе''' ('''10'''): 1959/60, 1960/61, 1964/65, 1971/72, 1975/76, 1984/85, 1990/91, 1991/92, 1995/96, 2012/13
** '''Финалсы''' ('''9'''): 1921, 1926, 1956, 1963/64, 1974/75, 1986/87, 1998/99, 1999/00, 2009/10
* '''Лига кубогы'''
** '''Финалсы''' ('''2'''): 1983/84, 1984/85
* '''Испания Суперкубогы'''
** '''Эйәһе''' ('''2'''): 1985, 2014
** '''Финалсы''' ('''5'''): 1991, 1992, 1996, 2013, 2019/20
* '''Эва Дуарте Кубогы'''
** '''Эйәһе''' ('''2'''): 1940, 1951
** '''Финалсы''': 1950
* '''Испанияның футбол буйынса икенсе дивизионы'''
** '''Чемпион''': 2001/02
* '''Төбәк Чемпионаты/Манкомунадо Трофейы'''
** '''Чемпион''' ('''4'''): 1920/21, 1924/25, 1927/28, 1939/40
** '''Финалсы''' ('''13'''): 1908/09, 1912/13, 1913/14, 1916/17, 1917/18, 1919/20, 1921/22, 1922/23, 1925/26, 1926/27, 1928/29, 1930/31, 1933/34

=== Халыҡ-ара титулдары ===
* '''Европа чемпиондары кубогы / уефа чемпиондары Лигаһы'''
** '''Финалсы''' ('''3'''): 1973/74, 2013/14, 2015/16
* '''УЕФА Европа лигаһы'''
** '''Эйәһе''' ('''3'''): 2009/10, 2011/12, 2017/18
* '''УЕФА кубоктарына эйә булыусылар кубогы'''
** '''Эйәһе''': 1961/62
** '''Финалсы''' ('''2'''): 1962/63, 1985/86
* '''Интертото Кубогы'''
** '''Эйәһе''': 2007
** '''Финалсы''': 2004
* '''УЕФА суперкубогы'''
** '''Эйәһе''' ('''3'''): 2010, 2012, 2018
* '''Континент-ара кубок'''
** '''Эйәһе''': 1974
* '''Донъяның бәләкәй Кубогы'''
** '''Финалсы''': 1965
* '''Латин кубогы'''
** '''Финалсы''' ('''2'''): 1950, 1951
* '''Иберия кубогы'''
** '''Эйәһе''': 1991

== Төрлө турнирҙарҙа ҡатнашыу ==
* ''Испания Чемпионатының юғары лигаһ''ында (Приме́ра) ''76'' сезон;
* ''Икенсе дивизион''да ''6'' сезон;
* ''Чемпиондар лигаһы''нда ''9'' ҡатнашыу;
* ''УЕФА кубогы''нда ''18'' ҡатнашыу;
* ''УЕФА Европа лигаһы''нда ''3'' ҡатнашыу;
* ''Интертото Кубогы''нда ''2'' ҡатнашыу;
* ''Кубокка эйә булыусылар кубогы''нда ''8'' ҡатнашыу

== Рекордтары ==
* '''Иң ҙур еңеү:'''
** '''«'''Атлетико» — «Эркулес» 9:0 (1955/56 сезон)
** '''«'''Атлетико» — «Лас-Пальмас» 9:0 (1957/58 сезон)
* '''Иң ҙур еңелеү:'''
** «Сельта» — '''«'''Атлетико» 8:1 (1954/55 сезон)
* '''Сезонда иң күп голдар:'''
** 87 гол (1950/51 сезон)

== «Атлетико» Еврокубоктарҙа ==

== Ағымдағы составы ==
{{Обновлено|7 сентября 2022 года}}&lt;ref&gt;{{cite web|title=Official Atlético de Madrid staff in 2022/23|url=https://www.laliga.com/en-GB/clubs/atletico-de-madrid/squad|website=LaLiga|accessdate=2022-08-18|lang=en|archive-date=2022-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524234819/https://www.laliga.com/en-GB/clubs/atletico-de-madrid/squad|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;{{Состав}}

== Статистика 2022/23 ==

=== Килделәр ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Позиция
!Игрок
!Прежний клуб
|-
|Нап
|{{Флаг Аргентины}} [[Бертераме, Херман|Херман Бертераме]]
|{{Флаг Мексики}} [[Атлетико Сан-Луис]]
|-
|Нап
|{{Флаг Бразилии}} [[Самуэль Лино]]
|{{Флаг Португалии}} [[Жил Висенте (футбольный клуб)|Жил Висенте]]
|-
|Нап
|{{Флаг Испании}} [[Камельо, Серхио|Серхио Камельо]]**
|{{Флаг Испании}} [[Мирандес (футбольный клуб)|Мирандес]]
|-
|Нап
|{{Флаг Испании}} [[Рикельме, Родриго (футболист, 2000)|Родриго Рикельме]]**
|{{Флаг Испании}} [[Мирандес (футбольный клуб)|Мирандес]]
|-
|Пз
|{{Флаг Испании}} [[Ньигес, Сауль|Сауль]]**
|{{Флаг Англии}} [[Челси]]
|-
|Защ
|{{Флаг Испании}} [[Санчес, Ману (футболист, 2000)|Мануэль Санчес]]**
|{{Флаг Испании}} [[Осасуна (футбольный клуб)|Осасуна]]
|-
|Защ
|{{Флаг Аргентины}} [[Перес, Неуэн|Неуэн Перес]]**
|{{Флаг Италии}} [[Удинезе]]
|-
|Пз
|{{Флаг Бразилии}} [[Коста до Насименто, Маркос Пауло|Маркос Пауло]]**
|{{Флаг Португалии}} [[Фамаликан (футбольный клуб)|Фамаликан]]
|-
|Защ
|{{Колумбия флагы}} [[Ариас, Сантьяго|Сантиаго Ариас]]**
|{{Флаг Испании}} [[Гранада (футбольный клуб)|Гранада]]
|-
|Врт
|{{Флаг Хорватии}} [[Грбич, Иво|Иво Грбич]]**
|{{Флаг Франции}} [[Лилль (футбольный клуб)|Лилль]]
|-
|Пз
|{{Флаг Испании}} [[Мольехо, Виктор|Виктор Мольехо]]**
|{{Флаг Испании}} [[Тенерифе (футбольный клуб)|Тенерифе]]
|-
|Пз
|{{Флаг Испании}} [[Мачин Перес, Виктор|Витоло]]**
|{{Флаг Испании}} [[Хетафе (футбольный клуб)|Хетафе]]
|-
|Пз
|{{Флаг Бельгии}} [[Витсель, Аксель|Аксель Витсель]]***
|{{Германия флагы}} [[Боруссия (футбольный клуб, Дортмунд)|Боруссия (Дортмунд)]]
|}

=== Китте ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Позиция
!Игрок
!Новый клуб
|-
|Пз
|{{Флаг Мексики}} [[Эррера, Эктор|Эктор Эррера]]***
|{{АҠШ флагы}} [[Хьюстон Динамо]]
|-
|Нап
|{{Флаг Уругвая}} [[Суарес, Луис Альберто|Луис Суарес]]***
|свободный агент
|-
|Вр
|{{Флаг Франции}} [[Леконт, Бенжамен|Бенжамен Леконт]]**
|{{Флаг Монако}} [[Монако (футбольный клуб)|Монако]]
|-
|Пз
|{{Флаг Аргентины}}{{Флаг Испании}} [[Симеоне, Джулиано|Джулиано Симеоне]]**
|{{Флаг Испании}} [[Реал Сарагоса]]
|-
|Нап
|{{Флаг Аргентины}} [[Бертераме, Херман|Херман Бертераме]]&lt;sup class=&quot;noprint&quot; style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&amp;#x5B;''[[Википедия:Сығанаҡтарға һылтанмалар|&lt;span style=&quot;&quot; title=&quot;нет источника (20 июля 2022)&quot;&gt;источник не указан 161 день&lt;/span&gt;]]''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
|{{Флаг Мексики}} [[Монтеррей (футбольный клуб)|Монтеррей]]
|-
|Защ
|{{Флаг Хорватии}} [[Врсалько, Шиме|Шиме Врсалько]]***
|{{Флаг Греции}} [[Олимпиакос (футбольный клуб, Пирей)|Олимпиакос Пирей]]
|-
|Нап
|{{Флаг Испании}} [[Мольехо, Виктор|Виктор Мольехо]]**
|{{Флаг Испании}} [[Реал Сарагоса]]
|-
|Нап
|{{Флаг Бразилии}} [[Кунья, Матеус|Матеус Кунья]]*
|{{Флаг Англии}} [[Вулверхэмптон Уондерерс]]
|}
&lt;small&gt;* Ҡуртымға алыу&lt;/small&gt;&lt;small&gt;** Аренданан&lt;/small&gt; &lt;small&gt;*** Ирекле агент&lt;/small&gt;

== Тренерҙары ==
{| width=&quot;100%&quot;
|
* [[Пентланд, Фредерик|Фредерик Пентланд]] 1925—1926, 1927—1929, 1934—1935
* [[Самитьер, Хосеп|Хосеп Самитьер]] 1936
* [[Самора, Рикардо|Рикардо Самора]] 1939—1946
* [[Эррера, Эленио|Эленио Эррера]] 1949—1953
* [[Даучик, Фердинанд|Фердинанд Даучик]] 1957—1959
* [[Вильялонга, Хосе|Хосе Вильялонга]] 1959—1962
* [[Балманья, Доменек|Доменек Балманья]] 1965—1966
* [[Глория, Отто|Отто Глория]] 1966—1968
* [[Доминго, Марсель|Марсель Доминго]] 1969—1972, 1980
* {{Австрия флагы}} [[Меркель, Макс|Макс Меркель]] 1972—1973
* [[Лоренсо, Хуан Карлос|Хуан Карлос Лоренсо]] 1973—1975
* [[Арагонес, Луис|Луис Арагонес]] 1974—1980, 1982—1987, 1991—1993, 2001—2003
* [[Нуньес, Эктор|Эктор Нуньес]] 1978
* {{Венгрия флагы}} [[Сусҡа, Ференц|Ференц Суса]] 1978—1979
* [[Мьера, Висенте|Висенте Мьера]] 1986
* [[Менотти, Сесар Луис|Сесар Луис Менотти]] 1987—1988
* [[Аткинсон, Рон|Рон Аткинсон]] 1988—1989
* [[Эддисон, Колин|Колин Аддисон]] 1989
|
* [[Клементе, Хавьер|Хавьер Клементе]] 1989—1990
* {{Югославия}} [[Ивич Томислав|Томислав Ивич]] 1990—1991
* [[Пасторис Хосе Ғүмәр|Хосе Омар Пасториса]] 1993
* {{Колумбия флагы}} [[Матурана, Франсиско|Франсиско Матурана]] 1993—1994
* [[Басиле, Әлфио|Альфио Басиле]] 1994—1995
* {{Югославия флагы}} [[Антик, Радомир|Радомир Антич]] 1995—1998, 1999, 2000
* {{Флаг Италии}} [[Сакки, Арриго|Арриго Сакки]] 1998—1999
* {{Флаг Италии}} [[Раньери, Клаудио|Клаудио Раньери]] 1999—2000
* [[Алонсо Пенья, Маркос|Маркос Алонсо Пенья]] 2000—2001
* [[Мансано, Грегорио|Грегорио Мансано]] 2003—2004
* [[Феррандо, Сесар|Сесар Феррандо]] 2004—2005
* [[Бьянки, Карлос|Карлос Бьянки]] 2005—2006
* [[Мурсия, Хосе|Хосе «Пепе» Мурсия]] 2006
* [[Аграр, Хавьер|Хавьер Агирре]] 2006—2009
* [[Реино, Абель|Абель Ресино]] 2009
* [[Санчес Флорес, Кике|Кике Флорес]] 2009—2011
* [[Мансано, Грегорио|Грегорио Мансано]] 2011
* Диего Симеоне 2011—{{Х. в.}}
|}

== Клуб рекордсылары ==

=== Иң күп уйын ===
{{Обновлено|11 сентября 2022}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
!Исеме
!Уйындар
!Осоро
|-
!1
|Коке
|554
|2009—{{Х. в.}}
|-
!2
|Аделардо
|553
|1959—1976
|-
!3
|Том Реньонес
|483
|1984-1996
|-
!4
|Энрике Кольяр
|470
|1952—1969
|-
!5
|Хуан Карлос Агилера
|454
|1988—1993
1996—2005
|-
!6
|Исакио Кальеха
|425
|1958—1972
|-
!7
|Хуан Карлос Артече
|421
|1978—1989
|-
!8
|Ғәби
|417
|2003—2007&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;2011—2018
|-
!9
|[[Торрес Фернандо|Фернандо Торрес]]
|404
|2001—2007&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;2015—2018
|-
!10
|Диего Годин
|389
|2010—2019
|}

=== Иң күп голдар ===
{{Обновлено|2022 йылдың 11 сентябре }}
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
!№
!Исеме
!Осоро
!Голдар
|-
!1
|Луис Арагонес
|1964—1974
|173
|-
!2
|Адриан Эскудеро
|1945—1958
|169
|-
!3
|Антуан Гризманн
|2014—2019&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;2021—{{Х. в.}}
|144
|-
!4
|Пако Кампос
|1940—1948
|144
|-
!5
|Хосе Эулохио Гарате
|1966—1977
|135
|-
!6
|[[Торрес Фернандо|Фернандо Торрес]]
|2001—2007&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;2015—2018
|129
|-
!7
|Хоакин Пейро
|1955—1962&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;1970—1971
|124
|-
!8
|{{Тәржемәһеҙ 5|Элисеги, Хулио|Хулио Элисеги|es|Julio Elícegui}}
|1933—1940
|114
|-
!9
|Аделардо
|1959—1976
|112
|-
!10
|Энрике Кольяр
|1952—1969
|105
|}

== Билдәле уйынсылары ==

=== Донъя чемпиондары ===
''Мадридтың «Атлетико» Донъя кубогы чемпиондары уйынсылары'':

* [[Гризманн, Антуан|Антуан Гризманн]] — [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018|2018]]
* [[Эрнандес, Люка|Люка Эрнандес]] — [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018|2018]]
* [[Молина, Науэль|Науэль Молина]] — [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2022|2022]]
* [[Делиться Знаниями, Родного Языка|Родриго де Пауль]] — [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2022|2022]]
* [[Корреа, Анхель|Анхель Корреа]] — [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2022|2022]]

=== Европа Чемпиондары ===
''Мадридтың «Атлетико» Европа кубогы чемпиондары уйынсылары'':

* {{Флаг Греции|20px}} [[Николаидис, Демис|Демис Николаидис]] — [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2004|2004]]
* [[Торрес, Хуанфран|Хуанфран]] — [[Футбол буйынса европа чемпионаты 2012|2012]]

=== Америка кубогы эйәләре ===
''Мадридтың «Атлетико» Америка кубогы чемпиондары уйынсылары'':

* [[Форлан, Диего|Диего Форлан]] — [[Футбол буйынса америка кубогы 2011|2011]]
* [[Годин, Диего|Диего Годин]] — [[Футбол буйынса америка кубогы 2011|2011]]
* [[Филипе Луис]] — [[Футбол буйынса америка кубогы 2019|2019]]
* [[Корреа, Анхель|Анхель Корреа]] — [[Футбол буйынса америка кубогы 2021|2021]]

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Атлетико Мадрид Б
* '''«'''Атлетико Мадрид»

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.atleticodemadrid.com/ Официальный сайт «Атлетико Мадрид»]{{Ref-es}}{{Ref-en}}
* [https://stoneforest.ru/sport/football/atletiko-madrid/ Спорт. Футбол //Мадридские «матрасники» или вторая команда Мадрида — Атлетико]

[[Категория:Испанияның футбол клубтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса футбол клубтары]]</text>
      <sha1>nr93qyyeq2oyu8htx4nn57t5y721ypc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡара мөхәббәт (телесериал)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192500</id>
    <revision>
      <id>1306587</id>
      <parentid>1287948</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T18:40:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DLysenko97</username>
        <id>47443</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1306587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10853" sha1="f0fjuc1c2br8bv3vnqtz6j8zx9t8i9q" xml:space="preserve">{{Телесериал
 |РусНаз            = Ҡара мөхәббәт
 |ОригНаз           = {{lang-tr|Kara Sevda}}
 |изображение       = Kara Sevda Logo.png
 |жанр              = [[Драма (жанр)|драма]]
 |место_съёмок      = [[Төркиә]]
 |длина             = 120—150 минут
 |продюсер          = Керем Чатай
 |режиссёр          = Хиляль Сарал
 |композитор        = Тойгар Ышыклы
 |сценарист         = Озлем Йылмаз&lt;br&gt;Бурджу Гёргюн Топташ&lt;br&gt;Аныл Эке
 |в ролях           = [[Бурак Озчивит]]&lt;br&gt;[[Неслихан Атагюль|Неслихан Атагюль Догулу]]&lt;br&gt;[[Каан Урганджиоглу|Каан Урганджиоглу]]&lt;br&gt;Орхан Гюнер&lt;br&gt;Неше Байкент&lt;br&gt;Зейно Эраджар&lt;br&gt;Рюзгяр Аксой&lt;br&gt;Барыш Алпайкут&lt;br&gt;Хазал Филиз Кючюккёсе&lt;br&gt;Бурак Серген&lt;br&gt;Зеррин Текиндор&lt;br&gt;[[Мелиса Аслы Памук]]&lt;br&gt;Гёкай Мюфтюоглу&lt;br&gt;Али Бурак Джейлан
 |студия            = Ay Yapım
 |страна            = {{Флагификация|Төркиә}}
 |телеканал         = [[Star TV (Турция)|Star TV]]
 |первый_показ      = [[14 октябрь]] [[2015 йыл]]
 |последний_показ   = [[21 июнь]] [[2018 йыл]]
 |сезонов           = 2 
 |число             = 74
 |список_серий      = Список эпизодов телесериала «Бесконечная любовь»
 |сайт              = [http://www.karasevda.tv Официальный сайт]
 |статус            = тамам
 |imdb_id           = 5133998
}}


'''«Ҡара мөхәббәт»''' ({{lang-tr|Kara Sevda}}) — киҫкен сюжетлы драма жанрындағы [[Төркиә|төрөк теле]]&lt;nowiki/&gt;сериалы. Экрандарҙа [[2015 йыл]]&lt;nowiki/&gt;дың [[14 октябрь|14 октябрен]]&lt;nowiki/&gt;дә күрһәтә башлайҙар. Финал серияһы [[2017 йыл|2017 йылдың]] [[21 июнь|21 июнендә]] Star TV телеканалында күрһәтелә. Рәсәйҙә сериалдың премьераһын тамашасылар 2018 йылдың 27 авгусында «Русский бестселлер» каналында ҡаранылар. 2020 йылдың 16 ноябренән сериал «Романтичное» телеканалында дубляждың билдәле актерҙары ҡатнашлығында яңы тауыш менән трансляцияланды. Шулай уҡ  2022 йылдың 7 февраленән 30 сентябренә тиклем «Ю» телеканалында ҡуйылды.

Башта сериал «Хыял баҡсаһы» ({{lang-tr|Düş Bahçesi}}) тип атала. Әммә актриса Зеррин Текиндор һәм режиссер Волкан Коджатюрк араһындағы конфликт арҡаһында сериал төшөрөүҙән туҡтатылып тора. Һуңынан Волкан Коджатюрк составты ташлап китә. Уның урынына режиссер Хиләл Сарал алына. Ә сериалдың исеме «Kara Sevda» тип үҙгәртелә.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=tr|url=https://web.archive.org/web/20200706215722/https://www.magazinmax.com/haber-burak-ozcivitin-dus-bahcesi-dizisine-buyuk-sok|title=Burak Özçivit’in Düş Bahçesi dizisine büyük şok!|author=|website=web.archive.org|date=2020-07-06|publisher=|accessdate=2020-07-15}}&lt;/ref&gt;

«Kara Sevda» төрөк теленән тәржемә иткәндә, «мөхәббәттең юғары дәрәжәһе, бик көслө, бар нәмәне үҙ эсенә алған илерткес тойғо» тигәнде аңлата. Шуға күрә лә Ay Yapim продюсер компанияһы сериалдың исемен инглиз теленә «Endless Love» тип тәржемә итә. Башҡорт телендә ул «Сикһеҙ мөхәббәт» тип тәржемә ителә. Сериалдың күп кенә серияларында ла сикһеҙлек билдәһенә баҫым яһала.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://turkiapro.ru/chernaja-ljubov-tureckij-serial/|title=Черная любовь — Турецкий сериал|author=|website=Все о Турции|date=2018-09-01|publisher=|accessdate=2020-07-15|archive-date=2020-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715232425/https://turkiapro.ru/chernaja-ljubov-tureckij-serial/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

2020 йылдың ноябрендә сериал [[:ru:More.tv|more.tv]], 2021 йылдың декабренән сериал [https://wink.ru/media_items/106137968 wink.ru]{{Недоступная ссылка|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} онлайн-сервистарында трансляциялана.

== Сюжеты ==
Күрһәтеләсәк тарих икеһе ике төрлө тормошта йәшәгән егет менән ҡыҙ тураһында. Уларҙың береһе - бай, икенсеһе - фәҡир. Был икәүҙең хатта уртаҡ таныштары ла юҡ. Әммә бер көн килеп улар бер-береһен яңылыш ҡына күреп ҡалалар. Ошо күрешеү икеһенең дә яҙмышын кинәт үҙгәртә. Шулай итеп, яңы мөхәббәт тарихы барлыҡҡа килә. 
Ғашиҡтарҙың ҡауышыуына барыһы ла - дуҫтары ла, ата-әсәләре лә ҡаршы сыға. 
Тик был ғына мөхәббәт көсөн еңә алмай. 
Нихандың тормошонда нисек тә булһа уны үҙенеке итергә теләгән яуыз ир бар. Ялғанлыҡ һәм яуызлыҡ менән ул ике йәш йөрәкте айыра. Әммә Нихандың йөрәген күптән Кемал яулап алған була. Араларындағы юлдар, ҡаршылыҡтар, фажиғәләр осрауға ҡарамаҫтан улар бер-береһен ихлас яратыуын дауам итә. Улар саф хистәрен йылдар, һынауҙар аша үткәрергә тейеш. 

== Ролдәрҙә ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Актер
!Ролдәрҙә
|-
!Бурак Озчивит 
!Кемаль Сойдере, инженер, Нихандың ире
|-
!Неслихан Атагөл 
!Нихан Сойдере, Кемалдең ҡатыны, Дениздың әсәһе. 
|-
!Каан Урганджиоглу
!Әмир Козджуоглу, Зәйнәптең ире. 
|-
!Хазал Филиз Кючюккёсе 
!Зәйнәп Козджуоглу, Әмирҙең ҡатыны, Кемалдең һеңлеһе.
|-
!Мелиса Аслы Памук
!Асу Аладжахан
|-
!Зеррин Текиндор 
!Лейла Кандарлы
|-
!Орхан Гюнер
!Хюсеин Сойдере
|-
!Зейно Эраджар
!Фехиме Сойдере
|-
!Неше Байкент
!Вильдан Сезин
|-
!Кюршат Алныачик
!Ондер Сезин
|-
!Барыш Алпайкут
!Озан Сезин
|-
!Рюзгяр Аксой
!Тарык Сойдере
|-
!Чагла Демир
!Бану Сойдере
|-
!Али Бурак Джейлан
!Туфан Канер
|-
!Бурак Серген
!Галип Козджуоглу
|-
!Керем Алышык
!Айхан Кандарлы
|-
!Гёкай Мюфтюоглу
!Салих
|-
!Угур Арслан
!Зехир (Фикрет)
|-
!Эрхан Алпай
!Хакан Тандур
|-
!Эдже Мюдессироглу
!Зехра Тоскан 
|-
!Эдже Яшар
!Эда
|-
!Берк Гюнешберк
!Шафак
|-
!Орал Озер
!Мехмет
|-
!Метин Джошкун
!Хаккы Аладжахан
|-
!Нихан Ашыджы
!Ясемин
|-
!Акан Башак
!Эфсане
|-
!Ипек Бюйюкакин
!Пелин
|-
!Бедир Тасдемир
!Месут
|-
!Элиф Озкул
!Сема
|-
!Мирка Бучак
!Карен
|-
!Рыза Леки
!Танер
|-
!Айшен Инджи
!Мюжгян Козджуоглу
|-
!Бетюл Асчиоглу
!Нурсен
|-
!Сахин Генч
!Саллабаш
|-
!Гекмен Байрактар
!Гюрджан Авалы
|-
!Гизем Караджа
!Мерджан Йылмаз
|-
!Барыш Кислак
!Адем
|-
!Серкхат Мидият
!Боран
|-
!Арвен Берен Кушатман
!Дениз Сойдере, Кемаль менән Нихандың ҡыҙы.
|}

== Трансляциялар ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Ил
!Телеканал
!Трансляция датаһы
|-
|{{Флагификация|Косово}}
|RTV 21
|7 апрель, 2016
|-
|{{Флагификация|Албания}}
|Jolly HD
|26 май 2016
|-
|{{Флагификация|Греция}}
|Mega TV
|12 июнь, 2016
|-
|{{Флагификация|Сербия}}
|RTV Pink
|9 ғинуар, 2017
|-
|{{Флагификация|Казахстан}}
|31 канал
|27 февраль, 2017
|-
|{{Флагификация|Румыния}}
|Kanal D
|20 март, 2017
|-
|{{Флагификация|Индонезия}}
|TV One
|15 апрель, 2017
|-
|{{Флагификация|Украина}}
|1+1
|28 август, 2017
|-
|{{Флагификация|Македония}}
|Sitel TV
|31 ғинуар, 2018
|-
|{{Флагификация|Польша}}
|TVP1
|24 август,  2018
|-
|{{Флагификация|Россия}}
|Русский бестселлер
|27 август, 2018
|-
|{{Флагификация|Узбекистан}}
|Komilov TV (YouTube channel)
|21 май-август, 2021
|-
|{{Флагификация|Узбекистан}}
|ZO’R TV
|31 август, 2017
|}
2017 йылдың 20 ноябрендә «Ҡара мөхәббәт» сериалы «Йылдың иң яҡшы теленовеллаһы»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=eE3TOj-f8yc|title=2017 International Emmy Telenovela Winner, Kara Sevda Endless Love Turkey|author=ayyapimtv|date=2017-11-21|accessdate=2017-11-30|archive-date=2021-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20211114171935/https://www.youtube.com/watch?v=eE3TOj-f8yc|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; номинацияһында «[[:ru:Эмми|Эмми]]&lt;nowiki/&gt;» наградаһын алды.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}</text>
      <sha1>f0fjuc1c2br8bv3vnqtz6j8zx9t8i9q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306594</id>
      <parentid>1306587</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T20:33:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DLysenko97</username>
        <id>47443</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1306594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10775" sha1="7zucmvib13t2oll0i16m7hptsxfhuvi" xml:space="preserve">{{Телесериал
 |РусНаз            = Ҡара мөхәббәт
 |ОригНаз           = {{lang-tr|Kara Sevda}}
 |изображение       = Kara Sevda Logo.png
 |жанр              = [[Драма (жанр)|драма]]
 |место_съёмок      = [[Төркиә]]
 |длина             = 120—150 минут
 |продюсер          = Керем Чатай
 |режиссёр          = Хиляль Сарал
 |композитор        = Тойгар Ышыклы
 |сценарист         = Озлем Йылмаз&lt;br&gt;Бурджу Гёргюн Топташ&lt;br&gt;Аныл Эке
 |в ролях           = [[Бурак Озчивит]]&lt;br&gt;Неслихан Атагюль Догулу&lt;br&gt;Каан Урганджиоглу&lt;br&gt;Орхан Гюнер&lt;br&gt;Неше Байкент&lt;br&gt;Зейно Эраджар&lt;br&gt;Рюзгяр Аксой&lt;br&gt;Барыш Алпайкут&lt;br&gt;Хазал Филиз Кючюккёсе&lt;br&gt;Бурак Серген&lt;br&gt;Зеррин Текиндор&lt;br&gt;Мелиса Аслы Памук&lt;br&gt;Гёкай Мюфтюоглу&lt;br&gt;Али Бурак Джейлан
 |студия            = Ay Yapım
 |страна            = {{Флагификация|Төркиә}}
 |телеканал         = [[Star TV (Турция)|Star TV]]
 |первый_показ      = [[14 октябрь]] [[2015 йыл]]
 |последний_показ   = [[21 июнь]] [[2018 йыл]]
 |сезонов           = 2 
 |число             = 74
 |список_серий      = Список эпизодов телесериала «Бесконечная любовь»
 |сайт              = [http://www.karasevda.tv Официальный сайт]
 |статус            = тамам
 |imdb_id           = 5133998
}}


'''«Ҡара мөхәббәт»''' ({{lang-tr|Kara Sevda}}) — киҫкен сюжетлы драма жанрындағы [[Төркиә|төрөк теле]]&lt;nowiki/&gt;сериалы. Экрандарҙа [[2015 йыл]]&lt;nowiki/&gt;дың [[14 октябрь|14 октябрен]]&lt;nowiki/&gt;дә күрһәтә башлайҙар. Финал серияһы [[2017 йыл|2017 йылдың]] [[21 июнь|21 июнендә]] Star TV телеканалында күрһәтелә. Рәсәйҙә сериалдың премьераһын тамашасылар 2018 йылдың 27 авгусында «Русский бестселлер» каналында ҡаранылар. 2020 йылдың 16 ноябренән сериал «Романтичное» телеканалында дубляждың билдәле актерҙары ҡатнашлығында яңы тауыш менән трансляцияланды. Шулай уҡ  2022 йылдың 7 февраленән 30 сентябренә тиклем «Ю» телеканалында ҡуйылды.

Башта сериал «Хыял баҡсаһы» ({{lang-tr|Düş Bahçesi}}) тип атала. Әммә актриса Зеррин Текиндор һәм режиссер Волкан Коджатюрк араһындағы конфликт арҡаһында сериал төшөрөүҙән туҡтатылып тора. Һуңынан Волкан Коджатюрк составты ташлап китә. Уның урынына режиссер Хиләл Сарал алына. Ә сериалдың исеме «Kara Sevda» тип үҙгәртелә.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=tr|url=https://web.archive.org/web/20200706215722/https://www.magazinmax.com/haber-burak-ozcivitin-dus-bahcesi-dizisine-buyuk-sok|title=Burak Özçivit’in Düş Bahçesi dizisine büyük şok!|author=|website=web.archive.org|date=2020-07-06|publisher=|accessdate=2020-07-15}}&lt;/ref&gt;

«Kara Sevda» төрөк теленән тәржемә иткәндә, «мөхәббәттең юғары дәрәжәһе, бик көслө, бар нәмәне үҙ эсенә алған илерткес тойғо» тигәнде аңлата. Шуға күрә лә Ay Yapim продюсер компанияһы сериалдың исемен инглиз теленә «Endless Love» тип тәржемә итә. Башҡорт телендә ул «Сикһеҙ мөхәббәт» тип тәржемә ителә. Сериалдың күп кенә серияларында ла сикһеҙлек билдәһенә баҫым яһала.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://turkiapro.ru/chernaja-ljubov-tureckij-serial/|title=Черная любовь — Турецкий сериал|author=|website=Все о Турции|date=2018-09-01|publisher=|accessdate=2020-07-15|archive-date=2020-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715232425/https://turkiapro.ru/chernaja-ljubov-tureckij-serial/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

2020 йылдың ноябрендә сериал [[:ru:More.tv|more.tv]], 2021 йылдың декабренән сериал [https://wink.ru/media_items/106137968 wink.ru]{{Недоступная ссылка|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} онлайн-сервистарында трансляциялана.

== Сюжеты ==
Күрһәтеләсәк тарих икеһе ике төрлө тормошта йәшәгән егет менән ҡыҙ тураһында. Уларҙың береһе - бай, икенсеһе - фәҡир. Был икәүҙең хатта уртаҡ таныштары ла юҡ. Әммә бер көн килеп улар бер-береһен яңылыш ҡына күреп ҡалалар. Ошо күрешеү икеһенең дә яҙмышын кинәт үҙгәртә. Шулай итеп, яңы мөхәббәт тарихы барлыҡҡа килә. 
Ғашиҡтарҙың ҡауышыуына барыһы ла - дуҫтары ла, ата-әсәләре лә ҡаршы сыға. 
Тик был ғына мөхәббәт көсөн еңә алмай. 
Нихандың тормошонда нисек тә булһа уны үҙенеке итергә теләгән яуыз ир бар. Ялғанлыҡ һәм яуызлыҡ менән ул ике йәш йөрәкте айыра. Әммә Нихандың йөрәген күптән Кемал яулап алған була. Араларындағы юлдар, ҡаршылыҡтар, фажиғәләр осрауға ҡарамаҫтан улар бер-береһен ихлас яратыуын дауам итә. Улар саф хистәрен йылдар, һынауҙар аша үткәрергә тейеш. 

== Ролдәрҙә ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Актер
!Ролдәрҙә
|-
!Бурак Озчивит 
!Кемаль Сойдере, инженер, Нихандың ире
|-
!Неслихан Атагөл 
!Нихан Сойдере, Кемалдең ҡатыны, Дениздың әсәһе. 
|-
!Каан Урганджиоглу
!Әмир Козджуоглу, Зәйнәптең ире. 
|-
!Хазал Филиз Кючюккёсе 
!Зәйнәп Козджуоглу, Әмирҙең ҡатыны, Кемалдең һеңлеһе.
|-
!Мелиса Аслы Памук
!Асу Аладжахан
|-
!Зеррин Текиндор 
!Лейла Кандарлы
|-
!Орхан Гюнер
!Хюсеин Сойдере
|-
!Зейно Эраджар
!Фехиме Сойдере
|-
!Неше Байкент
!Вильдан Сезин
|-
!Кюршат Алныачик
!Ондер Сезин
|-
!Барыш Алпайкут
!Озан Сезин
|-
!Рюзгяр Аксой
!Тарык Сойдере
|-
!Чагла Демир
!Бану Сойдере
|-
!Али Бурак Джейлан
!Туфан Канер
|-
!Бурак Серген
!Галип Козджуоглу
|-
!Керем Алышык
!Айхан Кандарлы
|-
!Гёкай Мюфтюоглу
!Салих
|-
!Угур Арслан
!Зехир (Фикрет)
|-
!Эрхан Алпай
!Хакан Тандур
|-
!Эдже Мюдессироглу
!Зехра Тоскан 
|-
!Эдже Яшар
!Эда
|-
!Берк Гюнешберк
!Шафак
|-
!Орал Озер
!Мехмет
|-
!Метин Джошкун
!Хаккы Аладжахан
|-
!Нихан Ашыджы
!Ясемин
|-
!Акан Башак
!Эфсане
|-
!Ипек Бюйюкакин
!Пелин
|-
!Бедир Тасдемир
!Месут
|-
!Элиф Озкул
!Сема
|-
!Мирка Бучак
!Карен
|-
!Рыза Леки
!Танер
|-
!Айшен Инджи
!Мюжгян Козджуоглу
|-
!Бетюл Асчиоглу
!Нурсен
|-
!Сахин Генч
!Саллабаш
|-
!Гекмен Байрактар
!Гюрджан Авалы
|-
!Гизем Караджа
!Мерджан Йылмаз
|-
!Барыш Кислак
!Адем
|-
!Серкхат Мидият
!Боран
|-
!Арвен Берен Кушатман
!Дениз Сойдере, Кемаль менән Нихандың ҡыҙы.
|}

== Трансляциялар ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Ил
!Телеканал
!Трансляция датаһы
|-
|{{Флагификация|Косово}}
|RTV 21
|7 апрель, 2016
|-
|{{Флагификация|Албания}}
|Jolly HD
|26 май 2016
|-
|{{Флагификация|Греция}}
|Mega TV
|12 июнь, 2016
|-
|{{Флагификация|Сербия}}
|RTV Pink
|9 ғинуар, 2017
|-
|{{Флагификация|Казахстан}}
|31 канал
|27 февраль, 2017
|-
|{{Флагификация|Румыния}}
|Kanal D
|20 март, 2017
|-
|{{Флагификация|Индонезия}}
|TV One
|15 апрель, 2017
|-
|{{Флагификация|Украина}}
|1+1
|28 август, 2017
|-
|{{Флагификация|Македония}}
|Sitel TV
|31 ғинуар, 2018
|-
|{{Флагификация|Польша}}
|TVP1
|24 август,  2018
|-
|{{Флагификация|Россия}}
|Русский бестселлер
|27 август, 2018
|-
|{{Флагификация|Узбекистан}}
|Komilov TV (YouTube channel)
|21 май-август, 2021
|-
|{{Флагификация|Узбекистан}}
|ZO’R TV
|31 август, 2017
|}
2017 йылдың 20 ноябрендә «Ҡара мөхәббәт» сериалы «Йылдың иң яҡшы теленовеллаһы»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=eE3TOj-f8yc|title=2017 International Emmy Telenovela Winner, Kara Sevda Endless Love Turkey|author=ayyapimtv|date=2017-11-21|accessdate=2017-11-30|archive-date=2021-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20211114171935/https://www.youtube.com/watch?v=eE3TOj-f8yc|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; номинацияһында «[[:ru:Эмми|Эмми]]&lt;nowiki/&gt;» наградаһын алды.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}</text>
      <sha1>7zucmvib13t2oll0i16m7hptsxfhuvi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хәйруллина Рәйсә Хәниф ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197478</id>
    <revision>
      <id>1306585</id>
      <parentid>1291980</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T18:08:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11146" sha1="j3xb4yvthcupqzekb2z49uphl8usc8x" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Хәйруллина Рәйсә Хәниф''' ({{lang-ru|Хайруллина Райса Ханифовна}}}; [[15 май]] [[1953 йыл]]) — билдәле ғалим, хәҙерге рус теле һәм сағыштырма лингвистика өлкәһендә белгес, филология фәндәре докторы (1998), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006),Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар союздары ағзаһы (2008) Халыҡ-ара педагогик белем биреү фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2011).  

[[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның Филологик белем биреү һәм этно-мәҙәни институты профессоры, директоры, башҡорт теле һәм әҙәбиәтен уҡытыу буйынса федераль комиссия рәйесе. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bash.bashgazet.ru/kulturarb/1872-yay-institut-esh-bashlany.html|title=Яңы институт  эш башланы|author=Дилбәр Ишмортатова|date=2012-02-21|access-date=2024-02-08}}&lt;/ref&gt;    

== Биографияһы ==
Рәйсә Хәниф ҡыҙы Хәйруллина 1953 йылдың 15 майында [[Башҡорт АССР-ы]] [[Өфө ҡалаһы]]нда [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы күренекле башҡорт шағиры [[Хәниф Кәрим]] һәм шәфҡәт туташы Мәрзиә Хафиз ҡыҙы ғаиләһендә тыуған. Ғаиләлә бөтәһе 4 бала була:3 ҡыҙ (Гөлнара, игеҙәктәр: Рәйсә һәм Роза) бер малай (ағалары Салауат) үҫә. {{Цитата|Мин ата-әсәйемде бик ҡәҙерләйем һәм ныҡ яратам, сөнки улар яҡтылыҡ, изгелек, үҙ-ара аңлашыу һәм мөхәббәт хөкөм һөргән ғаиләне барлыҡҡа килтергән.  Атайым  билдәле шағир, уның иңендә һуғыштың тәүге көнөнән алып һуңғы көнөнә тиклем оҙон хәрби юл тора. Әсәйем, Марзиә Хафиз ҡыҙы, 1941 йылда, ун һигеҙ йәшендә, санитар поездың шәфҡәт туташы булып фронтҡа киткән, [[Берлин]]гәсә  еткән яугир ҡатын.Улар икеһе лә һуғыш дәһшәттәрен кисергән, дуҫтарын юғалтып, үлемде күргән, шунлыҡтан тормошто һәм мөхәббәтте бик ҡәҙерләгән.&lt;ref name=&quot;п:&quot;&gt;{{Cite news|title=Научил любить слово|author=Марат Терегулов|url=https://ufa.bezformata.com/listnews/nauchil-lyubit-slovo/7106322/|work=БеZформата|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240208104655/https://ufa.bezformata.com/listnews/nauchil-lyubit-slovo/7106322/|accessdate=2024-02-08|archivedate=2024-02-08}}&lt;/ref&gt;}}
Рәйсә Хәниф ҡыҙы Өфө ҡалаһының № 39 урта белем биреү мәкәтәбен, 1975 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетын тамамлай.
Университеттан һуң Мәскәүҙә аспирантурала уҡый, кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. [[Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]нда 1985 йылдың сентябренән — филология факультетында декан урынбаҫа­ры, 1985—1989 йылдарҙа декан, 1997 йылдан урыҫ теле кафедраһы мөдире, артабан [[Мәскәү]]ҙә докторантурала уҡый. 1998 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Ә 2001 йылдан БДПУ-ның уҡытыу‑тәрбиә эштәре, 2006—2011 йылдарҙа социаль һәм тәрбиә эштәре буйынса проректоры булып эщләй. Социаль һәм тәрбиәүи эш менән шөғөлләнеп, телевидениела һәм радиола күп сығыш яһай. Тәрбиә темаһына публицистик мәҡәләләр яҙа. Фән менән әүҙем шөғөлләнә; китаптар, мәҡәләләр яҙа, аспиранттар һәм докторанттарға етәкселек итә. Ғалим етәкләгән кафедра Рәсәй гуманитар ғилми фонды грантын үтәй: [[урыҫ теле]], [[Башҡорт теле|башҡорт]], [[Инглиз теле|инглиз]] һәм [[Төрөк теле|төрөк]] телдәренең лингво-мәҙәни һүҙлеген төҙөү өҫтөндә эш башҡара.&lt;ref name=&quot;п:&quot; /&gt;

=== Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары ===
Фәнни һәм профессиональ ҡыҙыҡһыныуҙары сағыштырма лингвистика, лингвокультурология, лингвофилософия, донъяның лингвистик картинаһы, төрлө структуралы телдәрҙе сағыштырып өйрәнеүгә, урыҫ телен уҡытыу методикаһына арналған.
Докторлыҡ темаһы рус һәм башҡорт фразеологияһында донъя картинаһын өйрәнеүгә арнала. «Донъяның фразеологик картинаһы: донъяны күреүҙән аңлауға тиклем» («Фразеологическая картина мира: от мировидения к миропониманию»; 2000) монографияһында урыҫ һәм башҡорт фразеологизмдарын тематик‑идеографик систематика юлы менән тасуирлап, донъя тел картинаһының теоретик проблемаларын тикшерә.&lt;ref name=&quot;п:&quot; /&gt;
&lt;blockquote&gt;
Докторлыҡ диссертацияһы өҫтөндә эшләп, башҡорт теле менән етди ҡыҙыҡһына башланым, художестволы әҫәрҙәр яҙа башланым. Хәҙер «[[Ағиҙел (журнал)|Ағиҙел]]», «[[Башҡортостан ҡыҙы]]» журналдарында, гәзиттәрҙә башҡорт телендә бер нисә хикәйәм һәм повесть донъя күрҙе. Башҡорт тарихын, мәҙәниәтен, этнографияһын тәрән өйрәнә башланым. Бөгөн дә ғалим булараҡ шуны әйтә алам: башҡорт теле бик образлы, музыкаль, матур тел, ә фразеология — ул халыҡ аҡылының нигеҙе, — тип билдәләй Рәйсә Хәниф ҡыҙы.&lt;ref name=&quot;п:&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;
Докторлыҡ диссертацияһы материалдары буйынса монографияһы Башҡортостандың ғына түгел, Рәсәй ғалимдар берләшмәһе тарафынан да юғары баһалана. &lt;blockquote&gt;
Сағыштырма тел ғилеме филологияның бик ҡыҙыҡлы өлкәһе, сөнки тел образдарын сағыштырып, беҙ айырым халыҡтың донъяны нисек ҡабул итеүен, уның рухи ҡиммәттәрен баһалауын аңлайбыҙ, сөнки телдә халыҡтың бөтә мәҙәниәте, уның рухы сағыла.&lt;ref name=&quot;п:&quot; /&gt;
&lt;/blockquote&gt;

Хеҙмәттәре:

Картина мира в русской фразеологии (в сопоставлении с башкирскими параллелями). Москва, 1996;

Лингвофилософия: особенности национального языкового сознания. Уфа, 2012;

Художественный текст как объект лингвокультурологического исследования: контрастивный аспект. Уфа, 2017 (авторҙаш).

250‑нән ашыу фәнни хеҙмәт, шулай уҡ һүҙлектәр, дәреслектәр һәм уҡытыу‑методик әсбаптар авторы. 10 фән кандидатын әҙерләгән (улар Башҡортостандың һәм башҡа юғары уҡыу йорттарында эшләй), аспиранттар араһында сит ил (Ҡытай, Төркиә) кешеләре лә бар.&lt;ref name=&quot;п:&quot; /&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==

Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006),

Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2011)

РФ Мәғариф министрлығының «Студенттар менән ғилми эште үҫтереү өсөн» билдәһе менән наградланған &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Электронная приёмная/ Хайруллина Райса Ханифовна|url=https://bspu.ru/users/905|archivedate=2024-02-08}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240208142111/https://bspu.ru/users/905 |date=2024-02-08 }}&lt;/ref&gt;()

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

== Һылтанмалар ==
* [https://ufa.bezformata.com/listnews/nauchil-lyubit-slovo/7106322/ Научил любить слово ]
* {{БЭ2013|94671}}{{V|08|02|2024}}
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:15 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:1953 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Өфөлә тыуғандар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:филология фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Башҡортостан журналистары]]
[[Категория:Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024]]</text>
      <sha1>j3xb4yvthcupqzekb2z49uphl8usc8x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ханкан Шерин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197581</id>
    <revision>
      <id>1306583</id>
      <parentid>1269375</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T17:21:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8469" sha1="7gxif84vfvnmhmfo7jhcnnrtj21am7n" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шерин Ханкан''' ('''Энн Кристин Ханкан'''; [[13 октябрь]] [[1974 йыл]]) — [[Дания]]ның (һәм [[Скандинавия]]&lt;nowiki/&gt;ның) тәүге имам ҡатын-ҡыҙы; Копенгагенда ҡатын-ҡыҙҙар етәкселек иткән мәсеткә нигеҙ һалыусы. Ул шулай уҡ мосолман мәсьәләләре, шул иҫәптән ҡатын-ҡыҙҙарҙың һәм экстремизмдың интеграцияһы буйынса әүҙем ағза булып тора, һәм ислам һәм сәйәсәте мәсьәләләре буйынса бик күп текстар яҙа.
Ханкан үҙ илендә беренсе ҡатын-ҡыҙ имам була, уның маҡсаты — ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәлен төҙәтеү.

Шериндың бурысы — Ҡөрьәндең «патриархаль интерпретацияһына» ҡаршы көрәш, үҫеп килеүсе исламофобияға ҡаршы тороу һәм прогрессив ислам ҡиммәттәрен пропагандалау. Ханкан BBC-ның 2016 йылдағы 100 йыл ҡатын-ҡыҙҙарының береһе тип таныла.&lt;ref name=&quot;п:1&quot;&gt;{{Cite news|title=Активисты Востока и Азии, которые боролись за ппрва женщин|url=https://nemolchi.uz/aktivistki-vostoka-i-azii-kotorye-borolis-za-prava-zhenshhin/|date=2020-12-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240227144810/https://nemolchi.uz/aktivistki-vostoka-i-azii-kotorye-borolis-za-prava-zhenshhin/|accessdate=2024-02-27|archivedate=2024-02-27}}&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Ханкан 1974 йылдың 13 октябрендә Данияла Сүриә һәм [[Фин-уғыр халыҡтары|фин-уғыр]] кешеһе ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы сәйәси ҡасаҡ һәм профеминист була. Ханкан [[Дамаск|Дамаскиҙа]] уҡый, 2000 йылда Данияға ҡайта. Ул үҙен ике донъя араһында тыуған итеп хис итә һәм йәшәү маҡсатын ҡапма ҡаршылыҡтарҙы яраштырыу тип һанай.

1992 йылда [[Копенгаген университеты]]нда дин дәрестәрен өйрәнә башлай, ғәрәп телен өйрәнеү курстарына йөрөй. Атаһының сығышына ҡарамаҫтан, ғәрәп теле уның туған теле түгел. 2002 йылда ул социология дин һәм философия магистры дәрәжәһен ала.&lt;ref name=&quot;п:1&quot; /&gt;

== Карьераһы ==
2016 йылдың февралендә Ханкан [[Копенгаген]]да Мәрйәм мәсетен аса. Был . Данияның ҡатын-ҡыҙҙар идара иткән беренсе мәсете; унда тик ҡатын-ҡыҙ имамдар ғына хеҙмәт итә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Women lead Friday prayers at Denmark's first female-run mosque|author=Harriet Sherwood|work=[[The Guardian]]|date=2016-08-26|url=https://www.theguardian.com/world/2016/aug/26/women-lead-friday-prayers-denmark-first-female-run-mosque-mariam|accessdate=2016-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161130213531/https://www.theguardian.com/world/2016/aug/26/women-lead-friday-prayers-denmark-first-female-run-mosque-mariam|archivedate=2016-11-30}}&lt;/ref&gt;. Мәсеткә бөтә ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсөн асыҡ, ә [[Йома намаҙы|йома намаҙҙарында]] тик дини ҡатын-ҡыҙҙар ғына ҡатнаша.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Women-led mosque opens in Denmark|author=Agence France-Presse|work=The Guardian|date=2016-02-12|url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/12/women-led-mosque-opens-in-denmark|accessdate=2016-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161204053539/https://www.theguardian.com/world/2016/feb/12/women-led-mosque-opens-in-denmark|archivedate=2016-12-04|authorlink=Agence France-Presse}}&lt;/ref&gt;. Ханкан Скандинавияла мәсет асҡан беренсе ҡатын-ҡыҙ имам була.&lt;ref name=&quot;Denmarkautogenerated5&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/av/world-europe-45801503/imam-sherin-khankan-wants-new-narratives-on-islam|title=Imam Sherin Khankan wants 'new narratives' on Islam – BBC News|work=BBC News|accessdate=2018-10-10|archivedate=2018-10-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181010115830/https://www.bbc.com/news/av/world-europe-45801503/imam-sherin-khankan-wants-new-narratives-on-islam}}&lt;/ref&gt;

Ханкан Шулай уҡ Critical Muslims, дин менән сәйәсәтте бәйләүсе ойошмаға нигеҙ һала.

2007 йылда ул ''«Ислам һәм татыулыҡ-йәмәғәт эше»'' (''«Ислам и примирение — общественное дело»'') исемле китап баҫтырып сығара.

Ханкан [[Христианлыҡ|христиан]], [[Йәһүдилек|йәһүд]] һәм мосолман институттары патриархаль булып киткәнен билдәләй, һәм ул ҡатын-ҡыҙҙар идара иткән мәсеттәр был традицияға ҡаршы килә тип иҫәпләй.
&lt;blockquote&gt;
Беҙ динебеҙҙең патриархаль структураһын яйға һалдыҡ. Һүҙ ислам дине тураһында ғына түгел, ә йәһүд, христианлыҡ һәм башҡа диндәр хаҡында ла бара. Беҙ үҙебеҙҙе һынап ҡарарғға йыйынабыҙ, — ти Шерин Ханкан.&lt;ref&gt; [https://heroine.ru/itogi-goda-10-feministskix-dostizhenij-2016-go/ Дарья Харченко «Итоги года 10 феминистских достижений 2016 года» ]&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;
Ханкан оппозицияһы быны илтифатлы ҡабул итә.

Мәсет 2016 йылдың февралендә асыла, ә шул уҡ йылдың авгусында беренсе рәсми ғибәҙәт хеҙмәте үтәлә, һәм унда 60 ҡатын йыйыла. Икенсе имам, Сәлихә Мари Феттех ҡатын-ҡыҙҙар һәм ислам тураһында аңлатма биреп намаҙҙа ҡатнаша. Яңы мәсеттә бер нисә никах-туй үткәрелә. Мәсеттә төрлө диндәрҙең парҙары никахлаша, был бөтә мәсеттәрҙә лә рөхсәт ителмәй.

Дания социал-либераль партияһы парламентына кандидат булып һайлана.

Ханкан 2016 йылда BBC-ның 100 ҡатын-ҡыҙының береһе тип атала.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-38012048|title=BBC 100 Women 2016: Who is on the list?|date=2016-11-21|work=BBC News|accessdate=2016-12-08|archivedate=2016-12-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161223235036/https://www.bbc.com/news/world-38012048}}&lt;/ref&gt;

== Шәхси тормошо ==
Ханкандың ике ҡыҙы һәм ике улы бар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}
[[Категория:Ислам феминизмы эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Данияла тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1974 йылда тыуғандар]]
[[Категория:13 октябрҙә тыуғандар]]

== Әҙәбиәт ==
== Һылтанмалар ==
* [https://nemolchi.uz/aktivistki-vostoka-i-azii-kotorye-borolis-za-prava-zhenshhin/ Активисты Востока и Азии, которые боролись за права женщин]
* [https://heroine.ru/itogi-goda-10-feministskix-dostizhenij-2016-go/ Дарья Харченко «Итоги года 10 феминистских достижений 2016 года» ]

[[Категория:Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024]]</text>
      <sha1>7gxif84vfvnmhmfo7jhcnnrtj21am7n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-09-30</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201561</id>
    <revision>
      <id>1306595</id>
      <timestamp>2026-09-29T20:52:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Split Cathedral Bell Tower From The Vestibule - Split.jpg</comment>
      <origin>1306595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57" sha1="0zhuwtxdr6ge4e1u097kz31bwf60k62" xml:space="preserve">Split Cathedral Bell Tower From The Vestibule - Split.jpg</text>
      <sha1>0zhuwtxdr6ge4e1u097kz31bwf60k62</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>