Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk Википедия:Ҡоролтай 4 1768 1306609 1299882 2026-09-30T14:05:36Z MediaWiki message delivery 9284 /* September 2026 CEE Newsletter is out */ яңы бүлек 1306609 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ {{Index box}} {{shortcut|ВП:ҠОР}} {{/Башлыҡ}} {{Яңы темалар аҫтан}} == CEE Newsletter is out now! == Dear all, The first CEE Newsletter issue of 2026 is now live, and we are happy to share it with you. The past few months have been anything but quiet across our region. From Wikimedia CEE Spring and the CEE Women Campaign, to cross-border collaborations, youth initiatives, and new ideas taking shape, there is a lot happening -- and this issue brings together many of those stories in one place. You will find highlights from community activities, updates from the CEE Hub, international news, and a wide range of contributions from across the region. It is a good snapshot of what we have been working on together at the start of the year. As always, thank you to everyone who contributed -- by writing, sharing updates, or supporting behind the scenes. Take a moment to explore the issue and see what is going on across the region: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026 As always, we have prepared a Russian version of the same issue: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026/ru Happy reading! On behalf of the CEE Newsletter team, Karo <!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&oldid=30270755 --> == Тере баш бит == Хөрмәтле башкорт Википедиясе кулланучылары, күргәнсездер, татарча Википедиядә хәзер баш бит автоматик рәвештә үзе яңартылып бара, моны мин саха Википедиясенә дә керттем. Әгәр сез риза булсагыз, сезгә дә шундый үзгәрешләр кертер идем. 2025 елның октябреннән Татар Википедиясенең баш битендә сайланма һәм яхшы мәкаләләрне, төрле мәкаләләрдән җыелган кызыклы фактларны күрсәтүче бүлекләр, шулай ук сайланган исемлекләр һәм порталларлар бүлекләре көнгә берничә тапкыр автоматик рәвештә яңарып тора башлаганнар.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 17:27, 9 апрель 2026 (UTC) * Беҙҙә лә шулай автоматик рәүештә яңарып торһон ине-- ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 18:11, 9 апрель 2026 (UTC) * Бик яҡшы фекер, хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таңһылыу|фекер алышыу]]) 23:20, 9 апрель 2026 (UTC) * Ҡуш ҡуллап хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 03:25, 10 апрель 2026 (UTC) Атна сурәтен дә яңартучы юк. Моны админнар гына эшли ала, тик активлары юк дип күренә. [[Ҡатнашыусы:Comp1089]], сез баш битне яклаудан алып, актив булмаган админнарның хокукларын ала аласызмы? Алар урынына активларны куегыз.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 17:30, 9 апрель 2026 (UTC) :Ике тәҡдимегеҙгә лә ризамын. Кемде ҡуйырға тәҡдим итәһегеҙ? Әүҙем хакимды һайлар өсөн [[Википедия:Хакимдар һайлау]] битендә һайлау үткәрергә кәрәк ине. Техник хаким ролен башҡарыр өсөн һеҙгә лә ул хоҡуҡтарҙы рәхәтләнеп бирер инем. [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:06, 10 апрель 2026 (UTC) :Илнур әфәнде, Баш биттең һаҡлау дәрәжәһен үҙгәрттем, хәҙер автоматик раҫланған ҡатнашыусылар уны төҙәтә ала. Һеҙгә ваҡытлыса (йә даими) хаким статусын бирһәм, ризаһығыҙмы? [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:53, 10 апрель 2026 (UTC) ::@[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]], вакытлыча ярты елга куеп торсагыз була. Шуны якын арада эшләп чыгар идем. [[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 07:11, 14 апрель 2026 (UTC) :::@[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]], вакытлыча интерфейс админы итеп куеп торсагыз, татВикидагы үзгәрешләрне сездә дә яңартып барырмын. [[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 16:47, 21 апрель 2026 (UTC) [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] админ була алыр ине, мин уны тәҡдим итәм--[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таңһылыу|фекер алышыу]]) 23:23, 9 апрель 2026 (UTC) *Ҡуш ҡуллап хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 03:28, 10 апрель 2026 (UTC) * Хәйерле көн! Админ эшен мин башҡара алмайым, сайтты алып барыу өсөн компьютер программаларын яҡшы белгән кеше кәрәк.--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 06:06, 10 апрель 2026 (UTC) * [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] текст өҫтөндә эшләүселәр буйынса админ була алыр ине, компетенцияһы етерлек. [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 10:19, 10 апрель 2026 (UTC) *:Компетенцияһы етерлек, әммә үҙе ризалығын белдермәгәс, тауыш биреүҙе ойоштора алмайбыҙ. Тағы ла кандидаттар бармы? [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:32, 10 апрель 2026 (UTC) ** Тере баш битне кабызып җибәрдем. Архивтан 10-15әр яхшы, сайланган мәкалә, кызыклы факт алып куйдым. Вакыт булгач калганнарын да өстәрмен. Болар көнгә берничә тапкыр яки кэш чистарткан саен яңарып торачаклар. Тагын тәкдимнәрегез булса бирегә языгыз, өстәрбез.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 15:44, 17 апрель 2026 (UTC) **:Рәхмәт [[Ҡатнашыусы:Марьям Султанбаева|Марьям Султанбаева]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Марьям Султанбаева|фекер алышыу]]) 13:26, 20 апрель 2026 (UTC) * {{u|Il Nur}}, рәхмәт--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 16:10, 17 апрель 2026 (UTC) * Админлыҡҡа [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] кандидатураһын хуплайым. [[Ҡатнашыусы:Тутыйғош|Тутыйғош]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Тутыйғош|фекер алышыу]]) 08:17, 25 апрель 2026 (UTC) == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&oldid=30513878 --> == CEEM 2026 == 2026 йылдың 18-20 сентябрендә Румынияның Клуж-Напока ҡалаһында [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_CEE_Meeting_2026 Үҙәк һәм Көнсығыш Европа волонтерҙары осрашыуы] уҙасаҡ. Башҡорт теле йәмғиәте, шәхси гранттарҙа тыш, бында бер вәкил ебәреү хоҡуғына эйә. Йәмғиәт [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Вячеславны]] тәҡдим итә. Вәкил регистрацияны 30 майҙан да һуңға ҡалмайса уҙарға тейеш һәм регистрация уҙғанда был һайлауға һылтама ҡуяр. Һеҙ уның осрашыуҙа башҡорт телле йәмғиәтте тәҡдим итеүенә ризамы?--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 05:32, 18 май 2026 (UTC) == Риза == * {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 05:32, 18 май 2026 (UTC) *:риза [[Махсус:Өлөштәр/&#126;2026-30804-69|&#126;2026-30804-69]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:&#126;2026-30804-69|фекер алышыу]]) 01:25, 23 май 2026 (UTC) * {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Вәхит|Вәхит]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Вәхит|фекер алышыу]]) 09:31, 18 май 2026 (UTC) * {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 16:26, 18 май 2026 (UTC) * {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 07:38, 19 май 2026 (UTC) *{{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 06:36, 21 май 2026 (UTC) *{{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 07:26, 21 май 2026 (UTC) *{{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таңһылыу|фекер алышыу]]) 17:40, 21 май 2026 (UTC) *{{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Марьям Султанбаева|Марьям Султанбаева]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Марьям Султанбаева|фекер алышыу]]) 09:12, 27 май 2026 (UTC) * {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Тутыйғош|Тутыйғош]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Тутыйғош|фекер алышыу]]) 13:15, 29 май 2026 (UTC) == Ҡаршы == == Фекер алышыу == == June 2026 CEE Newsletter is out == Dear all, The [https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/June_2026 June 2026 issue] of the CEE Newsletter has been published. After a three years of being an editor of the Newsletter, this will be my last issue. Over the years, I've been putting on multiple hats and now is time to take one off. I would like to share many thanks to everyone I had the honor of collaborating with. Many of you are not only readers, but also authors. It was always a great joy to read all the amazing stories from all around the region, you are the ones making this newsletter special. '''Read the full newsletter [https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/June_2026 here].''' As always, we have prepared a [https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/June_2026/ru Russian version] of the same issue. Happy reading! Take care, Jan --[[User:Janbery|janbery]] ([[User talk:Janbery|talk]]) 14:03, 26 июнь 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Janbery@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&oldid=30548854 --> == September 2026 CEE Newsletter is out == Hi everyone, The [https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/September_2026 September 2026 issue] of the CEE Newsletter has been published. This issue highlights diverse efforts to create, protect, and share open knowledge, featuring activities in education, GLAM, photography, and community engagement. It also explores new recognition and funding proposal, resources for smaller Wikipedia language editions, and peer-learning experiences. '''Read the full newsletter [https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/September%202026 here].''' Enjoy the read!<br/> Caner (User:Kurmanbek) --[[User:Kurmanbek|Kurmanbek]] ([[User talk:Kurmanbek|talk]]) 14:05, 30 сентябрь 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Kurmanbek@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&oldid=31073719 --> li3cppj9tumq64r9jjfutla8sp9v1x2 Категория:User be 14 4576 1306618 1290428 2026-09-30T16:18:57Z Ясамойла 13768 дапаўненьне 1306618 wikitext text/x-wiki [[белорус теле]]нә эйә булған ҡатнашыусылар. {{Commonscat|User be}} [[Категория:Википедия:Телдәр буйынса ҡатнашыусылар|be]] j6q3xpk8c5sggqu2oe2ibvbln4wlyhg Нефтекама 0 5389 1306622 1228660 2026-09-30T17:34:59Z Айсар 10823 /* Ҡалала тыуған, йәшәгән һәм эшләп киткән билдәле шәхестәр */ өҫтәмә мәғлүмәт 1306622 wikitext text/x-wiki ''Был мәҡәлә — ҡала тураһында. Шулай уҡ ҡарағыҙ [[Нефтекама ҡалаһы ҡала округы]].'' {{НП-Россия | статус = ҡала | русское название = Нефтекама | оригинальное название = | герб = Coat_of_Arms_of_Neftekamsk_(Bashkortostan).png | флаг = Flag_of_Neftekamsk_(Bashkortostan).png | описание флага = Нефтекама флагы | lat_deg = 56|lat_min = 05|lat_sec = 00 | lon_deg = 54|lon_min = 15|lon_sec = 00 | CoordAddon = type:city(119100)_region:RU | CoordScale = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башҡортостан | вид района = ҡала округы | район = Нефтекама ҡалаһы ҡала округы | район в таблице = Нефтекама ҡалаһы ҡала округы{{!}}Нефтекама ҡалаһы | C в регион = нет | глава = Эльдар Вәлидов — 2022 йылдың 21 мартынан<ref>[https://www.bashinform.ru/news/politics/2022-03-21/novym-merom-neftekamska-stal-eldar-validov-2736419 Новым мэром Нефтекамска стал Эльдар Валидов. ИА «Башинформ», 21 марта 2022 года]{{V|21|03|2022}}</ref> | дата основания = 1963 йыл{{!}}1963 йылда | первое упоминание = 1955 | статус с = 1963 йыл{{!}}1963 йылдан | площадь = 147,25 (ҡала округы сиктәрендә)<ref>[http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=80727000200620072008200920102011 БД ПМО Республики Башкортостан. Город Нефтекамск] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306024412/http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=80727000200620072008200920102011 |date=2016-03-06 }}</ref> | высота центра НП = 100 | население = {{ Население | Нефтекамск | тс }} | год переписи = {{ Население | Нефтекамск | г }} | плотность = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Население | Нефтекамск | ч }} / 147.25 round 2 ) }} }} | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]], [[мариҙар]], [[татарҙар]], [[урыҫтар]] һ.б. милләт вәкилдәре | конфессиональный состав = мосолман-сөнниҙәр, православныйҙар | этнохороним = | почтовый индекс = 452680 | телефонный код = 34783 | цифровой идентификатор = 80427 | категория в Commons = Neftekamsk | сайт = http://neftcity.ru/ }} '''Нефтека́ма''' ({{lang-ru|Нефтекамск}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Башҡортостан Республикаһы]]ндағы ҡала. [[Нефтекама ҡалаһы ҡала округы]]н барлыҡҡа килтерә. Халыҡ һаны һәм етештереү күләме буйынса республикала [[Өфө]], [[Стәрлетамаҡ]] һәм [[Салауат (ҡала)|Салауат]]тан һуң дүртенсе ҡала. == Почетлы граждандар == [[Файл:Вид на Нефтекамск с вертолета.jpg|thumb|Ҡаланың вертолёттан күренеше]] [[Файл:Детский Лагерь г.Нефтекамска "Росинка" .jpg|thumb|Нефтекама ҡалаһының «Росинка» балалар лагеры]] [[Файл:Озеро в Лесопарке.jpg|thumb|Нефтекама ҡалаһы урманында күл]] * Артемьев Яков Тимофеевич * Баженов Алексей Лукьянович * Баталин Юрий Петрович * Баһаутдинов Риф Шәйхетдин улы * Безденежных Федор Ильич, Социалистик Хеҙмәт Геройы * Гинин Николай Степанович, Социалистик Хеҙмәт Геройы * Ғәлләмов Нәбиб Солтан улы * Ғаязова Гөлһылыу Хәли ҡыҙы, Социалистик Хеҙмәт Геройы * Иванов Дмиртий Иванович * Иванов Евгений Григорьевич, Социалистик Хеҙмәт Геройы * Иваненко Евдокия Иосифовна * [[Исламаев Исламғол Исламаевич]] * [[Ихин Ҡәйүм Ғимазетдин улы]], Социалистик Хеҙмәт Геройы * Карцев Евгений Васильевич * Князев Николай Сергеевич * [[Лим Игорь Николаевич]] * Лялин Юрий Иванович * Маликов Әхсән Баймөхәмәт улы * Новиков Михаил Павлович * Самсонов Александр Семенович, Социалистик Хеҙмәт Геройы * Солтан-Ғәлиев Фәрит Хәйҙәр-Ғәли улы * Фаттахова Фәйрүзә Махиян ҡыҙы * Әхмәҙиев Мөхәмәт Шәйхетдин улы * Әхмәтгәрәев Аҡмалетдин Зиһан улы, Социалистик Хеҙмәт Геройы * Юшков Василий Васильевич == Ҡалала тыуған, йәшәгән һәм эшләп киткән билдәле шәхестәр == * [[Ғайсина Гүзәл Сәғит ҡыҙы]] (12.08.1980), [[Педагогика|педагог]]. 2007 йылдан Башҡорт гимназияһы [[уҡытыусы]]һы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2023), «[[Башҡорт теле]] һәм [[башҡорт әҙәбиәте|әҙәбиәте]] йыл уҡытыусыһы — 2023» төбөк-ара һәм «Иң яҡшы башҡорт теле уҡытыусыһы» республика (2013) конкурстары еңеүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Салауат районы]] [[Мәсетле]] ауылынан. * [[Яна Ғәббәсова]] (2003), [[йыр]]сы, 1-се телеканалдың «Голос» шоу-проектының 2020 йылғы еңеүсеһе. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2021)<ref>[https://www.bashinform.ru/news/1544999-pobeditelnitsa-shou-golos-yana-gabbasova-stala-zasluzhennoy-artistkoy-bashkirii-/ Победительница шоу «Голос» Яна Габбасова стала заслуженной артисткой Башкортостана. ИА Башинформ, 11 января 2021 года]{{V|11|01|2021}}</ref>. * [[Диваев Рафаил Үзбәк улы]] (2 ноябрь 1950 йыл) — [[Башҡортостан]]дың билдәле дәүләт эшмәкәре, 2008—2010 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] Премьер-Министры урынбаҫары, 1996—2008 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының эске эштәр министры, милиция генерал-лейтенанты, 1995—1999 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] Вәкилдәр палатаһы депутаты, Почёт һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары кавалеры, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған юрисы. 1977—1995 йылдарҙа Нефтекама ҡала эске эштәр бүлегененең енәйәтселәрҙе эҙләү бүлексәһе етәксеһенең урынбаҫары, етәксеһе, артабан ҡала эске эштәр бүлеге етәксеһе урынбаҫары һәм етәксеһе, аҙаҡтан ҡала эске эштәр идаралығы етәксеһе<ref>[https://02.mvd.ru/gumvd/history/bonv_to_nkvd/446 Официальный сайт Министерства внутренних дел Республики Башкортостан. Глава 8. Ими гордится МВД Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210507070318/https://02.mvd.ru/gumvd/history/bonv_to_nkvd/446 |date=2021-05-07 }} {{ref-ru}}</ref>. * [[Завьялова Галина Сергеевна]] (5.08.1947), [[Журналистика|журналист]], 1984—2003 йылдарҙа ҡаланың [[Красное знамя (гәзит)|«Красное Знамя» гәзите]] мөхәррире, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Журналистар союздары ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Минһажев Әнис Ғилемйән улы]] (10.07.1948), хоҡуҡ һаҡлау органдары ветераны, отставкалағы милиция полковнигы. 1993—1995 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]] Эске эштәр министрлығының Дәүләт автоинспекцияһы идаралығы, 1995—2002 йылдарҙа ҡала эске эштәр идаралығы начальнигы. Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы (1998). * [[Мөхәмәтшин Игорь Тимербулат улы]] (15.08.1963), вице-адмирал, һыу аҫты кәмәләрендә хеҙмәт итеүсе ([[урыҫ теле|урыҫса]] — подводник), 2012 йылдан адмирал Н. Г. Кузнецов исемендәге Хәрби-диңгеҙ академияһының начальник урынбаҫары<ref>[http://moryaki.com/WB/muhametshin-igorj-timerbulatovich.htm Моряки и корабли. Мухаметшин Игорь Тимербулатович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306183918/http://moryaki.com/WB/muhametshin-igorj-timerbulatovich.htm |date=2016-03-06 }}</ref>. * [[Хужин Илвир Илдар улы]] (14.06.1990), [[Рәсәй]] спортсыһы, бобслейсы, Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. 2014 йылда [[Сочи]] ҡалаһында үткән Ҡышҡы [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы. Бобслей буйынса [[Рәсәй Федерацияһы]] йыйылма командаһы составында Александр Касьянов экипажында сығыш яһап, дүртенсе урынды яуланы. * [[Эдуард Әғзәми]] ([[Әғзәмов Эдуард Лотфи улы]]; 1937—5.01.2020), журналист, яҙыусы. 1964—2008 йылдарҙа «Кызыл таң» гәзите хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1965—2004 йылдарҙа Нефтекама ҡалаһы һәм республиканың төньяҡ-көнбайыш райондары буйынса үҙ хәбәрсеһе. 1991 йылдан СССР Журналистар союзы, 1993 йылдан Башҡортостан һәм Рәсәй Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), Ғәли Соҡорой исемендәге әҙәби премия лауреаты (1999). [[Яңауыл]] ҡалаһы һәм [[Яңауыл районы]]ның почётлы гражданы (1997). * [[Әҡсәнов Фәнил Әүхәҙи улы]] (4.11.1957), юрист. 1983 йылдан прокуратура органдары хеҙмәткәре, 2004 йылдан [[Өфө ҡалаһы]] [[Ленин районы (Өфө)|Ленин районы]] хакимиәтенең территориялар һәм кадрҙар менән эшләү идаралығы начальнигы; 2008 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте|Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Аппаратының]] хоҡуҡ экспертизаһы һәм административ органдар бүлегенең баш кәңәшсеһе, бүлек етәксеһе урынбаҫары, бүлек етәксеһе; 2012—2016 йылдарҙа Рәсәй Федераль миграция хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығының Нефтекама ҡалаһындағы бүлеге начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2010). * [[Якушев Владимир Владимирович]] (14.06.1968), [[Рәсәй]]ҙең дәүләт эшмәкәре. [[2020 йыл]]дың [[9 ноябрь|9 ноябренән]] [[Рәсәй Президенты]]ның [[Урал федераль округы]]ндағы тулы хоҡуҡлы вәкиле<ref>[http://kremlin.ru/events/president/news/64352 Владимир Якушев назначен полномочным представителем Президента в Уральском федеральном округе]{{ref-ru}}{{V|9|11|2020}}</ref>. «[[Берҙәм Рәсәй]]» сәйәси фирҡәһенең Юғары советы ағзаһы, иҡтисад фәндәре кандидаты (2005), [[«Почёт Билдәһе» ордены|Почёт]] (2008) һәм IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (2012) ордендары кавалеры<ref>[http://gubernator.admtyumen.ru/governor_to/ru/biography.htm Губернатор Тюменской области. Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150316203623/http://gubernator.admtyumen.ru/governor_to/ru/biography.htm |date=2015-03-16 }} {{ref-ru}}</ref>. === Махсус хәрби операцияла ҡатнашыусылар === * Зәйнуллин Айҙар Тәлғәт улы (29.01.1994—30.06.2024), нефтсе. 2022 йылдың 28 сентябренән махсус хәрби операцияла, ефрейтор. == Ҡаҙаныштары == * RAEX (РАЭКС-Аналитика) рейтинг агентлығы 2019 йылдың июнендә тәүге тапҡыр мәғлүмәт технологияларын ҡулланыуҙа Рәсәйҙең иң яҡшы 200 мәктәбен билдәләгән. Исемлеккә 44 төбәк араһында Башҡортостандың алты мәктәбе, шул иҫәптән Нефтекаманың 1-се лицейы ла ингән: ул 118-се урынды биләй<ref>[https://resbash.ru/news_m/80732?utm_referrer=https%3A%2F%2Fzen.yandex.com Шесть школ Башкирии вошли в рейтинг лучших в России. Сайт газеты «Республика Башкортостан», 2019, 15 июня]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|16|06|2019}}</ref>. * 2015 йылда халыҡтың йәшәйеш именлеген тәьмин итеү өлкәһендә Нефтекама Волга буйы федераль округында иң яҡшы ҡала тип табылды<ref>[http://neftcity.ru/index.php?dn=news&langs=rus&to=art&id=4657 Официальный сайт городского округа г. Нефтекамск, 8 декабря 2015 г.]{{ref-ru}}{{V|25|12|2015}}</ref><ref>[http://www.bashinform.ru/bash/798020/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 18 декабрь]</ref>. * [http://www.bashinform.ru/bash/775312/ Интернетта Нефтекамалағы «Старые Papa’s» төркөмөнөң клибы популярлыҡ яулай бара] == Физик-географик характеристикаһы == === Географик урыны === Нефтекама республиканың төньяҡ-көнбайышында, баш ҡала [[Өфө]]нән 200 км, [[Кама]] йылғаһынан — 8 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡала территорияһы 147,25 км² майҙанды биләй, [[Краснокама районы|Краснокама]] һәм [[Яңауыл районы|Яңауыл]] райондары биләмәләре менән сиктәш. === Климаты === <div style="width:80%"> {{Климат города |Город_род= Нефтекамска |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/28722.htm Погода и климат] | Янв_ср=-13.7 | Янв_ср_осад=45 | Фев_ср=-12.6 | Фев_ср_осад=37 | Мар_ср=-5.8 | Мар_ср_осад=26 | Апр_ср=5.2 | Апр_ср_осад=34 | Май_ср=13.1 | Май_ср_осад=37 | Июн_ср=18.0 | Июн_ср_осад=58 | Июл_ср=19.3 | Июл_ср_осад=61 | Авг_ср=16.5 | Авг_ср_осад=60 | Сен_ср=10.9 | Сен_ср_осад=53 | Окт_ср=3.6 | Окт_ср_осад=62 | Ноя_ср=-4.8 | Ноя_ср_осад=53 | Дек_ср=-10.4 | Дек_ср_осад=51 | Год_ср=3.4 | Год_ср_осад=577 | Янв_ср_мин=-18.5 | Янв_ср_макс=-9.5 | Фев_ср_мин=-17.8 | Фев_ср_макс=-7.7 | Мар_ср_мин=-11.2 | Мар_ср_макс=-0.4 | Апр_ср_мин=0.2 | Апр_ср_макс=11.0 | Май_ср_мин=6.6 | Май_ср_макс=20.1 | Июн_ср_мин=11.8 | Июн_ср_макс=24.6 | Июл_ср_мин=13.5 | Июл_ср_макс=25.5 | Авг_ср_мин=11.0 | Авг_ср_макс=22.8 | Сен_ср_мин=6.2 | Сен_ср_макс=16.8 | Окт_ср_мин=0.3 | Окт_ср_макс=7.7 | Ноя_ср_мин=-8.1 | Ноя_ср_макс=-1.7 | Дек_ср_мин=-14.6 | Дек_ср_макс=-6.7 | Год_ср_мин=-1.6 | Год_ср_макс=8.6 | Янв_а_мин=-48.5 | Янв_а_макс=5.8 | Фев_а_мин=-43.5 | Фев_а_макс=9.2 | Мар_а_мин=-34.4 | Мар_а_макс=14.3 | Апр_а_мин=-29.7 | Апр_а_макс=30.9 | Май_а_мин=-9.7 | Май_а_макс=36.2 | Июн_а_мин=-1.2 | Июн_а_макс=38.3 | Июл_а_мин=1.4 | Июл_а_макс=38.6 | Авг_а_мин=-0.6 | Авг_а_макс=38.5 | Сен_а_мин=-6.8 | Сен_а_макс=33.4 | Окт_а_мин=-25.6 | Окт_а_макс=26.8 | Ноя_а_мин=-35.1 | Ноя_а_макс=14.7 | Дек_а_мин=-45.0 | Дек_а_макс=5.0 | Год_а_мин=-48.5 | Год_а_макс=38.6 |}} </div> == Халҡы == {{ Население | Нефтекамск | Столбцов=11}} {{население| Нефтекамск |график}} {{ Численность городов России }}. === Милли составы === 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы: [[татарҙар]] — 31,5 %, [[урыҫтар]] — 29,7 %, [[башҡорттар]] — 25,8 %, [[мариҙар]] — 9,9 %, башҡ милләт вәкилдәре — 3,1 %<ref>[http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года по Республике Башкортостан]{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Спорт == * [[Торос (хоккей клубы)|«Торос» хоккей командаһы]] [[1988 йыл]]да ойошторолған, [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]]тың фарм-клубы. Команда [[2009 йыл]]дан [[Рәсәй]]ҙең [[Юғары хоккей лигаһы]]нда сығыш яһай. Өс тапҡыр (2011/2012, 2012/2013 һәм 2014/2015 уйын миҙгелдәре) [[Рәсәй]] чемпионы һәм [[Братина кубогы]]н яулаусы. * «Торос»тың йәштәр хоккей командаһы «[[Батыр (хоккейный клуб)|Батыр]]» Рәсәй Йәштәр хоккей лигаһы беренселегендә уйнай. 2012/13 йылғы миҙгелдә финалға барып етә. == Ҡәрҙәш ҡалалар == # {{флаг|Россия}} [[Сибай]], [[Рәсәй]] ([[2009]]) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|4}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|89746}}{{V|21|03|2022}} * {{cite web|author=Сабирова Э.|url=http://www.bashinform.ru/bash/798020/|title=Өфө — халыҡтың йәшәйеш именлеген тәьмин итеү өлкәһендә Волга буйы федераль округында иң яҡшы ҡала|publisher=[[Башинформ|«Башинформ»]]|accessdate=2015-12-20}} * [https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B5%D1%84%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B0&action=edit Почетные граждане Нефтекамска by MARKA] * [http://www.bashinform.ru/news/1382428-mer-neftekamska-poprosil-rasshirit-sotsobyazatelstva-rosatoma-v-kambarke-na-bashkiriyu/ Азат Гиззатуллин. Мэр Нефтекамска попросил расширить соцобязательства «Росатома» в Камбарке на Башкирию. ИА «Башинформ», 23 ноября 2019 года]{{ref-ru}}{{V|24|11|2019}} {{Башҡорттар һаны буйынса Рәсәй тораҡ пункттары}} {{Нефтекама ҡалаһы ҡала округы тораҡ пункттары}} {{Башҡортостан ҡалалары}} [[Категория:Башҡортостан ҡалалары]] [[Категория:Нефтекама]] [[Категория:Кама буйындағы ҡалалар]] [[Категория:Нефтекама ҡалаһы ҡала округы тораҡ пункттары]] {{Bashkir-geo-stub}} csjjs70h15lx83pw3a936myiwnlqm0l 1306623 1306622 2026-09-30T17:36:49Z Айсар 10823 аныҡлаштырыу 1306623 wikitext text/x-wiki ''Был мәҡәлә — ҡала тураһында. Шулай уҡ ҡарағыҙ [[Нефтекама ҡалаһы ҡала округы]].'' {{НП-Россия | статус = ҡала | русское название = Нефтекама | оригинальное название = | герб = Coat_of_Arms_of_Neftekamsk_(Bashkortostan).png | флаг = Flag_of_Neftekamsk_(Bashkortostan).png | описание флага = Нефтекама флагы | lat_deg = 56|lat_min = 05|lat_sec = 00 | lon_deg = 54|lon_min = 15|lon_sec = 00 | CoordAddon = type:city(119100)_region:RU | CoordScale = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башҡортостан | вид района = ҡала округы | район = Нефтекама ҡалаһы ҡала округы | район в таблице = Нефтекама ҡалаһы ҡала округы{{!}}Нефтекама ҡалаһы | C в регион = нет | глава = Эльдар Вәлидов — 2022 йылдың 21 мартынан<ref>[https://www.bashinform.ru/news/politics/2022-03-21/novym-merom-neftekamska-stal-eldar-validov-2736419 Новым мэром Нефтекамска стал Эльдар Валидов. ИА «Башинформ», 21 марта 2022 года]{{V|21|03|2022}}</ref> | дата основания = 1963 йыл{{!}}1963 йылда | первое упоминание = 1955 | статус с = 1963 йыл{{!}}1963 йылдан | площадь = 147,25 (ҡала округы сиктәрендә)<ref>[http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=80727000200620072008200920102011 БД ПМО Республики Башкортостан. Город Нефтекамск] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306024412/http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=80727000200620072008200920102011 |date=2016-03-06 }}</ref> | высота центра НП = 100 | население = {{ Население | Нефтекамск | тс }} | год переписи = {{ Население | Нефтекамск | г }} | плотность = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Население | Нефтекамск | ч }} / 147.25 round 2 ) }} }} | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]], [[мариҙар]], [[татарҙар]], [[урыҫтар]] һ.б. милләт вәкилдәре | конфессиональный состав = мосолман-сөнниҙәр, православныйҙар | этнохороним = | почтовый индекс = 452680 | телефонный код = 34783 | цифровой идентификатор = 80427 | категория в Commons = Neftekamsk | сайт = http://neftcity.ru/ }} '''Нефтека́ма''' ({{lang-ru|Нефтекамск}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Башҡортостан Республикаһы]]ндағы ҡала. [[Нефтекама ҡалаһы ҡала округы]]н барлыҡҡа килтерә. Халыҡ һаны һәм етештереү күләме буйынса республикала [[Өфө]], [[Стәрлетамаҡ]] һәм [[Салауат (ҡала)|Салауат]]тан һуң дүртенсе ҡала. == Почетлы граждандар == [[Файл:Вид на Нефтекамск с вертолета.jpg|thumb|Ҡаланың вертолёттан күренеше]] [[Файл:Детский Лагерь г.Нефтекамска "Росинка" .jpg|thumb|Нефтекама ҡалаһының «Росинка» балалар лагеры]] [[Файл:Озеро в Лесопарке.jpg|thumb|Нефтекама ҡалаһы урманында күл]] * Артемьев Яков Тимофеевич * Баженов Алексей Лукьянович * Баталин Юрий Петрович * Баһаутдинов Риф Шәйхетдин улы * Безденежных Федор Ильич, Социалистик Хеҙмәт Геройы * Гинин Николай Степанович, Социалистик Хеҙмәт Геройы * Ғәлләмов Нәбиб Солтан улы * Ғаязова Гөлһылыу Хәли ҡыҙы, Социалистик Хеҙмәт Геройы * Иванов Дмиртий Иванович * Иванов Евгений Григорьевич, Социалистик Хеҙмәт Геройы * Иваненко Евдокия Иосифовна * [[Исламаев Исламғол Исламаевич]] * [[Ихин Ҡәйүм Ғимазетдин улы]], Социалистик Хеҙмәт Геройы * Карцев Евгений Васильевич * Князев Николай Сергеевич * [[Лим Игорь Николаевич]] * Лялин Юрий Иванович * Маликов Әхсән Баймөхәмәт улы * Новиков Михаил Павлович * Самсонов Александр Семенович, Социалистик Хеҙмәт Геройы * Солтан-Ғәлиев Фәрит Хәйҙәр-Ғәли улы * Фаттахова Фәйрүзә Махиян ҡыҙы * Әхмәҙиев Мөхәмәт Шәйхетдин улы * Әхмәтгәрәев Аҡмалетдин Зиһан улы, Социалистик Хеҙмәт Геройы * Юшков Василий Васильевич == Ҡалала тыуған, йәшәгән һәм эшләп киткән билдәле шәхестәр == * [[Ғайсина Гүзәл Сәғит ҡыҙы]] (12.08.1980), [[Педагогика|педагог]]. 2007 йылдан Башҡорт гимназияһы [[уҡытыусы]]һы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2023), «[[Башҡорт теле]] һәм [[башҡорт әҙәбиәте|әҙәбиәте]] йыл уҡытыусыһы — 2023» төбөк-ара һәм «Иң яҡшы башҡорт теле уҡытыусыһы» республика (2013) конкурстары еңеүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Салауат районы]] [[Мәсетле]] ауылынан. * [[Яна Ғәббәсова]] (2003), [[йыр]]сы, 1-се телеканалдың «Голос» шоу-проектының 2020 йылғы еңеүсеһе. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2021)<ref>[https://www.bashinform.ru/news/1544999-pobeditelnitsa-shou-golos-yana-gabbasova-stala-zasluzhennoy-artistkoy-bashkirii-/ Победительница шоу «Голос» Яна Габбасова стала заслуженной артисткой Башкортостана. ИА Башинформ, 11 января 2021 года]{{V|11|01|2021}}</ref>. * [[Диваев Рафаил Үзбәк улы]] (2 ноябрь 1950 йыл) — [[Башҡортостан]]дың билдәле дәүләт эшмәкәре, 2008—2010 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] Премьер-Министры урынбаҫары, 1996—2008 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының эске эштәр министры, милиция генерал-лейтенанты, 1995—1999 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] Вәкилдәр палатаһы депутаты, Почёт һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары кавалеры, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған юрисы. 1977—1995 йылдарҙа Нефтекама ҡала эске эштәр бүлегененең енәйәтселәрҙе эҙләү бүлексәһе етәксеһенең урынбаҫары, етәксеһе, артабан ҡала эске эштәр бүлеге етәксеһе урынбаҫары һәм етәксеһе, аҙаҡтан ҡала эске эштәр идаралығы етәксеһе<ref>[https://02.mvd.ru/gumvd/history/bonv_to_nkvd/446 Официальный сайт Министерства внутренних дел Республики Башкортостан. Глава 8. Ими гордится МВД Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210507070318/https://02.mvd.ru/gumvd/history/bonv_to_nkvd/446 |date=2021-05-07 }} {{ref-ru}}</ref>. * [[Завьялова Галина Сергеевна]] (5.08.1947), [[Журналистика|журналист]], 1984—2003 йылдарҙа ҡаланың [[Красное знамя (гәзит)|«Красное Знамя» гәзите]] мөхәррире, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Журналистар союздары ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Минһажев Әнис Ғилемйән улы]] (10.07.1948), хоҡуҡ һаҡлау органдары ветераны, отставкалағы милиция полковнигы. 1993—1995 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]] Эске эштәр министрлығының Дәүләт автоинспекцияһы идаралығы, 1995—2002 йылдарҙа ҡала эске эштәр идаралығы начальнигы. Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы (1998). * [[Мөхәмәтшин Игорь Тимербулат улы]] (15.08.1963), вице-адмирал, һыу аҫты кәмәләрендә хеҙмәт итеүсе ([[урыҫ теле|урыҫса]] — подводник), 2012 йылдан адмирал Н. Г. Кузнецов исемендәге Хәрби-диңгеҙ академияһының начальник урынбаҫары<ref>[http://moryaki.com/WB/muhametshin-igorj-timerbulatovich.htm Моряки и корабли. Мухаметшин Игорь Тимербулатович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306183918/http://moryaki.com/WB/muhametshin-igorj-timerbulatovich.htm |date=2016-03-06 }}</ref>. * [[Хужин Илвир Илдар улы]] (14.06.1990), [[Рәсәй]] спортсыһы, бобслейсы, Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. 2014 йылда [[Сочи]] ҡалаһында үткән Ҡышҡы [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы. Бобслей буйынса [[Рәсәй Федерацияһы]] йыйылма командаһы составында Александр Касьянов экипажында сығыш яһап, дүртенсе урынды яуланы. * [[Эдуард Әғзәми]] ([[Әғзәмов Эдуард Лотфи улы]]; 1937—5.01.2020), журналист, яҙыусы. 1964—2008 йылдарҙа «Кызыл таң» гәзите хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1965—2004 йылдарҙа Нефтекама ҡалаһы һәм республиканың төньяҡ-көнбайыш райондары буйынса үҙ хәбәрсеһе. 1991 йылдан СССР Журналистар союзы, 1993 йылдан Башҡортостан һәм Рәсәй Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), Ғәли Соҡорой исемендәге әҙәби премия лауреаты (1999). [[Яңауыл]] ҡалаһы һәм [[Яңауыл районы]]ның почётлы гражданы (1997). * [[Әҡсәнов Фәнил Әүхәҙи улы]] (4.11.1957), юрист. 1983 йылдан прокуратура органдары хеҙмәткәре, 2004 йылдан [[Өфө ҡалаһы]] [[Ленин районы (Өфө)|Ленин районы]] хакимиәтенең территориялар һәм кадрҙар менән эшләү идаралығы начальнигы; 2008 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте|Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Аппаратының]] хоҡуҡ экспертизаһы һәм административ органдар бүлегенең баш кәңәшсеһе, бүлек етәксеһе урынбаҫары, бүлек етәксеһе; 2012—2016 йылдарҙа Рәсәй Федераль миграция хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығының Нефтекама ҡалаһындағы бүлеге начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2010). * [[Якушев Владимир Владимирович]] (14.06.1968), [[Рәсәй]]ҙең дәүләт эшмәкәре. [[2020 йыл]]дың [[9 ноябрь|9 ноябренән]] [[Рәсәй Президенты]]ның [[Урал федераль округы]]ндағы тулы хоҡуҡлы вәкиле<ref>[http://kremlin.ru/events/president/news/64352 Владимир Якушев назначен полномочным представителем Президента в Уральском федеральном округе]{{ref-ru}}{{V|9|11|2020}}</ref>. «[[Берҙәм Рәсәй]]» сәйәси фирҡәһенең Юғары советы ағзаһы, иҡтисад фәндәре кандидаты (2005), [[«Почёт Билдәһе» ордены|Почёт]] (2008) һәм IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (2012) ордендары кавалеры<ref>[http://gubernator.admtyumen.ru/governor_to/ru/biography.htm Губернатор Тюменской области. Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150316203623/http://gubernator.admtyumen.ru/governor_to/ru/biography.htm |date=2015-03-16 }} {{ref-ru}}</ref>. === Махсус хәрби операцияла ҡатнашыусылар === * [[Зәйнуллин Айҙар Тәлғәт улы]] (29.01.1994—30.06.2024), [[нефть|нефтсе]]. 2022 йылдың 28 сентябренән махсус хәрби операцияла, [[ефрейтор]]. == Ҡаҙаныштары == * RAEX (РАЭКС-Аналитика) рейтинг агентлығы 2019 йылдың июнендә тәүге тапҡыр мәғлүмәт технологияларын ҡулланыуҙа Рәсәйҙең иң яҡшы 200 мәктәбен билдәләгән. Исемлеккә 44 төбәк араһында Башҡортостандың алты мәктәбе, шул иҫәптән Нефтекаманың 1-се лицейы ла ингән: ул 118-се урынды биләй<ref>[https://resbash.ru/news_m/80732?utm_referrer=https%3A%2F%2Fzen.yandex.com Шесть школ Башкирии вошли в рейтинг лучших в России. Сайт газеты «Республика Башкортостан», 2019, 15 июня]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|16|06|2019}}</ref>. * 2015 йылда халыҡтың йәшәйеш именлеген тәьмин итеү өлкәһендә Нефтекама Волга буйы федераль округында иң яҡшы ҡала тип табылды<ref>[http://neftcity.ru/index.php?dn=news&langs=rus&to=art&id=4657 Официальный сайт городского округа г. Нефтекамск, 8 декабря 2015 г.]{{ref-ru}}{{V|25|12|2015}}</ref><ref>[http://www.bashinform.ru/bash/798020/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 18 декабрь]</ref>. * [http://www.bashinform.ru/bash/775312/ Интернетта Нефтекамалағы «Старые Papa’s» төркөмөнөң клибы популярлыҡ яулай бара] == Физик-географик характеристикаһы == === Географик урыны === Нефтекама республиканың төньяҡ-көнбайышында, баш ҡала [[Өфө]]нән 200 км, [[Кама]] йылғаһынан — 8 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡала территорияһы 147,25 км² майҙанды биләй, [[Краснокама районы|Краснокама]] һәм [[Яңауыл районы|Яңауыл]] райондары биләмәләре менән сиктәш. === Климаты === <div style="width:80%"> {{Климат города |Город_род= Нефтекамска |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/28722.htm Погода и климат] | Янв_ср=-13.7 | Янв_ср_осад=45 | Фев_ср=-12.6 | Фев_ср_осад=37 | Мар_ср=-5.8 | Мар_ср_осад=26 | Апр_ср=5.2 | Апр_ср_осад=34 | Май_ср=13.1 | Май_ср_осад=37 | Июн_ср=18.0 | Июн_ср_осад=58 | Июл_ср=19.3 | Июл_ср_осад=61 | Авг_ср=16.5 | Авг_ср_осад=60 | Сен_ср=10.9 | Сен_ср_осад=53 | Окт_ср=3.6 | Окт_ср_осад=62 | Ноя_ср=-4.8 | Ноя_ср_осад=53 | Дек_ср=-10.4 | Дек_ср_осад=51 | Год_ср=3.4 | Год_ср_осад=577 | Янв_ср_мин=-18.5 | Янв_ср_макс=-9.5 | Фев_ср_мин=-17.8 | Фев_ср_макс=-7.7 | Мар_ср_мин=-11.2 | Мар_ср_макс=-0.4 | Апр_ср_мин=0.2 | Апр_ср_макс=11.0 | Май_ср_мин=6.6 | Май_ср_макс=20.1 | Июн_ср_мин=11.8 | Июн_ср_макс=24.6 | Июл_ср_мин=13.5 | Июл_ср_макс=25.5 | Авг_ср_мин=11.0 | Авг_ср_макс=22.8 | Сен_ср_мин=6.2 | Сен_ср_макс=16.8 | Окт_ср_мин=0.3 | Окт_ср_макс=7.7 | Ноя_ср_мин=-8.1 | Ноя_ср_макс=-1.7 | Дек_ср_мин=-14.6 | Дек_ср_макс=-6.7 | Год_ср_мин=-1.6 | Год_ср_макс=8.6 | Янв_а_мин=-48.5 | Янв_а_макс=5.8 | Фев_а_мин=-43.5 | Фев_а_макс=9.2 | Мар_а_мин=-34.4 | Мар_а_макс=14.3 | Апр_а_мин=-29.7 | Апр_а_макс=30.9 | Май_а_мин=-9.7 | Май_а_макс=36.2 | Июн_а_мин=-1.2 | Июн_а_макс=38.3 | Июл_а_мин=1.4 | Июл_а_макс=38.6 | Авг_а_мин=-0.6 | Авг_а_макс=38.5 | Сен_а_мин=-6.8 | Сен_а_макс=33.4 | Окт_а_мин=-25.6 | Окт_а_макс=26.8 | Ноя_а_мин=-35.1 | Ноя_а_макс=14.7 | Дек_а_мин=-45.0 | Дек_а_макс=5.0 | Год_а_мин=-48.5 | Год_а_макс=38.6 |}} </div> == Халҡы == {{ Население | Нефтекамск | Столбцов=11}} {{население| Нефтекамск |график}} {{ Численность городов России }}. === Милли составы === 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы: [[татарҙар]] — 31,5 %, [[урыҫтар]] — 29,7 %, [[башҡорттар]] — 25,8 %, [[мариҙар]] — 9,9 %, башҡ милләт вәкилдәре — 3,1 %<ref>[http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года по Республике Башкортостан]{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Спорт == * [[Торос (хоккей клубы)|«Торос» хоккей командаһы]] [[1988 йыл]]да ойошторолған, [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]]тың фарм-клубы. Команда [[2009 йыл]]дан [[Рәсәй]]ҙең [[Юғары хоккей лигаһы]]нда сығыш яһай. Өс тапҡыр (2011/2012, 2012/2013 һәм 2014/2015 уйын миҙгелдәре) [[Рәсәй]] чемпионы һәм [[Братина кубогы]]н яулаусы. * «Торос»тың йәштәр хоккей командаһы «[[Батыр (хоккейный клуб)|Батыр]]» Рәсәй Йәштәр хоккей лигаһы беренселегендә уйнай. 2012/13 йылғы миҙгелдә финалға барып етә. == Ҡәрҙәш ҡалалар == # {{флаг|Россия}} [[Сибай]], [[Рәсәй]] ([[2009]]) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|4}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|89746}}{{V|21|03|2022}} * {{cite web|author=Сабирова Э.|url=http://www.bashinform.ru/bash/798020/|title=Өфө — халыҡтың йәшәйеш именлеген тәьмин итеү өлкәһендә Волга буйы федераль округында иң яҡшы ҡала|publisher=[[Башинформ|«Башинформ»]]|accessdate=2015-12-20}} * [https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B5%D1%84%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B0&action=edit Почетные граждане Нефтекамска by MARKA] * [http://www.bashinform.ru/news/1382428-mer-neftekamska-poprosil-rasshirit-sotsobyazatelstva-rosatoma-v-kambarke-na-bashkiriyu/ Азат Гиззатуллин. Мэр Нефтекамска попросил расширить соцобязательства «Росатома» в Камбарке на Башкирию. ИА «Башинформ», 23 ноября 2019 года]{{ref-ru}}{{V|24|11|2019}} {{Башҡорттар һаны буйынса Рәсәй тораҡ пункттары}} {{Нефтекама ҡалаһы ҡала округы тораҡ пункттары}} {{Башҡортостан ҡалалары}} [[Категория:Башҡортостан ҡалалары]] [[Категория:Нефтекама]] [[Категория:Кама буйындағы ҡалалар]] [[Категория:Нефтекама ҡалаһы ҡала округы тораҡ пункттары]] {{Bashkir-geo-stub}} qhjn4cj7lv1ymuctzgww5g2z7kh57na Балабан 0 24939 1306631 1182045 2026-10-01T00:12:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306631 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Балабан | image file = Falco cherrug 1 (Bohuš Číčel).jpg | regnum = Хайуандар | phylum = [[Хордалылар]] | subphylum = [[Ҡабырғалылар]] | classis = [[Ҡоштар]] | subclassis = [[Аңҡаулылар]] | ordo = [[Ыласын һымаҡтар]] | familia = [[Ыласындар]] | genus = [[Ыласындар]] | species = '''Балабан''' | latin = {{btname|Falco cherrug| <br />[[Грей, Джон Эдуард|Gray]], [[1834]] }} | wikispecies = Falco cherrug | commons = Falco cherrug | itis = 175633 | ncbi = 345164 | range map = Falco cherrug distr.png }} {{Международная Красная книга|VU|106003619}} [[Файл: Faucon sacre MHNT.jpg|thumb|''Falco cherrug '']] '''Балабан''' ({{lang-ru|Балобан}}, {{lang-la|Falco cherrug}}) — ыласындар ғаиләһенән булған йыртҡыс [[ҡоштар|ҡош]]. == Ҡылыҡһырлама == Ҡарға ҙурлығында. Осҡанда тар оҙон ҡанаттары, ҡыҫҡа ҡойроғо күҙгә ташлана. Һырты һорғолт көрән, һәр ҡауырһынының сите һары. Ҡойроғонда һары төҫтәге арҡыры һыҙыҡтар бар. Сапсандан тоноғораҡ төҫө менән айырыла. == Тауышы == Тауышы яңғырауыҡлы: «ҡыйыҡ-ҡйыйҡ-ҡйыйҡ» == Йәшәү рәүеше == Ҡая ташлы урмандарҙа йәшәй. Асыҡ урында һунар итә. Һирәк осрай. Күсмә ҡош. Ояһы ағас баштарында, ҡая таш йәки упҡын һикәлтәләрендә була. Ҡара таплы 3-5 бөртөк һарғылт көрән йомортҡа һала. Элек башҡорт халҡы уны ҡулға эйәләштереп, ауға йөрөткән. == Туҡланыуы == Ҡош-ҡорт аулай == Әҙәбиәт == {{примечания}} == Һылтанмалар == {{wiktionary|балобан}} * [http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?birds/167.html База данных «Позвоночные животные России»: балобан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413135958/http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?birds%2F167.html |date=2021-04-13 }} * [http://www.redbook.ru/modules.php?name=News&file=article&sid=49 Видовой очерк. Красная Книга Южного Урала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070902001208/http://www.redbook.ru/modules.php?name=News&file=article&sid=49 |date=2007-09-02 }} * [https://web.archive.org/web/20080201073713/http://ecoclub.nsu.ru/raptors/species/falco_che.shtm Карякин И. Балобан (Falco cherrug)] * [http://www.birds.kz/Falco%20cherrug/index.html «Птицы Казахстана»: балобан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080130000826/http://www.birds.kz/Falco%20cherrug/index.html |date=2008-01-30 }} [[Категория:Ҡоштар]] [[Категория:Башҡортостан ҡоштары]] 7o6wi28wr5r9kf0fwqfneo5902zjb1f Ольдислебен 0 29414 1306611 768774 2026-09-30T15:47:48Z Kontributor 2K 42555 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Wappen Oldisleben.svg]] → [[File:DEU Oldisleben (An der Schmücke) COA.svg]] [[c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set) 1306611 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Ольдислебен |төп исеме = Oldisleben |ил = Германия |герб = DEU Oldisleben (An der Schmücke) COA.svg |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Кифхойзер (район) |теҙмәләге район = Кифхойзер (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = 2 район |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Йоахим Пёцшке<br/>([[Германияның социал-демократ фирҡәһе|ГСДФ]]) |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 32,47 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 130 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 2278 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 6578 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = KYF |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 65 054 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.vgem-schmuecke.de |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Ольдислебен''' ({{lang-de|Oldisleben}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса коммунала 2278 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 32,47 км<sup>2</sup>. Диңгеҙ кимәленән 130 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6578 һәм автомобиль коды — KYF. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.vgem-schmuecke.de Рәсми сайт]. [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} fjghfqmkwqelkzs9w8g1qjapw7xhyj6 Требра 0 29533 1306612 1101535 2026-09-30T16:08:11Z Kontributor 2K 42555 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:DE-TH 16-0-65-075 Trebra COA.svg]] → [[File:DEU Trebra COA.svg]] [[c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set) 1306612 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Требра |төп исеме = Trebra |ил = Германия |герб = DEU Trebra COA.svg |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Кифхойзер (район) |теҙмәләге район = Кифхойзер (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = Бургомистр |башлыҡ = Гислинде Аккерман |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 7,94 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 260 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 303 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 99718 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = KYF |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 65 075 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Требра''' ({{lang-de|Trebra}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса коммунала 303 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 7,94 км<sup>2</sup>. Диңгеҙ кимәленән 260 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99718 һәм автомобиль коды — KYF. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [ Рәсми сайт]. [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} bspvijmrp9vd6ggq012ytdlxfxohwua 3 октябрь 0 67504 1306621 1306591 2026-09-30T16:33:37Z Айсар 10823 /* {{Үлем}} */ күренеште төҙәтеү, өҫтәмә мәғлүмәт 1306621 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''3 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 276-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 277-се). Йыл аҙағына тиклем 89 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Айыҡлыҡ көнө. ** [[Бәшмәк]]се көнө. ** [[Кейеҙ]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Австралия}}: Хеҙмәт көнө. * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Бала]]лар һаулығы көнө. * {{Флагификация|Германия}}: Берҙәмлек көнө. * {{Флагификация|Ираҡ}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Көньяҡ Корея}}: Дәүләт көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|АҠШ}}: Технарҙар (техника менән эш итеүселәр) көнө. * {{Флагификация|Гондурас}}: Һалдаттар көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: ОМОН көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1828 йыл]]: [[Рәсәй империяһы]] һәм [[Бразилия]] араһында дипломатик бәйләнеш булдырыла. * [[1924 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] «Учительская газета»ның беренсе һаны донъя күрә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1932 йыл]]: [[Ираҡ]] [[Бөйөк Британия]]нан бойондороҡһоҙлоҡ ала. * [[1938 йыл]]: [[Пермь өлкәһе]] ойошторола. * [[1945 йыл]]: Профсоюздарҙың бөтә донъя федерацияһы ойошторола. * [[1990 йыл]]: [[Германия]] берләшә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Павлюкович Владимир Петрович]] (1950), хеҙмәт ветераны, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1988—1999 йылдарҙа [[Әбйәлил районы|Әбйәлил район]] ремонт-техник предприятиеһы директоры, 1999—2009 йылдарҙа Әбйәлил район хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Рәсәй Федерацияһы]] мәғарифының почётлы хеҙмәткәре, [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры, райондың почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Магнитогорск]] ҡалаһынан. * [[Тарасов Сергей Александрович]] (1950), [[дзюдо]] буйынса тренер. 1974—2005 йылдарҙа «Юлдаш» физик культура йортонда уҡытыусы-тренер, бер үк ваҡытта 1992 йылдан «Луч» спорт-реабилитация үҙәге, 1995—2001 йылдарҙа Рәсәй паралимпия йыйылма командаһы тренеры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған тренеры (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Кальницкий Дмитрий Иванович]] (1926—14.06.2017), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]], йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1954 йылдан [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1968 йылдан Спирттар заводы директоры, 1975—1983 йылдарҙа берекмәнең генераль директоры урынбаҫары. Дүрт саҡырылыш (1969—1975) [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала советы депутаты; II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры, ҡаланың почётлы гражданы (2015). Сығышы менән хәҙерге [[Белгород өлкәһе]]нең Яңы Оскол районы Оло Ивановка ауылынан. * [[Сөләймәнова Сажиҙә Ғәҙелша ҡыҙы]] (1926 —10.05.1980), [[шиғриәт|шағир]], [[проза]]ик, [[Журналистика|журналист]]. 1963 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Татарстан Республикаһы|Татар АССР-ының]] атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңауыл]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Шарнин Иван Фёдорович]] (1931—16.01.2017), эшсе, рационализатор. 1951—1998 йылдарҙа [[«Салауатнефтемаш» берекмәһе]]нең иретеп йәбештереүсеһе. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған машина эшләүсеһе, [[Ленин ордены]] кавалеры, ҡаланың почётлы гражданы (1988). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Архангел районы]] [[Андреевка (Архангел районы)|Андреевка]] ауылынан. * [[Камалеева Люция Мәхмүт ҡыҙы]] (1946), [[Педагогика|педагог]]. [[Нефтекама]] ҡалаһы 1-се лицейының математика уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Абдрахманова Нурия Искәндәр ҡыҙы]] (1956), табип-инфекционист. Республика клиник инфекцион дауаханаһының 3-сө бүлек мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. * [[Иҫәнғужина Нәзифә Мостафа ҡыҙы]] (1961), [[китапхана]]сы. [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһы үҙәкләштерелгән китапханалар системаһының 7-се филиалы – А. Инан исемендәге башҡорт һәм татар әҙәбиәте үҙәге – моделле китапхана мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Константинова Ираида Андреевна]] (1961), [[Педагогика|педагог]]. [[Күмертау]] ҡалаһының балалар сәнғәт мәктәбе [[мәктәп директоры|директоры]]. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Токарев Евлампий Тимофеевич]] (1912—1995), механизатор, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1945-1955 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] «Восход» совхозы механизаторы, 1955-1954 йылдарҙа «Заветы Ильича» колхозы рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 4-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Өс [[Ленин ордены|Ленин]] (1949, 1951, 1954) һәм 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] Кушнаренко районының [[Кувыков]] ауылынан. * [[Миңгәрәев Рәфхәт Шаһимәрҙән улы]] (1917—24.10.1990), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[нефть|нефтсе]], [[дәүләт]] хеҙмәткәре. 1965 йылдан [[СССР]] нефть сәнәғәте министры урынбаҫары; 1974—1984 йылдарҙа Нефть һәм газ сәнәғәтен ойоштороу, уға идара итеү һәм иҡтисадының Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү институты (ВНИИОЭНГ) директоры. Техник фәндәр кандидаты (1970). [[Ленин премияһы]] лауреаты. [[Ленин ордены|Ленин]], дүрт [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Дәүләкән]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Байков Әнүәр Мәүлит улы]] (1927—15.11.1996), ғалим-инженер-нефтсе, уйлап табыусы. 1960—1988 йылдарҙа [[«Башнефть» производство берекмәһе]]нең техник бүлек начальнигы. Техник фәндәр кандидаты (1970). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1959). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовар районы]] [[Ямаҡай]] ауылынан. * [[Хәйруллин Мәсғүт Нурмый улы]] (1932), инженер. 1965 йылдан «Сельхозтехника»ның [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] берекмәһе идарасыһы, 1986—1996 йылдарҙа район ауыл хужалығы идаралығы начальнигы урынбаҫары — механизациялау бүлеге начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1992). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986) һәм «Почёт Билдәһе» (1976) ордендары кавалеры. Дүртөйлө районының почётлы гражданы (2017). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Яңы Балтас (Саҡмағош районы)|Яңы Балтас]] ауылынан. * [[Золотухин Николай Константинович]] (1942), нефтсе-[[Геология|геолог]]. 1967—2005 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы геологы, өлкән геологы һәм әйҙәүсе геологы. [[Рәсәй]]ҙең почётлы нефтсеһе (1996) һәм яғыулыҡ-энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Туймазы районы]]нан. * [[Ханбиков Фәрит Мансур улы]] (1952), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1977 йылдан «Башнефтезаводстрой» тресының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1997—2006 йылдарҙа — генераль директор урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Үрге Аташ]] ауылынан. * [[Ғималова Фәнүзә Арыҫлан ҡыҙы]] (1957), ғалим-[[Органик химия|химик-органик]]. 1979 йылдан хәҙерге [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө фәнни үҙәге Органик химия институтының]] ғилми хеҙмәткәре, 1993 йылдан — өлкән, 2008 йылдан төп ғилми хеҙмәткәр. Химия фәндәре докторы (2007), профессор (2010). * [[Брагин Николай Александрович]] (1962), хәрби һәм муниципаль хеҙмәткәр. [[Рязань өлкәһе]] губернаторы һәм хөкүмәте аппаратының йәмәғәтселек менән бәйләнеш һәм мәғлүмәт сәйәсәте идаралығы начальнигы. «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Лилиә Һаҡмар]] ([[Ҡәйепова Лилиә Зәйнулла ҡыҙы]]; (1962), [[шиғриәт|шағир]], [[драма]]тург, [[тәржемә]]се һәм [[журналистика|журналист]]. Башҡортостан Республикаһы һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Журналистар һәм Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[Башҡорт Википедияһы]] ирекмәне. * [[Мәмәтказин Кәмил Кәрим улы]] (1962), инженер-механик, [[транспорт]]сы, йәмәғәтсе. 2004—2010 йылдарҙа «Башавтотранс» берекмәһенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының өсөнсө һәм дүртенсе саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һәм Рәсәйҙең почётлы транспорт хеҙмәткәре. * [[Яҡупов Ирек Йыһанур улы]] (1962), комсомол, хужалыҡ һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1984 йылдан ВЛКСМ-дың [[Мәсетле районы|Мәсетле район]] комитеты инструкторы, икенсе һәм беренсе секретары; 1990—1993 йылдарҙа [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары; 2011 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы|Башҡортостан Республикаһы Башлығы Хакимиәтенең]] эштәр идарасыһы урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге Мәсетле районының [[Яңы Мишәр]] ауылынан. * [[Сологуб Наталья Александровна]] (1977), [[балет]] артисы. 1992 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]], 1998 йылдан — Санкт-Петербургтағы Мариин театры, 2006 йылдан — [[Германия]]ның [[Дрезден]] ҡалаһы опера һәм балет театрының балет труппаһы солисы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (1997). Лозанна ([[Швейцария]], 1995) һәм [[Мәскәү]] (1997) ҡалаларында үткән халыҡ-ара конкурстар дипломанты. «Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле» номинацияһында «Алтын битлек» Милли театр фестивале премияһы лауреаты (Мәскәү, 2002, 2004). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Ғабдрахманов Рәйес Бикмөхәмәт улы]] (1918—7.03.1988), журналист, яҙыусы. 1948 йылдан [[КПСС]], 1956 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. * [[Әминов Лерон Хәлит улы]] (1933), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[сәнәғәт]] өлкәһе, [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль берәмек|совет]] органдары хеҙмәткәре. 1959 йылдан Салауат машиналар эшләү заводының яуаплы хеҙмәткәре, 1964 йылдан КПСС-тың [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала комитеты инструкторы, 1964 йылдан сәнәғәт-[[транспорт]] бүлеге мөдире, 1968 йылдан — икенсе секретары, 1970 йылдан ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе, 1972—1976 йылдарҙа — КПСС-тың ҡала комитетының беренсе секретары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның һигеҙенсе (1971—1975) һәм туғыҙынсы (1975—1979) саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] (1983) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1993) Почёт грамоталары менән бүләкләнеүсе. * [[Хәйруллин Ринат Мәсғүт улы]] (1958), инженер, [[ауыл хужалығы]], партия һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] орган хеҙмәткәре. 1981 йылдан [[Дүртөйлө районы]] «Шишмә» колхозының машина-трактор оҫтаханаһы мөдире, 1983 йылдан «Маяҡ» колхозының баш инженеры; 1987 йылдан КПСС район комитеты инструкторы, БАССР-ҙың 50 йыллығы исемендәге колхоздың партком секретары; 1992 йылдан район хакимиәтенең мөлкәт менән идара итеү комитеты рәйесе, 1994 йылдан район хакимиәте башлығы урынбаҫары, беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы; 2008 йылдан Вәлиев исемендәге тоҡомсолоҡ заводының генераль директоры; 2010—2019 йылдарҙа — район хакимиәте башлығы. [[Рәсәй]]ҙең (2010) һәм Башҡортостан Республикаһының (2002) атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2018). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Байыш]] ауылынан. * [[Мурясова Әлфиә Әхәт ҡыҙы]] (1988), [[спорт]]сы, [[Еңел атлетика|еңел атлет]]. Рәсәйҙең спорт мастеры (2009). }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Добротворский Пётр Иванович]] (1839—17.01.1908), [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы, юрист. 1863 йылдан [[Бөрө өйәҙе|Бөрө]], 1865 йылдан — [[Бәләбәй өйәҙе]]ндә мировой {{comment|аралашсы|посредник}}, 1877—1983 йылдарҙа [[Өфө өйәҙе]]ндә мировой судья. Матбуғатта башҡорт ерҙәрен талауға ҡаршы баҫылған мәҡәләләр авторы. Сығышы менән хәҙерге [[Ульяновск]] ҡалаһынан, 1861 йылдан ғүмеренең аҙағынаса Башҡортостанда йәшәй. * [[Бобкова Евгения Владимировна]] (1934—01.2012), ғалим-микробиолог. 1965—1967 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, 1967—2007 йылдарҙа «Иммунопрепарат» предприятиеһы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1978 йылдан — лаборатория мөдире. Медицина фәндәре докторы (1992), профессор. (1994). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғарифуллин Радик Зөфәр улы]] (1959), рәссам, хәҙерге һынлы сәнғәттең концептуаль йүнәлеше вәкиле. 1996 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Рәссамдар союзы ағзаһы (1996). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. * [[Емелин Анатолий Анатольевич]] (1964), [[хоккей]]сы, тренер. [[Шайбалы хоккей]] буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1993). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (1996). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:3 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1824 йыл]]: Иван Никитин, [[Рәсәй империяһы]] шағиры. * [[1837 йыл]]: Пётр Лесгафт, педагог, анатом, Рәсәй империяһында физик культураға фәнни нигеҙ һалыусы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1873 йыл]]: Вячеслав Шишков, [[рустар|рус]] яҙыусыһы («Угрюм-река», «Емельян Пугачев»). * [[1883 йыл]]: Ида Рубинштейн, балерина. * [[1895 йыл]]: Сергей Есенин, [[рустар|рус]] [[СССР|совет]] шағиры. * [[1919 йыл]]: Эдуардас Межелайтис, [[СССР|совет]] шағиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы. * [[1935 йыл]]: Армен Джигарханян, [[СССР|совет]] театр һәм кино актёры. * [[1964 йыл]]: Вадим Самойлов, музыкант, «Агата Кристи» рок-төркөмө ҡатнашыусыһы. * [[1981 йыл]]: Златан Ибрагимович, [[Швеция|швед]] футболсыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:3 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1987 йыл]]: Жан Ануй, [[Франция]] [[Драма (жанр)|драматургы]]. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} [[Категория:Йыл көндәре|К03]] [[Категория:3 октябрь]] m3yihs05sw0bkzsf83nrd92hlpl41ub Динозаврҙар 0 70420 1306610 1305982 2026-09-30T14:50:18Z Ch 41080 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:THERIZINOSAURUS.jpg]] → [[File:Therizinosauroid embryo restoration.jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) 1306610 wikitext text/x-wiki {{Яҡшы мәҡәлә}} {{Таксон |image file = Various dinosaurs.png |image title = Динозавр һөлдәлере |image descr = Динозавр һөлдәлере |regnum = Хайуандар |rang = |latin = Dinosauria |author = [[Оуэн, Ричард|Owen]], [[1842 год в науке|1842]] |children name = [[Отряд]] |children = * {{bt-latrus|Saurischia|кәҫәрткезаврҙар}} * {{bt-latrus|Ornithischia|ҡошзаврҙар}} |Возник = 225 |Вымер = 65 |wikispecies = Dinosauria |commons = Category:Dinosauria |itis = |ncbi = 436486 |eol = 3014672 }} '''Диноза́врҙар''' ({{lang-la|Dinosauria}}, {{lang-grc|δεινός}} «ҡурҡыныс, ҡот осҡос, хәүефле» һәм σαῦρος «кеҫәртке»<ref>«Liddell-Scott-Jones Lexicon of Classical Greek». http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/lexindex?lookup=deino/s&lang=greek&doc=Perseus:text:1999.01.0169&formentry=0. Retrieved 2008-08-05.</ref>) — [[мезозой]] эраһында Ер йөҙөндә 160 йыл буйы хакимлыҡ иткән умыртҡаһыҙ, ер өҫтө һөйрәлеүселәре отрядына ҡараған хайуан. Улар өҫтөнлөк иткән дәүер — яҡынса һуңғы [[триас осоро]]нан (бөгөнгөнән 225 миллион йыл элек) [[аҡбур осоро]] аҙағына тиклем (бөгөндән 65 миллион йыл элек). Аҡбур осоронан өсөнсөл осорға күскән ваҡытта, сағыштырмаса ҡыҫҡа геологик ваҡыт эсендә, бик күп хайуандар һәм үҫемлектәр менән бергә юҡҡа сыға. Динозаврҙарҙың һөлдәләре планетаның бөтә континенттарында ла табылған<ref>Oldest evidence of dinosaurs found in Polish footprints Contact: Kristin Elise Phillips kphillips@amnh.org American Museum of Natural History http://www.eurekalert.org/pub_releases/2010-10/amon-oeo100510.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924044327/http://www.eurekalert.org/pub_releases/2010-10/amon-oeo100510.php |date=2015-09-24 }}</ref>. Палеонтологтар тарафынан был хайуандарҙың 500-ҙән<ref>MacLeod, N, Rawson, PF, Forey, PL, Banner, FT, Boudagher-Fadel, MK, Bown, PR, Burnett, JA, Chambers, P, Culver, S, Evans, SE, Jeffery, C, Kaminski, MA, Lord, AR, Milner, AC, Milner, AR, Morris, N, Owen, E, Rosen, BR, Smith, AB, Taylor, PD, Urquhart, E & Young, JR (1997). «The Cretaceous-Tertiary biotic transition». Journal of the Geological Society 154 (2): 265—292. doi:10.1144/gsjgs.154.2.0265. http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3721/is_199703/ai_n8738406/print {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081223014750/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3721/is_199703/ai_n8738406/print |date=2008-12-23 }}.</ref> артыҡ ырыу һәм 1000-дән<ref name="autogenerated6">Wang, S.C., and Dodson, P. (2006). «Estimating the Diversity of Dinosaurs». Proceedings of the National Academy of Sciences USA 103 (37): 13601-13605. doi:10.1073/pnas.0606028103. PMID 16954187.</ref><ref name=autogenerated3>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7620621.stm Will the real dinosaurs stand up?], BBC, September 17, 2008</ref> артыҡ төрө билдәләнгән һәм тасуирлап һүрәтләнгән Улар ике ҙур төркөмгә бүленә — ҡоштар һәм кеҫәрткеләр. == Этимология == «Динозавр» терминын фәнни әҙәбиәткә [[1842 йыл]]да [[Англия|инглиз]] [[Биология|биологы]] Ричард Оуэн беренсе тапҡыр индереп ебәрә. Ул был һүҙҙе ташҡа әйләнгән боронғо кеҫәрткеләрҙең тәү табылған һәм ҙурлығы менән ғалимдарҙы таң ҡалдырған һөлдәләрен тасуирлағанда ҡуллана<ref>Owen, R. (1842). «Report on British Fossil Reptiles.» Part II. Report of the British Association for the Advancement of Science, Plymouth, England.</ref>. Таксономик яҡтан атама динозаврҙың теше, тырнағы һәм башҡа үҙенсәлегенә ишара булһа ла, Оуэн был терминды табылған һөлдәләрҙең нәҡ ҙурлығына ҡарап бирә<ref>Farlow, J.O., and Brett-Surman, M.K. (1997). «Preface». in Farlow, J.O., and Brett-Surman, M.K. (eds.). The Complete Dinosaur. Indiana University Press. pp. ix-xi. ISBN 0-253-33349-0.</ref>. Үҙенең ҡараштарын нигеҙләп, Оуэн динозаврҙарҙы икенсел осорҙоң ''ҡалын тиреле хайуандары'' тип нарыҡлай. [[XIX быуат]]та ҙур бегемоттарҙы, филдәрҙе һәм носорогтарҙы тап ''ҡалын тирелеләр'' тип йөрөткәндәр, ә икенсел осор тип [[мезозой]] дәүере аталған. == Өйрәнеү тарихы == Ер аҫтында табылған ҙур һөйәктәрҙе боронғо заманда [[Троя һуғышы]]нда ҡатнашыусыларҙан ҡалған тип, [[Урта быуаттар]]ҙан [[XIX быуат]]ҡа тиклем [[туфан ҡалҡыу]]ы ваҡытында һәләк булған бәһлеүән һөйәктәре тип иҫәпләгәндәр. [[Алыҫ Көнсығыш]]та [[аждаһа]] һөйәктәре, уларҙың дауалау сифаты бар тип ҡарағандар. [[1824 йыл]]да Король геология йәмғиәте президенты [[Уильям Бакэнд]] [[Юра осоро]] сланецтарында табылған бик боронғо хайуан һөйәктәре табылыуы хаҡында сығыш яһай. Сағыштырмаса анатомия белгесе Жорж Кювье ярҙамы менән Бакленд табылған һөйәктәрҙе гигант йыртҡыс кеҫәрткенеке тип квалификациялай, һәм уны мегалозавр, йәғни «ғәйәт ҙур кеҫәртке» тип атай. 1826 йылда Линней йәмғиәте ағзаһы хирург Гидеон Мантелл (Суссекс графлығы) Геологик йәмғиәттә ошоға оҡшаш табыш менән сығыш яһай, ул билдәһеҙ төрҙөң тешен тәҡдим итә. Теште ул игуанодон, йәғни [[игуана]] кәҫәрткеһе теше тип атай. 1833 йылда панцирлы анкилозавр кәҫерткеләр вәкиле ''гилеозавр'' тураһында яҙа. [[Файл:Buckland, Megalosaurus jaw.jpg|thumb|275px|Мегалозавр яңаҡ һөйәге,Баклэнд мәҡәләһенән иллюстрация]] [[Файл:Goodrich Megalosaurus.jpg|thumb|275px|Мезозой фаунаһы XIX быуат төҫмөрләү. Алғы планда, Р. Оуэн реконструкциялаған дүрт аяҡлы йән эйәһе — мегалозавр]] [[Файл:2005-03-30 - London - Crystal Palace - Victorian Dinosaurs 1 4887762470.jpg|thumb|left|250px|Гәлсәр һарайҙа мегалозавр статуяһы]] 1842 йылда инглиз биологы Ричард Оуэн ошо өс төрҙөң оҡшашлағын һәм хәҙерге һөйрәлеүселәрҙән айырмаһын иҫәпкә алып, уларҙы айырым Dinosauria («ҡот осҡос кеҫәртке»)<ref>''В. Р. Алифанов'' [http://vivovoco.rsl.ru/VV/JOURNAL/NATURE/10_00/DRAGONS.HTM Небесные драконы, допотопные грешники и змеи Ирландии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061009031357/http://vivovoco.rsl.ru/VV/JOURNAL/NATURE/10_00/DRAGONS.HTM |date=2006-10-09 }}</ref> тигән аҫ отрядҡа керетә. [[АҠШ]]-да [[1858]] йылда яҡшы һаҡланған гидрозавр һөлдәһе табылғас, ике аяҡта йөрөй алыуы асыҡлана, дүрт аяҡлы динозавр тураһында фаразлау юҡҡа сыға. Артабанғы тиҫтә йыл эсендә динозаврҙар төркөмөнөң төп вәкилдәре өйрәнелә. Динозаврҙарҙы өйрәнеүҙә Америка палеонтологтары Гофониил Марш менән Эдвард Коп өлөшө баһалап бөткөһөҙ, улар апатозавр һәм бронтозавр (һуңынан уларҙы бер төргә керетәләр), диплодок һәм стегозавр, моноклон, трицератопс һәм башҡа, барлығы 142 төрҙө өйрәнә. Йыйылған материал динозаврҙарҙы ике ғаиләгә, ҡошзаврҙар һәм кеҫәрткезаврҙарға бүлергә мәжбүр итә. XX быуаттың беренсе яртыһына тиклем күпселек фәнни йәмғиәттәрҙә динозаврҙар бик ҙур, һәлмәк атлап йөрөүсе тигән яңылыш фекер йөрөткәндәр. 1970 йылдарҙа үткерелгән күп кенә тикшереүҙәр динозаврҙар бик әүҙем, юғары метоболизмлы һәм социаль мөнәсәбәтле йән эйәләре булыуын күрһәтә. 1964 йылда дейноних ҡалдыҡтары табылғас, фәндә яңы асыш башлана, уның тән төҙөлөшө буйынса йылғыр һәм йылы ҡанлы йән эйәһе булыуы асыҡлана. Йылы ҡанлы йән эйәһе булған тигән фекер, уларҙың физиология һәм үҙ-үҙен тотошо тураһындағы фаразды киренән ҡарарға мәжбүр итә. 1979 йылда динозаврҙарҙың ата-әсә инстинкты һәм социаль тотошо тураһында дәлилдәр табыла (йомортҡа баҫыу, балаларын һаҡлау һәм туйындырыу). Ниһайәт, дейнонихтың өҫкө ослоҡтарын ҡош ҡанаты менән сағыштырып ҡарау уларҙың яҡын икәнен һәм ҡоштарҙың динозаврҙарҙан килеп сыҡҡан тигәнде иҫбатлай, һуңыраҡ ҡайһы бер динозаврҙар ҡауырһын менән ҡапланған булыуы дәлилләнә. 2005 йылда [[тираннозавр]]ҙың<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/sci/tech/newsid_4382000/4382083.stm Би-би-си | Наука и техника | Найдены мягкие ткани тираннозавра?] — 25 марта 2005 г.</ref> һаҡланған туҡымаһынан коллаген тигән матдәне айырып алып була, был матдәнең химик составы динозаврҙарҙың хәҙерге [[ҡоштар]] менән яҡын икәнен иҫбатлаусы дәлил булып тора<ref>[http://elementy.ru/news/430500 Элементы — новости науки: Коллаген из костей динозавров — это уже реальность] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080518151215/http://elementy.ru/news/430500 |date=2008-05-18 }}. — 20.04.07</ref>. === Хәҙерге ваҡыт === Ҡайһы бер ғалимдар раҫлауынса, динозаврҙарҙың һүрәтләнгән төрҙөренең өстән бере бөтөнләй булмаған. Быға тиклем тикшерелеп тасуирланған бер үк хайуандың төрлө кимәлдәге үҫешкән һөлдәләре фәнгә билдәһеҙ имеш тип яңынан һүрәтләнгән. Икенсе ғалимдарҙың киңәйтелгән тикшеренеүе күрһәтеүенсә, динозаврҙарҙың барлыҡ төрҙәренең 50 процентҡа яҡыны яңылыш аталып йөрөтөлә<ref>[http://lenta.ru/news/2009/10/13/mistake/ Lenta.ru: Наука и техника: Треть известных видов динозавров предложили упразднить]</ref>. Хәҙерге ваҡытта динозаврҙарҙы системалаштырыуҙа ике ҡапма-ҡаршы йүнәлеш йәшәп килә. Боронғо ҡаҙылдыҡ хайуандарҙы өйрәнеүсе палеонтологтарҙың бер төркөмө әлегәсә билдәле таксондарҙы бүлгеләп, теге йәки был күрһәткес буйынса уларҙан яңы ырыу һәм төрҙәр айырып сығарһа, уларҙың башҡа һөнәрҙәштәре алдан һүрәтләнгән төрҙәрҙең дә булыу-булмауын шик аҫтына ала. Мәҫәлән, [[АҠШ|Америка]] палеонтологы Джек Хорнер ({{lang-en|Jack Horner}}) [[2007 йыл]]да баҫылған мәҡәләһендә хәҙерге ваҡытта фәндә ''Dracorex hogwartsia'', ''Stygimoloch spinifer'' һәм ''Pachycephalosaurus wyomingensis'' исемдәре менән билдәле динозаврҙар бары тик бер төрҙөң төрлө йәштәге вәкилдәре генә тип раҫлай. [[2009 йыл]]да ''Nanotyrannus'' тип йөрөтөлгән төр вәкиленең баш һөйәген ныҡлап тикшергәндән һуң, Джек Хорнер был динозавр ғәмәлдә ''Tyrannosaurus'' тип аталған төрҙөң йәш сағы тигән һығымта яһай. [[2010 йыл]]да ''Journal of Vertebrate Paleontology'' баҫмаһындағы мәҡәләлә Монтана дәүләт университеты (''Montana State University'') палеонтологтары шулай уҡ ''Трицератопстар'' (''Triceratops'') һәм ''Торозаврҙар'' (''Torosaurus'') — бер үк хайуан затының төрлө кимәлдә үҫкән вәкилдәре генә тип яҙып сыҡты. Шул уҡ йылда Йель университеты ғалимдары быға тиклем һөйәктәре ''Chasmosaurus'' тип аталған төргә индерелеп йөрөтөлгән динозаврҙың яңы — ''Мохоцератопс'' (''Mojoceratops'') төрөүенә ҡарауын нигеҙле тасуирланы<ref>[http://www.ammonit.ru/new/880.htm Аммонит.ру — Возможно, что трицератопс и торозавр — это один и тот же динозавр]</ref>. == Барлыҡҡа килеүе һәм эволюция == === Боронғо быуындары === [[Файл:Laurasia-Gondwana-ru.svg‎|thumb|200px|[[Триас осоро]]нда [[Ер (планета)|Ер]] [[география]]һы]] Һөйрәлеүселәр динозаврҙар барлыҡҡа килгәнсе уҡ булған. Тәпәйҙәре кәүҙәнең ян-яғынан, хәҙерге кеҫәрткеләрҙеке кеүек, урынлашҡан. [[Ташкүмер осоро]]нда, бынан 300 миллион йылдар элек, [[глобаль йылыныу]] башлана, был тропик урмандарҙы юҡ итә һәм һөйрәлеүселәрҙең эволюцион үҫешенә килтерә. Һәр популяция ҙур булмаған тереклек итеү өлкәһендә бикләнеп ҡала һәм һәр популяция үҙенсә үҫешә башлай, шулай итеп төрлөлөк күбәйә<ref>[http://geology.gsapubs.org/content/38/12/1079.short Rainforest collapse triggered Carboniferous tetrapod diversification in Euramerica]</ref>. Динозаврҙарҙың ата-бабалары — архозаврҙар ("хакимлыҡ итеүсе кеҫерткә"ләр) барлыҡҡа килә. Архозаврҙар килеп сығышы, пермь һәм триас осоро сиктәрендә, терапсидтарҙың күпләп юҡҡа сығыуы менән бергә бара. Триас осоро башында бик күп яңы төрҙәр барлыҡҡа килә. Динозаврҙарҙың текодонттарҙан айырмаһы, кәүҙә торошо һәм локомоция характеры менән бәйле. Артҡы ослоҡтары вертикаль булып формалаша, алғы ослоҡтарға ҡарағында оҙонораҡ булыуы ике аяҡта йөрөгән тигәнде дәлилләй<ref name="Carrol">{{книга |автор = Кэрролл Р. |заглавие = Палеонтология и эволюция позвоночных |оригинал = Vertebrate Paleontology and Evolution |ответственный = Под ред. акад. Л. П. Татаринова |место = М. |издательство = Мир |год = 1993 |том = 2 |страницы = 87—88 |страниц = 283 |isbn = 5-03-001819-0 }} </ref>. Юғары төҙөлөшлө терапсидтар төҙөлөшө буйынса бер арт юллы һөтимәрҙәргә оҡшаш була, ҡайһы бер фараздар буйынса һөт биҙҙәре һәм йөнө булған. Тероморфтарҙың ҡапыл юҡҡа сығыуы һәм «ысын кәҫәрткеләр»ҙең үҫеше — палеонтологияның өйрәнелмәгән даирәһе. Диназаврҙар үҙҙәренең боронғо быуыны архозаврҙарҙан, Пермь осоронда күмәк ҡырылыуҙан 20 миллион йыл үткәс айырыла. Был осорҙа Ерҙәге тереклектең 95%-ы юҡҡа сыға<ref>''Kump LR, Pavlov A & Arthur MA'' (2005). «Massive release of hydrogen sulfide to the surface ocean and atmosphere during intervals of oceanic anoxia». Geology 33 (5): 397—400.</ref>. Бөгөнгө көндә билдәле булған динозавр ҡалдыҡтарының яҡынса йәше 230 миллион йыл. Динозаврҙар отряды [[Көньяҡ Америка]] биләмәһендә барлыҡҡа килгән һәм, триас осоронда 230-ҙан 199-сы миллион йылдар элек барлыҡ [[Пангея]]ға таралған тигән фараз бар<ref>''Nesbitt, S. J.; Smith, N. D.; Irmis, R. B.; Turner, A. H.; Downs, A. & Norell, M. A.'' (2009). «A complete skeleton of a Late Triassic saurischian and the early evolution of dinosaurs». Science 326 (5959): 1530—1533.</ref><ref>[http://www.gazeta.ru/news/science/2009/12/11/n_1434404.shtml Родиной динозавров является Южная Америка]</ref>. == Тәүге динозаврҙар == Хәҙерге [[Бразилия]] биләмәһендә табылған [[ставрикозавр]] бөгөнгө көндә билдәле булған иң тәүге динозавр булып иҫәпләлә, 228 миллион йылдар элек йәшәгән диназаврҙың өлөшләтә [[һөлдә]]һе [[триас осоро]] ҡатламдарында табылған. [[Сираҡ һөйәге]] [[бот һөйәге]]нән оҙонораҡ, һөйәк эсе буш, был йүгереүсе хайуандарға хас<ref name="Carrol2"> {{книга |автор = Кэрролл, Р. Л. |часть = Глава 14. Анатомия и филогенетические связи динозавров |заглавие = Палеонтология и эволюция позвоночных |оригинал = Paleontology and evolution of vertebrates |ссылка = |ответственный = Под ред. Л. П. Татаринова |издание = |место = М. |издательство = «Мир» |год = 1993 |том = 2 |страницы = 90 |страниц = 87—125 |серия = |isbn = 5-03-001819-0 |тираж = }}</ref>. [[1963 йыл]]да [[Аргентина]]ның төньяҡ-көнсығышында [[эрреразавр]] табылыуы тураһында хәбер ителә. Табылған ҡалдыҡтар өлөшләтә булғанға квалификациялап булмай. Тик [[1988 йыл]]да баш һөйәге менән тулы һөлдә табылғас, ябай ''терепод'' тип квалификациялана<ref name="Theropoda">[https://web.archive.org/web/20090821021007/http://www.dinoweb.narod.ru/a_Theropoda.htm DINOWEB — подотряд Theropoda]</ref>. Хәҙерге [[Мексика]] биләмәһендә табылған Tawa hallae эрреразавр һуңғы үҫеш осорондағы теропод икәнен раҫлай<ref>{{cite web|date=11 декабря 2009|url=http://lenta.ru/news/2009/12/11/dino/|title=Палеонтологи обнаружили одного из самых первых динозавров|publisher=Lenta.ru|accessdate=2010-08-13|archiveurl=http://www.webcitation.org/619avQBDb|archivedate=2011-08-23}}</ref><ref>[http://science.compulenta.ru/486431/ Прояснены начальные моменты эволюции динозавров — Наука и техника — История, археология, палеонтология — Палеонтология — Компьюлента] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100217115921/http://science.compulenta.ru/486431/ |date=2010-02-17 }}</ref>. Эрреразаврҙың оҙонлоғо 4 метрға, ауырлығы 200—250 киллограммға еткән. Баш һөйәге оҙон һәм тар, һуңғы теропод менән оҡшашлығы юҡ, артҡы ослоҡтары тәүге динозаврҙарҙыҡы кеүек. [[Аргентина]]ла [[эрреразавр]] табылып 4 йыл үткәс тағы бер боронғо динозавр һөлдәһе табыла — 235 миллион йыл элек йәшәгән [[эораптор]]. Тышҡы яҡтан ул башҡа һөйрәлеүселәрғе оҡшаған, әммә һөйәк һәм теш үҙенсәлектәре буйынса ябай теропод тип иҫәпләнә. Эораптор төҙөлөшө буйынса динозаврҙарҙың дөйөм ата-бабаһын хәтерләтә, тип иҫәпләй палеонтологтар<ref>[https://web.archive.org/web/20071129010825/http://dinoweb.narod.ru/Theropoda.htm#eoraptor Dinoweb — Theropoda — Eoraptor]</ref>. Был фараз дөрөҫ тип иҫәпләгәндә, уңың һыҙаттары буйынса, беренсе динозаврҙар ике аяҡлы бәләкәй йыртҡыстар булғандар тип әйтергә мөмкин. Маразух и Lagerpeton кеүек ябай динозаврҙар табылғас, уларҙың ташҡа әйләнгән ҡалдыҡтары ҙур булмаған ике аяҡлы йән эйәләре булыуы тураһында һөйләй. Уларҙың иң билдәлеһе, хәҙерге [[Аргентина]]ла өҫкө триас ҡатламында табылған — [[пизанозавр]]. == Дөйөм тасуирлама == [[Файл:Tawa NT small.jpg|мини|150x150пкс|Тава]] Динозаврҙар [[мезозой осоро]]ноң [[юра осоро|юра]] һәм [[аҡбур осоро]]нда өҫтөнлөҡ итеүсе ерҙә йәшәүсе умыртҡалы хайуандар була. Башҡа хайуандар ул заманда бик бәләкәй булған (һөтимәрҙәр хәҙерге бесәй ҙурлығында ғына), һәм улар ит ашаусы динозавр өсөн табыш булған<ref>Morales, Michael (1997). «Nondinosaurian vertebrates of the Mesozoic». in Farlow, James O.; and Brett-Surman, Michael K. (eds.). The Complete Dinosaur. Bloomington: Indiana University Press. pp. 607—624. ISBN 0-253-33349-0.</ref>. ''[[Репеномам|Repenomamus giganticus]]'' тигән төрҙө иҫәпкә алмағанда, 12-14 кг ауырлығындағы триконодонт йәш ''[[пситтакозавры]]'' кеүек ваҡ динозаврҙар менән туҡланған<ref>Hu Yaoming; Meng, J; Wang, Y; Li, C (2005). «Large Mesozoic mammals fed on dinosaurs». Nature 433 (7022): 149—152</ref>. Динозаврҙар хайуандар донъяһында күп төрлөлөгө менән айырылып торған, 2006 йылғы тикшереүҙәргә ҡарағанда 500 ырыу булғанлығы тураһында һүҙ бара. Элегерәк үткәрелгән тикшереүҙә, дөйөм ырыу иҫәбе 3400 булыуы мөмкин тип күрһәтә, күбеһе беҙҙең көнгә тиклем һакланмаған<ref>Russell, Dale A. (1995). «China and the lost worlds of the dinosaurian era». Historical Biology 10: 3-12. doi:10.1080/10292389509380510.</ref>. 2008 йылдың 17 сентябренә торошло динозаврҙарҙың 1047 төрө билдәле булыуы тураһында яҙылған<ref name=autogenerated3 />. Табылған динозаврҙарҙын береһе лә диңгеҙҙә йәки һауала йәшәмәгән. Спинозавр исеме менән билдәле төрө ярым һыуҙа йәшәүсе тип билдәләнә<ref>Amiot, R.; Buffetaut, E.; Lécuyer, C.; Wang, X.; Boudad, L.; Ding, Z.; Fourel, F.; Hutt, S.; Martineau, F.; Medeiros, A.; Mo, J.; Simon, L.; Suteethorn, V.; Sweetman, S.; Tong, H.; Zhang, F.; and Zhou, Z. (2010). «Oxygen isotope evidence for semi-aquatic habits among spinosaurid theropods». Geology 38 (2): 139—142.</ref>. Динозаврҙар тәүге асылғандан һуң уларҙың ҡалдыҡтары донъяның бөтә ҡитғаларында ла, шул иҫәптән [[Антарктида]]ла табылған<ref>MacLeod, N, Rawson, PF, Forey, PL, Banner, FT, Boudagher-Fadel, MK, Bown, PR, Burnett, JA, Chambers, P, Culver, S, Evans, SE, Jeffery, C, Kaminski, MA, Lord, AR, Milner, AC, Milner, AR, Morris, N, Owen, E, Rosen, BR, Smith, AB, Taylor, PD, Urquhart, E & Young, JR (1997). «The Cretaceous-Tertiary biotic transition». Journal of the Geological Society 154 (2): 265—292</ref>. Хәҙерге [[Рәсәй]] территорияһында табылған динозаврҙар бер нисәү генә. Был хайуандың (амурозавр) ташҡа әйләнгән ҡалдыҡтары [[Байкал аръяғы крайы|Байкал аръяғында]] һәм илдең көньяғында табылған<ref>[http://gorod28.ru/kultura/7141-tridcat-let-spustya.html Тридцать лет спустя " Город 28] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306031141/http://gorod28.ru/kultura/7141-tridcat-let-spustya.html |date=2016-03-06 }}</ref>. [[Амур]] йылғаһы буйҙарында: Благовещенск ҡалаһы янында һәм Амур өлкәһенең Архарин районында «олоротитан» исеме алған динозаврҙарҙың ике шаҡтай ҙур ҡәберлеге бар. === Морфология === ==== Дөйөм характеристика һәм ҙурлығы ==== [[Файл:Tyrannosaurus rex Reconstruction by Nobu Tamura.jpg|мини|250x250пкс|[[Тираннозавр]]]] [[Файл:Edmontonia dinosaur.png|thumb|250px|Анкилозаврҙар төркөмөнә ҡараған эдмонтония]] [[Файл:Largestdinosaursbysuborder scale.png|thumb|250px|Кеше янында динозаврҙар ҙурлығы: Көрән күк (фиолетовый) — аргентинозавр — 39 метр. Ҡара-ҡыҙыл — шантунгозавр — 15 метр. Йәшел — [[спинозавр]] — 18-19 метр. Ҡыҙғылт һары (оранжевый) — [[стегозавр]] — 8 метр. Зәңгәр (синий) — [[трицератопс]] — 8 метр.]] Бөгөнгө көнгә динозаврҙарҙың күп төрҙәре билдәле. Уларҙың ҡайһы берҙәре ике аяҡтарында йөрөһә, икенселәре дүрт аяҡлы булған. Ә ''Ammosaurus'' һәм ''игуанодонт'' тигән исем алғандары бер үк ваҡытта ике аяҡлап та, дүрт аяҡтарында ла еңел хәрәкәт итә алған. Хайуандарҙың күптәре бөтә кәүҙәһе һөйәк бронянан ([[анкилозавр]]) һәм мөгөҙ ҡатлауҙан ([[стегозавр]]) тороуынан алып, мөгөҙҙәре ([[трицератопс]]) һәм баштарындағы кикректәренә (паразауролоф) тиклем характерлы үҙенсәлеккә эйә булған. Динозаврҙарҙы башлыса һәм йыш ҡына ҙур кәүҙәле хайуан тип һанаһалар ҙа, уларҙың күптәре хәҙерге кеше буйы хәтлем генә, ҡайһылары иһә бөгөнгө бесәйҙәр кеүек кенә булған. Ҡасандыр [[Төньяҡ Америка]]ла көн иткән һәм ''Hesperonychus elizabethae'' исеме менән [[2009 йыл]]да тасуирланған динозавр хәҙерге ваҡытта иң бәләкәй тип иҫәпләнә. Уның кәүҙә оҙонлоғо 50 сантиметр, ауырлығы 2 килограмға яҡын булған. Ул, күрәһең, бөжәктәр, ваҡ һөтимәрҙәр һәм динозавр балалары менән туҡланған. [[2008 йыл]]да динозаврҙың шул уҡ Төньяҡ Америкала йәшәгән һәм ''Albertonykus borealis'' исемен алған, ''Hesperonychus'' тип аталғанына ҡарағаанда ла бәләкәйерәк булған тағы бер төрөн тасуирлаһалар ҙа, палеонтологтар был турала рәсми хәбәр таратырға ашыҡмай, сөнки табылған мәғлүмәттәр етди һығымталар яһау өсөн етеңкерәмәй. Хәҙерге баһалауҙар буйынса, ҡасандыр [[Ер|Ер йөҙөндә]] көн иткән ит менән туйыныусы йыртҡыс януарҙарҙың иң эреһе [[спинозавр]], ул кәүҙәһенең ҙурлығы күрһәткестәре менән хатта [[тираннозавр]]ҙы ла уҙып киткән булған: оҙонлоғо 16—18 метрға яҡын, бейеклеге 8 метр. Арҡаһы буйлап 1,8 метр бейеклеккә еткән елкән һымаҡ тире һуҙылып торған. Оҙонлоҡтары 13 метрға еткән [[гиганотозавр]] һәм [[кархародонтозавр]] барлыҡ динозаврҙарҙың өстән бер өлөшөнән күберәген тәшкил иткән эре ''тероподтар'' ярымотрядына ҡарай. Хәҙерге ваҡытта иң билдәле булған йыртҡыс динозавр — [[тираннозавр]] — зурлығы менә алда әйтелгән төркәмдән ныҡ ҡалышмаған. Уның иң тулы һаҡланған һөлдәһенең оҙонлоғо 12,8 метрға етә, ҡайһы бер мәғлүмәттәрҙә күренеүенсә, ул 15 метрға тиклем дә еткән булырға тейеш<ref name=ericksonetal2004>{{cite journal|last=Erickson, Gregory M.|coauthors=Makovicky, Peter J.; Currie, Philip J.; Norell, Mark A.; Yerby, Scott A.; & Brochu, Christopher A.|year=2004|title=Gigantism and comparative life-history parameters of tyrannosaurid dinosaurs |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-08-12_430_7001/page/772|journal=Nature|volume=430|issue=7001|pages=772–775|doi=10.1038/nature02699}}</ref>. [[1970 йыл]]да Монголияла ҡаҙып алынған [[дейнохейрус]]тың алғы һаны 2,5 метрға етә. Һаҡланған һөлдә ҡалдыҡтарының бик аҙ булыуы сәбәпле, был төр динозаврҙың дөйөм оҙонлоғо әлегә билдәләнмәгән. Табылғандарға ҡарап, ғалимдар дейнохейрустың оҙонлоғо 20 метрға еткән булыуы мөмкин тип фаразлай. Динозаврҙарҙың дүрт аяҡлы һәм үлән ашаусы ''зауропод'' төркөмөнә ҡараған ''[[диплодок]], аргентинозавр, суперзавр'' һәм ''завропосейдон'' тип исемләнгәнде оҙонлоҡҡа 25—35 метрға еткән. Самалауҙар буйынса уларҙың тағы ла эрерәктәре булыуы мөмкин<ref name="carpenter2006">Carpenter, K. (2006). «Biggest of the big: a critical re-evaluation of the mega-sauropod ''Amphicoelias fragillimus''.» In Foster, J.R. and Lucas, S.G., eds., 2006, ''Paleontology and Geology of the Upper Jurassic Morrison Formation.'' New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin '''36''': 131—138.</ref>, әммә әлегә бындай фараздар оло шик аҫтында ҡалып килә. === Үрсеүе === Динозаврҙар ҡаты ҡабыҡлы, [[ҡоштар|ҡош]] һәм башҡа [[һөйрәлеүселәр]] йомортҡаһынан бер ни менән дә айырылмай торған, йомортҡа һалғандар. Йомортҡаны баҫыу өсөн оя төҙөгәндәр. ==== Йомортҡалары һәм оялары ==== [[Файл:Eggs of Oviraptor (Senckenberg).jpg|thumb|250px| [[Овираптор]] йомортҡалары]] [[Файл:Therizinosauroid embryo restoration.jpg|thumb|left|200px|Йомортҡа эсендә [[теризинозавр]] эмбрионы]] Беренсе ҡаҙылдыҡ динозавр йомортҡаһы 1959 йылда Францияла табылған. Был [[гипселозавр]] йомортҡалары. Дөйөм алғанда, динозавр йомортҡалары йоморо йәки оҙонсараҡ формала. [[Теризинозавр]] йомортҡаһы тип фаразланған, Көнсығыш Ҡытайҙа табылған иң ҙур йомортҡа 45 сантиметр ҙурлыҡта. 1995 йылда Ҡытайҙа ергә күмелеп һаҡланған иң ҙур йомортҡалар ятҡылығы табыла. [[Гоби]] сүллегендә 1923 йылда динозаврҙар ояһы табыла. Улар ояны ерҙә соҡор итеп йәки ерҙә ҡалҡып торған оя итеп эшләгән. Йомортҡаны инә динозавр баҫҡан. Ояла йомортҡалар рәтләп һәм ярымтүңәрәкләп һалынған. 2010 йылда АҠШ һәм Аргентина ғалимдары динозаврҙар йомортҡа баҫыу өсөн геотермаль сығанаҡ йылыһын файҙаланған икәнен иҫбат итте.<ref>[http://science.compulenta.ru/543418/ Динозавры располагали кладки яиц рядом с геотермальными источниками — Наука и техника — История, археология, палеонтология — Палеонтология — Компьюлента] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100705234109/http://science.compulenta.ru/543418/ |date=2010-07-05 }}</ref>. == Юҡҡа сығыуы == [[Файл:Impact event.jpg|thumb|250px|[[Астероид]] — динозаврҙарҙың юҡҡа сығыу сәбәптәренең береһе]] Динозаврҙар [[аҡбур осоро]] аҙағында, яҡынса 65 миллион йыл элек юҡҡа сыҡҡан. Улар әкренләп үлеп бөткәнме, әллә ҡапыл юҡҡа сыҡынмы<ref>[http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/254/5033/835 Science, Vol 254, Issue 5033, 835—839 PM Sheehan, DE Fastovsky, RG Hoffmann, CB Berghaus, and DL Gabriel. Sudden extinction of the dinosaurs: latest Cretaceous, upper Great Plains, USA]</ref>, был һорауға хәҙерге көндә яуап юк. Динозаврҙарҙың ҡырылыуы, «бөйөк ҡырылыу» тип аталған дәүерҙең бер өлөшө, улар менән бергә диңеҙ [[һөйрәлеүселәр]]е, [[моллюсктар]], күп кенә [[һыу үҫемдәре]] юҡҡа сыға. Барлығы диңгеҙ хайуандарының 16 % юҡҡа сыға, һәм ҡоро ерҙә йәшәүсе [[умыртҡалылар]]ҙың 18%-ы. Бер гипотеза буйынса, Мексика ярымутурауы Юкатан районына төшкән [[астероид]] йәки [[комета]] «бөйөк ҡырылыу»ға сәбәпсе була, әммә башҡа гипотезалар ҙа бар. == Сәнғәт әҫәрҙәрендә һәм донъя мәҙәниәтендә == [[Файл:Hughenden-dinosaur-outback-queensland-australia.JPG|thumb|250px|right| Хьюэндендә муттабурразавр статуяһые, Квинсленд штаты, Австралия]] Динозаврҙарҙы өйрәнеү һәм уның менән бәйле асыштар сағыштырмаса күптән түгел башланғанға күрә, был терминдың тарихы ни бары йөҙ илле йыл самаһы булғанға күрә, динозавр тип барлыҡ тарихҡа тиклем булған һөйрәлеүселәрҙе атайҙар. Эвалюция тарихында динозаврҙар барлыҡҡа килгәнсе миллион йылдар элек [[Триас осоро|Триас]] һәм [[Пермь осоро|Пермь осорҙарында]] ер йәҙәндә өҫтөнләк иткән анаспид һәм синаспид кеүек һөйрәлеүселәр өҫтөнлөк итеүе билдәле. Улар [[дәһшәтле пермь ҡырылыуы]] осоронда юҡҡа сығалар һәм диназарҙарыҙың ата-бабалары архозаврҙарға йәшәргә юл асалар. Был тарихҡа тиклем булған кәҫәрткенең табылған ҡалдыҡтары донъяның [[палеонтология]] музейҙарында яҡшы һаҡланған булауы ла танылыуына ярҙам итә. Шулай итеп, динозаврҙарҙаң яҡшы өйрәнелеүе, тарихи драма булған [[Аҡбур осоро]]нда уларҙың юҡҡа сығыуы, иҫ киткес ҙурлыҡта булыуы кешелек аңында киң популярлыҡ ала һәм күп һанлы әҫәрҙәрҙең геройына әйләнә. [[Конан Дойл Артур|Артур Конан Дойл]]дың «[[Юғалған донъя (роман)|Юғалған донъя]]» һәм [[Обручев Владимир Афанасьевич|Владимир Обручев]] тың «[[Плутония (роман)|Плутония]]» романдарында сикләнгән тәбиғәт анклавтарында, [[Юра осоро]]нан бирле үҙгәрештәр кисермәгән, беҙҙең көндәргә тиклем йәшәгән диновазрҙар тураһында һөйләнә. Конан Дойлдың был әҫәре бер нисә тапҡыр экранлаштырыла. [[Гаррисон Гарри|Гарри Гаррисон]]дың «[[Эдем (трилогия)|Эдем]]» трилогияһында диназаврҙар һәм Мезозой эраһының башҡа йән эйәләре юҡҡа сыҡмаған, мозазаврҙарҙың тоҡомдары киң үҫешкән биологик цивилизация төҙөгәне хаҡында һөйләнә. Америка яҙыусыһы [[Майкл Крайтон]] монивтары буйынса «[[Юра осоро паркы (фильм)|Юра осоро паркы]]» һәм уның дауамдары — «[[Юра осоро паркы 2: Юғалған донъя]]» һәм «[[Юра осоро паркы 3]]» фильмдары төшөрөлә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Динозаврҙар| ]] [[Категория:Триас осоро]] [[Категория:Юра осоро]] [[Категория:Аҡбур дәүере]] djd33zbjhhzvexfp8xs5f44usq8n56g Мажарҙар 0 74849 1306627 1299712 2026-09-30T20:58:08Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы "Képes_krónika_-_21.oldal_-_A_magyarok_bejövetele_Pannóniába.jpg" рәсеме урынына [[Рәсем:Chronicon_Pictum_-_Page_21_-_The_Arrival_of_the_Hungarians_in_Pannonia.jpg|Chronicon_P 1306627 wikitext text/x-wiki {{Народ | название = Мажарҙар | изображение = Hng2_2.jpg | ширина = 270px | подпись = [[Иштван I]], [[Матьяш Хуньяди]], [[Габор Бетлен]], [[Бела Барток]];<br />[[Тивадар Костка Чонтвари]], [[Янош Бойяи]], [[Лоранд Этвёш]], [[Йожеф Этвёш]] | самоназвание = Magyarok | численность = 14,5 млн | расселение = {{HUN}} 9 416 015 ([[2001]])<ref>[http://www.nepszamlalas.hu/eng/volumes/18/tables/load1_28.html nepszamlalas.hu сайтында демографик мәғлүмәт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110512032455/http://www.nepszamlalas.hu/eng/volumes/18/tables/load1_28.html |date=2011-05-12 }}</ref><br /> {{USA}} 1 563 081 (2006)<br /> {{ROU}} 1 237 746 (2011)<ref>http://www.arges.insse.ro/phpfiles/RPL2011NIVEL%20NATIONAL.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730111519/http://www.arges.insse.ro/phpfiles/RPL2011NIVEL%20NATIONAL.pdf |date=2013-07-30 }}</ref><br /> {{SVK}} 520 528 (2001)<ref>[http://www.hhrf.org/htmh/?menuid=060205 hhrf.org сайтында демографик мәғлүмәт]</ref><br /> {{CAN}} 315 510 (2006)<ref>[http://www12.statcan.ca/english/census06/data/topics/RetrieveProductTable.cfm?TPL=RETR&ALEVEL=3&APATH=3&CATNO=&DETAIL=1&DIM=&DS=99&FL=0&FREE=0&GAL=0&GC=99&GK=NA&GRP=1&IPS=&METH=0&ORDER=1&PID=92333&PTYPE=88971&RL=0&S=1&ShowAll=No&StartRow=1&SUB=0&Temporal=2006&Theme=80&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= сайтында демографик мәғлүмәт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331205841/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/topics/RetrieveProductTable.cfm?TPL=RETR&ALEVEL=3&APATH=3&CATNO=&DETAIL=1&DIM=&DS=99&FL=0&FREE=0&GAL=0&GC=99&GK=NA&GRP=1&IPS=&METH=0&ORDER=1&PID=92333&PTYPE=88971&RL=0&S=1&ShowAll=No&StartRow=1&SUB=0&Temporal=2006&Theme=80&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |date=2019-03-31 }}</ref><br /> {{SRB}} 293 299 (2002)<ref>[http://www.hhrf.org/htmh/?menuid=060208 2006. évi jelentés a szlovákiai magyarság helyzetéről]</ref><br /> {{UKR}} 156 600 (2001)<ref>[http://www.hhrf.org/htmh/?menuid=060207 hhrf.org сайтында демографик мәғлүмәт]</ref><br /> {{DEU}} 135 600 {{FRA}} 100 000—200 000 (2004) {{BRA}} 80 000 {{AUS}} 67 616 {{AUT}} 55 038 (2014) {{GBR}} 52 250 (2011) {{CHL}} 50 000 {{SWE}} 40 000-70 000 {{ARG}} 40 000-50 000 {{HRV}} 16 595 (2001) {{CZE}} 14 672 (2001) {{IRL}} 8034 (2011) {{TUR}} 6800 (2001) {{SLO}} 6243 (2002) {{THA}} 3029 {{RUS}} 2781 (2010), 3768 (2002) {{MKD}} 2003 (2002) {{NZL}} 1476 {{PHL}} 1114 {{Флаг Пуэрто-Рико}} [[Пуэрто-Рико]] 1050. | вымер = | архкультура = | язык = [[Мажар теле]] | раса = Европеоид | религия = [[Католицизм]], [[протестантизм]], [[Венгерия католик сиркәүе|грекокатолицизм]], [[Венгрияла православие|православие]], [[ислам]], [[суннизм]] ([[Мажар (Ҡаҙаҡ мадьярҙары)|мажары]], [[мадьяраб]]) | родственные = [[ханты]], [[манси]], [[башҡорттар]] | входит = | включает = [[секей]], [[чангош]], [[мадьяраб]], [[яс]] }} '''Мажарҙар''' (үҙ атамаһы – {{lang-hu|magyarok}} {{IPA|[ˈmɒɟɒrok]}}) — [[Европа]] халҡы. [[Венгрия|Мажарстан]]дың төп халҡы. Мажарҙарҙың күп өлөшө, шулай уҡ, [[Румыния]] ([[Трансильвания]] тарихи өлкәһе), [[Сербия]] ([[Воеводина]] крайының төньяҡ өлөшө), [[Словакия]], [[Украина]], [[Рәсәй]], [[Германия]], [[Бөйөк Британия]], [[Австрия]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Чили]] һәм [[Канада]]ла йәшәй. Мажарстандан тыш мажар халҡы АҠШ-та йәшәй — 1,5 миллиона кеше. Мажарстандың үҙендә 9,5 млн мажар йәшәй, был бөтә халыҡтың 93 %<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=hun Hungarian]</ref>. Дине буйынса мажарҙарҙың күпселеге — [[Католицизм|католиктар]], шулай уҡ [[протестантизм|протестанттар]] һәм [[православие|православтар]] бар. == Тарихы == [[Файл:Arrival of the Hungarians (Árpád Feszty).jpg|thumb|right|250px|Рәссамдар [[Фести Арпад|Арпад Фести]], [[Меднянский Ласло|Л. Меднянский]] һәм [[Барчаи Енё|Е. Барчаи]]. «Кенәз Арпад Карпат тауы аша үтә». Киндер ([[циклорама]], 1800 м²), Венгрияны баҫып алыуҙың мең йыллығына яҙылған картина. Ópusztaszer, Милли мемориаль музей, Венгрия.]] [[Файл:Honfoglalas.gif|thumb|250px|Венгрҙар эмиграцияһы]] [[Файл:Hungarian migration.png|thumb|250px|Венгрҙар миграцияһы]] [[Файл:Magyars (Hungarians) in Hungary, census 1890.jpg|thumb|250px|Венгрҙар (1890)]] [[Файл:Historical Magyar population.png|thumb|250px|Венгрҙар (900—1980)]] [[Файл:Chronicon Pictum - Page 21 - The Arrival of the Hungarians in Pannonia.jpg|thumb|250px|Мадьярҙар Карпат тауҙары аша үтә Chronicon Pictum, 1360.]] [[Файл:Hungarian-style shield 1.jpg|thumb|200px|Шлем и щит венгерского гусара. <br />Такой щит при хорошем обзоре обеспечивает защиту шеи от сабельного удара]] Көнсығыш Урал буйында ярым күсмә тормошта йәшәгән, малсылыҡ менән шөғөлләнгән һуғышсан халыҡ венгрҙарҙың ата-бабаһы тип иҫәпләнә<ref>''Molnár E.'' A magyar nép őstörténete. Bp., 1952.</ref><ref>''Чернецов В. Н., Мошинская В. И.'' В поисках древней родины угорских народов // По следам древних культур. От Волги до Тихого океана. {{М.}}, 1954. C. 163—192.</ref>. Б. э. I меңенсе йылында венгрҙар Түбән [[Кама]] йылғаһы бассейнының [[Ҡара диңгеҙ]] һәм [[Азов диңгеҙе]] далаларына, ул ваҡытта Ҡазан татарҙары, [[сыуаштар]], [[башҡорттар]]ҙың ҡайһы бер ырыуҙары власы аҫтында булған [[хазар]] һәм [[болғар]]ҙарға, күсеп ултыралар. Боронғо венгр конфедерацияһы ете ырыуҙан һәм Хазар ҡағанатынан айырылып сыҡҡан, өс союздаш хазар этник ырыуҙан торған. Георгий Амартола 836—839 йылдарҙағы болгар-венгр конфикты тураһында яҙғанда венгрҙар тураһында тулыраҡ мәғлүмәт ҡалдырған.<ref>''Юрасов М. К.'' Когда появились венгры в Северном Причерноморье? // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. 2003. № 4 (14). С. 89.</ref> [[896]] йылда [[Арпад]] һәм [[Курсан]] етәкселегендә улар [[Трансильвания|Трансильванияға]] күсеп килә, унан һуң [[Паннония]], хәҙерге көнсығыш [[Австрия]] һәм [[Словакия]]ны яулап ала. Венгрҙар Көнбайыш Европаға яу менән барыр булғандар. Ваҡыт үтеү менән ([[X быуат|X]]—[[XI быуат]]) килмешәк-венгрҙар урындағы валах халҡы менән [[Ассимиляция (социология)|ассимиляциялаша]]. Ултырыҡ тормошҡа күсә, урындағы халыҡтың ғөрөф-ғәҙәтенә, мәҙәниәтенә күсә. Үҙ тарыхында төрлө биләмәләрҙе алған [[Венгрия короллеге]] барлыҡҡа килә. Венгр [[милләт]]е ойоша. [[XVII быуат]]та Венгрия, бер ни тиклем үҙидара менән, [[Австрия]] власына эләгә. Шуға күрә, венгрҙар милләт булараҡ юғалмай, телен һәм мәҙәниәтен үҫтерә. [[Австро-Венгрия]] ([[1867]]) дәүләте ойошҡас, венргҙар дәүләттең бер өлөшө һәм халҡы булараҡ киң хоҡуҡ алалар. [[Беренсе донъя һуғышы]]нан һуң [[Австро-Венгрия]] тарҡала. Империяның бер киҫәгендә Венгрия барлыҡҡа килә. == Этноним == Урыҫ телендә {{lang-pl|węgier}} {{lang-x-slav|*ǫgъrinъ}} ({{lang-orv|ѹгринъ}}, {{lang-uk|ву́гор, у́гор}}, серб.-{{lang-cu|ѫгринъ}}, ''ѫгре'', {{lang-sr|у̀гар}}, ''у̀гра'', шулай уҡ ''у̀грин'', {{lang-bg|унгарци}}, {{lang-cs|uher}}, {{lang-sk|uhor}}, {{lang-pl|węgier, węgrzyn}}, {{lang-lt|vengras}}) телдәрендәге ''венгр'' һүҙенән алынған<ref name=Vasmer>{{Фасмер}}</ref>. Европа телдәрендә {{lang-la|Ungari, Ungri}}, {{lang-gr|Οὑγγρικός, Οὖγγροι}}, {{lang-fr|hongroi(s)}}, {{lang-de|Ungar(n)}}, {{lang-en|Hungarian(s)}}, {{lang-sv|ungrare}} формаһында ҡулланыла. Бөтә экзоэтнонимдар болғар телендәге ''оn ogur'' ([[Унуғырҙар|унуғыр]] төрки ҡәбиләһенең атамаһы) һүҙенән килеп сыҡҡан<ref name=Vasmer />. Баштағы h- өнө ''Hunni'' «[[һундар]]» этнонимынан ҡушылған. Оҙаҡ ваҡыт Венгрияны Һундар короллеге тип йөрөткәндәр. Венгрҙар һундар союзнигы булараҡ Европаға һөжүм иткәндәр. Тел белгесе [[Аҙнабаев Әхмәр Мөхәмәтдин улы|Ә. М. Аҙнабаев]] буйынса этноним түбәнге өлөштәрҙән тора: ''баш''+''[[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|уғыр]]''//''уғор''+''т'': ''биш''+''уғыр''+''т'' (бында «биш» — һан, «уғыр» — ҡәбилә атамаһы, «т» — дөйөм алтай күплек күрһәткесе). Әхмәр Аҙнабаев этнонимды «[[Венгрҙар|венгр]]» (''вун<ref>[[Сыуаш теле]]ндә «вун» — 10 һанын аңлата</ref> уғар''//''уғыр'') һәм «[[Болғарҙар|болғар]]» (''бäл<ref>[[Сыуаш теле]]ндә «пилллек//пилек» — 5 һанын аңлата</ref> уғор''//''уғар''//''уғыр'') этнонимдарының этимологиялары менән сағыштыра<ref>{{статья|автор =[[Аҙнабаев Әхмәр Мөхәмәтдин улы|Аҙнабаев Ә. М.]]|заглавие =Тағы ла «башҡорт» этнонимы тураһында|ссылка = http://vatandash.ru/pics/pdf/1112.pdf|издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|год = 2002|номер = 6|страницы=100—106|issn = 1683-3554}}</ref>. Венгҙарҙың үҙатамаһын {{lang-hu|mаgуаr(ok)}} «мадьяр, мажар» (боронғо {{lang-hu|Моgоr}}, урта {{lang-gr|Μεγέρη}}) телдәрендә беренсе өлөшөн — ''mōś'' — [[манси]] халҡының үҙатамаһы ''Мось'' менән бәйләйҙәр. Икенсе өлөшө билдәһеҙ, фин-уғыр телендәге {{lang-fi|yrkö}} «ир» һүҙе булыуы мөмкин тигән фараз бар<ref>{{книга |автор = Майтинская К. Е. |часть = Венгерский язык |заглавие = Основы финно-угорского языкознания |ссылка = |место = М. |издательство = Наука |год = 1976 |том = 3 |страницы = 342—343 }}</ref>. [[Баскаков Николай Александрович|Н. А. Баскаков]] буйынса төрки һәм монгол телдәрендә һүҙ башындағы ''b ~ т'' алмашыусанлығы нигеҙендә, «[[башҡорт]]» һәм «мадьяр» этнонимдары бер үк сығышлы тигән һығымтаға килә: башҡорт — ''badža oγur'' ([[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|оғурҙар]] бажаһы, [[уғырҙар]] бажаһы) ''> badž(a) oγur > badžγar'' ошо форманы ала ''madž(a) oγur > madžγur > madžγar > madjar''<ref>''Баскаков Н. А.'' О происхождении этнонима башкир // Сборник «Этническая ономастика». Академия наук СССР. Институт этнографии имени Н. Миклухо-Маклая. — М.: Наука, 1984.</ref>. == Көнкүреш һәм ғөрөф-ғәҙәт == Венгрҙар күп тармаҡлы иҡтисад, сәнәғәт һәм хеҙмәт күрһәтеү даирәһендә эшләй. Халыҡтың яртыһынан күбеһе ҡалала йәшәй. Элекке ғәҙәти тармаҡ ауыл хужалығы булған. Малсылыҡ әһәмиәтле тармаҡ булараҡ үҫешкән. XIX быуатта игенселек әһәмиәтле тармаҡҡа әүрелә. Альфред провинцияһы тигеҙлегендә көтөүлектәртәрҙә [[малсысыҡ]], көньяғында [[йылҡысылыҡ]] үҫеш алған. Сусҡасылыҡ үҫеш алған. [[Үҫемлекселек]]тә төп культура — [[бойҙай]] (XVII быуаттан), [[XVIII быуат]]тан [[бәрәңге]] үҫтерелә. Баҡсасылыҡ һәм йәшелсә үҫтереү таралған. [[Шарап]] етештереүҙең боронғо традициялары бар. Етен, киндер эшкәртеү, сигеү, һуғыу, көршәк эшләү, күн эшкәртеү —венгрҙарҙың ғәҙәти кәсептәре. Йәшәгән урындары төрлөсә. Ауыл ерендә ҙур ауылдар һәм кескенә хуторҙар. Урта быуаттарҙағы ҡалалар (Буда, Дьёр, Печ һ. б.) бар. Крәҫтиәндәр йәшәгән ауыл хужалығы ҡалалары бар, мәҫәлән, Альфёльд. Тораҡтары балсыҡ менән һыланған ер стеналы йәки ағастан төҙөлгән йорт булған. Хәҙер кирбестән төҙөйҙәр. Ҡалалар ғәҙәттәге европа архитектураһы стилендә төҙөлгән. [[Роман стиле|Роман]], [[готика]], [[ренессанс]], [[барокко]], [[классицизм]], [[Историзм (архитектура)|историзм]] (эклектизм), [[модерн]] стилендә төҙөлгән архитектураны осратырға мөмкин. == Халыҡ мәҙәниәте == Халыҡ фольклоры йырҙарға, балладаларға (юлбаҫарҙар тураһында), әкиәттәргә бай. Венгр музыкаһы үҙенсәлекле. Боронғо йырҙарҙа Волга буйы халыҡтары музыкаһы һыҙаттары ишетелә, яңы йырҙарҙа — хәҙерге заман ритмдары. Венгрҙарҙың матди һәм рухи музыкаһына венгрҙарҙың этник биләмәһендә йәшәгән [[ҡыпсаҡтар]], [[Влахи (цыгандар)|влахи]], [[немецтар]], [[француздар]], [[итальяндар]], цыгандар, йәһүдтәр йоғонто яһаған. == Мадьяр исемдәре == Венгр исемдәре мадьярлаштырылған христиан исемдәре булып тора (Дьёрдь — Георгий, Иштван — Степан, Янош — Иоанн). Славян, герман, төрки телдерҙән алынған исемдәр бар. Фин-уйғыр теленән алынған исемдәр бар. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Магна Һунгария]] * [[Венгрия]] * [[Венгрия тарихы]] * [[Венгрия короллеге]] == Галерея == <gallery> Image:Hungarians in Hungary (1890).png Image:Magyars in Austro-Hungarian Empire 1911.gif Image:MagyarsOutsideHungary.png </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Подольный Р. Г. Пути народов, М., «Детская литература», 1975.{{ref-ru}} * Справочник личных имен народов РСФСР, М.: Рус. яз., 1989(стр. 305).{{ref-ru}} * Шушарин В. П. Ранний этап этнической истории венгров. Проблемы этнического самосознания. М., 1997.{{ref-ru}} * Энциклопедия «Народы и религии мира», М., 1998.{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * [http://orosz-szotar.hu/ Русско-Венгерский словарь] * [http://uralistica.ning.com/ Uralistica — Финно-угорское сообщество] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100426025641/http://uralistica.ning.com/ |date=2010-04-26 }} * [http://fucongress.org/ Международный консультативный комитет финно-угорских народов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120408204227/http://www.fucongress.org/ |date=2012-04-08 }} * [http://www.fennougria.ee/?lang=ru «Учреждение Фенно-Угриа»] * [http://www.finugor.ru/ru Информационный центр финно-угорских народов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100829055843/http://www.finugor.ru/ru |date=2010-08-29 }} [[Категория:Фин-уғыр халыҡтары]] [[Категория:Венгрия халыҡтары]] [[Категория:Румыния халыҡтары]] [[Категория:Сербия халыҡтары]] [[Категория:Венгрҙар|*]] [[Категория:Фин-уғыр халыҡтары]] [[Категория:Уғырҙар]] btt6ccwd097peeq7urmym8ndgqtfikq Александр Дубчек 0 103625 1306624 1065941 2026-09-30T18:29:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306624 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | имя = Александр Дубчек | оригинал имени = Alexander Dubček | изображение = (Zari68)Alexander Dubcek B.jpg | описание изображения = | ширина = 200px | должность = 2-й Председатель Федерального Собрания Чехословакии | флаг = Flag of the Czech Republic.svg | периодначало = [[28 апрель]] [[1969 йыл]] | периодконец = [[15 октябрь]] [[1969 йыл]] | предшественник = [[Колотка Петер|Петер Колотка]] | преемник = [[Ханес Далибор|Далибор Ханес]] | должность_2 = 6-й Председатель Федерального Собрания Чехословакии | флаг_2 = Flag of the Czech Republic.svg | периодначало_2 = [[28 декабрь]] [[1989 йыл]] | периодконец_2 = [[25 июнь]] [[1992 йыл]] | предшественник_2 = [[Кокрак Станислав|Станислав Кокрак]] | преемник_2 = [[Ковач Михал|Михал Ковач]] | титул_3= 2-се Чехословакия Коммунистар партияһы Үҙәк комитетының беренсе секретары |флаг_3= Hammer and sickle red on transparent.svg |периодначало_3 = [[5 ғинуар]] [[1968 йыл]] |периодконец_3 = [[17 апрель]] [[1969 йыл]] | предшественник_3 = [[Антонин Новотный]] | преемник_3 = [[Густав Гусак]] | дата рождения = 27.11.1921 | место рождения = Угровец, {{ТУ|Чехословакия|Словакияла}} | дата смерти = 7.11.1992 | место смерти = {{ВБУ|Прага}}, [[Чехословакия]] | гражданство = | вероисповедание = | партия = Чехословакия Коммунистар партияһы (1939—1970) <br> Словакия социал-демократик партияһы (1990—1992) | деятельность = Чрезвычайный и полномочный посол [[ЧССР]] в: <br> {{Флагификация|Турция}} с 1969 по 1970 | награды = {{{!}} {{!}}{{Большой Крест ордена Белого льва (с 1992)}} {{!!}} {{орден Людовита Штура 1 класса}} {{!!}} {{Крест Прибины 1 класса}} {{!}}} | автограф = Signature of Alexander Dubček.png }} '''Дубчек Александр''' ({{lang-sk|Alexander Dubček}}; [[27 ноябрь]] [[1921 йыл]] — [[7 ноябрь]] [[1992 йыл]]) — [[Чехословакия]]ның дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[1968 йыл]]дың ғинуарынан [[1969 йыл]]дың апреленәсә Чехословакия Коммунистар партияһы Үҙәк комитетының беренсе секретары. [[Прага яҙы]] булараҡ билдәле реформалар курсының төп инициаторы<ref>[http://www.radio.cz/ru/statja/69724 Антон Каймаков. Шестидесятые годы — «оттепель» и Пражская весна] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Radio Praha, 17-08-2005</ref><ref>[http://www.yabloko.ru/Publ/Articles/lukin-1.html Владимир Лукин. Пражская весна]</ref>. == Бала сағы һәм йәшлеге == [[Файл:Interhelpo_dubcek.jpg|left|thumb|255x255px|Бәләкәй Александр Дубчек (һулда) Фрунзе (Бишкәк) ҡалаһында. 1925 йыл.]] Этник словак Александр Дубчек Бановце-над-Бебравоу ҡалаһы эргәһендге Угровец словак ауылында балта оҫтаһы ғаиләһендә тыуа. Эшсе-мигрант ата-әсәһе [[АҠШ]]-та танышҡан була. [[1925 йыл]]да Дубчектар ғаиләһе словак коммунистары төркөмө составында СССР-ға, [[Ҡырғыҙстан]]ға күсеп килә. Унда «Интергельпо» кооперативын ойоштора; һуңыраҡ ғаилә Горькийға күсенә. Дубчек 1938 йылда тыуған яғына әйләнеп ҡайтҡанға тиклем [[Бишкәк|Фрунзе]] һәм Горькийҙың урта мәктәптәрендә белем ала. Словакияла Дубчек Тренчин заводтарында тәүҙә слесарь өйрәнсеге, һуңынан ҡорамалдарҙы ремонтлау буйынса слесарь булып эшләй. [[1939 йыл]]да Чехословакия Компартияһына инә, немец ғәскәрҙәре Чехияға һәм Моравияға баҫып ингәндән һәм Словакия [[Йозеф Тисо]] етәкселегендә үҙаллылыҡ иғлан иткәндән һуң, антифашистик хәрәкәттә ҡатнаша. Дубница-над-Вагомда «Шкода» заводында тимерсе булараҡ, буласаҡ реформатор 1941—1944 йылдарҙағы [[Икенсе донъя һуғышы|Икенсе бөтә донъя һуғышы]] ваҡытында подпольщиктар менән тығыҙ бәйләнештә була. Словак милли ихтилалында ҡатнашып, ике тапҡыр яралана. Һуғыштан һуң [[1945 йыл]]дан [[1949 йыл]]ға тиклем Дубчек хеҙмәт юлын сүпрә етештереүгә махсуслашҡан Тренчин аҙыҡ-түлек предприятиеһында дауам итә. [[1949 йыл]]да партия хеҙмәтенә күсерелә, Словакия Компартияһының Тренчинск өлкә комитетында секретарь һәм беренсе секретарь була. Ә [[1951 йыл]]дан — Банская Битстрицела (1952 йылға тиклем) беренсе секретарь һәм Милли йыйылыш депутаты ([[1955 йыл]]ға тиклем). 1955 йылда Ян Амос Коменский исемендәге Братислава университетының юридик факультетын тамамлап, Мәскәүҙә КПСС Үҙәк комитеты ҡарамағындығы Юғары партия мәктәбенә инә. Уны [[1958 йыл]]да тамамлап, Словакия Компартияһының Братислава өлкә комитетына беренсе секретарь итеп тәғәйенләнә. [[1960]]—[[1969 йыл]]дарҙа Дубчек — секретарь, Словакия Компартияһы ҮК Беренсе секретары һәм президиум ағзаһы, шулай уҡ ЧССР Федераль Йыйылышы депутаты һәм Рәйесе. == Реформаторҙар лидеры == [[Файл:Teodor_Banik_busta_Alexandra_Dubceka.jpg|right|thumb|339x339px|Дубчектың словак телендә: <br> «[[Словакия|Словак]] дәүләт эшмәкәре» тигән яҙмалы бюсы]] == Прага яҙы == [[1968 йыл]]дың 5 ғинуарында Чехословакия Компартияһының беренсе секретары булып, Александр Дубчек [[Антонин Новотный|Новотный]]ҙы алмаштырған Икенсе бөтә донъя һуғышы геройы президент [[Людвик Свобода]] ярҙамында ғәмәлдәге режимды либералләштереүгә һәм демократлаштырыуға йүнәлтелгән үҙгәрештәр инициаторы булып сығыш яһай. === Ғәмәлдәр программаһы === 1968 йылдың апрелендә Дубчектың фекерҙәштәре (Т. Рихта, О. Шик, П. Ауэсперг) Чехословакия Компартияһы етәкселәре раҫлаған «Ғәмәлдәр программаһы»<ref>[http://www.68.usd.cas.cz/files/dokumenty/edice/405.pdf Rezoluce ústředního výboru KSČ k politické situaci]</ref> — "идея плюрализмы"н тәьмин итеү өсөн реформа программаһын тәҡдим итә. Беренсе секретарь Дубчектың сәйәсәте ил халәөының киң ҡатламы араһында хуплау таба. 70 алдынғы фән һәм мәҙәниәт хеҙмәткәре реформа курсын хуплаған «Ике мең һүҙ» мәҡәләһенә ҡултамғаһын ҡуя. Бер үк ваҡытта партияның Новотный етәкселегендәге ортодоксаль даирәләрен эҙәрлекләү башлана. Улар дәүләт түңкәрелеше яһарға тырышыу һылтауы менән етәксе урындарҙан алына. Митингылар һәм демонстрациялар уҙа. === СССР-ҙың реакцияһы === Бындай хәл Советтар Союзын хәүефләндерә. 1956 йылдағы [[Венгрия]] ваҡиғалары шаһиты Юрий Андропов Чехословакияны контролдә тотоуҙың юғалыу хәүефен белдереп: «Улар илдән — [[Югославия]], һуңынан [[Австрия]] кеүек нимәлер эшләргә йыйына», — тип белдерә. === Варшава килешеүе ғәскәрҙәрен индереү === [[Файл:IICCR_G539_Ceausescu_Dubcek_Svoboda.jpg|right|thumb|200x200px|Александр Дубчек — һул яҡта беренсе рәттә, [[Людовик Свобода]] (үҙәктә) һәм [[Николае Чаушеску]] (уң яҡта) Чехословакияға визиты ваҡытында. 1968 йыл]] == Прага яҙы һәм Бәрхәт инҡилап араһында == 1969 йылда Прагаға ҡайтҡандан һуң, Александр Дубчек формаль рәүештә Чехословакия Компартияһы Үҙәк комитетының беренсе секретары вазифаһында була һәм Федераль Йыйылышҡа етәкселек итә, сөнки Компартияның реформаторҙар ҡанатын яйлап ҡына бушата бара. Шуға күрә апрель пленумында Дубчек властан ситләштерелеп, уның урынына СССР-ға лояль булған [[Гусак Густав]] ҡуйыла. Вазифаһынан бушатылғас, 1969—1970 йылдарҙа Дубчек бер ни тиклем [[Төркиә]]лә илсе була. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: ул турана-тура оппортунизмда ғәйепләнмәй, әммә «уң оппортунистик оппоненттарға» ирек биреүҙә ғәйепләнә. Шул сәбәпле Дубчек 1970 йылда Чехословакия компартияһынан сығарыла, депутат статусынан яҙа һәм словак урман хужалығы лесничествоһына етәксе итеп ебәрелә. Бында ул 1981 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем эшләй. == Дубчек яңы дәүерҙә == [[Файл:Alexander_Dubček_Grave.JPG|right|thumb|200x200px| Дубчек ҡәбере]] [[1989 йыл]]да Дубчек Чехословакияла [[Бәрхәт революция]]һының актив ҡатнашыусыһы була. 28 декабрҙән ул Чехословакия Федераль Йыйылышы рәйесе вазифаһын биләй. [[1990 йыл]]дың февралендә Словакия социал-демократик партияһын (СДПС) ойоштора һәм ул тиҙҙән Социалистик интернационалға ҡушыла. 1992 йылдың 25 июнендә уны вазифаһында Михал Ковач алмаштыра. Александр Дубчек һул демократтарҙың юлбашсыһы сифатында ҡаралара; ул ойошторған СДПС-та [[1992 йыл]]да 10 мең ағза иҫәпләнә (Чехияның шундай уҡ ойошмаһында, ЧСДП, 1990 йылдар уртаһында 12 мең ағза)<ref name="Кольер_СП">{{статья |заглавие = Социалистические партии |ссылка = http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_colier/4344/%D0%A1%D0%9E%D0%A6%D0%98%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%A1%D0%A2%D0%98%D0%A7%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%95 |издание = Энциклопедия Кольера |издательство = Открытое общество |год = 2000 }}</ref>. [[Файл:Alexander Dubček, památník poblíž místa nehody.jpg|thumb|left|180px|Дубчекҡа Гумполец ҡалаһынан алыҫ түгел автоһәләкәт урынында ҡуйылған һәйкәл]] [[1992 йыл]]дың 1 сентябрендә Дубчек ултырған автомобиль Прага—Братислава юлында етди автоһәләкәткә эләгә. Умыртҡа һөйәге һәм күкрәк ситлеге ауыр йәрәхәтләнгән Дубчек дауаханаға оҙатыла һәм ике ай дауалана, уға операция яһала. Октябрь һуңында сәләмәтлеге ҡапыл насарая, һәм ике аҙнанан һуң, [[1992 йыл]]дың 17 ноябрендә ул вафат була<ref>[http://www.nytimes.com/1992/11/08/world/alexander-dubcek-70-dies-in-prague.html?sec=&spon=&pagewanted=1 Alexander Dubcek, 70, Dies in Prague (New York Times, 8 November 1992)]</ref>. Партияның һәм илдең абруйлы лидеры үлгәндән һуң ҡайһы бер сәйәсмәндәр, Александр Дубчекты илдең сәйәси аренаһынан алып ташлау өсөн был автоһәләкәт махсус ойошторолған, тигән фекерҙәрен дә белдерә<ref name="Kopanic">Kopanic, Michael J Jr, [http://www.ce-review.org/00/8/kopanic8.html «Case closed: Dubček’s death declared an accident, not murder»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150510112400/http://www.ce-review.org/00/8/kopanic8.html |date=2015-05-10 }}, ''Central Europe Review'' (Vol 2, No 8), 28 February 2000.</ref>. Был эш оҙаҡ йылдар дауамында тикшерелә. 2000 йылда енәйәт эше ябыла һәм Словакияның Эске эштәр министрлығы Дубчектың үлеме заговор һөҙөмтәһе, тип белдерә. Тикшереүҙәр Дубчек ултырған автомобиль насар һауа торошо шарттарында трассала рәхсәт ителмәгән юғары тиҙлек менән барғанын асыҡлай. Тиҙлекте арттарған өсөн осраҡлы рәүештә иҫән ҡалған шофер 12 айға төрмәгә ултыртыла<ref name="Kopanic" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{мәҡәлә |автор=Кончаловский А. С.|заглавие=От Андропова к Горбачёву |оригинал= |ссылка= http://www.rg.ru/2011/03/30/ussr-gorbachev.html|автор издания= |издание=Российская газета — Федеральный выпуск |тип= |место= |издательство= |год=30.03.2011 |выпуск= |том= |номер=5442 (66) |страницы= |isbn= |issn= |язык=ru |ref=Кончаловский }} {{start box}} {{succession box|title=ЧКП ҮК Генераль секретары|before=[[Антонин Новотный]]|after=[[Густав Гусак]]|years= [[5 ғинуар]] [[1968 йыл]]да – [[17 апрель]] [[1969 йыл]]да}} {{end box}} [[Категория:Сахаров исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Прага яҙы]] [[Категория:Чехословакия Коммунистар партияһы ағзалары]] [[Категория:Марксистар]] [[Категория:Социалистар]] k1vm80yd1rz28phh2ix8kkvcv7gg9xw Аустерлиц ҡаты һуғышы 0 106729 1306629 1295312 2026-09-30T21:28:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306629 wikitext text/x-wiki {{Берләштерергә|Аустерлиц ҡаты һуғышы|Аустерлиц янындағы һуғыш}} {{Вооружённый конфликт |конфликт = Аустерлиц янындағы ҡаты һуғыш |изображение = [[Файл:La bataille d'Austerlitz. 2 decembre 1805 (François Gérard).jpg|300px|[[Наполеон I]] в битве при Аустерлице. [[Жерар, Франсуа|Франсуа Жерар]].]] |заголовок = [[Франсуа Жерар]]. "Наполеон Аустерлицта". Генерал [[Жан Рапп]] (уртала), рус кавалергардтарының ҡорбандар талап иткән атакаһынан һуң, Наполеонға әсиргә алынған кенәз Николай Репнин-Волконскийҙы (һулда аҡ мундирҙа)күрһәтә. Улар артында Наполеон мәмлүктәре арбаларға трофей байраҡтарҙы тейәгән. [[Версаль музейы]]. |часть = Төп конфликт: [[Наполеон һуғыштары]] <br /> [[Өсөнсө коалицияның ҡаты һуғышы]] |дата = {{OldStyleDate|2|декабрь|1805 йыл|20|ноябрь}} |место = [[Славков-у-Брна|Аустерлиц]], [[Моравия]], [[Австрия империяһы]] |итог = Рәсәй һәм Австрияның еңелеүе, 3-сө коалицияны юҡ итеү |противник1 = {{Флаг Франции}} [[Беренсе империяһы|Франция империяһы]] |противник2 = {{Флаг России}} [[Рәсәй империяһы]]<br />{{Австрия империяһы флагы}} [[Австрия империяһы]] |командир1 = {{Флаг Франции}} [[Наполеон I]] |командир2 = {{Флаг России}} [[Александр I (рәсәй императоры)|Александр I]], <br />{{Австрия империяһы флагы}} [[Франц II]]<!--, <br /> {{Флаг России}} А. Г. Бэккет †.--> |силы1 = 73 200 кеше,<br />139 орудие (артиллерия тубы) |силы2 = 85 400 кеше,<br />278 орудие (артиллерия тубы) |потери1 = 1 537 үлтерелгән,<br />6,943 яраланған,<br />1 байраҡ юғалған |потери2 = 27 000 үлтерелгән, үлтерелгән, яраланған һәм әсирлеккә алынған,<br />180 пушка юғалған,<br />45 байраҡ юғалған |}} ''' Аустерлицтағы һуғыш'''() — Наполеонға ҡаршы өсөнсө коалиция алып барған һуғыштарҙың иң мөһиме. Ул тарихҡа өс император (Австрия императоры [[Франц II|ФранцII]] менән урыҫ императоры [[Александр I Павлович|Александр I Франция императоры Наполеон I]] ҡаршы) көрәше исеме аҫтында ингән. Гавгамелдағы һәм Кандағы көрәш менән бергә ул тарихҡа һаны яғынан байтаҡҡа өҫтөн торған дошманды ҡыйыу рәүештә еңеүҙе аңлатҡан һуғыш булған<ref name="Gilbert2000">{{Cite book|author=Adrian Gilbert|title=The Encyclopedia of Warfare: From Earliest Time to the Present Day|url=http://books.google.com/books?id=MZoO7SIwMVIC|accessdate=1 July 2012|year=2000|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-57958-216-6}}</ref>. == Көстәр һәм һуғышыусы дошмандарҙың пландары == Союздаш армия 85 мең кешенән (278 орудиелы 60-меңлек урыҫ армияһынан һәм 25-меңлек Австрия армияһынан) торған . Уның дөйөм командующийы — генерал М. И. Кутузов булған. Наполеон армияһы 73.5 мең кешенән торған. Шунан да ҙурыраҡ көс менән Наполеон союздаштар армияһын ваҡытынан алда ҡурҡытмаҫҡа булған. 1805 йылдың 2 декабрендә союздаш армияларҙың ғәскәрҙәре һуғышҡа бындай тәртиптә инергә булғандар: : Генерал-лейтенант Д. С. Дохтуров, А. Ф. Ланжерон һәм И. Я. Пржибышевскийҙың өс беренсе урыҫ колоннаһы, инфантерия генералы Ф. Буксгевдендең дөйөм командалығы аҫтында фронттың һул яҡ ҡабырғаһын тәшкил итергә ; генерал-лейтенант И. Т. Коловрат һәм М. А. Милорадовичтарҙың 4-се урыҫ-Австрия колоннаһы— үҙәктә, туранан-тура Кутузов етәкселегендә; генерал-лейтенант П. И. Багратиондың (13 мең кеше) һәм Австрия кенәзе Иоганн Лихтенштейндең (4600 кеше) 5-се колоннаһы Багратион командалығы аҫтында уң яҡ ҡабырғаһында , Бөйөк Князь Константин Павлович командалығы аҫтында 3500 кешенән торған гвардия резервы 4-се колонна артында торорға тейеш булған. Австрия һәм Рәсәй императорҙары 4-се колоннала булырға тейеш булғандар. Австрия генералы Вейротер тәҡдим иткән план буйынса союздаштар, француздарҙың ярты армияһын тәшкил иткән һул ҡабырғаһын урап үтеп,ҡамарға тейеш булған. Вейротерҙың уйынса, француздарҙың ғәскәре 40 мең кешенән торған һәм Наполеон бик көсһөҙ полководец булған, шунлыҡтан ул француздар яғынан бер ниндәй ҙә ҡаршылыҡ күрһәтелмәйәсәк тип иҫәпләгән. Кутузов Вейротерҙың планы менән ризалашмаған, тик, француз армияһының иҫәбен белһә лә, үҙенең планын тәҡдим итмәгән, сөнки ул был алыштың һәйбәт һөҙөмтәле булырына ышанмаған. Һуғыштың һөҙөмтәһенә Александр менән Вейротер яуаплы буласағын алдан белгән, тик ул, отставкаға сығыу тураһында һорап, батшаға мөрәжәғәт итмәгән. == Алыштың барышы == [[Файл:Battle of Austerlitz MKL Bd. 2 1890 (131577731).jpg|мини|300x300пкс|Алыштың картаһы]] Наполеон союздаш армия менән Кутузов етәкселек итмәгәнен , ә Александрҙың Австрия генералдарының планын хуп күргәнен белгән. Шунлыҡтан ул алыш башланыу менән дошмандарының армияһын тоҙаҡҡа эләктергән, сөнки ул Австрия генералдарының командалығы уның Венаға һәм Дунайға юлын киҫергә , уны төньяҡҡа, тауҙар яғына, фронтының һул ҡанаты менән француз армияһының уң ҡанатын ҡайырырға тырышасаҡтарын алдан уҡ белеп торған. Уның аңлауынса, дошманының фронты киң йәйелергә тейеш булған. Наполеон союздаш армия командалығын, дошмандарҙы бик тиҙ генә уратып алыу мөмкинлегенә ышандырып алдау өсөн , үҙ ғәскәрен Працен тауҙарына ҡаршы, фронттың үҙәгенә баҫтырған., ә үҙе һалдаттарын союздаштарҙың ҡап уртаһына бик тиҙ генә һөжүм итергә тип әҙерлек алып барған. Француз армияһының Працен тауҙарына һөжүме иртәнге сәғәт 9-ҙа башланып киткән, ә был ваҡытта союздаштар армияһының һул ҡанаты, Наполеон уйынса, кистән үк үҙәктән фланг хәрәкәте яһап, таң алдында Працен тауҙарынан алыҫлашҡан булған. Фронттың үҙәгендә ҡалған 3500 кешенән торған урыҫ армияһының гвардияһы француздарға геройҙарса ҡаршылыҡ күрһәткән һәм уларҙы хатта яу яланын ташлап ҡасырға ла мәжбүр иткән, тик француздарҙың күплегенән ахыр сиктә сигенергә мәжбүр булған (Працен тауына 50 меңдән артыҡ кеше ебәрелгән булған). Працен үрҙәрен алғас, Наполеон үҙенең төп көстәре менән союздаштар армияһының һул ҡанатына һөжүм яһаған һәм уларҙы ҡамап алған. Алыштың дөйөм картинаһын күреп аңлаған һул ҡанаттың комадующийы Ф Буксгевден үҙ ғәскәрен сигендерә башлаған. Уның ғәскәренең бер өлөшө боҙ менән ҡапланған быуа аша сигенгән. Быны күреп ҡалған Наполеон йәҙрәләр менән боҙға атырға ҡушҡан. Француз тарихсыларының һуғыштан һуңғы тикшереүҙәре буйынса, был сигенеү ваҡытында артиллерия уты аҫтында һәм боҙло һыуҙа 800-ҙән алып 1000 кешегә тиклем һәләк булған, ә Наполеон ул саҡта 20 000 дошман һалдаты батып үлгән тип маҡтанған.<ref>См. Кастело, Наполеон, т 2.</ref>. Союздаштар армияһының уң ҡанаты Багратион командалығы аҫтында дошманға ҡаты ҡаршылыҡ күрһәтә алһа ла, Наполеон Мюрат етәкселегендәге кавалерияһын үҙенең һул ҡабырғаһына ярҙамға ебәргәс, шулай уҡ сигенергә мәжбүр булған. Австрия менән Рәсәй императорҙары Александр һәм Франц һуғыш яланынан иң беренсе булып ҡасҡандар. Александр көсһөҙлөктән ҡысҡырып илаған, уның сигенеп ҡасыуы алдағы көндәрҙә лә дауам иткән. Был алышта Кутузов яраланған һәм саҡ ҡына әсирлеккә төшмәй ҡалған. Кискә табан 2 декабрҙә ике яҡ та һуғыштың һөҙөмтәләрен яһаған. Төп һөҙөмтә булып, өсөнсө коалицияның тарҡалыуы торған. Бөйөк Петр заманынан һуң Рәсәй армияһы беренсе тапҡыр генераль һуғышта еңелгән. Урыҫ императорының һәр ваҡытта ла еңел генә еңеүгә ирешеү теләге селпәрәмә ватылған. «Александр I свитаһы уның янынан көндөҙ төрлөһө төрлө яҡҡа ҡасып торған, тик кис көнө йәки таң алдынан ғына уның янына йыйылған. Еңелеү фажиғәһенән һуңғы тәүге сәғәттә император бер нисә саҡрым үҙ табибы, берейторы, ат ҡараусыһы һәм ике лейб-гусары менән һуғыш яланынан атта сабып киткән, ә уның янында бары тик лейб-гусар ғына тороп ҡалғас, атынан төшөп, бер ағас аҫтына ултырған һәм илап ебәргән». Аустерлиц алышында император янында А. А. Аракчеев булған<ref>Н.</ref>. == Аустерлицтың һөҙөмтәләре һәм әһәмиәте == [[Файл:Austerlitz-lejeune.jpg|мини|300x300пкс|Аустерлицтағы бәрелеш. Луи-Франсуа Лежен.]] Союздаш ғәскәрҙәр 27 мең кешене юғалтҡан, шуларҙың ҙур өлөшө, 21 меңе — урыҫтар. Француздар, төрлө мәғлүмәттәргә ҡарағанда, 9-12 мең кешеһен юғалтҡан. Был һуғыштан һуң Австрия императоры Франц Александрға көрәште дауам итеүҙең мәғәнәһеҙ эш икәнлеген әйткән. Һуғыштың нәтижәһе булып Австрияның һуғыштан сығыуы һәм француздарға ҡаршы Европа державаларының өсөнсө коалицияһының тарҡалыуы торған. Рәсәй Франция менән һуғышты Дүртенсе коалиция составында дауам иткән. Аустерлицтә еңелеү, Нарвала еңгәндән һуң үҙ армияһын еңелмәүсән тип иҫәпләгән урыҫ йәмғиәтенә ныҡ тәьҫир итһә лә, барыбер халыҡтың армияға булған ышанысын юғалтмай ҡалған. Аустерлиц алышы популяр тарихи әҙәбиәттә йыш ҡына дошманды тулыһынса тармар итеү алышы тип миҫалға алынһа ла, Наполеон тарафынан ҙур еңеүгә өлгәшенһә лә, ысынлыҡта был көрәштә урыҫ армияһының төп өлөшө (50 мең кеше), көслө ут аҫтында ойошҡан рәүештә сигенеп, үҙенең артиллерияһының яртыһынан күберәген һаҡлап алып ҡалған. Һуңынан ул һалдаттар Прейсиш-Эйлау янында һуғышҡан армияның төп өлөшөн тәшкил иткән. Француздар иһә, еңеү яулап сыҡһалар ҙа, дошманды артабан эҙәрлекләп, күп һанлы үҙ дошманын еңерлек көс тапмағандар. Союздаштар армияһындағы иң күп юғалтыузар фронттың уң ҡанатында булған, тик боҙло быуаның һыуын кисеп сыҡҡан урыҫ һалдаттарын француздар арттарынан баҫтырып ҡаршы ярға һыу кисеп сыҡмағандар. Шулай итеп, Аустерлицтағы һуғышта, Канда, Треббийҙә һәм 1799 йылда Ватерлоолағы алыштарҙан айырмалы рәүештә, союздаштарҙың ғәскәренең төп көсө һаҡланып ҡалған. Аустерлиц янындағы һуғыш хәрби оҫталыҡтың миҫалы булып тарихҡа ингән, сөнки унда бары тик бер генә ябай хәрби маневрҙы ваҡытында яһау һәм союздаш армияның командалығының булдыҡһыҙлығы арҡаһында ҙур еңеүгә ирешелгән. == Алыш тураһында иҫтәлек == Аустерлиц һуғышы барған ерҙә һалдаттарҙың һыны ҡуйылған мемориал Тыныслыҡ Мавзолейы һәм бәләкәй сиркәү урынлаштырылған. Шулай уҡ бында ул ваҡытта һуғышта ҡатнашҡан илдәрҙең, шул иҫәптән Рәсәйҙең дә,хәрби ҡоралдарының һәм кейемдәренең өлгөләре ҡуйылған музей ҙа булған. Оҙаҡ ваҡыттар буйынса бында Наполеон кейемендә арендаға алынған атҡа менгән һыбайлы һәм урындағы дин әһеле , һуғышта һәләк булған һалдаттарға бағышлап, йыназалар үткәргәндәр<ref>{{Cite web|url=http://www.33gid.ru/austerlitz|title=Экскурсия в Аустерлиц, отзывы о музее {{!}} "ПАРИЖ и РУССКАЯ ФРАНЦИЯ" Franco-Russe гид-путеводитель: история, музеи, экскурсии|publisher=www.33gid.ru|accessdate=2016-04-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160604154035/http://www.33gid.ru/austerlitz |date=2016-06-04 }}<span class="citation" contenteditable="false"></span></ref>.Хәҙерге ваҡытта һәр йыл һайын алыштың хәрби-тарихи реконструкцияһы үткәрелә. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәте == # Большой Энциклопедический Словарь. М., 1994. С.87,1223. # [http://www.memoirs.ru/rarhtml/Kura_RA69_7.htm ''Куракин А. Б.'' Записка, поданная князем А. Б. Куракиным императору Александру Павловичу после Аустерлицкого сражения / Сообщ. Н. С. Оболенским // Русский архив, 1869. — Вып. 7. — Стб. 1125—1138.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019050835/http://www.memoirs.ru/rarhtml/Kura_RA69_7.htm |date=2013-10-19 }} # ''Манфред А. З.'' Наполеон Бонапарт. М.: Мысль, 1989. С.430,433-434 # ''Тарле Е. В.'' «Наполеон», 1994 г. С.162-163. # ''Толстой Л. Н.'' «Война и мир» (1 и 2 тома книги.) # ''Троицкий Н. А.'' Фельдмаршал Кутузов: мифы и факты. М.: Центрополиграф, 2003. С.109-115. # ''Харботл Т.'' Битвы мировой истории. М., 1993. С.47. # ''Чандлер Д.'' Военные кампании Наполеона. М., 1997. С.265-272. == Һылтанмалар == * Леер, [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=1026982 Подробный конспект. Война 1805 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260101120655/http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=1026982 |date=2026-01-01 }} [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=1026982 Аустерлицкая операция на сайте «Руниверс»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260101120655/http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=1026982 |date=2026-01-01 }} * https://web.archive.org/web/20080101212422/http://www.radio.cz/ru/statja/62437 * http://www.bond.cz/www/austerlitz/indexen.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070905163107/http://www.bond.cz/www/austerlitz/indexen.htm |date=2007-09-05 }} (на англ. языке) * [http://fotki.yandex.ru/users/soviet/album/98388/ 200 лет битве 3 императоров] — фото c реконструкции битвы * ''Пирожников А. И.'' [http://chigirin.narod.ru/book18.html История 10-го пехотного Новоингерманландского полка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080205014348/http://chigirin.narod.ru/book18.html |date=2008-02-05 }}. Тула, 1913. * https://web.archive.org/web/20021111182626/http://hronos.km.ru/sobyt/austerlic.html * А. Васильев [http://www.genstab.ru/voin/auster_01.htm Русская гвардия в сражении при Аустерлице 20 ноября (2 декабря) 1805 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100507010035/http://www.genstab.ru/voin/auster_01.htm |date=2010-05-07 }} [[Категория:Наполеон һуғыштары]] [[Категория:Алфавит буйынса алыштар]] ar6o3chhyj9ir6lrl31dzgs100z48r9 Аустерлиц янындағы һуғыш 0 107009 1306628 1295311 2026-09-30T21:28:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306628 wikitext text/x-wiki {{Берләштерергә|Аустерлиц ҡаты һуғышы|Аустерлиц янындағы һуғыш}} {{Вооружённый конфликт |конфликт = Аустерлиц янындағы һуғыш |изображение = [[Файл:La bataille d'Austerlitz. 2 decembre 1805 (François Gérard).jpg|300px|Наполеон I Аустерлиц янындағы һуғышта. Франсуа Жерар.]] |заголовок = Франсуа Жерар. "Наполеон Аустерлицта". Генерал Жан Рапп (уртала), рус кавалергардтарының ҡорбандар талап иткән атакаһынан һуң, Наполеонға әсиргә алынған кенәз Николай Репнин-Волконскийҙы (һулда аҡ мундирҙа)күрһәтә. Улар артында Наполеон мәмлүктәре арбаларға трофей байраҡтарҙы тейәгән. Версаль музейы. |часть = Төп конфликт: Наполеон һуғыштары <br /> Өсөнсө коалицияның һуғышы |дата = {{OldStyleDate|2|декабрь|1805 йыл|20|ноябрь}} |место = Славков-у-Брна, Аустерлиц, Моравия, Австрия империяһы |итог = Рәсәй һәм Австрияның еңелеүе, 3-сө коалицияны юҡ итеү |противник1 = {{Флаг Франции}} Беренсе Франция империяһы |противник2 = {{Флаг России}} Рәсәй империяһы<br />{{Австрия империяһы флагы}} Австрия империяһы |командир1 = {{Флаг Франции}} Наполеон I |командир2 = {{Флаг России}} Александр I, <br />{{Австрия империяһы флагы}} Франц II<!--, <br /> {{Флаг России}} А. Г. Бэккет †.--> |силы1 = 73 200 кеше,<br />139 орудие (артиллерия тубы) |силы2 = 85 400 кеше,<br />278 орудие (артиллерия тубы) |потери1 = 1 537 үлтерелгән,<br />6,943 яраланған,<br />1 байраҡ юғалған |потери2 = 27 000 үлтерелгән, үлтерелгән, яраланған һәм әсирлеккә алынған,<br />180 пушка юғалған,<br />45 байраҡ юғалған |}} '''А́устерлиц янындағы һуғыш''' ([[1805 йыл]], 20 ноябрь (2 декабрь) — наполеон армияһының үҙенә ҡаршы төҙөлгән өсөнсө коалицияның армиялары менән хәл иткес алышы. Тарихҡа «өс император алышы» булараҡ билдәле, сөнки [[Наполеон I]] армияһына Австрия императоры [[Франц II]] һәм рус императоры [[Александр I]] ҡаршы торған. Гавгамелдағы һәм Канны янындағы алыштар менән бер рәттән, һан яғынан күберәк булған дошманды тар-мар итеүҙең миҫалы булып тарихҡа ингән<ref name="Gilbert2000">{{cite book|author=Adrian Gilbert|title=The Encyclopedia of Warfare: From Earliest Time to the Present Day|url=http://books.google.com/books?id=MZoO7SIwMVIC|accessdate=1 July 2012|year=2000|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-57958-216-6}}</ref>. == Яҡтарҙың көстәре һәм пландары == {{main|Аустерлицта француз ғәскәренең составы}} Генерал М. И. Кутузовтың дөйөм командалығы аҫтындағы союздаш армияларҙың 85 меңгә яҡын һалдаты (60 меңлек рус армияһы, 25 мең кешенән торған һәм 278 орудиеға эйә австрия армияһы) булған. Наполеон армияһында 73.5 мең һалдат булған. Наполеон, союзниктарҙы өркөтмәҫ өсөн, көсө етерлек икәнен күрһәтергә тырышмаған. Бынан тыш, ваҡиғалар үҫешен күҙаллап, шул көстәре менән дә еңеүгә өлгәшеренә ышанған. 1805 йылдың 2 декабрь төнөндә союз ғәскәрҙәре һуғышҡа түбәндәге тәртиптә әҙерләнгәндәр: : Инфантерия генералы Ф. Ф. Буксгевдендың дөйөм етәкселеге аҫтындағы беренсе өс рус колоннаһының береһе, генерал-лейтенант Д. С. Дохтуровтың, А. Ф. Ланжерон һәм И. Я. Пржибышевскийҙың, һул ҡанатты тәшкил иткән; туранан-тура Кутузовҡа буйһонған генерал-лейтенанттар И. К. Коловрат һәм М. А. Милорадовичтың 4-се рус-австрия колоннаһы уртала торған. Генерал-лейтенант Багратион командалыҡ иткән, үҙенең 13 мең кешеһе һәм австрия кенәзе Иоһанн Лихтенштейндың 4600 кешеһенән торған 5-се колонна һул ҡанатты тәшкил иткән. 4-се колонна артында Бөйөк Кенәз Константин Павловичтың 3500 кешенән торған гвардия резервы урынлашҡан. Австрия һәм рус императорҙары 4-се колоннала булған. Австрия генералы Вейротер тәҡдим иткән план буйынса, союз армияһының яртыһын тәшкил иткән һул ҡанат (флангы) менән француз армияһын уратып ҡамарға тейеш булалар. Вейротер француз армияһының иҫәбен 40 мең кешенән дә артмай, тип билдәләгән, Наполеондың полководецлыҡ сифаттарын бик түбән баһалаған һәм уның яғынан бер ниндәй ҙә ҡаты ҡаршылыҡ булмаҫына ышанған. Кутузов, Вейротерҙың планы менән ризалашмаһа ла, үҙҙәрен эҙәрлекләп килгән француз армияһының иҫәбен яҡшы белһә лә, үҙенең һөжүм планын тәҡдим итмәгән. Шул уҡ ваҡытта, Кутузов батшаға отставкаға китеү тураһында прошение ла бирмәгән, тимәк, тар-мар ителеү өсөн яуаплылыҡты Александр һәм Вейротер менән уртаҡлашҡан. == Алыштың барышы == [[Файл:Battle of Austerlitz MKL Bd. 2 1890 (131577731).jpg|thumb|300px|Алыштың картаһы]] Наполеонға, союз армияһы менән ысынында (фактик) Кутузов түгел, ә австрия генералдарының планын үҙ итеүсе рус императоры Александр командалыҡ итеүе алдан билдәле булған. Һөжүмде башлаған союз армияһы Наполеон ҡорған ҡапҡанға эләккән. Австрия командованиеһының, үҙҙәрен ҡамап алып, төньяҡҡа, тау араһына ҡыҫырыҡларға, шуның менән Венаға һәм Дунайға юлын киҫергә ынтыласаҡтарын Наполеон яҡшы белгән. Бының өсөн рус-австрия ғәскәре һул ҡанаты менән француз армияһының уң флангыһына, уратып ҡамап, һөжүм итерен дә, әлбиттә, уларҙың сафтары һуҙылырын да иҫәпләп сығарған. Наполеон ғәскәрен үҙәккә, австрия командованиеһы уның армияһын тиҙ генә ҡамап алам, тип алданһын өсөн, Праценск бейеклегенә ҡаршы туплаған, һәм шул уҡ ваҡытта француздарҙың союз ғәскәрҡәренә көтмәгәндә ҡыҙыу атака ойоштороу юлын да хәл итеп ҡуйған булған. Француз ғәскәренең Праценск бейеклегенә һөжүме, эңер төшкәндән бирле фланг хәрәкәте башлаған союз ғәскәрҙәре, Наполеон белгәнсә, үҙәктән байтаҡҡа йырағайғас, иртәнге сәғәт 9-ҙа башланған. Рус армияһының тик гвардиянан торған аҙ һанлы үҙәге (3500 кеше) француздарға батырҙарса ҡаршы тора, контратакалары менән уларҙы ҡасырға мәжбүр итә алһа ла, француз ғәскәренең төп көстәре ҡыҫымында, улар сигенеүҙән башҡа сара тапмаған (Праценск бейеклегенә дошмандың 50 меңдән ашыу кешеһе һөжүм иткән). Праценск бейеклеген алғас, Наполеон үҙенең төп көстәре ударын фронттан да, тылдан да уратып алынған союзниктарға йүнәлткән. Тик шул саҡта ғына, алыштың дөйөм картинаһын аңлап ҡалып, союз ғәскәренең һул ҡанаты командующийы Ф. Буксгевден сигенеүҙе башлаған. Уның ғәскәренең бер өлөшө быуалар яғына ырғытылған һәм боҙ өҫтөнән сигенергә мәжбүр булған. Наполеон, йәҙрәләр менән боҙға тоҫҡап атырға бойорған. Француз тарихсыларының тикшереүҙәрендә сигенеүселәр араһында 800-ҙән алып 1000-гә яҡын кеше батып үлгән тигән мәғлүмәт бар, Наполеон иһә еңеү уңайынан сығарылған бюллетендә 20 000 ҡорбан тураһында яҙған<ref>См. Кастело, Наполеон, т 2. Легенду о погибшем в прудах левом крыле русской армии поддержал и Тарле.</ref>. Үҙенең ғәскәре менән аныҡ һәм һалҡын ҡанлылыҡ менән идара иткән Багратион командалығындағы союз армияһының уң ҡанаты, дошманға ҡаты ҡаршы торһа ла, Наполеон үҙенең һул флангыһына ярҙамға Мюрат кавалерияһын ебәргәс, сигенергә мәжбүр булған. Императорҙар Александр һәм Франц алыш тамамланыуҙан күпкә алда һуғыш яланынан ҡасҡан. Александр, үҙ-үҙен тота алмай, ҡалтыранған һәм хатта илаған. Уның ҡасыуы артабанғы көндәрҙә лә дауам иткән. Яраланған Кутузов көс-хәл менән әсиргә төшөүҙән ҡотолоп ҡалған. 2 декабрҙың кисенә дошманлашҡан яҡтар төп һығымтаны яһай алған — өсөнсө коалиция тарҡалған. Бөйөк Петрҙан һуң беренсе тапҡыр рус армияһы генераль алышта еңелеүгә тарый. Рус императорының еңелмәҫ һөрөмө тулы өмөтһөҙлөк менән алмашынған. «Союз олимпын ялмап алған борсолоу тойғоһо шул тиклем көслө ине, Александр I ярандары төрлө яҡҡа таралышып бөткәндәр һәм тик төндә генә,хатта таңға табан, уға килеп ҡушылғандар. Катастрофаның тәүге сәғәттәрендә батша бер нисә саҡрым тик врач, берейтор, ат ҡараусыһы һәм ике лейб-гусар менән генә сабып барған, ә эргәһендә лейб-гусар ғына ҡалғас, батша, гусар һөйләгәнсә, аттан төшкәс, ағас төбөнә ултырған да илап ебәргән». Аустерлиц һуғышында ғали йәнәптәре янында А. А. Аракчеев булған<ref>Н. К. Шильдер «Император Александр I, его жизнь и царствование», том 2, стр. 138. С.-Петербург, Типографія А. С. Суворина, 1904 г.</ref>. == Аустерлицтың йомғаҡтары һәм әһәмиәте == [[Файл:Austerlitz-lejeune.jpg|thumb|300px|Аустерлиц янындағы һуғыш. Луи-Франсуа Лежён.]] Союз ғәскәрҙәре 27 меңгә яҡын кеше юғалталар, шулар араһында күп өлөшөн рустар — 21 мең һалдатын. Француздар, төрлө мәғлүмәт буйынса, 9—12 мең кешеһен юғалтҡан. Был һуғыштан һуң австрия императоры Франц Александрға, көрәште дауам итеү мәғәнәһеҙ тигән. Һуғыштың һөҙөмтәһе булып, Австрияның һуғыштан сығыуы һәм Европа державаларының француз императорына ҡаршы торған Өсөнсө коалицияһының юҡҡа сығыуы торған. Рәсәй Дүртенсе коалиция составында Францияға ҡаршы һуғышты дауам иткән. Аустерлиц янындағы еңелеүҙең, Нарва алышынан бирле еңелеү белмәгән армиябыҙ бар, тип йөрөгән рус йәмәғәтселегенә тәьҫире көслө булған, әммә был армияла ла, халыҡта ла рух төшөнкөлөгөнә сәбәпсе булмаған. Аустерлиц янындағы һуғышты популяр тарихи әҙәбиәттә йыш ғына дошманды тулыһынса тар-мар итеүгә килтергән һуғыш миҫалы, тип аңлатырға яраталар. Ысынында иһә, был Наполеон тарафынан атҡарылған атаҡлы һуғыш, әммә уның кире һөҙөмтәһен, нишләптер күрмәйҙәр. Союз армияһы бар пункттар буйынса еңелһә лә, төп рус ғәскәре (50 меңгә яҡын кеше) ҡыҫым һәм көслө атыш аҫтында, үҙҙәре менән яртыһынан күберәк артиллерияны һаҡлап ҡалып, ойошҡанлыҡ менән сигенгән, һәм бына тап ошо яугирҙар Прейсиш-Эйлау янындағы һуғышта ғәскәрҙең нигеҙе булып торған да инде. Француздар еңгән, әммә сигенергә мәжбүр булған күп һанлы һәм аяуһыҙ дошманын эҙәрлекләү тәңгәлендә уңыш ҡаҙана алырлыҡ отошло хәлдә булмаған. Союз ғәскәрҙәренең һул ҡанаты иң ауыр еңелеүгә дусар ителгән, шулай ҙа, Сачанск быуаһын аша сыҡҡандан һуң, был һыуҙың иң тәрән ере күкрәк тәңгәленән булып, йышыраҡ тубыҡҡа йә билгә тиклем булғанлыҡтан, фрацуздарҙың уларға тәьҫир көсө тамамланған, сөнки француздар дошманын ҡаршы ярға саҡлы баҫтырып бармаған. Шулай итеп, Аустерлиц һуғышында, Канны, 1799 йылдағы Треббия, Ватерлоо янындағы яуҙар менән сағыштырғанда, — дошмандың төп көстәрен юҡ итеүгә өлгәшелмәгән. Бәхәсһеҙ, Аустерлиц янындағы һуғыш хәрби сәнғәттең күренекле миҫалы булып тора. Тулы еңеү өлгәшеүгә хатаһыҙ, уңышлы, һайланған бер моментта ябай манёвр яһау ғына түгел, әлбиттә, союз армияһы командованиеһының йүнһеҙлеге лә сәбәпсе булған. == Алыш тураһында иҫтәлек == Һуғыш булған урында һалдат статуялары торған Тыныслыҡ Мавзолейы күренешендәге мемориал һәм көмбәҙле ғибәҙәтхана (часовня) ҡуйылған. Шул һуғышта ҡатнашҡан бөтөн илдәрҙең, шулай уҡ Рәсәйҙең дә, хәрби формалары өлгөләре күрһәтелгән музей булған. XX быуаттың 60-70-се йылдарында күп тапҡырҙар Франциянан тарихи кейем кейгән «наполеонсы» килеп йөрөгән, арендаға меңге ат алған һәм католик дин әһеле (священник) ярҙамында һәләк булған һалдаттар иҫтәлегенә месса ҡыла торған булған.<ref>{{Cite web|url=http://www.33gid.ru/austerlitz|title=Экскурсия в Аустерлиц, отзывы о музее {{!}} "ПАРИЖ и РУССКАЯ ФРАНЦИЯ" Franco-Russe гид-путеводитель: история, музеи, экскурсии|publisher=www.33gid.ru|accessdate=2016-04-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160604154035/http://www.33gid.ru/austerlitz |date=2016-06-04 }}</ref> Хәҙерге көндәрҙә йыл һайын һуғыштың хәрби-тарихи реконструкцияһы ойошторола. <!-- == Любопытные факты == * Существует мнение, что причиной ошибки в совместных действиях австрийской и русской армий стала [[Григорианский календарь|12-дневная разница в календарях]] что, в свою очередь, сыграло роль в поражении союзников при Аустерлице<ref>{{cite book|last=Chandler |first=David G | authorlink=David G. Chandler |title=The Campaigns of Napoleon |publisher=Scribner |location=New York |date=1 March 1973|pages=383 |chapter=From the Rhine to the Danube|isbn=0-02-523660-1}}</ref>. * Я. И. де-Санглен в своих записках рассказывает о мнении участника битвы князя [[Волконский, Пётр Михайлович|П. М. Волконского]], который утверждал, что «аустерлицкое сражение не было проиграно»<ref>[http://ontext.info/68495 Записки Якова Ивановича де-Санглена]</ref>.--> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == # Большой Энциклопедический Словарь. М., 1994. С.87,1223. # [http://www.memoirs.ru/rarhtml/Kura_RA69_7.htm ''Куракин А. Б.'' Записка, поданная князем А. Б. Куракиным императору Александру Павловичу после Аустерлицкого сражения / Сообщ. Н. С. Оболенским // Русский архив, 1869. — Вып. 7. — Стб. 1125—1138.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019050835/http://www.memoirs.ru/rarhtml/Kura_RA69_7.htm |date=2013-10-19 }} # ''[[Манфред, Альберт Захарович|Манфред А. З.]]'' Наполеон Бонапарт. М.: Мысль, 1989. С.430,433-434 # ''Тарле Е. В.'' «Наполеон», 1994 г. С.162-163. # ''Толстой Л. Н.'' «Война и мир» (1 и 2 тома книги.) # ''Троицкий Н. А.'' Фельдмаршал Кутузов: мифы и факты. М.: Центрополиграф, 2003. С.109-115. # ''Харботл Т.'' Битвы мировой истории. М., 1993. С.47. # ''Чандлер Д.'' Военные кампании Наполеона. М., 1997. С.265-272. == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Битва под Аустерлицем |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = ЭСБЕ/Аустерлиц |Викивиды = |Викиновости = |Метавики = |Проект = }} * [[Леер, Генрих Антонович|Леер]], [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=1026982 Подробный конспект. Война 1805 года. Аустерлицкая операция на сайте «Руниверс»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260101120655/http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=1026982 |date=2026-01-01 }} * https://web.archive.org/web/20080101212422/http://www.radio.cz/ru/statja/62437 * http://www.bond.cz/www/austerlitz/indexen.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070905163107/http://www.bond.cz/www/austerlitz/indexen.htm |date=2007-09-05 }} (на англ. языке) * [http://fotki.yandex.ru/users/soviet/album/98388/ 200 лет битве 3 императоров] — фото c реконструкции битвы * ''Пирожников А. И.'' [http://chigirin.narod.ru/book18.html История 10-го пехотного Новоингерманландского полка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080205014348/http://chigirin.narod.ru/book18.html |date=2008-02-05 }}. Тула, 1913. * https://web.archive.org/web/20021111182626/http://hronos.km.ru/sobyt/austerlic.html * [[А. Васильев]] [http://www.genstab.ru/voin/auster_01.htm Русская гвардия в сражении при Аустерлице 20 ноября (2 декабря) 1805 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100507010035/http://www.genstab.ru/voin/auster_01.htm |date=2010-05-07 }} {{DEFAULTSORT:Аустерлиц}} 9tuckcmg6a818t31jqlrt10xvdrh2nc Әзербайжан теле 0 110569 1306607 1305519 2026-09-30T12:00:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306607 wikitext text/x-wiki {{Язык |цвет = алтай |имя = Әзербайжан теле |самоназвание = {{unicode|Azərbaycan dili,<br>آذربايجان ديلی, Азәрбајҹан дили}} |произношение={{ipa|azærbajdʒan dili}} |страны = {{AZE}}, {{IRN}}, {{IRQ}}<ref>Большая советская энциклопедия. Третье издание. В 30 томах. Главный редактор: А. М. Прохоров. Том 1: А — Ангоб. Москва: Государственное научное издательство "Большая Советская Энциклопедия", 1969, стр. 277.{{oq|ru|ӘЗЕРБАЙЖАН ТЕЛЕ, Әзербайжанда, Грузияла, Дағстанда, Үзбәкстанда, Төркмәнстанда, Ҡаҙағстанда һәм Украинала, шулай уҡ Иранда һәм Ираҡта йәшәгән әзербайжандарҙың теле. Элекке СССР территорияһында говорит около 2,94 млн. кеше әзербайжан телендә һөйләшкән (1959; 1965 йыл башына 3,6 млн, баһа). Әзербайжан теле төрөк телдәренең көньяҡ-көнбайышы тармағына ҡарай.}}</ref>, {{GEO}}, {{RUS}}, {{AFG}}<ref>{{cite web|url=https://joshuaproject.net/languages/azj|title=Azerbaijani, North|accessdate=2016-06-17|archiveurl=http://archive.is/YzmaD|archivedate=2016-06-17}}</ref><ref>{{cite web|url=https://joshuaproject.net/languages/azb|title=Azerbaijani, South|accessdate=2016-06-17|archiveurl=http://archive.is/fZSh4|archivedate=2016-06-17}}</ref>, {{UKR}}, {{TUR}}, {{KAZ}}, {{ARM}} (1988 йылға тиклем), {{TKM}}, {{UZB}}, {{KGZ}}<ref>Н. Г. Волкова (Наталья Георгиевна Волкова — одна из ведущих советских этнографов-кавказоведов, признанный ученый в области этнической истории народов Кавказа, автор нескольких монографических исследований по этническому составу населения Северного Кавказа, по кавказской этнонимике) Кавказский Этнографический Сборник, Статья: Этнические процессы в Закавказье в XIX—XX вв. — IV. — СССР, Институт Этнографии им. М. Маклая, АН СССР, Москва: Наука, 1969. — С. 10. — 199 с. — 1700 экз. <!-- — ISBN 2131 Т11272 это тип заказа и номер тиража --></ref><ref>http://monderusse.revues.org/docannexe4079.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090927201826/http://monderusse.revues.org/docannexe4079.html |date=2009-09-27 }} стр.188, Арсений Саппаров, International Relations Department, London School of Economics, Houghton Street, London WC2A 2AE, A.Saparov@lse.ac.uk — According to this plan some 100,000 people had to be «voluntarily» resettled. The emigration occurred in three stages: 10,000 people were resettled in 1948, another 40,000 in 1949, and 50 000 in 1950.29</ref><ref name="books.google.com">{{книга|автор=Hafeez Malik|заглавие=Central Asia. The problem of Nagorno-Karabakh|ссылка=http://books.google.com/books?id=qkKOpAYG7zMC&pg=PA149&dq#v=onepage&q=&f=false|место=USA|издательство=Palgrave McMillan|год=1996|страницы=149—150|страниц=337|isbn=0-312-16452-1, ISBN 978-0-312-16452-2 }}</ref> |регионы = {{IRN}}: Көнбайыш Әзербайжан, Көнсығыш Әзербайжан, Ардебиль, Зенджан, Казвин, Хамадан, Кум; өлөшләтә Үҙәк Меркези, Гилян, Курдистан; Мазендеранда һәм Хөрәсән-Резавиҙағы анклавтар; [[Тәһран]], Кередж, [[Мәшһәд]] ҡалаларында.<br>{{GEO}}: Марнеули, Болниси, Дманиси, Гардабани; компакт рәүештә Сагареджола, Каспиҙа, Мцхетала, Цалкала, Лагодехиҙа, Карелиҙа, Тетри-Цкарола, Гориҙа, Телавиҙа; [[Тбилиси]], Рустави, Дедоплис-Цкаро ҡалаларында.<br>{{RUS}}: компакт рәүештә [[Дағстан]]да (Дербент районы, Табасаран районы, Рутуль районы, Кизляр районы); шулай уҡ Рәсәйҙең бик күп ҡалаларында.<br>''[[Төркиә]]лә'': компакт рәүештә Карста, Ыгдыр илендә, Эрзурум илендә; шулай уҡ Төркиәнең бик күп ҡалаларында. |официальный язык = {{AZE}}<br>{{RUS}}:<br> : {{DAG (RUS)}}<ref>Согласно конституции, государственными языками республики являются русский и все языки народов Дагестана. Однако только 14 языков: [[русский язык|русский]], [[аварский язык|аварский]], [[агульский язык|агульский]], азербайджанский, [[даргинский язык|даргинский]], [[кумыкский язык|кумыкский]], [[лакский язык|лакский]], [[лезгинский язык|лезгинский]], [[ногайский язык|ногайский]], [[рутульский язык|рутульский]], [[табасаранский язык|табасаранский]], [[татский язык|татский]], [[цахурский язык|цахурский]], [[чеченский язык|чеченский]], имеют свою письменность и функционируют как государственные.</ref> |регулирующая организация = [[Әзербайжан Милли фәндәр академияһы]] |число носителей = 25—30 млн<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=azb Ethnologue total for South Azerbaijani] plus [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=azj Ethnologue total for North Azerbaijani]</ref><ref name="Encyclopedia of Orient">[http://looklex.com/e.o/iran.peoples.htm «Peoples of Iran»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303222659/http://looklex.com/e.o/iran.peoples.htm |date=2016-03-03 }} in ''Looklex Encyclopedia of the Orient''. Retrieved on 22 January 2009.</ref><ref>http://www.terrorfreetomorrow.org/upimagestft/TFT%20Iran%20Survey%20Report%200609.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723044939/http://www.terrorfreetomorrow.org/upimagestft/TFT%20Iran%20Survey%20Report%200609.pdf |date=2013-07-23 }}</ref><ref name="CIA Iran">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html#People «Iran: People»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120203093100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html#People |date=2012-02-03 }}, ''CIA: The World Factbook'': 24% of Iran’s total population. Retrieved on 22 January 2009.</ref><ref>[http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/ccas/2008/00000027/00000001/art00004 G. Riaux, «The Formative Years of Azerbaijan Nationalism in Post-Revolutionary Iran»], ''Central Asian Survey'', 27(1): 45-58, March 2008: 12-20 %of Iran’s total population (p. 46). Retrieved on 22 January 2009.</ref><ref name="Amnesty International">[http://www.amnestyusa.org/news/document.do?id=ENGMDE130742006 «Iran»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311041453/http://www.amnestyusa.org/news/document.do?id=ENGMDE130742006 |date=2007-03-11 }}, ''Amnesty International report on Iran and Azerbaijan people'' . Retrieved 30 July 2006.</ref>. |рейтинг = 30 |категория = Евразия телдәре |классификация = ''Алтай телдәре'' (гипотетик ғаилә) : Төрөк телдәре|Төрөк тармағы ::Уғыҙ телдәре|Уғыҙ төркөмө ::: Уғыҙ-сельджук төркөмсәһе<ref>[https://books.google.ru/books?id=s-nVAAAAMAAJ&q=огузо-сельджукская+подгруппа&dq=огузо-сельджукская+подгруппа&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjey6384NnKAhXGDSwKHeeFBk0Q6AEIOTAH «Алтайская семья языков и её изучение» Стр. 17] // [[Баскаков, Николай Александрович|Н. А. Баскаков]]., Изд-во «Наука», 1981</ref> |письмо = латиница (Әзербайжанда) <br> кириллица (Дағстанда / Рәсәй) <br> ғәрәп яҙмаһы (Иранда) |ГОСТ 7.75-97 = азе 025 |ISO1 = az |ISO2 = aze |ISO3 = aze, azj, azb, qxq, slq }} [[File:Map of Azeri dialects.png|thumb|Әзербайжа́н теле диалекттары]] '''Әзербайжа́н теле''' (үҙатамаһы: ''Azərbaycan dili'', آذربايجان ديلی, ''Азәрбајҹан дили'') — алтай телдәр ғаиләһенә ҡараған, шул уҡ ваҡытта ҡыпсаҡ ареалына ҡараған ҡыпсаҡ телдәре һыҙаттары булған, төрөк телдәренең көньяҡ-көнбайыш тармағына, уғыҙ телдәренең уғыҙ төркөмсәһенә ҡараған тел, әзербайжан халҡының теле. Морфологик төҙөлөшө буйынса әзербайжан теле агглютинатив, синтетик тел{{sfn|Ширалиев|1996|с=163}}. Әзербайжан теленең лексикаһы һәм фонетикаһына фарсы теле һәм ғәрәп теле ҙур йоғонто яһаған. XX быуат дауамында әзербайжан яҙмаһы дүрт тапҡыр үҙгәргән. Хәҙерге ваҡытта әзербайжандар өс төрлө яҙма менән файҙаланалар: Иранда ғәрәп яҙмаһы, — Әзербайжанда — латиница һәм Дағстанда (Рәсәй) — кириллица. Әзербайжандың дәүләт теле һәм Дағстандың (Рәсәй) дәүләт телдәренең береһе булып тора. Әзербайжандарҙың компакт йәшәгән урындарында, Иранда (Иран Әзербайжаны) һәм Грузияла (Квемо-Картли) таралған. Әзербайжан телендә һөйләшеүселәрҙең дөйөм һаны 25—30 миллион кеше булған. == Атамаһы хаҡында == {{Фоторяд|ш1=200|Төрөк-татар теле грамматикаһы.jpg|ш2=230|Page from the Chrestomathy by Mirza Shafi Vazeh.jpg|текст=1. Александр Ҡасим улы Казембәк. «Төрөк-татар теле грамматикаһы» (1846) 2. Мирза Шафи Вазех һәм Тифлис гимназияһының көнсығыш телдәре уҡытыусыһы Иван Григорьев төҙөгән «Әзербайжан һөйләше (наречиеһы) татар хрестоматияһы»ның бер бите (1852 йыл)|align=left}} Рәсәй империяһында бөтөн төрөк телдәре, шуның эсендә әзербайжан теле лә, ғәҙәттә ''татар'' теле тип аталған. Тағы ла «ҡаф тауы татар теле» тигәне лә осрай<ref>{{книга|автор=Садыхов М.|заглавие=М. Ф. Ахундов и русская литература|издательство=Язычы|место=Баку|год=1986|страницы=135}}</ref>. XIX быуат баштарында бындай атаманан бер аҙ тайпылыш күҙәтелә башлаған. Үҙенең 1831 йылда Николай Алексеевич Полевойға хатында рус яҙыусыһы Александр Александрович Бестужев-Марлинский «адербиджан-татар» һүҙлеген бер ерҙән дә таба алмауы хаҡында яҙған<ref>{{книга|заглавие=Бестужев-Марлинский А. А. Кавказские повести|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|место=Спб.|год=1995|страницы=500|isbn=5-02-027932-3}}</ref>. Санкт-Петербург университеты Көнсығыш факультетының беренсе деканы Казембәк Александр Ҡасим улы (Мирза Казембәк) XIX быуаттың беренсе яртыһында тәүге тапҡыр «әзербайжан теле» тигән терминды ғилми нигеҙләгән һәм ҡулланған, шуның менән бергә «адербиджан теле» тип яҙған<ref>{{книга|автор=Гусейнов Г.|заглавие=Из истории общественной и философской мысли в Азербайджане XIX века|издательство=Азербайджанское гос. изд-во|год =1958|страницы=126}}<blockquote>{{oq|ru|Профессором Мирзой Казем-Беком написано более 110 научных трудов, многие из них трактуют об общественно-политических и философских течениях на Востоке; в особенности следует отметить исследования Казем-Бека в изучении азербайджанского языка. Мирза Казем-Бек, более, чем 100 лет тому назад, создал основные принципы научной грамматики азербайджанского языка. Следует также отметить, что именно он впервые научно обосновал и употреблял термин «азербайджанский язык». Причем он писал «адербиджанский» Говоря о своих исследованиях в области изучения азербайджанского языка, Казем-Бек писал: «Я счастлив тем, что первый мог писать так пространно об этом предмете. Я сделал теперь для русского поколения молодых ориенталистов, сколько дозволили мне мои досуги».}}</blockquote></ref>. 1852 йылда шағир Мирза Шафи Вазех Тифлис гимназияһы көнсығыш телдәре уҡытыусыһы Иван Григорьев менән хеҙмәттәшлектә "Әдербейжан теленең (наречиеһының) татар хрестоматияһы"н төҙөгән<ref name="Ениколопов"/>. Шул уҡ йылда Төньяҡ Фарсыстан буйлап сәйәхәт иткән Илья Николаевич Березин ҡыҙыҡлы күҙәтеүҙәр яҙып ҡалдырған. «Әдербейджан наречиеһы» тигән термин менән бер рәттән ул шулай уҡ: ''«Иран Әдербайжанында өлкәнең атамаһын йөрөткән төрөк теленең үҙенсәлекле наречиеһы өҫтөнлөк итә»'' тип яҙған<ref>{{книга |автор = [[Березин, Илья Николаевич|Березин И. Н.]] |заглавие = Путешествие по Северной Персии |издательство = |место =Казань |год = 1852 |страницы = 90 |isbn = }}</ref>. 1857 йылда Лазарь Захарович Будаговтың «Төрөк-татар әдербәйжан наречиеһына ғәмәли ҡулланма»һы баҫылып сыға. Новочеркасск гимназияһының Көнсығыш телдәре уҡытыусыһы Мирза Абулғасан Везиров төҙөгән һәм 1859 йылда яҙылған «Татар-әдербижан наречиеһы дәреслеге» баҫылып сыға<ref>{{книга |автор = |заглавие =История Азербайджана |том =2 |место =Баку |издательство = Изд-во АН Азербайджанской ССР |год = 1960 |страницы = 331 |isbn = }}</ref>. Ҡайһы бер интеллигенция вәкилдәре телде тейешенсә дөрөҫ атау яҡлы булып сығыш яһаған. Мәҫәлән, Кешкюль (Kəşkül jurnal)ын сығарыусы, тифлис кадет корпусы мөғәллиме Джалал Эфенди Унсизаде (Cəlal Ünsizadə) рәсәй властарына уға «Әзербайжан» атамалы гәзитен сығарыуҙы рөхсәт итеүҙәрен һораған, һәм был теләктең төп сәбәбен аңлата {{Начало цитаты}} Ҡаф тауы артында йәшәгән төп мосолман халҡы әзербайжан наречиеһы тип аталған телдә һөйләшә һәм ҡырым татарҙары һәм ҡазан татарҙары һөйләшкән телде аңламай, ә сттән килгән халыҡтың аҙ ғына өлөшө фарсы һәм ғәрәп телендә һөйләшә … Был мохтажлыҡты ҡәнәғәтләндереү өсөн, Тифлис ҡалаһында, көн элгәре цензураны рөхсәт иткән, «Әзербайжан» тип аталған һәм ябай халыҡсан әзербайжан телендә сыҡҡан гәзит формаһындағы хәҙерге заман баҫмаһы кәрәк{{sfn|Сумбатзаде А. С.|1990|с=280—281}}. {{Конец цитаты}} XIX—XX быуаттың башында шулай уҡ әзербайжан-татар теле тигән атама ла ҡулланылған, ләкин ундай атама юғала барған һәм эҙмә-эҙлекле: төрөк, әзербайжан-төрөк һәм әзербайжан терминдары менән алмаштырылған<ref>{{cite web|url=http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/leb/leb-2011.htm|title=ТАТАРСКИЕ ЯЗЫКИ|publisher=Литературная энциклопедия|archiveurl=http://www.webcitation.org/65DJrBWBk|archivedate=2012-02-05}}</ref>. Ираника Энциклопедияһы авторҙары фекере буйынса, Иосиф Сталин телде төрөк атамаһынан әзербайжан тигәнгә күсереү тураһында күрһәтмә биргән<ref name="Multiple Authors">{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-index|заглавие=Azerbaijan||автор=Multiple Authors}}{{oq|en| Then, by the order of Joseph Stalin, the name of the formal language of Azerbaijan was changed from Turkish to Azeri. Both the adoption of Azerbaijan for the region and Azeri for the language of the new entity are historically and linguistically questionable (for detail discussion of these developments in the 19th and early 20th centuries, see Tadeusz Swietochowski, Russian and Azerbaijan: A Borderland in Transition, New York, 1995; Idem, Russian Azerbaijan 1905-1920: The Shaping of National Identity in a Muslim Community, Cambridge, 1985, Repr. 2005).}}</ref>. Әзербайжан Халыҡ фронты идара иткән йылдарҙа дәүләт кимәлендә «әзербайжан» атамаһын «төрөк» тигән атамаға алмаштырыу сәйәсәте үткәрелгән. Шулай, 1992 йылдың декабрендә парламент дәүләт теле тураһында закон ҡабул иткән, һәм уны әзербайжан түгел, төрөк тип атау тәҡдим ителгән<ref name="Коммерсантъ">{{статья |автор = ИГОРЬ Ъ-ЩЕГОЛЕВ |заглавие = Азербайджан получил государственный язык |ссылка = http://www.kommersant.ru/doc/34638 |издание = Газета [[Коммерсантъ]] №69 |издательство = |место = |год = 24.12.1992 |страницы = |isbn = }}</ref>. 1993 йыл аҙағында власҡа Гейдар Алиев килеү менән дәүләт теле элеккесә әзербайжан тип атала башлаған (1995 йылғы Конституция)<ref>[http://base.spinform.ru/show_doc.fwx?rgn=2618 1995 йылдың 12 ноябрендә ҡабул ителгән Әзербайжан Республикаһы конституцияһы]</ref>. Инглиз телендәге Ираника энциклопедияһы (Encyclopædia Iranica) әзербайжан телен «Azeri Turkish» (әзербайжан төрөк) йәки ябай ғына «Azeri» тип атаған<ref>[http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-viii AZERBAIJAN viii. Azeri Turkish]</ref>. == Лингвогеография == [[Файл:Azeri_language.png|мини|450px|Әзербайжан теленең таралыу картаһы. Лингвистик яҡтан ҡатнаш зоналар диагоналдәр менән күрһәтелгән. Тура һыҙыҡ менән — Ҡарабах әрмән-әзербайжан конфликтына тиклемге әзербайжан телендә һөйләшкән өлкәләр (1988 йылдан башлап)]] Әзербайжан теле башлыса 98 % халыҡтың туған теле булған Әзербайжан илендә<ref>[http://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/ İnzibati — ərazi bölgüsü, əhalinin sayı və tərkibi. Əhalinin milli tərkibi, ana dili və sərbəst danışdığı dillərə görə bölgüsü.] Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi.{{ref-az}}</ref>, һәм Ирандың төньяҡ-көнбайыш провинцияларында (иң тәүҙә Көнбайыш Әзербайжанда һәм Көнсығыш Әзербайжанда, шулай уҡ Каспий диңгеҙенең көньяҡ-көнсығыш яр буйында: Галуга) һәм төньяҡ Ираҡта (мәҫәлән, Киркукта таралған)<ref>{{статья |автор =G. Doerfer |заглавие = AZERBAIJAN viii. Azeri Turkish |ссылка = http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-viii |издание = [[Encyclopædia Iranica]] |издательство = |место = |том = III |год = 1988 |страницы = 245—248 |isbn = }}</ref>. Юғарыла күрһәтелгән илдәрҙән тыш, әзербайжан теле шулай уҡ әзербайжандарҙың компакт йәшәгән ерҙәрендә: Грузияла (Квемо-Картли крайы), Рәсәйҙә (Дағстан), төрөк провинциялары Карс һәм Ыгдыр илдәрендәге әзербайжан диаспораһы араһында таралған. 2010 йылғы Бөтөн Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса, Рәсәйҙә әзербайжан телендә һөйләшеүселәр һаны 473,044 кеше тәшкил иткән<ref>{{статья |автор = |заглавие = Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года. Т. 4: Национальный состав и владение языками, гражданство |ссылка = http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol4/pub-04-05.pdf |издание = |издательство = |место = |том = |год = |страницы = 142 |isbn = }}</ref>, шуларҙан тик 368,173 кеше генә әзербайжан<ref>{{статья |автор = |заглавие = Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года. Т. 4: Национальный состав и владение языками, гражданство |ссылка = http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol4/pub-04-06.pdf |издание = |издательство = |место = |том = |год = |страницы = 144—145 |isbn = }}</ref> (әзербайжандарҙың дөйөм һаны 603,070 кеше тәшкил иткән)<ref>{{статья |автор = |заглавие = Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года. Т. 4: Национальный состав и владение языками, гражданство |ссылка = http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol4/pub-04-01.pdf |издание = |издательство = |место = |том = |год = |страницы = 9 |isbn = }}</ref>. == Диалекттары == === Классификацияһы === Ҡаф тауындағы әзербайжан теленең 4 диалект төркөмө бар<ref name=autogenerated2/><ref name="Языки народов СССР"/>: * '''көнсығыш''': баҡы, дербент, кубин һәм шемаха диалекттары, муган һәм ленкоран һөйләштәре; * '''көнбайыш''': ҡарабах, гянджа һәм казах (ҡаҙаҡ теле менән бутамаҫҡа) диалекттары, айрум һөйләштәре; * '''төньяҡ''': шекин диалекты, закатал-ках һөйләше; * '''көньяҡ''': нахичеван, тебриз һәм ордубад диалекттары, ереван һөйләше<ref name=autogenerated2/>. Профессор М. А. Ширалиев әзербайжан теленең алты диалект төркөмөн айыра: * ''' көнсығыш:''' кубин, баҡы, шемаха, сальян һәм ленкоран * ''' көнбайыш:''' казах, борчали һәм айрум * ''' төньяҡ:''' нухин, закаталь һәм куткашен * ''' көньяҡ:''' нахичеван, ордубад, ереван * ''' үҙәк:''' кировабад һәм ҡарабах * ''' Ирандағы әзербайжан теленең диалекттары'''<ref>{{книга |автор = |заглавие = Большая советская энциклопедия |том = 1 |ссылка = http://books.google.com/books?ei=35RYTrjBDNCSswae75GVCw&ct=result&hl=ru&id=x9obAAAAIAAJ&dq=%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%BF%D0%B0+%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2++%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9&q=%D0%BA%D1%83%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 |издательство = Государственное научное издательс︣тво |год = 1949 |страницы = 486 |isbn = }}{{oq|ru|По схеме проф. М. А. Ширалисва в А. я. различаются следующие шесть диалектальных групп: 1) восточная (кубинский, бакинский, шемахинский, сальянский и ленкоранский диалекты); 2) западная [газахский (не смешивать с казахским языком Казахской ССР), борчалинский и айрумский диалекты]; 3) северная (нухинский, закатальский и куткашенский диалекты); 4) южная (нахичеванский, ордубадский, ереванский диалекты); 5) центральная (кировабадский и карабахский диалекты); 6) диалекты Южного Азербайджана (за пределами СССР).}}</ref>. Ирандағы әзербайжан теле диалекттары: тебриз, урмий, хой, кушчи (Үҙәк остан), марагин, меренд, урьянтепин (Көнбайыш Әзербайжан), туркменчай (Көнсығыш Әзербайжан), ардебиль, сараб, миан, ә шулай уҡ анклавлы: галугях (Мазендеран) һәм Лотфабад һәм Дергез (Хөрәсән-Резави) диалекттары<ref>{{книга |автор = Keith Brown, Sarah Ogilvie. |заглавие = Concise encyclopedia of languages of the world |том = |ссылка = http://books.google.com/books?id=F2SRqDzB50wC&q=ardabil#v=snippet&q=tebriz&f=false |издательство = Elsevier |год = 2009 |страницы = 112—113 |isbn = 0-08-087774-5, ISBN 978-0-08-087774-7 }}</ref>. Бынан тыш, күсеүсән һөйләштәр — геокчай (көнсығыш һәм көнбайыш диалект төркөмдәренең үҙенсәлектәрен берләштерә), агдаш (көнсығыш һәм төньяҡ диалект төркөмдәренең үҙенсәлектәрен берләштерә) һәм джебраиль (көнсығыш һәм көньяҡ диалект төркөмдәренең үҙенсәлектәрен берләштерә)<ref>{{книга |автор = Ширалиев М. Ш. |часть =Диалекты и говоры азербайджанского языка |заглавие = Диалекты тюркских языков: очерки |издательство = «Восточная литература» РАН |место =М. |год = 2010 |страницы = 37 |isbn = 978-5-02-036421-9 }}</ref>. === Дөйөм мәғлүмәттәр === Генетик билдәһе буйынса әзербайжан теленең ике диалект тибы айырыла: уғыҙ (көнбайыш һәм көньяҡ группы диалекттар һәм һөйләштәр төркөмө) һәм ҡыпсаҡ (көнсығыш һәм төньяҡ диалекттар һәм һөйләштәр төркөмө)<ref name="Language">{{книга |автор = |заглавие = Языки Российской Федерации и соседних государств. Энциклопедия в 3-х томах |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |место =М. |том =1 |год = 1997 |страницы = 50 |isbn = 5-02-011237-2 }}</ref>. Диалектах араһындағы айырымлыҡ башлыса фонетикала һәм лексикала сағыла. Мудрак Олег Алексеевич, глоттохронология методтары ярҙамында төрөк телдәрен морфология һәм тарихи фонетикаға нигеҙләнеп төркөмләгәндә, телдәр араһындағы айырымлыҡтың проценттарҙағы анализы һөҙөмтәләре дөйөм әзербайжан теленән нухин диалектын айырып сығарыу Тамерлан (Тимур) дәүеренә тура килгәнлеген иҫбатлаған (~1360 г.)<ref>{{книга |автор = [[Мудрак, Олег Алексеевич|Мудрак О. А.]] |часть =Об уточнении классификации тюркских языков с помощью морфологической лингвостатистики |заглавие = Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Региональные реконструкции |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |место =М. |ответственный =Отв. ред. Э. Р. Тенишев |год = 2002 |страницы = 729—730, 735 |isbn = 5-02-022638-6 }}</ref> Бынан тыш, Иран, Төркиә һәм башҡа илдәр территорияларында әзербайжан теле диалекттарына ҡаратылған наречиелар бар (мәҫәлән, афшар теле, кашкай наречиеһы, айналлу теле, баят (уғыҙ), шахсевен, каджарҙар (халыҡ) һ.б.). == Тарихы == Әзербайжан теле үҙенең тамыры менән VII—X быуаттарҙағы хәҙерге төрөк телдәренең уғыҙ тел тармағы өсөн тәүтел булып торған Үҙәк Азия уғыҙ ҡәбиләләре теленә барып тоташа<ref>{{книга |автор = [[Баскаков, Николай Александрович|Баскаков Н. А.]] |заглавие =Тюркские языки |издательство =Издательство восточной литературы |место =М. |том = |год = 1960 |страницы = 139 |isbn = }}</ref>. Төрөктәрҙең айырым төркөмдәре<ref name="gumilevica">[http://gumilevica.kulichki.net/HE2/he2510.htm «История Востока» (Восток в средние века — с XIII в. х. э.)]</ref> хәҙерге Әзербайжан территорияһына Урта быуаттарҙа килеп урынлашҡан (хазарҙар, болғарҙар, ҡыпсаҡтар (половцы) һ.б.), ләкин тәүләп<ref name="gumilevica"/> төрөк-уғыҙҙарҙың ҙур төркөмө Ҡаф тауы артына XI—XIII быуаттарҙа сельджук баҫып алыуҙар дәүерендә килгән<ref>{{Книга:Шнирельман: Войны памяти|102}}{{oq|ru|Ләкин халыҡтың төркиләшеүе башланыуҙың хәл иткес рубежы - XI быуат. Ошо ваҡытта Әзербайжанға баҫып алыусыларҙың яңы тулҡыны ябырыла. Хәҙер инде Урта Азиянан килгән төрөк-сельджуктар булған. Улар Византия менән уңышлы һуғыша һәм, 1071 йылда Манцикирт янында еңгәс, Ҡаф тауы арты территорияһының күпселек өлөшөн үҙҙәренә буйһондорғандар. Именно с этих пор население Северного Азербайджана подверглось интенсивной тюркизации.}}</ref>. Әзербайжан теле Әзербайжан территорияһында, уғыҙ элементтары өҫтөнлөклө булған, уғыҙ һәм ҡыпсаҡ ҡәбилә телдәренә нигеҙләнеп формалашҡан<ref>{{статья |автор = Ширалиев М. Ш. |заглавие = О диалектной основе азербайджанского национального литературного языка |издание = [[Вопросы языкознания]] |издательство = Изд-во АН СССР |место = М. |номер= 1 |год = 1958 |страницы = 78 |isbn = }}</ref>. Диалекттарҙан юғарыраҡ торған (лингвистика) койне фольклор материалдарында сағылған, мәҫәлән «Минең Ҡорҡот олатайым китабы»{{sfn|Ширалиев|1996|с=160}}<ref>{{книга | автор = Мирра Моисеевна Гухман | заглавие = Типы наддиалектных форм языка | ссылка = https://books.google.ru/books?id=f2JiAAAAMAAJ&q=наддиалектный+характер+книга+моего+деда+коркута&dq=наддиалектный+характер+книга+моего+деда+коркута&hl=ru&sa=X&redir_esc=y | место = Институт русского языка (Академия наук СССР) | издательство = Наука | год = 1981 | страницы = 78 | страниц = 308 }}</ref>. Совет көнсығышты өйрәнеүсе тарихсы Сумбатзаде Али Сойбат Сумбатович әзербайжан теле ул ваҡытта ''«күпселеген уғыҙ төркөмө характерындағы тел булған һәм нигеҙҙә әзербайжандарға ла, төркмәндәргә һәм төрөктәргә лә аңлашылған»'' ти{{sfn|Сумбатзаде А. С.|1990|с=260—261|quote=Нет сомнения в том, что персидский язык был более древним, развитым и богатым, а тюркско-азербайджанский — относительно молодым и ставшим, как мы видели, литературным языком лишь с XI—XIV вв. […] Не следует, однако, забывать, что тюрко-азербайджанский язык того периода в значительной мере носил общетюркский характер огузской группы этого языка и был понятен в своей основе как азербайджанцам, так и туркменам и туркам. С конца же XV в., когда в Азербайджане прекратился приток тюркоязычных племён, кипчакской группы с севера, огузской группы с востока, а также началось размежевание с анатолийскими турками после образования Османского государства, азербайджанский язык все более стабилизировался, шлифовался […] выделяясь в самостоятельный язык тюрко-огузской группы […] Одним из показателей этого процесса (XVI—XVIII вв.) является переход «от многовариантности к одновариантности» в произношении слов, частей речи и т. д., проанализированных в книге М. Джангирова «Образование азербайджанского национального литературного языка».}}. Немец төркиәтсеһе Герхард Дёрфер (инглизсә яҙылышта: Gerhard Doerfer), үҙ сиратында, башланғыс периодта әзербайжан һәм төрөк телдәре араһында айырма бик аҙ булған, ти<ref name="iranica">{{статья |автор = G. Doerfer |заглавие = AZERBAIJAN viii. Azeri Turkish |ссылка = http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-viii |издание = [[Encyclopædia Iranica]] |издательство = |место = |том = III |год = 1988 |страницы = 245—248 |isbn = }}{{oq|en|The early Azeri texts '''are a part of the Old Osmanli literature (the difference between Azeri and Turkish was then extremely small'''). The oldest poet of the Azeri literature known so far (and indubitably of Azeri, not of East Anatolian of Khorasani, origin) is ʿEmād-al-dīn Nasīmī (about 1369—1404, q.v.).}}</ref>. Әзербайжан әҙәби теле үҫешендә төркиәтсе һәм этнограф Николай Александрович Баскаков өс период айырған<ref>{{книга |автор = [[Баскаков, Николай Александрович|Баскаков Н. А.]] |заглавие =Тюркские языки |издательство =Издательство восточной литературы |место =М. |том = |год = 1960 |страницы = 140 |isbn = }}</ref>: * XIV—XVI быуаттар — әҙәби әҫәрҙәр фарсы телендә яҙылған дәүерҙә ғәрәп һәм фарсы һүҙҙәре менән тулған иҫке әзербайжан теле үҫеше. * XIX быуаттың икенсе яртыһы — XX быуат башы — әҙәби әзербайжан теле, дөйөм халыҡ йәнле теленә яҡынайып, милли әҙәби әзербайжан теле нормаларын ҡабул итә. * Октябрь революцияһынан һуң — әҙәби әзербайжан теле "әзербайжан социалистик теле"нә әүерелә. «Көнсығыш тарихы» хеҙмәтендә Анатолий Петрович Новосельцев үҙ аллы әзербайжан теленең айырылып сығыу ваҡыты итеп XIV быуатты билдәләй<ref>{{книга |автор = |заглавие = История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века |ссылка = http://gumilevica.kulichki.net/HE2/he2510.htm |издательство = Восточная литература |место = М. |год = 2002 |страницы = 515 |isbn = 5-02-017711-3, 5-02-018102-1 }}{{oq|ru|Проникновение тюрок в Восточное Закавказье постепенно привело к тюркизации значительной части местного населения, что положило именно в ХI-ХIII вв. начало формированию тюркоязычной азербайджанской народности. Однако отделять тюрок Азербайджана и Восточного Закавказья от малоазиатских до XV-XVI вв. вряд ли правомерно, хотя уже к XIV в. восточнотюркские наречия этого малоазиатско-западноиранско-закавказского региона выделились как самостоятельные. Знаменитый поэт Несими, живший в арабских странах, считается одним из ранних азербайджанских писателей.}}</ref>. Илья Павлович Петрушевский фекеренсә, был периодта әзербайжан телендә көньяҡ Әзербайжан халҡының бик күп өлөшө һөйләшкән инде<ref>{{статья |автор = [[Петрушевский, Илья Павлович|Петрушевский И. П.]] |заглавие = Государства Азербайджана в XV веке |издание = Известия АзФАН СССР |издательство = |место = Баку |номер= 7 |год = 1944 |страницы = 77 |isbn = }}</ref>. А. С. Сумбатзаде фекеренсә, әзербайжан теленең бүтән уғыҙ телдәренән айырылыуы XVIII быуатҡа тамамланған{{sfn|Сумбатзаде А. С.|1990|с=266|quote=Шулай итеп, беҙ XVIII быуатта әзербайжандарҙың, уғыҙ төркөмөндә айырып торорлоҡ, халыҡты халыҡ итеп билдәләүсе, үҙенсәлекле тулы ҡанлы теле формалашҡан тип раҫларға нигеҙебеҙ бар.}}. === XIV——XVIII быуаттар === Әҙәбиәт әзербайжан теленең үҫешендә мөһим роль уйнаған. Әзербайжан теле — иҫке яҙма төрөк телдәренең береһе{{sfn|Ширалиев|2001|с=50}}. Яҙма, классик әзербайжан әҙәбиәтенең башы монгол баҫып алыуынан һуң башлаған. Әзербайжан теленең тәүге яҙма һәйкәлдәре XIII быуатҡа ҡарай<ref>{{книга |автор = Будагова З. |заглавие =Азербайджанский язык (краткий очерк) |издательство =Элм |место =Баку |год = 1982 |страницы = 5 |isbn = }}</ref>. Килеп еткән әҙәби әҫәрҙәрҙең иң иртә авторы XIII быуат аҙағында—XIV быуат башында йәшәгән шәйех Ғасаноғлы Иззеддин («Пуре-Гасан») булған<ref name="JaBu">{{статья |автор =H. Javadi, K. Burrill |заглавие = AZERBAIJAN x. Azeri Turkish Literature |ссылка = http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-x |издание = [[Encyclopædia Iranica]] |издательство = |место = |том = III |год = 1988 |страницы = 251—255 |isbn = }}{{oq|en|A written, classical Azeri Turkish literature began after the Mongol invasion, and developed strongly in the 16th century after the Safavid dynasty established its dominance in Iran. <br>It was in the 13th and 14th centuries that a stylized poetry began to develop, partly due to Eastern Turkic traditions brought from Khorasan during the Mongol occupation. An early example is a couple of verses of Turkish and Persian poetry attributed to the late-13th-century minor poet Sheikh ʿEzz-al-Din Esfarāʾini, known as Ḥasanoḡlu or Pur-e Ḥasan (cf. Heyʾat, 1979, p. 26).}}</ref>. Шул периодтан шиғриәт үҫешә башлаған<ref name="JaBu"/>. Ғасаноғлының замандашы — XIV быуат башында ижад иткән баҡы шағиры Насирҙың төрөк (әзербайжан) телендәге шиғыры (бишюллыҡ) беҙҙең көндәргә саҡлы килеп еткән<ref>{{книга |автор = [[Ашурбейли, Сара Балабек кызы|Ашурбейли С.]] |заглавие = История города Баку |издательство =Азернешр |место =Баку |год = 1992 |страницы = 191 |isbn = 5-552-00479-5 }}</ref>. XIV быуат аҙағы—XV быуат башы шағиры Нәсими, әзербайжан шиғриәтенең беренсе шедеврҙарын ижад итеп, әзербайжан әҙәби теленә нигеҙ һалған. Әҙәби телде байытыр өсөн ул халыҡсан йәнле һөйләү теленән һәм ауыҙ-тел ижадынан алынған ғибрәтле хикәйәләр (притчалар), тәрән мәғәнәле фекерҙәр (изречения), миҫалдар, идиомалар һ.б. киң файҙаланған. Британника Энциклопедияһына ярашлы, әзербайжан әҙәби теле XV быуатта үҫешә башлаған һәм XVI быуатта юғары үҫеш кимәленә еткән<ref>{{Из|Британника|http://www.britannica.com/EBchecked/topic/609955/Turkic-languages/80005/Literary-languages|заглавие=Turkic languages}}{{oq|en|An Azerbaijani literary language began to develop in the 15th century. <br>... <br>Azerbaijani reached a high level of development in the 16th century.}}</ref>. <!-- Согласно [[БСЭ]] литературный язык начал складываться с XI века<ref name="bse">{{cite web|url=http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/..|title=Азербайджанский язык|publisher=БСЭ|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Bz8Ouyv7|archivedate=2012-11-07}}{{oq|ru|В разговорном азербайджанском языке я. наблюдается значительное количество диалектов, которые объединяются в следующие группы: восточную (кубинский, дербенский, бакинский, шемахинский, муганский и ленкоранский); западную (казахский, карабахский, гянджинский и айрумский); северную (нухинский и закатало-кахский); южную (нахичеванский, ордубадский, тебризский диалекты и '''ереванский говор''')}}</ref>.--> [[Файл:Garden of Pleasures by Muhammad Fuzuli.jpg|thumb|left|Физулиҙың «Бәхетлеләр баҡсаһы (Хадикат ус-суада)» әҫәренең әзербайжан телендә яҙылған биттәре, Бағдад. XIX быуат башы (Шекин ханлығы мисәте менән). Әзербайжан тарихы музейы]] XVI—XIX быуаттың башында Әзербайжандың күп өлөшө Сефевид дәүләтенә, ә артабан сығышы менән төрки телле иран шаһтары династияһы идара иткән Каджар Иранына ингән<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Баку, губернский город}}</ref>. Бер йөҙйыллыҡҡа яҡын аралыҡта Сефевидтар Дәүләтендә әзербайжан теле һарай, армия һәм хөкөм теле булып хеҙмәт иткән<ref>{{cite news | title=Turkic-Iranian contacts i. Linguistic contacts|publisher=[[Encyclopædia Iranica]]|author=John R. Perry| url=http://www.iranicaonline.org/articles/turkic-iranian-contacts-i-linguistic| date=January 24, 2006}}{{oq|en|In the 16th century, the Turcophone Safavid family of Ardabil in Azerbaijan, probably of Turkicized Iranian (perhaps Kurdish), origin, conquered Iran and established Turkic, the language of the court and the military, as a high-status vernacular and a widespread contact language, influencing spoken Persian, while written Persian, the language of high literature and civil administration, remained virtually unaffected in status and content.<br>Перевод: В XVI веке тюркоязычная семья Сефевидов из Ардебиля в Азербайджане, вероятно, тюркизированного иранского (возможно, курдского) происхождения, завоевала Иран и установила тюркский — язык судопроизводства и армии, в качестве разговорного языка элиты и широко распространённого в общении, который повлиял на разговорный персидский; в то время как письменный персидский — язык высокой литературы и гражданской администрации, остался практически в неизменном состоянии.}}</ref><ref name="savory07">{{Cite book | last = Savory | first = Roger | authorlink = | coauthors = | year = 2007 | title = Iran Under the Safavids | publisher= Cambridge University Press | isbn = 0-521-04251-8, ISBN 978-0-521-04251-2 | url = http://books.google.com/books?id=v4Yr4foWFFgC&pg=PA213 | pages = 213 | quote = }}{{oq|en|qizilbash normally spoke Azari brand of Turkish at court, as did the Safavid shahs themselves; lack of familiarity with the Persian language may have contributed to the decline from the pure classical standards of former times}}</ref><ref name="mazzaoui">{{Cite book | last = Mazzaoui | first = Michel B. | authorlink = | coauthors = Canfield, Robert | year = 2002 | title = Turko-Persia in Historical Perspective | publisher = Cambridge University Press | chapter = Islamic Culture and Literature in Iran and Central Asia in the early modern period | isbn = 0-521-52291-9, ISBN 978-0-521-52291-5 | url = http://books.google.com/books?id=qwwoozMU0LMC&pg=PA86#PPA87,M1 | pages = 86–87 | quote = }}{{oq|en|Safavid power with its distinctive Persian-Shi'i culture, however, remained a middle ground between its two mighty Turkish neighbors. The Safavid state, which lasted at least until 1722, was essentially a "Turkish" dynasty, with Azeri Turkish (Azerbaijan being the family's home base) as the language of the rulers and the court as well as the Qizilbash military establishment. Shah Ismail wrote poetry in Turkish. The administration nevertheless was Persian, and the Persian language was the vehicle of diplomatic correspondence (insha'), of belles-lettres (adab), and of history (tarikh).}}</ref><ref>[[Минорский, Владимир Фёдорович|Vladimir Minorsky]]. «The Poetry of Shah Ismail», ''Bulletin of the School of Oriental and African Studies'', University of London, Vol. 10. No. 4, 1942, p. 1006a.</ref><ref name="cambridge">Laurence Lockhart, Peter Jackson. ''The Cambridge History of Iran'', Cambridge University Press, 1986, p. 950, ISBN 0-521-20094-6</ref><ref name="Ronald W. Ferrier 1989. pg 199">Ronald W. Ferrier, «The Arts of Persia». Yale University Press. 1989. pg 199</ref>. Әҙәби әзербайжан теле һәм әҙәбиәте үҫешенә үҙенең шиғырҙарын Хатаи псевдонимы менән яҙған шаһ Исмаил I ҙур өлөш индергән. Шаһтың лексикаһын тикшереүсе М. Джавадова билдәләүенсә, Хатаи ''«XVI быуаттың беренсе сирегендә әзербайжан әҙәби телен формалаштырыуҙа, раҫлауҙа һәм байытыуҙа мөһим роль уйнаған. Ул әзербайжан теленең бөтөн нескәлектәрен һәм һүҙлек фондын файҙаланған оҫта шағир булған. Был яҡтан уның „Дех-намэ“ әҫәре, үҙенең һүҙлек үҙенсәлектәре буйынса беҙҙең телебеҙ тарихындағы иң өлгөлө әҫәренең береһе, ҙур ҡиммәткә эйә»''{{sfn|Сумбатзаде А. С.|1990|с=225}}. Шағир үҙе, Исмаил шаһ, әҙәбиәтселәрҙе ҡанат аҫтына алған һәм һарайында шағирҙар элитаһын йыйған, улар араһында әзербайжан телендә яҙған Хәбиби, Сурури, Матеми, Шаһи, Ғасими, Кишвәри булған. XVIII быуаттың икенсе яртыһында әзербайжан теле Кубин ханлығының дәүләт акттары, идара учреждениеларының рәсми яҙышыу теленә әүерелгән{{sfn|Сумбатзаде А. С.|1990|с=263—264|quote=Во второй половине XVIII в. азербайджанский язык впервые становится языком государственных актов, официальной переписки в административных учреждениях, в частности, в канцелярии Северо-восточного объединения, созданного Фатали-ханом. Об этом свидетельствуют сохранившиеся в русских архивах тексты разных документов подобного характера. Так, например, в документе на азербайджанском языке, направленном в феврале 1768 г. Кизлярскому коменданту русским чиновником, находившимся в то время в гор. Шемахе, очевидно, кумыком по национальности Темур-беком, было написано: «Кубинский Фатали-хан со внуком Аджи Челебиевым, Усейн-ханом, собрав войска свои, приняли движение... к новой и старой Шемахе, которыми без войны овладели». Сохранился текст соглашения, заключённого в апреле 1776 г. между южнодагестанскими феодалами и Фатали-ханом, об их примирении. В этом соглашении на чисто азербайджанском языке было написано следующее: «Между нами и дербентским, и кубинским Фатали-ханом в наши дела подводим черты и соглашаемся на примирение».}}. === XIX быуаттан башлап === XVI—XVII быуаттарҙан башлап Мөхәммәт Физули, Ковси Табризи һәм башҡа әзербайжан авторҙары хеҙмәттәрендә әзербайжан әҙәби телнең һәм йәнле һөйләү теленең яҡынайыуы башлана, тип билдәләй Н. Г. Волкова. Уның фекеренсә, XIX йөҙйыллыҡтың икенсе яртыһында әзербайжан әҙәби теле йәнле һөйләш теле менән тулыһынса яҡынайған<ref>{{книга |автор = Волкова Н. Г. |часть = Этнические процессы в Закавказье в XIX-XX вв. |заглавие = Кавказский этнографический сборник |издательство = Изд-во АН СССР |место = М. |том = 4 |год = 1969 |страницы = 26 |isbn = }}{{oq|ru|Әзербайжан әҙәби теле нигеҙҙә уғыҙ һәм ҡыпсаҡ ҡәбилә телдәре базаһында үҫешкән, әммә ғәрәп һәм фарсы телдәренең ҙур йоғонтоһо күҙгә ташлана. Әзербайжан әҙәби теленең ғәрәп-фарсы лексикаһы менән туҡланыуы уны халыҡсан һөйләш теленән байтаҡҡа алыҫлаштырған. Әзербайжан әҙәби теленең тарихы яҡынса XIII быуатта башланһа ла, хатта XIV—XVI быуаттарҙа ла әҫәрҙәр башлыса фарсы телендә ижад ителгән. В XVI—XVII вв. более заметно начинает проявляться тенденция сближения литературного языка с разговорным азербайджанским: в творениях Мухаммеда Физули, Говси Тебризи и др. В произведениях поэта XVIII в. Вагифа эта тенденция сближения литературного языка с разговорным проявилась ещё ярче. Таким образом, длительное время в Азербайджане существовало два литературных языка: 1) на азербайджанской основе и 2) на арабско-персидской, с элементами азербайджанского языка. Первый применялся в основном в ашугской поэзии, второй — в юридической литературе, исторических сочинениях и т. п. В 70—80-х годах прошлого столетия завершается процесс оформления азербайджанского литературного языка, который освобождается от многих арабизмов, некоторых тяжёлых арабско-персидских оборотов и тем самым ещё заметнее сближается с разговорным. Большую роль в ускорении этого процесса сыграло творчество М. Ф. Ахундова, Г. Зардаби и др.}}</ref> XIX быуатта Рәсәйгә ҡушылғанға саҡлы яҙма әҙәби тел ике өлкәлә үҫешкән: Көньяҡ Әзербайжанда (үҙәге Тебризда) һәм Ширванда (үҙәге Шәмәхәлә). Шуның менән бәйле ул ваҡытта Көньяҡ Әзербайжанда баҫылып сыҡҡан төрлө әҙәбиәттә (ғилми, нәфис, дини) ошо регион диалекты элементтары өҫтөнлөк иткән, ә Ширванда — ширван төркөмө диалекттары элементтары<ref>{{статья |автор = Ширалиев М. Ш. |заглавие = О диалектной основе азербайджанского национального литературного языка |издание = [[Вопросы языкознания]] |издательство = Изд-во АН СССР |место = М. |номер= 1 |год = 1958 |страницы = 79 |isbn = }}</ref>. XIX быуаттың уртаһында уҡ баҡы һәм шәмәхә диалекттары базаһында хәҙерге әҙәби әзербайжан теле формалашҡан<ref name=autogenerated2>{{Из|БСЭ|заглавие=Азербайджанский язык|url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/61912/Азербайджанский}}</ref>. Әгәр Ҡаф тауы мосолмандары араһында фарсы телен аңлау ҡыйынлыҡ тыуҙырғанын һәм урындағы әзербайжан телендә яңы әҙәбиәт тә үҫешкәнен иғтибарға алһаң, Мирза Шафи Вазех (Мирза Шафи) һәм Григорьевтың йәнле һәм аңлайышлы телдә рус, әзербайжан һәм фарсы әҙәбиәте әҫәрҙәренең иң яҡшы өлгөләре 1852 йылда сығарған «Хрестоматия»һында бирелеүе бәхәсһеҙ<ref name="Ениколопов"/>. Шулай уҡ әйтергә кәрәк, 1852 йылдың башында уҡ Григорьевтың һәм Мирза Шафиҙың «татар-рус» һүҙлеге тамамланған<ref name="Ениколопов">{{книга | автор = [[Ениколопов, Иван Константинович|Ениколопов И. К.]] | заглавие = Поэт Мирза-Шафи | место = Б. | издательство = Издательство Азербайджанского филиала Академии наук СССР | год = 1938 | страницы = 70—71 }}</ref>. [[Файл:First eddition of Ekinchi newspaper in Museum of the History of Azerbaijan.jpg|thumb|Әзербайжан телендәге тәүге гәзиттең, «Экинчи» гәзитенең, беренсе баҫмаһы (1875). Әзербайжан тарихы музейы, Баҡы]] XIX быуаттың икенсе яртыһы осоро әзербайжан әҙәби теленең әүҙем үҫеше менән характерлана. Шуның менән бергә уның ҡулланыу сфераһы киңәйгән. Тап шуға, әзербайжан телен өйәҙ һәм ҡала училищеларының уҡыу пландарына индергәндәр. 1878 йылда, әзербайжан интеллигенцияһы вәкилдәренең талабы буйынса, Горий семинарияһы эргәһендә әзербайжан бүлеге асылған. Бының һөҙөмтәһе булып, уҡытыу яңы (усули-йәҙит) методы менән туған телдә алып барылған әзербайжан мәктәптәре барлыҡҡа килгән {{sfn|Асланов|1989|с=35}}. 1882 йылда әзербайжан телендә «Вэтэн дили» тип аталған тәүге дәреслек баҫылып сыҡҡан. XIX быуат һуңында уҡытыу ике телдә алып барылған рус-татар (йәғни рус-әзербайжан) мәктәптәре асылған. Уларҙа әзербайжан телен уҡытыу 1914 йылға тиклем дауам иткән, артабан, 1913/1914 йылдарҙан башлап, туған телдә уҡытыу тәүге ике класҡа ғына бирелгән{{sfn|Асланов|1989|с=35}}. Китаптарҙың тиражы һәм атамалары һанына ҡарағанда, революцияға тиклемге периодта улар бик күп булмаған. Улар, күпселек халыҡтың китап уҡыу мөмкинселеге булмаған саҡта, башлыса, йәмғиәттең өҫтөнлөклө ҡатламына тәғәйенләнгән булған. 1913 йылғы мәғлүмәттәргә ҡарағанда, Әзербайжанда дөйөм тиражы 173 мең экземпляр тәшкил иткән 273 баҫма берәмек сыҡҡан, тираждың тик 32 % ғына әзербайжан телендә баҫылған<ref>{{книга | автор = | заглавие =Развитие национально-русского двуязычия | место = М. | издательство = Наука | год = 1976 | страницы = 41 }}</ref>. === Лингва франка === Күп быуаттар дауамында әзербайжан теле бөтөн Фарсыстанда, Ҡаф тауында һәм көньяҡ-көнсығыш Дағстанда сауҙа һәм этник-ара мөнәсәбәттәрен лингва франка сифатында хеҙмәтләндергән. Уның трансрегиональ тәьҫире һәр хәлдә XVIII быуатҡа тиклем дауам иткән<ref>{{книга |автор = Keith Brown, Sarah Ogilvie. |заглавие = Concise encyclopedia of languages of the world |том = |ссылка = https://books.google.ge/books?id=F2SRqDzB50wC&pg=PA111&dq=An+Azerbaijanian+koine%C2%B4&hl=ru&sa=X&ei=v9oCVfzdHsnWPdqlgdgN&ved=0CCcQ6AEwAA#v=onepage&q=An%20Azerbaijanian%20koine%C2%B4&f=false |издательство = Elsevier |год = 2009 |страницы = 110—113 |isbn = 978-0-08-087774-7 }}</ref>. Үткән заманда әзербайжан теле Ҡаф тауында киң таралған булған. 1836 йылда сыҡҡан «Ҡаф тауы артындағы рәсәй биләмәләренә күҙәтеү»ҙә: ''«Ширванда өҫтөнлөк иткән тел Адербийжанда (Әзербайжанда) ҡулланылған һәм ғәҙәттә беҙҙә татар теле тип йөрөтөлгән туркоман теле … Ҡаф тауы артында был тел төрки, йәғни төрөк тип атала … яғымлылығы, музыкаллеге менән айырылып тора һәм тағы ла уны өйрәнеү еңеллеген дә ҡушһаң, уның был ерҙә ҡулланылышын Европала француз теленең ҡулланылышы менән сағыштырыуға бер ҙә аптырарлыҡ түгел»'' тип билдәләнгән.<ref>{{книга |автор = Садыхов М. |заглавие =М. Ф. Ахундов и русская литература |издательство =Язычы |место =Баку |год = 1986 |страницы = 137 |isbn = }}. А. А. Бестужев-Марлинский «Ҡыҙыл ашъяулыҡ» хикәйәһендә раҫлауынса: ''«Ҡаф тауы арты татар теле төрөк теленән айырыла, һәм уның менән, нәҡ Европала француз теле белгән кеүек, Азияны арҡырыға буй йөрөп сығырға мөмкин»''</ref> <!-- По этому поводу также высказалась писательница [[Шагинян, Мариэтта Сергеевна|Мариэтта Шагинян]]: ''«надо сказать, что в семье восточных языков азербайджанский язык представляет собой один из самых потенциальных и имеющих широкие перспективы распространения. Он чудесно ясен, лёгок и краток, он вобрал в себя всю восточную культуру речи, так что научиться ему не очень трудно, а овладев им, можно быть понятым на всём Востоке и можно понять почти все восточные языки»''<ref>{{книга |автор = [[Шагинян, Мариэтта Сергеевна|Шагинян М. С.]] |заглавие = Об искусстве и литературе, 1933-1957: статьи и речи |издательство = Советский писатель |место = М. |год = 1958 |страницы = 272 |isbn = }}</ref>--> Әзербайжан теленең милләт-ара аралашыу теле булараҡ өҫтөнлөклө хәле XIX быуаттың икенсе яртыһында көсәйҙе<ref>{{книга |автор = Волкова Н. Г. |часть = Этнические процессы в Закавказье в XIX-XX вв. |заглавие = Кавказский этнографический сборник |издательство = Изд-во АН СССР |место = М. |том = 4 |год = 1969 |страницы = 33 |isbn = }}</ref>. Быуаттар дауамында әзербайжан теле көньяҡ Дағстанда лингва франка (милләт-ара аралашыу теле) хеҙмәтен үтәгән.<ref name="Muysken">{{книга |автор = Pieter Muysken |заглавие = Studies in language companion series. From linguistic areas to areal linguistics |том = 90 |ссылка = http://books.google.com/books?id=n9p4rl09ec0C&pg=PA74&dq=Azeri+language+Lingua+franca+in+Southern+Dagestan&hl=ru&ei=64xVTczcDcWG4gan26StBw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&sqi=2&ved=0CEMQ6AEwBA#v=onepage&q&f=false |издательство = John Benjamins Publishing Company |год = 2008 |страницы = 74 |isbn = 90-272-3100-1, ISBN 978-90-272-3100-0 }}{{oq|en|Languages used at present or in the past as lingua franca in the Caucasus <br>Azeri in Southern Daghestan <br>Kumyk in Northern Daghestan <br>Avar in Western Daghestan <br>Nogay in Northern Daghestan <br>Circassian in Western Caucasus <br>Russian across the Caucasus (since the second half on the 19th c.) <br>... <br>In the 16th- 17th centuries Azeri started to be used as a lingua franca in southern Daghestan by such peoples as Budukh, Kryz, Khinalug, Udi, Tsakhur, Rutul, Tabasaran, Lezgi, partially Avar ad Lak. In the Samur valley of Daghestan, until 1960s, the Rutuls, Tsakhurs, Lezgis and Laks have used a local Azeri koine for mutual communication}}</ref>, XVI—XVII быуаттарҙа ла ул Дағстанда һаман таралған булған әле<ref>{{книга |автор = |заглавие = История Дагестана |издательство = Наука |место =М. |том =1 |год = 1967 |страницы = 279 |isbn = }}</ref>. XVIII—XIX быуаттарҙа әзербайжан теле Дағстан өлкәһенең Самур округында киң таралған; Самурская үҙәнендә ул милләт-ара аралашыу теле булараҡ ҡулланылған<ref name="Ocherki"/>. XIX быуатҡа саҡлы әзербайжан теле, ҡумыҡ һәм авар телдәре менән бер рәттән, тау итәгендәге һәм уйһыу ерле Дағстанда шулай уҡ лингва-франка булып хеҙмәт иткән<ref name="Muysken"/>. XIX быуат һуңында Дағстанға килгән К. Ф. Ган ''«бөтөн Дағстанда тиерлек төрөк-татар теле, әйтер кәрәк, интернациональ тел булыуы раҫ (факт)»'' тип яҙған<ref name="sergeeva">{{книга |автор = Сергеева Г. А. |часть =Межэтнические связи народов Дагестана во второй половине XIX-XX вв. (этноязыковые аспекты) |заглавие = Кавказский этнографический сборник |издательство = Изд-во Академии наук СССР |том =9 |год = 1989 |страницы =93 |isbn = }}</ref>. Көньяҡ Дағстанда әзербайжан теле XX быуат урталарына саҡлы үҙенең милләт-ара аралашыу теле статусын һаҡлап ҡалған. Шулай, 1950-се йылдарҙа Леонид Иванович Лавров: ''«Көньяҡ Дағсстандың бөтөн ерендә тиерлек әзербайжан теле икенсе тел булып һанала»''тип билдәләгән<ref>{{книга |автор = Сергеева Г. А. |часть =Межэтнические связи народов Дагестана во второй половине XIX-XX вв. (этноязыковые аспекты) |заглавие = Кавказский этнографический сборник |издательство = Изд-во Академии наук СССР |том =9 |год = 1989 |страницы =121 |isbn = }}</ref>. Мәҫәлән, рутулдар ''«өйҙә, эштә һәм йыйылышта үҙҙәренең туған теле менән файҙалана, ләкин әгәр йыйылышта был телде белмәгән башҡа халыҡ (лезгиндар, цахурҙар һ.б.) булһа, ораторҙар йыш ҡына әзербайжан телендә һөйләшәләр» тип хәбәр иткән''<ref>{{книга |автор = Сергеева Г. А. |часть =Межэтнические связи народов Дагестана во второй половине XIX-XX вв. (этноязыковые аспекты) |заглавие = Кавказский этнографический сборник |издательство = Изд-во Академии наук СССР |том =9 |год = 1989 |страницы = 128 |isbn = }}</ref>. Рутулдар өсөн яҙма төҙөүҙең «маҡсатҡа ярашһыҙлығының» бер сәбәбе булып, Л. И. Лавров билдәләгәнсә, «һәр рутулдың әзербайжан теле кеүек үҫешкән телде яҡшы белеүе торған». Агулдарҙың тик «Әзербайжанға эшкә килеп йөрөүсе сифатындағылары ғына» әзербайжан телен белгән<ref name="sergyuaz">{{книга |автор = Сергеева Г. А. |часть =Межэтнические связи народов Дагестана во второй половине XIX-XX вв. (этноязыковые аспекты) |заглавие = Кавказский этнографический сборник |издательство = Изд-во Академии наук СССР |том =9 |год = 1989 |страницы =119 |isbn = }}</ref>. Бынан тыш, әзербайжан теле күрше халыҡтарҙың туған телдәрен аралашыуҙан ҡыҫырыҡлап сығарған. Мәҫәлән, 1890—1907 йылдарҙа Брокгауз һәм Ефрон Энциклопедик һүҙлегендә ''«күрше булып йәшәгәнлектән һәм даими аралашҡанлыҡтан, табасарандар әзербайжандарҙың телен өйрәнгәндәр һәм аҙ-аҙлап үҙҙәренең туған телен оноталар»''тип билдәләнгән<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Кавказские языки}}</ref> (в настоящий момент в табасаранской лексике много заимствований из азербайджанского языка)<ref>{{cite web|url=http://gatchina3000.ru/big/108/321_bolshaya-sovetskaya.htm|title=Табасаранский язык|publisher=БСЭ|archiveurl=http://www.webcitation.org/619t4M0j2|archivedate=2011-08-23}}</ref>. Кавказ телдәрен өйрәнеүсе Адольф Дирр табасаран теле буйынса хеҙмәт баҫтырып сығарған, һәм әзербайжан теленең табасаран теленә йоғонтоһо ''«һүҙлегендә генә түгел, хатта грамматикаһында ла күренә»'' тигән һығымта яһаған<ref>{{книга |автор = Сергеева Г. А. |часть = Межэтнические связи народов Дагестана во второй половине XIX-XX вв. (этноязыковые аспекты) |заглавие = Кавказский этнографический сборник |издательство = Изд-во Академии наук СССР |том = 9 |год = 1989 |страницы =113—114 |isbn = }}</ref>. Көньяҡ Дағстан буйлап йөрөгән Беккер түбәндәгене хәбәр иткән: {{цитата|Төрки-әзербейжан наречиеһы тат телен ҡыҫырыҡлай бирә; Дербент халҡы һәм сиктәш ҡаф тауы арты мосолман провинциялары менән аралашырға теләгән тау халҡы әзербайжан телен теләп өйрәнә; йыш ҡына шул наречиеға оҡшаһа ла, тәү ҡарауҙан бик аңлашылмаған телдә һөйләшкән башҡа тау халҡы ла әзербайжан телендә аралаша<ref name="sergeeva"/>.}} Дағстандан тыш, әзербайжан теле шулай уҡ ҡаф тауы арты халҡы араһында киң таралған. Ф. Т. Марков Әрмәнстандағы ассирийлылар үҙ-ара яңы арамей(айсор) телендә һөйләшкән, тип билдәләй ''«ә башҡа милләттәр менән аралашҡанда татар (йәғни әзербайжан телен)»'', Эриван өйәҙендә таралған дөйөм телде ҡулланалар<ref>{{книга |автор = Волкова Н. Г. |часть = Материалы экономических обследований Кавказа 1880-х годов как этнографический источник |заглавие = Кавказский этнографический сборник |издательство =[[Наука (издательство)|Наука]] |место = М. |том = 8 |год = 1984 |страницы = 222 |isbn = }}</ref>. Әзербайжандың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге байтаҡ ултыраҡтарҙа әзербайжан теле аварҙар һәм цахурҙарҙың үҙ-ара аралашыу теленә әйләнде (мәҫәлән, Юхары Чардахлар ауылында)<ref>{{книга |автор = Сергеева Г. А. |часть = Этнографические наблюдения в Азербайджане |заглавие = Полевые исследования Института этнографии 1982 |издательство =[[Наука (издательство)|Наука]] |место = М. |год = 1986 |страницы = 103 |isbn = }}</ref>. Г. А. Эзов үҙенең «Бөйөк Петрҙың әрмәндәр менән бәйләнеше» тигән китабында, әрмән документтарына аңлатмаһында «күпселеген татар (әзербайжан) һүҙҙәре менән сыбарланған әрмән йәнле һөйләү телендә яҙылған» тип билдәләгән, был яҙмалар әрмән теле диалекттарын өйрәнгәндә файҙаланырлыҡ материал була алыр ине<ref>{{книга |автор = Эзов Г. А. |часть = |заглавие = Сношения Петра Великого с армянским народом |издательство = Типография Императорской Академии Наук |том = |год = 1898 |страницы = |isbn = }}</ref>. 1861 йылдың 26 сентябрендә Ахты биләмәһендә Самур округында рус һәм әзербайжан телдәрен өйрәтеүсе донъяуи мәктәп асылған све<ref name="Ocherki">{{книга |автор = Рамазанов Х. Х., Шихсаидов А. Р. |заглавие = Очерки истории Южного Дагестана |издательство = Дагестанский филиал Академии наук СССР |место =Махачкала |год = 1964 |страницы = 262—265 |isbn = }}</ref>. 1923—1928 йылдарҙа әзербайжан теле дағстан мәктәптәрендә уҡытыу маҡсатында ҡулланылған берҙән-бер рәсми тел булған<ref>Lenore A. Grenoble. Language policy in the Soviet Union. Springer, 2003; p. 130.{{oq|en|1923 […] saw the beginnings of a strong anti-religion movement in Daghestan, emanating from the Party Government. A crucial part of this movement was the campaign against Arabic. Initially, this meant a move toward Azerbaijani, which was declared the sole language of instruction in 1923, a status that continued only briefly, until 1928, when it was replaced by Kumyk in schools. <br>''Перевод'': В 1923 году […] началось мощное движение против религии в Дагестане, исходящее из партийного правительства. Важнейшей частью этого движения являлась кампания против арабского языка. Первоначально это означало переход к азербайджанскому, который был объявлен единственным языком обучения в 1923 году. Этим статусом он пользовался недолго, до 1928 года, когда он был заменён в школах на кумыкский}}</ref>. 1952 йылға саҡлы рутуль мәктәптәрендә уҡытыу әзербайжан телендә алып барылған. Цахурҙарҙың 1938 йылдан 1952 йылға, уны рус теле менән алмаштырғанға саҡлы, әзербайжан теле шулай уҡ мәктәптә уҡытыу теле булған<ref>{{книга |автор = Талибов Б. Б. |часть = Цахурский язык |заглавие = Языки Российской Федерации и соседних государств. Энциклопедия в 3-х томах |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |место =М |том =3 |год = 2005 |страницы =335 |isbn = 5-02-011267-4, 5-02-011237-2 (Т.2) }}</ref>. === XX быуат: хәҙерге көндәге статусы === ==== Совет Әзербайжаны ==== [[Файл:Declaration of independence of Azerbaijan in Azerbaijani.jpg|thumb|left|upright|Әзербайжан Демократик Республикаһы Бойондороҡһоҙлоғо тураһында Декларацияның әзербайжан (ул саҡтағы терминология буйынса «төрөк») телендәге тексы.]] 1918 йылдың майында көньяҡ-көнсығыш Ҡаф тауы арты территорияһында бойондороҡһоҙ Әзербайжан Демократик Республикаһы (ӘДР) иғлан ителгән. Яңы барлыҡҡа килгән дәүләттә ниндәй тел — төрөкмө әллә әзербайжанмы — дәүләт теле булыуын хәл итерлек уртаҡ ҡараш булмаған<ref>{{Книга:Шнирельман: Войны памяти|34-35}}{{oq|ru|Мало того, поначалу в Азербайджане даже не было согласия относительно того, какой язык положить в основу литературного языка нового государства — турецкий или азербайджанский (Swietochowski, 1991. Р. 57—61; 1995. Р. 68-69, 79). Название «азербайджанцы» входило в обиход постепенно. Даже в 1920-е годы применялись термины «азербайджанские тюрки» или «азербайджанские татары», и это было официально зафиксировано на Всесоюзном тюркологическом съезде в 1926 года Например, первый председатель Совнаркома Азербайджанской Республики Н. Нариманов (1870—1925) до конца своих дней называл себя «тюрком». Только после 1936 году термин «азербайджанцы» полностью обрел право на существование}}</ref>, но уже 27 июня государственным языком АДР был провозглашён тюркский (азербайджанский) язык<ref>Азербайджанская Демократическая Республика (1918―1920). Законодательные акты. (Сборник документов). — Баку, 1998, с. 201</ref>. Әзербайжанда Совет власы урынлаштырылғандан һуң әзербайжан теле күп яҡлы үҫеш алған. 1920 йылдың 16 авгусында Азревком «1 һәм 2 баҫҡыс мәктәптәрендә телдәр уҡытыу тураһында» тигән Декрет ҡабул иткән. Шуның менән төрөк (әзербайжан) телен 2 баҫҡыслы мәктәптәрҙә тәүге уҡыу йылынан башлап (уҡыуҙың алтынсы йылы) аҙнаға 4 сәғәт мотлаҡ уҡытыла торған дәрестәр рәтенә индергәндәр<ref>{{книга |автор = |заглавие = Декреты Азревкома 1920-1921 гг: сборник документов |издательство = Азербайджанское государственное издательство |том = |год = 1988 |страницы = 208 |isbn = }}</ref>. 1921 йылдың июлендә (Ҡаф тауы арты Үҙәк Башҡарма Комитеты) ЗакЦИК-тың икенсе сессияһы ҡайһы бер юғары типтағы мәктәптәрҙә, шулай уҡ техникумдарҙа Ҡаф тауы арты халыҡтарының төп телдәрен һәм уларҙың тарихын һәм көнкүрешен мотлаҡ өйрәнеү тураһында ҡарар ҡабул иткән<ref>{{книга |автор =Гулиев Дж. Б. |заглавие = Под знаменем ленинской национальной политики (осуществление Коммунистической партией ленинской национальной политики в Азербайджане в 1920—1925 гг.) |издательство = Азербайджанское гос. изд-во |место =Баку |год = 1972 |страницы = 284 |isbn = }}</ref>. Икенсе көндә үк Әзербайжан ССР-ы Үҙәк Башҡарма Комитеты (ЦИК) республиканың дәүләт учреждениеларын хосуси милектән дәүләт милкенә күсереү буйынса, шул иҫәптән республиканың дәүләт органдарында ҡағыҙ эштәрен һәм хат аша хәбәрләшеүҙе әзербайжан телендә алып барыу тураһындағы декрет ҡабул иткән. АзЦИК эргәһендә әзербайжан телендәге фәнни терминологияны эшләү буйынса Үҙәк комиссия булдырылған<ref>{{книга |автор =Гулиев Дж. Б. |заглавие = Под знаменем ленинской национальной политики (осуществление Коммунистической партией ленинской национальной политики в Азербайджане в 1920—1925 гг.) |издательство = Азербайджанское гос. изд-во |место =Баку |год = 1972 |страницы = 285 |isbn = }}</ref>. [[Файл:Ana Dili.JPG|thumb|Нахичевань ҡалаһындағы туған телгә һәйкәл, Әзербайжан]] Совет заманында Ҡаф тауы артында тик Әрмәнстан һәм Грузия ғына үҙ конституцияларына дәүләт теле тураһындағы статьяларҙы индерә алған, шул уҡ ваҡытта Совет Әзербайжанында XX быуаттың икенсе яртыһына саҡлы әзербайжан теле ниндәй ҙә булһа статусҡа эйә булмаған. 1940-сы йылдар аҙағында — 1950-се йылдар башында, Әзербайжан ССР-ы етәксеһе Мир Джафар Багиров дәүерендә әзербайжан телен дәүләт теле итеп иғлан итеүгә ынтылыш яһалған. Хатта бөтөн республиканың учреждениеларын һәм предприятиеларын әзербайжан теленә күсереүҙе тәьмин итергә тейешле комиссия ла ойошторолған булған, ләкин Багировты эштән бушатыу һәм артабан уны ҡулға алыу менән бәйле, был эш туҡтап ҡалған{{sfn|Гасанлы|2009|с=140—141}}. Тик 1956 йылдың 21 авгусында ғына Әзербайжан ССР-ының 1937 йылғы Конституцияһына дәүләт теле тураһындағы статья өҫтәлгән, һәм әзербайжан теле республикала дәүләт теле тип иғлан ителгән{{sfn|Гасанлы|2009|с=175—177}}. Джамиль Поладхан оғлы Ғасанлы әзербайжан телен киң һәм бөтөн ерҙә, дәүләт учреждениеларында, эш башҡарыуҙа, шулай уҡ уҡыу һәм мәҙәниәт йорттарында ҡулланыу «милли үҙаңдың үҫешенә этәргес бирҙе» тип уйлай{{sfn|Гасанлы|2009|с=8}}. Әзербайжан ССР-ының 1978 йылғы артабанғы Конституцияһының Ст. 73-сө статьяһы шулай уҡ әзербайжан телен дәүләт теле тип иғлан иткән<ref>{{книга |автор = Совыет Юнион. |заглавие = Конституция (Основной Закон) Союза Советских Социалистических Республик, конституции (Основные Законы) Союзных Советских Социалистических Республик |том = |ссылка = http://books.google.com/books?ei=wKjVTIDJLIzBswbcl5DnCA&ct=result&hl=ru&id=AD49AAAAMAAJ&dq=конституция+азербайджанской+сср+1978+года+азербайджанский+язык&q=азербайджанский+язык |издательство = |год = 1978 |страницы = 278 |isbn = }}</ref>. Әзербайжан бойондороҡһоҙлоҡ алғас, әзербайжан теле Әзербайжан Республикаһының дәүләт теле итеп иғлан ителде. ==== Иран Әзербайжаны ==== Ирандағы 1905—1911 йылдарҙағы Конституцион революцияһы йылдарында Иран Әзербайжанында әзербайжан телендә демократик гәзиттәр баҫылып сыға башлаған, яңы методлы әзербайжан мәктәптәре һаны күбәйгән<ref name="Autogreat">{{книга |автор = Алиев С. М. |часть = К национальному вопросу в современном Иране |заглавие = Краткие сообщения Института народов Азии. Вып. 77 |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |год = 1964 |страницы = 49 |isbn = }}</ref>. 1925 йылда Каджарҙар урынына килгән Пехлеви династияһы әзербайжан телен мәғарифта, матбуғатта һәм эш башҡарыуҙа файҙаланыуҙы тыйған. Бының өҫтәүенә, ул саҡтағы ирандың идара итеүсе даирәләренең күп вәкилдәре әзербайжан теленең барлығын да танымаған. Уларҙың ҡайһы берҙәре әзербайжан телен фарсы теле диалекты тип раҫлағандар, икенселәре әзербайжандар сит ил баҫып алыусылары көсләп таҡҡан телдәрен оноторға тейеш тигән талап ҡуйғандар<ref>{{книга |автор =Иванов М. С. |заглавие = Новейшая история Ирана |издательство = Мысль |место = М. |год =1965 |страницы =105 |isbn = }}</ref>. 1941 йылдың авгусында совет-инглиз ғәскәрҙәре Иранға баҫып инеп, илдең төньяғын һәм көньяғын оккупациялағандан һуң, ситуация үҙгәргән. Әзербайжандар туған телендә һөйләшеү һәм гәзит сығарыу мөмкинлеген алған. 1945 йылдың ноябрендә совет ғәскәрҙәре яулаған территорияларҙа 1946 йылдың 6 ғинуарында әзербайжан телен Көньяҡ Әзербайжандың дәүләт теле тип иғлан иткән Әзербайжан Милли хөкүмәте барлыҡҡа килгән<ref>{{книга |автор = Гасанлы Дж. |заглавие = СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны (1941—1946 гг) |издательство = Герои Отечества |год = 2006 |страницы = 216 |isbn = 5-91017-012-0 }}</ref>. Мәктәптәрҙең тәүге ете кластары өсөн әзербайжан телендә дәреслектәр әҙерләнгән һәм баҫылып сыҡҡан. Шул йылдың июнендә, үҙәк власть һәм әзербайжан демократтары араһындағы һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә ҡабул ителгән килешеү Әзербайжанда «урта һәм юғары уҡыу йорттарында уҡытыу ике телдә — фарсы һәм әзербайжан» телендә алып барылыуын күҙ уңында тотҡан<ref>{{книга |автор = Иванов М. С. |заглавие = Новейшая история Ирана |место =М. |издательство = [[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]] |год = 1965 |страницы = 111, 117 |isbn = }}</ref>. Әммә Милли хөкүмәт түңкәрелгәс, әзербайжан телен халыҡ алдында асыҡ файҙаланыу тағы ла тыйылған<ref name="Ираника">{{cite web | author = H. Javadi, K. Burill | date = | url = http://www.iranica.com/articles/azerbaijan-x | title = Azeri Literature in Iran | work = AZERBAIJAN x. Azeri Literature | publisher = Encyclopaedia Iranica | accessdate = 2010-09-26 | lang = en | archiveurl = http://www.webcitation.org/61G39Wicu | archivedate = 2011-08-27 }}{{oq|ru|With the fall of Pīšavārī’s government, the ban against the public use of Azeri was renewed, a ban that was in force for more than half a century overall.}}</ref>. Ирандағы 1979 йылғы Ислам революцияһынан һуң Ирандың яңы Конституцияһының 15 статьяһы ''«урындағы милли телдәр фарсы теле менән бер рәттән матбуғатта, башҡа киң мәғлүмәт сараларында, шулай уҡ мәктәптә милли әҙәбиәтте уҡытыуҙа ирекле ҡулланыла ала»'' тип иғлан иткән<ref>{{книга |автор = |заглавие = Конституции государств Азии: в 3 т |издательство = Институт законодательства и сравнительного правоведения при Правительстве РФ: Норма |том =1: Западная Азия |год = 2010 |страницы = 244 |isbn = 978-5-91768-124-5, ISBN 978-5-91768-125-2 }}</ref>. == Яҙмаһы == [[Файл:South Azeri Turks (in Iran) uses the Arabic script.jpg|left|thumb|upright|[[Иран Әзербайжаны|Иран әзербайжандары]] йәки Көньяҡ әзербайжандар ғәрәп яҙмаһын файҙалана. Иллюстрацияла әзербайжан шағиры Ғүмри Дарбанди китабы [[:az:Mirzə Məhəmməd Tağı Qumri|Mirzə Məhəmməd Tağı Qumri]] (1819—1891). Китаптың атамаһы — әзерб. کتاب کلیات کنز المصائب — قمری دربندی مرحوم]] ХХ быуат дауамында әзербайжан теленең яҙмаһы дүрт тапҡыр үҙгәреш кисергән. 1922 йылға саҡлы әзербайжандар, төрөк телдәренә хас үҙенсәлекле билдәләр ([[Нэф|ڭ‎]], [[Гаф|گ]], [[ве (хәреф)|ۋ]], [[Че (фарсы алфавиты хәрефе)|ﭺ]], [[Пе (фарсы алфавиты хәрефе)|پ]], [[Жэ (фарсы хәрефе)|ژ‎]]) өҫтәлгән ғәрәп алфавиты менән файҙаланған<ref>{{книга |автор = Гиляревский Р. С., Гривнин В. С. |заглавие = Определитель языков мира по письменности |место = М. |издательство = Наука |год = 1964 |страницы = 48 |isbn = }}</ref>. Был байтаҡ ҡатмарлы график система булған, һәм уның был сифатына әзербайжан мәҙәниәте вәкилдәре ҡайһы берҙә иғтибар иткәндәр. Мәҫәлән, XVI быуатта уҡ шағир Физули ғәрәп яҙмаһының ҡатмарлылығын билдәләгән<ref>{{книга |автор = |заглавие = Советский Азербайджан: мифы и действительность |место =Баку |издательство = Элм |год = 1987 |страницы = 293 |isbn = }}</ref>. Тәүгеләрҙән булып, алфавит реформаһы проекты менән фәйләсүф-материалист һәм яҙыусы-драматург Мирза Фатали Ахундов сығыш яһаған. 1857 йылда ул ғәрәп алфавиты реформаһының тәүге проектын төҙөгән һәм, уға таяныс эҙләп, Константинополгә барған, әммә уның проектын кире ҡаҡҡандар<ref name="alifbaakhund">{{книга |автор = Тагиев И. |часть = Мирза Фатали Ахундов и новый тюркский алфавит. Кн. II |заглавие = Культура и письменность Востока |место =Баку |издательство = |год = 1928 |страницы = 58—59 |isbn = }}</ref>. Уңыш ҡаҙанмаған тырышлыҡтарҙан һуң<ref name="alifbaakhund"/> ахырҙа, 1873 йылда, латин һәм рус алфавиттарына таянып, силлабик ғәрәп алфавитын тулыһынса алмаштырған һәм әзербайжан теленең өн үҙенсәлектәренә ҡулайлашҡан алфавит төҙөгән<ref name="КЛЭ">{{cite web|url=http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke1/ke1-3752.htm|title=АХУ́НДОВ, Мирза Фаталии|publisher=Кратка литературная энциклопедия|archiveurl=http://www.webcitation.org/6846JsoMW|archivedate=2012-05-31}}</ref>. Һуңғыһы 42 билдәнән торған<ref name="alifbaakhund"/>. Әзербайжан алфавитын латинлаштырыу мәсьәләһе 1906 йылда ла ҡуҙғатылған<ref>{{книга |автор = [[Алпатов, Владимир Михайлович|Алпатов В. М.]] |заглавие = 150 языков и политика. 1917—2000. Социолингвистические проблемы СССР и постсоветского пространства |издательство = Крафт+, Институт востоковедения РАН |место =М. |год = 2000 |страницы = 66 |isbn = }}</ref>. [[Файл:Samed aga Agamalioglu.jpg|мини|upright|1922 йылда латин графикаһы нигеҙендә яңы алфавит проектын тәҡдим иткән комиссия етәксеһе Самед Аға Ағамалы оғлы<ref>{{книга |заглавие = История Азербайджана |издательство =Издательство АН Азербайджанской ССР |том = 3, часть 1 |место = Баку |год = 1963 |страницы = 432 }}</ref>]] Тик Рәсәйҙә Граждандар һуғышы тамамланғандан һәм Ҡаф тауында һәм Урта Азияла Совет власы урынлаштырылғандан һуң ғына, ғәрәп алфавитын латин алфавиты менән алмаштырыу маҡсатында көрәш башланған. СССР-ҙа милли алфавиттарҙы латинлаштырыуҙың башында Әзербайжан торған<ref>{{cite web|url=http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le8/le8-1392.htm|title=НОВЫЙ АЛФАВИТ|publisher=Литературная энциклопедия|archiveurl=http://www.webcitation.org/6846LH9FQ|archivedate=2012-05-31}}</ref>. 1925 йылда Баҡыла Әзербайжан ССР-ы Үҙәк Башҡарма Комитеты (ЦИК) рәйесе Самед Аға Ағамалы оғлы етәкселегендәге яңы алфавиттың Бөтә Союз үҙәк комитеты (ВЦКНА) булдырылған<ref>{{книга |автор = [[Алпатов, Владимир Михайлович|Алпатов В. М.]] |заглавие = 150 языков и политика. 1917—2000. Социолингвистические проблемы СССР и постсоветского пространства |издательство = Крафт+, Институт востоковедения РАН |место =М. |год = 2000 |страницы = 48 |isbn = }}</ref>. 1926 йылдың мартында Баҡыла үткән I Бөтә союз төрки телдәрен өйрәнеүселәр (тюркология) съезында төрки телдәрҙе сиратлап (этаплап) латинлаштырыу тураһында ҡарар ҡабул ителгән. 1929 йылда ғәрәп алфавиты латиница нигеҙендәге яңәлиф менән алмаштырылған (Бойондороҡһоҙ Әзербайжан Демократик Республикаһы (АДР) заманында, 1918—1920 йылдарҙа уҡ, планлаштырылған булған). {| style="font-family:Microsoft Sans Serif; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | A a | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | B b | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | C c | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ç ç | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D d | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | E e | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ə ə |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | F f | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | G g | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ğ ğ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | H h | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | X x | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | I ı | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | İ i |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | J j | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | K k | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Q q | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L l | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | M m | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N n | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | O o |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ö ö | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | P p | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R r | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S s | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ş ş | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T t | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | U u |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ü ü | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | V v | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Y y | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Z z |} 1939 йылда кириллица индерелгән (кириллизация процесы СССР-ҙың бөтөн төрөк халыҡтары телдәренә таралған), ә 1958 йылда был алфавит, әзербайжан телнең ихтыяждарына тура килтереп, үҙгәртелгән. 1991 йылда, 1929-39 йылдарҙағы тәүге вариантынан айырмалы булған, ләкин төрөк теленең орфографик нормаларына яҡынайтылған, латин нигеҙле алфавитҡа күсерелгән. {| style="font-family:Microsoft Sans Serif; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Б б | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | В в | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Г г | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ғ ғ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ә ә | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | З з | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | И и | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ј ј | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | К к | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ҝ ҝ |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Л л | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | М м | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | О о | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ө ө | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | П п | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | С с | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Т т | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | У у | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ү ү | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Һ һ |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ч ч | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ҹ ҹ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ш ш | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ы ы | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ' |} Хәҙерге ваҡытта яҙманың бер нисә варианты файҙаланыла — Әзербайжан Республикаһында латиница нигеҙендә, Иран Әзербайжанында ғәрәп яҙмаһы нигеҙендә һәм Дағстанда кириллица нигеҙендә. Хәҙерге әзербайжан әлифбәһе [[Төрөк теле|төрөк әлифбәһе]] нигеҙендә төҙөлгән. Ул 32 хәрәфтән тора. Шул иҫәптән 29 хәрәф төрөк әлифбәһенән, 3 хәреф телдең үҙенсәлекле өндәрен билдәләй — Ә ә, Х х, Q q хәрефтәре. == Лингвистик характеристикһы == Әзербайжан теле төрөк телдәренең көньяҡ-көнбайыш тармағының уғыҙ телдәре төркөмсәһенә ҡарай. Шул төркөмсәгә ғағауз, ҡырым татар теленең көньяҡ яры диалекты, үзбәк теле уғыҙ диалекты, салар, төрөк һәм төркмән телдәре ҡарай. Әзербайжан теленең ҡайһы бер фонетик үҙенсәлектәре уны үзбәк, нуғай һәм ҡумыҡ телдәре менән яҡынайта<ref name="Языки народов СССР">{{книга |автор = Гаджиева Н. З. |часть =Азербайджанский язык |заглавие = Языки народов СССР: в 5-ти томах. Тюркские языки |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |место =М. |том =2 |год = 1966 |страницы = 66—67 |isbn = }}</ref>. Фарсыстан провинцияһында йәшәгән ҡашҡай ҡәбиләләре һөйләшкән ҡашҡай наречиеһы әзербайжан теленә бик яҡын тора. Василий Владимирович Бартольд, 1914 йылда А. Ромаскевич яҙып алған йырҙарҙан сығып, ҡашҡайҙар теле төркмән һәм әзербайжан теленә яҡын булған төрөк теленең көньяҡ диалекты тигән<ref>{{книга |автор = [[Бартольд, Василий Владимирович|Бартольд В. В.]] |заглавие =Сочинения |издательство = Наука |место =М. |том =7 |год = 1971 |страницы = 504 |isbn = }}</ref>. Гаррод, ҡашҡайҙар араһында тел буйынса материал йыйған көнсығышты өйрәнгән швед ғалимы Ярринг ҡашҡай телен тулыһынса тиерлек әзербайжан теленә тура килә, тип иҫәпләй тигән<ref>{{книга |автор = Иванов М. С. |заглавие =Племена Фарса, кашкайские, хамсе, кухгилуйе, мамасани |издательство = Труды Института этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая |место =М. |том =LXIII |год = 1961 |страницы = 33 |isbn = }}</ref>. Герхард Дёрфер фекеренсә, айналлу һәм ҡашҡай телдәре шул тиклем әзербайжан теленә яҡын, хатта уларҙыәзербайжан теленең диалекты тип уйларға урын бар. Ҡашҡай, сонҡор-төрөк телдәре һәм айналлу әзербайжан теле һәм хөрәсән-төрөк теле араһында торған тел формалары тип һанай<ref>{{книга |автор = Michael Knüppel |часть =QAŠQĀʾI TRIBAL CONFEDERACY ii. LANGUAGE |заглавие =ENCYCLOPÆDIA IRANICA |ссылка =http://www.iranicaonline.org/articles/qasqai-tribal-confederacy-ii-language |издательство = |место = |том = |год = |страницы = |isbn = }}</ref>. === Фонетикаһы === Әзербайжан телендә 9 һуҙынҡы һәм 23 тартынҡы фонема бар{{sfn|Ширалиев|2001|с=51}}. Түбәндәге тартынҡы фонемалар бар (ҡыя һыҙыҡ араһында — МФА фонемалары; мөйөшлө йәйәләрҙә — кириллица һәм латиница хәрефтәре): {| class="wikitable IPA" style="text-align:center" |+caption | Әзербайжан теленең тартынҡы фонемалары |- ! ! colspan=2 | Иренләшкән тартынҡылар ! colspan=2 | Теш тартынҡылары ! colspan=2 | Постальвеоляр тартынҡылар ! colspan=2 | Палаталь тартынҡылар ! colspan=2 | Веляр тартынҡылар ! colspan=2 | Глотталь тартынҡылар |- ! Танау тартынҡылары | colspan=2 | /m/<br>⟨м⟩ ⟨m⟩ | colspan=2 | /n/<br>⟨н⟩ ⟨n⟩ | colspan=2 | | colspan=2 | | colspan=2 | | colspan=2 | |- ! Шартлаулы тартынҡылар | /p/<br>⟨п⟩ ⟨p⟩ | /b/<br>⟨б⟩ ⟨b⟩ | /t/<br>⟨т⟩ ⟨t⟩ | /d/<br>⟨д⟩ ⟨d⟩ | /t͡ʃ/<br>⟨ч⟩ ⟨ç⟩ | /d͡ʒ/<br>⟨ҹ⟩ ⟨c⟩ | /c/<br>⟨к⟩ ⟨k⟩ | /ɟ/<br>⟨ҝ⟩ ⟨g⟩ | /k/<br>⟨к⟩ ⟨k⟩ | /ɡ/<br>⟨г⟩ ⟨q⟩ | colspan=2 | |- ! Фрикатив тартынҡылар | /f/<br>⟨ф⟩ ⟨f⟩ | /v/<br>⟨в⟩ ⟨v⟩ | /s/<br>⟨с⟩ ⟨s⟩ | /z/<br>⟨з⟩ ⟨z⟩ | /ʃ/<br>⟨ш⟩ ⟨ş⟩ | /ʒ/<br>⟨ж⟩ ⟨j⟩ | colspan=2 | | /x/<br>⟨х⟩ ⟨x⟩ | /ɣ/<br>⟨ғ⟩ ⟨ğ⟩ | /h/<br>⟨һ⟩ ⟨h⟩ |- ! Аппроксиманттар | colspan=2 | | colspan=2 | /l/<br>⟨л⟩ ⟨l⟩ | colspan=2 | | colspan=2 | /j/<br>⟨ј⟩ ⟨y⟩ | colspan=2 | | colspan=2 | |- ! Ҡалтырауыҡ тартынҡылар/<br>Бер баҫымлы тартынҡылар | colspan=2 | | colspan=2 | /r~ɾ/<br>⟨р⟩ ⟨r⟩ | colspan=2 | | colspan=2 | | colspan=2 | | colspan=2 | |} ;Иҫкәрмәләр: # /k/ рус һәм европа телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә осрай, нәҡ /c/ — ⟨к⟩ ⟨k⟩ кеүек яҙыла. # /x/ ⟨х⟩ ⟨x⟩ [<nowiki/>{{IPA4|χ}}] кеүек реалләшә ала. # /ɣ/ ⟨ғ⟩ ⟨ğ⟩ бер ваҡытта ла һүҙ башында ҡуйылмай. # /h/ ⟨һ⟩ ⟨h⟩ һәр ваҡыт тик һүҙ башында ғына осрай. # /ɟ/ ⟨ҝ⟩ ⟨g⟩ һүҙҙәр аҙағында һирәк кенә осрай (ҡағиҙәнән һирәк осрай торған айырмалыҡ: әнҝ/əng «аҫҡы яңаҡ һөйәге», чәнҝ/çəng «ҡатып ҡалыу» һ.б.). # /ɡ/ ⟨г⟩ ⟨q⟩ һүҙҙәр һуңында /x/ ⟨х⟩ ⟨x⟩-ға яҡыная. # Күпселек диалекттарҙа һүҙ һуңында һәм һаңғырау тартынҡылар алдында /c/ ⟨к⟩ ⟨k⟩ [<nowiki/>{{IPA4|ç}}] кеүек реалләшә (чөрәк/çörək [t͡ʃøˈræç] «икмәк»; сәксән/səksən [sæçˈsæn] «һикһән»). һуҙынҡылар араһында [<nowiki/>{{IPA4|ʝ}}] кеүек (ҝөзлүк/gözlük [ɟøzˈlyç] «күҙлек», ҝөзлүкүм/gözlüküm «минең күҙлегем» [ɟøzlyˈʝym]). ;Диалект үҙенсәлектәре: # ҡайһы бер диалекттарҙа /t͡ʃ/ һәм /d͡ʒ/ [t͡s] һәм [d͡z] кеүек реалләшә (Тебриз, Киркук, Нахичевань, Ҡарабах). # Киркук диалектында /w/ ғәрәп теле үҙләштермәләрҙең аллофон /v/ кеүек. # Баҡы диалектында /ov/ [oʊ], ә /ev/ һәм /øv/ — [œy] дифтонгыһы булып реалләшеүе мөмкин. # Көнбайыш диалекттарҙа /d͡ʒ/ /ʒ/ кеүек реалләшә. {| class="wikitable" style="text-align: center" |- |+ Әзербайжан теленең һуҙынҡы фонемалары ! rowspan="2" | ! colspan="2" | Алғы рәт һуҙынҡылары ! colspan="2" | Артҡы рәт һуҙынҡылары |- ! {{abbr|Иренләшмәгән|Иренләшмәгән һуҙынҡылар|0}} ! {{abbr|Иренләшкән|Иренләшкән һуҙынҡылар|0}} ! {{abbr|Иренләшмәгән|Иренләшмәгән һуҙынҡылар|0}} ! {{abbr|Иренләшкән|Иренләшкән һуҙынҡылар|0}} |- ! Юғары күтәрелеш һуҙынҡылары | /i/ ⟨и⟩ ⟨i⟩ | /y/ ⟨ү⟩ ⟨ü⟩ | /ɯ/ ⟨ы⟩ ⟨ı⟩ | /u/ ⟨у⟩ ⟨u⟩ |- ! Урта күтәрелеш һуҙынҡылары | /e/ ⟨е⟩ ⟨e⟩ | /ø/ ⟨ө⟩ ⟨ö⟩ | | /o/ ⟨о⟩ ⟨o⟩ |- ! Түбән күтәрелеш һуҙынҡылары | /æ/ ⟨ә⟩ ⟨ə⟩ | | /ɑ/ ⟨а⟩ ⟨a⟩ | |} ;Иҫкәрмәләр: # Әҙәби телдә танау өндәре һәм дифтонгтар юҡ (ләкин диалекттарҙа бар). # /ɯ/ ⟨ы⟩ ⟨ı⟩ һуҙынҡыһы һүҙ башында осрамай. # Ғәрәп теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә оҙон һуҙынҡылар булыуы мөмкин (яҙыуҙа билдәләнмәйҙәр). Әйтелештәге тирбәлеүҙәр арҡаһында (ҡайһы бер үҙләштермәләр оҙон да, ҡыҫҡа ла әйтелеүе мөмкин) оҙон һуҙынҡыларҙың фонема статусы бәхәсле. Төп әзербайжан һүҙҙәрендә оҙон һуҙынҡылар юҡ. Юғарыла һанап киткән фонемаларҙан тыш, ҡайһы бер диалекттарҙа һәм һөйләштәрҙә ''ц'' и ''дз'' аффрикаттары, шулай уҡ теш-теш ''∂'' (башҡорт һәм төркмән телендәге кеүек) һәм веляр һыҙғыслы танау өнө ''н'' (мәҫәлән, немец һүҙендәге кеүек ''dinge''){{sfn|Грамматика|1971|с=16}} === Морфологияһы === Әзербайжан телендә түбәндәге үҙаллы һүҙ төркөмдәре бар: исем, сифат, алмаш, һан, ҡылым, рәүеш; ярҙамсы һүҙ төркөмдәре: бәйләүестәр, теркәүестәр, киҫәксәләр, мөнәсәбәт (модаль) һүҙҙәр; һәм ымлыҡтар{{sfn|Ширалиев|1996|с=163}}. ==== Исем ==== Әзербайжан телендә исем һан, эйәлек төшөнсәһе, килеш һәм хәбәрлек грамматик категорияларына эйә. Шул уҡ ваҡытта род, класс һәм йәнлелек категориялары юҡ{{sfn|Ширалиев|2001|с=52}}. Әзербайжан телендә яңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәр бар. Бер төрлө предметтарҙың һәм уларға тура килгән төшөнсәләрҙең дөйөм атамаларын белдергән һүҙҙәр исемдәрҙең төп массаһын тәшкил итә{{sfn|Грамматика|1971|с=41}}. Бынан тыш, исемдәр конкрет һәм ситләштерелгән була. Тәүгеләре һиҙеү органдарыбыҙ аша ҡабул итһә (миҫал ''daş'' — таш, ''ayaq'' — аяҡ, ''palıd'' — имән), һуңғылары сифат, хәл-торош, эш-хәрәкәт йәки дөйөм бер төшөнсә (миҫал ''sözlük'' — һүҙлек, ''acizlik'' — көсһөҙлөк, ''inanış'' — ышаныс) аңлаталар{{sfn|Будагова|1982|с=54}}. Яңғыҙлыҡ исемдәрҙең функциялары булып айырым индивидуумдарҙы һәм берәмек предметтарҙы башҡа оҡшаш йә бер төрлө йән эйәләренән, ваҡиғаларҙан һәм предметтарҙан айырыу маҡсаты тора{{sfn|Грамматика|1971|с=41}}. ==== Килеш системаһы ==== Әзербайжан телендә 6 килеш бар{{sfn|Грамматика|1971|с=43—44}}{{sfn|Ширалиев|1996|с=163}}. * төп ''(adlıq hal)'' — субъектты, билдәләнмәгән объектты йәиһә атрибутты аңлата; * эйәлек ''(yiyəlik)'' — эйәгә ҡарауҙы һәм билдәлелекте аңлата; * төбәү-йүнәлтеү ''(yönlük hal)'' — йүнәлеште йәиһә хәрәкәттең һуңғы нөктәһен аңлата; * төшөм ''(təsirlik hal)'' — күсемле ҡылым янындағы тура тултырыусы килеше; * урын ''(yerlik hal)'' — предметтың ҡайһы урында икәнен аңлата; * сығанаҡ (отложительный)''(çıxışlıq hal)'' — ҡайһы предметтан хәрәкәт башланғанын аңлата. Тарихтың төрлө периодтарында әзербайжан теле грамматика дәреслектәрендә килештәрҙең төрлө һаны күрһәтелгән булған<ref name="Зейналов"/> === Лексикаһы === Әзербайжан теленең төп лексик фондын төп әзербайжан һүҙҙәре тәшкил итә, уларҙың күбеһе туғандаш төрки телдәргә тура килә (туғанлыҡ мөнәсәбәттәрен, хайуандар атамаларын, тән өлөштәрен аңлатҡан һүҙҙәр, һандар, сифаттар, зат алмаштары, ҡылымдар һ.б)><ref>{{книга <nowiki> </nowiki> − <nowiki>|</nowiki>автор = [[Будагова, Зарифа Исмаил кызы|Будагова З. И.]] − <nowiki>|</nowiki>заглавие =Азербайджанский язык (краткий очерк) <nowiki> </nowiki> − <nowiki>|</nowiki>издательство =Элм <nowiki> </nowiki> − <nowiki>|</nowiki>место =Баку <nowiki> </nowiki> − <nowiki>|</nowiki>том = <nowiki> </nowiki> − <nowiki>|</nowiki>год = 1982 <nowiki> </nowiki> − <nowiki>|</nowiki>страницы =27 <nowiki> </nowiki> − <nowiki>|</nowiki>isbn = <nowiki> </nowiki> − }}</ref>. Урта быуаттарҙа әзербайжан китап теленә байтаҡ ғәрәп һүҙҙәре үтеп ингән{{sfn|Ширалиев|2001|с=57}}. Каир университетының ғәрәп теле һәм әҙәбиәте профессоры Хани ас-Сиси әзербайжан телендә ғәрәп тамырлы 10 меңгә яҡын һүҙ бар тип билдәләне (2009). Әзербайжан телендә ғәрәптәр үҙҙәре лә ҡулланмаған боронғо ғәрәп һүҙҙәре осрай икән<ref>{{cite news | title=Египетский профессор издал на арабском языке труды азербайджанского просветителя |publisher=Информационное Агентство "The First News"| url=http://www.1news.az/society/20091210102553560.html| date=10.12.2009}}</ref>. Иранизмдар ҙа осрай. Шулай ҙа ғәрәп-фарсы һүҙҙәре менән бер рәттән әзербайжан һүҙ-синонимдары ла байтаҡ: ''ölçü'' 'үлсәм' (әзерб.) — ''мигjас'' (ғәрәп), ''incə'' 'нәҙек' (әзерб.) — ''назик'' (фарс.)<ref>{{книга |автор = Гаджиева Н. З. |часть =Азербайджанский язык |заглавие = Языки народов СССР: в 5-ти томах. Тюркские языки |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |место =М. |том =2 |год = 1966 |страницы = 88 |isbn = }}</ref>. == Әҙәбиәт == «Китаби Деде Коркуд» уғыҙ героик эпосы<ref>[https://web.archive.org/web/20071018022457/http://turkmenkorkut.blogspot.com/2007/04/1962.html Минең олатайым Коркут китабы. Уғыҙ героик эпосы. М-Л, 1962]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20050525145131/http://www.cultinfo.ru/fulltext/1/001/008/061/550.htm «Китаби дедем Коркуд ала лисани таифеи огузан»]</ref> XIII—XV быуаттарҙа тулыһынса формалашып бөткән. Ул иртә эпоха дөйөм уғыҙ әҙәби традицияһына ҡарай, һәм төрөк, үзбәк, төркмән һ.б. төрки халыҡтарының дөйөм әҙәби байлығы ла. Әҙәби әзербайжан теле әзербайжан халҡы формалашыуы менән йәнәшә барған. Әзербайжан төркиҙәре телендәге әҙәбиәткә XIV—XV быуаттарҙа нигеҙ һалынған<ref name="История Востока">История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века. [http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2510.htm Глава V]. — {{М}}: «Восточная литература», 2002. — ISBN 5-02-017711-3</ref>. Әзербайжан телендәге автор әҙәбиәте һәйкәленең һаҡланып ҡалған иң иртә өлгөһө XIV быуатҡа ҡарай — ул Изеддин Ғасаноғлының газеле — шиғри юлы<ref>Антология азербайджанской поэзии в 3-х томах, т. 1, М., 1960.</ref><ref>Даулет-шах Алайе Самарканди, Тезкерет-ош-шаорае, (Тегеран, 1337 с г. х. (1958))</ref><ref>Азәрбаjҹaн әдәбиjjаты тарихи, ч. 1, Бакы, 1960.</ref>. Хәҙерге заман әзербайжан әҙәби теле, Мирза Фаталм Ахундов, Джалил Гусейнкули оғлы Мамедкулизаде, М. А. Сабир кеүек алдынғы ҡарашлы әҙәбиәт эшмәкәрҙәре һәм мәғрифәтселәренең тырышлығына таянып, формалашҡан; уның яңы үҫеш этабы 1918 йылда Әзербайжан Демократик Республикаһы барлыҡҡа килеүенә һәм милләттең консолидацияһына бәйләнгән. Әзербайжан телендә гәзит-журналдар 1820—1830 йылдарҙа баҫыла башлаған.<ref>1892 йылдың октябренән 1893 йылдың 25 октябренә саҡлы Ҡаф тауы крайында түбәндәге баҫмалар сыҡҡан: әрмән телендә — 84, грузин телендә — 66, рус телендә — 39, әзербайжан телендә — 2, француз телендә — 3 һәм немец телендә — 1 См. : [ЭСБЕ]</ref> == Хәҙерге хәле == Әзербайжан теле Әзербайжан Республикаһының дәүләт теле һәм Дағстан Республикаһының рәсми телдәренең береһе. [[Дағстан]] (Рәсәй). 2001 йылдың 18 июнендә Әзербайжан президенты Гейдар Алиев «Дәүләт телен ҡулланыуҙы камиллаштырыу тураһында» тигән Указына ҡул ҡуя, 2001 йылдың 1 авгусында бөтөн ерҙә лә әзербайжан алфавитын латин графикаһына алмаштырыу башҡарылған. 2001 йылдың 9 авгусында «Әзербайжан алфавиты һәм теле» тигән Указ сыҡҡандан башлап, 1 август Әзербайжан алфавиты һәм теле көнө байрамы итеп билдәләнә<ref>{{cite news | title=Сегодня - День азербайджанского алфавита и языка |publisher=Информационное Агентство "The First News"| url=http://1news.az/society/20090801093608648.html| date=01 августа 2009}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2|height=200}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор = Асланов А. М. |заглавие = Азербайджанский язык в орбите языкового взаимодействия (Социально-лингвистическое исследование) |издательство = Элм |место =Баку |год = 1989 |страницы = 71—72 |isbn = 5-8066-0213-3 |ref= Асланов }} * {{книга |автор = Будагова З. |заглавие =Азербайджанский язык (краткий очерк) |издательство =Элм |место =Баку |год = 1982 |страниц = |isbn = |ref= Будагова }} * {{книга |автор = Гасанлы Дж. П. |заглавие = Хрущёвская «оттепель» и национальный вопрос в Азербайджане (1954-1959) |издательство = Флинта |год = 2009 |страницы = 140—141 |isbn = |ref= Гасанлы }} * {{книга |автор = |заглавие = Грамматика азербайджанского языка (фонетика, морфология и синтаксис) |издательство = Элм |место =Баку |год = 1971 |страницы = |isbn = |ref= Грамматика }} * {{книга |автор = Сумбатзаде А. С. |заглавие =Азербайджанцы, этногенез и формирование народа |издательство ="Элм" |том = |год = 1990 |страниц = 304 |isbn = 5-8066-0177-3 |ref= Сумбатзаде А. С. }} * {{книга |автор = Ширалиев М. Ш. |часть =Азербайджанский язык |заглавие =Языки мира: Тюркские языки |издательство = |место =М. |год = 1996 |страниц = |isbn = |ref= Ширалиев }} * {{книга |автор = Ширалиев М. Ш. |часть =Азербайджанский язык |заглавие =Языки Российской Федерации и соседних государств |издательство =Наука |место =М. |том = I |год = 2001 |страниц = |isbn = |ref= Ширалиев }} == Һылтанмалар == {{Interwiki|az|Ana Səhifə|азербайджанском||}} {{Interwiki|azb|آنا_صفحه|южном азербайджанском|}} {{wiktionarycat|type= азербайджанского языка|category=Азербайджанский язык}} {{wikiquote|Азербайджанский язык}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Кавказские языки}} * [http://files.preslib.az/projects/remz/pdf_ru/atr_dil.pdf Азербайджанский язык. Материалы, подготовленные Президентской библиотекой Управления делами Президента Азербайджанской Республики] * [http://www.axl.cefan.ulaval.ca/asie/azerbaidjan-loi2002.htm Закон Азербайджанской республики «О государственном языке в Азербайджанской Республике»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313231628/http://www.axl.cefan.ulaval.ca/asie/azerbaidjan-loi2002.htm |date=2016-03-13 }} * [http://opentran.net/azerbaijani Азербайджанский онлайн-переводчик] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140112174939/http://opentran.net/azerbaijani |date=2014-01-12 }} [[Категория:Алфавит буйынса телдәр һәм диалекттар]] [[Категория:Агглютинатив телдәр]] [[Категория:Әзербайжан теле| ]] [[Категория:Әзербайжан телдәре]] [[Категория:Кавказ халыҡтарының телдәре]] [[Категория:Дағстан телдәре]] [[Категория:Иран телдәре]] [[Категория:Грузия телдәре]] [[Категория:Рәсәй телдәре]] [[Категория:Төркиә телдәре]] [[Категория:Төркмәнстан телдәре]] [[Категория:Европа телдәре]] [[Категория:Төрки телдәр]] cf0dx78ziyk8nk0hsp5gnq0qx0dqf04 Ҡалып:Гербификация/Харьков 10 113408 1306606 748494 2026-09-30T12:00:14Z Summershell67 48679 /* */ 1306606 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|гербификация/герб</noinclude>}}} | размер = {{{размер|}}} | alias = Харьков | coat alias = Coat of arms of Kharkiv.svg | coat alias-1653 = Perszyj herb Charkowa.svg | coat alias-1775 = Герб Харькова основной исторический.png | coat alias-1878 = Coat of arms of Kharkov Governorate 1878.svg | coat alias-1887 = Kharkov-coat-of arms-1887.jpg | coat alias-1968 = SovietHerbOfKharkov2.svg | coat alias-советский = SovietHerbOfKharkov2.svg | variant = {{{variant|}}}<noinclude> | var1 = 1653 | var2 = 1775 | var3 = 1878 | var4 = 1887 | var5 = 1968 | var6 = советский </noinclude> }}<noinclude> [[Категория:Ҡалыптар:Украина субъекттарының гербтары|Харьков]] [[Категория:Ҡалыптар:Украина ҡалалары гербтары|Харьков]] [[Категория:Ҡалыптар:Харьков]] </noinclude> 315wxm3gpi73bv9cbb8zkxgm5tk49hb 1306608 1306606 2026-09-30T12:02:13Z Summershell67 48679 /* */ 1306608 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|гербификация/герб</noinclude>}}} | размер = {{{размер|}}} | alias = Харьков | coat alias = Coat of arms of Kharkiv.svg | coat alias-1653 = Perszyj herb Charkowa.svg | coat alias-1775 = Герб Харькова основной исторический.png | coat alias-1878 = Coat of arms of Kharkov Governorate 1878.svg | coat alias-1887 = Coat of arms of Kharkov Governorate 1887.svg | coat alias-1968 = SovietHerbOfKharkov2.svg | coat alias-советский = SovietHerbOfKharkov2.svg | variant = {{{variant|}}}<noinclude> | var1 = 1653 | var2 = 1775 | var3 = 1878 | var4 = 1887 | var5 = 1968 | var6 = советский </noinclude> }}<noinclude> [[Категория:Ҡалыптар:Украина субъекттарының гербтары|Харьков]] [[Категория:Ҡалыптар:Украина ҡалалары гербтары|Харьков]] [[Категория:Ҡалыптар:Харьков]] </noinclude> 7cwi7797ungckiy0552q8nzc4bh3ef4 Бохара ханлығы 0 128472 1306634 1278690 2026-10-01T08:25:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306634 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бохара ханлығы''' ({{lang-uz|Buxoro xonligi, بوخارا خانلیگی}}; {{lang-fa|خانات بخارا}} — [[үзбәк]]<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/621041/Uzbek-khanate|title=Uzbek khanate|work=Encyclopædia Britannica|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/69gu2cXsh?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/621041/Uzbek-khanate|archivedate=2012-08-05}}</ref> Үҙәге [[Бохара]] булған [[дәүләт]], 1500 йылдан 1785 йылға тиклем хәҙерге [[Үзбәкстан]], [[Тажикстан]], [[Төркмәнстан]], [[Ҡаҙағстан]], [[Афғанстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Иран]], [[Ҡытай]] ерҙәрендә урынлашҡан булған<ref name="Викитека ВЭС">{{ВТ-ВЭС|Бохара}}</ref>. [[Файл:BE-Russian-Turkestan-map.jpg|thumb|right|Бохара ханлығы на карте Туркестана в конце XIX в.]] == Тарихы == Бохара тарихы ике өлөштән тора: боронғо йәки Трансоксания тарихы (Мәүерәннәһр, «мәүерә-үн-нәһр» — ғәрәпсә йылға аръяғы) һәм яңы, йәғни Бохара ханлығы осоро. * [[Бохара]]ның боронғо тарихы === Бохара ханлығының барлыҡҡа килеүе === Бохара ханлығының барлыҡҡа килеүен хакимлыҡҡа 1500 йылда Шәйбәниҙәр династияһы килеү менән бәйләйҙәр, Шәйбәни-хан үҙенең дәүләтенә Аҡһаҡ Тимер тоҡомдарынан ҡалған Мәүерәннәһр һәм Бөйөк Хөрәсәнде ҡушҡан булған. Әммә ысынында уның дәүләтенең баш ҡалаһы булып [[Сәмәрҡәнд]] ҡалған. Хакимлыҡҡа уның туғаны Үбәйдулла хан килгәс кенә, 1533 йылда, баш ҡала Бохараға күсерелә. XVI быуаттың икенсе сирегенән дәүләт Бохара ханлығы тип атала башлай. === Мәүерәннәһр VIII—XV быуаттарҙа === Трансоксания атамаһы артында Аму-Дарьяның уң яҡ ярында ятҡан ерҙәр күҙҙә тотолған, ул ерҙәр артабан буласаҡ Бохара ханлығының төп үҙәгенә әйләнгән, әммә IX быуат аҙағына уҡ Трансоксания хакимдары йылғаның һул яғындағы ҙур майҙандарға ла хужа булып алған. Артабан Трансоксанияның яҙмышы ҡараңғылыҡҡа сума һәм риүәйәттәр уны Зеравшан йылғаһы тамағында йәшәгән халыҡ төбәге тип бәйән итә , йәғни, яҡынса хәҙер [[Бохара]] ҡалаһы урынлашҡан төбәк, ханлыҡ баш ҡалаһы. ==== Шәйбәниҙәр династияһы (1500—1601) ==== Шәйбәниҙәр (1500—1599) һәм уларҙы дауам иткән Әштәрханиҙар (1601—1756) осоронда Бохара ханлығы тормошо берсә һуғыштар, берсә тыныслыҡ хөкөм һөргән осор була, Бохараы хакимдары Персия һәм Хорезм менән һуғыштар алып бара. [[Файл:A heavily armed Uzbek, Safavid Iran, mid 16th century.jpg| thumb|XVI быуат уртаһы, ҡораллы үзбәк яугире портреты]] Шәйбәниҙәр династияһына нигеҙ һалған Мөхәммәд Шәйбәни (1451—1510) үҙенә тоғро ғәскәре менән 1499 йылда Мәүерәннәһргә табан яу тоторға сыға һәм [[Аҡһаҡ Тимер]] үлгәндән һуң уның таралып төшкән дәүләтен яулап ала. Шәйбәни хан Мәүерәннәһрҙә нигеҙләнгән дәүләтте шибәни әҙәбиәтсеһе Зәйн әд-Дин Васифи «үзбәк дәүләте» тип атай<ref>{{книга|автор = Болдырев А. Н.|заглавие = Зайнаддин Васифа. Таджикский писатель XVI в. (Опыт творческой биографии)|издание = Изд. 2.|место = {{Душ.}}|год = 1989|страницы = 225}}</ref>. 1510 Шәйбәни хан Мерв янында фарсы шаһы Исмаилом I Сефеви тарафынан үлтерелә. Уның туғаны Үбәйдулла хан 1533 йылда дәүләтенең баш ҡалаһын [[Бохара]]ға күсерә. Шул ваҡытта Шәйбәниҙәр дәүләте Бохара ханлығы тип атала. Шәйбәнигә эйәреп килгән күсмән дәшт-и-ҡыпсаҡ ырыуҙары Мәүерәннәһрҙә ултыраҡ тормошло кешеләрҙе таба<ref name=autogenerated1>Му‘изз ал-ансаб (Прославляющее генеалогии). Введение, перевод с персидского языка, примечания, подготовка факсимиле к изданию Ш. Х. Вахидова. // История Ҡаҙағстана в персидских источниках. Т.3. Алматы: Дайк-Пресс, 2006, с.117-119</ref> һәм ундағы төрлө атамалы халыҡҡа, еңеүсе булараҡ, [[үзбәк]] тигән үҙ атамаһын бирә (төркисәнән «үҙ-үҙемә бәк» тип тәржемә ителә тип аңлаталар)<ref>Савельев П., Бохара в 1835 году. Спб., 1836,с.17</ref>. Төрки сығатай теле ҡыпсаҡ һҡләштәре менән бутала. Шәйбәниҙәр үҙҙәрен Аҡһаҡ Тимерҙең ҡануни вариҫтары тип һанай һәм даими рәүештә Сефевиҙәр менән Хөрәсән һәи Герат өсөн һуғыш алып бара. Абдулла-хан II осоронда хан хакимлығы көсәйә. Абдулла хан II үлгәс һәм улы Әбделмөмин хан үлтерелгәс, Шәйбәниҙәр династияһы киҫелә. Пирмөхәммәд хан II Шәйбәниҙәрҙән һуңғы хан була, уға дәүләттең бәләкәй генә киҫәге тороп ҡала; 1601 йылда ул үҙ-ара һуғыш ваҡытында һәләк була. Шәйбәниҙәрҙән иң күренеклеһе һәм данлыһы — Абдулла хан II, ул үҙ халҡының бәхете өсөн күп эшләй. Ҡырҡ йыллап хакимлыҡ иткән осорҙа ул бик күп уҡыу йорттары астыра, мәсеттәр хамамдар, каруанһарайҙар һәм күперҙәр төҙөтә, ханлыҡ төп ҡалаларында баҡсалар үҫтертә, почта булдыра, ер эшенә, сауҙаға, фәнгә ылыҡтыра. Абдулла хан исеме әле лә Бохарала маҡтап телгә алына; Шәйбәниҙәр осоронда дингә иғтибар арта, дин ғилемдәре Бохара мәҙрәсәләрендә беренсе урынға сыға. === Әштәрхәниҙәр династияһы (1601—1756) === Әштәрхәниҙәр (Джәниҙәр) — ханов Бохара хандары династияһы (1601—1753), Джучи йортонан әстрхан хандары тоҡомонан. Бохара ханлығына Шәйбәниҙәрҙән һуң килә. Иң билдәле Әштәрхәни — Имамҡули хан (1611—1642), ул идара иткәндә Сәмәрҡәнд губернаторы Ялаңтүш баһадур [[Регистан (Сәмәрҡәнд)|Регистан]] архитектура комплексын төҙөтә. Бохара ханлығы һуңғы Әштәрхәни Үбәдулла-хан II (1701—1711) һәм Әбел-Фәйез хан (1711—1747) осоронда ҡаҡшай. XVIII быуаттың тәүге яртыһында Бохара ханлығы бөлгөнлөккә төшә. Һөҙөмтәлә Бохараға манғыттар династияһы килә. === Манғыттар династияһы (1756—1920) === [[Файл:Prokudin-Gorskii-19.jpg|thumb|350px|Сәйид Әлим-хан, 1911, Прокудин-Горский фотоһы]] Әштәрхәниҙәрҙе манғыт династияһы алмаштыра (әсәй яҡлап [[Сыңғыҙхан]] улы Джучи туғаны), улар Рәсәйҙәге революцияға тиклем Бохарала хакимлыҡ итә. Манғыт аристократияһының Бохараском ханлығына көс йыя башлауы XVII быуатҡа тура килә. Әммә ғәмәлдә 1712 йылда манғыт Хоҙаяр бейҙе аталыҡ вазифаһына ҡуйыу уларҙың ҡеүәтен арттыра. Уның улы Мөхәммәд Хәким-бей диванбәге вазифаһына Әбүлфәйез хан осоронда килә. 1715—1716 йылдарҙа Хоҙаяр бей вазифаһынан төшөрөлә. 1719—1720 йылдарҙа уны төшөргән Ибраһим бей Бохаранан ҡасып киткәс, Хоҙаяр бейгә хакимлыҡҡа ҡайтырға рөхсәт итәләр. Уның ҡарамағына Ҡаршы ҡалаһын бирәләр. 1721 йылда улы Хәким бейҙе аталыҡ итеп ҡуялар. Персия башлығы Нәдир шаһ Мәүерәннәһргә 1740 йылда һөжүм итергә килгәс, Мөхәммәд Хәким унфң менән һөйләшеп, дәүләтен һуғыштан һаҡлап ҡала. Уның биш улы була. Өсөнсө улы Мөхәммәд Рәхимбей Нәдир шаһҡа ҡушылып яуҙарында ҡатнаша. 1747 йылда хан үлтерелгәс, бар хакимлыҡ Мөхәммәд Рахимбей ҡулына күсә. Мөхәммәд Рәхимбей Әбүлфәйез хандың ҡыҙына өйләнә. Рәхимбей хан осоронда Бохара ханлығына [[Бохара]], [[Сәмәрҡәнд]], Миянкәл], Кермине, Ҡаршы, Гузар, Атамурат, Чарджоу,Шахрисабз ҡалалары инә. Гиссар менән [[Ташкент]] үҙаллы биләмәләр булып ҡала. Мөхәммәд Рахимхан [[Сыңғыҙхан]] тоҡомо булмаһа ла, ҡатынҡы сәйәсәте, яҡшы ойоштора белеүе менән хатта хан титулына эйә булыуға өлгәшә. Рәхим бей 1758 йылда үлгәс, манғыттар ағаһы Даниялбейҙе хакимлыҡҡа ултырталар (1758—1785). В1784 йылда [[Бохара]]ла халыҡ уға ҡаршы баш күтәрә, һәм ул үҙе урынына улы Шаһморатты ҡуя (1785—1800). Шаһморат эшен ике ришүәтсе түрә — Дәүләт-ҡушбеги менән Низамуддин ҡазыйҡалонды һарай кешеләре күҙе алдында язалатыуҙан башлай. Шунан Шаһморат Бохара кешеләренә тантаналы рәүештә ҡайһы бер һалымдан азат иткән тархан грамотаһы тапшыра. Бының урынына ул һуғыш була ҡалһа ғәскәр тоторға юллыҡ түләтеү менән алмаштыра. Хакимлыҡты ҡулына алғас, Шаһморат хан титулынан баш тарта, әмир булып ҡала. Шул рәүешле Бохара ханлығы Бохара әмирлегенә әйләнә. == Бохара ханлығы менән [[Рәсәй]] мөнәсәбәттәре == Рәсәйҙең Бохара менән тәүге борондан, монголдарға тиклем үк башланған булған. Тик ул осор тураһында мәғлүмәттәр бик наҡыҫ һәмтулы фекер йөрөтөргә мөмкинлек бирмәй. XVI быуат уртаһында Бохара ханлығына Мәскәү вәкиле Антони Дженкинсон килә. 1620 йылда Бохарала Рәсәйҙән Иван Хохлов булып китә. Алексей Михайлович батша тарафынан 1675 йылда Бохараға ебәрелгән тәүге илселек Василий Александров Даудов, әстрханлы Мәхмәт Йосоп Ҡасимов, илселек приказы подьячийы Никифор Венюков һәм Ҡазандан подьячий Иван Шапкиндан торған була. 1717 йылда Рәсәйгә Бохара илсеһе Ҡулый тупсы башы ебәрелә. Бөйөк Пётр Урта Азия менән араларҙы бик нығытырға теләй, 1719 йылда Бохараға Флорио Беневенины Аму-Дарья йылғаһында сауҙа юлы асыу тураһында һөйләшергә ебәрә. 1858 йылдың көҙөндә Бохарала Н. П. Игнатьев етәкселегендә Рәсәй делегацияһы булып китә. Бохара әмиренең ҡабул итеүе мораль яҡтан отошло була — ул Үҙәк Азияла Рәсәй империяһының абруйын күтәреп ебәрә. Был илселәр төркөмө һуңғыһы була. Артабан инде Рәсәй империяһы Азия төпкөлөнә ғәскәр ебәрә башлай<ref>Халфин Н. А., Россия и ханства Средней Азии. Первая половина XIX в. М., 1974</ref>. == Хакимдар исемлеге == Шәйбәниҙәр династияһы * Мөхәммәд Шәйбәни, (1500—1510) * Суюнчходжа-хан, (1510) * Кучкунджи-хан, 1510—1530 * Абу Саид-хан, (1530—1533) * Убайдулла-хан, (1533-[1540) * Абдулла-хан I, (1540) * Абдалазиз-хан (1540—1550) * Абдуллатиф-хан (1540—1552) * Науруз Ахмед-хан (1552—1556) * Пирмөхәммәд-хан (1556—1561) * Искандер-хан (1561—1583) * Абдулла-хан II] (1583—1598) * Абдалмумин-хан (1598) * Пирмөхәммәд-хан II (1598—1601) Әштәрхәниҙәр династияһы * Баки Мухаммад ([1601-1605) * Вали Мухаммад (1605—1611) * Имамкули-хан (1611—1642) * Надир Мухаммад (1642—1645) * Абдулазиз-хан (1645—1681) * Субханкули-хан (1681—1702) * Убайдулла-хан II (1702—1711) * Абулфейз-хан ([1711-1747) Манғыттар династияһы * Худаяр-бий — аталыҡ * Мөхәммәд Хаким-бий (1743) * Мөхәммәд Рахимбий (1753—1758) * Даниялбий (1758—1785) == Әҙәбиәт == * ''Д. Ю. Арапов'' Бухарское ханство в русской востоковедческой историографии. М. Изд-во МГУ, 128 с., 1981. * ''Н. Ханыков'', «Описание Бухарского ханства» (СПб., 1843). * ''[[Бутенев, Николай Фёдорович|Н. Ф. Бутенев]]'', статьи о минеральных богатствах Б. («Горный Журнал», 1842); * ''П. Савельев'', «Бухара в 1835 г., с присоединением известий обо всех европейских путешественниках, посещавших этот город до 1835 г.» (СПб., 1836); * ''A. Lehmann’s'', «Reise nach Buchara und Samarkand in 1841—42» (СПб., 1852, 17 т., «Beitr ä ge zur Kentniss des russ. Reiches»); * ''А. Попов'', «Сношения России с Хивой и Бухарой при Петре Великом» («Записки Императорского Русского географического общества», кн. 9, 1853); «О Шегри-Себзкой области Б. ханства» («Известия Императорского Русского географического общества», 1865); «Бухарский эмир и его подданные» («Известия Императорского Русского географического общества», 1866); * ''Львов'', «Ханство Бухарское» («Современная Летопись», 1868, № 22); * ''Бернс'', «Путешествие в Бухару» (Москва, 1848—50); * ''Гавацци'', «Alcune notizie racolte in un viaggio a Bucara» (Милан, 1867); * ''Кайдаков'', «Караван-записки во время похода в Б. российского каравана 1824—25 гг.»; * ''Вамбери'', «Путешествие по Средней Азии в 1863 г.» (СПб., 1865); «Очерки Средней Азии» (Москва, 1868); «A journey to the source of the river Oxus by captain John Wood» (Лондон, 1872); * ''Вамбери'', «История Бухары или Трансоксании» (перевод Павловского, СПб., 1873); * ''Г. Юль'', «Очерк географии и истории верховьев Аму-Дарьи» (перевод с английского О. Федченко, приложение к № 6 «Известий Императорского Р. Г. О.», 1873); * ''Яворский'', «Путешествие русского посольства по Афганистану и Бухарскому ханству в 1878—79» (СПб., 1882); * ''И. Минаев'', «Сведения о странах по верховьям Аму-Дарьи» (СПб., 1879); И. В. Мушкетов, «Туркестан» (т. 1, СПб., 1886); «Родословная Мангытской династии» («Материалы для статистики Туркестанского края», ежегод. под ред. Н. А. Маева, СПб., 1874); * ''А. П. Хорошхин'', «Заметки о зякете в Бухарском ханстве» («Сборник статей, касающихся до Туркестанского края», СПб., 1876); * ''Н. Маев'', «Очерки Бухарского ханства» («Материалы для статистики Туркестанского края», вып. V, СПб., 1879); * ''А. И. Соболев'', «Географические и статистические сведения о Зеравшанском округе» («Записки по отделу статистики И. Р. Г. О.», т. IV, 1878); * ''П. Н. Петрова'', «Сношения России с Хивой и Бухарой в царствование Анны Иоанновны» («Известия Императорского Русского географического общества», т. V, 1869); * ''И. Е. Косяков'', «Путевые заметки по Каратегину и Дарвазу в 1882 г.» («Известия Императорского Русского географического общества», т. XX, 1884, вып. 6); * ''Г. А. Арандаренко'', «В горах Дарваза-Каратегина», «Бухарские войска» («Досуги в Туркестане», СПб., 1889); * ''Вс. Крестовский'', «В гостях у эмира Бухарского» («[[Русский вестник (журнал)|Русский вестник]]», 1884 г.); * ''А. Ф. Костенко'', «Путешествие в Бухару русской миссии 1870 г.» (СПб., 1871); «Средняя Азия», «Туркестанский край» (СПб., 1880); * ''В. Ф. Ошанин'', «Каратегин и Дарваз» («Известия Императорского Русского географического общества», 1881); * ''Архипов'', «Рекогносцировка равнинной части Бухарского ханства» (1883); * ''Элизе Реклю'', «Азиатская Россия и Среднеазиатские ханства» (т. VI, СПб., 1883); * ''Н. А. Маев'', «Материалы для статистики Туркестанского края» (ежегодник и сборник «Русский Туркестан»); * ''М. Венюков'', «Путешествия по окраинам Русской Азии» (СПб., 1868); * ''Гедеонов'', «Астрономические определения в Закаспийской области, Хивинском и Бухарском ханствах в 1884 г.» («Известия Императорского Русского географического общества», т. XXI, 1885, вып. 3); * ''H. H. Покотило'', «Путешествие в Центральную и Восточную Бухару» («Известия Императорского Русского географического общества», т. XXV, 1889, вып. VI); * ''В. А. Обручев'', «Закаспийская низменность» («Записки Императорского Русского географического общества по общей географии», т. XX, № 3, 1890); * ''З. Жижемский'', «Ирригация в долине Зеравшана в Бухарском ханстве» («Туркестанские Ведомости», 1888); «Литература о Закаспийской области и сопредельных странах» Пенкиной (СПб.); * ''И. Яворский'', «Путешествие русского посольства по Афганистану и Бухарскому ханству 1878—1879» (2 тома); * ''П. О. Щербов-Нефедович'', «Сборник новейших сведений о вооружённых силах европейских и азиатских государств» (изд. 8, СПб., 1889); * ''Б. И. Масальский'', «Производство хлопка в России» (СПб., 1889); * ''А. Галкин'', «Краткий очерк Б. ханства» («Военный Сборник», № 11—12, 1890). * [[Логофет, Дмитрий Николаевич|Д. Н. Логофет]] Страна бесправия. Бухарское ханство и его современное состояние. М., 1908; 2-е изд. М., УРСС, 2010, 241 с. * ''Ж. Тулибаева'', «Казахстан и Бухарское ханство в XVIII — первой половине XIX вв.» (Алматы, 2001). * {{книга|автор = Абдуррахман-и Тали|часть = |заглавие = История Абулфейз-хана|оригинал = |ссылка = http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Abulfeiz/pred.phtml?id=2|ответственный = |издание = |место = Ташкент|издательство = Изд. АН УзССР|год = 1959|том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }} * {{книга|автор = Мир Абдуль-Керим Бухарский|часть = [http://www.vostlit.info/Texts/rus13/Abdul_Kerim/text.phtml?id=1602 История Средней Азии]|заглавие = Материалы по истории туркмен и Туркмении|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М.-Л.|издательство = АН СССР|год = 1938|том = 2|страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }} * {{книга|автор = Мир Мухаммед Амин-и Бухари|часть = |заглавие = Убайдалла-наме|оригинал = |ссылка = http://www.vostlit.info/Texts/rus9/Ubajdulla/pred.phtml?id=220|ответственный = |издание = |место = Ташкент|издательство = АН УзССР|год = 1957|том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.centrasia.ru/newsA.php4?st=1186413780|К.Абдуллаев: Последний мангыт. Саид Алим Хан и «Бохараская революция»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111001005727/http://www.centrasia.ru/newsA.php4?st=1186413780%7C%D0%9A.%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2: |date=2011-10-01 }} * [https://web.archive.org/web/20091012070214/http://www.bukhara-carpets.com/ Бохараские ковры] [[Категория:Үзбәкстан тарихындағы дәүләттәр]] [[Категория:Бохара]] [[Категория:Урта Азия тарихы]] [[Категория:Алфавит буйынса ханлыҡтар]] [[Категория:Бохара ханлығы| ]] 67cu6xa4w1t6yi20fw70mdj1vw9lu11 Антомонов Юрий Гурьевич 0 155391 1306626 1301799 2026-09-30T20:09:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306626 wikitext text/x-wiki {{ФИО}}{{Ғалим|Имя=Антомонов Юрий Гурьевич|Оригинал имени=|Изображение=Антомонов_Юрий_Гурьевич.jpg|Ширина=210 px|Описание изображения=|Дата рождения=14.03.1929|Место рождения=[[Ростов-на-Дону]], [[СССР]]|Дата смерти=03.05.1999|Место смерти={{МС|Киев}}, [[Украина]]|Научная сфера=[[кибернетика]], [[биология]]|Гражданство={{USSR}} → {{UKR}}|Место работы=|Учёная степень=|Учёное звание=|Альма-матер=[[Новочеркасский политехнический институт]], [[Военный университет Министерства обороны Российской Федерации]]|Научный руководитель=|Знаменитые ученики=|Известен как=|Известна как=|Награды и премии={{{!}} {{!}} Медали {{!}}}|Роспись=|Ширина росписи=|Сайт=|Викитека=|Викисклад=}} '''Антомонов Юрий Гурьевич''' ({{Lang-uk|Юрій Гурійович Антомонов}}; [[1929 йыл|1929]]—[[1999 йыл|1999]]) — совет һәм украин ғалимы, техник фәндәр кандидаты, биология фәндәре докторы, профессор, Украина информатика академияһы академигы<ref name="irtc">[http://irtc.org.ua/Antomonov.html Антомонов Юрий Гурьевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190317223708/http://www.irtc.org.ua/Antomonov.html |date=2019-03-17 }}</ref>. Биология системаһын математик моделләү өлкәһе белгесе. СССР-ҙа биология һәм медицина кибернетикаһын һәм информатикаһын үҫтереүҙең башында тороусы ғалим. Биокибернетика ғилми йүнәлешен нигеҙләүсе (Глушков В. һәм [[Амосов Николай Михайлович|. Н. Амосов]] менән берлектә). 250-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 40-лап монография яҙған, уларҙың бер өлөшө сит илдәрҙә тәржемә ителеп баҫылған, шулай уҡ бер нисә уйлап табыу авторы<ref>[https://patentdb.ru/author/1544088 Изобретатель АНТОМОНОВ ЮРИЙ ГУРЬЕВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191115062757/https://patentdb.ru/author/1544088 |date=2019-11-15 }}</ref>. == Биографияһы == [[1929 йыл]]дың [[14 март]]ында [[Дондағы Ростов]]та тыуған. 1950 йылда Новочеркасск политехник институтын тамамлай (хәҙерге Көньяҡ-Рәсәй дәүләт политехник университеты). Мәскәү Хәрби сит телдәр институтында белем алыуын дауам итә (хәҙер Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының Хәрби университеты), уны 1952 йылда тамамлай. 1960 йылға тиклем Хәрби-диңгеҙ флотының [[Санкт-Петербург|Ленинград]], Ораниенбаум, [[Калининград]], [[Северодвинск]], Петродворецтағы частарында хеҙмәт итә, унда фәнни эшмәкәрлек һәм уҡытыу эше менән шөғөлләнә; күп рационализаторлыҡ тәҡдимдәр авторы була, бер нисә авторлыҡ таныҡлығы ала. Хәрби званиеһы- 3-сө ранг инженер-капитаны. [[1962 йыл]]да [[Киев]]та Кибернетика институты нигеҙләнгәс тә (хәҙерге М. В. Глушков исемендәге Кибернетика институты), ул институттың өлкән ғилми хеҙмәткәр итеп ҡабул ителә. Был ғилми учреждениела [[1997 йыл]]ға тилем эшләй, медицина һәм биологияла математик алымдар лабораторияһы мөдире була. Биология фәндәре докторы, техник фәндәр кандидаты дәрәжәһенә эйә була; 1978 йылда профессор исемен ала. Юрий 1997—1999 йылдарҙа Халыҡ-ара ғилми-уҡытыу үҙәгенең алдынғы ғалимы була<ref>[http://www.irtc.org.ua/ Міжнародний науково-навчальний центр інформаційних технологій та систем НАН України та МОН України]{{ref-uk}}</ref>. Халыҡ-ара фәнни семинарҙар ойоштороусы ла була. Билдәле тәрбиәләнеүселәре — Алина Борисовна Котова<ref>[http://www.nas.gov.ua/UA/PersonalSite/Statuses/Pages/default.aspx?PersonID=0000006549 Котова Аліна Борисівна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191115083214/http://www.nas.gov.ua/UA/PersonalSite/Statuses/Pages/default.aspx%3FPersonID%3D0000006549 |date=2019-11-15 }}</ref>, {{Тәржемәһеҙ 5|Ващук, Фёдор Григорьевич|Фёдор Григорьевич Ващук|uk|Ващук Федір Григорович}}, Евгений Александрович<ref>[http://inpsycho.ru/sveden/employees/kafedra-transpersonalnoj-psihologii/evgenij-aleksandrovich-fajdysh Евгений Александрович Файдыш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191230100832/http://inpsycho.ru/sveden/employees/kafedra-transpersonalnoj-psihologii/evgenij-aleksandrovich-fajdysh |date=2019-12-30 }}</ref> Файдыш, Светлана Ивановна Кифоренко<ref>[http://esu.com.ua/search_articles.php?id=7121 Кіфоренко Світлана Іванівна]</ref>, {{Тәржемәһеҙ 5|Козак, Людмила Михайловна|Людмила Михайловна Козак|uk|Козак Людмила Михайлівна}} һәм башҡалар. Юрий Антомонов медицина кибернетикаһы һәм информатикаһы буйынса ғилми мәктәп ойоштора, күп йылдар буйынса кандидат һәм фән докторы ғилми дәрәжәһен биреүсе махсуслаштырылған советтың рәйесе була УССР Фәндәр акаднемияһының Кибернетика мәсьәләләре ғилми советының «Нейрон һәм нейрон селтәрҙәре» секцияһы ағзаһы, СССР Медицина фндре академияһының «Хисаплау техникаһын медицинала ҡулланыу» секцияһы ағзаһы, ғилми консультант Милли программа «Чернобыль һәләкәте эҙемтәләрен бөтөрөү һәм зыян күреүселәрҙе социаль яҡлау» Милли программаһының ғилми консультанты, Республика «Күҙ микрохирургияһы» үҙәгенең консултанты була, Бөтә донъя кибернетика һәм системаһы буйынса сойошмаһының секретариатына ағза итеп индерелә (WOSC)<ref name="irtc"/>. Шулай уҡ күп Ватан һәм сит ил фәнни журналдарының мөхәрририәт ағзаһы, «Биология һәм медицина кибернетикаһы» республика семинарынының ғилми етәксеһе була. Юрий Гурьевич «Һинд йогаһы менән булышыусылар — кемдәр улар?» документаль фильмының консультанты. 1999 йылдың 3 майында Киевта вафат була. == Ғаиләһе == Ростов дәүләт педагогия университетын тамамлаусы Антомонова Наталья Константиновнаға (1930—2012) өйләнә. Ул ғаиләлә балалары: {{Тәржемәһеҙ 5|Антомонов, Михаил Юрьевич|Михаил|uk|Антомонов Михайло Юрійович}} (тыуған 1948) — биология фәндәре докторы, профессор; Алексей Юрьевич (тыуған 1955) — филология фәндәре кандидаты. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=42936 Юрий Гурийович АНТОМОНОВ]{{ref-uk}} [[Категория:Биология фәндәре докторҙары]] [[Категория:Техник фәндәр кандидаттары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Киевта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1999 йылда вафат булғандар]] [[Категория:3 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1929 йылда тыуғандар]] [[Категория:14 мартта тыуғандар]] [[Категория:Оборона министрлығының Хәрби университетын тамамлаусылар]] mc54o98tome1a7k0hxxy8e0rk5fb3uu Категория:User cu 14 161429 1306619 1146885 2026-09-30T16:19:34Z Ясамойла 13768 дапаўненьне 1306619 wikitext text/x-wiki Был төркөмдәге ҡатнашыусылар церковнославянский телен белеүен күрһәткән. [[Категория:Википедия:Телдәр буйынса ҡатнашыусылар|cu]] nf8y7hasio7mdc44ggfacb24vcn32ng Берсуат торамаһы 0 164149 1306632 1179567 2026-10-01T06:25:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306632 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Берсуат торамаһы''' — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Силәбе өлкәһе]] Наследницкий ҡасабаһы эргәһендә урынлашҡан б.э.т. III мең йыллыҡтың аҙағы — II мең йыллыҡтың башына ҡараған [[Һынташты мәҙәниәте]] археологик ҡомартҡыһы<ref>[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/2133-bersuat-arkheologik-omart-y ''И. М. Батанина, Г. Б. Зданович, Т. С. Малютина'' Берсуат//Башҡорт энциклопедияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201027083121/http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/2133-bersuat-arkheologik-omart-y |date=2020-10-27 }}</ref><ref>Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.</ref><ref>[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/14846-torama Торама//Башҡорт энциклопедияһы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/16606-yntashty-m-ni-te Һынташты мәҙәниәте//Башҡорт энциклопедияһы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Тасуирламаһы == === Урынлашыуы === Берсуат торамаһы [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Силәбе өлкәһе]] Наследницкий ҡасабаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 5 км алыҫлыҡта [[Бирһыуат|Берсуат]] йылғаһының ([[Тубыл|Тубыл йылғаһы]] бассейны) һул ярында урынлашҡан. === Табылдыҡтар === Берсуат майҙаны 30 мең м², 140 м² ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған. Тораманың киңлеге 13—14 м дәүмәлле һаҡ системаһы бар, ул 2 ҡат диуарҙан һәм уратып ҡаҙылған соҡорҙан тора. Соҡорҙоң тәрәнлеге 1—1,3 м, киңлеге 3,5 м, ул диуарҙан бер ни тиклем алыҫлыҡта ҡаҙылған һәм шулай уҡ һаҙлыҡлы ерҙе киптереү канауы сифатында файҙаланылған. Тышҡы һаҡ диуары эскеһенә биш радиаль диуар менән тоташҡан, йәғни эске диуарҙың тыш яғы буйлап үткәрелгән тар ғына коридор ярҙамында бер-береһенә бәйләнгән. Һаҡ диуарҙарының эске яғына трапеция йәки тура мөйөш рәүешендә төҙөлгән торлаҡтарҙың тығыҙ рәттәре килеп тоташҡан. Торлаҡтарҙың оҙонлоғо 8—15 м, киңлеге 7—8 м. Тышҡы әйләнәлә — 54, эскеһендә 13 торлаҡ булғанлығы асыҡланған. Торлаҡтарҙың нигеҙ соҡоро үҙәккә табан тәрәнәйә төшкән. Ҡаҙыныу эштәре һөҙөмтәләре буйынса һаҡ диуарҙары һәм торлаҡ конструкциялары нигеҙен балсыҡ цоколь һәм бағаналарҙан төҙөлгән каркас тәшкил итә тигән фекер тыуа. Ҡайһы бер торлаҡтарҙың һаҡ диуары аша һалынған тар ғына ишеге булған. Торлаҡтар янында хужалыҡ соҡорҙары, балсыҡ көмбәҙле ҡоҙоҡтар, төтөн сығыу юлы (иҙәнгә беркетелгән) булған көнкүреш усаҡтары һәм бәләкәй генә мәғдән иретеү мейестәре урынлашҡан. Торамала бронза бысаҡтар, сым, балыҡ ҡармаҡтары, беҙ, таш эш ҡоралдары, керамика, мәғдән шлагы табылған. Берсуат материалдары [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арҡайым|Арҡайым ҡурсаулығының]] тарихи-мәҙәни фондтарында һаҡлана. == Асыш тарихы == Берсуат 1996 йылда СССР һәм Рәсәй [[археолог]]ы, тарих фәндәре докторы, Силәбе дәүләт тарихи-мәҙәни ҡурсаулығы "[[Арҡайым]]"дың фән буйынса директор урынбаҫары, профессор [[:ru:Зданович, Геннадий Борисович|Г. Б. Зданович]], археолог, тарих фәндәре кандидат [[Малютина Татьяна Сергеевна|Т. С. Малютина]]<ref>[http://chel-portal.ru/encyclopedia/Malyutina/t/10079 Малютина Татьяна Сергеевна]</ref>, инженер-геолог Батанина Ия Михайловна<ref>[http://chel-portal.ru/enc/Batanina_Iya_Mihaylovna Батанина Ия Михайловна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190915002825/http://chel-portal.ru/enc/Batanina_Iya_Mihaylovna |date=2019-09-15 }}</ref> тарафынан асыла һәм өйрәнелә. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/2133-bersuat-arkheologik-omart-y ''И. М. Батанина, Г. Б. Зданович, Т. С. Малютина'' Берсуат//Башҡорт энциклопедияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201027083121/http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/2133-bersuat-arkheologik-omart-y |date=2020-10-27 }} * [http://rus.bashenc.ru/index.php/2-statya/7219-arkheologicheskie-pamyatniki Археологические памятники//Башкирская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/14846-torama Торама//Башҡорт энциклопедияһы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Әҙәбиәт == * Зданович Г. Б., Батанина И. М. Аркаим — Страна городов: пространство и образы. Челябинск, 2007. * Городище// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 7-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. * Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. * Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. * Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007. * Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973. * Археологическая карта Башкирии. М., 1976. * Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996. [[Категория:Башҡортостандың элекке ҡалалары]] [[Категория:Археологик ҡомартҡылар]] [[Категория:Рәсәй ҡаласыҡтары]] 54wl5xde3sr3bxbihv2dut9bq4nddt7 Биктуған 0 172417 1306633 1272038 2026-10-01T06:58:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306633 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Биктуған''' ({{lang-ru|Биктуган}}) — [[Себер даруғаһы]] Түбәләҫ улусы (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Салауат районы]] менән [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Һатҡы районы]] сиге) составында булған ауыл. [[1775 йыл]]да яндырыла<ref>{{ИСДБ|Биктуган. стр 519 }}</ref>. == Географияһы == [[Ҡыуаҡан]]дарҙың [[түбәләҫ]] ырыуы биләмәләре хәҙерге [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейәнән]] алып көнбайышҡа [[Йүрүҙән]] йылғаһына тиклем һуҙылған. Көньяҡ-көнсығышта һатҡы-ҡыуаҡан ырыуҙары, төньяҡ-көнсығышта [[әйле]] ырыуы (хәҙерге Әйле, Ҡолбаҡ ауылдары) биләгән ерҙәргә тиклем, төньяҡтан [[Тырнаҡлы]] һәм Ҡаратаулы башҡорттары ере менән сикләнгән. Көнбайыштан ҡыр-көҙәй ырыуы (Яхъя, Мусабай, Миндеш ауылдары), көньяҡ-көнбайышта төркмән-көҙәй ырыуы (хәҙерге Йүрүҙән, [[Катав-Ивановск]], [[Ҡытаутамаҡ]]) ерҙәре менән сикләнгән. [[Түбәләҫ]] ырыуы ерҙәре йәмлелеге, байлығы менән төрлө яҡ халҡын йәлеп иткән. Мал йөрөтөү өсөн яландары йәйрәп ятҡан, урмандары төрлө йәнлектәргә, һунар ҡоштарына бай булған, бал ҡорттары солоҡтарға бал йыйған. Әй, [[Йүрүҙән]], [[Зилға (Йүрүҙән ҡушылдығы)|Зилға]], [[Олөйөр]] йылғаларында балыҡ күп булған. Ҡыуаҡан ерҙәре үҙенең мәғдән байлыҡтары менән рус сәнәғәтселәрен ылыҡтырған. «Түбәләҫ ерҙәрен Белорет заводы хужалары Твердышев һәм Мясниковҡа һатыу тураһындағы документҡа 21 кеше: шулар араһында Түбәләҫ улусы старшинаһы Иштуған Мишәров исеменән Таҡый Мишәров, йөҙ башы Булат Илтебаев һәм башҡалар ҡул ҡуйған»<ref>Шәмсетдинов Я. М. Ырыуым -Түбәләҫ — Ағиҙел, 2002, 2-се һаны, 172—178 бб.</ref>. == Тарихы == Биктуған ауылына [[Себер даруғаһы]] Түбәләҫ улусының төп вәкилдәре Тархан улы Мишәрҙең ғаиләһе, йәки Мишәров Биктуған, нигеҙ һалған<ref>{{ИСДБ|Бикбулат. стр 519 }}</ref>. 1740 йылғы ихтилалда ҙур әүҙемлек күрһәткән Тархандың ейәндәре ағалы-энеле Иштуған менән Биктуған Мишәровтар, Күсәш менән Таҡый Мишәровтар, Илсекәй һәм Монас Биктуғановтар Биктуған ауылында йәшәгән<ref>''Асфандияров А. З.'' История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 142 с. (История д. Ильчикаево)</ref>. 1770 йылдың май ахыры—июнь башында [[Эҫем]], [[Ҡытау-Ивановск]] һәм [[Йүрүҙән-Ивановск заводы]]н, Эҫем йылғаһының үрге ағымын барып күргәндән һуң, [[Паллас Петер Симон|Паллас]] [[Миндеш]] ауылынан ([[Иҙрис мәмерйәһе]] эргәһендәге кисеүҙән [[Башташ]] тауҙары битләүҙәре буйлап тура ат юлы була, шул юлдан) Түбәләҫ ырыуы ерҙәренә килә<ref>''Абдуллина М. Ф.'' Илсекәй — боронғо ауыл — Йәшлек, 2001, 88, 89, 90-сы һандар, 4, 7, 9 август</ref>. [[1770 йыл]]дың 27 майында (7 июнендә) [[Паллас Петер Симон|Петр Симон Паллас]] Әй йылғаһының таулы һул яры буйлап, «ҡайынлы-уҫаҡлы ҡатнаш сауыллыҡ аша» <!--«березовой с ясенью и тополою (тополем) смешанной роще» (ясень тигәне уҫаҡ ағасы атамаһы) -->, Крәкейылға һәм Саған (Шахан) йылғалары буйлап [[Олөйөр]] йылғаһының [[Әй]]гә ҡойған ерендә урынлашҡан Биктуған тигән башҡорт ауылы эргәһенән үткән<ref>[https://web.archive.org/web/20201130062024/http://www.rgo-rb.ru/2019/11/bashkirskij-etap-akademicheskoj-ekspeditsii-petra-simona-pallasa-marshrut-1770-goda-iyun/]</ref>. «Олөйөр йылғаһы ҡултығында, Сағанйылға шишмәһе<!--П.-С. Паллас был йылғаны ''Шихан-речка'' тип атаған --> (Һикеяҙ йылғаһының ҡушылдығы) Әйгә ҡойған урында, Биктуған ауылының ҡайһы бер башҡорттары бик күп селитралы ер алалар һәм унан дары яһайҙар. Ләкин уларҙың береһе лә был ерҙе күрһәтергә теләмәне»<ref>{{китап |автор=Паллас П.С. |заглавие=Путешествие по разным местам Российского государства. Часть 2. Кн. 1. Физическое путешествие по разным провинциям Российской Империи, бывшее в 1770 г.|место=СПб. |издательство=Имп. Академия наук |год=1786. |страниц=476 с. }}</ref><ref>[http://www.rgo-rb.ru/2019/11/bashkirskij-etap-akademicheskoj-ekspeditsii-petra-simona-pallasa-marshrut-1770-goda-iyun/ Башкирский этап академической экспедиции Петра Симона Палласа: маршрут 1770 года (июнь)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201130062024/http://www.rgo-rb.ru/2019/11/bashkirskij-etap-akademicheskoj-ekspeditsii-petra-simona-pallasa-marshrut-1770-goda-iyun/ |date=2020-11-30 }}</ref>, тип яҙған ул. Башҡорттар селитра һәм көкөрт тупланмаларын [[Һикеяҙтамаҡ мәмерйәләре]]нән алған, ә Биктуған ауылы хәҙер ташландыҡ хәлдәге Һикеяҙтамаҡ (Силәбе өлкәһе) тигән ауыл эргәһендә, [[Әй]] йылғаһының һул ярынан тиҫтә саҡрым үргәрәк урынлашҡан булған, тип фаразларға була. «Петер Симон Паллас әйтеп үткән селитра табыу һәм дары эшләү факты үҙе үк көкөрттөң дә сығарылыуы хаҡында раҫлай. Сөнки дарыны көкөртһөҙ эшләп булмай. Биктуған ауылы тирә-яғы саф көкөрт ятҡылыҡтарына мул булғандыр. Көкөрт бында эзбиз таштарҙа һәм гипстарҙа, айырыуса улар эргәләш ятҡан урындарҙа осрай. Ҙур ятҡылыҡтар унда юҡ, әммә XVIII быуатта башҡорттар бында үҙҙәренә дары яһау өсөн етерлек көкөрт сығарғандар, әлбиттә… Шулай итеп, Һикеяҙ тамағындағы мәмерйә селитраһын башҡорттарҙың фәҡәт дары өсөн ҡулланыуҙарына шик булырға мөмкин түгел. Бында дарыны 1736—1740 йылдарҙағы ихтилал ваҡытында етештереүҙәре лә, бәлки, иртәрәк файҙалана башлауҙары ла ихтимал», тип яҙған беҙҙең ата-бабалар тураһында [[Бураҡаев Диҡҡәт Насретдин улы|Диҡҡәт Бураҡаев]]<ref>Диҡҡәт Бураҡаев. Боронғо башҡорттарҙа дары яһау. «Тормош һабаҡтары» дәреслеге, 9 кл.</ref>. [[1740 йыл]]дағы ихтилалдан һуң яндырылған ауылдар араһында Мишәр ауылы булһа, [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нан һуң Биктуған ауылы ла яндырылған. Был ауылда йәшертеп дары яһауҙарын властарға еткереүселәр ҙә булған, әлбиттә. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Башҡорт Илсекәйе]] * [[Һикеяҙтамаҡ мәмерйәләре]] * [[Олөйөр]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * ''Асфандияров А. З.'' История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 142—144 с. (История д. Ильчикаево) * ''Абдуллина М. Ф.'' Илсекәй — боронғо ауыл — Йәшлек, 2001, 88, 89, 90-сы һандар, 4, 7, 9 август * ''Шәмсетдинов Я. М.'' Ырыуым — Түбәләҫ — Ағиҙел, 2002, 2-се һан, 172—178 бб. * ''Абдуллина А. Ф.'' Түбәләҫ ырыуы, Йүрүҙән, 1999, 8-се һан == Һылтанмалар == * {{китап |автор=Паллас П.С. |заглавие=Путешествие по разным местам Российского государства. Часть 2. Кн. 1. Физическое путешествие по разным провинциям Российской Империи, бывшее в 1770 г.|место=СПб. |издательство=Имп. Академия наук |год=1786. |страниц=476 с. }} * [http://www.rgo-rb.ru/2019/11/bashkirskij-etap-akademicheskoj-ekspeditsii-petra-simona-pallasa-marshrut-1770-goda-iyun/ Башкирский этап академической экспедиции Петера Симона Палласа: маршрут 1770 года (июнь)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201130062024/http://www.rgo-rb.ru/2019/11/bashkirskij-etap-akademicheskoj-ekspeditsii-petra-simona-pallasa-marshrut-1770-goda-iyun/ |date=2020-11-30 }} * [http://www.ufagen.ru/places/salavatskiy/ilchikeevo.html Генеалогия и архивы. Ильчикеево] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211002093109/http://www.ufagen.ru/places/salavatskiy/ilchikeevo.html |date=2021-10-02 }} * [http://chel-portal.ru/enc/tyubelyas Челябинская область. Тюбеляс.] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Салауат районы ауылдары}} [[Категория:Салауат районының бөткән ауылдары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:1775 йылда бөтөрөлгән ауылдар]] db3yz20bjb7lqumjk63pk67fuh99wia Пәрҙә 0 199147 1306630 1278094 2026-09-30T22:51:25Z ~2026-52308-55 49064 Заманса пәрҙә системалары тураһында мәғлүмәт һәм сығанаҡтар өҫтәлде. 1306630 wikitext text/x-wiki [[File:Gordijnen aan venster.JPG|thumb|upright=1.35|Тәҙрә өсөн типик пәрҙәләр]] [[File:Theatre Stage Albert Hall looking stage left showing theatre curtains (2016).jpg|thumb|upright=1.35|Бәләкәй сәхнәлә театр шаршауҙары (Канберра Альберт Холл, 2016)]] '''Пәрҙә''' (шулай уҡ '''''ҡорған, шаршау''''') — [[Тәҙрә|тәҙрәләрҙе]] йәки [[Ишек (мәғәнәләр)|ишектәрҙе]] биҙәү өсөн ҡулланылған [[текстиль]] шаршауҙар. Улар функциональ һәм декоратив бурыстарҙы бер юлы үтәй. Пәрҙәләр төрлө материалдарҙан, шул иҫәптән туҡыманан, етештерелергә мөмкин, был иһә төрлө стилдәрҙә һәм дизайндарҙа биҙәлеш булдырырға мөмкинлек бирә. == Тарихи контекс == [[Цивилизация]] үҫеше менән пәрҙәләр төрлө илдәрҙең климат һәм мәҙәни үҙенсәлектәрен сағылдырған интерьерҙың мөһим элементына әйләнә. Мәҫәлән, [[Һиндостан]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], [[Франция]] һәм [[Италия]] традицион рәүештә [[ебәк]] ҡулланған, ә [[Англия]] һәм [[Шотландия]] [[Йөн (материал)|йөн]] ҡулланған. [[Урта Азия|Урта Азияла]] һәм [[Америка|Америкала]] [[мамыҡ]] өҫтөнлөк итһә, Төньяҡ һәм Көнсығыш Европала [[Етен|киндер]] ҡулланылған<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/topic/curtain-interior-decoration|title=curtain {{!}} interior decoration {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2021-12-21|archive-date=2021-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221113426/https://www.britannica.com/topic/curtain-interior-decoration|url-status=live}}</ref>. == Заманса материалдар һәм технологиялар == Электр йөрөткөслө карнизға беркетелгән пәрҙәләрҙе мотор ярҙамында асып, ябып һәм кәрәкле урынға күсерергә мөмкин.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.home-assistant.io/integrations/cover/|title=Home Assistant системаһында «Cover» интеграцияһы|website=Home Assistant|access-date=2026-09-30}}</ref> Ҡайһы бер системалар пульт, мобиль ҡушымта йәки тауыш командаһы ярҙамында идара итеүҙе, шулай уҡ билдәләнгән ваҡыт буйынса автоматик асып-ябыуҙы хуплай.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://prokarniz.ru/|title=Пәрҙәләр өсөн электр карниздары|website=ProKarniz|access-date=2026-09-30}}</ref> Бөгөнгө технологиялар дизайнерҙарға төрлө декоратив үҙенсәлектәргә эйә булған киң туҡымалар һайлау мөмкинлеген бирә. Был тәбиғи туҡымаларҙы (киндер, мамыҡ) имитациялауҙы ла, шулай уҡ яңы синтетик материалдарҙы ла үҙ эсенә ала, улар һүрелмәй һәм янмай. Заманса пәрҙә моделдәре йыш ҡына ҡатмарлы драпировкалар һәм биҙәү элементтарының күплеге менән айырылып тора. === Стилистик йүнәлештәр === Пәрҙәләрҙе бер нисә төп төргә бүлергә мөмкин: * '''Ҡайырмалы пәрҙәләр:''' ике туҡыма һыҙатынан торған традицион пәрҙә төрө, улар карниз буйлап иркен хәрәкәт итә ала. * '''Рим пәрҙәләре:''' ҡатламһыҙ туҡыма киҫәгенән ғибәрәт, горизонталь ҡатламдарға йыйыла. * '''Австрия пәрҙәләре:''' рим пәрҙәләренә оҡшаш, ләкин горизонталь һәм вертикаль ҡатламдарға йыйыла ала. * '''Япон панельдәре:''' ҡатламһыҙ тигеҙ туҡыма киҫәктәре, улар шулай уҡ карниз буйлап хәрәкәт итә ала. * '''Рулонлы пәрҙәләр:''' асыуҙы контролдә тотоу өсөн цилиндрға урала. Пәрҙәләр бүлмәлә яҡтылыҡты, төҫтө һәм форманы берләштереп, уңайлыҡ һәм гармония атмосфераһын тыуҙырыуҙа мөһим роль уйнай. ==Галерея== <gallery widths="160px" heights="160px" perrow="5" caption="Пәрҙәләр"> File:ChateaudAmboiseChambre01.jpg|Амбуаз һарайы File:13-02-27-spielbank-wiesbaden-by-RalfR-050.jpg|Австрия пәрҙәләре File:Wien Volksoper Curtain.jpg|Театрҙа хәүефһеҙлек пәрҙәһе File:Hotel Transvaal Indiase kamer.jpg|Трансвааль ҡунаҡханаһы File:S.S. Legacy - Jr. Commodore Suite's windows.jpg File:Waterfall curtain (6208484718).jpg |Шарлауыҡ пәрҙәһе File:Interview with Francis Ford Coppola & Alden Ehrenreich at SIFF.JPG|Кинотеатрҙа фон булараҡ ҡулланылған төп пәрҙә File:Fabric shop in Nara.jpg|Норен (япон пәрҙәһе) онсенда File:Bottle Top Curtain.jpg|шешә ҡапҡастарынан эшләнгән пәрҙә File:RSLB Schlafzimmer Koenigin Charlotte Mathilde.jpg|Королева Шарлотта Матильданың йоҡо бүлмәһе File:N°394 baldaquin Ovale.jpg|[[Балдахин]]лы карауат File:BernheimerHouseTub.jpg|Бернхаймер йортонда пәрҙәле [[ванна]] File:India - Seashell curtain - 0022.jpg|диңгеҙ ҡабырсаҡтарынан эшләнгән пәрҙә </gallery> ==Иҫкәрмәләр== {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Текстиль]] 7mp7j1425c6phprja8dfbx96xu0t6s0 Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы 0 201527 1306635 1305769 2026-10-01T10:06:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306635 wikitext text/x-wiki {{фш|Бәкеров}} {{Учёный |Имя = Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы |Оригинал имени = |Изображение = Әнүәр Бәкеров.jpg |Ширина = |Описание изображения = |Имя при рождении = |Дата рождения = 26.02.1964 |Место рождения = {{МестоРождения|Өфө}} |Дата смерти = |Гражданство = {{Флагификация|РФ}} |Место смерти = |Научная сфера = |Место работы = БДМУ клиникаһы |Альма-матер = [[Башкирский государственный медицинский университет|БГМУ]] |Учёная степень = медицина фәндәре докторы |Учёное звание = профессор |Научный руководитель = |Знаменитые ученики = |Известен как = |Известна как = |Награды и премии = {{Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы}} |Роспись = |Ширина росписи = |Сайт = |Викитека = |Викисклад = }} '''Бәкеров Әнүәр Әкрәм улы''' ({{lang-ru|Бакиров Анвар Акрамович}}; [[26 февраль]] [[1964 йыл]]) — хирург-ғалим, дәүләт органы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министры (2014—2018), [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] проректоры (2018 йылдың октябренән). Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2002), БДМУ клиникаһының баш табибы (2021). == Хеҙмәт эшмәкәрлеге == Әнүәр Әкрәм улы Бәкеров 1964 йылдың 26 февралендә Өфөлә тыуған. 1987 йылда хәҙерге [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]н (БДМУ) тамамлай. Хеҙмәт юлын Өфөнөң 38-се поликлиникаһында башлай, 1989 йылдан алып [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы|Республика клиник дауаханаһында]] эшләй. 2002—2018 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) [[Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы]]ында<ref name=":1">{{Cite web|url=https://bashgmu.ru/about_the_university/management/81330/?ysclid=mu5os4r6b458948803|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Башкирский государственный медицинский университет|access-date=2026-09-18}}</ref>.: * 2002 йыл — баш хирург * 2007 йыл — өлкәндәр өсөн медицина ярҙамы күрһәтеү бүлеге начальнигы * 2011 йыл — беренсе урынбаҫар * 2012—2014 йылдарҙа — Республика клиник туберкулёз диспансерының баш табибы * 2014—2018 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министры. Вазифаһынан киткәс, БДМУ-ның дауалау эше буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә. 2002 йылдан алып ошо уҡ университетта хирургия профилендәге интерндар әҙерләү кафедраһы (курсы) мөдире булып эшләй * 2021 йылдан — БДМУ Клиникаһының баш табибы<ref name=":2">{{Cite web|url=https://medvestnik.ru/directory/persons/Shebaev-Georgii-Anatolevich.html|title=Бакиров Анвар Акрамович|publisher=Медвестник|access-date=2026-09-18}}</ref>. Хәҙерге ваҡытта БДМУ-ның инновацион һәм дауалау эше буйынса проректоры вазифаһын башҡара, бер үк ваҡытта университет клиникаһына ла етәкселек итә<ref name=":1" />. == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни тикшеренеүҙәре ашҡаҙан-эсәк юлының өҫкө бүлектәренең үтеүсәнлеген тергеҙеүгә арналған. Ул республикала беренселәрҙән булып яман булмаған шештәр, химик матдәләр менән янған һәм нейромускул ауырыуҙары осрағында үңәҙ пластик операцияһы (эзофагопластика) алымдарын уйлап таба һәм дауалау практикаһына индерә. Яҡынса 200 ғилми хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы<ref name="БЭ">{{Cite web|url=https://bashenc.online/ru/articles/82354/|title=Бакиров Анвар Акрамович|author=|date=2019-17-10|publisher=ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия»|access-date=2026-09-18}}</ref>. Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998) * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2002) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|82354}} * * [https://health.bashkortostan.ru/presscenter/news/9427/ Пресс-служба Министерства здравоохранения Республики Башкортостан. Анвар Бакиров провёл сложнейшую операцию] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Портал|Шәхестәр}} [[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған табиптары]] k42hz8vpsg6jpc6v7fjny09mics7p6r Ҡатнашыусы:Ясамойла 2 201562 1306613 2026-09-30T16:15:04Z Ясамойла 13768 пачатак 1306613 wikitext text/x-wiki Жыву ў Эўропе. omibgah2t62ygsbw0ranqvd4jjqhvpf 1306614 1306613 2026-09-30T16:16:20Z Ясамойла 13768 дапаўненьне 1306614 wikitext text/x-wiki {{Babel|ba-0|be-4|ru-4|cu-4|uk-2|en-2|pl-2|sr-1|bg-1|mk-1|sh-1|rue-1|rsk-1|hsb-1|dsb-1|csb-1|cs-1|sk-1|sl-1|es-1|it-1|fr-1|la-1|lv-1|lt-1}}Жыву ў Эўропе. brj8rn42o7ql08sjonm27rwfeeuw0bp 1306615 1306614 2026-09-30T16:18:11Z Ясамойла 13768 дапаўненьне 1306615 wikitext text/x-wiki {{#Babel:ba-0|be-4|ru-4|cu-4|uk-2|en-2|pl-2|sr-1|bg-1|mk-1|sh-1|rue-1|rsk-1|hsb-1|dsb-1|csb-1|cs-1|sk-1|sl-1|es-1|it-1|fr-1|la-1|lv-1|lt-1}}Жыву ў Эўропе. mwc3i78s0t8quu8idxmtmk9osis55xl 1306620 1306615 2026-09-30T16:22:27Z Ясамойла 13768 1306620 wikitext text/x-wiki {{#Babel:ba-0|be-4|ru-4|cu-4|uk-2|en-2|pl-2|sr-1|bg-1|mk-1|sh-1|rue-1|rsk-1|hsb-1|dsb-1|csb-1|cs-1|sk-1|sl-1|es-1|it-1|fr-1|la-1|lv-1|lt-1}} Жыву ў Эўропе. nz3e5cw791gzoicy6cljlrtu3nm8fdy Категория:User rue 14 201563 1306616 2026-09-30T16:18:13Z Babel AutoCreate 17788 [[Project:Вавилон|Вавилон]] категорияһы битен автоматик булдырыу 1306616 wikitext text/x-wiki Был төркөмдәге ҡатнашыусылар русинский телен белеүен күрһәткән. bwj5b305ccwc2jh2zckjmybb1n5hvzo Категория:User rsk 14 201564 1306617 2026-09-30T16:18:13Z Babel AutoCreate 17788 [[Project:Вавилон|Вавилон]] категорияһы битен автоматик булдырыу 1306617 wikitext text/x-wiki Был төркөмдәге ҡатнашыусылар южнорусинский телен белеүен күрһәткән. fqy1pncys6mrqkb6gnx7cf21am30r12 Ҡалып:Potd/2026-10-01 10 201565 1306625 2026-09-30T19:36:37Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Catedral de la Encarnación, Málaga, España, 2023-05-19, DD 37-39 HDR.jpg 1306625 wikitext text/x-wiki Catedral de la Encarnación, Málaga, España, 2023-05-19, DD 37-39 HDR.jpg eiy9l078dd4kx64rjk5dojncg94h9oh