Википедия:Ҡоролтай

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Википедия:Ҡоролтай</title>
    <ns>4</ns>
    <id>1768</id>
    <revision>
      <id>1306639</id>
      <parentid>1306609</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T15:31:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* CEEM 2026 */</comment>
      <origin>1306639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14998" sha1="f8ye5nldi0x1fgw2yw3u4m35p0kp2ze" xml:space="preserve">

__NEWSECTIONLINK__
{{Index box}}
{{shortcut|ВП:ҠОР}}
{{/Башлыҡ}}
{{Яңы темалар аҫтан}}


== CEE Newsletter is out now! ==

Dear all,

The first CEE Newsletter issue of 2026 is now live, and we are happy to share it with you.

The past few months have been anything but quiet across our region. From Wikimedia CEE Spring and the CEE Women Campaign, to cross-border collaborations, youth initiatives, and new ideas taking shape, there is a lot happening -- and this issue brings together many of those stories in one place.

You will find highlights from community activities, updates from the CEE Hub, international news, and a wide range of contributions from across the region. It is a good snapshot of what we have been working on together at the start of the year.

As always, thank you to everyone who contributed -- by writing, sharing updates, or supporting behind the scenes.

Take a moment to explore the issue and see what is going on across the region: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026

As always, we have prepared a Russian version of the same issue: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026/ru

Happy reading!

On behalf of the CEE Newsletter team,
Karo
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&amp;oldid=30270755 --&gt;

== Тере баш бит ==

Хөрмәтле башкорт Википедиясе кулланучылары, күргәнсездер, татарча Википедиядә хәзер баш бит автоматик рәвештә үзе яңартылып бара, моны мин саха Википедиясенә дә керттем. Әгәр сез риза булсагыз, сезгә дә шундый үзгәрешләр кертер идем. 2025 елның октябреннән Татар Википедиясенең баш битендә сайланма һәм яхшы мәкаләләрне, төрле мәкаләләрдән җыелган кызыклы фактларны күрсәтүче бүлекләр, шулай ук сайланган исемлекләр һәм порталларлар бүлекләре көнгә берничә тапкыр автоматик рәвештә яңарып тора башлаганнар.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 17:27, 9 апрель 2026 (UTC)

* Беҙҙә лә шулай автоматик рәүештә яңарып торһон ине-- ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 18:11, 9 апрель 2026 (UTC)
* Бик яҡшы фекер, хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таңһылыу|фекер алышыу]]) 23:20, 9 апрель 2026 (UTC)
* Ҡуш ҡуллап хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 03:25, 10 апрель 2026 (UTC)

Атна сурәтен дә яңартучы юк. Моны админнар гына эшли ала, тик активлары юк дип күренә. [[Ҡатнашыусы:Comp1089]], сез баш битне яклаудан алып, актив булмаган админнарның хокукларын ала аласызмы? Алар урынына активларны куегыз.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 17:30, 9 апрель 2026 (UTC)

:Ике тәҡдимегеҙгә лә ризамын. Кемде ҡуйырға тәҡдим итәһегеҙ? Әүҙем хакимды һайлар өсөн [[Википедия:Хакимдар һайлау]] битендә һайлау үткәрергә кәрәк ине. Техник хаким ролен башҡарыр өсөн һеҙгә лә ул хоҡуҡтарҙы рәхәтләнеп бирер инем. [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:06, 10 апрель 2026 (UTC)
:Илнур әфәнде, Баш биттең һаҡлау дәрәжәһен үҙгәрттем, хәҙер автоматик раҫланған ҡатнашыусылар уны төҙәтә ала. Һеҙгә ваҡытлыса (йә даими) хаким статусын бирһәм, ризаһығыҙмы?  [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:53, 10 апрель 2026 (UTC)
::@[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]], вакытлыча ярты елга куеп торсагыз була. Шуны якын арада эшләп чыгар идем. [[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 07:11, 14 апрель 2026 (UTC)
:::@[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]], вакытлыча интерфейс админы итеп куеп торсагыз, татВикидагы үзгәрешләрне сездә дә яңартып барырмын. [[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 16:47, 21 апрель 2026 (UTC)

[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] админ була алыр ине, мин уны тәҡдим итәм--[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таңһылыу|фекер алышыу]]) 23:23, 9 апрель 2026 (UTC)
*Ҡуш ҡуллап хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 03:28, 10 апрель 2026 (UTC)
* Хәйерле көн! Админ эшен мин башҡара алмайым, сайтты алып барыу өсөн компьютер программаларын яҡшы  белгән кеше кәрәк.--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 06:06, 10 апрель 2026 (UTC)
* [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] текст өҫтөндә эшләүселәр буйынса админ була алыр ине, компетенцияһы етерлек. [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 10:19, 10 апрель 2026 (UTC)
*:Компетенцияһы етерлек, әммә үҙе ризалығын белдермәгәс, тауыш биреүҙе ойоштора алмайбыҙ. Тағы ла кандидаттар бармы? [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:32, 10 апрель 2026 (UTC)

** Тере баш битне кабызып җибәрдем. Архивтан 10-15әр яхшы, сайланган мәкалә, кызыклы факт алып куйдым. Вакыт булгач калганнарын да өстәрмен. Болар көнгә берничә тапкыр яки кэш чистарткан саен яңарып торачаклар. Тагын тәкдимнәрегез булса бирегә языгыз, өстәрбез.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 15:44, 17 апрель 2026 (UTC)
**:Рәхмәт [[Ҡатнашыусы:Марьям Султанбаева|Марьям Султанбаева]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Марьям Султанбаева|фекер алышыу]]) 13:26, 20 апрель 2026 (UTC)
* {{u|Il Nur}}, рәхмәт--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 16:10, 17 апрель 2026 (UTC)
* Админлыҡҡа [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] кандидатураһын хуплайым. [[Ҡатнашыусы:Тутыйғош|Тутыйғош]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Тутыйғош|фекер алышыу]]) 08:17, 25 апрель 2026 (UTC)

== Wiki Loves Eurovision 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]]

Hello everyone!

You are invited to participate in the &quot;[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]&quot; article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available:

* 1st prize: a voucher worth €60
* 2nd prize: a voucher worth €50
* 3rd prize: a voucher worth €40
* 4th–10th prize: a voucher worth €30

To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&amp;oldid=30513878 --&gt;


== CEEM 2026 ==
2026 йылдың 18-20 сентябрендә Румынияның Клуж-Напока ҡалаһында [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_CEE_Meeting_2026 Үҙәк һәм Көнсығыш Европа волонтерҙары осрашыуы] уҙасаҡ. Башҡорт теле йәмғиәте, шәхси гранттарҙа тыш, бында бер вәкил ебәреү хоҡуғына эйә. Йәмғиәт [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Вячеславты]] тәҡдим итә. Вәкил регистрацияны 30 майҙан да һуңға ҡалмайса уҙарға тейеш һәм регистрация уҙғанда был һайлауға һылтама ҡуяр. Һеҙ уның осрашыуҙа башҡорт телле йәмғиәтте тәҡдим итеүенә ризамы?--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 05:32, 18 май 2026 (UTC)

== Риза ==
* {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 05:32, 18 май 2026 (UTC)
*:риза [[Махсус:Өлөштәр/&amp;#126;2026-30804-69|&amp;#126;2026-30804-69]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:&amp;#126;2026-30804-69|фекер алышыу]]) 01:25, 23 май 2026 (UTC)
* {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Вәхит|Вәхит]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Вәхит|фекер алышыу]]) 09:31, 18 май 2026 (UTC)
* {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 16:26, 18 май 2026 (UTC)
* {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 07:38, 19 май 2026 (UTC)
*{{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 06:36, 21 май 2026 (UTC)
*{{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 07:26, 21 май 2026 (UTC)
*{{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таңһылыу|фекер алышыу]]) 17:40, 21 май 2026 (UTC)
*{{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Марьям Султанбаева|Марьям Султанбаева]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Марьям Султанбаева|фекер алышыу]]) 09:12, 27 май 2026 (UTC)
* {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Тутыйғош|Тутыйғош]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Тутыйғош|фекер алышыу]]) 13:15, 29 май 2026 (UTC)

== Ҡаршы ==

== Фекер алышыу ==

== June 2026 CEE Newsletter is out ==

Dear all,

The [https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/June_2026 June 2026 issue] of the CEE Newsletter has been published.

After a three years of being an editor of the Newsletter, this will be my last issue. Over the years, I've been putting on multiple hats and now is time to take one off. I would like to share many thanks to everyone I had the honor of collaborating with. Many of you are not only readers, but also authors. It was always a great joy to read all the amazing stories from all around the region, you are the ones making this newsletter special.

'''Read the full newsletter [https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/June_2026 here].''' As always, we have prepared a [https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/June_2026/ru Russian version] of the same issue. Happy reading! 

Take care,

Jan

--[[User:Janbery|janbery]] ([[User talk:Janbery|talk]]) 14:03, 26 июнь 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Janbery@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&amp;oldid=30548854 --&gt;

== September 2026 CEE Newsletter is out ==
Hi everyone,

The [https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/September_2026 September 2026 issue] of the CEE Newsletter has been published.

This issue highlights diverse efforts to create, protect, and share open knowledge, featuring activities in education, GLAM, photography, and community engagement. It also explores new recognition and funding proposal, resources for smaller Wikipedia language editions, and peer-learning experiences.

'''Read the full newsletter [https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/September%202026 here].'''

Enjoy the read!&lt;br/&gt;
Caner (User:Kurmanbek)

--[[User:Kurmanbek|Kurmanbek]] ([[User talk:Kurmanbek|talk]]) 14:05, 30 сентябрь 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Kurmanbek@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&amp;oldid=31073719 --&gt;</text>
      <sha1>f8ye5nldi0x1fgw2yw3u4m35p0kp2ze</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡуҡрауыҡ шарлауығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8664</id>
    <revision>
      <id>1306640</id>
      <parentid>1280305</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T16:00:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1306640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7624" sha1="2zhs38bjxnyou746w9i4u7t9xjm3b4n" xml:space="preserve">{{БМ|Ҡуҡрауыҡ (мәғәнәләр)}}
{{Водопад
 |Название                = Кук-Караук
  |Национальное название  = ba/Күк-Ҡарауыҡ
 |Изображение             = Водопад Кук-Караук. 2013г.jpg
  |Подпись изображения    = 
 |Координаты              = 
  |CoordScale             = 20000
   |Район                 = Ишембай районы
 |Река                    = Ҡуҡрауыҡ (Һикәҙе ҡушылдығы)
 |Высота                  = 12
 |Ширина                  = 
 |Расход                  = 
 |Страна                  = Россия
  |Регион                 = Башкортостан
 &lt;!-- |Позиционная карта 1     = Россия Башкортостан Ишимбайский район --&gt;
 |Вставка                  = {{Заповедная зона/Вставка
  |Название                = Водопад Кук-Караук (Водопад Кукраук)&lt;ref&gt;{{ООПТ|Водопад-Кук-Караук-Водопад-Кукраук}}&lt;/ref&gt;
  |Национальное название   = 
  |Категория МСОП          = III
  |Профиль                 = гидрологик
  |Статус                  = реорганизован
  |Площадь                 = 
  |Дата создания           = 17.08.1965
  |Дата упразднения        = 27.08.2014
  |Сайт                    = 
  }}
}}
'''Ҡуҡрауыҡ''' (халыҡ телендә ''Күкерәүек'') ({{lang-ru|Кук-Караук}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ишембай районы]] [[Маҡар (Ишембай районы)|Маҡар]] ауылынан 7 км ситтә урынлашҡан шарлауыҡ 1965 йылдың авгусында [[Башҡортостан|Башҡортостандың]] геоморфогик тәбиғәт ҡомартҡыһы тип таныла. Геологтар, уның тирәһендә ер өҫтөнә сыҡҡан тау тоҡомдарының йәше 500 млн йылдан ашыу, тигән фекергә килгән. Шарлауыҡ Һикәҙе йылғаһына ҡойған Ҡуҡрауыҡ йылғаһында бейек ҡаялар, ҡара урмандар араһында урынлашҡан. Ҡаяларында (урыҫса бирәм) [[очиток гибридный]], [[төньяҡ вудсия абағаһы]], сәскәләре ярайһы уҡ эре булған [[уймаҡ сәскә]] кеүек Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына индерелгән үҫемлектәр ҙә бар&lt;ref&gt;Ҡуҡрауыҡ шарлауығы&quot;&gt;Зуфар Карамышев «Село Макарово», ТИЦ — филиал ГУП  РБ ИД &quot;Республика Башкортостан&quot;, 1995 — 2002. стр. 207&lt;/ref&gt;. Яҙғы ташҡындар ваҡытында шарлауыҡ бар үҙәнде тыуышы менән тултыра, йәй айҙарында тынып та ҡуя.

Шарлауыҡ 10-12 м бейеклегендәге бер нисә һикәлтәнән тора. Тирә яғындағы тауҙа [[йүкә]], [[ерек]], [[ҡарама]], [[ҡайын]] ағастарынан торған урман үҫә.

Ҡаяларҙа бер нисә ваҡ мәмерйә бар. Ҡуҡрауыҡ һәм Һикәҙе йылғалары бер нисә урында ер аҫтына төшөп юғалған урындар бар.

Һикәҙе, Ҡуҡрауыҡ йылғалары буйлап борон Стәрлетамаҡ—Белорет тракты үткән. Уның күперҙәре әле лә һаҡланып ҡалған.
&lt;gallery&gt;
Рәсем:Кук-караук-водопад.jpg|Ҡуҡрауыҡ шарлауығы
Рәсем:Kalim-Uskan.jpg|Кәлимосҡан ҡаяһында Салауат Юлаев мәмерйәһе.
Рәсем:Белорецкий тракт. Ст. Екатерининский мост (2) - panoramio.jpg|Стәрлетамаҡ - Белорет юлында Екатерина күпере ҡалдыҡтары.
File:Водопад Кук-Караук в летний период.jpg|thumb|Ҡуҡрауыҡ шарлауығы йәйге осорҙа.
&lt;/gallery&gt;

Һикәҙе йылғаһы ярында Кәлимосҡан тигән бейек ҡаяла Салауат Юлаев мәмерйәһе бар. Әммә бына ҡасандар Салауат Юлаев булып киткән урын түгел, [[Салауат Юлаев (фильм)|«Салауат Юлаев»]] фильмын төшөргән урын.

== Транспорт ==
Шарлауыҡҡа [[Р316 (автомобиль юлы) | Р316 Стәрлетамаҡ — Белорет — Магнитогорск автомобиль юлы]] аша барырға мөмкин.

== Гидронимия ==
Шарлауыҡ тауышы күк күкрәүе тауышы сығарғанға күрә шулай аталған. 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
*[https://gtrk.tv/novosti/86468-novaya-rubrika-tropinki-puteshestvennika-povedala-istorii-unikalnogo-vodopada-kuk «Рәсәй-Башҡортостан» телеканалында фильм]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
''башҡорт телендәге сығанаҡтар''
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/8521-u-rauy-sharlauy|Ҡуҡрауыҡ}}
''урыҫ телендәге сығанаҡтар''
* [http://www.kp74.ru/e107_plugins/mediagallery/browse.php?67 Клуб путешественников] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810044641/http://www.kp74.ru/e107_plugins/mediagallery/browse.php?67 |date=2011-08-10 }}
* [http://bashcountry.blogspot.com/2009/05/blog-post_05.html Удивительная Башкирия]
* [http://rpnrb.ru/sopt/028.htm Управление Федеральной службы по надзору в сфере природопользования (Росприроднадзора) по Республике Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071227082810/http://www.rpnrb.ru/sopt/028.htm |date=2007-12-27 }}
* [http://wwf.ru/ural_econet/028.htm Система охраняемых природных территорий Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714164509/http://wwf.ru/ural_econet/028.htm |date=2014-07-14 }}
* [http://speleo-ufa.ru/fotogallery/nasson/vod.jpg], [http://speleo-ufa.ru/fotogallery/nasson/vod1.jpg], [https://archive.is/20121225023504/bashturist.narod.ru/image/photo/max-kukkarauk-01.jpg ], [http://rpnrb.ru/sopt/archiv/3/File0435.jpg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140717193312/http://rpnrb.ru/sopt/archiv/3/File0435.jpg |date=2014-07-17 }} — фото
* [http://www.artlib.ru/objects/gallery_63/artlib_gallery-31755-b.jpg картина В. П. Денисова, пейзаж]

{{ООПТ Башкортостана}}
[[Категория:Ишембай районы географияһы]]
[[Категория:Ишембай районының иҫтәлекле урындары]]
[[Категория:Башҡортостандың тәбиғәт ҡомартҡылары]]
[[Категория:Башҡортостан шарлауыҡтары]]</text>
      <sha1>2zhs38bjxnyou746w9i4u7t9xjm3b4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәләх</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11750</id>
    <revision>
      <id>1306674</id>
      <parentid>1284380</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T04:29:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Аюлы река</username>
        <id>48953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ Во главе был также А. Рәмов. Зачем два раза повторяется уның исеме уның исеме. Исправлено.</comment>
      <origin>1306674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8845" sha1="7y9ej45fcwl2ppjmy6fd3pk0w6nxbvq" xml:space="preserve">{{Айыҡ ауыл}}
{{ТП-Рәсәй|Сәләх
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Сәләх
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg =  | lat_min =  | lat_sec = 
  |lon_deg =  | lon_min =  | lon_sec = 
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Йылайыр районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 161
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453693
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           = 34752 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80227822004
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Сәләх''' ({{lang-ru|Саляхово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Йылайыр районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 161 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453693, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80227822004.
 

== Халыҡ һаны ==
; Милли составы
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 100 % тәшкил итә&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.&lt;/ref&gt;.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||177||90||87||50,8||49,1
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||172||75||97||43,6||56,4
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||215||90||125||41,9||58,1
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||165||84||81||50,9||49,1
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||142||66||76||46,5||53,5
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||168||77||91||45,8||54,2
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||161||76||85||47,2||52,8
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Йылайыр]]): 18 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Йомағужа (Йылайыр районы)|Йомағужа]]): 5 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 100 км

== Урамдары ==
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная (улица)}})
* Мортаев урамы ({{lang-ru|Муртаева (улица)}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/023/000055.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 37 по Республике Башкортостан]&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Ауылға [[1926 йыл]]да [https://bashenc.online/ru/articles/107413/?ysclid=muqfskkw9s510979926 А. Рәмов] һәм Сәләх Мортаев [[Үрге Ғәле]] ауылының 14 кешеһе менән нигеҙ һалған һәм уның исеме менән аталған&lt;ref&gt;[https://www.komandirovka.ru/cities/salyahovo/#anchor_map Командировка.ру]&lt;/ref&gt;.

== Инфраструктура ==
* Башланғыс мәктәп
* Фельдшер-акушерлыҡ пункты
* Клуб&lt;ref&gt;[http://wiki02.ru/encyclopedia/salyahovo/t/12128 Деревня Саляхово]&lt;/ref&gt;

== Матбуғатта ==
* Сәләхтә — яңы медицина пункты&lt;ref&gt;[https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2022-03-18/s-l-ht-ya-y-meditsina-punkty-2734614] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240808201125/https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2022-03-18/s-l-ht-ya-y-meditsina-punkty-2734614 |date=2024-08-08 }}&lt;/ref&gt;
* Күңел көҫәгән шөғөл&lt;ref&gt;[https://bashkizi.ru/articles/uly-dan-y-n/2020-08-07/k-el-k-g-n-sh-l-94785] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230127041913/https://bashkizi.ru/articles/uly-dan-y-n/2020-08-07/k-el-k-g-n-sh-l-94785 |date=2023-01-27 }}&lt;/ref&gt;
* Хоккейҙы гүзәл заттар ҙа уйнай&lt;ref&gt;[https://haibh.ru/articles/sport/2022-01-17/hokkey-y-g-z-l-zattar-a-uynay-2656805 Хәйбулла хәбәрҙәре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240416102959/https://haibh.ru/articles/sport/2022-01-17/hokkey-y-g-z-l-zattar-a-uynay-2656805 |date=2024-04-16 }}&lt;/ref&gt;
* Ир һүҙе — ил һүҙе&lt;ref&gt;[https://hakmar.ru/articles/vatan-a-ynda/2021-02-24/ir-e-il-e-1184452 Һаҡмар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221204215129/https://hakmar.ru/articles/vatan-a-ynda/2021-02-24/ir-e-il-e-1184452 |date=2022-12-04 }}&lt;/ref&gt;
* Мотал Рәмов&lt;ref&gt;[http://www.ye02.ru/litra/10386-mergenm-sabysh-aty-bula-tormosh-yulym-byge-mayany.html «Ғүмергенәм сабыш аты булһа, Тормош юлым — бәйге майҙаны»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231202123345/https://www.ye02.ru/litra/10386-mergenm-sabysh-aty-bula-tormosh-yulym-byge-mayany.html |date=2023-12-02 }}&lt;/ref&gt;

== Сайттар ==
* Сәләх ауылында мәсет асылды&lt;ref&gt;[https://zilair.bashkortostan.ru/presscenter/news/374464/ Муниципальный район Зилаирский район Республики Башкортостан]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Видеофильмдар ==
* Линиза Солтанова — «Ник матур беҙҙең ауыл?»/ Клип&lt;ref&gt;[https://vk.com/video-42018193_456239025]&lt;/ref&gt;
* Сәләх. «Айыҡ ауыл»&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=TqMXsD0_LX4 Саляхово. Трезвое село.]&lt;/ref&gt;
* Сәләх. «Айыҡ ауыл»&lt;ref&gt;[https://vk.com/video-42018193_456239053 Презентация д. Саляхово]&lt;/ref&gt;

== Сәләх ауылы һөйләше ==
Әбделмәнов Филүз Илмир улы. Йылайыр районы Сәләх ауылы һөйләше&lt;ref&gt;[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/6b98eacaf783e95dff3e387ae39ba314.pdf 147 — 155-се биттәр]&lt;/ref&gt;

== Сығанаҡтар ==
&lt;references/&gt;

{{Йылайыр районы ауылдары}}

[[Категория:Йылайыр районы ауылдары]]</text>
      <sha1>7y9ej45fcwl2ppjmy6fd3pk0w6nxbvq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иҙрис (Ҡыйғы районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12511</id>
    <revision>
      <id>1306675</id>
      <parentid>1290618</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T04:52:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18427" sha1="7gcm2ojawv09m7v4m0g8vf90kfq138e" xml:space="preserve">{{БМ|Иҙрис}}
{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Идрисово
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Иҙрис}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 55 |lat_min = 22 |lat_sec = 23
 | lon_deg                  = 58 |lon_min = 52 |lon_sec = 6
 | CoordAddon               = 
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = 
 | район                    = Ҡыйғы районы{{!}}Ҡыйғы районы
 | район в таблице          = 
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Арыҫлан ауыл Советы (Ҡыйғы районы){{!}}Арыҫлан ауыл Советы
 | поселение в таблице      = 
 | C в регион               = 
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Идрисово (Кигинский район) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Идрисово (Кигинский район) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 452511
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80236810008
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}} 

'''Иҙрис''' ({{lang-ru|Идрисово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ҡыйғы районы]]ндағы ауыл. [[Арыҫлан ауыл Советы (Ҡыйғы районы)|Арыҫлан ауыл Советы (Ҡыйғы районы]] составына инә. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 197 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452511, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80236810008.

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Үрге Ҡыйғы]]): 18 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Арыҫлан]]): 15 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]]): 31 км

Иҙрис ауылы Ҡыйғы йылғаһы ҡушылдығы Обуховка йылғаһы буйында, район үҙәге [[Үрге Ҡыйғы]] ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 18 километр һәм [[Һилейә |Һилейә]] ([[Силәбе өлкәһе]]) тимер юл станцияһынан төньяҡҡа табан 31 километр алыҫлыҡта урынлашҡан&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85112}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Иҙрис ауылына [[Троицк өйәҙе]] [[Әйле]] улусы [[башҡорттар]]ы үҙҙәренең [[аҫаба]] ерҙәрендә нигеҙ һала. Рәсми ҡағыҙҙарҙа ауыл [[1786 йыл]]дан алып билдәле.

Иҙристе халыҡ телендә Ҡыйғы башы ла тиҙәр. [[Әйле]] ырыуына ҡарай. Аймаҡтары: бурҙай, биксәнтәй, ҡыҙылбай, ҡарабай, ҡомой, моңҡай, сүмәй, әкембәт. Тамғаһы — ай. Әйле улусына ингән. Ҡыйғы йылғаһы баш алған ергә иң тәүҙә кем килеп ултырғаны әлегә билдәһеҙ. Тарихсы Әнүәр Әсфәндиәров буйынса, 1795 йылдағы V рәүиз материалдарында Иҙрис Әйле ауылдары араһында күрһәтелмәгән.

[[1920 йыл]]да 89 йортта 483 кеше иҫәпкә алынған. Ошо уҡ йылда йәнәштәге Ҡурғашйылға ауылынан 7, Шүләменән — 1 ир-егет күскәне теркәлгән, [[Ишәле (Мәсетле районы)|Ишәле]] ауылына — 1, Әбдрәзәҡ ауылына — 3, Туғыҙлыға 4 ир заты күсеп киткән&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страницы=536—537}}&lt;/ref&gt;.

== Биләмә берәмектәренә инеүе ==
&lt;!-- {| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100 %;margin:0;&quot; --&gt;&lt;!-- Төрөлөп ҡуйыла торған таблица башы --&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Теркәү йылы !! Улус, ауыл советы !! Өйәҙ, кантон, район !! Губерна, Республика !! Дәүләт
|-
| [[1757]] ||Әйле улусы || Троицк өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй Империяһы
|-
| [[1816]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
| [[1834]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны|| Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1847]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе ||  Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1859]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1895]] ||Иҫке Балаҡатай улусы || Златоуст өйәҙе || Өфө губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1920]] || биләмәһе || Дыуан-Ҡошсо өйәҙе || Автономлы Башҡорт ССР-ы (Бәләкәй Башҡортостан) ||[[Файл:Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1978–1991), Emblem of the Russian Federation (1991–1992).svg|20px]] РСФСР
|-
|[[1926]] ||Дыуан улусы || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1935]] || Туғыҙлы ауыл Советы || Ҡыйғы районы || Башҡорт АССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1941]] || Туғыҙлы ауыл Советы|| Ҡыйғы районы|| Башҡорт АССР-ы || {{СССР}} СССР
|-
|[[1990]] || Туғыҙлы ауыл Советы || Ҡыйғы районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы
|-
|[[2008]] || Арыҫлан ауыл Советы || Ҡыйғы районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы
|-

|-
| || || || ||
|}

== Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше ==
Иҙрис ауылында [[1816 йыл]]да 20 йорт иҫәпләнгән, уларҙа 100 кеше йәшәгән. [[1834 йыл]]да 30 йортта 160 башҡорт иҫәпкә алынған, [[1859 йыл]]да 200 кеше һәм 26 йорт иҫәптә торған.

[[Малсылыҡ]], [[игенселек]], [[умартасылыҡ]] менән шөғөлләнгәндәр. [[1835 йыл]]да төҙөлгән [[мәсет]] була.

[[1842 йыл]]да 200 кешегә 53 сирек көҙгө һәм яҙғы ашлыҡ сәселгән, 32 ихатала 182 ат, 54 һыйыр, 55 һарыҡ, 25 кәзә булған.

[[XIX быуат]] аҙағында Иҙрис шулай тасуирлана: Ауыл Ҡыйғы йылғаһы ярындағы битләүҙә урынлашҡан… Йылға тирмән ҡороу өсөн яраҡһыҙ. 43 йорт-ихата бар. Ер биләмәһе (надел) рәүиз иҫәбендәге 107 кешегә 2 урындан алынған. Ауыл янында 10,5 дисәтинә ерҙе биләгән. 1861 йылдан ерҙе ҡабаттан бүлгәндәр. Ауылда бер ихата бөтөнләй мал аҫырамаған. Сабынлыҡтар — 1000 дисәтинә хәтле һыуһыҙ үҙән, 75 дисәтинә тикле — һаҙамыҡлы. Урман 2 урында: 1-сеһендә — йәш ағас һәм ҡыуаҡлыҡтар (140 дисәтинә), 2-сеһендә — төҙөлөшкә һәм утынға яраҡлы ағас (3400 дисәтинәнән ашыуыраҡ). Халыҡ хужалыҡ мәнфәғәте өсөн лапы, ауған ағасты ҡуллана. Урман буйындағы 1-се участкала мал көтөлә. Бөтә йорт-ихата (42-нең 40-ы) сабынлыҡтарын (120 дисәтинә) дисәтинәһен 45 тингә һәм һөрөнтө ерен (100 дисәтинә) дисәтинәһен 50 тингә ҡуртымға бирә&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страницы=536—537}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ЦГИА: Ф. 172. Оп. 1. Д. 25. Л. 59.&lt;/ref&gt;

Өйҙәр Ҡыйғы йылғаһының ике яғында ла урынлашҡан булған. Ҡыйғы йылғаһы менән Ҡараңғы йылға араһындағы уйһыу урында ҡырау иртә һәм йыш төшкәнлектән, аръяҡтағылар уң битләүгә күскән&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страницы=536—537}}&lt;/ref&gt;.

== Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше ==
[[1865 йыл]]да Иҙрис Рауил тигән икенсе исем менән теркәлгән. 34 йортта 185 кеше йәшәгән.

[[1906 йыл]]да шулай уҡ [[мәктәп]] теркәлгән.

Бәләкәйерәк Йәмйылға, Шоңҡар һәм тиҫтәләгән-тиҫтәләгән шишмә Ҡыйғыбашҡа килеп ҡушыла. Рәсми мәғлүмәттә «йылға тирмән ҡороу өсөн яраҡһыҙ» тиелһә лә, йылға быуылып, тирмән ҡоролған. Күмәк хужалыҡ мәлендә оҙаҡ йылдар ҙур ғына умарталыҡ тотолған&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страницы=536—537}}&lt;/ref&gt;.

Әлеге ваҡытта Иҙрис ауылында Арыҫлан урта мәктәбе филиалы — башланғыс мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85112}}&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ һаны ==
Иҙрис ауылында [[башҡорттар]] йәшәй (2002)

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1906 йыл ||290||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||483||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||363||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||382||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||263||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||205||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||197||||||||
|-
|}

{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Билдәле кешеләре ==
* [[Минһажев Ғималетдин Минһаж улы]] (1889 йылдың 21 майы — 1955 йылдың 19 сентябре) — актёр, драматург, театр теоретигы, БАССР-ҙың халыҡ артисы (1935), РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1944), РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1949)&lt;ref&gt;[http://www.gasrb.ru/shegere865.html МИНГАЖЕВ Гималетдин Мингажевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170113162022/http://www.gasrb.ru/shegere865.html |date=2017-01-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/encyclopedia/Mingazhev/t/10668 Энциклопедия Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190612192321/http://chel-portal.ru/encyclopedia/Mingazhev/t/10668 |date=2019-06-12 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Бәҙретдинов Сәлимйән Миңләхмәт улы]] (3.05.1950) — башҡорт яҙыусыһы, журналист. Филология фәндәре кандидаты (2010). БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), Башҡортостан Журналистар союзы (1988) һәм Башҡортостан Яҙыусылар союзы (2000) ағзаһы. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге (1996) һәм Муса Мортазин исемендәге (1996) премиялар лауреаты.
* [[Бәҙретдинов Вәлиәхмәт Миңләхмәт улы]] (19.02.1953) — педагог, журналист, тәржемәсе, сәйәсмән, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты]] (1999—2003)&lt;ref&gt;http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/38094/&lt;/ref&gt;.
* [[Латипов Ғәлим Хатип улы]] (1904—?) — Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы.
* [[Хәйбуллин Ғәзимулла Ғәйнулла улы]] (12.08.1927—16.09.1995) — 1969—1992 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]]ндағы «Гидравлика» заводы токаре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның VII саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты (1967—1971) [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971).
* [[Яруллин Ғималетдин Минһаж улы]] (19.09.1957) — [[башҡорт]] матбуғаты эшмәкәре, [[журналистика|журналист]]. 2003—2017 йылдарҙа «Сельские узоры» республика аграр журналының директоры (баш мөхәррире). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2014)&lt;ref&gt;* [https://infourok.ru/vneklassnoe-meropriyatie-stranici-istorii-mesyagutovskogo-pedagogicheskogo-kolledzha-2103669.html Внеклассное мероприятие &quot; Страницы истории Месягутовского педагогического колледжа&quot;]&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==

== Урамдары ==
{{Колонки|1}}
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|}} Молодёжная (улица)
* Ғималетдин Минһажев урамы ({{lang-ru|}} Гималетдина Мингажева (улица)&lt;ref&gt;[https://mapdata.ru/bashkortostan/kiginskiy-rayon/derevnya-idrisovo/ Карта д. Идрисово. Улицы]&lt;/ref&gt;{{Колонки|конец}}

== Тирә-яҡ мөхит ==
; Ер-һыу атамалары

''Тауҙар:''
* '''Өсҡайын, Бөрҙөгәнтау, Мәңрәүтау, Остотау'''

''Урмандар:''
'''Шыбаҡ, Бәләкәйшар, Олошар, Йүкәлешар, Балаһар, Ҡара Ҡыуаҡ, Умарталыҡ, Баланлы Ҡыуаҡ, Ялтыр'''

''Йылғалар:''
'''Ҡыйғыбаш'''

''Шишмәләр:''
'''Йәмйылға, Шоңҡар''' 

''Ялан-бесәнлектәр:''

''Таусыҡтар, түбәләр:''

''Башҡа урын-ер атамалары:''

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Дыуан]]

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|85112}}
* {{ИСДБ|страницы=536—537}}
* [https://mapdata.ru/bashkortostan/kiginskiy-rayon/derevnya-idrisovo/ Карта д. Идрисово. Улицы]
* [http://www.asmo-rb.ru Совет муниципальных образований Республики Башкортостан].

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Ҡыйғы районы ауылдары}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Ҡыйғы районы ауылдары]]</text>
      <sha1>7gcm2ojawv09m7v4m0g8vf90kfq138e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тирмән (Салауат районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13261</id>
    <revision>
      <id>1306659</id>
      <parentid>1146483</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T18:55:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тауҙар */</comment>
      <origin>1306659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33820" sha1="s620vqh6vvb40owv47m9scmxx2ycdnz" xml:space="preserve">{{НП-Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Терменево
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Тирмән}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 55 |lat_min = 4 |lat_sec = 41
 | lon_deg                  = 58 |lon_min = 37 |lon_sec = 45
 | CoordAddon               = 
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = 
 | район                    = Салаватский район{{!}}Салауат районы
 | район в таблице          = 
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Тирмән ауыл Советы (Салауат районы){{!}}Тирмән ауыл Советы 
 | поселение в таблице      = 
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Терменево | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Терменево | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 452487
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80247860001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}

'''Тирмән''' ({{lang-ru|Терменево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Салауат районы]]ндағы ауыл Советы үҙәге. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 774 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452487, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80247860001.

Ауылдың ырыу аралары: Бараҡ • Сөмәй • Ҡалмаҡ суғы • Ҡырғыҙ • Йомай • Талаҡ • Йәнырыҫ • Туҫтаҡ • Туғыҙ • Сөсәй • Баҙраҡ • Ҡыртмыш • Эт &lt;ref&gt; А. А. Камалов, Ф. У. Камалова «Атайсал», Өфө, Китап, 2001, 285-се б., полевые записи краеведа М. Ф. Абдуллиной &lt;/ref&gt;.

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Малаяҙ]]): 60 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Мөрсәлим]]): 10 км

Тирмән ауылы [[Әй (йылға)|Әй]] йылғаһы ҡушылдығы [[Олөйөр]] йылғаһы буйында, район үҙәге [[Малаяҙ]] ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа 60 километр һәм [[Мөрсәлим]] тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 10 километр алыҫлыҡта урынлашҡан&lt;ref&gt;{{БЭ2013|77634}}&lt;/ref&gt;.  

== Тарихы ==
Тирмән ауылына [[Себер даруғаһы]] Троицк өйәҙе Түбәләҫ улусына ҡараған [[Ҡыуаҡан ырыуы|Түбәләҫ—Ҡыуаҡан ырыуы]] [[башҡорттар]]ы үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. 

Тирмән ауылы рәсми документтарҙа 1786 йылда теркәлгән. 

[[1735 йыл]]дың авгусында Барын-Табын ырыуы старшинаһы, Дыуан ырыуы батыры [[Йосоп Арыҡов]] менән Түбәләҫ ырыуы батыры Байрас Йәнырыҫов (Тирмән ауылында Йәнырыҫ нәҫеле бар, шул нәҫелдең ата-бабаһылыр, тип фаразларға кәрәк) Юғары Яйыҡ нығытмаһынан 30 саҡрым алыҫлыҡта буласаҡ Орск нығытмаһына китеп барған йөктө туҡтаталар. Баш күтәреүселәр обозды ла, Яйыҡ нығытмаһын да ҡамауҙа тоталар. Тик Себерҙән драгун полкы һәм Кирилловтан махсус хәрби отрядтар килгәс кенә ҡамауҙы өҙәләр&lt;ref&gt;Мажитов Н.,Султанова А. М. История Башкортостана с древнейших времён до 60-х годов XIX в., 233 с.&lt;/ref&gt;.

П.-С. Паллас [[1770 йыл]]да килгән саҡта Тирмән ауылы Йосоп ауылы тип йөрөтөлгән булған. Олөйөр тамағы янындағы мәмерйәләрҙе лә ул саҡтағы ата-бабалар бик һәйбәт белгән&lt;ref&gt;http://www.rgo-rb.ru/2019/11/bashkirskij-etap-akademicheskoj-ekspeditsii-petra-simona-pallasa-marshrut-1770-goda-iyun/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201130062024/http://www.rgo-rb.ru/2019/11/bashkirskij-etap-akademicheskoj-ekspeditsii-petra-simona-pallasa-marshrut-1770-goda-iyun/ |date=2020-11-30 }} С. Палластың сәйәхәте, XVIII быуат — [[Көҙәй]], [[Ҡаратаулы]], [[Мырҙалар]], [[Тырнаҡлы]], [[Түбәләҫ]] ерҙәре буйлап ([[Һикеяҙтамаҡ мәмерйәләре]] янынан) үткән. Тирмән ауыл ул саҡта Йосоп ауыл тип йөрөтөлгән тип яҙып ҡуйылған һылтанмала&lt;/ref&gt;.

Түбәләҫ ерҙәрен Белорет заводы хужалары Твердышев һәм Мясниковҡа һатыу тураһындағы документҡа 21 кеше ҡул ҡуйған: Түбәләҫ улусы старшинаһы Иштуған Мишәров исеменән Таҡый Мишәров, йөҙ башы Булат Илтебаев һ. б. Ошо биләмәләрҙе «һатып» алған өсөн завод хужалары 100 һум аҡса биргән. Күреүебеҙсә, Түбәләҫ ырыуы ерҙәренең яртыһынан күберәген урыҫтар «законлаштырып» тартып алған. Малсылыҡ менән шөғөлләнгән башҡорттарҙың көтөүлектәре кәмей, халыҡ бөлгөнлөккә төшә&lt;ref&gt;Шәмсетдинов Я. М. Ырыуым -Түбәләҫ — Ағиҙел, 2002, 2-се һаны, 172—178 бб.&lt;/ref&gt;.

1770 йылдың 27 майында [[Петер Симон Паллас|Паллас]] Саған [[Әй (йылға)|Әйгә]] ҡойған ерендә (Тирмән ауылынан алыҫ түгел) урынлашҡан [[Биктуған]] тигән башҡорт ауылына яҡын ғына үткән. (Паллас хәҙерге Башҡорт Илсекәйе янында Һикеяҙ йылғаһына ҡушылған ''Саған'' йылғаһын ''Шихан'' тип атағандыр тип фаразлайбыҙ) «Әй янындағы Олөйөр (йылға) ҡултығында Биктуған ауылының ҡайһы бер башҡорттары бик күп селитралы ер алалар һәм унан дары яһайҙар. Ләкин уларҙың береһе лә был ерҙе күрһәтергә теләмәне»&lt;ref&gt; Паллас П.-С. Путешествие по разным провинциям Российской империи. I_III ч. С.-П., 1773—1788&lt;/ref&gt;.

«П.- С. Паллас әйтеп үткән селитра табыу һәм дары эшләү факты үҙе үк көкөрттөң дә сығарылыуы хаҡында раҫлай. Сөнки дарыны көкөртһөҙ эшләп булмай. Биктуған ауылы тирә-яғы саф көкөрт ятҡылыҡтарына мул булғандыр. Көкөрт бында эзбиз таштарҙа һәм гипстарҙа, айырыуса улар эргәләш ятҡан урындарҙа осрай. Ҙур ятҡылыҡтар унда юҡ, әммә XVIII быуатта башҡорттар бында үҙҙәренә дары яһау өсөн етерлек көкөрт сығарғандар, әлбиттә… Шулай итеп, Һикеяҙ тамағындағы мәмерйә селитраһын башҡорттарҙың фәҡәт дары өсөн ҡулланыуҙарына шик булырға мөмкин түгел. Бында дарыны 1736—1740 йылдарҙағы ихтилал ваҡытында етештереүҙәре лә, бәлки, иртәрәк файҙалана башлауҙары ла ихтимал»&lt;ref&gt;Диҡҡәт Бураҡаев. Боронғо башҡорттарҙа дары яһау&lt;/ref&gt;. 1740 йылдағы ихтилалдан һуң яндырылған ауылдар араһында Мишәр ауылы булһа, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышынан һуң Биктуған ауылы ла яндырылған.

[[1795 йыл]]да Тирмән ауылы Түбәләҫ улусының иң ҙур ауылы булған: 26 йортта 165 кеше, [[1834 йыл]]да 47 йортта — 248 кеше йәшәгән.

[[1920 йыл]]да 90 йортта — 514 кеше йәшәгән&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страница=521}}&lt;/ref&gt;.

Тирмән ауылының арҙаҡлы шәхесе [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]]лауреаты, [[Андерсен Ханс Кристиан|Г. Х. Андерсен]] исемендәге
Халыҡ-ара Маҡтаулы дипломына лайыҡ күркәм шәхес шағир [[Әлибаев Сафуан Әфтәх улы|Сафуан Әлибайҙың]] [[Шәжәрә]]һен ҡарайыҡ:

Аҡбаш — 1740, уның улдары Ихсан — 1762, Төйҙөгән — 1768, Тоҡсура — 1781;

Төйҙөгәндең улдары Яңыбай — 1808, Кинйәбай — 1810;

Аҙнабай — 1840, Әлибай Аҙнабай улы — 1869,

Әфтәх Әлибай улы — 1903,

Сафуан Әфтәх улы — 1941

== Биләмә берәмектәренә инеүе ==
&lt;!-- {| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100 %;margin:0;&quot; --&gt;&lt;!-- Төрөлөп ҡуйыла торған таблица башы --&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Теркәү йылы !! Улус, ауыл советы !! Өйәҙ, кантон, район !! Губерна, Республика !! Дәүләт
|-
| [[1795]] || Түбәләҫ улусы || Троицк өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй Империяһы
|-
| [[1816]] || 18-се йорт, Түбәләҫ улусы || 4-се Башҡорт кантоны, Троицк өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
| [[1834]] || 2-се йорт || 4-се Көнбайыш (Тау арты) командаһы|| Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1850]] || 7-се йорт || 8-се Башҡорт кантоны, Троицк өйәҙе ||  Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1859]] || 7-се йорт || 8-се Башҡорт кантоны, Троицк өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1895]] || Нәсибаш улусы || Златоуст өйәҙе || Өфө губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1920]] || Ҡалмаҡҡол улусы || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||[[Файл:COA Russian SFSR.svg|20px]] РСФСР
|-
|[[1926]] || Ҡалмаҡол улусы || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1935]] || Тирмән ауыл Советы || Малаяҙ районы || Башҡорт АССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1943]] || Тирмән ауыл Советы|| Салауат районы|| Башҡорт АССР-ы || {{СССР}} СССР
|-
|[[1990]] || Тирмән ауыл Советы || Салауат районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы
|-
&lt;!--
|-
| || || || ||
 --&gt; &lt;!-- Күсереп алыу өсөн --&gt;
|}

== Тирмәндәрҙең 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыуын фаразлау ==

== Тирмән ауылының XIX быуаттың уртаһынан артабанғы үҫеше ==
[[1842 йыл]]да Тирмән ауылында 230 кеше 35 сирек ужым һәм 231 сирек яҙғы икмәк сәскән. 47 йортҡа 226 ат, 74 һыйыр, 39 һарыҡ һәм 11 кәзә тура килгән. [[Ҡортсолоҡ]] менән шөғөлләнгәндәр (6 умарта, 30 солоҡтары бар). Бында почта ямаһы (станцияһы) урынлашҡан булған.

Тирмән ауылында [[1859 йыл]]да 50 йортта 310 кеше йәшәгән. 

[[1865 йыл]]да 53 йортта 320 кеше донъя көткән. [[Малсылыҡ]], [[игенселек]] менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 

Тирмән ауылы билдәле этап юлында урынлашҡанлыҡтан, бында әсирҙәр өсөн казарма ла булған&lt;ref&gt; {{БЭ2013|77634}}&lt;/ref&gt;. 

[[1895 йыл]]да Тирмән ауылындағы 98 йортта 420 кеше йәшәгән.

[[1896 йыл]]да Тирмән ауылына бирелгән характеристика: &quot; Тирмән ауылы Златоустан 77 саҡрымда, «Мөрсәлим» станцияһынан 9 саҡрымда, ауыл хужалығы тауарҙарын һата торған Һатҡы заводынан 33 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Ауыл эсендә балыҡлы һәм тирмәндәр төҙөүгә ҡулайлы Олойөр йылғаһы аға. Ауылда 92 йортта аҫаба башҡорт халҡы йәшәй, ваҡытлыса йәшәгән бер нисә урыҫ кешеһе бар. Ер дөйөм община милегендә, 1877 йылда йән башына планлы бүленгән (215). Сәсеү әйләнеше системаһы — өс баҫыулы, ғәмәлдә — бер баҫыу, ер бүлемдәрен сикләү юҡ. Башлыса арыш һәм һоло үҫтерелә. Һабан менән һөрәләр. Ауылда ике ат һуҡҡысы һәм елгәргесе бар. Мал утлауы ауыл эргәһендә, унда 650 баш мал утлай. Утлаулыҡтың бер өлөшөндә, 20 дисәтинә ерҙә, ырҙын табағы һәм йәшелсә баҡсалары. Мал баҫыуҙа ла йөрөтөлә — сәсеү алдынан һәм уңыш йыйып алғас. Ауылда 11 йорт хужаһы малһыҙ. Бер дисәтинә сабынлыҡтан иң яҡшы уңыш — 100 бот. Урман ауылдың көнсығышында һәм көньяҡ-көнсығышында, бер биләмәлә. Төҙөлөш һәм утынлыҡ урманы 2700 дисәтинә тәшкил итә, шул тиклем үк күләмдә — йәш ағастар һәм ҡыуаҡлыҡтар. Урман һаҡлауға алынған (урман һаҡлау комитеты). Халыҡ сит ерҙәрҙе ҡортомға алыу менән шөғөлләнмәй. Киреһенсә, халыҡ үҙенең урман болондарын — «еүеш дала»һын («мокрая степь») 210 дисәтинәне 75 һум менән Балашев Белосельский ҡалаһына ҡыҫҡа ваҡытҡа ҡортомға бирә; һөрөнтө ерҙәренең һәм бесәнлектәренең бер өлөшөн 225 дисәтинәне 55 һум менән 1 йылға Һикеяҙ-Тамаҡ һәм 100 дисәтинәне 1 йылға 12 һум менән Шубино ауылы крәҫтиәндәренә ҡортомға бирәләр. Тирмән урынын ауылдың бер кешеһе түләүһеҙ ҡуллана. Ауылда 2 аҙыҡ-түлек (бакалея) кибете бар&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страница=521}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 140 с. (д. Терменево) &lt;/ref&gt;.

== Ауылдың XX быуаттағы үҫеше ==
[[1906 йыл]]да Тирмән ауылында [[мәсет]], тимерлек, 2 мануфактура һәм 2 бакалея кибете булған&lt;ref&gt; {{БЭ2013|77634}}&lt;/ref&gt;. 

Большевиктар партияһы [[1925 йыл]]дан башлап наҙанлыҡты бөтөрөүгә йүнәлтелгән саралар күрә башлай. [[Ҡалмаҡҡол]] ауылында 4 синыфлыҡ башланғыс мәктәп асыла. Унан бик һирәк кешегә 20-25 саҡрымда ятҡан Лағыр ШКМ (крәҫтиән йәштәре мәктәбе)н тамалау мөмкин булған. Һуңғараҡ Алты ауыл Түбәләҫ балалары 1935 йылда асылған Тирмән 7-йыллыҡ тулы булмаған урта мәктәбенә йөрөп уҡыған.
60-сы йылдар һуңынан башлап бөгөнгө көнгә тиклем Тирмәндә урта мәктәп эшләй.

30-сы йылдарҙа Ҡалмаҡҡол, Сүрәкәй, Ҡарағол һәм Илсекәй ауылдары «Путь социализма» тигән колхозға ойошҡан. Уның беренсе рәйесе Әғзәм Хажиморатов, икенсеһе — Ғәлимйән Ишбирҙин булған. 1934 йылда Тирмән ауылында революционер Ишбирҙин исемендәге айырым колхоз барлыҡҡа килгән, уның тәүге рәйесе Кәрим Хәсәнов булған&lt;ref&gt;''Шәмсетдинов Я. М.'' Ырыуым — Түбәләҫ — Ағиҙел, 2002, 2-се һан, 172—178 бб.&lt;/ref&gt;.

[[1958 йыл]]дан Тирмән ауылы Киров исемендәге колхоздың үҙәге, ә күрше Свобода ауылы уның бәләкәй бригадаһы булды. [[Игенселек]], [[малсылыҡ]]тың төрлө тармаҡтары үҫешкәйне. Хеҙмәт алдынғылары менән ғорурланып йәшәне ауыл.

Тирмәндә бөгөнгө көндә урта [[мәктәп]], фельдшер-акушерлыҡ пункты, [[балалар баҡсаһы]], 60-сы йылдар һуңында төҙөлгән Мәҙәниәт йорто бар, «Тирмән ауылы советы» муниципаль биләмәһе идаралғы, китапхана, элемтә бүлексәһе эшләй&lt;ref&gt; {{БЭ2013|77634}}&lt;/ref&gt;. 

[[Әлибаев Сафуан Әфтәх улы|Сафуан Әлибаев]]тың бер туғаны Әлибаев Әсүәттең улдары Айҙар һәм Альфред ауылда [[мәсет]] төҙөттөләр.

== Халыҡ һаны ==
Тирмән ауылында [[башҡорттар]] йәшәй ([[2002 йыл|2002]]).

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||514||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||1016||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||926||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||917||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||950||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||774||396||378||51,2||48,8
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Билдәле кешеләре ==
* [[Сафуан Әлибай]] (21.02.1941—6.07.2014), шағир һәм журналист. [[Башҡортостан]] комсомолының [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]]һы (1986), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның балалар һәм үҫмерҙәр әҙәбиәте өлкәһендәге [[Һәҙиә Дәүләтшина]] исемендәге дәүләт премияһы (2013) лауреаты, [[ЮНЕСКО]]-ның [[Андерсен Ханс Кристиан|Г. Х. Андерсен]] исемендәге Халыҡ-ара Маҡтаулы диплом эйәһе (1996), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1991), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2011).
* [[Ғәбиҙулла Зарипов]] (6.11.1961—26.11.2001), [[башҡорт]] шағиры, журналист. 1999 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы.

== Тирмәндә тыуып үҫкәндәр ==

== Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡандар ==
* [[Әлибаев Шайкамал Әлибай улы]]
* [[Низаметдинов Мансар Низаметдин улы]]
* [[Хәсәнов Миңдехан Нәсибулла улы]]

== Урамдары ==
{{Колонки|3}}
* Ғабиҙулла урамы ({{lang-ru|}} Габидуллы (улица)
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|}} Молодёжная (улица)
* Йылға урамы ({{lang-ru|}} Речная (улица)
* Мәктәп урамы ({{lang-ru|}} Школьная (улица)
* Гагарин урамы ({{lang-ru|}} Гагарина (улица)
* Яр буйы урамы ({{lang-ru|}} Набережная (улица)
* Салауат урамы ({{lang-ru|}} Салавата (улица)
* Киров урам ({{lang-ru|}} Кирова (улица)
* Еңеү урамы ({{lang-ru|}} Победы (улица)
* Үҙәк урамы ({{lang-ru|}} Центральная (улица)&lt;ref&gt;[https://mapdata.ru/bashkortostan/salavatskiy-rayon/selo-termenevo/ Карта д. Терменево. Улицы.]&lt;/ref&gt;{{Колонки|конец}}.

== Тирә-яҡ мөхит ==
; Ер-һыу атамалары
=== Тауҙар ===
* '''Күкшик'''
Ҡыуаҡандарҙың этник сығанаҡтарын өйрәнгәндә, күп кенә тикшеренеүселәр «аҡҡош» мәғәнәһендәге төрөк һүҙе «ку»ға айырым иғтибар биргән&lt;ref&gt;(Radloff, 1884, стр.211-212; Аристов, 1897, стр.5; Грумм-Гржимайло, 1926, стр. 209)&lt;/ref&gt;.
Ку (ҡыу) — Төньяҡ Алтайҙағы Аҡҡош йылғаһының боронғо төрөк атамаһы; ''ку-кши, куу-кижи'' -«Аҡҡош йылғаһы кешеләре» - Төньяҡ Алтайҙағы «аҡҡошлолар» йәиһә [[шалғандар]]ҙың атамаһы. Куу һәм куулар ырыу төркөмдәре [[Тывалар|тыва]]ларҙа ла бар.

Ҡыуаҡан башҡорттары риүәйәттәре [[Йүрүҙән]] үренә тәүгеләрҙән булып ике һунарсы егеттең килеүе тураһында һөйләй. Улар, ырыуҙаштарын күсереп килтерер өсөн, күңелдәренә ятҡан ер һайларға сыҡҡан була. Был урын уларға бик оҡшаған, һәм иң ҙур ике тауға улар '''Күкши-тау''' һәм '''Башыташ-тау''' тип исем биргәндәр. Башташ тауының иң бейек нөктәһен Түбәләҫтәр «Аҡҡашҡа» тип йөрөтәләр.

* [[Һилейә (һырт)|Һилейә]] тауы.

'''Ятап тауы'''. Йәйәүле арестанттар этабын ҡыуған Себер тракты ошо тау аша үткән. Төндәрен тотҡондар Командир шишмәһе янында туҡтағандар, ҡараңғыла фонарҙар яҡтыртып ҡуйылған булған. Ауыл халҡы аҙыҡ-түлек, егеү аттары менән тәьмин итергә тейеш булған. Әсирҙәрҙең ыңғырашыуы, бығау сыңлауы, ҡарауылдың тупаҫлығы ауыл халҡына бер ҙә тынғылыҡ бирмәгән.

* '''Межгур''' (русса межгорье) — тау араһы тигәнде аңлаталыр.

''Йылға, шишмә исемдәре'':

[[Олөйөр]] йылғаһы, '''Ҡушйылға, Ҡорйылға'''

'''Тирмән шишмәһе, Командир шишмәһе'''

Ер атамалары:

'''Эстип''' (рус һүҙе степь)

=== Бөйөк Ватан һуғышынан әйләнеп ҡайтмаған яугирҙәр ===
Мәғлүмәт сығанаҡтары.
# Хәтер китабында Салауат районы яугирҙәре: [https://obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400349377&amp;page=9 Память Башкортостан. Книга 17. Салаватский район, 1-102 с.].

''Яу яланынанда йәки госпиталдә үлеп ҡалғандар''.
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100%;margin:0;&quot;
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Шәрифе, исеме, атаһы исеме'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Тыуған йылы'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Үлгән йылы'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡыҫҡаса мәғлүмәт'''
|-
|Әлибаев Талип Әлибай улы||__.__.1908||10.10.1943||кесе сержант, уҡсы, яу яланында үлгән, Салауат РВК-нан һуғышҡа алынған. 36-сы уҡсылар бригадаһы. Смоленск өлкәһе, Кардымовский районы, Корнеево ауылында ерләнгән.
|-
|Әсәҙуллин Хөснулла Әсәҙулла улы|| . .1915||06.08.1942||рядовой, уҡсы, яу яланында үлгән. Салауат РВК-нан һуғышҡа алынған. 239-сы уҡсы дивизияһының 813-сө -сы уҡсы полкы. Калинин өлкәһе Зубцов районы, Головка ауылында ерләнгән.
|-
|  улы||хххх йыл||хххх йыл|| Хәтер китабында
--&gt;
|-
|  улы||хххх йыл||хххх йыл|| Хәтер китабында
--&gt;
|-
|  улы||хххх йыл||хххх йыл|| Хәтер китабында
--&gt;
|-
|  улы||хххх йыл||хххх йыл|| Хәтер китабында
--&gt;
|-
|  улы||хххх йыл||хххх йыл|| Хәтер китабында
--&gt;
|-
|  улы||хххх йыл||хххх йыл|| Хәтер китабында
--&gt;
|}

''Хәбәрһеҙ юғалғандар''
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100%;margin:0;&quot;
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Шәрифе, исеме, атаһы исеме'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Тыуған йылы'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Юғалған йылы'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡыҫҡаса мәғлүмәт'''
|-
|Әхмәтшин Әлмөхәмәт Әхмәтша улы||__.__.1917|| . .1942||рядовой, хәбәрһеҙ юғалған, Салауат РВК-нан һуғышҡа алынған.
|-
|Әхмәтшин Ғилемхан Ғәлим улы||__.__.1912|| . .1941||рядовой, хәбәрһеҙ юғалған, Салауат РВК-нан һуғышҡа алынған.
|-
|Бәҙретдинов Хәжмулла Шакир улы||__.__.1919||12.08.1942||рядовой, хәбәрһеҙ юғалған, Салауат РВК-нан һуғышҡа алынған.
|-
|  улы||хххх йыл||хххх йыл|| Хәтер китабында
--&gt;
|-
|  улы||хххх йыл||хххх йыл|| Хәтер китабында
--&gt;
|-
|  улы||хххх йыл||хххх йыл|| Хәтер китабында
--&gt;
|-
|  улы||хххх йыл||хххх йыл|| Хәтер китабында
--&gt;
|-
|  улы||хххх йыл||хххх йыл|| Хәтер китабында
--&gt;
|-
|  улы||хххх йыл||хххх йыл|| Хәтер китабында
--&gt;
|-
|  улы||хххх йыл||хххх йыл|| Хәтер китабында
--&gt;
|}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Ҡыуаҡан]]
* [[Түбәләҫ]]

== Ҡушаматтар ==

== Ауыл һәм унда йәшәүселәр ваҡытлы матбуғатта ==
* ''Алтын Сура.'' Тормошта күгәрсендәй гөрләшеп…(йырсы Зөлфиә Әьүбәкерова тураһында) — Йәшлек 2006, 5-се һан, 11 июль

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|77634}}
* {{ИСДБ|страница=520-521}}
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. (урыҫ.)
* [http://ufagen.ru/places/salavatskiy/termenevo.html Тирмән ауылы хаҡында «Геналогия и архивы» сайтында]{{ref-ru}}
* [http://www.rgo-rb.ru/2019/11/bashkirskij-etap-akademicheskoj-ekspeditsii-petra-simona-pallasa-marshrut-1770-goda-iyun/ С. Палластың сәйәхәте, XVIII быуат — Көҙәй, Ҡаратаулы, Мырҙалар, Тырнаҡлы, Түбәләҫ ерҙәре буйлап (Һикеяҙтамаҡ мәмерйәләре янынан) үткән. Тирмән ауыл ул саҡта Йосоп ауыл тип йөрөтөлгән тип яҙылған] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201130062024/http://www.rgo-rb.ru/2019/11/bashkirskij-etap-akademicheskoj-ekspeditsii-petra-simona-pallasa-marshrut-1770-goda-iyun/ |date=2020-11-30 }}
* [https://mapdata.ru/bashkortostan/salavatskiy-rayon/selo-termenevo/ Карта д. Терменево. Улицы.]

== Әҙәбиәт ==
* ''Асфандияров А. З.'' История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001. — 304 с. — ISBN 5—295—02843—7{{ref-ru}}
* ''Хисамитдинова Ф. Г.'' Башкирская ойконимия XVI—XIX вв. Уфа, Башкирское книжное издательство, 1991
* ''Гвоздикова И. М.'' Салават Юлаев. Следственные материалы. Уфа, 1992
* ''Асфандияров А. З.'' История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 140 с. (История деревни Терменево)
* ''Ахмадиев Б. Х., Гафаров Х. А., Гибадуллин В. Г.'' На земле легендарного Салавата. Уфа, 1988.
* ''Шәмсетдинов Я. М.'' Ырыуым — Түбәләҫ — Ағиҙел, 2002, 2-се һан, 172—178 бб.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Салауат районы ауылдары}}

[[Категория:Салауат районы ауылдары]]
[[Категория:Проект:Башҡортостан ауылдары]]</text>
      <sha1>s620vqh6vvb40owv47m9scmxx2ycdnz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кения</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64979</id>
    <revision>
      <id>1306694</id>
      <parentid>1305430</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T09:36:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23109" sha1="7qmxx67sflzye9iof3mhu7un7cvd1l7" xml:space="preserve">{{Дәүләт
 |Статус                  = &lt;!-- танылмаған дәүләттәр һәм автоном территориялар өсөн генә--&gt;
 |Башҡортса исеме        = Кения Республикаһы
 |Оригиналь исеме   = Jamhuri ya Kenya 
Republic of Kenya
 |Эйәлек килеш       = Кения
 |Флаг                    = 
 |Герб                    = Alternate Coat of arms of Kenya.svg
 |Герб урынына            = 
 |Девиз                   = Harambee (''Бергә эшләргә'')
 |Гимн исеме          = Ee Mungu Nguvu Yetu
 |Аудио                   = 
 |Идара итеү төрө         = [[Президент республикаһы]]
 |Дәүләт дине = 
  |lat_dir = S|lat_deg = 0|lat_min = 24|lat_sec = 0
  |lon_dir = E|lon_deg = 37|lon_min = 51|lon_sec = 0
  |region                 = KE
  |CoordScale             = 
 |Картала                = Kenya (orthographic projection).svg
  |картаға яҙыу        = 
 |Картала2               = 
 |Рәсми тел              = 
 |Нигеҙләнгән       = 
 |Бойондороҡһоҙлок датаһы      = [[12 декабрь]] [[1963]]
 |тан бойондороҡһоҙлоҡ        = [[Бөйөк Британия]]нан
 |Баш ҡала                 = [[Найроби]]
 |Эре ҡалалар       = 
 |Етәкселәрҙең вазифалары = [[Президент]]
[[Вице-президент]]
[[Премьер-министр]]
 |Етәкселәр            = [[Кибаки, Мваи|Мваи Кибаки]]
[[Калонзо Мусьока]]
[[Одинга, Раила|Раила Одинга]]
 |Территория буйынса урыны     = 46
 |Территория              = 582 650
 |% һыу өҫтө            = 2,3
 |Этнохороним             = 
  |Халҡы буйынса урыны     = 29
  |Халыҡ              = {{рост}}47564296&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.knbs.or.ke/?p=5621 |title=2019 Kenya Population and Housing Census Results |access-date=2020-03-14 |archive-date=2019-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191105155611/https://www.knbs.or.ke/?p=5621 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;
  |Баһа йылы             = 2019
  |Иҫәп алыу буйынса халҡы  = 
  |Иҫәп алыу йылы           = 2019
  |Халыҡ тығыҙлығы    = 81.63
  |Тығыҙлыҡ буйынса урыны     = 
 |ЭТП (ҺАМП)               = 177.954 млрд&lt;ref name=&quot;dataimf&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?sy=2017&amp;ey=2024&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;pr1.x=44&amp;pr1.y=12&amp;c=614%2C666%2C638%2C668%2C616%2C674%2C748%2C676%2C618%2C678%2C624%2C684%2C622%2C688%2C626%2C728%2C628%2C692%2C632%2C694%2C636%2C714%2C634%2C716%2C662%2C722%2C642%2C718%2C643%2C724%2C734%2C199%2C644%2C733%2C646%2C738%2C648%2C742%2C652%2C746%2C656%2C754%2C654%2C698%2C664&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=World Economic Outlook Database, October 2019 – Report for Selected Countries and Subjects|date=2019-10-11|publisher=[[International Monetary Fund]] (IMF)|accessdate=2020-03-13|lang=en|archive-date=2020-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200528151328/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?sy=2017&amp;ey=2024&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;pr1.x=44&amp;pr1.y=12&amp;c=614%2C666%2C638%2C668%2C616%2C674%2C748%2C676%2C618%2C678%2C624%2C684%2C622%2C688%2C626%2C728%2C628%2C692%2C632%2C694%2C636%2C714%2C634%2C716%2C662%2C722%2C642%2C718%2C643%2C724%2C734%2C199%2C644%2C733%2C646%2C738%2C648%2C742%2C652%2C746%2C656%2C754%2C654%2C698%2C664&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
 |ЭТП (ҺАМП)-ны иҫәпләү йылы   = 2019
 |ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны      = 75
 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) = 3705&lt;ref name=&quot;dataimf&quot;/&gt;
 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = 150
 |ЭТП (номинал)             = 87.928 млрд&lt;ref name=&quot;dataimf&quot;/&gt;
 |ЭТП-ны (номинал) иҫәпләү йылы = 2019
 |ЭТП (номинал) буйынса урыны    = 64
 |Йән башына ЭТП (номинал) = 1831&lt;ref name=&quot;dataimf&quot;/&gt;
 |Йән башына ЭТП (номинал) буйынса урыны = 146
 |КПҮИ                    = {{рост}} 0,601
&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf |lang=en |title=Human Development Indices and Indicators |accessdate=14 September 2018 |publisher=[[Программа развития ООН]] |description=Доклад о человеческом развитии на сайте Программы развития ООН |archive-date=2020-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200515153229/http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;
 |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы        = 2020
 |КПҮИ буйынса урыны           = 142
 |КПҮИ-ны кимәле            = &lt;span style=&quot;color:#fc0;&quot;&gt;'''средний&lt;/span&gt;
 |Валюта                  = [[Кения шиллингы]]
 |Домен            = [[.ke]]
 |ISO                     = 
 |МОК                     = 
 |Телефон коды          = 254 (+005  [[Танзания]] и [[Уганда]] ваҡытына)
 |Сәғәт бүлкәте            = 3
 |Иҫкәрмәләр              = 
&lt;!-- |Флаг һәм гербһыҙ=* --&gt;
&lt;!--|Примечания=--&gt;}}

'''Ке́ния''' ({{lang2|sw|en|Kenya}} [[Международный фонетический алфавит|[ˈkɛnjə]]]), рәсми атамаһы — '''Ке́ния Респу́бликаһы''' ({{lang-sw|Jamhuri ya Kenya}}, {{lang-en|Republic of Kenya}}) — [[Көнсығыш Африка]]лағы дәүләт. [[Бөйөк Британия]]ның элекке [[колония]]һы, 1963 йылдың 12 декабрендә бойондороҡһоҙлоҡ ала. [[Милләттәр Берләшмәһе]] составына инә.

Бөгөнгө көндә ил Көнсығыш Африка илдәре араһында иң йылдам үҫешеүсе илдәрҙең береһе булып тора.

[[Баш ҡала]]һы — [[Найроби]]. Аҡса берәмеге — Кения шиллингы.

== Этимологияһы ==
Ил Кениялағы тау хөрмәтенә аталған, уны кикуйю телендә Кере-Ньяга («тау» йәки «аҡ тау») тип атайҙар{{sfn|Поспелов|2002|с=426}}.

== Тарихы ==

=== Боронғо осор ===
Кения, күп ғалимдар фекеренсә, кешелектең боронғо ата-бабалары төйәге булып тора. Унда, [[Рудольф (күл)|Рудольф]] күленең көнсығыш яры буйында, яҡынса 3 миллион йыл элек Ломеквиҙа йәшәгән ата-бабаларҙың эш ҡоралдары һәм һөйәктәре табылған&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://news.sciencemag.org/africa/2015/04/world-s-oldest-stone-tools-discovered-kenya |title = World’s oldest stone tools discovered in Kenya |lang =  |website = news.sciencemag.org |date =  |accessdate = 2019-01-12 |deadlink = no |archive-date = 2016-01-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160101110956/http://news.sciencemag.org/africa/2015/04/world-s-oldest-stone-tools-discovered-kenya }}, 2015&lt;/ref&gt;.

Күпкә һуңыраҡ Кения территорияһында хәҙерге эфиоп расаһына яҡын кешеләр йәшәгән. Унда шулай уҡ койсан (хәҙерге [[Көньяҡ Африка]]) раса тибындағы ҡәбиләләр була. Һуңыраҡ көнбайыштан хәҙерге покомо, суахили һәм миджикендаларҙың ата-бабалары булған негроид банту телле ҡәбиләләр килә.

VIII—VIII быуаттарҙа Кения ярҙарында буйында суахили сауҙа үҙәктәре барлыҡҡа килә башлай. Улар Африканың эске райондары менән Һиндостан һәм Ғәрәбстан араһында аралашсы булараҡ сауҙа менән шөғөлләнә. Африканан [[тимер]], [[алтын]], фил һөйәге, [[Мөгөҙморондар|мөгөҙморон]] мөгөҙө, [[Ҡоллоҡ|ҡол]]дар сығаралар, үҙенә металл әйберҙәр, кәсеп әйберҙәре, туҡымалар индерелә.

== Физик-географик ҡылыҡһырлама ==

=== Географик урынлашыуы ===
[[Файл:Ke-map-RU South Sudan.png|right|250px|мини|Кении картаһы]]
Дәүләт төньяҡта [[Эфиопия]], көнсығышта [[Сомали]], көньяҡ-көнбайышта [[Танзания]], көнбайышта [[Уганда]], төньяҡ-көнбайышта [[Көньяҡ Судан]] менән сиктәш. Дәүләт сигенең дөйөм оҙонлоғо — 3477 км: Эфиопия менән — 861 км, Сомали менән — 682 км, Көньяҡ Судан — 232 км, Танзания менән — 769 км, Уганда менән — 933 км&lt;ref name=cia-factbook&gt;{{cite web | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ke.html | title=CIA. The World Factbook. Kenya | accessdate=2011-07-15 | archive-date=2020-08-31 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200831033452/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ke.html | deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

Ярҙарын көньяҡ-көнсығыштан [[Һинд океаны]] һыуҙары, көнбайышта [[Виктория күле]] менән йыуа, яр буйы һыҙатының оҙонлоғо — 536 км&lt;ref name=cia-factbook/&gt;. Кенияның майҙаны — 582 650 км², шуларҙың 11 230 км² — һыу өҫтө&lt;ref name=nations-location&gt;{{cite web | url = http://www.nationsencyclopedia.com/Africa/Kenya-LOCATION-SIZE-AND-EXTENT.html | title = Kenya - Location, size, and extent | publisher = Encyclopedia of the Nations | accessdate = 2011-07-16 | archive-date = 2011-10-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111022005754/http://www.nationsencyclopedia.com/Africa/Kenya-LOCATION-SIZE-AND-EXTENT.html | deadlink = no }}&lt;/ref&gt;. Максималь оҙонлоғо — көньяҡ-көнсығыштан төньяҡ-көнбайышҡа табан 1131 км һәм төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа табан 1025 км&lt;ref name=nations-location/&gt;. Илдең үҙәгенә яҡын ерҙә [[экватор]] үтә.

== Административ бүленеше ==
2013 йылға тиклем Кения территорияһы 8 провинцияға һәм 71 өйәҙгә бүленгән. 2013 йылдың мартынан 47 округ иҫәпләнә.
[[Файл:Kenya, administrative divisions - en - colored.svg|300px|thumb|Кения округтары]]
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;standard&quot;
|+
! |№
! |Провинция
! |Административ үҙәгер
! |Майҙаны,&lt;br&gt;км²
! |Халҡы,&lt;ref name=&quot;2009 Kenya Census Results Overview&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.knbs.or.ke/Census%20Results/KNBS%20Brochure.pdf|deadlink=yes|title=Kenya Census 2009|publisher=Kenya Bureau of Statistics|date=2009-08-28|accessdate=May 22, 2011|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GFmOE4Vv?url=http://www.knbs.or.ke/Census%20Results/KNBS%20Brochure.pdf|archivedate=2013-04-30}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;чел. (2009)
! |Тығыҙлыҡ,&lt;br&gt;кеше/км²
|-----
| 1
| [[Үҙәк провинция (Кения)|Үҙәк]]
| [[Ньери]]
| align=&quot;right&quot;|13 164
| align=&quot;right&quot;|4 383 743
| align=&quot;right&quot;|333,01
|-----
| 2
| [[Яр буйы провинцияһы (Кения)|Яр буйы]]
| [[Момбаса]]
| align=&quot;right&quot;|82 893
| align=&quot;right&quot;|3 325 307
| align=&quot;right&quot;|40,12
|-----
| 3
| [[Көнсығыш провинция (Кения)|Көнсығыш]]
| [[Эмбу (Кения)|Эмбу]]
| align=&quot;right&quot;|153 404
| align=&quot;right&quot;|5 668 123
| align=&quot;right&quot;|36,95
|-----
| 4
| [[Найроби (Кения провинцияһы)|Найроби]]
| [[Найроби]]
| align=&quot;right&quot;|695
| align=&quot;right&quot;|3 138 369
| align=&quot;right&quot;|4515,64
|-----
| 5
| [[Төньяҡ-көнсығыш провинция (Кения)|Төньяҡ-көнсығыш]]
| [[Гарисса]]
| align=&quot;right&quot;|126 852
| align=&quot;right&quot;|2 310 757
| align=&quot;right&quot;|18,22
|-----
| 6
| [[Ньянза]]
| [[Кисуму]]
| align=&quot;right&quot;|12 613
| align=&quot;right&quot;|5 442 711
| align=&quot;right&quot;|431,52
|-----
| 7
| [[Рифт-Валли]]
| [[Накуру]]
| align=&quot;right&quot;|183 383
| align=&quot;right&quot;|10 006 805
| align=&quot;right&quot;|54,57
|-----
| 8
| [[Көнбайыш провинция (Кения)|Көнбайыш]]
| [[Какамега (ҡала)|Какамега]]
| align=&quot;right&quot;|8 309
| align=&quot;right&quot;|4 334 282
| align=&quot;right&quot;|521,64
|- style=&quot;background: #EEE;&quot;
|  ||Бөтәһе||   || align=&quot;right&quot;|581 313|| align=&quot;right&quot;|38 610 097|| align=&quot;right&quot;|66,42
|+
|}

== Халҡы ==

=== Иҫәбе, урынлашыуы ===
{{ВыводДанных|1948|5400000|1962|8600000|1969|10944664|1979|15329040 |1989|21450763|1999|28688599|2009|38610097|2019|47564296|Столбцов=10|Заголовок=Халыҡ һаны&lt;ref&gt;{{книга |заглавие=Том I переписи населения и жилищного фонда Кении 2019 года: население по округам и округам |ссылка=https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county |язык=ru |archivedate=2019-11-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191113191208/https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county }}&lt;/ref&gt;|Больше=увеличение|Меньше=уменьшение}}
Халыҡ һаны — 47 564 296 жителей&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.knbs.or.ke/download/2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county/|title=2019 Kenya Population and Housing Census Volume I: Population by County and Sub-County|website=Kenya National Bureau of Statistics|access-date=2022-12-23|archive-date=2022-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20221223105356/https://www.knbs.or.ke/download/2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; (2019 йылғы халыҡ һанын иҫәпкә алыу).

[[Файл:Kenya_single_age_population_pyramid_2020.png|thumb|300px|2020 йылға Кения халҡының йәш-енес пирамидаһы]]

Йыллыҡ үҫеш — 2,2 % (2009—2019);

[[Тыуым]] — 1000 кешегә 35 (бала табыу — 1 ҡатын-ҡыҙға 4,4 бала, сабыйҙар үлеме — 1000-гә 53);

[[Үлем]] — 1000 кешегә 9;

Ғүмер оҙонлоғо — 58,8 йәш (ирҙәргә — 58 йәш, ҡатын-ҡыҙҙарға — 59 йәш);

Иммунодефицит вирусы ([[ВИЧ-инфекция|ВИЧ]]) менән ауырыу — 6,7 % (2003 йыл баһаһы).

=== Милли составы ===
[[Файл:Population_density_of_Kenya_counties.png|thumb|300px|Кения округтары буйынса 2019 йылда халыҡ тығыҙлығы]]
ЦРУ-ның факттар китабына ярашлы, Кенияла түбәндәге этник төркөмдәр бар: кикуйю — 22 %, лухья — 14 %, луо — 13 %, календжин — 12 %, камба — 11 %, кисии — 6 %, меру 6 %, башҡа африкандар — 15 %, африкан булмағандар ([[индеецтар]], инглиздәр, [[ғәрәптәр]]) — 1 %.

=== Телдәре ===
Рәсми телдәр — инглиз һәм суахили, урындағы телдәр таралған. Мәктәптәрҙә инглиз телендә уҡыталар һәм бөтә хөкүмәт документтары алып барыла. Халыҡтың күпселеге суахили телен белә. Ул ғәрәп теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр күп булған бантуй телдәре нигеҙендә милләт-ара аралашыу теле булып тора. Ethnologue мәғлүмәттәре буйынса, Кенияла 69 тел таралған&lt;ref name=&quot;Ethnlken&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=ke |title=Languages of Kenya |access-date=2012-08-15 |archive-date=2012-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121123235120/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=KE |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

Ир-аттың — 90 %, ҡатын-ҡыҙҙарҙың 80 % [[Уҡый-яҙа белеү|грамоталы]] (2003 йыл).

=== Туризм ===
[[Файл:Сафари.jpg|thumb|right|Сафари]]
Дәүләт [[килем]]дәренең төп сығанаҡтарының береһе — [[туризм]].

Кенияның ҡырағай тәбиғәте бөтә донъянан туристарҙы йәлеп итә. Бында арыҫландың антилопаға һунар итеүен, бегемоттар ғаиләһенең һыу инеүен һәм алһыу фламингоның донъялағы иң ҙур колонияһын күрергә мөмкин. Кения биләмәһе бына инде 15 йылдан ашыу милли парк булып тора, шуға күрә бында [[һунар]] итеү ҡәтғи тыйылған.

Экстремаль ял итергә яратыусылар һүнгән Кения янартауына күтәрелә ала.

=== Интернет ===
Халыҡтың 20 проценттан саҡ ҡына ашыуы, башлыса ҙур ҡалаларҙа, [[интернет]]ҡа инә ала. Интернет цензураға дусар ителә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга |автор=[[Кулик, Сергей Фёдорович|Кулик С. Ф.]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=Современная Кения: Справочник |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=Отв. ред. [[Исмагилова, Роза Нургалеевна|Р. Н. Исмагилова]]; Фото автора |издание= |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]. Главная редакция восточной литературы |год=1972(1973) |том= |страницы= |столбцы= |страниц=448 |серия= |isbn= |тираж=8700 |ref= }}
* {{книга |автор=[[Матвеева, Наталия Фёдоровна|Матвеева Н. Ф.]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=Кения: Справочник |оригинал= |ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01002557715 |викитека= |ответственный=Отв. ред. д.и.н. [[Пегушев, Андрей Михайлович|А. М. Пегушев]]; [[Институт Африки РАН]] |издание=3-е изд., перераб. и доп |место=М. |издательство=[[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]] |год=2004 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=160 |серия= |isbn=5-02-18374-1 |тираж=300 |ref= }}
* {{книга |автор=[[Поспелов, Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|заглавие=[[Географические названия мира. Топонимический словарь]]|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева |ссылка= |место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|том= |страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3000 |ref=Поспелов}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Портал = Африка
}}

* {{cite web |title = Официальный сайт правительства Кении |url = http://www.kenya.go.ke/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20081113033437/http://www.kenya.go.ke/ |archivedate = 2008-11-13 |deadlink = yes }}
* [http://www.freeworldmaps.net/africa/kenya/map.html Карта Кении]
* [http://univertv.ru/video/geografiya/geograficheskaya_kartina_mira_i_geograficheskaya_kultura/keniya_bolshoe_safari_ot_ozera_turkana_do_indijskogo_okeana/ Путешествие по Кении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230321143333/http://univertv.ru/video/geografiya/geograficheskaya_kartina_mira_i_geograficheskaya_kultura/keniya_bolshoe_safari_ot_ozera_turkana_do_indijskogo_okeana/ |date=2023-03-21 }}
* {{cite web |title = Экономический анализ стран |url = http://www.profishops.ru/rus/ekoan/afrika/5189/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130927175053/http://www.profishops.ru/rus/ekoan/afrika/5189/ |archivedate = 2013-09-27 |deadlink = yes }}
* [https://web.archive.org/web/20120128013521/http://www.shirkunov.org/kenya.html Институт минеральных ресурсов Африки]
* [https://web.archive.org/web/20111005171437/http://www.mineral.ru/Facts/world/116/142/index.html Информационно-аналитический центр «Минерал»]
* [http://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/KENIYA.html?page=0,4 Онлайн-энциклопедия «Кругосвет»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114030246/http://krugosvet.ru/enc/strany_mira/KENIYA.html?page=0,4 |date=2012-11-14 }}
* [http://www.conflictologist.org/main/vojny-i-konflikty-v-tropicheskoy-afrike.htm#kenya Материалы по новейшей истории Кении]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{ВС}}
{{Африка}}
{{Территории Британской империи}}
{{Содружество Наций}}
		
{{Африка илдәре}}

[[Категория:Кения|*]]
[[Категория:Унитар дәүләттәр]]
[[Категория:Инглиз телле илдәр һәм территориялар]]
[[Категория:Көнсығыш Африка]]


{{countries-stub}}</text>
      <sha1>7qmxx67sflzye9iof3mhu7un7cvd1l7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карл Фридрих Гаусс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66909</id>
    <revision>
      <id>1306685</id>
      <parentid>1285559</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T08:25:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53765" sha1="8v52kzvkbdzi7ajv0ho2rxifesa0435" xml:space="preserve">{{Учёный
| Имя                  = Карл Фридрих Гаусс
| Оригинал имени       = ''Carl Friedrich Gauß''
| Изображение                 = Carl_Friedrich_Gauss.jpg
| Ширина               = 220px
| Описание изображения              = Карл Фридрих Гаусс
| Дата рождения        =30.4.1777
| Место рождения       = Брауншвейг, [[Изге Рим Империяһы]]
| Дата смерти =23.2.1855
| Место смерти = {{ВБУ|Гёттинген|Германияла}}, [[Ганновер Короллеге]]
| Гражданство = [[Изге Рим Империяһы]], [[Рейн берлеге]], [[Герман берлеге]]
| Научная сфера = [[математика]], [[механика]], [[физика]], [[астрономия]]
| Место работы = [[Гёттинген университеты]]
| Научный руководитель = [[Иоганн Фридрих Пфафф]]
| Знаменитые ученики = [[Фридрих Вильгельм Бессель|Ф. В. Бессель]]&lt;br&gt;[[Юлиус Вильгельм Рихард Дедекинд |Ю. В. Р. Дедекинд]] &lt;br&gt; [[Георг Фридрих Бернхард Риман|Г. Ф. Б. Риман]] &lt;br&gt; [[Мориц Бенедикт Кантор|М. Б. Кантор]]
| Известен как =
| Награды и премии = [[Копли миҙалы]]
| Сайт =
| Роспись = Carl Friedrich Gauß, Namenszug von 1794.jpg
}}

'''Йоһанн Карл Фридрих Гаусс''' ({{lang-de|Johann Carl Friedrich Gauß}}; [[30 апрель]] [[1777 йыл]] — [[23 февраль]] [[1855 йыл]]) — байтаҡ фәнни өлкәләргә, шул иҫәптән [[һандар теорияһы]], [[алгебра]], [[статистика]], [[математик анализ]], [[дифференциаль геометрия һәм топология|дифференциаль геометрия]], [[геодезия]], [[геофизика]], [[электростатистика]], [[астрономия]] һәм [[оптика]]ға тос өлөш индергән [[Германия|немец]] [[математика|математигы]] һәм [[физика|физигы]]. Копли миҙалы лауреаты (1838), Швеция ([[1821]]) һәм [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] ([[1824]]) фәндәр академияһының, Лондон король йәмғиәтенең сит ил ағзаһы.

Гаусс донъя тарихындағы иң бөйөк математиктарҙын береһе, «математиктар короле» ({{lang-lat|Princeps mathematicorum}}&lt;ref&gt;''Колмогоров А. Н., Юшкевич А. П. (ред.)'' Математика XIX века. Т. 1. — {{М.}}: Наука, 1978. — С. 52.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Гиндикин С. Г.'' [http://www.mccme.ru/free-books/gindikin/index.html Рассказы о физиках и математиках.] — {{М.}}: МЦНМО, 2001. «Король математиков» бүлеге.&lt;/ref&gt;) булараҡ танылған.

== Биографияһы ==

=== 1777—1798 йылдар ===
[[Файл:Braunschweig Brunswick Geburtshaus CF Gauss (1914).jpg|thumb|left|&lt;center&gt; Гаусс тыуған йорт (һаҡланмаған)&lt;/center&gt;]]
Германияның төньяғындағы Брауншвейг герцоглығында тыуған. Гаусстың олатаһы ярлы крәҫтиән булған; атаһы, Гебхард Дитрих Гаусс- баҡсасы, ташсы, каналдарҙы күҙәтеүсе; әсәһе, Доротея Бенц — ташсы ҡыҙы. Әсәһе уҡый-яҙа белмәгән, улының тыуған көнөн яҙып ҡуймаған. 1799 йылда Гаусс Пасханың төрлө йылдарға нисек тура килеүен иҫәпләп сығарып, үҙенең тыуған көнөн билдәләгән&lt;ref&gt;[http://american_almanac.tripod.com/gauss.htm Mind Over Mathematics: How Gauss Determined The Date of His Birth&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220206053629/http://american_almanac.tripod.com/gauss.htm |date=2022-02-06 }}&lt;/ref&gt;.

Ике йәшлек саҡта уҡ малай кешеләрҙе үҙенең ғәҙәттән тыш һәләте менән аптырашта ҡалдыра. Өс йәштә саҡта ул уҡый, яҙа белә, хатта атаһының хисаплауҙа ебрәгән хаталарын төҙәтә башлай. Йәш сағында Гаусс дәрестә класташтарынан тиҙерәк иҫәпләй; 1-ҙән 100-гә тиклем һандарҙың суммаһын иҫәпләгән тиҙәр, ләкин был мәғлүмәт теүәл түгел&lt;ref&gt;{{cite web|author=Brian Hayes|title=Gauss's Day of Reckoning|url=https://www.americanscientist.org/article/gausss-day-of-reckoning|website=American Scientist|date=2006|accessdate=2019-10-15|doi=10.1511/2006.59.200}}&lt;/ref&gt;. Олоғайғас та ул иҫәпләүҙәрҙең күп өлөшөн хәтерҙән генә башаҡара.

Уға бик шәп уҡытыусы насип була: [[Мартин Бартельс|М. Бартельс]] (һуңыраҡ [[Лобачевский Николай Иванович|Лобачевский]]ҙың уҡытыусыһы) Гаусстың һәләтен дөрөҫ баһалап, уға Брауншвейг герцогының стипендияһын юллай. Гаусс Брауншвейгтағы [[Брауншвейгский технический университет|Collegium Carolinum]] колледжын тамамлай (1792—1795).(2007 йылда быуаттар буйы фәнгә индергән ҙур өлөшө өсөн Брауншвейг ҡалаһына «Фән ҡалаһы» исеме бирелә).

Гаусс филология менән математиканы үҙ итә, ләкин һуңғыһын һайлай. Ул латин телен ярата һәм хеҙмәттәренең күбеһен латинса яҙа. Инглиз һәм француз телен белә һәм әҙәбиәтен ярата. 62 йәштә Гаусс Лобачевский хеҙмәттәре менән танышыр өсөн рус телен өйрәнә башлай һәм яҡшы ғына һөҙөмтәгә өлгәшә.

Колледжда Гаусс [[Ньютон Исаак|Ньютон]], [[Леонард Эйлер|Эйлер]], Лагранж хеҙмәттәре менән таныша. Уҡыған саҡта уҡ ул һандар теорияһы буйынса бер нисә асыш яһай (мәҫәлән, квадрат вычеттарҙың уртаҡлыҡ законы). Лежандр был бик мөһим законды алдараҡ аса, тик иҫбатлап күрһәтмәй. Леонард Эйлер ҙа быны эшләй алмай. Бынан тыш Гаусс «иң бәләкәй квадраттар ысулы» (уны [[Лежандр, Адриен Мари|Лежандр]] ҙа аса) һәм Хаталарҙың нормаль таралыуы ? («Нормальное распределение ошибок») өлкәһендә тикшеренеүҙәр башлай.

[[1795]]—[[1798]] йылдарҙа Гаусс- [[Гёттингенский университет|Гёттинген университеты]] студенты, бында ул Авраам Готтгельф Кестнерҙа уҡый{{sfn|Боголюбов|1983|с=219}}. Был йылдарҙа Гаусс ҙур уңыштарға ирешә.

[[1796]] йыл: Гаусс циркуль һәм линейка ярҙамында дөрөҫ ''ун ете мөйөш'' төҙөп булыуын иҫбатлай. Бынан тыш ул дөрөҫ күпмөйөштәр төҙөү мәсьәләһен аҙағына тиклем сисә һәм дөрөҫ ''n''-мөйөштө циркуль һәм линейка ярҙамында төҙөү критерийын таба:
* әгәр ''n'' — ябай һан булһа, ул &lt;math&gt;n=2^{2^k}+1&lt;/math&gt; ([[Ферма һандары|Ферма һаны]]) күренешендә булырға тейеш;
* әгәр ''n'' — ҡушма һан булһа, уның тарҡатылыуы &lt;math&gt;n=2^k p_1\dots p_m&lt;/math&gt; күренешендә булырға тейеш, бында &lt;math&gt;p_i&lt;/math&gt; — төрлө ябай Ферма һандары.

Был асышы менән Гаусс бик ғорурланған һәм үҙе үлгәс, түңәрәк эсендәге ''ун ете мөйөштө'' ҡәбер ташына төшөрөргә ҡушҡан.

1796 йылдан башлап, Гаусс үҙ асыштарының ҡыҫҡаса көндәлеген алып бара. Уларҙың күбеһен [[Ньютон Исаак|Ньютон]] кеүек баҫтырып сығармай ҡалдырған, ә бит улар араһында ғәҙәттән тыш мөһим асыштар ҙа булған ([[эллиптик функциялар]], [[Евклид булмаған геометрия]]һәм башҡалар). Дуҫтарына ул тик аҙағына хәтле эшләнеп бөткән эштәрен генә баҫтырып сығарыуы тураһында һөйләй. Уның ҡайһы бер ташлап ҡалдырған эштәре һәм идеялары һуңыраҡ [[Абель Нильс Хенрик|Абель]], [[Якоби Карл Густав Якоб|Якоби]], [[Коши Огюстен Луи|Коши]], [[Лобачевский Николай Иванович|Лобачевский]] һәм башҡаларҙың хеҙмәттәрендә донъя күрә. [[Кватернион]]дарҙы ла ул [[Гамильтон, Уильям Роуан|Гамильтондан]] утыҙ йылға алдараҡ асҡан (уларҙы ул «мутациялар» тип атай).

Гаусстың баҫтырып сығарған хеҙмәттәре араһында эшләнеп бөтмәгән, әһәмиәте әҙ булған бер хеҙмәт тә юҡ.

1798 йыл: «Арифметик тикшеренеүҙәр» ({{lang-lat|Disquisitiones Arithmeticae}}) тигән шедеврын тамамлай, тик 1801 йылда ғына уны баҫтырып сығара.

Был хеҙмәтендә Гаусс ''Натураль һандарҙы модуле буйынса сағыштырыу'' теорияһын тәҡдим итә, хәҙерге (ул фәнгә индергән) билдәләр менән, ирекле тәртиптәге сағыштырыуҙар сығарыла, [[квадратик форма]]лар тәрәндән тикшерелә, берәмектән комплекслы тамырҙар төҙөк n-мөйөштәр төҙөү өсөн ҡулланыла, [[квадрат вычет]]тар үҙсәнлектәре тасуирлана, [[квадрат вычеттарҙың уртаҡлыҡ законы]]ның иҫбатланышы килтерелә һәм башҡалар.

Гаусс «Математика — ғилем батшаһы, ә һандар теорияһы — математика батшаһы» тип әйтергә яратҡан.

=== 1798—1816 йылдар ===
[[Файл:Braunschweig Brunswick Gauss-Denkmal komplett (2006).JPG|thumb|17 нурлы йондоҙ төшөрөлгән Гаусс һәйкәле. Фриц Шапер Брауншвейгта ҡуйған. [[Файл:Braunschweig Gauss-Denkmal 17-eckiger Stern.jpg|thumb]]]]

[[1798]] йылда Гаусс Брауншвейгҡа ҡайтҡан һәм унда [[1807]] йылға тиклем йәшәгән.

Герцог йәш генийҙы үҙ ҡанаты аҫтына алған. Ул ғалимдың докторлыҡ диссертацияһын ([[1799]]) үҙ аҡсаһына баҫтырып сығарған һәм яҡшы стипендия билдәләгән. Докторлыҡ диссертацияһында Гаусс беренсе булып алгебраның төп теоремаһын иҫбатлай. Гауссҡа тиклем күптәр быны эшләп ҡараған, [[Д'Аламбер]] уны хатта иҫбатлай яҙа. Гаусс был теоремаға бер нисә ҡабат әйләнеп ҡайта һәм уны иҫбатлауҙың 4 төрөн бирә.

1799 йылдан Гаусс — Брауншвейг университетының приват-доценты.

1801 йыл: Петербург Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты.

1801 йылдан һуң Гаусс, һандар теорияһын ташламай, башҡа фәндәр, бигерәк тә астрономия менән ҡыҙыҡһына башлай. [[Церера (карлик планета)|Церера]] кәрлә плантеһын асыу быға һылтыу була ([[1801]]), ләкин Церера асҡандан һуң бик тиҙ юғала. 24 йәшлек Гаусс (бер нисә сәғәт эсендә) ҡатлаулы хисаплауҙар эшләй, бының өсөн үҙе эшләп сығарған иҫәпләү методын ҡуллана {{sfn|Боголюбов|1983|с=121—123}}, бик теүәл итеп «ҡасҡалаҡты» ҡайҙа эҙләргә икәнен әйтә; бер аҙҙан ул ысынлап та шул урында табыла.

Гаусс бөтә Европаға таныла. Гауссты бик күп ғилми йәмғиәт үҙ ағзаһы итеп һайлай, Брауншвейг герцогы ғалимға аҡса арттыра, Гаусс астрономия менән нығыраҡ ҡыҙыҡһына башлай.

1805 йыл: Гаусс Иоганна Остгофҡа өйләнә. Уларҙың өс балаһы була, уларҙың икеһе иҫән ҡала — улдары Йозеф менән ҡыҙҙары Минна.

1806 йыл:[[Наполеон]] менән һуғыш ваҡытында Гауссҡа ярҙам итеп торған герцог йәрәхәтләнеп, үлеп китә. Гауссты бер нисә илгә, шул иҫәптән Рәсәйгә, [[Петербург]]ҡа ла саҡыралар. [[Александр фон Гумбольдт]] тәҡдиме буйынса Гаусс [[Геттинген университеты|Гёттинген]] профессоры һәм Гёттинген обсерваторияһы директоры итеп тәғәйенләнә. Был вазифаларҙа ул ғүмеренең аҙағынаса ҡала.

1807 йыл: Наполеон ғәскәре [[Гёттинген]]ды баҫып ала. Бөтә граждандарға ла Наполеон тарафынан бик ҙур контрибуция һалына, Гаусс та 2000 мең франк түләргә тейеш була. Ольберс менән [[Лаплас]] уға ярҙам тәҡдим итә, тик Гаусс уларҙың аҡсаһын алмай; билдәһеҙ Франкфурт кешеһе уға 1000 [[гульден]] ебәрә, был бүләкте ғалим ҡабул итә. Бер аҙ ваҡыт үткәс кенә был ярҙам Гётеның дуҫы — Майнц курфюрстынан булғанын беләләр (ҡайһы берәүҙәр [[Франкфурт]] епискобы ебәргән имеш ти).

1809 йыл: яңы шедевр, «Күк йөҙө есемдәре хәрәкәте теорияһы». Ул планеталар орбитаһының үҙгәреүе теорияһын яҙа.

Өйләнешкәндән һуң дүрт йыл үтеп, өсөнсө бала тыуғандан һуң, ҡатыны Иоганна үлеп ҡала. Был Гаусс өсөн бик ауыр йыл була. Киләһе 1810 йылда ул Иоганнаның әхирәте Вильгельмина («''Минне''») Вальдекҡа өйләнә. Бер аҙҙан Гаусстың инде биш балаһы була.

1810 йыл: яңы бүләктәр. Гауссҡа Француз фәндәр академияһының премияһы һәм Лондон король йәмғиәтенең алтын миҙалы бирелә.

1811 йыл: яңы [[комета]] килеп сыға. Гаусс тиҙ генә уның орбитаһын иҫәпләп сығара. Комплекслы аналаиз өҫтөнөдә эшләй башлай, унан һуң Огюстен Луи Коши менән Вейерштрасс асҡан теореманы аса, ләкин уны баҫтырып сығармай (аналитик функцияның йомоҡ контур буйынса интегралы нулгә тигеҙ).

1812 йыл: ул саҡта билдәле булған бөтә функцияларҙы тарҡатыуҙы йомғаҡлаусы гипергеометрик рәтте тикшерә.

«Мәскәүҙә янғын булған саҡтағы кометаны» (1812, комета «Пожара Москвы») бөтә ерҙә лә Гаусс иҫәпләүҙәре буйынса күҙәтәләр.

1815 йыл: беренсе булып алгебраның төп теоремаһын иҫбатлауҙы баҫтырып сығара.

=== 1816—1855 йылдар ===
1820 йыл: Гауссҡа [[Ганновер]] короллегендә геодезия эштәрен башҡарырға тәҡдим итәләр. Был эште башҡарыу өсөн ул тейешле хисаплау методтарын эшләп сығара (шулай уҡ иң бәләкәй квадраттар методын ғәмәлдә ҡулланыу методикаһын), был эш фәндең яңы йүнәлешен — Юғары геодезияны булдырыуға килтерә, һәм урындағы ер өҫтөн төшөрөүҙе һәм карталар төҙөүҙе ойоштора {{sfn|Боголюбов|1983|с=121—123}}.

1821 йыл: геодезия буйынса эштәргә бәйле Гаусс йөҙҙәр теорияһы (''теория поверхностей'') буйынса эштәрҙең тарихи циклын башлай. Фәндә «Гаусс кәкрелеге» тигән төшөнсә барлыҡҡа килә. Дифференциаль геометрияға нигеҙ һалына. Тап Гаусс эштәре Бернхард Риман өсөн «Риман геометрияһы» тураһындағы классик диссертация яҙырға этәргес була.

Гаусс эштәренең һөҙөмтәһе- '''«Кәкре йөҙҙөргә ҡарата тикшеренеүҙәр»''' ([[1822]]). Унда өҫлөк өҫтөндә дөйөм кәкре координаттар иркен ҡулланыла. Гаусс ''конформлы сағылыш'' методын ары үҫтерә, ул картографияла мөйөштәрҙе һаҡлап ҡала (тик арауыҡты дөрөҫ күрһәтмәй); ул шулай уҡ аэро-, гидродинамикала һәм электростатикала ҡулланыла.

1824 йыл: Петербург Фәндәр академияһының почётлы сит ил ағзаһы итеп һайлана.

[[Файл:Bendixen - Carl Friedrich Gauß, 1828.jpg|thumb|left|&lt;center&gt;Гаусс 1828 й.&lt;/center&gt;]]
1825 йыл: Комплекслы бөтөн Гаусс һандарын аса, улар өсөн бүленеү һәм сағыштырыу теорияһын эшләй. Уларҙы юғары дәрәжәләге сағыштырыуҙарҙы сығарыу өсөн уңышлы ҡуллана.
1829 йыл: дүрт битлек «Механиканың яңы дөйөм законы тураһында» ('''«Об одном новом общем законе механики»''') тигән хеҙмәтендә Гаусс механиканың яңы вариацион принцибын {{sfn|Тюлина|1979|с=178}} — &quot;иң кәм мәжбүр итеү принцибы&quot;н нигеҙләй. Был принципты идеаль бәйләнешле механик системаларға ҡарата ҡулланып була һәм Гаусс уны шулай тип билдәләй: «Үҙ-ара ирекле рәүештә бәйләнгән һәм теләһә ниндәй тәьҫиргә дусар ителгән материаль нөктәләр системаһының хәрәкәте, һәр ҡыҫҡа ғына ваҡыт аралығында, был нөктәләр бөтәһе лә ирекле булғандағы хәрәкәт менән мөмкин булған иң камил берҙәмлектә бара, йәғни, әгәр бик ҡыҫҡа ғына ваҡыт аралығында мәжбүр итеү сараһы сифатында һәр нөктәнең массаһының, нөктә ирекле булғандағы биләгән торошонан тайпылыуы дәүмәле квадратына ҡабатландыҡтары суммаһын алғанда, мөмкин булған иң кәм мәжбүр итеү менән бара»&lt;ref&gt;''Гаусс К.'' Об одном новом общем принципе механики (''Über ein neues allgemeines Grundgesetz der Mechanik'') / Journal für Reine und Angewandte Mathematik. 1829. Bd. IV. — S. 232—235.) // Вариационные принципы механики: Сб. статей / Под ред. Л. С. Полака. — {{М.}}: Физматгиз, 1959. — 932 с. — С. 170—172.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Göttingen-Gauß-Weber-Monument.01.JPG|thumb|&lt;center&gt;Гаусс һәм Вебер. Гёттингендағы скульптура.&lt;/center&gt;]]
1831 йыл: ғалимдың икенсе ҡатыны вафат була, Гаусс бик ауыр йоҡоһоҙлоҡ сире менән ауырый башлай. Гёттингенға Гаусс саҡырыуы буйынса 27 йәшлек бик һәләтле физик Вильгельм Эдуард Вебер килә, уның менән 1828 йылда ғалим Гумбольдт янына барғанда таныша. Ике физик йәш айырмаһына ҡарамай, дуҫлашып китә һәм электромагнетизмды тикшереү буйынса эштәр башлай.

1832 йыл: '''«Биквадрат алынмалар теорияһы»'''. Шул уҡ бөтөн комплекслы Гаусс һандары ярҙамында комплекслы һандар өсөн генә түгел, ә ысын һандар өсөн бик мөһим арифметика теоремалары иҫбатлана. Шунда уҡ Гаусс комплекслы һандарҙың геометрик интерпретацияһын килтерә (геометрия күҙлегенән сығып), шул ваҡыттан алып, ул фәндә дөйөм ҡабул ителә.

1833 йыл: Гаусс [[электр телеграфы]]н уйлап сығара (Вильгельм Эдуард Вебер менән берлектә) һәм уның эшләй торған моделен төҙөй.

1837 йыл: Веберҙы Ганноверҙың яңы короленә ант итеүҙән баш тартҡанға эшенән ҡыуалар. Гаусс тағы яңғыҙ ҡала.

1839 йыл: 62 йәшлек Гаусс урыҫ телен өйрәнә һәм Петербург академияһына рус журналдары һым китаптарын, мәҫәлән, Пушкиндың &quot;Капитан ҡыҙы&quot;н ебәреүҙе һорап хаттар яҙа. Был Гаусстың Н. И. Лобачевский эштәре менән ҡыҙыҡһыныуына бәйле булған тиҙәр. Н. И. Лобачевский Гаусс тәҡдиме буйынса [[1842]] йылда [[Гёттинген]] король йәмғиәтенең сит ил ағза-корреспонденты итеп һайлана.

Шул уҡ 1839 йылда Гаусс '''&quot;Алыҫлыҡ квадратына кире пропорциональ тәьҫир итеүсе тартылыу һәм этәрелеү көстәренең дөйөм теорияһы &quot;''' тигән хеҙмәтендә потенциалдар теорияһының төп принциптарын, шул иҫәптән бер нисә нигеҙ ташы булып торған төп фекерҙе һәм теореманы яҙа — мәҫәлән, электростатиканың төп теоремаһын (Гаусс теоремаһы){{sfn|Храмов|1983|с=76}}.

1840 йыл: '''«Диоптрик тикшеренеүҙәр»''' тигән бик әһәмиәтле хеҙмәтендә Гаусс ҡатмарлы оптик системаларҙа сағылышты төҙөү теорияһын эшләй {{sfn|Храмов|1983|с=76}}.

Гаусс [[1855]] йылдың 23 февралендә Гёттингенда вафат була. [[Ганновер]] короле Георг V Гаусс хөрмәтенә миҙал сығарырға бойора, уға Гаусс портреты төшөрөлә һәм «''Mathematicorum Princeps''» — «математиктар короле» титулы яҙылған була.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Математиканың бөтә төп өлкәләрендә тиерлек: [[Алгебра|алгебрала]], [[Һандар теорияһыһандар теорияһында]], [[Дифференциаль геометрия|дифференциаль]] һәм [[Евклид булмаған геометрия]]ла, [[Математик анализ|математик анализда]], [[Комплекслы анализ|комплекслы үҙгәреүсәнле функциялар теорияһында]], [[Ихтималлыҡ теорияһы|ихтималлыҡ теорияһында]], шулай уҡ [[Аналитик механика|аналитик]] һәм [[Күк йөҙө механикаһы|күк йөҙө механикаһында]], [[Астрономия|астрономияла]], [[Физика|физикала]] һәм [[Геодезия|геодезияла]] тәрән тикшеренеүҙәр Гаусс исеме менән бәйле {{sfn|Боголюбов|1983|с=121—123}}. «Һәр өлкәлә материалға үтеп инеү тәрәнлеге, фекер ҡыйыулығы һәм һөҙөмтәнең әһәмиәтлелеге ғәжәп итерлек. Гауссты „ математиктар короле“ тип атайҙар»&lt;ref&gt;''Колмогоров А. Н., Юшкевич А. П. (ред.)'' Математика XIX века. Т. 1. — {{М.}}: Наука, 1978. — С. 52.&lt;/ref&gt; ({{lang-lat|Princeps mathematicorum}}).

Гаусс үҙенең баҫма хеҙмәттәренә үтә талапсан ҡарашта була һәм әгәр үҙенең хеҙмәте тема өҫтөндә тамамланмаған тип иҫәпләһә, хатта иң ҙур әһәмиәтле хеҙмәттәрен дә бер ҡасан да баҫтырмаған. Уның шәхси баҫмаһында ''«Pauca sed matura»'' (''күп түгел, ләкин өлгөргән'') девизы аҫтында бер нисә емеше булған ағас һүрәтләнгән&lt;ref&gt;''Дербишир Дж.'' Простая одержимость. Бернхард Риман и величайшая нерешённая проблема в математике. — {{М.}}: Астрель, 2010. — ISBN 978-5-271-25422-2. — С. 76—77.&lt;/ref&gt;. Гаустың архивын өйрәнеү,  уның үҙенең байтаҡ асыштарын баҫтырыуға ашыҡмауын күрһәтә, һәм һөҙөмтәлә башҡа математиктар унан алда өлгөрәләр. Бына уның ысҡындырған беренселектәренең тулы булмаған  теҙмәһе.
* [[Евклид булмаған геометрия]], ул  [[Лобачевский, Николай Иванович|Лобачевскийҙан]] һәм [[Бойяи, Янош|Бойяиҙан]]  алда аса, әммә үҙенең һөҙөмтәләрен баҫтырырға тәүәкәллек итмәй&lt;ref&gt;Об основаниях геометрии. Сборник классических работ по геометрии Лобачевского и развитию её идей. М.: Гостехиздат, 1956, С.119—120.&lt;/ref&gt;.
* [[Эллиптик функциялар]], ул шулай уҡ бында ла ныҡ алға китә, ләкин баҫтырып өлгөрмәй, ә [[Якоби, Карл Густав Якоб|Якобиҙың]] һәм [[Абель, Нильс Хенрик|Абелдың]]  хеҙмәттәренән һуң баҫтырып сығарыуҙың кәрәге ҡалмай. 
* [[Кватернион]]дар теорияһының йөкмәткеһе ҡараламаһы, 20 йыл үткәс уға бәйһеҙ рәүештә [[Гамильтон, Уильям Роуэн|Гамильтон]] аса.
* [[Иң бәләкәй квадраттар ысулы]], аҙағыраҡ [[Лежандр, Адриен Мари|Лежандр]] тарафынан яңынан асыла.
* [[Ябай һандарҙың таралыуы тураһында теорема]], бында шулай уҡ Лежандрҙың хеҙмәте алдараҡ баҫылып сыға.

Бер нисә студент, Гаусстың уҡыусылары, күрененекле математиктар булып китәләр, мәҫәлән: [[Риман, Бернхард|Риман]], [[Дедекинд, Юлиус Вильгельм Рихард|Дедекинд]], [[Бессель, Фридрих Вильгельм|Бессель]], [[Мёбиус, Август Фердинанд|Мёбиус]].

=== Алгебра ===
Гаусс [[Алгебраның төп теоремаһы| алгебраның төп теоремаһының]] беренсе, хатта хәҙерге критерийҙар буйынса ла ҡәтғи, иҫбатланышын бирә  .

Ул  [[Гаусстың бөтөн һандары|бөтөн комплекслы Гаусс һандары]] [[Ҡулса (алгебра)|ҡулсаһын]] аса, улар өсөн [Бүленеүсәнлек|бүленеүсәнлек]]  теорияһын аса һәм улар ярҙамында бик күп алгебраик мәсьәләләрҙе хәл итә. Әлеге ваҡытта бөтәһенә лә таныш булған [[Комплекслы һан|комплекслы һандарҙың]] һәм улар менән ғәмәлдәрҙең геометрик моделен күрһәтә.

Гаусс [[Натураль һанды модуле буйынса сағыштырыу|сағыштырыуҙарҙың]] классик теорияһын бирә, ябай  модуль буйынса алынмаларҙың сикле [[Ялан (алгебра)|яланын]] аса, алынмалар үҙсәнлектәрен тәрән өйрәнә.

=== Геометрия ===
Гаусс беренсе тапҡыр [[йөҙ|йөҙҙәрҙең]] ''эске геометрияһын'' өйрәнә башлай. Ул йөҙҙөң характеристикаһын ([[Гаусс кәкрелеге]]н) аса, кәкрелек бөгөлгәндә үҙгәрмәй, ошоноң менән ул [[Риман геометрияһы]]на нигеҙ һала.
[[1827 йыл]]да йөҙҙәрҙең тулы теорияһын баҫтырып сығара.
[[Theorema Egregium]] — йөҙҙәрҙең төп теоремаһын иҫбат итә.
Гаусстың [[дифференциаль геометрия]] буйынса хеҙмәттәре был фәндең бөтә XIX быуатта үҫешенә ҡеүәтле этәргес бирә. Бер ыңғайҙан ул яңы фәнде — [[Юғары геодезия|юғары геодезияны]] барлыҡҡа килтерә.

Гаусс беренсе булып (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса{{sfn|Боголюбов|1983|с=121—123}}, сама менән 1818 йылда) [[Евклид булмаған геометрия]]ның нигеҙҙәрен төҙөй һәм уның мөмкин булған ысынбарлығына ышана&lt;ref&gt;''Гаусс К. Ф.'' [http://osnovanija.narod.ru/geometr/101.djvu Отрывки из писем и черновиков, относящиеся к неевклидовой геометрии] // Основания геометрии. — {{М.}}: ГИТТЛ, 1956.&lt;/ref&gt;. Ләкин бөтә ғүмере буйына ул был тема буйынса бер нәмә лә баҫтырмай, моғайын, ул  үҫтергән фекерҙәр ул осорҙа өҫтөнлөк иткән [[Кант, Иммануил|Кант]] философияһындағы [[Евклид арауығы|арауыҡтың евклидлығы]] догматына ҡаршы килгәнлектән, аңлау тапмаҫмын тип шикләнгәндер)&lt;ref&gt;&lt;cite&gt;Ғәҙәттә ул аңлау тапмаҫмын тип ҡурҡан тип әйтәләр. Ысынлап та, [[Евклидтың параллеллек аксиомаһы|бишенсе постулат]] һәм Евклид булмаған геометрия тураһында мәсьәләгә ҡағылылышлы бер хатта, Гаусс былай тип яҙа: «[[Беотия|Беотиясыларҙың]] ҡысҡырыуынан ҡурҡығыҙ» (Беотиясылар аңрараҡ, наҙан кешеләр тигән дан алған була, ә «Беотиясыларҙың ҡысҡырыуы» һүҙбәйләнеше һәр саҡ, наҙан кешенең һүҙҙәре тураһында фекер әйтергә кәрәк булғанда ҡулланыла торған була) &lt;…&gt; Бәлки, шулай ҙа, Гаусстың өндәшмәүен икенсе төрлө аңлатып булалыр: ул, Евклид булмаған геометрияның күпме генә ҡыҙыҡлы теоремалары сығарылһа ла, был әле бер нәмә лә иҫбатламай — теоретик һәр саҡ артабанғы эҙемтә сифатында ҡапма-ҡаршылыҡлы раҫлау килеп сығыу мөмкинлеге ҡала икәнлеген аңлаусы бик әҙҙәрҙең береһе була. Ә бәлки, Гаусс ул ваҡытта (XIX быуаттың беренсе яртыһы) был мәсьәләне аныҡ ҡуйырға һәм хәл итергә мөмкинлек биргән математик төшөнсәләр әле табылмаған икәнен аңлағандыр (йәки тойғандыр).&lt;/cite&gt; // [[Шафаревич, Игорь Ростиславович|Шафаревич И. Р.]], Ремизов А. О. Линейная алгебра и геометрия, гл. XII, пар. 2, — Физматлит, Москва, 2009.&lt;/ref&gt;. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Гаусстың [[Лобачевский, Николай Иванович|Лобачевскийға]] фекерҙәшлек хисе асыҡ сағылған хаты һаҡланған, ә ул вафат булғандан һуң баҫтырылған шәхси хаттарында Гаусс Лобачевскийҙың хеҙмәттәренә һоҡлана. 1817 йылда ул астроном [[Ольберс, Генрих Вильгельм|В. Ольберсҡа]] былай тип яҙа&lt;ref&gt;Об основаниях геометрии.
Сборник классических работ по геометрии Лобачевского и развитию её идей. — {{М.}}: Гостехиздат, 1956. — С. 103.&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;Я прихожу всё более к убеждению, что необходимость нашей геометрии не может быть доказана, по крайней мере человеческим рассудком и для человеческого рассудка.
Может быть, в другой жизни мы придём к взглядам на природу пространства, которые нам теперь недоступны. До сих пор геометрию приходится ставить не в один ранг с арифметикой, существующей чисто a priori, а скорее с механикой.&lt;/blockquote&gt;

Уның ҡағыҙҙары араһында аҙаҡ [[Топология|топология]] тип аталасаҡ фән буйынса йөкмәткеле яҙмалар табыла.
Шуның менән бергә ул был фәндең ҙур әһәмиәтен алдан әйтә.

Борондан килгән [[Циркуль һәм линейка ярҙамында төҙөү|циркуль һәм линейка ярҙамында]] төҙөк [[күпмөйөш]]тәр төҙөү мәсьәләһе Гаусс тарафынан тулыһынса хәл ителә ([[Гаусс — Ванцель теоремаһы]]н ҡарағыҙ).

=== Математик анализ ===
Гаусс [[Махсус функциялар|махсус функциялар]], рәттәр, һанлы ысулдар, математик физика мәсьәләләрен сисеү теорияларын артабан үҫтерә. Математик [[Потенциалдар теорияһы|потенциалдар теорияһын]] булдыра.

[[Эллиптик функциялар]] менән күп һәм уңышлы шөғөлләнә, тик ниңәлер был темаға бер нәмә лә баҫтырмай.

=== Аналитик механика ===
Гаусстың [[иң бәләкәй мәжбүр итеү принцибы]] [[Аналитик механика|аналитик механикаға]] индергән төп өлөшө булып тора. Был принципты аналитик һүрәтләү өсөн{{sfn|Моисеев|1961|с=334}} [[Шеффлер, Герман|Г. Шеффлерҙың]] (1820—1903)  1858 йылда баҫылып сыҡҡан '''«О Гауссовом основном законе механики»''' хеҙмәте ҙур әһәмиәткә эйә була&lt;ref&gt;[http://gdz.sub.uni-goettingen.de/dms/load/img/?PPN=PPN599415665_0003&amp;IDDOC=598130 Göttinger Digitalisierungszentrum: Seitenansicht&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Унда Шеффлер {{sfn|Тюлина|1979|с=179—180}} мәжбүр ителеүҙе ({{lang-de|Zwang}}) (хәҙерге тамғалауҙарҙа {{sfn|Маркеев|1990|с=90}}) түбәндәге әйтемгә алмаштыра:
: &lt;math&gt;Z\;=\;\frac{1}{2}\;\overset{}{\overset{N}{\underset{i=1}{\sum}}}\,m_{i}\left(\mathbf{w}_{i}-\frac{\mathbf{F}_{i}}{m_{i}}\right)^{2}&lt;/math&gt; ,
бында &lt;math&gt;N&lt;/math&gt; — системаға ингән нөктәләр һаны, &lt;math&gt;m_{i}&lt;/math&gt; — &lt;math&gt;i&lt;/math&gt;-се нөктәнең массаһы, &lt;math&gt;\mathbf{F}_{i}&lt;/math&gt; — уға тәьҫир итеүсе әүҙем көстәрҙең тигеҙ тәьҫир итеүсеһе, &lt;math&gt;\mathbf{w}_{i}&lt;/math&gt; — бирелгән нөктәнең ''мөмкин булған тиҙләнеше'' (ысынбарлыҡта Шеффлер яҙманың пскаляр формаһын ҡуллана, шуның менән бергә уның сумма тамғаһы алдында ҡабатлашыусы булмай). «Мөмкин булған тиҙләнеш»  тип бында {{sfn|Голубев|2000|с=417}} система нөктәләренең, уларҙың бирелгән хәлендә бәйләнештәрҙе боҙмай тормошҡа ашыра алған тиҙләнештәрен аңларға кәрәк; ''ысын тиҙләнештәр'' (система нөктәләренә ысынбарлыҡта ҡуйылған көстәр тәьҫирендә барлыҡҡа килеүсе) мөмкин булған тиҙләнештәрҙең айырым осрағы булып торалар.

Ошонан һуң Гаусс  принцибы теоретик механиканың хәҙерге курстарында тасуирланғанда ҡулланылған формаһын ала: «Идеаль бәйләнешле механик системаның ысынбарлыҡтағы хәрәкәтендә  мәжбүр итеү &lt;math&gt;Z&lt;/math&gt;, һалынған бәйләнештәр менән башҡарылған хәрәкәттәр ваҡытында булған бөтә мөмкин булған ҡиммәттәрҙең иң бәләкәй ҡиммәтен ҡабул итә»&lt;ref&gt;''Дронг В. И., Дубинин В. В., Ильин М. М. и др.'' Курс теоретической механики / Под ред. К. С. Колесникова. — {{М.}}: Изд-во МГТУ им. Н. Э. Баумана, 2011. — 758 с. — ISBN 978-5-7038-3490-9. — С. 526.&lt;/ref&gt;. Был принцип{{sfn|Маркеев|1990|с=89}} дифференциаль [[вариацион принциптар|механиканың вариацион принциптары]] иҫәбенә инә. Ул ғәйәт ҙур дөйөмлөккә эйә, сөнки төрлө механик системаларға: [[консерватив система|консерватив]] һәм консерватив булмаған, [[голономлы система|голономлы]] һәм голономлы булмаған ҡулланыла ала. Шуға күрә, айырым алғанда, ул йыш ҡына{{sfn|Голубев|2000|с=427}} [[голономлы булмаған система]]ларҙың хәрәкәте тигеҙләмәһен сығарғанда тәүге пункт сифатында ҡулланыла.

=== Астрономия ===
[[Астрономия]]ла Гаусс, беренсе сиратта, [[Күк йөҙө механикаһы|күк йөҙө механикаһы]] менән ҡыҙыҡһына, [[астероид|бәләкәй планеталарҙың]]орбиталарын һәм уларҙың ҡуҙғыуҙарын өйрәнә. Ул ҡуҙғыуҙарҙы иҫәпләү теорияһын тәҡдим итә һәм күп тапҡыр практикала уның һөҙөмтәлелеген иҫбат итә.

[[1809 йыл]]да Гаусс өс тулы күҙәтеү буйынса (әгәр өс үлсәм өсөн ваҡыт, [[күк координаталар системаһы|тура күтәрелеүе һәм ауышыуы]] билдәле булһа) орбита элементтарын билдәләү ысулын таба.

=== Башҡа ҡаҙаныштары ===
[[Үлсәү хатаһы]] йоғонтоһон кәметеү өсөн Гаусс үҙенең  [[иң бәләкәй квадраттар ысулын]] ҡуллана, ул хәҙер [[статистика]]ла бөтә ерҙә лә ҡулланыла. Гаусс тәбиғәттә таралған [[Нормаль таралыу|нормаль таралыу законын]] беренсе булып асмаһа ла,  был законды шул тиклем ентекле тикшерә, таралыу графигын шул осорҙан алып йыш ҡына ''гауссиана'' тип атайҙар.

[[Физика]]ла Гаусс [[капиллярлыҡ]] теорияһын, линзалар системаһы теорияһын үҫтерә. [[Электромагнетизм]]дың математик теорияһы нигеҙҙәрен төҙөй һәм шуның менән бергә беренсе булып [[Электростатик потенциал|электр ҡыры потенциалы]] төшөнсәһен индерә, ә 1845 йылда электромагнит тәьҫир итешеүҙең таралыу тиҙлеге сикле тигән фекергә килә. 1832 йылда өс төп берәмек индереп үлсәмдәрҙең абсолют системаһын булдыра: оҙонлоҡ берәмеге — 1 мм, ваҡыт берәмеге — 1 с, масса берәмеге — 1 мг; был система [[СГС]] берәмектәр системаһының буласаҡ өлгөһө  булып хеҙмәт итә. [[Вебер, Вильгельм Эдуард|Вебером]] менән бергә Гаусс Германияла беренсе электромагнит [[телеграф]] төҙөй. Ер магнетизмын өйрәнеп, Гаусс 1837 йылда униполяр, 1838 йылда — бифиляр [[магнитометр]] уйлап таба{{sfn|Храмов|1983|с=76}}.

== Исемен мәңгеләштереү ==
Гаусс хөрмәтенә аталғандар:
* [[Ай]]ҙа [[Гаусс (ай кратеры)|кратер]];
* астероид [[(1001) Гауссия|№ 1001 (Gaussia)]];
* [[Гаусс (үлсәү берәмеге)|Гаусс]] —  [[СГС]] системаһында [[магнит индукцияһы]]н үлсәү берәмеге; был үлсәү системаһы үҙе йыш ҡына ''гаусс'' системаһы тип атала;
* [[фундаменталь астрономик даими]]ларҙаң береһе — [[Гаусс даимиһы]];
* ғәмәли математикала [[Гаусс премияһы|ҙур ҡаҙаныштар өсөн награда]], [[Математиктарҙың халыҡ-ара конгрессы]] тарафынан дүрт йылға бер тапҡыр бирелә;
* [[Антарктида]]ла [[Гауссберг]] вулканы;
* әйләнештән сыҡҡан, ләкин бонистар өсөн ҡыҙыҡһыныу тыуҙырған [[Немец маркаһы|10 маркалыҡ]] банкнотта Гаусстың портреты һәм уның тарафынан уйлап табылған үлсәү инструменты&lt;ref&gt;[http://www.sveticvet.ru/otrazhenie-sveta/geliotrop-gaussa/index.php Гелиотроп Гаусса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161227133032/http://www.sveticvet.ru/otrazhenie-sveta/geliotrop-gaussa/index.php |date=2016-12-27 }}&lt;/ref&gt; «{{нп5|Гелиотроп (прибор)|гелиотроп||Heliotrope (instrument)}}» һүрәтләнгән.

Математикеала, астрономияла һәм физикала бик күп теоремалар һәм фәнни терминдар Гаусс исеме менән бәйле, ҡарағыҙ [[Гаусс хөрмәтенә аталған объекттар теҙмәһе]]. Шуларҙың ҡайһы берҙәре:
{{кол|3}}
* [[Гаусстың Пасха датаһын иҫәпләү алгоритмы]]
* [[Гаусс кәкрелеге]]
* [[Гаусс бөтөн һандары]]
* [[Гипергеометрик функция|Гаусстың гипергеометрик функцияһы]]
* [[Гаусстың интерполяцион формулаһы]]
* [[Гаусс — Лагеррҙың квадратуралы формулаһы]]
* [[Гаусс ысулы]] һыҙыҡлы тигеҙләмәләр системаһын сығарыу өсөн.
* [[Гаусс — Жордано ысулы]]
* {{d-l|Гаусс — Зейдель ысулдары}}
* [[Гаусс ысулы (һанлы интеграллау)|Гаусс ысулы]] (һанлы интеграллау)
* [[Нормаль таралыу|Нормаль таралыу, йәки Гаусс таралыуы]]
* [[Гаусс сағылышы]]
* [[Гаусс билдәһе]]
* [[Гаусс — Крюгер проекцияһы]]
* [[Гаусс тура һыҙығы]]
* [[Гаусс пушкаһы]]
* [[Гаусс рәте]]
* [[СГС|Гаусс берәмектәр системаһы]] электромагнит дәүмәлдәрҙе үлсәү өсөн.
* [[Гаусс — Ванцель теоремаһы]] төҙөк күпмөйөштәр төҙөү һәм Ферма һандары тураһында.
* [[Гаусс — Остроградский теоремаһы]] векторлы анализда.
* [[Гаусс — Лукас теоремаһы]] комплекслы күпбыуын тамырҙары тураһында.
* [[Гаусс — Бонне формулаһы]] Гаусс кәкрелеге тураһында.
{{конец кол}}

&lt;gallery caption=&quot;Гаусс почта маркаларында&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
Файл:DBP 1955 204 Carl Friedrich Gauß.jpg|&lt;center&gt;Почта маркаһы [[ФРГ]] (1955), 10 [[пфенниг]], ([[Михель (маркалар каталогы)|Михель]] 204)&lt;/center&gt;

Файл:DBP 1977 928 Carl Friedrich Gauß.jpg|&lt;center&gt;Почта маркаһы [[ФРГ]], [[1977 йыл]], 40 [[пфенниг]] ([[Михель (маркалар каталогы)|Михель]] 928)&lt;/center&gt;
&lt;/gallery&gt;

=== Әҙәбиәттә һәм кинола ===
«[[Измеряя мир (фильм)|Измеряя мир]]» филмы («''Die Vermessung der Welt''», 2012, Германия) Гаусстың һәм [[Гумбольдт, Александр фон|Александр фон Гумбольдттың]] тормошона арналған. Фильм яҙыусы [[Кельман, Даниэль|Даниэль Кельмандың]] шул уҡ исемле романы буйынса төшөрөлгән&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://pyrkov.professorjournal.ru/mediateca/22?p_p_id=101_INSTANCE_iTX6&amp;p_p_lifecycle=0&amp;p_p_state=normal&amp;p_p_mode=view&amp;p_p_col_id=column-2&amp;p_p_col_count=1&amp;_101_INSTANCE_iTX6_struts_action=%2Fasset_publisher%2Fview_content&amp;_101_INSTANCE_iTX6_urlTitle=%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%8F%D1%8F-%D0%BC%D0%B8%D1%80-die-vermessung-der-welt-2012&amp;_101_INSTANCE_iTX6_type=content&amp;redirect=%2Fmediateca%2F22 |title=Измеряя мир |accessdate=2013-06-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140108071557/http://pyrkov.professorjournal.ru/mediateca/22?p_p_id=101_INSTANCE_iTX6&amp;p_p_lifecycle=0&amp;p_p_state=normal&amp;p_p_mode=view&amp;p_p_col_id=column-2&amp;p_p_col_count=1&amp;_101_INSTANCE_iTX6_struts_action=%2Fasset_publisher%2Fview_content&amp;_101_INSTANCE_iTX6_urlTitle=%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%8F%D1%8F-%D0%BC%D0%B8%D1%80-die-vermessung-der-welt-2012&amp;_101_INSTANCE_iTX6_type=content&amp;redirect=%2Fmediateca%2F22 |archivedate=2014-01-08 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108071557/http://pyrkov.professorjournal.ru/mediateca/22?p_p_id=101_INSTANCE_iTX6&amp;p_p_lifecycle=0&amp;p_p_state=normal&amp;p_p_mode=view&amp;p_p_col_id=column-2&amp;p_p_col_count=1&amp;_101_INSTANCE_iTX6_struts_action=%2Fasset_publisher%2Fview_content&amp;_101_INSTANCE_iTX6_urlTitle=%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%8F%D1%8F-%D0%BC%D0%B8%D1%80-die-vermessung-der-welt-2012&amp;_101_INSTANCE_iTX6_type=content&amp;redirect=%2Fmediateca%2F22 |date=2014-01-08 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Германияла тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:Германия математиктары]]
[[Категория:XIX быуат математиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса механиктар]]
[[Категория:Алфавит буйынса физиктар]]
[[Категория:Германия физиктары]]
[[Категория:XIX быуат физиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса астрономдар]]
[[Категория:Германия астрономдары]]
[[Категория:XIX быуат астрономдары]]
[[Категория:Ғалимдар хөрмәтенә аталған физик үлсәү берәмектәре]]
[[Категория:Копли миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Пруссия фәндәр академияһы ағзалары]]
[[Категория:Венгрия фәндәр академияһы ағзалары]]</text>
      <sha1>8v52kzvkbdzi7ajv0ho2rxifesa0435</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>4 октябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67518</id>
    <revision>
      <id>1306676</id>
      <parentid>1244941</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T06:03:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү, аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1306676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19918" sha1="5ulatygd683m0l1661xvnocj2s5sone" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''4 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 277-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 278-се). Йыл аҙағына тиклем 88 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя кейек-йәнлектәрҙе һаҡлау көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Австралия}}: Хеҙмәт көнө.
* {{Флагификация|АҠШ}}: Араҡы көнө.
* {{Лесото}} [[Лесото]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Мозамбик}}: Тыныслыҡ һәм милли ярашыу көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Йыһан ғәскәрҙәре көнө.
** Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Граждандар оборонаһы ғәскәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1582 йыл]]: Рим папаһы Григорий XIII [[григориан календары]] индерә.
* [[1909 йыл]]: [[Өфө уҡытыусылар институты]] (артабан [[Башҡорт дәүләт университеты]], 2022 йылдан — [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]]) асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1957 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] беренсе яһалма Ер юлдашын осора.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Аксаков Григорий Сергеевич]] (1820—24.02.1891 — [[Рәсәй империяһы]]ның дәүләт эшмәкәре. 1865—1867 йылдарҙа [[Өфө губернаһы|Өфө губернаторы]]. Өфө губерна музейын (хәҙерге [[Милли музей]]) асыуға һәм [[Өфө]]лә беренсе театр төҙөүгә булышлыҡ итеүсе. 1863 йылдың 14 майында раҫланған «Башҡорттар тураһында положение»ны төҙөүселәрҙең береһе. Тайный советник (1871). 2-се дәрәжә Изге Владимир (1886), Аҡ Бөркөт (1889), 1-се дәрәжә Изге Анна (1867), 1-се дәрәжә Изге Станислав (1864) ордендары кавалеры. [[Һамар]]ҙың почётлы гражданы (1873). 
* [[Лысенко Павел Кондратьевич]] (1920—1997), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. 1965—1981 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Матрай» совхозының [[Инженерлыҡ эше|баш инженеры]]. [[Башҡорт АССР-ы]] ауыл хужалығының атҡаҙанған механизаторы. [[Ленин ордены|Ленин]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әминев Тәлғил Исмәғил улы]] (1930—13.09.2016), [[Педагогика|педагог]], крайҙы өйрәнеүсе, музей белгесе, энциклопедист. 1965—2006 йылдарҙа Бәләбәй педагогия училищеһы (колледжы)  директорының уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, директоры (1970—1975), ижтимағи фәндәр уҡытыусыһы. [[РСФСР]] (1987) һәм Башҡорт АССР-ы (1967) мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* [[Байков Игорь Рауил улы]] (1962), [[фән|ғалим]]-инженер-механик. 1982 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1996 йылдан сәнәғәт йылылыҡ энергетикаһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2003 йылдан Башҡортостан Республикаһының Энергия һаҡлау үҙәге директоры. Техник фәндәр  докторы (1995), профессор (1996). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның  (2009) һәм Башҡортостан Республикаһының (2003) атҡаҙанған фән эшмәкәре, газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (1990). Башҡортостан комсомолы премияһы лауреаты (1987). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Николаев өлкәһе]] [[Николаев]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Васильев Василий Ильич]] (1936—19.06.2010), [[Педагогика|педагог]]. 1987—2000 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡала]] Экология-биология станцияһы директоры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1975). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бишбүләк районы]] [[Сиҙәкбаш]] ауылынан. 
* [[Пантелеева Валентина Васильевна]] (1941), [[малсылыҡ]] ветераны. 1959—1971 йылдарҙа [[Балаҡатай районы]] «Ҡыҙыл Урал» колхозының сусҡа фермаһы мөдире, 1982 йылдан — зоотехник, 1993—1996 йылдарҙа машина менән һыйыр һауыу оҫтаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән ошо райондың [[Соҡалы (Балаҡатай районы)|Соҡалы]] ауылынан. 
* [[Аталипова Ирина Нурый ҡыҙы]] (1946), юғары мәктәп ветераны, [[фән|ғалим]]-табип-пульмонолог. 1974 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре кандидаты (1987), доцент (1987). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Абдулла (Мәсетле районы)|Абдулла]] ауылынан.
* [[Сафронова Валентина Васильевна]] (1946), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны. 2-се республика клиник дауаханаһының элекке табип-терапевы. Башҡортостандың атҡаҙанған табибы.
* [[Качкаев Павел Рюрикович]] (1951), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], хужалыҡ һәм [[дәүләт]] эшмәкәре. 2001—2003 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министры; 2006—2011 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы ҡала округы|Өфө ҡала]] хакимиәте башлығы. [[Рәсәй]]ҙең 6-сы, 7-се һәм 8-се саҡырылыш [[Дәүләт думаһы]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған хеҙмәтләндереү тармағы хеҙмәткәре (2001), Рәсәй торлаҡ-коммуналь хужалығының почётлы хеҙмәткәре (2004). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2006) һәм [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2020) ордендары кавалеры.
* [[Хәйруллина Рәмилә Миңлеғәли ҡыҙы]] (1951), мәғариф ветераны. Өфө ҡалаһы 127-се урта мәктәбенең элекке директоры. Рәсәйҙең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1994).
* [[Носратуллин Азамат Ризуан улы]] (1966), агроном, муниципаль хеҙмәткәр. 2009—2020 йылдарҙа [[Нуриман районы|Нуриман район]] хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2008), [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2003) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2020) ордендары кавалеры, райондың почётлы гражданы. Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Күл]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ермаков Сергей Николаевич]] (1937), [[фән|ғалим]]-[[тимер юл транспорты]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]], [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] хеҙмәткәр, йәмәғәтсе. 1985—1990 йылдарҙа [[Куйбышев тимер юлы]]ның Ульяновск бүлексәһе начальнигы; 1990—1993 һәм 2004—2010 йылдарҙа [[Ульяновск]] ҡала хакимиәте башлығы; 1993—1995 йылдарҙа [[Федераль йыйылыш|Рәсәй Федераль Йыйылышының]] [[Федерация Советы]] депутаты; 2012 йылдан Һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандарының [[Ульяновск өлкәһе|Ульяновск өлкә]] советы рәйесе. Техник фәндәр кандидаты. Ульяновск ҡалаһының почётлы гражданы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Әхмәтйәнов Ғизәр Әхмәткаррам улы]] (1952), зооинженер. [[Бүздәк районы]] Фрунзе исемендәге крәҫтиән хужалыҡтары союзының элекке рәйесе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әхмәтова Рәзифа Зекри ҡыҙы]] (1957), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. 1976 йылдан [[Баймаҡ районы]] Халыҡ ижады үҙәге [[Ярат]] филиалының художество етәксеһе, 1987 йылдан — етәксеһе. 2012 йылдан «Хыял» халыҡ театры етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009). Сығышы менән ошо райондың [[Ғүмәр (Баймаҡ районы)|Ғүмәр]] ауылынан.
* [[Аҡҡусҡарова Фәрзәнә Дамир ҡыҙы]] (1962), [[Педагогика|педагог]]. 1979 йылдан [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре, шул иҫәптән 1998 йылдан [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъярҙағы]] 1-се урта мәктәп уҡытыусыһы, 2009 йылдан — уҡыу-уҡытыу эштәре мөдире; 2010 йылдан район мәғариф бүлеге инспекторы. [[Рәсәй Федерацияһы]] почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2007), Бөтә Рәсәй педагогтар конкурсы лауреаты (2008). Сығышы менән Аҡъяр ауылынан.
* [[Черненко Надежда Егоровна]] (1962), педагог. 1985 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡала]] мәктәптәре уҡытыусыһы, 1992 йылдан 20-се мәктәп директорының уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, 2000—2015 йылдарҙа — мәктәп директоры. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бәләбәй районы]] [[Анновка (Бәләбәй районы)|Анновка]] ауылынан.
* [[Исламова Гүзәл Ғамил ҡыҙы]] (1977), ғалим-[[Социология|социолог]]. 1999 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Социалогия фәндәре кандидаты (2011), доцент (2012). Сығышы менән [[Туймазы]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Нурғәлин Зиннур Әхмәҙиә улы]] (1928—10.06.2020), әҙәбиәт белгесе, театр тәнҡитсеһе, публицист, юғары мәктәп етәксеһе һәм уҡытыусыһы. 1962 йылдан СССР-ҙың Журналистар, 1978 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (2002), тарих фәндәре кандидаты (1968), филология фәндәре докторы (1984), профессор (1985). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1978). Ким Әхмәтйәнов исемендәге премия лауреаты (2003).
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Балабан Аншель Львович]] (1909—13.11.1979), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1946 йылдан — [[Өфө]]ләге 3‑сө төҙөлөш тресы идарасыһы урынбаҫары, 1956—1972 йылдарҙа — идарасыһы. [[Башҡорт АССР-ы]] Автомотоспорт федерацияһының тәүге рәйесе (1960—1971). [[РСФСР]]‑ҙың (1970) һәм Башҡорт АССР-ының (1965) атҡаҙанған төҙөүсеһе. Мотоспорт буйынса Бөтә Союз категориялы судья (1959), Халыҡ-ара мотоцикл спорты федерацияһының халыҡ-ара хронометрисы (1970). [[Ленин ордены|Ленин]] (1958), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1944, 1966) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Винница өлкәһе]] [[Тульчын]] ҡалаһынан.
* [[Максимов Владимир Павлович]] (1934—12.11.1982), ғалим-тау инженеры‑геолог, хужалыҡ эшмәкәре. 1964 йылдан — «Гидротюменьнефтегаз» ғилми‑тикшеренеү һәм проект институтының бүлек начальнигы, 1969 йылдан — [[КПСС]]‑тың [[Төмән өлкәһе|Төмән өлкә]] комитетында бүлек мөдире, 1974 йылдан — Бөтә Рәсәй нефть һәм газ ғилми‑тикшеренеү институты (Мәскәү) директорының фән буйынса урынбаҫары. Техник фәндәр доктор (1974), профессор (1980). [[Ленин премияһы]] (1970), И. М. Губкин исемендәге премия (1967) лауреаты. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дәүләкән]] ҡалаһынан.
* [[Риф Сәйфуллин]] (1949), театр актёры. 1977 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1988). 
* [[Усманова Зифа Ғәлимйән ҡыҙы]] (1949), табип-терапевт. Медицина, хеҙмәт һәм кеше экологияһы ғилми-тикшерененеү институтының бүлек мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:4 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1895 йыл]]: Рихард Зорге, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] разведчигы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1964 йыл — үлгәндән һуң).
* [[1916 йыл]]: Виталий Лазаревич Гинзбург, СССР һәм [[Рәсәй]] физигы, [[Нобель премияһы]] лауреаты (2003).

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:4 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1669 йыл]]: [[Рембрандт]], [[Голландия]] рәссамы.
* [[1872 йыл]]: [[Владимир Даль]], «Бөйөк рус йәнле теленең аңлатмалы һүҙлеге» авторы.
* [[1947 йыл]]: [[Макс Планк]], [[Германия]] физигы.
* [[1996 йыл]]: [[Шәйхулла Чанбарисов]], [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның беренсе ректоры

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К04]]
[[Категория:4 октябрь]]</text>
      <sha1>5ulatygd683m0l1661xvnocj2s5sone</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306679</id>
      <parentid>1306676</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T07:04:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1306679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20233" sha1="btc8me0vt6fghr2jsyrd97eeu3oxc1j" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''4 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 277-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 278-се). Йыл аҙағына тиклем 88 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя кейек-йәнлектәрҙе һаҡлау көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Австралия}}: Хеҙмәт көнө.
* {{Флагификация|АҠШ}}: Араҡы көнө.
* {{Лесото}} [[Лесото]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Мозамбик}}: Тыныслыҡ һәм милли ярашыу көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Йыһан ғәскәрҙәре көнө.
** Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Граждандар оборонаһы ғәскәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1582 йыл]]: Рим папаһы Григорий XIII [[Григориан календары]]н индерә.
* [[1909 йыл]]: [[Өфө уҡытыусылар институты]] (артабан [[Башҡорт дәүләт университеты]], 2022 йылдан — [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]]) асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1957 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] беренсе яһалма Ер юлдашын осора.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Аксаков Григорий Сергеевич]] (1820—24.02.1891 — [[Рәсәй империяһы]]ның дәүләт эшмәкәре. 1865—1867 йылдарҙа [[Өфө губернаһы|Өфө губернаторы]]. Өфө губерна музейын (хәҙерге [[Милли музей]]) асыуға һәм [[Өфө]]лә беренсе театр төҙөүгә булышлыҡ итеүсе. 1863 йылдың 14 майында раҫланған «Башҡорттар тураһында положение»ны төҙөүселәрҙең береһе. Тайный советник (1871). 2-се дәрәжә Изге Владимир (1886), Аҡ Бөркөт (1889), 1-се дәрәжә Изге Анна (1867), 1-се дәрәжә Изге Станислав (1864) ордендары кавалеры. [[Һамар]]ҙың почётлы гражданы (1873). 
* [[Лысенко Павел Кондратьевич]] (1920—1997), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1965—1981 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Матрай» совхозының [[Инженерлыҡ эше|баш инженеры]]. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] ауыл хужалығының атҡаҙанған механизаторы. [[Ленин ордены|Ленин]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әминев Тәлғил Исмәғил улы]] (1930—13.09.2016), [[Педагогика|педагог]], крайҙы өйрәнеүсе, музей белгесе, энциклопедист. 1965—2006 йылдарҙа [[Бәләбәй педагогия училищеһы]] ([[Бәләбәй педагогия колледжы|колледжы]]) директорының уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, директоры (1970—1975), ижтимағи фәндәр уҡытыусыһы. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] (1987) һәм Башҡорт АССР-ы (1967) мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* [[Байков Игорь Рауил улы]] (1962), инженер-механик-[[фән|ғалим]]. 1982 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1996 йылдан сәнәғәт йылылыҡ энергетикаһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2003 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Энергия һаҡлау үҙәге директоры. Техник фәндәр  докторы (1995), профессор (1996). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның  (2009) һәм Башҡортостан Республикаһының (2003) атҡаҙанған фән эшмәкәре, газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (1990). Башҡортостан комсомолы премияһы лауреаты (1987). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Николаев өлкәһе]] [[Николаев]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Васильев Василий Ильич]] (1936—19.06.2010), [[Педагогика|педагог]]. 1987—2000 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡала]] Экология-биология станцияһы директоры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1975). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бишбүләк районы]] [[Сиҙәкбаш]] ауылынан. 
* [[Пантелеева Валентина Васильевна]] (1941), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1959—1971 йылдарҙа [[Балаҡатай районы]] «Ҡыҙыл Урал» колхозының сусҡа фермаһы мөдире, 1982 йылдан — зоотехник, 1993—1996 йылдарҙа машина менән һыйыр һауыу оҫтаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән ошо райондың [[Соҡалы (Балаҡатай районы)|Соҡалы]] ауылынан. 
* [[Аталипова Ирина Нурый ҡыҙы]] (1946), юғары мәктәп хеҙмәткәре, табип-пульмонолог-[[фән|ғалим]]. 1974 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре кандидаты (1987), доцент (1987). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Абдулла (Мәсетле районы)|Абдулла]] ауылынан.
* [[Сафронова Валентина Васильевна]] (1946), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре. 2-се республика клиник дауаханаһының элекке табип-терапевы. Башҡортостандың атҡаҙанған табибы.
* [[Качкаев Павел Рюрикович]] (1951), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], хужалыҡ һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 2001—2003 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министры; 2006—2011 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы ҡала округы|Өфө ҡала]] хакимиәте башлығы. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] 6-сы, 7-се һәм 8-се саҡырылыш [[Дәүләт думаһы]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған хеҙмәтләндереү тармағы хеҙмәткәре (2001), Рәсәй торлаҡ-коммуналь хужалығының почётлы хеҙмәткәре (2004). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2006) һәм [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2020) ордендары кавалеры.
* [[Хәйруллина Рәмилә Миңлеғәли ҡыҙы]] (1951), мәғариф хеҙмәткәре. Өфө ҡалаһы 127-се урта мәктәбенең элекке директоры. Рәсәйҙең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1994).
* [[Носратуллин Азамат Ризуан улы]] (1966), агроном, муниципаль хеҙмәткәр. 2009—2020 йылдарҙа [[Нуриман районы|Нуриман район]] хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2008), [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2003) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2020) ордендары кавалеры, райондың почётлы гражданы. Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Күл]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ермаков Сергей Николаевич]] (1937), [[фән|ғалим]]-[[тимер юл транспорты]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]], [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] хеҙмәткәр, йәмәғәтсе. 1985—1990 йылдарҙа [[Куйбышев тимер юлы]]ның Ульяновск бүлексәһе начальнигы; 1990—1993 һәм 2004—2010 йылдарҙа [[Ульяновск]] ҡала хакимиәте башлығы; 1993—1995 йылдарҙа [[Федераль йыйылыш|Рәсәй Федераль Йыйылышының]] [[Федерация Советы]] депутаты; 2012 йылдан Һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандарының [[Ульяновск өлкәһе|Ульяновск өлкә]] советы рәйесе. Техник фәндәр кандидаты. Ульяновск ҡалаһының почётлы гражданы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Әхмәтйәнов Ғизәр Әхмәткаррам улы]] (1952), зооинженер. [[Бүздәк районы]] Фрунзе исемендәге крәҫтиән хужалыҡтары союзының элекке рәйесе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әхмәтова Рәзифа Зекри ҡыҙы]] (1957), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. 1976 йылдан [[Баймаҡ районы]] Халыҡ ижады үҙәге [[Ярат]] филиалының художество етәксеһе, 1987 йылдан — етәксеһе. 2012 йылдан «Хыял» халыҡ театры етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009). Сығышы менән ошо райондың [[Ғүмәр (Баймаҡ районы)|Ғүмәр]] ауылынан.
* [[Аҡҡусҡарова Фәрзәнә Дамир ҡыҙы]] (1962), [[Педагогика|педагог]]. 1979 йылдан [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре, шул иҫәптән 1998 йылдан [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъярҙағы]] 1-се урта мәктәп уҡытыусыһы, 2009 йылдан — уҡыу-уҡытыу эштәре мөдире; 2010 йылдан район мәғариф бүлеге инспекторы. [[Рәсәй Федерацияһы]] почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2007), Бөтә Рәсәй педагогтар конкурсы лауреаты (2008). Сығышы менән Аҡъяр ауылынан.
* [[Черненко Надежда Егоровна]] (1962), педагог. 1985 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡала]] мәктәптәре уҡытыусыһы, 1992 йылдан 20-се мәктәп директорының уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, 2000—2015 йылдарҙа — мәктәп директоры. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бәләбәй районы]] [[Анновка (Бәләбәй районы)|Анновка]] ауылынан.
* [[Исламова Гүзәл Ғамил ҡыҙы]] (1977), ғалим-[[Социология|социолог]]. 1999 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Социалогия фәндәре кандидаты (2011), доцент (2012). Сығышы менән [[Туймазы]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Нурғәлин Зиннур Әхмәҙиә улы]] (1928—10.06.2020), әҙәбиәт белгесе, театр тәнҡитсеһе, публицист, юғары мәктәп етәксеһе һәм уҡытыусыһы. 1962 йылдан СССР-ҙың Журналистар, 1978 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (2002), тарих фәндәре кандидаты (1968), филология фәндәре докторы (1984), профессор (1985). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1978). Ким Әхмәтйәнов исемендәге премия лауреаты (2003).
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Балабан Аншель Львович]] (1909—13.11.1979), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1946 йылдан — [[Өфө]]ләге 3‑сө төҙөлөш тресы идарасыһы урынбаҫары, 1956—1972 йылдарҙа — идарасыһы. [[Башҡорт АССР-ы]] Автомотоспорт федерацияһының тәүге рәйесе (1960—1971). [[РСФСР]]‑ҙың (1970) һәм Башҡорт АССР-ының (1965) атҡаҙанған төҙөүсеһе. Мотоспорт буйынса Бөтә Союз категориялы судья (1959), Халыҡ-ара мотоцикл спорты федерацияһының халыҡ-ара хронометрисы (1970). [[Ленин ордены|Ленин]] (1958), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1944, 1966) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Винница өлкәһе]] [[Тульчын]] ҡалаһынан.
* [[Максимов Владимир Павлович]] (1934—12.11.1982), ғалим-тау инженеры‑геолог, хужалыҡ эшмәкәре. 1964 йылдан — «Гидротюменьнефтегаз» ғилми‑тикшеренеү һәм проект институтының бүлек начальнигы, 1969 йылдан — [[КПСС]]‑тың [[Төмән өлкәһе|Төмән өлкә]] комитетында бүлек мөдире, 1974 йылдан — Бөтә Рәсәй нефть һәм газ ғилми‑тикшеренеү институты (Мәскәү) директорының фән буйынса урынбаҫары. Техник фәндәр доктор (1974), профессор (1980). [[Ленин премияһы]] (1970), И. М. Губкин исемендәге премия (1967) лауреаты. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дәүләкән]] ҡалаһынан.
* [[Риф Сәйфуллин]] (1949), театр актёры. 1977 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1988). 
* [[Усманова Зифа Ғәлимйән ҡыҙы]] (1949), табип-терапевт. Медицина, хеҙмәт һәм кеше экологияһы ғилми-тикшерененеү институтының бүлек мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:4 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1895 йыл]]: Рихард Зорге, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] разведчигы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1964 йыл — үлгәндән һуң).
* [[1916 йыл]]: Виталий Лазаревич Гинзбург, СССР һәм [[Рәсәй]] физигы, [[Нобель премияһы]] лауреаты (2003).

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:4 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1669 йыл]]: [[Рембрандт]], [[Голландия]] рәссамы.
* [[1872 йыл]]: [[Владимир Даль]], «Бөйөк рус йәнле теленең аңлатмалы һүҙлеге» авторы.
* [[1947 йыл]]: [[Макс Планк]], [[Германия]] физигы.
* [[1996 йыл]]: [[Шәйхулла Чанбарисов]], [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның беренсе ректоры

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К04]]
[[Категория:4 октябрь]]</text>
      <sha1>btc8me0vt6fghr2jsyrd97eeu3oxc1j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306684</id>
      <parentid>1306679</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T08:21:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу, өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1306684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20557" sha1="3ii261wvd6b56b275qgx54zm1jh4i6k" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''4 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 277-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 278-се). Йыл аҙағына тиклем 88 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя кейек-йәнлектәрҙе һаҡлау көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Австралия}}: Хеҙмәт көнө.
* {{Флагификация|АҠШ}}: Араҡы көнө.
* {{Лесото}} [[Лесото]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Мозамбик}}: Тыныслыҡ һәм милли ярашыу көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Йыһан ғәскәрҙәре көнө.
** Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Граждандар оборонаһы ғәскәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1582 йыл]]: Рим папаһы Григорий XIII [[Григориан календары]]н индерә.
* [[1909 йыл]]: [[Өфө уҡытыусылар институты]] (артабан [[Башҡорт дәүләт университеты]], 2022 йылдан — [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]]) асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1957 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] беренсе яһалма Ер юлдашын осора.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Аксаков Григорий Сергеевич]] (1820—24.02.1891 — [[Рәсәй империяһы]]ның дәүләт эшмәкәре. 1865—1867 йылдарҙа [[Өфө губернаһы|Өфө губернаторы]]. Өфө губерна музейын (хәҙерге [[Милли музей]]) асыуға һәм [[Өфө]]лә беренсе театр төҙөүгә булышлыҡ итеүсе. 1863 йылдың 14 майында раҫланған «Башҡорттар тураһында положение»ны төҙөүселәрҙең береһе. Тайный советник (1871). 2-се дәрәжә Изге Владимир (1886), Аҡ Бөркөт (1889), 1-се дәрәжә Изге Анна (1867), 1-се дәрәжә Изге Станислав (1864) ордендары кавалеры. [[Һамар]]ҙың почётлы гражданы (1873). 
* [[Лысенко Павел Кондратьевич]] (1920—1997), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1965—1981 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Матрай» совхозының [[Инженерлыҡ эше|баш инженеры]]. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] ауыл хужалығының атҡаҙанған механизаторы. [[Ленин ордены|Ленин]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әминев Тәлғил Исмәғил улы]] (1930—13.09.2016), [[Педагогика|педагог]], крайҙы өйрәнеүсе, музей белгесе, энциклопедист. 1965—2006 йылдарҙа [[Бәләбәй педагогия училищеһы]] ([[Бәләбәй педагогия колледжы|колледжы]]) директорының уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, директоры (1970—1975), ижтимағи фәндәр уҡытыусыһы. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] (1987) һәм Башҡорт АССР-ы (1967) мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* [[Байков Игорь Рауил улы]] (1962), инженер-механик-[[фән|ғалим]]. 1982 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1996 йылдан сәнәғәт йылылыҡ энергетикаһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2003 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Энергия һаҡлау үҙәге директоры. Техник фәндәр  докторы (1995), профессор (1996). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның  (2009) һәм Башҡортостан Республикаһының (2003) атҡаҙанған фән эшмәкәре, газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (1990). Башҡортостан комсомолы премияһы лауреаты (1987). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Николаев өлкәһе]] [[Николаев]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Васильев Василий Ильич]] (1936—19.06.2010), [[Педагогика|педагог]]. 1987—2000 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡала]] Экология-биология станцияһы директоры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1975). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бишбүләк районы]] [[Сиҙәкбаш]] ауылынан. 
* [[Пантелеева Валентина Васильевна]] (1941), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1959—1971 йылдарҙа [[Балаҡатай районы]] «Ҡыҙыл Урал» колхозының сусҡа фермаһы мөдире, 1982 йылдан — зоотехник, 1993—1996 йылдарҙа машина менән һыйыр һауыу оҫтаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән ошо райондың [[Соҡалы (Балаҡатай районы)|Соҡалы]] ауылынан. 
* [[Аталипова Ирина Нурый ҡыҙы]] (1946), юғары мәктәп хеҙмәткәре, табип-пульмонолог-[[фән|ғалим]]. 1974 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре кандидаты (1987), доцент (1987). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Абдулла (Мәсетле районы)|Абдулла]] ауылынан.
* [[Сафронова Валентина Васильевна]] (1946), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре. 2-се республика клиник дауаханаһының элекке табип-терапевы. Башҡортостандың атҡаҙанған табибы.
* [[Качкаев Павел Рюрикович]] (1951), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], хужалыҡ һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 2001—2003 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министры; 2006—2011 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы ҡала округы|Өфө ҡала]] хакимиәте башлығы. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] 6-сы, 7-се һәм 8-се саҡырылыш [[Дәүләт думаһы]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған хеҙмәтләндереү тармағы хеҙмәткәре (2001), Рәсәй торлаҡ-коммуналь хужалығының почётлы хеҙмәткәре (2004). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2006) һәм [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2020) ордендары кавалеры.
* [[Хәйруллина Рәмилә Миңлеғәли ҡыҙы]] (1951), мәғариф хеҙмәткәре. Өфө ҡалаһы 127-се урта мәктәбенең элекке директоры. Рәсәйҙең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1994).
* [[Носратуллин Азамат Ризуан улы]] (1966), [[Агрономия|агроном,]] [[Муниципаль район|муниципаль]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 2009—2020 йылдарҙа [[Нуриман районы|Нуриман район]] хакимиәте башлығы, 2021 йылдан Башҡортостандың урман хужалығы министры урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2016) һәм атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2008), [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2003) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2020) ордендары кавалеры. Нуриман районының почётлы гражданы (2020). Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Күл]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ермаков Сергей Николаевич]] (1937), [[фән|ғалим]]-[[тимер юл транспорты]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]], [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] хеҙмәткәр, йәмәғәтсе. 1985—1990 йылдарҙа [[Куйбышев тимер юлы]]ның Ульяновск бүлексәһе начальнигы; 1990—1993 һәм 2004—2010 йылдарҙа [[Ульяновск]] ҡала хакимиәте башлығы; 1993—1995 йылдарҙа [[Федераль йыйылыш|Рәсәй Федераль Йыйылышының]] [[Федерация Советы]] депутаты; 2012 йылдан Һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандарының [[Ульяновск өлкәһе|Ульяновск өлкә]] советы рәйесе. Техник фәндәр кандидаты. Ульяновск ҡалаһының почётлы гражданы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Әхмәтйәнов Ғизәр Әхмәткаррам улы]] (1952), зооинженер. [[Бүздәк районы]] Фрунзе исемендәге крәҫтиән хужалыҡтары союзының элекке рәйесе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әхмәтова Рәзифа Зекри ҡыҙы]] (1957), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. 1976 йылдан [[Баймаҡ районы]] Халыҡ ижады үҙәге [[Ярат]] филиалының художество етәксеһе, 1987 йылдан — етәксеһе. 2012 йылдан «Хыял» халыҡ театры етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009). Сығышы менән ошо райондың [[Ғүмәр (Баймаҡ районы)|Ғүмәр]] ауылынан.
* [[Аҡҡусҡарова Фәрзәнә Дамир ҡыҙы]] (1962), [[Педагогика|педагог]]. 1979 йылдан [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре, шул иҫәптән 1998 йылдан [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъярҙағы]] 1-се урта мәктәп уҡытыусыһы, 2009 йылдан — уҡыу-уҡытыу эштәре мөдире; 2010 йылдан район мәғариф бүлеге инспекторы. [[Рәсәй Федерацияһы]] почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2007), Бөтә Рәсәй педагогтар конкурсы лауреаты (2008). Сығышы менән Аҡъяр ауылынан.
* [[Черненко Надежда Егоровна]] (1962), педагог. 1985 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡала]] мәктәптәре уҡытыусыһы, 1992 йылдан 20-се мәктәп директорының уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, 2000—2015 йылдарҙа — мәктәп директоры. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бәләбәй районы]] [[Анновка (Бәләбәй районы)|Анновка]] ауылынан.
* [[Исламова Гүзәл Ғамил ҡыҙы]] (1977), ғалим-[[Социология|социолог]]. 1999 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Социалогия фәндәре кандидаты (2011), доцент (2012). Сығышы менән [[Туймазы]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Нурғәлин Зиннур Әхмәҙиә улы]] (1928—10.06.2020), әҙәбиәт белгесе, театр тәнҡитсеһе, публицист, юғары мәктәп етәксеһе һәм уҡытыусыһы. 1962 йылдан СССР-ҙың Журналистар, 1978 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (2002), тарих фәндәре кандидаты (1968), филология фәндәре докторы (1984), профессор (1985). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1978). Ким Әхмәтйәнов исемендәге премия лауреаты (2003).
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Балабан Аншель Львович]] (1909—13.11.1979), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1946 йылдан — [[Өфө]]ләге 3‑сө төҙөлөш тресы идарасыһы урынбаҫары, 1956—1972 йылдарҙа — идарасыһы. [[Башҡорт АССР-ы]] Автомотоспорт федерацияһының тәүге рәйесе (1960—1971). [[РСФСР]]‑ҙың (1970) һәм Башҡорт АССР-ының (1965) атҡаҙанған төҙөүсеһе. Мотоспорт буйынса Бөтә Союз категориялы судья (1959), Халыҡ-ара мотоцикл спорты федерацияһының халыҡ-ара хронометрисы (1970). [[Ленин ордены|Ленин]] (1958), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1944, 1966) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Винница өлкәһе]] [[Тульчын]] ҡалаһынан.
* [[Максимов Владимир Павлович]] (1934—12.11.1982), ғалим-тау инженеры‑геолог, хужалыҡ эшмәкәре. 1964 йылдан — «Гидротюменьнефтегаз» ғилми‑тикшеренеү һәм проект институтының бүлек начальнигы, 1969 йылдан — [[КПСС]]‑тың [[Төмән өлкәһе|Төмән өлкә]] комитетында бүлек мөдире, 1974 йылдан — Бөтә Рәсәй нефть һәм газ ғилми‑тикшеренеү институты (Мәскәү) директорының фән буйынса урынбаҫары. Техник фәндәр доктор (1974), профессор (1980). [[Ленин премияһы]] (1970), И. М. Губкин исемендәге премия (1967) лауреаты. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дәүләкән]] ҡалаһынан.
* [[Риф Сәйфуллин]] (1949), театр актёры. 1977 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1988). 
* [[Усманова Зифа Ғәлимйән ҡыҙы]] (1949), табип-терапевт. Медицина, хеҙмәт һәм кеше экологияһы ғилми-тикшерененеү институтының бүлек мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:4 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1895 йыл]]: Рихард Зорге, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] разведчигы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1964 йыл — үлгәндән һуң).
* [[1916 йыл]]: Виталий Лазаревич Гинзбург, СССР һәм [[Рәсәй]] физигы, [[Нобель премияһы]] лауреаты (2003).

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:4 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1669 йыл]]: [[Рембрандт]], [[Голландия]] рәссамы.
* [[1872 йыл]]: [[Владимир Даль]], «Бөйөк рус йәнле теленең аңлатмалы һүҙлеге» авторы.
* [[1947 йыл]]: [[Макс Планк]], [[Германия]] физигы.
* [[1996 йыл]]: [[Шәйхулла Чанбарисов]], [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның беренсе ректоры

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К04]]
[[Категория:4 октябрь]]</text>
      <sha1>3ii261wvd6b56b275qgx54zm1jh4i6k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306686</id>
      <parentid>1306684</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T08:27:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу, өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1306686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20609" sha1="hjnsjd9sdcuppxx63u8wldyt13kfdis" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''4 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 277-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 278-се). Йыл аҙағына тиклем 88 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя кейек-йәнлектәрҙе һаҡлау көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Австралия}}: Хеҙмәт көнө.
* {{Флагификация|АҠШ}}: Араҡы көнө.
* {{Лесото}} [[Лесото]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Мозамбик}}: Тыныслыҡ һәм милли ярашыу көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Йыһан ғәскәрҙәре көнө.
** Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Граждандар оборонаһы ғәскәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1582 йыл]]: Рим папаһы Григорий XIII [[Григориан календары]]н индерә.
* [[1909 йыл]]: [[Өфө уҡытыусылар институты]] (артабан [[Башҡорт дәүләт университеты]], 2022 йылдан — [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]]) асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1957 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] беренсе яһалма Ер юлдашын осора.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Аксаков Григорий Сергеевич]] (1820—24.02.1891 — [[Рәсәй империяһы]]ның дәүләт эшмәкәре. 1865—1867 йылдарҙа [[Өфө губернаһы|Өфө губернаторы]]. Өфө губерна музейын (хәҙерге [[Милли музей]]) асыуға һәм [[Өфө]]лә беренсе театр төҙөүгә булышлыҡ итеүсе. 1863 йылдың 14 майында раҫланған «Башҡорттар тураһында положение»ны төҙөүселәрҙең береһе. Тайный советник (1871). 2-се дәрәжә Изге Владимир (1886), Аҡ Бөркөт (1889), 1-се дәрәжә Изге Анна (1867), 1-се дәрәжә Изге Станислав (1864) ордендары кавалеры. [[Һамар]]ҙың почётлы гражданы (1873). 
* [[Лысенко Павел Кондратьевич]] (1920—1997), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1965—1981 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Матрай» совхозының [[Инженерлыҡ эше|баш инженеры]]. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] ауыл хужалығының атҡаҙанған механизаторы. [[Ленин ордены|Ленин]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әминев Тәлғил Исмәғил улы]] (1930—13.09.2016), [[Педагогика|педагог]], крайҙы өйрәнеүсе, музей белгесе, энциклопедист. 1965—2006 йылдарҙа [[Бәләбәй педагогия училищеһы]] ([[Бәләбәй педагогия колледжы|колледжы]]) директорының уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, директоры (1970—1975), ижтимағи фәндәр уҡытыусыһы. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] (1987) һәм Башҡорт АССР-ы (1967) мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* [[Байков Игорь Рауил улы]] (1962), инженер-механик-[[фән|ғалим]]. 1982 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1996 йылдан сәнәғәт йылылыҡ энергетикаһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2003 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Энергия һаҡлау үҙәге директоры. Техник фәндәр  докторы (1995), профессор (1996). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның  (2009) һәм Башҡортостан Республикаһының (2003) атҡаҙанған фән эшмәкәре, газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (1990). Башҡортостан комсомолы премияһы лауреаты (1987). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Николаев өлкәһе]] [[Николаев]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Васильев Василий Ильич]] (1936—19.06.2010), [[Педагогика|педагог]]. 1987—2000 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡала]] Экология-биология станцияһы директоры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1975). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бишбүләк районы]] [[Сиҙәкбаш]] ауылынан. 
* [[Пантелеева Валентина Васильевна]] (1941), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1959—1971 йылдарҙа [[Балаҡатай районы]] «Ҡыҙыл Урал» колхозының сусҡа фермаһы мөдире, 1982 йылдан — зоотехник, 1993—1996 йылдарҙа машина менән һыйыр һауыу оҫтаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән ошо райондың [[Соҡалы (Балаҡатай районы)|Соҡалы]] ауылынан. 
* [[Аталипова Ирина Нурый ҡыҙы]] (1946), табип-пульмонолог-[[фән|ғалим]]. 1974 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре кандидаты (1987), доцент (1987). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Абдулла (Мәсетле районы)|Абдулла]] ауылынан.
* [[Сафронова Валентина Васильевна]] (1946), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре. 2-се республика клиник дауаханаһының элекке табип-терапевы. Башҡортостандың атҡаҙанған табибы.
* [[Качкаев Павел Рюрикович]] (1951—5.05.2025), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 2001—2003 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министры; 2006—2011 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы ҡала округы|Өфө ҡала]] хакимиәте башлығы. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] 6-сы, 7-се һәм 8-се саҡырылыш [[Дәүләт думаһы]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған хеҙмәтләндереү тармағы хеҙмәткәре (2001), Рәсәй торлаҡ-коммуналь хужалығының почётлы хеҙмәткәре (2004). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2006) һәм [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2020) ордендары кавалеры.
* [[Хәйруллина Рәмилә Миңлеғәли ҡыҙы]] (1951), [[мәғариф]] хеҙмәткәре. Өфө ҡалаһы 127-се урта мәктәбенең элекке [[мәктәп директоры|директоры]]. Рәсәйҙең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1994).
* [[Носратуллин Азамат Ризуан улы]] (1966), [[Агрономия|агроном,]] [[Муниципаль район|муниципаль]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 2009—2020 йылдарҙа [[Нуриман районы|Нуриман район]] хакимиәте башлығы, 2021 йылдан Башҡортостандың урман хужалығы министры урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2016) һәм атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2008), [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2003) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2020) ордендары кавалеры. Нуриман районының почётлы гражданы (2020). Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Күл]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ермаков Сергей Николаевич]] (1937), [[фән|ғалим]]-[[тимер юл транспорты]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]], [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] хеҙмәткәр, йәмәғәтсе. 1985—1990 йылдарҙа [[Куйбышев тимер юлы]]ның Ульяновск бүлексәһе начальнигы; 1990—1993 һәм 2004—2010 йылдарҙа [[Ульяновск]] ҡала хакимиәте башлығы; 1993—1995 йылдарҙа [[Федераль йыйылыш|Рәсәй Федераль Йыйылышының]] [[Федерация Советы]] депутаты; 2012 йылдан Һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандарының [[Ульяновск өлкәһе|Ульяновск өлкә]] советы рәйесе. Техник фәндәр кандидаты. Ульяновск ҡалаһының почётлы гражданы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Әхмәтйәнов Ғизәр Әхмәткаррам улы]] (1952), зооинженер. [[Бүздәк районы]] Фрунзе исемендәге крәҫтиән хужалыҡтары союзының элекке рәйесе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әхмәтова Рәзифа Зекри ҡыҙы]] (1957), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. 1976 йылдан [[Баймаҡ районы]] Халыҡ ижады үҙәге [[Ярат]] филиалының художество етәксеһе, 1987 йылдан — етәксеһе. 2012 йылдан «Хыял» халыҡ театры етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009). Сығышы менән ошо райондың [[Ғүмәр (Баймаҡ районы)|Ғүмәр]] ауылынан.
* [[Аҡҡусҡарова Фәрзәнә Дамир ҡыҙы]] (1962), [[Педагогика|педагог]]. 1979 йылдан [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре, шул иҫәптән 1998 йылдан [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъярҙағы]] 1-се урта мәктәп уҡытыусыһы, 2009 йылдан — уҡыу-уҡытыу эштәре мөдире; 2010 йылдан район мәғариф бүлеге инспекторы. [[Рәсәй Федерацияһы]] почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2007), Бөтә Рәсәй педагогтар конкурсы лауреаты (2008). Сығышы менән Аҡъяр ауылынан.
* [[Черненко Надежда Егоровна]] (1962), педагог. 1985 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡала]] мәктәптәре уҡытыусыһы, 1992 йылдан 20-се мәктәп директорының уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, 2000—2015 йылдарҙа — мәктәп директоры. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бәләбәй районы]] [[Анновка (Бәләбәй районы)|Анновка]] ауылынан.
* [[Исламова Гүзәл Ғамил ҡыҙы]] (1977), ғалим-[[Социология|социолог]]. 1999 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Социалогия фәндәре кандидаты (2011), доцент (2012). Сығышы менән [[Туймазы]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Нурғәлин Зиннур Әхмәҙиә улы]] (1928—10.06.2020), әҙәбиәт белгесе, театр тәнҡитсеһе, публицист, юғары мәктәп етәксеһе һәм уҡытыусыһы. 1962 йылдан СССР-ҙың Журналистар, 1978 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (2002), тарих фәндәре кандидаты (1968), филология фәндәре докторы (1984), профессор (1985). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1978). Ким Әхмәтйәнов исемендәге премия лауреаты (2003).
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Балабан Аншель Львович]] (1909—13.11.1979), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1946 йылдан — [[Өфө]]ләге 3‑сө төҙөлөш тресы идарасыһы урынбаҫары, 1956—1972 йылдарҙа — идарасыһы. [[Башҡорт АССР-ы]] Автомотоспорт федерацияһының тәүге рәйесе (1960—1971). [[РСФСР]]‑ҙың (1970) һәм Башҡорт АССР-ының (1965) атҡаҙанған төҙөүсеһе. Мотоспорт буйынса Бөтә Союз категориялы судья (1959), Халыҡ-ара мотоцикл спорты федерацияһының халыҡ-ара хронометрисы (1970). [[Ленин ордены|Ленин]] (1958), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1944, 1966) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Винница өлкәһе]] [[Тульчын]] ҡалаһынан.
* [[Максимов Владимир Павлович]] (1934—12.11.1982), ғалим-тау инженеры‑геолог, хужалыҡ эшмәкәре. 1964 йылдан — «Гидротюменьнефтегаз» ғилми‑тикшеренеү һәм проект институтының бүлек начальнигы, 1969 йылдан — [[КПСС]]‑тың [[Төмән өлкәһе|Төмән өлкә]] комитетында бүлек мөдире, 1974 йылдан — Бөтә Рәсәй нефть һәм газ ғилми‑тикшеренеү институты (Мәскәү) директорының фән буйынса урынбаҫары. Техник фәндәр доктор (1974), профессор (1980). [[Ленин премияһы]] (1970), И. М. Губкин исемендәге премия (1967) лауреаты. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дәүләкән]] ҡалаһынан.
* [[Риф Сәйфуллин]] (1949), театр актёры. 1977 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1988). 
* [[Усманова Зифа Ғәлимйән ҡыҙы]] (1949), табип-терапевт. Медицина, хеҙмәт һәм кеше экологияһы ғилми-тикшерененеү институтының бүлек мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:4 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1895 йыл]]: Рихард Зорге, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] разведчигы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1964 йыл — үлгәндән һуң).
* [[1916 йыл]]: Виталий Лазаревич Гинзбург, СССР һәм [[Рәсәй]] физигы, [[Нобель премияһы]] лауреаты (2003).

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:4 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1669 йыл]]: [[Рембрандт]], [[Голландия]] рәссамы.
* [[1872 йыл]]: [[Владимир Даль]], «Бөйөк рус йәнле теленең аңлатмалы һүҙлеге» авторы.
* [[1947 йыл]]: [[Макс Планк]], [[Германия]] физигы.
* [[1996 йыл]]: [[Шәйхулла Чанбарисов]], [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның беренсе ректоры

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К04]]
[[Категория:4 октябрь]]</text>
      <sha1>hjnsjd9sdcuppxx63u8wldyt13kfdis</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306688</id>
      <parentid>1306686</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T08:41:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1306688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21831" sha1="62yq6rutpuw8drhb48f6h84u97s6u3z" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''4 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 277-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 278-се). Йыл аҙағына тиклем 88 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя кейек-йәнлектәрҙе һаҡлау көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Австралия}}: Хеҙмәт көнө.
* {{Флагификация|АҠШ}}: Араҡы көнө.
* {{Лесото}} [[Лесото]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Мозамбик}}: Тыныслыҡ һәм милли ярашыу көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Йыһан ғәскәрҙәре көнө.
** Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Граждандар оборонаһы ғәскәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1582 йыл]]: Рим папаһы Григорий XIII [[Григориан календары]]н индерә.
* [[1909 йыл]]: [[Өфө уҡытыусылар институты]] (артабан [[Башҡорт дәүләт университеты]], 2022 йылдан — [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]]) асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1957 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] беренсе яһалма Ер юлдашын осора.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Аксаков Григорий Сергеевич]] (1820—24.02.1891 — [[Рәсәй империяһы]]ның дәүләт эшмәкәре. 1865—1867 йылдарҙа [[Өфө губернаһы|Өфө губернаторы]]. Өфө губерна музейын (хәҙерге [[Милли музей]]) асыуға һәм [[Өфө]]лә беренсе театр төҙөүгә булышлыҡ итеүсе. 1863 йылдың 14 майында раҫланған «Башҡорттар тураһында положение»ны төҙөүселәрҙең береһе. Тайный советник (1871). 2-се дәрәжә Изге Владимир (1886), Аҡ Бөркөт (1889), 1-се дәрәжә Изге Анна (1867), 1-се дәрәжә Изге Станислав (1864) ордендары кавалеры. [[Һамар]]ҙың почётлы гражданы (1873). 
* [[Лысенко Павел Кондратьевич]] (1920—1997), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1965—1981 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Матрай» совхозының [[Инженерлыҡ эше|баш инженеры]]. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] ауыл хужалығының атҡаҙанған механизаторы. [[Ленин ордены|Ленин]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әминев Тәлғил Исмәғил улы]] (1930—13.09.2016), [[Педагогика|педагог]], крайҙы өйрәнеүсе, музей белгесе, энциклопедист. 1965—2006 йылдарҙа [[Бәләбәй педагогия училищеһы]] ([[Бәләбәй педагогия колледжы|колледжы]]) директорының уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, директоры (1970—1975), ижтимағи фәндәр уҡытыусыһы. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] (1987) һәм Башҡорт АССР-ы (1967) мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* [[Байков Игорь Рауил улы]] (1962), инженер-механик-[[фән|ғалим]]. 1982 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1996 йылдан сәнәғәт йылылыҡ энергетикаһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2003 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Энергия һаҡлау үҙәге директоры. Техник фәндәр  докторы (1995), профессор (1996). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның  (2009) һәм Башҡортостан Республикаһының (2003) атҡаҙанған фән эшмәкәре, газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (1990). Башҡортостан комсомолы премияһы лауреаты (1987). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Николаев өлкәһе]] [[Николаев]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Васильев Василий Ильич]] (1936—19.06.2010), [[Педагогика|педагог]]. 1987—2000 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡала]] Экология-биология станцияһы директоры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1975). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бишбүләк районы]] [[Сиҙәкбаш]] ауылынан. 
* [[Пантелеева Валентина Васильевна]] (1941), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1959—1971 йылдарҙа [[Балаҡатай районы]] «Ҡыҙыл Урал» колхозының сусҡа фермаһы мөдире, 1982 йылдан — зоотехник, 1993—1996 йылдарҙа машина менән һыйыр һауыу оҫтаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән ошо райондың [[Соҡалы (Балаҡатай районы)|Соҡалы]] ауылынан. 
* [[Аталипова Ирина Нурый ҡыҙы]] (1946), табип-пульмонолог-[[фән|ғалим]]. 1974 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре кандидаты (1987), доцент (1987). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Абдулла (Мәсетле районы)|Абдулла]] ауылынан.
* Булатов Салауат Ғабдулла улы (1946-28.01.2021), зоотехник-ғалим, ауыл хужалығы һәм муниципаль орган хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1970 йылдан Мәләүез районы СССР-ҙың 50 йыллығы исемендәге колхозының баш зоотехник, Искра хужалыҡ-ара һимертеү комплексы начальнигы, 1977 йылдан - халыҡ депутаттарының Ишембай район советы башҡарма комитеты ауыл хужалығы идаралығының баш зоотехнигы,  1980 йылдан  Искра колхозы рәйесе, район агросәнәғәт берекмәһе рәйесе, 1987-1995 йылдарҙа халыҡ депутаттарының район советы башҡарма комитеты рәйесе; Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.  Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 
* [[Сафронова Валентина Васильевна]] (1946), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре. 2-се республика клиник дауаханаһының элекке табип-терапевы. Башҡортостандың атҡаҙанған табибы.
* [[Качкаев Павел Рюрикович]] (1951—5.05.2025), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 2001—2003 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министры; 2006—2011 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы ҡала округы|Өфө ҡала]] хакимиәте башлығы. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] 6-сы, 7-се һәм 8-се саҡырылыш [[Дәүләт думаһы]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған хеҙмәтләндереү тармағы хеҙмәткәре (2001), Рәсәй торлаҡ-коммуналь хужалығының почётлы хеҙмәткәре (2004). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2006) һәм [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2020) ордендары кавалеры.
* [[Хәйруллина Рәмилә Миңлеғәли ҡыҙы]] (1951), [[мәғариф]] хеҙмәткәре. Өфө ҡалаһы 127-се урта мәктәбенең элекке [[мәктәп директоры|директоры]]. Рәсәйҙең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1994).
* [[Носратуллин Азамат Ризуан улы]] (1966), [[Агрономия|агроном,]] [[Муниципаль район|муниципаль]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 2009—2020 йылдарҙа [[Нуриман районы|Нуриман район]] хакимиәте башлығы, 2021 йылдан Башҡортостандың урман хужалығы министры урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2016) һәм атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2008), [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2003) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2020) ордендары кавалеры. Нуриман районының почётлы гражданы (2020). Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Күл]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ермаков Сергей Николаевич]] (1937), [[фән|ғалим]]-[[тимер юл транспорты]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]], [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] хеҙмәткәр, йәмәғәтсе. 1985—1990 йылдарҙа [[Куйбышев тимер юлы]]ның Ульяновск бүлексәһе начальнигы; 1990—1993 һәм 2004—2010 йылдарҙа [[Ульяновск]] ҡала хакимиәте башлығы; 1993—1995 йылдарҙа [[Федераль йыйылыш|Рәсәй Федераль Йыйылышының]] [[Федерация Советы]] депутаты; 2012 йылдан Һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандарының [[Ульяновск өлкәһе|Ульяновск өлкә]] советы рәйесе. Техник фәндәр кандидаты. Ульяновск ҡалаһының почётлы гражданы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Әхмәтйәнов Ғизәр Әхмәткаррам улы]] (1952), зооинженер. [[Бүздәк районы]] Фрунзе исемендәге крәҫтиән хужалыҡтары союзының элекке рәйесе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әхмәтова Рәзифа Зекри ҡыҙы]] (1957), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. 1976 йылдан [[Баймаҡ районы]] Халыҡ ижады үҙәге [[Ярат]] филиалының художество етәксеһе, 1987 йылдан — етәксеһе. 2012 йылдан «Хыял» халыҡ театры етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009). Сығышы менән ошо райондың [[Ғүмәр (Баймаҡ районы)|Ғүмәр]] ауылынан.
* [[Аҡҡусҡарова Фәрзәнә Дамир ҡыҙы]] (1962), [[Педагогика|педагог]]. 1979 йылдан [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре, шул иҫәптән 1998 йылдан [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъярҙағы]] 1-се урта мәктәп уҡытыусыһы, 2009 йылдан — уҡыу-уҡытыу эштәре мөдире; 2010 йылдан район мәғариф бүлеге инспекторы. [[Рәсәй Федерацияһы]] почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2007), Бөтә Рәсәй педагогтар конкурсы лауреаты (2008). Сығышы менән Аҡъяр ауылынан.
* [[Черненко Надежда Егоровна]] (1962), педагог. 1985 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡала]] мәктәптәре уҡытыусыһы, 1992 йылдан 20-се мәктәп директорының уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, 2000—2015 йылдарҙа — мәктәп директоры. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бәләбәй районы]] [[Анновка (Бәләбәй районы)|Анновка]] ауылынан.
* [[Исламова Гүзәл Ғамил ҡыҙы]] (1977), ғалим-[[Социология|социолог]]. 1999 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Социалогия фәндәре кандидаты (2011), доцент (2012). Сығышы менән [[Туймазы]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Нурғәлин Зиннур Әхмәҙиә улы]] (1928—10.06.2020), әҙәбиәт белгесе, театр тәнҡитсеһе, публицист, юғары мәктәп етәксеһе һәм уҡытыусыһы. 1962 йылдан СССР-ҙың Журналистар, 1978 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (2002), тарих фәндәре кандидаты (1968), филология фәндәре докторы (1984), профессор (1985). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1978). Ким Әхмәтйәнов исемендәге премия лауреаты (2003).
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Балабан Аншель Львович]] (1909—13.11.1979), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1946 йылдан — [[Өфө]]ләге 3‑сө төҙөлөш тресы идарасыһы урынбаҫары, 1956—1972 йылдарҙа — идарасыһы. [[Башҡорт АССР-ы]] Автомотоспорт федерацияһының тәүге рәйесе (1960—1971). [[РСФСР]]‑ҙың (1970) һәм Башҡорт АССР-ының (1965) атҡаҙанған төҙөүсеһе. Мотоспорт буйынса Бөтә Союз категориялы судья (1959), Халыҡ-ара мотоцикл спорты федерацияһының халыҡ-ара хронометрисы (1970). [[Ленин ордены|Ленин]] (1958), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1944, 1966) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Винница өлкәһе]] [[Тульчын]] ҡалаһынан.
* [[Максимов Владимир Павлович]] (1934—12.11.1982), ғалим-тау инженеры‑геолог, хужалыҡ эшмәкәре. 1964 йылдан — «Гидротюменьнефтегаз» ғилми‑тикшеренеү һәм проект институтының бүлек начальнигы, 1969 йылдан — [[КПСС]]‑тың [[Төмән өлкәһе|Төмән өлкә]] комитетында бүлек мөдире, 1974 йылдан — Бөтә Рәсәй нефть һәм газ ғилми‑тикшеренеү институты (Мәскәү) директорының фән буйынса урынбаҫары. Техник фәндәр доктор (1974), профессор (1980). [[Ленин премияһы]] (1970), И. М. Губкин исемендәге премия (1967) лауреаты. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дәүләкән]] ҡалаһынан.
* [[Риф Сәйфуллин]] (1949), театр актёры. 1977 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1988). 
* [[Усманова Зифа Ғәлимйән ҡыҙы]] (1949), табип-терапевт. Медицина, хеҙмәт һәм кеше экологияһы ғилми-тикшерененеү институтының бүлек мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:4 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1895 йыл]]: Рихард Зорге, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] разведчигы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1964 йыл — үлгәндән һуң).
* [[1916 йыл]]: Виталий Лазаревич Гинзбург, СССР һәм [[Рәсәй]] физигы, [[Нобель премияһы]] лауреаты (2003).

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:4 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1669 йыл]]: [[Рембрандт]], [[Голландия]] рәссамы.
* [[1872 йыл]]: [[Владимир Даль]], «Бөйөк рус йәнле теленең аңлатмалы һүҙлеге» авторы.
* [[1947 йыл]]: [[Макс Планк]], [[Германия]] физигы.
* [[1996 йыл]]: [[Шәйхулла Чанбарисов]], [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның беренсе ректоры

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К04]]
[[Категория:4 октябрь]]</text>
      <sha1>62yq6rutpuw8drhb48f6h84u97s6u3z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306689</id>
      <parentid>1306688</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T08:42:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1306689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22071" sha1="kqefd3xtwc6xl94prodia1jqboebrog" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''4 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 277-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 278-се). Йыл аҙағына тиклем 88 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя кейек-йәнлектәрҙе һаҡлау көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Австралия}}: Хеҙмәт көнө.
* {{Флагификация|АҠШ}}: Араҡы көнө.
* {{Лесото}} [[Лесото]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Мозамбик}}: Тыныслыҡ һәм милли ярашыу көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Йыһан ғәскәрҙәре көнө.
** Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Граждандар оборонаһы ғәскәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1582 йыл]]: Рим папаһы Григорий XIII [[Григориан календары]]н индерә.
* [[1909 йыл]]: [[Өфө уҡытыусылар институты]] (артабан [[Башҡорт дәүләт университеты]], 2022 йылдан — [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]]) асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1957 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] беренсе яһалма Ер юлдашын осора.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Аксаков Григорий Сергеевич]] (1820—24.02.1891 — [[Рәсәй империяһы]]ның дәүләт эшмәкәре. 1865—1867 йылдарҙа [[Өфө губернаһы|Өфө губернаторы]]. Өфө губерна музейын (хәҙерге [[Милли музей]]) асыуға һәм [[Өфө]]лә беренсе театр төҙөүгә булышлыҡ итеүсе. 1863 йылдың 14 майында раҫланған «Башҡорттар тураһында положение»ны төҙөүселәрҙең береһе. Тайный советник (1871). 2-се дәрәжә Изге Владимир (1886), Аҡ Бөркөт (1889), 1-се дәрәжә Изге Анна (1867), 1-се дәрәжә Изге Станислав (1864) ордендары кавалеры. [[Һамар]]ҙың почётлы гражданы (1873). 
* [[Лысенко Павел Кондратьевич]] (1920—1997), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1965—1981 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Матрай» совхозының [[Инженерлыҡ эше|баш инженеры]]. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] ауыл хужалығының атҡаҙанған механизаторы. [[Ленин ордены|Ленин]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әминев Тәлғил Исмәғил улы]] (1930—13.09.2016), [[Педагогика|педагог]], крайҙы өйрәнеүсе, музей белгесе, энциклопедист. 1965—2006 йылдарҙа [[Бәләбәй педагогия училищеһы]] ([[Бәләбәй педагогия колледжы|колледжы]]) директорының уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, директоры (1970—1975), ижтимағи фәндәр уҡытыусыһы. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] (1987) һәм Башҡорт АССР-ы (1967) мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* [[Байков Игорь Рауил улы]] (1962), инженер-механик-[[фән|ғалим]]. 1982 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1996 йылдан сәнәғәт йылылыҡ энергетикаһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2003 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Энергия һаҡлау үҙәге директоры. Техник фәндәр  докторы (1995), профессор (1996). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның  (2009) һәм Башҡортостан Республикаһының (2003) атҡаҙанған фән эшмәкәре, газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (1990). Башҡортостан комсомолы премияһы лауреаты (1987). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Николаев өлкәһе]] [[Николаев]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Васильев Василий Ильич]] (1936—19.06.2010), [[Педагогика|педагог]]. 1987—2000 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡала]] Экология-биология станцияһы директоры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1975). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бишбүләк районы]] [[Сиҙәкбаш]] ауылынан. 
* [[Пантелеева Валентина Васильевна]] (1941), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1959—1971 йылдарҙа [[Балаҡатай районы]] «Ҡыҙыл Урал» колхозының сусҡа фермаһы мөдире, 1982 йылдан — зоотехник, 1993—1996 йылдарҙа машина менән һыйыр һауыу оҫтаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән ошо райондың [[Соҡалы (Балаҡатай районы)|Соҡалы]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Аталипова Ирина Нурый ҡыҙы]] (1946), табип-пульмонолог-[[фән|ғалим]]. 1974 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре кандидаты (1987), доцент (1987). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Абдулла (Мәсетле районы)|Абдулла]] ауылынан.
* Булатов Салауат Ғабдулла улы (1946-28.01.2021), зоотехник-ғалим, ауыл хужалығы һәм муниципаль орган хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1970 йылдан Мәләүез районы СССР-ҙың 50 йыллығы исемендәге колхозының баш зоотехник, Искра хужалыҡ-ара һимертеү комплексы начальнигы, 1977 йылдан - халыҡ депутаттарының Ишембай район советы башҡарма комитеты ауыл хужалығы идаралығының баш зоотехнигы,  1980 йылдан  Искра колхозы рәйесе, район агросәнәғәт берекмәһе рәйесе, 1987-1995 йылдарҙа халыҡ депутаттарының район советы башҡарма комитеты рәйесе; Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.  Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 
* [[Сафронова Валентина Васильевна]] (1946), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре. 2-се республика клиник дауаханаһының элекке табип-терапевы. Башҡортостандың атҡаҙанған табибы.
* [[Качкаев Павел Рюрикович]] (1951—5.05.2025), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 2001—2003 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министры; 2006—2011 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы ҡала округы|Өфө ҡала]] хакимиәте башлығы. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] 6-сы, 7-се һәм 8-се саҡырылыш [[Дәүләт думаһы]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған хеҙмәтләндереү тармағы хеҙмәткәре (2001), Рәсәй торлаҡ-коммуналь хужалығының почётлы хеҙмәткәре (2004). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2006) һәм [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2020) ордендары кавалеры.
* [[Хәйруллина Рәмилә Миңлеғәли ҡыҙы]] (1951), [[мәғариф]] хеҙмәткәре. Өфө ҡалаһы 127-се урта мәктәбенең элекке [[мәктәп директоры|директоры]]. Рәсәйҙең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1994).
* [[Носратуллин Азамат Ризуан улы]] (1966), [[Агрономия|агроном,]] [[Муниципаль район|муниципаль]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 2009—2020 йылдарҙа [[Нуриман районы|Нуриман район]] хакимиәте башлығы, 2021 йылдан Башҡортостандың урман хужалығы министры урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2016) һәм атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2008), [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2003) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2020) ордендары кавалеры. Нуриман районының почётлы гражданы (2020). Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Күл]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ермаков Сергей Николаевич]] (1937), [[фән|ғалим]]-[[тимер юл транспорты]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]], [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] хеҙмәткәр, йәмәғәтсе. 1985—1990 йылдарҙа [[Куйбышев тимер юлы]]ның Ульяновск бүлексәһе начальнигы; 1990—1993 һәм 2004—2010 йылдарҙа [[Ульяновск]] ҡала хакимиәте башлығы; 1993—1995 йылдарҙа [[Федераль йыйылыш|Рәсәй Федераль Йыйылышының]] [[Федерация Советы]] депутаты; 2012 йылдан Һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандарының [[Ульяновск өлкәһе|Ульяновск өлкә]] советы рәйесе. Техник фәндәр кандидаты. Ульяновск ҡалаһының почётлы гражданы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Әхмәтйәнов Ғизәр Әхмәткаррам улы]] (1952), зооинженер. [[Бүздәк районы]] Фрунзе исемендәге крәҫтиән хужалыҡтары союзының элекке рәйесе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әхмәтова Рәзифа Зекри ҡыҙы]] (1957), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. 1976 йылдан [[Баймаҡ районы]] Халыҡ ижады үҙәге [[Ярат]] филиалының художество етәксеһе, 1987 йылдан — етәксеһе. 2012 йылдан «Хыял» халыҡ театры етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009). Сығышы менән ошо райондың [[Ғүмәр (Баймаҡ районы)|Ғүмәр]] ауылынан.
* [[Аҡҡусҡарова Фәрзәнә Дамир ҡыҙы]] (1962), [[Педагогика|педагог]]. 1979 йылдан [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре, шул иҫәптән 1998 йылдан [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъярҙағы]] 1-се урта мәктәп уҡытыусыһы, 2009 йылдан — уҡыу-уҡытыу эштәре мөдире; 2010 йылдан район мәғариф бүлеге инспекторы. [[Рәсәй Федерацияһы]] почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2007), Бөтә Рәсәй педагогтар конкурсы лауреаты (2008). Сығышы менән Аҡъяр ауылынан.
* [[Черненко Надежда Егоровна]] (1962), педагог. 1985 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡала]] мәктәптәре уҡытыусыһы, 1992 йылдан 20-се мәктәп директорының уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, 2000—2015 йылдарҙа — мәктәп директоры. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бәләбәй районы]] [[Анновка (Бәләбәй районы)|Анновка]] ауылынан.
* [[Исламова Гүзәл Ғамил ҡыҙы]] (1977), ғалим-[[Социология|социолог]]. 1999 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Социалогия фәндәре кандидаты (2011), доцент (2012). Сығышы менән [[Туймазы]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Нурғәлин Зиннур Әхмәҙиә улы]] (1928—10.06.2020), әҙәбиәт белгесе, театр тәнҡитсеһе, публицист, юғары мәктәп етәксеһе һәм уҡытыусыһы. 1962 йылдан СССР-ҙың Журналистар, 1978 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (2002), тарих фәндәре кандидаты (1968), филология фәндәре докторы (1984), профессор (1985). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1978). Ким Әхмәтйәнов исемендәге премия лауреаты (2003).
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Балабан Аншель Львович]] (1909—13.11.1979), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1946 йылдан — [[Өфө]]ләге 3‑сө төҙөлөш тресы идарасыһы урынбаҫары, 1956—1972 йылдарҙа — идарасыһы. [[Башҡорт АССР-ы]] Автомотоспорт федерацияһының тәүге рәйесе (1960—1971). [[РСФСР]]‑ҙың (1970) һәм Башҡорт АССР-ының (1965) атҡаҙанған төҙөүсеһе. Мотоспорт буйынса Бөтә Союз категориялы судья (1959), Халыҡ-ара мотоцикл спорты федерацияһының халыҡ-ара хронометрисы (1970). [[Ленин ордены|Ленин]] (1958), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1944, 1966) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Винница өлкәһе]] [[Тульчын]] ҡалаһынан.
* [[Максимов Владимир Павлович]] (1934—12.11.1982), ғалим-тау инженеры‑геолог, хужалыҡ эшмәкәре. 1964 йылдан — «Гидротюменьнефтегаз» ғилми‑тикшеренеү һәм проект институтының бүлек начальнигы, 1969 йылдан — [[КПСС]]‑тың [[Төмән өлкәһе|Төмән өлкә]] комитетында бүлек мөдире, 1974 йылдан — Бөтә Рәсәй нефть һәм газ ғилми‑тикшеренеү институты (Мәскәү) директорының фән буйынса урынбаҫары. Техник фәндәр доктор (1974), профессор (1980). [[Ленин премияһы]] (1970), И. М. Губкин исемендәге премия (1967) лауреаты. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дәүләкән]] ҡалаһынан.
* [[Риф Сәйфуллин]] (1949), театр актёры. 1977 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1988). 
* [[Усманова Зифа Ғәлимйән ҡыҙы]] (1949), табип-терапевт. Медицина, хеҙмәт һәм кеше экологияһы ғилми-тикшерененеү институтының бүлек мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:4 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1895 йыл]]: Рихард Зорге, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] разведчигы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1964 йыл — үлгәндән һуң).
* [[1916 йыл]]: Виталий Лазаревич Гинзбург, СССР һәм [[Рәсәй]] физигы, [[Нобель премияһы]] лауреаты (2003).

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:4 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1669 йыл]]: [[Рембрандт]], [[Голландия]] рәссамы.
* [[1872 йыл]]: [[Владимир Даль]], «Бөйөк рус йәнле теленең аңлатмалы һүҙлеге» авторы.
* [[1947 йыл]]: [[Макс Планк]], [[Германия]] физигы.
* [[1996 йыл]]: [[Шәйхулла Чанбарисов]], [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның беренсе ректоры

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К04]]
[[Категория:4 октябрь]]</text>
      <sha1>kqefd3xtwc6xl94prodia1jqboebrog</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306690</id>
      <parentid>1306689</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T08:44:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1306690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22554" sha1="1g1gely39y7al08naa15wn384i87sfg" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''4 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 277-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 278-се). Йыл аҙағына тиклем 88 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя кейек-йәнлектәрҙе һаҡлау көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Австралия}}: Хеҙмәт көнө.
* {{Флагификация|АҠШ}}: Араҡы көнө.
* {{Лесото}} [[Лесото]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Мозамбик}}: Тыныслыҡ һәм милли ярашыу көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Йыһан ғәскәрҙәре көнө.
** Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Граждандар оборонаһы ғәскәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1582 йыл]]: Рим папаһы Григорий XIII [[Григориан календары]]н индерә.
* [[1909 йыл]]: [[Өфө уҡытыусылар институты]] (артабан [[Башҡорт дәүләт университеты]], 2022 йылдан — [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]]) асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1957 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] беренсе яһалма Ер юлдашын осора.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Аксаков Григорий Сергеевич]] (1820—24.02.1891 — [[Рәсәй империяһы]]ның дәүләт эшмәкәре. 1865—1867 йылдарҙа [[Өфө губернаһы|Өфө губернаторы]]. Өфө губерна музейын (хәҙерге [[Милли музей]]) асыуға һәм [[Өфө]]лә беренсе театр төҙөүгә булышлыҡ итеүсе. 1863 йылдың 14 майында раҫланған «Башҡорттар тураһында положение»ны төҙөүселәрҙең береһе. Тайный советник (1871). 2-се дәрәжә Изге Владимир (1886), Аҡ Бөркөт (1889), 1-се дәрәжә Изге Анна (1867), 1-се дәрәжә Изге Станислав (1864) ордендары кавалеры. [[Һамар]]ҙың почётлы гражданы (1873). 
* [[Лысенко Павел Кондратьевич]] (1920—1997), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1965—1981 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Матрай» совхозының [[Инженерлыҡ эше|баш инженеры]]. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] ауыл хужалығының атҡаҙанған механизаторы. [[Ленин ордены|Ленин]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әминев Тәлғил Исмәғил улы]] (1930—13.09.2016), [[Педагогика|педагог]], крайҙы өйрәнеүсе, музей белгесе, энциклопедист. 1965—2006 йылдарҙа [[Бәләбәй педагогия училищеһы]] ([[Бәләбәй педагогия колледжы|колледжы]]) директорының уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, директоры (1970—1975), ижтимағи фәндәр уҡытыусыһы. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] (1987) һәм Башҡорт АССР-ы (1967) мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* [[Байков Игорь Рауил улы]] (1962), инженер-механик-[[фән|ғалим]]. 1982 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1996 йылдан сәнәғәт йылылыҡ энергетикаһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2003 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Энергия һаҡлау үҙәге директоры. Техник фәндәр  докторы (1995), профессор (1996). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның  (2009) һәм Башҡортостан Республикаһының (2003) атҡаҙанған фән эшмәкәре, газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (1990). Башҡортостан комсомолы премияһы лауреаты (1987). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Николаев өлкәһе]] [[Николаев]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Васильев Василий Ильич]] (1936—19.06.2010), [[Педагогика|педагог]]. 1987—2000 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡала]] Экология-биология станцияһы директоры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1975). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бишбүләк районы]] [[Сиҙәкбаш]] ауылынан. 
* [[Пантелеева Валентина Васильевна]] (1941), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1959—1971 йылдарҙа [[Балаҡатай районы]] «Ҡыҙыл Урал» колхозының сусҡа фермаһы мөдире, 1982 йылдан — зоотехник, 1993—1996 йылдарҙа машина менән һыйыр һауыу оҫтаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән ошо райондың [[Соҡалы (Балаҡатай районы)|Соҡалы]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Аталипова Ирина Нурый ҡыҙы]] (1946), табип-пульмонолог-[[фән|ғалим]]. 1974 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре кандидаты (1987), доцент (1987). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Абдулла (Мәсетле районы)|Абдулла]] ауылынан.
* Булатов Салауат Ғабдулла улы (1946-28.01.2021), зоотехник-ғалим, ауыл хужалығы һәм муниципаль орган хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1970 йылдан Мәләүез районы СССР-ҙың 50 йыллығы исемендәге колхозының баш зоотехник, Искра хужалыҡ-ара һимертеү комплексы начальнигы, 1977 йылдан - халыҡ депутаттарының Ишембай район советы башҡарма комитеты ауыл хужалығы идаралығының баш зоотехнигы,  1980 йылдан  Искра колхозы рәйесе, район агросәнәғәт берекмәһе рәйесе, 1987-1995 йылдарҙа халыҡ депутаттарының район советы башҡарма комитеты рәйесе; Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.  Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 
* [[Сафронова Валентина Васильевна]] (1946), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре. 2-се республика клиник дауаханаһының элекке табип-терапевы. Башҡортостандың атҡаҙанған табибы.
* [[Качкаев Павел Рюрикович]] (1951—5.05.2025), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 2001—2003 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министры; 2006—2011 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы ҡала округы|Өфө ҡала]] хакимиәте башлығы. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] 6-сы, 7-се һәм 8-се саҡырылыш [[Дәүләт думаһы]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған хеҙмәтләндереү тармағы хеҙмәткәре (2001), Рәсәй торлаҡ-коммуналь хужалығының почётлы хеҙмәткәре (2004). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2006) һәм [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2020) ордендары кавалеры.
* [[Хәйруллина Рәмилә Миңлеғәли ҡыҙы]] (1951), [[мәғариф]] хеҙмәткәре. Өфө ҡалаһы 127-се урта мәктәбенең элекке [[мәктәп директоры|директоры]]. Рәсәйҙең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1994).
* [[Носратуллин Азамат Ризуан улы]] (1966), [[Агрономия|агроном,]] [[Муниципаль район|муниципаль]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 2009—2020 йылдарҙа [[Нуриман районы|Нуриман район]] хакимиәте башлығы, 2021 йылдан Башҡортостандың урман хужалығы министры урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2016) һәм атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2008), [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2003) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2020) ордендары кавалеры. Нуриман районының почётлы гражданы (2020). Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Күл]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ермаков Сергей Николаевич]] (1937), [[фән|ғалим]]-[[тимер юл транспорты]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]], [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] хеҙмәткәр, йәмәғәтсе. 1985—1990 йылдарҙа [[Куйбышев тимер юлы]]ның Ульяновск бүлексәһе начальнигы; 1990—1993 һәм 2004—2010 йылдарҙа [[Ульяновск]] ҡала хакимиәте башлығы; 1993—1995 йылдарҙа [[Федераль йыйылыш|Рәсәй Федераль Йыйылышының]] [[Федерация Советы]] депутаты; 2012 йылдан Һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандарының [[Ульяновск өлкәһе|Ульяновск өлкә]] советы рәйесе. Техник фәндәр кандидаты. Ульяновск ҡалаһының почётлы гражданы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Әхмәтйәнов Ғизәр Әхмәткаррам улы]] (1952), зооинженер. [[Бүздәк районы]] Фрунзе исемендәге крәҫтиән хужалыҡтары союзының элекке рәйесе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әхмәтова Рәзифа Зекри ҡыҙы]] (1957), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. 1976 йылдан [[Баймаҡ районы]] Халыҡ ижады үҙәге [[Ярат]] филиалының художество етәксеһе, 1987 йылдан — етәксеһе. 2012 йылдан «Хыял» халыҡ театры етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009). Сығышы менән ошо райондың [[Ғүмәр (Баймаҡ районы)|Ғүмәр]] ауылынан.
* [[Аҡҡусҡарова Фәрзәнә Дамир ҡыҙы]] (1962), [[Педагогика|педагог]]. 1979 йылдан [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре, шул иҫәптән 1998 йылдан [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъярҙағы]] 1-се урта мәктәп уҡытыусыһы, 2009 йылдан — уҡыу-уҡытыу эштәре мөдире; 2010 йылдан район мәғариф бүлеге инспекторы. [[Рәсәй Федерацияһы]] почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2007), Бөтә Рәсәй педагогтар конкурсы лауреаты (2008). Сығышы менән Аҡъяр ауылынан.
* [[Черненко Надежда Егоровна]] (1962), педагог. 1985 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡала]] мәктәптәре уҡытыусыһы, 1992 йылдан 20-се мәктәп директорының уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, 2000—2015 йылдарҙа — мәктәп директоры. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бәләбәй районы]] [[Анновка (Бәләбәй районы)|Анновка]] ауылынан.
* [[Исламова Гүзәл Ғамил ҡыҙы]] (1977), ғалим-[[Социология|социолог]]. 1999 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Социалогия фәндәре кандидаты (2011), доцент (2012). Сығышы менән [[Туймазы]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Нурғәлин Зиннур Әхмәҙиә улы]] (1928—10.06.2020), әҙәбиәт белгесе, театр тәнҡитсеһе, публицист, юғары мәктәп етәксеһе һәм уҡытыусыһы. 1962 йылдан СССР-ҙың Журналистар, 1978 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (2002), тарих фәндәре кандидаты (1968), филология фәндәре докторы (1984), профессор (1985). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1978). Ким Әхмәтйәнов исемендәге премия лауреаты (2003).
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Балабан Аншель Львович]] (1909—13.11.1979), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1946 йылдан — [[Өфө]]ләге 3‑сө төҙөлөш тресы идарасыһы урынбаҫары, 1956—1972 йылдарҙа — идарасыһы. [[Башҡорт АССР-ы]] Автомотоспорт федерацияһының тәүге рәйесе (1960—1971). [[РСФСР]]‑ҙың (1970) һәм Башҡорт АССР-ының (1965) атҡаҙанған төҙөүсеһе. Мотоспорт буйынса Бөтә Союз категориялы судья (1959), Халыҡ-ара мотоцикл спорты федерацияһының халыҡ-ара хронометрисы (1970). [[Ленин ордены|Ленин]] (1958), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1944, 1966) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Винница өлкәһе]] [[Тульчын]] ҡалаһынан.
* [[Максимов Владимир Павлович]] (1934—12.11.1982), ғалим-тау инженеры‑геолог, хужалыҡ эшмәкәре. 1964 йылдан — «Гидротюменьнефтегаз» ғилми‑тикшеренеү һәм проект институтының бүлек начальнигы, 1969 йылдан — [[КПСС]]‑тың [[Төмән өлкәһе|Төмән өлкә]] комитетында бүлек мөдире, 1974 йылдан — Бөтә Рәсәй нефть һәм газ ғилми‑тикшеренеү институты (Мәскәү) директорының фән буйынса урынбаҫары. Техник фәндәр доктор (1974), профессор (1980). [[Ленин премияһы]] (1970), И. М. Губкин исемендәге премия (1967) лауреаты. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дәүләкән]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Риф Сәйфуллин]] (1949), театр актёры. 1977 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1988). 
* [[Усманова Зифа Ғәлимйән ҡыҙы]] (1949), табип-терапевт. Медицина, хеҙмәт һәм кеше экологияһы ғилми-тикшерененеү институтының бүлек мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:4 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1895 йыл]]: Рихард Зорге, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] разведчигы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1964 йыл — үлгәндән һуң).
* [[1916 йыл]]: Виталий Лазаревич Гинзбург, СССР һәм [[Рәсәй]] физигы, [[Нобель премияһы]] лауреаты (2003).

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:4 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1669 йыл]]: [[Рембрандт]], [[Голландия]] рәссамы.
* [[1872 йыл]]: [[Владимир Даль]], «Бөйөк рус йәнле теленең аңлатмалы һүҙлеге» авторы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1947 йыл]]: [[Макс Планк]], [[Германия]] физигы.
* [[1996 йыл]]: [[Шәйхулла Чанбарисов]], [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның беренсе ректоры.    }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К04]]
[[Категория:4 октябрь]]</text>
      <sha1>1g1gely39y7al08naa15wn384i87sfg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306691</id>
      <parentid>1306690</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T08:49:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */</comment>
      <origin>1306691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22763" sha1="nm30196ikxm82praadgqbmaxva7ff7f" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''4 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 277-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 278-се). Йыл аҙағына тиклем 88 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя кейек-йәнлектәрҙе һаҡлау көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Австралия}}: Хеҙмәт көнө.
* {{Флагификация|АҠШ}}: Араҡы көнө.
* {{Лесото}} [[Лесото]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Мозамбик}}: Тыныслыҡ һәм милли ярашыу көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Йыһан ғәскәрҙәре көнө.
** Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Граждандар оборонаһы ғәскәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1582 йыл]]: Рим папаһы Григорий XIII [[Григориан календары]]н индерә.
* [[1909 йыл]]: [[Өфө уҡытыусылар институты]] (артабан [[Башҡорт дәүләт университеты]], 2022 йылдан — [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]]) асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1957 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] беренсе яһалма Ер юлдашын осора.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Аксаков Григорий Сергеевич]] (1820—24.02.1891 — [[Рәсәй империяһы]]ның дәүләт эшмәкәре. 1865—1867 йылдарҙа [[Өфө губернаһы|Өфө губернаторы]]. Өфө губерна музейын (хәҙерге [[Милли музей]]) асыуға һәм [[Өфө]]лә беренсе театр төҙөүгә булышлыҡ итеүсе. 1863 йылдың 14 майында раҫланған «Башҡорттар тураһында положение»ны төҙөүселәрҙең береһе. Тайный советник (1871). 2-се дәрәжә Изге Владимир (1886), Аҡ Бөркөт (1889), 1-се дәрәжә Изге Анна (1867), 1-се дәрәжә Изге Станислав (1864) ордендары кавалеры. [[Һамар]]ҙың почётлы гражданы (1873). 
* [[Лысенко Павел Кондратьевич]] (1920—1997), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1965—1981 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Матрай» совхозының [[Инженерлыҡ эше|баш инженеры]]. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] ауыл хужалығының атҡаҙанған механизаторы. [[Ленин ордены|Ленин]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әминев Тәлғил Исмәғил улы]] (1930—13.09.2016), [[Педагогика|педагог]], крайҙы өйрәнеүсе, музей белгесе, энциклопедист. 1965—2006 йылдарҙа [[Бәләбәй педагогия училищеһы]] ([[Бәләбәй педагогия колледжы|колледжы]]) директорының уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, директоры (1970—1975), ижтимағи фәндәр уҡытыусыһы. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] (1987) һәм Башҡорт АССР-ы (1967) мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* [[Байков Игорь Рауил улы]] (1962), инженер-механик-[[фән|ғалим]]. 1982 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1996 йылдан сәнәғәт йылылыҡ энергетикаһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2003 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Энергия һаҡлау үҙәге директоры. Техник фәндәр  докторы (1995), профессор (1996). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның  (2009) һәм Башҡортостан Республикаһының (2003) атҡаҙанған фән эшмәкәре, газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (1990). Башҡортостан комсомолы премияһы лауреаты (1987). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Николаев өлкәһе]] [[Николаев]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Васильев Василий Ильич]] (1936—19.06.2010), [[Педагогика|педагог]]. 1987—2000 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡала]] Экология-биология станцияһы директоры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1975). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бишбүләк районы]] [[Сиҙәкбаш]] ауылынан. 
* [[Пантелеева Валентина Васильевна]] (1941), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1959—1971 йылдарҙа [[Балаҡатай районы]] «Ҡыҙыл Урал» колхозының сусҡа фермаһы мөдире, 1982 йылдан — зоотехник, 1993—1996 йылдарҙа машина менән һыйыр һауыу оҫтаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән ошо райондың [[Соҡалы (Балаҡатай районы)|Соҡалы]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Аталипова Ирина Нурый ҡыҙы]] (1946), табип-пульмонолог-[[фән|ғалим]]. 1974 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре кандидаты (1987), доцент (1987). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Абдулла (Мәсетле районы)|Абдулла]] ауылынан.
* [[Булатов Салауат Ғабдулла улы]] (1946—28.01.2021), зоотехник-ғалим, [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1970 йылдан [[Мәләүез районы]] СССР-ҙың 50 йыллығы исемендәге колхозының баш зоотехник, «Искра» хужалыҡ-ара һимертеү комплексы начальнигы, 1977 йылдан — халыҡ депутаттарының Ишембай район советы башҡарма комитеты ауыл хужалығы идаралығының баш зоотехнигы,  1980 йылдан — «Искра» колхозы рәйесе, район агросәнәғәт берекмәһе рәйесе, 1987—-1995 йылдарҙа — халыҡ депутаттарының район советы башҡарма комитеты рәйесе; Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 
* [[Сафронова Валентина Васильевна]] (1946), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре. 2-се республика клиник дауаханаһының элекке табип-терапевы. Башҡортостандың атҡаҙанған табибы.
* [[Качкаев Павел Рюрикович]] (1951—5.05.2025), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 2001—2003 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министры; 2006—2011 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы ҡала округы|Өфө ҡала]] хакимиәте башлығы. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] 6-сы, 7-се һәм 8-се саҡырылыш [[Дәүләт думаһы]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған хеҙмәтләндереү тармағы хеҙмәткәре (2001), Рәсәй торлаҡ-коммуналь хужалығының почётлы хеҙмәткәре (2004). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2006) һәм [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2020) ордендары кавалеры.
* [[Хәйруллина Рәмилә Миңлеғәли ҡыҙы]] (1951), [[мәғариф]] хеҙмәткәре. Өфө ҡалаһы 127-се урта мәктәбенең элекке [[мәктәп директоры|директоры]]. Рәсәйҙең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1994).
* [[Носратуллин Азамат Ризуан улы]] (1966), [[Агрономия|агроном,]] [[Муниципаль район|муниципаль]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 2009—2020 йылдарҙа [[Нуриман районы|Нуриман район]] хакимиәте башлығы, 2021 йылдан Башҡортостандың урман хужалығы министры урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2016) һәм атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2008), [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2003) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2020) ордендары кавалеры. Нуриман районының почётлы гражданы (2020). Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Күл]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ермаков Сергей Николаевич]] (1937), [[фән|ғалим]]-[[тимер юл транспорты]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]], [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] хеҙмәткәр, йәмәғәтсе. 1985—1990 йылдарҙа [[Куйбышев тимер юлы]]ның Ульяновск бүлексәһе начальнигы; 1990—1993 һәм 2004—2010 йылдарҙа [[Ульяновск]] ҡала хакимиәте башлығы; 1993—1995 йылдарҙа [[Федераль йыйылыш|Рәсәй Федераль Йыйылышының]] [[Федерация Советы]] депутаты; 2012 йылдан Һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандарының [[Ульяновск өлкәһе|Ульяновск өлкә]] советы рәйесе. Техник фәндәр кандидаты. Ульяновск ҡалаһының почётлы гражданы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Әхмәтйәнов Ғизәр Әхмәткаррам улы]] (1952), зооинженер. [[Бүздәк районы]] Фрунзе исемендәге крәҫтиән хужалыҡтары союзының элекке рәйесе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әхмәтова Рәзифа Зекри ҡыҙы]] (1957), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. 1976 йылдан [[Баймаҡ районы]] Халыҡ ижады үҙәге [[Ярат]] филиалының художество етәксеһе, 1987 йылдан — етәксеһе. 2012 йылдан «Хыял» халыҡ театры етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009). Сығышы менән ошо райондың [[Ғүмәр (Баймаҡ районы)|Ғүмәр]] ауылынан.
* [[Аҡҡусҡарова Фәрзәнә Дамир ҡыҙы]] (1962), [[Педагогика|педагог]]. 1979 йылдан [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре, шул иҫәптән 1998 йылдан [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъярҙағы]] 1-се урта мәктәп уҡытыусыһы, 2009 йылдан — уҡыу-уҡытыу эштәре мөдире; 2010 йылдан район мәғариф бүлеге инспекторы. [[Рәсәй Федерацияһы]] почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2007), Бөтә Рәсәй педагогтар конкурсы лауреаты (2008). Сығышы менән Аҡъяр ауылынан.
* [[Черненко Надежда Егоровна]] (1962), педагог. 1985 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡала]] мәктәптәре уҡытыусыһы, 1992 йылдан 20-се мәктәп директорының уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, 2000—2015 йылдарҙа — мәктәп директоры. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бәләбәй районы]] [[Анновка (Бәләбәй районы)|Анновка]] ауылынан.
* [[Исламова Гүзәл Ғамил ҡыҙы]] (1977), ғалим-[[Социология|социолог]]. 1999 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Социалогия фәндәре кандидаты (2011), доцент (2012). Сығышы менән [[Туймазы]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Нурғәлин Зиннур Әхмәҙиә улы]] (1928—10.06.2020), әҙәбиәт белгесе, театр тәнҡитсеһе, публицист, юғары мәктәп етәксеһе һәм уҡытыусыһы. 1962 йылдан СССР-ҙың Журналистар, 1978 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (2002), тарих фәндәре кандидаты (1968), филология фәндәре докторы (1984), профессор (1985). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1978). Ким Әхмәтйәнов исемендәге премия лауреаты (2003).
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Балабан Аншель Львович]] (1909—13.11.1979), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1946 йылдан — [[Өфө]]ләге 3‑сө төҙөлөш тресы идарасыһы урынбаҫары, 1956—1972 йылдарҙа — идарасыһы. [[Башҡорт АССР-ы]] Автомотоспорт федерацияһының тәүге рәйесе (1960—1971). [[РСФСР]]‑ҙың (1970) һәм Башҡорт АССР-ының (1965) атҡаҙанған төҙөүсеһе. Мотоспорт буйынса Бөтә Союз категориялы судья (1959), Халыҡ-ара мотоцикл спорты федерацияһының халыҡ-ара хронометрисы (1970). [[Ленин ордены|Ленин]] (1958), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1944, 1966) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Винница өлкәһе]] [[Тульчын]] ҡалаһынан.
* [[Максимов Владимир Павлович]] (1934—12.11.1982), ғалим-тау инженеры‑геолог, хужалыҡ эшмәкәре. 1964 йылдан — «Гидротюменьнефтегаз» ғилми‑тикшеренеү һәм проект институтының бүлек начальнигы, 1969 йылдан — [[КПСС]]‑тың [[Төмән өлкәһе|Төмән өлкә]] комитетында бүлек мөдире, 1974 йылдан — Бөтә Рәсәй нефть һәм газ ғилми‑тикшеренеү институты (Мәскәү) директорының фән буйынса урынбаҫары. Техник фәндәр доктор (1974), профессор (1980). [[Ленин премияһы]] (1970), И. М. Губкин исемендәге премия (1967) лауреаты. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дәүләкән]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Риф Сәйфуллин]] (1949), театр актёры. 1977 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1988). 
* [[Усманова Зифа Ғәлимйән ҡыҙы]] (1949), табип-терапевт. Медицина, хеҙмәт һәм кеше экологияһы ғилми-тикшерененеү институтының бүлек мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:4 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1895 йыл]]: Рихард Зорге, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] разведчигы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1964 йыл — үлгәндән һуң).
* [[1916 йыл]]: Виталий Лазаревич Гинзбург, СССР һәм [[Рәсәй]] физигы, [[Нобель премияһы]] лауреаты (2003).

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:4 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1669 йыл]]: [[Рембрандт]], [[Голландия]] рәссамы.
* [[1872 йыл]]: [[Владимир Даль]], «Бөйөк рус йәнле теленең аңлатмалы һүҙлеге» авторы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1947 йыл]]: [[Макс Планк]], [[Германия]] физигы.
* [[1996 йыл]]: [[Шәйхулла Чанбарисов]], [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның беренсе ректоры.    }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К04]]
[[Категория:4 октябрь]]</text>
      <sha1>nm30196ikxm82praadgqbmaxva7ff7f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306693</id>
      <parentid>1306691</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T09:32:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1306693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22435" sha1="h7edn1dvyi6zy50rmyqn2sgg1jonj2g" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''4 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 277-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 278-се). Йыл аҙағына тиклем 88 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя кейек-йәнлектәрҙе һаҡлау көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Австралия}}: Хеҙмәт көнө.
* {{Флагификация|АҠШ}}: Араҡы көнө.
* {{Лесото}} [[Лесото]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Мозамбик}}: Тыныслыҡ һәм милли ярашыу көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Йыһан ғәскәрҙәре көнө.
** Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Граждандар оборонаһы ғәскәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1582 йыл]]: Рим папаһы Григорий XIII [[Григориан календары]]н индерә.
* [[1909 йыл]]: [[Өфө уҡытыусылар институты]] (артабан [[Башҡорт дәүләт университеты]], 2022 йылдан — [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]]) асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1957 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] беренсе яһалма Ер юлдашын осора.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Аксаков Григорий Сергеевич]] (1820—24.02.1891 — [[Рәсәй империяһы]]ның дәүләт эшмәкәре. 1865—1867 йылдарҙа [[Өфө губернаһы|Өфө губернаторы]]. Өфө губерна музейын (хәҙерге [[Милли музей]]) асыуға һәм [[Өфө]]лә беренсе театр төҙөүгә булышлыҡ итеүсе. 1863 йылдың 14 майында раҫланған «Башҡорттар тураһында положение»ны төҙөүселәрҙең береһе. Тайный советник (1871). 2-се дәрәжә Изге Владимир (1886), Аҡ Бөркөт (1889), 1-се дәрәжә Изге Анна (1867), 1-се дәрәжә Изге Станислав (1864) ордендары кавалеры. [[Һамар]]ҙың почётлы гражданы (1873). 
* [[Лысенко Павел Кондратьевич]] (1920—1997), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1965—1981 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Матрай» совхозының [[Инженерлыҡ эше|баш инженеры]]. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] ауыл хужалығының атҡаҙанған механизаторы. [[Ленин ордены|Ленин]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әминев Тәлғил Исмәғил улы]] (1930—13.09.2016), [[Педагогика|педагог]], крайҙы өйрәнеүсе, музей белгесе, энциклопедист. 1965—2006 йылдарҙа [[Бәләбәй педагогия училищеһы]] ([[Бәләбәй педагогия колледжы|колледжы]]) директорының уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, директоры (1970—1975), ижтимағи фәндәр уҡытыусыһы. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] (1987) һәм Башҡорт АССР-ы (1967) мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* [[Байков Игорь Рауил улы]] (1962), инженер-механик-[[фән|ғалим]]. 1982 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1996 йылдан сәнәғәт йылылыҡ энергетикаһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2003 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Энергия һаҡлау үҙәге директоры. Техник фәндәр  докторы (1995), профессор (1996). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның  (2009) һәм Башҡортостан Республикаһының (2003) атҡаҙанған фән эшмәкәре, газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (1990). Башҡортостан комсомолы премияһы лауреаты (1987). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Николаев өлкәһе]] [[Николаев]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Васильев Василий Ильич]] (1936—19.06.2010), [[Педагогика|педагог]]. 1987—2000 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡала]] Экология-биология станцияһы директоры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1975). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бишбүләк районы]] [[Сиҙәкбаш]] ауылынан. 
* [[Пантелеева Валентина Васильевна]] (1941), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1959—1971 йылдарҙа [[Балаҡатай районы]] «Ҡыҙыл Урал» колхозының сусҡа фермаһы мөдире, 1982 йылдан — зоотехник, 1993—1996 йылдарҙа машина менән һыйыр һауыу оҫтаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән ошо райондың [[Соҡалы (Балаҡатай районы)|Соҡалы]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Аталипова Ирина Нурый ҡыҙы]] (1946), табип-пульмонолог-[[фән|ғалим]]. 1974 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре кандидаты (1987), доцент (1987). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Абдулла (Мәсетле районы)|Абдулла]] ауылынан.
* [[Булатов Салауат Ғабдулла улы]] (1946—28.01.2021), зоотехник-[[фән|ғалим]], [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1987-1995 йылдарҙа халыҡ депутаттарының [[Ишембай районы|Ишембай район]] советы башҡарма комитеты рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты]]. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Сафронова Валентина Васильевна]] (1946), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре. 2-се республика клиник дауаханаһының элекке табип-терапевы. Башҡортостандың атҡаҙанған табибы.
* [[Качкаев Павел Рюрикович]] (1951—5.05.2025), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 2001—2003 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министры; 2006—2011 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы ҡала округы|Өфө ҡала]] хакимиәте башлығы. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] 6-сы, 7-се һәм 8-се саҡырылыш [[Дәүләт думаһы]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған хеҙмәтләндереү тармағы хеҙмәткәре (2001), Рәсәй торлаҡ-коммуналь хужалығының почётлы хеҙмәткәре (2004). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2006) һәм [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2020) ордендары кавалеры.
* [[Хәйруллина Рәмилә Миңлеғәли ҡыҙы]] (1951), [[мәғариф]] хеҙмәткәре. Өфө ҡалаһы 127-се урта мәктәбенең элекке [[мәктәп директоры|директоры]]. Рәсәйҙең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1994).
* [[Носратуллин Азамат Ризуан улы]] (1966), [[Агрономия|агроном,]] [[Муниципаль район|муниципаль]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 2009—2020 йылдарҙа [[Нуриман районы|Нуриман район]] хакимиәте башлығы, 2021 йылдан Башҡортостандың урман хужалығы министры урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2016) һәм атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2008), [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2003) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2020) ордендары кавалеры. Нуриман районының почётлы гражданы (2020). Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Күл]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ермаков Сергей Николаевич]] (1937), [[фән|ғалим]]-[[тимер юл транспорты]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]], [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] хеҙмәткәр, йәмәғәтсе. 1985—1990 йылдарҙа [[Куйбышев тимер юлы]]ның Ульяновск бүлексәһе начальнигы; 1990—1993 һәм 2004—2010 йылдарҙа [[Ульяновск]] ҡала хакимиәте башлығы; 1993—1995 йылдарҙа [[Федераль йыйылыш|Рәсәй Федераль Йыйылышының]] [[Федерация Советы]] депутаты; 2012 йылдан Һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандарының [[Ульяновск өлкәһе|Ульяновск өлкә]] советы рәйесе. Техник фәндәр кандидаты. Ульяновск ҡалаһының почётлы гражданы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Әхмәтйәнов Ғизәр Әхмәткаррам улы]] (1952), зооинженер. [[Бүздәк районы]] Фрунзе исемендәге крәҫтиән хужалыҡтары союзының элекке рәйесе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әхмәтова Рәзифа Зекри ҡыҙы]] (1957), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. 1976 йылдан [[Баймаҡ районы]] Халыҡ ижады үҙәге [[Ярат]] филиалының художество етәксеһе, 1987 йылдан — етәксеһе. 2012 йылдан «Хыял» халыҡ театры етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009). Сығышы менән ошо райондың [[Ғүмәр (Баймаҡ районы)|Ғүмәр]] ауылынан.
* [[Аҡҡусҡарова Фәрзәнә Дамир ҡыҙы]] (1962), [[Педагогика|педагог]]. 1979 йылдан [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре, шул иҫәптән 1998 йылдан [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъярҙағы]] 1-се урта мәктәп уҡытыусыһы, 2009 йылдан — уҡыу-уҡытыу эштәре мөдире; 2010 йылдан район мәғариф бүлеге инспекторы. [[Рәсәй Федерацияһы]] почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2007), Бөтә Рәсәй педагогтар конкурсы лауреаты (2008). Сығышы менән Аҡъяр ауылынан.
* [[Черненко Надежда Егоровна]] (1962), педагог. 1985 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡала]] мәктәптәре уҡытыусыһы, 1992 йылдан 20-се мәктәп директорының уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, 2000—2015 йылдарҙа — мәктәп директоры. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бәләбәй районы]] [[Анновка (Бәләбәй районы)|Анновка]] ауылынан.
* [[Исламова Гүзәл Ғамил ҡыҙы]] (1977), ғалим-[[Социология|социолог]]. 1999 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Социалогия фәндәре кандидаты (2011), доцент (2012). Сығышы менән [[Туймазы]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Нурғәлин Зиннур Әхмәҙиә улы]] (1928—10.06.2020), әҙәбиәт белгесе, театр тәнҡитсеһе, публицист, юғары мәктәп етәксеһе һәм уҡытыусыһы. 1962 йылдан СССР-ҙың Журналистар, 1978 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (2002), тарих фәндәре кандидаты (1968), филология фәндәре докторы (1984), профессор (1985). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1978). Ким Әхмәтйәнов исемендәге премия лауреаты (2003).
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Балабан Аншель Львович]] (1909—13.11.1979), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1946 йылдан — [[Өфө]]ләге 3‑сө төҙөлөш тресы идарасыһы урынбаҫары, 1956—1972 йылдарҙа — идарасыһы. [[Башҡорт АССР-ы]] Автомотоспорт федерацияһының тәүге рәйесе (1960—1971). [[РСФСР]]‑ҙың (1970) һәм Башҡорт АССР-ының (1965) атҡаҙанған төҙөүсеһе. Мотоспорт буйынса Бөтә Союз категориялы судья (1959), Халыҡ-ара мотоцикл спорты федерацияһының халыҡ-ара хронометрисы (1970). [[Ленин ордены|Ленин]] (1958), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1944, 1966) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Винница өлкәһе]] [[Тульчын]] ҡалаһынан.
* [[Максимов Владимир Павлович]] (1934—12.11.1982), ғалим-тау инженеры‑геолог, хужалыҡ эшмәкәре. 1964 йылдан — «Гидротюменьнефтегаз» ғилми‑тикшеренеү һәм проект институтының бүлек начальнигы, 1969 йылдан — [[КПСС]]‑тың [[Төмән өлкәһе|Төмән өлкә]] комитетында бүлек мөдире, 1974 йылдан — Бөтә Рәсәй нефть һәм газ ғилми‑тикшеренеү институты (Мәскәү) директорының фән буйынса урынбаҫары. Техник фәндәр доктор (1974), профессор (1980). [[Ленин премияһы]] (1970), И. М. Губкин исемендәге премия (1967) лауреаты. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дәүләкән]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Риф Сәйфуллин]] (1949), театр актёры. 1977 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1988). 
* [[Усманова Зифа Ғәлимйән ҡыҙы]] (1949), табип-терапевт. Медицина, хеҙмәт һәм кеше экологияһы ғилми-тикшерененеү институтының бүлек мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:4 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1895 йыл]]: Рихард Зорге, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] разведчигы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1964 йыл — үлгәндән һуң).
* [[1916 йыл]]: Виталий Лазаревич Гинзбург, СССР һәм [[Рәсәй]] физигы, [[Нобель премияһы]] лауреаты (2003).

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:4 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1669 йыл]]: [[Рембрандт]], [[Голландия]] рәссамы.
* [[1872 йыл]]: [[Владимир Даль]], «Бөйөк рус йәнле теленең аңлатмалы һүҙлеге» авторы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1947 йыл]]: [[Макс Планк]], [[Германия]] физигы.
* [[1996 йыл]]: [[Шәйхулла Чанбарисов]], [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның беренсе ректоры.    }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К04]]
[[Категория:4 октябрь]]</text>
      <sha1>h7edn1dvyi6zy50rmyqn2sgg1jonj2g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>5 октябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67547</id>
    <revision>
      <id>1306707</id>
      <parentid>1255432</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T11:14:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү, аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1306707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33743" sha1="9aw70mh9unlb9eq4ru860k4ecosvpwv" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''5 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 278-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 279-сы). Йыл аҙағына тиклем 87 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Уҡытыусылар көнө.
* [[Мәктәп]]кә хәүефһеҙ юл көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Кәбеҫтә]] көнө.
* {{Португалия}} [[Португалия]]: Республика көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Дәүләт теле көнө.
==== ''Төбәк байрамдары'' ====
* {{Адыгей Республикаһы флагы}} [[Адыгея]]: Республика көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Боливия}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженерҙар]] көнө.
* {{Флагификация|Индонезия}}: Ҡораллы көстәр көнө.
* {{Флагификация|Иран}}: Хоҡуҡ һаҡлау органдары көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Уҡытыусылар көнө.
** Эске эштәр органдарының Енәйәтселәрҙе эҙләү бүлеге хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1502 йыл]]: [[Христофор Колумб]] [[Коста-Рика]]ны аса.
* [[2002 йыл]]: Бахрейнда Владимир Крамник менән донъялағы иң көслө компьютер шахмат программаһы «Дип Фриц» араһында шахмат матчы башлана.

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Александрова Вера Васильевна]] (1925—2016), табип, педиатр, [[Бөрө районы|Бөрө район]] дауаханаһы бала тыуҙырыу йортоноң элекке баш табибы. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған табибы. 
* [[Сафиуллина Альмира Морат ҡыҙы]] (1940—25.09.2016), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], йәмәғәтсе. 1984—1988 йылдарҙа оборона сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре профсоюзының өлкә комитеты рәйесе. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] ХII саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]]ның халыҡ депутаты (1991—1995). [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының почётлы гражданы. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Секерин Алексей Борисович]] (1955—1.05.2008), [[математик]]-[[фән|ғалим]]. 1978 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның Математика институты ғилми хеҙмәткәре, 1986 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1994 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр; 1995 йылдан [[Өфө]]ләге Бөтә Рәсәй ситтән тороп уҡыу финанс-иҡтисад институты уҡытыусыһы; 1997 йылдан [[Орёл]] университетының [[алгебра]] һәм иҡтисади математик ысулдар кафедраһы мөдире. [[Физика]]-[[математика]] фәндәре докторы (1994), профессор (1999). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дыуан районы]] [[Дыуан (Дыуан районы)|Дыуан]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Миҙхәт Шакиров]] (1916—1.05.2004), [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм дәүләт эшмәкәре, 1969—1987 йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның беренсе секретары. СССР-ҙың 8—11-се саҡырылыш һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның 7—11-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты.  [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1981). СССР-ҙың почётлы нефтсеһе, [[РСФСР]]-ҙың почётлы төҙөүсеһе. 
* [[Ханнанов Шамил Хәбир улы]] (1941—28.09.2009), [[Фән|ғалим]]-[[Физика|физик]]. 1970 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның һәм [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге]]нең Молекулалар һәм кристалдар физикаһы институты ғилми хеҙмәткәре, 1981 йылдан лаборатория мөдире, 1986 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр. Физика-математика фәндәре докторы (1989). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңауыл районы]] [[Яңы Артауыл]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ишҡинина Финә Сәрүәретдин ҡыҙы]] (1946 — ?), табип-терапевт, [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1978 йылдан Салауат медицина училищеһы уҡытыусыһы, 1983 йылдан фельдшер-акушер бүлеге мөдире, 1985 йылдан директорҙың уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, 1989 йылдан — училище директоры. 2000 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала Советы рәйесе урынбаҫары, 2002 йылдан – рәйес вазифаһын башҡарыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Үрнәк (Илеш районы)|Үрнәк]] ауылынан.
* [[Шаһиев Марс Хызыр улы]] (1946), партия органдары, муниципаль һәм дәүләт хеҙмәте ветераны. 1987 йылдан КПСС-тың [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] комитетының беренсе секретары, халыҡ депутаттарының район Советы рәйесе, район хакимиәте башлығы; 1993 йылдан «Башкирптицепром» берекмәһенең генераль директоры, 1997 йылдан Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек министры урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры, Ишембай районының почётлы гражданы.
* [[Ҡоҙаяров Альберт Шамил улы]] (1951—3.11.2020), график, биҙәү-ҡуланма сәнғәте рәссамы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (2015) һәм мәғариф отличнигы. Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Бреды районы]] Павловка ауылынан. 
* [[Мансуров Камил Абрар улы]] (1956), [[төҙөлөш]] тармағы, комсомол, партия һәм дәүләт хеҙмәте ветераны, [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-төҙөүсе, ғалим-[[иҡтисад]]сы. 2012—2014 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты рәйесе. Башҡортостан Республикаһының дүртенсе саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай]] депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Иҫке Ҡалмаш]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ҡоҙайәров Шәмсетдин Хәйретдин улы]] (1907—6.09.1983), [[дәүләт]] һәм урындағы совет органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1948 йылдан [[Әбйәлил районы|Әбйәлил район]] Советы башҡарма комитетының финанс бүлеге мөдире, 1963—1977 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Асҡар ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Асҡар ауыл Советы]] башҡарма комитеты рәйесе. Ике 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1944, 1985). [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1949). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Ташлыкүл (Бүздәк районы)|Ташлыкүл]] ауылынан.
* [[Недошивин Вениамин Георгиевич]] (1917—25.01.1988), хәрби хеҙмәткәр. Совет-фин (1939—1940) һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. 1944—1963 йылдарҙа [[ФСБ|СССР дәүләт именлеге]] һәм эске эштәр органдары хеҙмәткәре. Подполковник. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Көйөргәҙе районы]] [[Ермолаевка (Көйөргәҙе районы)|Ермолаевка]] ауылынан.   
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Исхаҡов Вәзих Мөхәмәтша улы]] (1927—20.01.1985), яҙыусы, журналист. 1968—1973 йылдарҙа [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] секретары.  1966 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981), [[Башҡортостан]] комсомолының [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]]һы лауреаты (1984).
* [[Вәхитов Йәнғәли Арыҫлан улы]] (1932—3.10.2003), [[бейеү]]се, [[ҡурай]]сы, [[Хореография|хореограф]], халыҡ сәсәне. 1951—1960 һәм 1964—1967 йылдарҙа хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы һәм музыканты, 1960—1964 һәм 1967 йылдан хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның эстрада артисы. 1972—2001 йылдарҙа республиканың төрлө үҙешмәкәр сәнғәт коллективтарында халыҡ бейеүҙәрен сәхнәгә ҡуйыусы. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1957), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995). Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале ([[Вена]], 1959) лауреаты. 
* [[Ершов Альберт Михайлович]] (1932—21.05.1999), [[нефть|нефтсе]]-[[Геология|геолог]]. 1964—1995 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының баш геологы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған геологы (1992). [[СССР]]-ҙың уйлап табыусыһы (1988). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1986) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1981) ордендары кавалеры. [[Дүртөйлө]] ҡалаһының почётлы гражданы (1995). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]нан.
* [[Лаптев Владимир Викторович]] (1937), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[геофизик]]. 1992—2004 йылдарҙа «Геофизика» фәнни-производство фирмаһының генераль директоры. Техник фәндәр кандидаты (1967). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1982), Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1997), СССР нефть сәнәғәте отличнигы, Урал тау премияһы лауреаты. Сығышы менән [[Һамар өлкәһе]] [[Сызрань]] ҡалаһынан. 
* [[Ҡорбанова Әҙибә Шәрифғәли ҡыҙы]] (1942—8.07.2015), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1957—1968 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] Калинин исемендәге колхоз һауынсыһы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Мәскәү (Дүртөйлө районы)|Мәскәү]] ауылынан.
* [[Михалёв Сергей Михайлович]] (1947—21.04.2015), [[хоккей]]сы һәм [[шайбалы хоккей]] тренеры. 2005—2009 йылдарҙа һәм 2011 йылда — [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев» хоккей командаһының]] баш тренеры. СССР-ҙың спорт мастеры (1974). [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған тренеры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре. 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы (1996) һәм [[«Башҡортостан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры (2008).
* [[Рәхмәтуллин Фоат Исмәғил улы]] (1947), [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль органдар]] хеҙмәткәре, [[иҡтисад]]сы, йәмәғәтсе. 1971 йылдан [[Баҡалы районы]] «Совет» колхозы бухгалтеры, рәйес урынбаҫары, рәйесе; 1997—2005 йылдарҙа район хакимиәте башлығы урынбаҫары — финанс идаралығы начальнигы; 2005 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Финанс министрлығының Баҡалы районы буйынса территориаль идаралығы начальнигы. Кеше хоҡуҡтары буйынса вәкилдең район буйынса ышаныслыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡамышлытамаҡ]] ауылынан.
* [[Абдрахманова Гөлдәр Рәхмәт ҡыҙы]] (1967), фельдшер. 1987—1991 йылдарҙа һәм 2001 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Шәрип (Әбйәлил районы)|Шәрип]] фельдшер-акушер пункты мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (2013). Сығышы менән ошо райондың [[Әхмәт (Әбйәлил районы)|Әхмәт]] ауылынан. 
* [[Ниғмәтуллин Рауил Руфат улы]] (1972), инженер-[[Энергетика|энергетик]]. 1993 йылдан [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] һәм [[«Газпром Нефтехим Салауат» йәмғиәте]] хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2008). Сығышы менән ошо ҡаланан.
* [[Иҙелбаева Айгөл Рамазан ҡыҙы]] (1977), [[Журналистика|журналист]], шағир. 2000 йылдан [[Баймаҡ районы]]ның «Һаҡмар» гәзите хәбәрсеһе. 2012 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Баймаҡ үҙәк район китапханаһының Юлай Мәҡсүтов исемендәге премияһы лауреаты (2012). Журналистарҙың республика конкурсы дипломанты (2008). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡолсора]] ауылынан.
* [[Сөләймәнов Рөстәм Сәлих улы]] (1977), [[музыка]]нт, дирижер. 2011—2014 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының милли симфоник оркестры]]ның художество етәксеһе һәм баш дирижеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2013) һәм [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы|Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2013). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Ғәзизов Мостафа Шакир улы]] (1923—27.10.2005), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, [[танк]] полкының разведка взводы уҡсыһы, командир ярҙамсыһы, гвардия старшинаһы (аҙаҡтан гвардия капитаны). [[Башҡортостан]]дан [[Дан ордены]]ның беренсе тулы кавалеры.
* [[Мәҡсүтов Фәһим Әхмәт улы]] (1933—4.07.1996), физик географ-[[фән|ғалим]]. 1965 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1977—1988 йылдарҙа физик география кафедраһы мөдире. [[География]] фәндәре кандидаты (1963), профессор (1996). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1983). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Дүртөйлө районы]]ның [[Күкҡуян]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәлимуллин Рауил Йыһангир улы]] (1943—20.01.2022), [[Агрономия|агроном]]-ғалим, [[ауыл хужалығы]], [[КПСС|партия]], урындағы башҡарма һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] орган хеҙмәткәре. 1987 йылдан [[КПСС]]-тың [[Шишмә районы|Шишмә район]] комитетының икенсе секретары, 1989 йылдан – район советы башҡарма комитеты рәйесе, 1994—1998 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылыш — Ҡоролтай]] депутаты. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты. [[СССР]]-ҙың уйлап табыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 
* [[Чурикова Инна Михайловна]] (1943—14.01.2023), [[театр]] һәм кино актёры; 1975 йылдан Мәскәү дәүләт «Ленком» театры актрисаһы. СССР-ҙың (1991) һәм [[РСФСР]]-ҙың (1985) халыҡ артисы, РСФСР-ҙың (1987) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1996) дәүләт премиялары, [[Ленин комсомолы премияһы]] лауреаты (1976). [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены]]ның тулы кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бәләбәй]] ҡалаһынан. 
* [[Исаев Айрат Кәүсәр улы]] (1948), техник. 1971 йылдан «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының ҡоролма начальнигы, цех начальнигы урынбаҫары һәм цех начальнигы; 1994 йылдан [[Дүртөйлө]] керамик кирбес заводы, 2007—2016 йылдарҙа «Мегастрой» йәмғиәтенең кирбес заводы директоры. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2008). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Саҡмағош районы]]ның [[Үрге Аташ]] ауылынан.
* [[Кәбиров Әбүзәр Хәтмулла улы]] (1948), [[Педагогика|педагог]], [[Муниципаль берәмек|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1988 йылдан хәҙерге [[Ағиҙел (ҡала)|Ағиҙел]] ҡалаһының 2-се урта мәктәбе директоры, 2002-2008 йылдарҙа ҡала хакимиәтенең мәғариф бүлеге начальнигы. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған уҡытыусыһы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Илеш районы]]ның [[Бишҡурай (Илеш районы)|Бишҡурай]] ауылынан.
* [[Ғәскәров Айрат Рафиҡ улы]] (1963), [[иҡтисад]]сы, дәүләт һәм хужалыҡ органдары хеҙмәткәре. 1995 йылдан Башҡортостан Республикаһы финанс министры урынбаҫары, 2000 йылдан Рәсәй Пенсия фондының Башҡортостан буйынса бүлексәһе идарсыһы, 2002 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]нең Премьер-министр урынбаҫары—финанс министры. 2010—2011 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһының Федераль йыйылышы|Рәсәй Федерацияһының Федераль Йыйылышы]]ның Федерация советы ағзаһы, 2016 йылдан РФ финанс министры ярҙамсыһы. 2019 йылдан «Росспиртпром» йәмғиәтенең генераль директоры. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2007). [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] һәм Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. 
* [[Кирәев Ринат Рейн улы]] (1963), юл һалыусы. [[Саҡмағош]] юл төҙәтеү-юл һалыу идаралығының асфальт-бетон түшәү машинисы. Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән ошо райондан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Бәҙрүш Моҡамай]] (1909—20.09.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған [[башҡорт]] шағиры. 1939 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы.
* [[Лякишев Николай Павлович]] (1929—18.11.2006), [[фән|ғалим]]-металлург. 1987—2004 йылдарҙа А. А. Байков исемендәге Металлургия һәм материалдарҙы өйрәнеү ғилеме институты директоры. СССР Фәндәр академияһы академигы (1987), [[Башҡортостан Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1991), техник фәндәр докторы (1975), профессор (1979). [[Ленин премияһы]] (1976), СССР-ҙың Дәүләт премияһы (1970), [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәте премияһы (2002), Демидов премияһы (2005) лауреаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1981) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Орёл өлкәһе]] Покровка ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әҙеһәмов Юнир Самат улы]] (1929—24.09.1994), ғалим—педагог, [[КПСС|партия]] һәм дәүләт органдары, мәғариф хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1978—1988 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] Йылайыр ауыл хужалығы техникумының директор урынбаҫары һәм директоры. 1968 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1982). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1978), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. Сығышы менән ошо райондың [[Ғәҙелбай]] ауылынан.
* [[Ғилфанов Дәбир Тимерхан улы]] (1949), хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. 1994—2004 йылдарҙа [[Краснокама районы]] хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы һәм аҙыҡ түлек идаралығы етәксеһе; 2005—2006 йылдарҙа хакимиәттең бүлек етәксеһе, 2006—2009 йылдарҙа — эштәр идарасыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2007), райондың почётлы гражданы. Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Йәнйегет ауыл Советы (Краснокама районы)|Яңы Йәнйегет ауыл Советы]]на ҡараған [[Яңауыл (Яңы Йәнйегет ауыл Советы, Краснокама районы)|Яңауыл]] ауылынан.
* [[Никифоров Юрий Иванович]] (1954—9.12.2022), [[Тимер юл транспорты|тимер юлы]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]], йәмәғәтсе, тимер юл һәм партия органдары хеҙмәткәре. 1982—1991 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]] тимер юл станцияһының локомотив депоһының партбюро, тимер юл станцияһының партком секретары; 1994 йылдан «Стәрлетамаҡ тимер юл йәмғиәте»нең генераль директоры. 2004 йылдан Стәрлетамаҡ ҡала советы депутаты, 2005 йылдан ҡала советы рәйесе урынбаҫары, 2008 йылдан — ҡала советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (2004). Сығышы менән Стәрлетамаҡ ҡалаһынан&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/social/2022-12-09/v-sterlitamake-skoropostizhno-skonchalsya-byvshiy-predsedatel-gorsoveta-yuriy-nikiforov-3064536 В Стерлитамаке скоропостижно скончался бывший председатель горсовета Юрий Никифоров. ИА «Башинформ», 9 декаюря 20222 года]{{ref-ru}}{{V|09|12|2022}}&lt;/ref&gt;.
* [[Шәйхисламов Рәшит Бәҙретдин улы]] (1959), ғалим-[[тарих]]сы, [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (2007). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2009), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Салауат районы]]ның [[Арҡауыл (Салауат районы)|Арҡауыл]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:5 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1609 йыл]]: Пауль Флеминг, [[Германия]] яҙыусыһы.
* [[1829 йыл]]: Честер Алан Артур, [[АҠШ]]-тың 21-се Президенты.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1952 йыл]]: Эмомали Рахмон, Тажикстан Президенты.
* [[1976 йыл]]: Рамзан Ҡадыров, [[Чечен Республикаһы]] Башлығы. }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:5 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1285 йыл]]:[[Филипп III]], Франция короле.
* [[2004 йыл]]:[[Мәғәфүр Хисмәтуллин]], йырсы, [[БАССР]]-ҙың һәм РСФСР-ҙың халыҡ артисы, [[Башҡортостан]]дың [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Йыл көндәре|К05]]
[[Категория:5 октябрь]]</text>
      <sha1>9aw70mh9unlb9eq4ru860k4ecosvpwv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йөҙ йыллыҡ һуғыш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80772</id>
    <revision>
      <id>1306661</id>
      <parentid>1180069</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T20:38:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kontributor 2K</username>
        <id>42555</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>update img redirect</comment>
      <origin>1306661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39418" sha1="sf9pz46u4so0i183fjris4knevnysfi" xml:space="preserve">{{Вооружённый конфликт
|конфликт     = Йөҙ йыллыҡ һуғыш
|часть        = 
|изображение  = [[Файл:Lenepveu, Jeanne d'Arc au siège d'Orléans.jpg|300px]]
|заголовок    = ''[[Жанна д'Арк]] Орлеанды ҡамауға алғанда''
|дата         = 1337—1453 (116 йыл)
|место        = нигеҙҙә [[Франция]]ла
|причина      = 
|изменения    = [[Англия]] Францияла булған күпселек биләмәлерен юғалта (Кале портынан башҡа)
|итог         = Францияның еңеүе
|противник1   = [[Файл:Royal Arms of England (1340-1367).svg|22px]] [[Англия|Англия короллеге]]&lt;br /&gt;[[Файл:Armoires portugal 1385.svg|22px]] [[Португалия|Португалия короллеге]]&lt;br /&gt;[[Файл:Royal Arms of Navarre (1328-1425).svg|22px]] Наварра короллеге&lt;br /&gt;[[Файл:Arms of Aquitaine and Guyenne.svg|22px]] Аквитания герцоглығы&lt;br /&gt;[[Файл:Blason fr Bourgogne.svg|22px]] Бургундия герцоглығы&lt;br /&gt;[[Файл:Armoiries Bretagne - Arms of Brittany.svg|22px]] Бретань герцоглығы (Монфор-л’Амори йорто)&lt;br /&gt;[[Люксембург|Люксембург герцоглығы]]&lt;br /&gt;[[Файл:Blason Comté de Flandre.svg|22px]] Фландрия графлығы&lt;br /&gt;[[Файл:Hainaut Modern Arms.svg|22px]] Геннегау графлығы
|противник2   = [[Файл:Arms of the Kingdom of France (Moderne).svg|22px]] [[Франция|Франция короллеге]]&lt;br /&gt;[[Файл:Aragon arms.svg|22px]] Арагон короллеге&lt;br /&gt;[[Файл:Royal Coat of Arms of the Crown of Castile (1284-1390).svg|22px]] Кастилия һәм Леон короллеге&lt;br /&gt;[[Файл:Armoiries Majorque.svg|22px]] Майорка короллеге&lt;br /&gt;[[Файл:Royal Arms of the Kingdom of Scotland.svg|22px]] [[Шотландия|Шотландия короллеге]]&lt;br /&gt;[[Файл:Bohemia Arms.svg|22px]] [[Чехия|Богемия короллеге]]&lt;br /&gt;[[Файл:Trier Arms.svg|22px]] Генуя республикаһы&lt;br /&gt;[[Файл:Armoiries Bretagne - Arms of Brittany.svg|22px]] Бретань герцоглығы (де Шатильон йорто)
}}

'''Йөҙ йыллыҡ һуғыш''' ({{lang-fr|Guerre de Cent Ans}}, {{lang-en|Hundred Years' War}}) — бер яҡтан [[Франция]] һәм уның союздаштары һәм икенсе яҡтан [[Англия]] һәм уның союздаштары араһындағы яҡынса 1337 йылдан алып 1453 йылға тиклем дауам иткән һуғыштар серияһы.

Был низағтарҙың төп сәбәбе — инглиз короле ''Плантагенеттар нәҫеле''нең француз тәхетенә дәғүә итеүе. Плантагенеттарҙы һәм француз короле ''Капетингтар нәҫеле''н туғанлыҡ ептәре бәйләгән була.

Француздар үҙҙәренең яғынан инглиздәрҙе Гиеньдан сығарырға ынтыла, был ерҙәр 1259 йылғы [[Париж]] килешеүе менән Францияға ҡушылырға тейеш була. Баштағы уңыштарына ҡарамаҫтан, Англия үҙенең маҡсаттарына ирешә алмай, һуғыш һөҙөмтәһендә континенттағы бөтә биләмәләрен дә юғалта, тик ''Кале порты'' ғына 1558 йылға тиклем инглиздар ҡулында була.

Һуғыш тәнәфестәр менән бергә барлығы 116 йыл дауам итә. Тураһын әйткәндә, быны низағтар серияһы тип атарға мөмкин:
* беренсе (Эдвардиан һуғышы) — 1337—1360,
* икенсе (Каролинг һуғышы) — 1369—1396,
* өсөнсө (Ланкастер һуғышы) — 1415—1428,
* дүртенсе — 1428—1453 йылдарҙа дауам итәләр.

Ошо низағтар серияһын дөйөмләштереп торған ''«Йөҙ йыллыҡ һуғыш»'' исемле термины
һуңыраҡ килеп сыҡҡан. Нәҫел низағтары менән башланып аҙаҡтан инглиз һәм француз милләттәре формалашҡас һуғыш милли төҫмөр ала. Бихисап хәрби ҡаршылыҡтар, эпидемиялар, аслыҡ һәм үлтерештәр арҡаһында Францияның халҡы һуғыш һөҙөмтәһендә икенән өс өлөшкә ҡыҫҡара&lt;ref&gt;''Don O’Reilly.'' [http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html Hundred Years' War: Joan of Arc and the Siege of Orléans.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |date=2006-11-09 }} // TheHistoryNet.com&lt;/ref&gt;.

Йөҙ йыллыҡ һуғыш хәрби эш үҫешенә көслө йоғонто яһай: ҙур ғәскәрҙәр төҙөр өсөн бәләкәй генә сығымдар талап иткән пехотаның алыш яландарында роле көсәйә, тәүге даими ғәскәрҙәр килеп сыға. Яңы төр ҡоралдар уйлап табыла, атыусы ҡорал үҫеше өсөн уңайлы шарттар тыуа.

== Сәбәбтәре ==
[[Файл:Edward III counting the dead on the battlefield of Crécy.jpg|мини|350п|Креси янындағы алышта король Эдуард III]]
Һуғышты Англия короле ''Эдуард III'' башлап ебәрә, ул әсәһе яғынан Капетингтар нәҫеленең француз короле ''Филипп IV Сибәр''ҙең ейәнсәре булған. 1328 йылда Капетингтар нәҫеленең туранан-тура һуңғы вәкиле Франция короле ''Карл IV'' үлгәндән һуң һәм Сали ҡанунына ярашлы ''Валуа нәҫеле''нең вәкилен ''Филипп VI'' тәхеткә ултырғандан һуң, Англия короле Эдуард III был тәхеткә дәғүә белдерә. Бынан башҡа монархтар иҡтисади мөнәсәбәтенән бик мөһим булған ''Гасконь'' өлкәһе өсөн бәхәсләшкәндәр. Был өлкә инглиз короленең биләмәһе булып торһа ла, ғәмәлдә уны Франция контролдә тотҡан. Тағы ла Эдуард III атаһы ''Эдуард II'' юғалтҡан территорияларҙы ла ҡайтарырға теләгән. Филипп IV инглиз короленән үҙен дәүләт башлығы булыуын таныуҙы талап иткән. 1329 йылғы компромисслы килешеүҙә ике яҡтарҙыла ҡәнәғәтләндермәгән. Әммә эске сәбәптәр арҡаһында Эдуард III француз тәхетенә дәғүә итмәүен белдерә һәм Филипп VI француз короле булыуын таный, һәм алмашҡа Гасконь өлкәһенә хоҡуҡтарын һаҡлап ҡала.

1333 йылда Эдуард III Францияның союздашы булған [[Шотландия]] короле ''Давид II'' ҡаршы һуғыш аса. Филипп VI быны менән файҙаланып Гасконьды ҡушырға уйлай. Әммә һуғыш инглиздәр өсөн уңышлы булған, Халидон-Хилл янындағы алышта еңелгәндән һуң Давид II Францияға ҡасырға мәжбүр була. 1336 йылда Давид II Шотландия тәхетенә ултыртыр өсөн Филипп VI Британ утрауҙарына баҫып инергә һәм параллель рәүештә Гасконь өлкәһен ҡайтарырға уйлай. Ике дәүләт араһындағы мөнәсәбәтәрендә дошманлыҡ юғары кимәлгә етә.

1337 йылда инглиздәр ''Пикардия'' өлкәһенә һөжүм итеп ҡарайҙар, уларға Фландрияның ҡалалары һәм аҡһөйәктәре һәм Франңүцияның көньяҡ-көнбайыш ҡалалары ярҙам итәләр.

== Һуғыш алдынан Франция ҡораллы көстәренең хәле ==
Һуғыш алдынан Францияның ҡораллы көстәре феодаль рыцарҙар төркөмдәренән, контракт нигеҙендә саҡырылған һалдаттарҙан һәм сит ил ялланыусыларынан (улар исемлегенңүә Генуяның арбалетсылары ла ингән)&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;''Д. Николле, А. МакБрайд.'' Французская армия в Столетней войне. — М.: АСТ; Астрель, 2004. — (Военно-историческая серия «Солдатъ») — ISBN 5-17-022699-3&lt;/ref&gt;. Низағ башланыр алдынан ҡорал күтәрә алған рыцарҙарҙың һаны 2350—4000 яугир тәшкил иткән&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;.

== Беренсе этап ==
Һуғыштың беренсе осоро Эдуард III өсөн уңышлы була, ул [[Нидерландтар|Түбәнге илдәр]] етәкселәре һәм Фландрия бюргерҙары менән килешеү төҙөргә ирешә, әммә 1340 йылда бер нисә һөҙөмтәһеҙ кампанияларҙан һуң был союз тарҡалыуға дусар була. Тәүге осорҙа Франция флоты диңгеҙҙә өҫтөнлөк тотҡан. Ләкин 1340 йылда Слейс янындағы диңгеҙ алышында француз флоты тулыһынса тиерлек ҡыйратыла һәм Йөҙ йыллыҡ һуғыш тамамланғанына тиклем диңгеҙҙә өҫтөнлөк Англия флотына күсә.
[[Файл:Prise caen 1346.jpg|мини|350пкс|1346 йылда инглиздәрҙең Калены яулауы]]
1341 йылда ''Бретань герцоглығы'' мираҫы өсөн һуғыш башлана. Бында Жан де Монфорҙы инглиз короле яҡлап сыҡһа, Карл де Блуаға француз монархы ярҙам итә. Артабанғы йылдар дауамында Бретаньдә дауам итә, Ванн ҡалаһы бер нисә тапҡыр бер ҡулдан икенсе ҡулға күсә. 1346 йылда Эдуард III, Ла-Манш аша үтеп, Францияға баҫып инә һәм Нормандия өлкәһенең Кан ҡалаһын ҡулға ала. 1346 йылдың 26 авгусында Креси янындағы алышта француз ғәскәрҙәре тар-мар ителә, һәм бытл бында Францияның союздашы булған [[Чехия|Богемия]] короле ''Иоганн Люксембургский'' һәләк була. 1347 йылда инглиздәр төньяҡ Францияла урынлашҡан Кале портын оҙайлы ҡамалыштан һуң яулап алалар. Шул уҡ йылда Невиллс-Кросс янындағы алышта [[Шотландия]] короллеге ғәскәрҙәрен еңеп, уның короле Давид II ҡулға алығандан һуң, Англияның хәле тағы ла яҡшыра.

1346—1351 йылдарҙа бөтә Европа буйлап чума пандемияһы («Ҡара үлем») тарала, ул бик күп кешеләрҙең үлеүенә килтерә һәм һуғыштың әүҙемлеген төшөрә. 1351 йылдың 26 мартында булған утыҙ инглиз рыцаре һәм сквайрҙары бер яҡтан, һәм утыҙ француз рыцарҙары һәм уларҙың ярҙамсылары икенсе яҡтан ҡатнашҡан алыш тарихта «Утыҙ алышы» исеме аҫтында билдәле ҡалған.

1356 йылда Эдуард III улы ''Эдуард—Ҡара принц'' етәкселегендәге 30-меңлек инглиз ғәскәре Пуатье янындағы алышта француздарҙы ҡыйраталар һәм король ''Иоанн II Мәрхәмәтле''не тотҡонға алалар. Иоанн II инглиз короле менән килешеү төҙөргә мәжбүр була. Франция короле тотҡонда булған осорҙа уның хөкүмәте тарҡала башлаған. 1359 йылда Лондон тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйылған, уға ярашлы Англияға ''Аквитания герцоглығы'' күскән, һәм Иоанн II иреккә ебәрелгән. Хәрби уңышһыҙлыҡтар һәм иҡтисади ҡыйынлыҡтар Францияла халыҡтың баш күтәреүҙәренә килтерә — 1357—1358 йылдарҙа ''Париж ихтилалы'' һәм 1358 йылда ''Жакерия'' була. Быны менән файҙаланып Англия ғәскәрҙәре өсөнсө тапҡыр Францияға барып инә, Реймс ҡалаһын ҡамауға алалар, һуңынан ҡамауҙы сисеп Парижға юлланалар. Әммә Эдуард Парижды ла, Реймсты ла баҫып алырға теләмәй, уның маҡсаты булып Франция хөкүмәтенең көсһөҙлөгөн күрһәтеү булған. 1360 йылда Франция дофины буласаҡ король ''Карл V'' инглиздәр менән Бретиньи тыныслыҡ килешеүен төҙөргә мәжбүр була. Беренсе этаптан һуң Англия үҙенә Бретаньдың яртыһын, Аквитанияны, Кале һәм Пуатье ҡалаларын, һәм Францияның вассал биләмәләренең яртыһын ҡуша. Һөҙөмтәлә Франция үҙенең территорияһының өстән бер өлөшөн юғалта.

== Тыныслыҡ осоро (1360—1369) ==
Иоанн II Мәрхәмәтленең улы ''Людовик I Анжуйлы'' 1362 йылда Англиялағы тотҡондан ҡаса, ә 1364 йылда Иоанн II тотҡонда мәрхүм була һәм Франция короле булып ''Карл V'' була.

Бретиньи тыныслыҡ килешеүе буйынса Эдуард башҡаса Франция тәхетенә дәғүә итмәгән, әммә шул уҡ ваҡытта Аквитаниялағы инглиз биләмәләрен һәмр Кале портын нығыта. 1369 йылда Карл V инглиздәр килешеүҙәрҙең шарттарын ғәмәлдә үтәмәй тигән сәбәп менән, Англияға ҡаршы һуғыш иғлан итә.

== Францияның көсәйеүе. Ваҡытлыса килешеү. Икенсе этап ==
[[Файл:Reconquête Charles V-es.svg|мини|Реконкиста (1369—1380 йй.)]]
Тыныслыҡ осоро менән файҙаланып француз короле Карл V ғәскәрҙе яңынан ҡора һәм иҡтисади реформалар үткәрә. Былар бөтәһе лә Францияға икенсе этапта 1370-се йылдарҙа байтаҡ хәрби уңыштар яуларға ярҙам итә. Инглиздәр илдән ҡыҫырыҡланғандар. Бретань нәҫеле өсөн барған Ор янындағы алышта инглиздәр еңеүенә ҡарамаҫтан, бретон герцогтары француз хөкүмәтенә яҡын мөнәсәбәттә булған, ә бретон рыцаре ''Бертран Дюгеклен'' хатта Францияның коннетабле булып киткән. Был осорҙа ''Ҡара Принц'' 1366 йылдан алып Иберия ярымутрауындағы һуғыш менән мәшғүл булға, ә Эдуард III инлиз ғәскәрҙәрен етәкләр өсөн бик ҡарт булған. Былар бөтәһе лә Францияға уңайлы булып торған. Кастилия короле ''Педро I'' ҡыҙҙары Констанция һәм Изабелла Ҡара Принцтың ҡустыларында Джон Гонт һәм Эдмунд Лэнгли менән никахлашҡан булалар. 1370 йылда Педро I тәхеттән ''Энрике II'' менән төшөрә, уға Дюгеклен етәкселегендә француздар ярҙам итә. Франция һәм Кастилия менән бер яҡтан һәм Англия һәм Португалия менән икенсе яҡтан һуғыш башлана.

Дюгеклен етәкселегендәге француз ғәскәрҙәре күп кенә ҡалаларҙы, шул иҫәптән 1372 йылда Пуатьены һәм 1377 йылда Бержеракты, азат итәләр. Союздаш француз-кастиль флоты Ла-Рошель янындағы алышта инглиз эскадраһын ҡыйрата.

1376 йылда Ҡара Принц һәм 1377 йылда Эдуард III мәрхүм булғандарҙан һуң, Англия тәхетенә принцтың бәлиғ булмаған ''Ричард II'' ултырған. 1380 йылда Бертран Дюгеклен үлгән,
әммә Англияға икенсе яҡтан хәүеф янай. 1388 йылда Шотландия ғәскәрҙәре инглиздарҙы Оттерберн янындағы алышта ҡыйрата. 1396 йылда ике яҡта һуғыштан арығас, 1396 йылда улар ваҡытлыса килешеү төҙөйҙәр.

== Ваҡытлыса килешеү (1396—1415) ==
Был ваҡытта француз короле ''Карл VI'' аҡылдан яҙа, тиҙҙән уның менән туғаны Бургундия герцогы ''Жан Тәүәкәлле'' һәм ҡустыһы ''Людовик Орлеанлы'' менән хәрби низағ тыуа. Жан Тәүәкәллегә ҡаршы булған ''арманьяк''тар фирҡәһе Людовикты үлтереп, Францила властҡа киләләр. 1410 йылға ҡарай ике яҡтарҙа ярҙамға инглиз ғәскәрҙәрен саҡырырға уйлай, әммә был ваҡытта Англияның [[Ирландия]]һында һәм [[Уэльс]]та ихтилалдар тоҡана, һәм Шотландия менән яңы һуғыш башлана. Быларҙан башҡа илдә ике [[граждандар һуғышы]] була. Ричард II идара итеүенең күп өлөшөн Ирландия менән һуғышып үткәргән. Ричардты тәхеттән ҡолатып ''Генрих IV'' король булғанға тиклемдә Ирландияла һуғыш туҡтамаған. Уэльста ''Оуайн Глиндур'' етәкселегендә ихтилал ҡабына, ул саҡ 1415 йылға ҡарай ғына тулыһынса баҫтырыла. Бер нисә йылдар буйы Уэльс ғәмәлдә бойондороғһоҙ айырым дәүләт булып торған. Англияла королдәрҙең алышыныуы менән файҙаланып, шотландтар илгә бер нисә һөжүм ойошторалар. Әммә инглиз ғәскәрҙәрҙе был һөжүмдәрҙе кире ҡаға һәм Шотландия армияһын 1402 йылда булған Хомильдон-Хилл янындағы алышта ҡыйраталар. Артабан инглиз короленә ҡаршы раф Генри Перси етәкселегендә ихтилал ҡабына, ул бик оҙаҡҡа һуҙыла һәм тик 1408 йылға ҡарай баҫтырыла. Англияның был ауыр осоронда, инглиздәр флотына һәм сауҙаһына француз һәм скандинав пираттары һөжүмдәр яһай. Шулай итеп Англияның Францияның эске эштәренә ҡыҫылыуы 1415 йылға тиклем кисетерелә.

== Өсөнсө этап (1415—1428). Азенкур янындағы алыш һәм Францияны оккупациялау ==
[[Файл:Hundred years war.gif|мини|350п| Йөҙ йыллыҡ һуғыштың барышы]]
Инглиз короле Генрих IV тәхеттән ултырғандан алып Францияға баҫып инер өсөн пландар ҡора, әммә улар тик уның улы ''Генрих V'' генә атҡара ала. 1414 йылда ул Арманьяктар менән союзға инеүҙән баш тарта һәм Генрих II Плантагенет заманындағы инглиз биләмәләрен ҡайтарырға планлаштыра. 1415 йылдың авгусында Англия ғәскәре Онфлер ҡалаһын баҫып алалар, әммә Парижға юлланыр өсөн хәүефһеҙерәк булған Кале портынан юл һайлай. Шул уҡ ваҡытта инглиз ғәскәренең аҙыҡ-түлеге етешмәүе асыҡлана, һәм Генрих V оборонаға күсергә мәжбүр була. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, инглиздәр 1415 йылдың 25 октяберендә булған Азенкур янындағы алышта француздарҙың өҫтөнлөклө көстәрен баҙнат менән еңәләр.

Англия короле Нормандия өлкәһенең күп өлөшөн, шул иҫәптән 1417 йылда ''Кан'' һәм 1419 йылда ''Руан'' ҡалаларын баҫып алырға ирешә. 1419 йылда Жан Тәүәкәллене үлтергәндән һуң Парижды Бургундия герцогы Парижды ала һәм инглиздәр менән союзға инә. Был Англия ғәскәрҙәренә биш йыл эсендә Франция территорияһының яртыһын баҫып алырға ярҙам итә. 1420 йылда инглиз короле Генрих V аҡылдан яҙған Карл VI менән осраша һәм уның менән ''Труа килешеүен'' төҙөй. Килешеү буйынса Францияның тәхет вариҫы итеп Карл VI улы дофин ''Карл VII'' түгел, ә Англия короле Генрих V иғлан ителгән. Труа килешеүенән алып 1801 йылға тиклем инглиз королдәре Франция короле титулында йөрөткәндәр. 1421 йылда Генрих V Парижға барып инә һәм был килешеү рәсми рәүештә Генераль штаттар менән раҫлана.

Англия короленең уңыштары Францияға алты меңлек Шотландия ғәскәре килеүе менән тамамлана. 1421 йылда граф ''Джон Стюарт'' етәкселегендәге шотланд ғәскәре Боже янындағы алышта һан яғынан күп булған инглиз армияһын ҡыйрата. Был һуғышта Англия армияһының командующийы һәм кенә юғары дәрәжәле инглиз ғәскәре башлыҡтары һәләк була. 1422 йылда ''Мо'' ҡалаһында король Генрих V мәрхүм була. Уның берҙән бер 1 йәшлек малайы шунда уҡ Англия һәм Франция короле тип иғлан ителгән, әммә Арманьяктар дофин Карл яғында ҡалғандар һәм һуғыш дауам иткән.
[[Файл:Siege orleans.jpg|мини|350п|Орлеанды ҡамау]]
1423 йылдағы Краван янындағы алышта француз-шотланд ғәскәрҙәре бик ҙур юғалтыуҙар кисерәләр. Франция армияһы еңелгәндән һуң уның территорияһы һаманда урталай бүленгән килеш ҡала: Пикардия һәм Көньяҡ Франция менән бәйләнеш өҙөлә. Ике өлөштәрҙә инглиздәр менән айырым-айырым көрөшергә мәжбүр була. Краван янындағы алышта еңелгәндән һуң Карл VII ғәскәрҙәре тағы ла бер нисә уңышһыҙлыҡтарға тарый.

1428 йылда инглиз ғәскәрҙәре ''Орлеан''ды ҡамауға алалар. Француздар аҙыҡ-түлек менән барған ылауға һөжүм яһағандар, был ҙур ғына алышҡа әйләнгән һәм тарихҡа ''«Селёдкалар алышы»'' исеме аҫтында ҡалған. Был алышта рыцарь ''Джона Фастольф'' етәкселегендәге инглиздәр еңеү яулағандар. 1428 йыл сәйәси аренала [[Жанна д’Арк]]тың килеп сығыуы менән билдәләнә.

== Һуңғы һынылыш. Инглиздәрҙе Франциянан ҡыҫырыҡлау (1428—1453) ==
1424 йылда Генрих VI олаталары регентлыҡ өсөн көрәш башлайҙар. Уларҙың берәүһе Глостер герцогы ''Хамфри Ланкастерлы'', Геннегау графиняһы ''Якоба''ға өйләнеп һәм уның биләмәләрен ҡайтарырға теләп, [[Нидерланды|Голландияны]] баҫып ала. Был Бургундия герцогы ''Филипп III'' менән низағ тыуыуына килтерә.

1428 йылға ҡарай Орлеанды ҡамап, инглиздәр һуғышты дауам итәләр. Уларҙың ҡаланы алырға хәленән килмәй, әммә француз ғәскәрҙәре лә ҡалаға ярҙам итергә ашыҡмайҙар. 1429 йылда [[Жанна д'Арк]] дофинды (буласаҡ король Карл VII) уға Орлеанды ҡамауҙан сисер өсөн ғәскәр бирергә өгөтләй. Тиҙҙән Жанна д’Арк етәкселегендәге француз ғәскәрҙәре Орлеандан ҡамауҙы ысҡындырыуға ирешәләр. Жаннан илһамланып, француздар Луара йылғаһы буйындағы бер нисә мөһим ҡәләғәләрҙе алалар. Пат янындағы алышта Жанна д’Арк етәкселегендәге француз ғәскәрҙәре инглиздәрҙе еңәләр һәм Реймс ҡалаһына юл асалар, тиҙҙән бында дофин Карл VII исеме аҫтында Франция короле тип иғлан ителә.

[[Файл:100 Years War France 1435-ru.svg|thumb|1435 йыл]]
1430 йылда Жанна д’Аркты бургундтар тотҡонға алалар һәм инглиздәргә тапшыралар. 1431 йылда уны язалап үлтерәләр. Әммә был ваҡиға һуғыштың артабанғы барышына тәьҫир итмәй. 1435 йылда бургундтар Франция короле яғына күсәләр һәм уларҙың герцогы Филипп III француз короле Карл VII килешеү төҙөп Парижды ҡайтара. Карл VII хөкүмәтте һәм армияны яңынан ҡора. Француз ғәскәрҙәре яйлап күп кенә ҡалаларҙы азат итәләр. 1449 йылда Руан ҡалаһын азат итеүгә ирешәләр, Форминья янындағы алышта граф де Клермон етәкелегендәге француз ғәскәрҙәре тулыһынса тиерлек инглиздәрҙе ҡыйрата. Шул уҡ йылдың 6 июлендә француздар Нормандияның Кан ҡалаһын азат итәләр.

Шрюсбери графы Джона Талбот етәкселегендәге инглиз ғәскәренең Гасконь өлкәһен ҡайтарыуға ынтылышы уңышһыҙлыҡҡа осрай. 1453 йылда Кастильон янындағы алышта инглиздәр емергес еңелеүгә тарыйҙар. Был Йөҙ йыллыҡ һуғыштың аҙаҡҡы алышы булып тора һәм 1453 йылдағы Бордо ҡалаһындағы инглиз гарнизонының капитуляциялауы уның тамаланыуына килтерә.

Франция территорияһындағы инглиздәрҙең һуңғы биләмәләһе Кале округы уларҙың ҡулында 1558 йылға тиклем һаҡланған.

Һуғыш тамамланыуы тураһындағы Англия һәм Франция араһындағы тыныслыҡ килешеүе 1453 йылда ла, унан һуңғы йылдарҙа ла төҙөлмәй. Әммә оҙаҡҡа һуҙылған Англия эсендә барған [[Ал һәм Аҡ раузалар һуғышы]] инглиз королдәрен Францияға һөжүмдәр ойошторға мөмкинлек бирмәйҙәр. 1475 йылда инглиз короле ''Эдуард IV'' Францияға баҫып инә, һөҙөмтәлә француз короле ''Людовик XI'' менән Пикиньи килешеүен төҙөй. Был килешеүһе йыш ҡына Йөҙ йыллыҡ һуғыштың тамалауын һыҙыҡ аҫтына алыусы килешеү тип иҫәпләйҙәр.

Англия королдәре тағы ла оҙаҡ йылдар буйы француз тәхете өсөн дәғүә иткәндәр&lt;ref&gt;''Калмыкова Е.'' Незаконченная война: притязания английских королей на французскую корону после 1453 г. // Диалог со временем. — 2009. — № 29. — С. 132—146.&lt;/ref&gt;, ә «Франция короле» титулы һаманда Англия королдәре титулатураһында һаҡланып килгән. Франция Республикаһы менән һуғыштарҙан һуң, Англия килешеүгә ҡул ҡуя. Уға ярашлы инглиз королдәре үҙенең француз тажына булған дәғүәләренән һәм 1801 йылдың 1 ғинуарында сыҡҡан прокламацияға ярашлы «Франция короле» титулынан баш тартҡандар&lt;ref&gt;[http://www.heraldica.org/topics/britain/britstyles.htm#1801 «Proclamation as to the Royal Style and Titles and as to the Ensigns Armorial, Standard, and Union Jack»]&lt;/ref&gt;.

== Һуғыштың эҙемтәләре ==
Һуғыш һөҙөмтәһендә, 1558 йылға тиклем Англия составында булған Кале портынан башҡа, Англия континенттағы бөтә биләмәләренң юғалта. Шулар араһында XII быуаттан алып уҡ инглиз тәхетенең көньяҡ-көнбайыш Францияла урынлашҡан киң биләмәләре лә була. Англия короленең аҡылдан яҙыуы илде [[Анархизм|анархия]] һәм үҙ-ара һуғыштарға — [[Ал һәм Аҡ раузалар һуғышы]]на килтерә. Эске һуғыштар арҡаһында, континентта юғалтҡан территорияларҙы ҡайтарыр өсөн Англияның бер ниндәй көстәре һәм саралары ҡалмай. Быға өҫтәп дәүләт ҡаҙнаһы ҙур хәрби сығымдар арҡаһында буш булған.

Йөҙ йыллыҡ һуғыш хәрби эш үҫешенә көслө йоғонто яһай: ҙур ғәскәрҙәр төҙөр өсөн бәләкәй генә сығымдар талап иткән пехотаның алыш яландарында роле көсәйә, тәүге даими ғәскәрҙәр килеп сыға. Яңы төр ҡоралдар уйлап табыла, атыусы ҡорал үҫеше өсөн уңайлы шарттар тыуа.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Викисклад|Hundred Years' War}}
{{Викитека|Category:Hundred Years' War}}
* [http://dic.academic.ru/pictures/bse/jpg/0263402208.jpg dic.academic.ru сайтында Йөҙ йыллыҡ һуғыштың карталары]
* [http://www.hrono.ru/proekty/ostu/france1337_1453.gif hrono.ru сайтында Йөҙ йыллыҡ һуғыштың карталары]
* [http://www.uniros.ru/imagens/map/map100war.jpg istorya.ru сайтында Йөҙ йыллыҡ һуғыштың карталары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120110180334/http://www.uniros.ru/imagens/map/map100war.jpg |date=2012-01-10 }}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
|автор          = Басовская Н. И.
|часть          = 
|заглавие       = Столетняя война 1337—1453 гг.: Учебное пособие
|оригинал       = 
|ссылка         = 
|ответственный  = 
|издание        = 
|место          = М.
|издательство   = Высшая школа
|год            = 1985
|том            = 
|страницы       = 
|страниц        = 185
|серия          = Библиотека историка
|isbn           = 
|тираж          = 20&amp;nbsp;000
}}
* {{книга
|автор          = Басовская Н. И.
|часть          = 
|заглавие       = Столетняя война: леопард против лилии
|оригинал       = 
|ссылка         = 
|ответственный  = 
|издание        = 
|место          = М.
|издательство   = Астрель, АСТ
|год            = 2007
|том            = 
|страницы       = 
|страниц        = 446
|серия          = 
|isbn           = 978-5-17-040780-4
|тираж          = 
}}
* {{книга
|автор          = Бёрн А.
|часть          = 
|заглавие       = Битва при Креси. История Столетней войны с 1337 по 1360 год
|оригинал       = 
|ссылка         = 
|ответственный  = 
|издание        = 
|место          = М.
|издательство   = Центрполиграф
|год            = 2004
|том            = 
|страницы       = 
|страниц        = 336
|серия          = 
|isbn           = 5-9524-1116-9
|тираж          = 
}}
* {{книга
|автор        = Бёрн А.
|часть        = 
|заглавие     = Битва при Азенкуре. История Столетней войны c 1369 по 1453 год
|оригинал     = 
|ссылка       = 
|издание      = 
|место        = М.
|издательство = Центрполиграф
|год          = 2004
|том          = 
|страницы     = 
|страниц      = 352
|серия        = 
|isbn         = 5-9524-1263-7
|тираж        = 
}}
* {{книга
|автор        = Перруа Э.
|часть        = 
|заглавие     = Столетняя война
|оригинал     = 
|ссылка       = 
|издание      = 
|ответственный = Пер. с франц. М. Ю. Некрасова.
|место        = СПб.
|издательство = Евразия
|год          = 2002
|том          = 
|страницы     = 
|страниц      = 480 
|серия        = Clio militaris
|isbn         = 5-8071-0109-X
|тираж        = 1500 экз.
}}
* {{книга
|автор        = Фавье Ж.
|часть        = 
|заглавие     = Столетняя война
|оригинал     = 
|ссылка       = 
|издание      = 
|ответственный = Пер. с франц. М. Ю. Некрасова.
|место        = СПб.
|издательство = Евразия
|год          = 2009
|том          = 
|страницы     = 
|страниц      = 656 
|серия        = Clio
|isbn         = 978-5-91852-004-8
|тираж        = 1000 экз.
}}
* {{книга
|автор        = Фаулер К.
|часть        = 
|заглавие     = Эпоха Плантагенетов и Валуа
|оригинал     = 
|ссылка       = 
|издание      = 
|ответственный = Пер. с англ. С. А. Кириленко.
|место        = СПб.
|издательство = Евразия
|год          = 2002
|том          = 
|страницы     = 
|страниц      = 352 
|серия        = Clio
|isbn         = 5-8071-0103-0
|тираж        = 1500 экз.
}}

{{Һайланған мәҡәлә|тарих}}
[[Категория:Европа тарихы]]
[[Категория:Йөҙ йыллыҡ һуғыш]]
[[Категория:XIV быуат һуғыштары]]
[[Категория:XV быуат һуғыштары]]
[[Категория:Франция тарихы]]
[[Категория:Англия тарихы]]</text>
      <sha1>sf9pz46u4so0i183fjris4knevnysfi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джон Майтон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90177</id>
    <revision>
      <id>1306656</id>
      <parentid>1198596</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T18:17:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13947" sha1="7kkh5vc1dgugf46s88o6ok83wbyiupk" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Джон Майтон''' ({{lang-en|John Mighton}}; [[6 октябрь]] [[1957 йыл]]) — [[Канада]] яҙыусыһы, драматург, сценарист, математик, педагог, эшҡыуар һәм менеджер; математикала ҡыйынлыҡтар кисергән балаларҙы уҡытҡан JUMP Math (Junior Undiscovered Math Prodigies) ойошмаһын һәм программаһын ойоштороусы һәм уның етәксеһе. Джон шулай уҡ Филдс институтында эшләй&lt;ref name=&quot;thecanadianencyclopedia.ca.john&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;canadiantheatre.com.mighton&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;playwrightscanada.com.john&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;schwabfound.org.john&quot; /&gt;.

== Биографияһы ==
Джон Майтон 1957 йылдың 6 октябрендә Канаданың [[Онтарио]] провинцияһындағы Гамильтон ҡалаһында тыуған&lt;ref name=&quot;thecanadianencyclopedia.ca.john&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;canadiantheatre.com.mighton&quot; /&gt;.

=== Белем алыуы һәм драма әҫәрҙәре ===
Ун бер йәштә математик булыу хыялын тыуҙырған ике китап уҡый&lt;ref name=&quot;ashoka.org.john&quot; /&gt;. Был фән уға мөғжизәле, матур һәм аңлауға ябай күренә&lt;ref name=&quot;ashoka.org.john&quot; /&gt;. Әммә һигеҙенсе синыфта уҡыған ваҡытта, математикала уңыштар өсөн уның таланттары түбән булғанға, уҡытусыһы малыйҙың теләгенә критик рәүештә ҡарай, һәм Джон үҙ хыялы тураһында мәңгегә оноторға хәл итә&lt;ref name=&quot;ashoka.org.john&quot; /&gt;.

1978 йылда Торонто университетында бакалавр дәрәжәһен, аҙаҡтан Макмастер юғары уҡыу йортонда философия магистры дәрәжәһен ала&lt;ref name=&quot;thecanadianencyclopedia.ca.john&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;canadiantheatre.com.mighton&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;vic.utoronto.ca.john&quot; /&gt;.

Философия уның тәүге ҡыҙыҡһынған фәне була&lt;ref name=&quot;thecanadianencyclopedia.ca.john&quot; /&gt;, Макмастер университетында философия буйынса лекциялар уҡый&lt;ref name=&quot;playwrightscanada.com.john&quot; /&gt;.

Яҙыусы эшмәкәрлегенә уны Сильвии Плат әҫәрҙәрен уҡыу дәртләндерә&lt;ref name=&quot;thecanadianencyclopedia.ca.john&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;canadiantheatre.com.mighton&quot; /&gt;. Джон {{iw|Possible worlds||en|Possible Worlds (play)}}, The Little Years, Body &amp; Soul, Scientific Americans, A Short History of Night, Half Life пьесаларын һәм башҡа әҫәрҙәр яҙған.

1997 йылда IMDB версияһы буйынса 250 иң яҡшы фильмдар исемлегенә кергән «Умница Уилл Хантин» фильмында ҙур булмаған ролде башҡара&lt;ref name=&quot;thecanadianencyclopedia.ca.john&quot; /&gt;.

Күренекле драма әҫәрҙәрен яҙыусы булып танлғас һәм бер-нисә бүләк алғас, Торонто университетына ҡайта, шунда 2000 йылда математиканан доктор диссертацияһын яҡлай&lt;ref name=&quot;thecanadianencyclopedia.ca.john&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;playwrightscanada.com.john&quot; /&gt;.

2001 йылда Майтон {{iw|Possible Worlds (фильм)|«Possible Worlds»|en|Possible Worlds (film)}} фильмына үҙенең пьесаһы буйынса сценарий яҙа&lt;ref name=&quot;thecanadianencyclopedia.ca.john&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;playwrightscanada.com.john&quot; /&gt;.

=== JUMP Math ===
{{main|JUMP Math}}
1998 йылда Джон Майтон бер үҙе өйөндә эшләгән математикаға уҡытыу программаһын башлап ебәрә&lt;ref name=&quot;sigeneration.ca.jump&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;charityintelligence.ca.jump&quot; /&gt;. Проект өсөн тәүге күргәҙмә материалдарын уның ҡыҙы Хлоя ({{lang-en|Chloe}}) уйлап сығара&lt;ref name=&quot;ashoka.org.john&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;burke.mattis&quot; /&gt;. 1999 йылда программа ''Junior Undiscovered Math Prodigies'' исемен ала&lt;ref name=&quot;ashoka.org.john&quot; /&gt;. Проектҡа Майтондың дуҫтары саҡырыла, һәм улар бер-нисә уҡыусылар төркөмдәре өсөн дүрт аҙналыҡ эксперименталь курстар үткәрә&lt;ref name=&quot;ashoka.org.john&quot; /&gt;. Тикшереүҙәрҙән һуң алынған күрһәткестәр Джон Майтонды дөйөм милли программа төҙөүгә дәртләндерә&lt;ref name=&quot;ashoka.org.john&quot; /&gt;. 2002 йылда Канадала ''[[JUMP Math]]'' исеме аҫтында хәйриә ойошмаһы теркәлә&lt;ref name=&quot;sigeneration.ca.jump&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;thejournal.ie.640614&quot; /&gt;. 2011 йылға шундай уҡ статусты [[АҠШ]] һәм [[Бөйөк Британия]] илдәрендә ала&lt;ref name=&quot;sigeneration.ca.jump&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;charityintelligence.ca.jump&quot; /&gt;.

Джон Майтон шулай уҡ бер-нисә китап яҙа: «Мөмкинлек мифы: Һәр балала математик талант тәрбиәләү» ({{lang-en|The Myth of Ability: Nurturing Mathematical Talent in Every Child}}; 2003) һәм «Әҙәпһеҙлек аҙағы еткән: Үҙебеҙҙә кеше потенциалын үҫтерәбеҙ» ({{lang-en|The End of Ignorance: Multiplying Our Human Potential}}; 2007)&lt;ref name=&quot;playwrightscanada.com.john&quot; /&gt;.

== Шәхси тормошо ==

Ҡатыны Памела Синха ({{lang-en|Pamela Sinha}}) һәм ҡыҙы Хлоя ({{lang-en|Chloe}}) менән бергә [[Канада]]ла [[Торонто]] ҡалаһында йәшәй&lt;ref name=&quot;canadiantheatre.com.mighton&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ashoka.org.john&quot; /&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
 
Джон Майтон драма әҫәрҙәре яҙыу, театр, математика, педагогика һәм [[социаль эшҡыуарлыҡ]] өлкәһендәге өлөшө өсөн күп бүләктәр һәм премиялар ала&lt;ref name=&quot;thecanadianencyclopedia.ca.john&quot; /&gt;.

1988 (''«Scientific Americans»'' өсөн) һәм 1989 (''«A Short History of Night»'' өсөн) йылдарҙа Дора Мейвор Мур ({{lang-en|Dora Mavor Moore Award}}) исемендәге премияларға лайыҡ була&lt;ref name=&quot;thecanadianencyclopedia.ca.john&quot; /&gt;.

1992 йылда {{iw|«Possible Worlds»||en|Possible Worlds (play)}} һәм ''«A Short History of Night»'' пьесалары өсөн генерал-губернатор премияһын ала&lt;ref name=&quot;thecanadianencyclopedia.ca.john&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;canadiantheatre.com.mighton&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;playwrightscanada.com.john&quot; /&gt;.
2005 йылда ул ''«Half Life»'' драмаһы өсөн икенсе генерал-губернатор премияһына лайыҡ була&lt;ref name=&quot;thecanadianencyclopedia.ca.john&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;canadiantheatre.com.mighton&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;playwrightscanada.com.john&quot; /&gt;.

Шул уҡ 1992 йылда «''A Short History of Night''» өсөн 25 мең АҠШ доллары кимәлендә Чалмерс премияһын ({{lang-en|Floyd S. Chalmers Canadian Play Award}}) ала&lt;ref name=&quot;canadiantheatre.com.mighton&quot; /&gt;.

Быуындар теорияһын тикшереү өсөн постдокторантура NSERC грантын ала&lt;ref name=&quot;canadiantheatre.com.mighton&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;vic.utoronto.ca.john&quot; /&gt;.

2004 йылда JUMP Math проекты менән социаль эшҡыуарлыҡ өлкәһендә Майтон эшен [[Ашока (фонд)|Ашока фонды]] билдәләп сыға&lt;ref name=&quot;ashoka.org.john&quot; /&gt;

2005 йылда 100 мең АҠШ доллары ҙурлығында Симиновичтар театр премияһына ({{lang-en|Siminovitch Prize in Theatre}}) лайыҡ була&lt;ref name=&quot;thecanadianencyclopedia.ca.john&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;canadiantheatre.com.mighton&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;playwrightscanada.com.john&quot; /&gt;.

2010 йылдың 30 июнендә Канада ордены офицерҙары сафына инә&lt;ref name=&quot;canadiantheatre.com.mighton&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;gg.ca.13725&quot; /&gt;.

2015 йылда [[Швабтың социаль эшҡыуарлыҡ фонды|Шваба фонды]] Лжон Майтонды йыл эшҡыуары тип билдәләй&lt;ref name=&quot;schwabfound.org.john&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2|refs=
&lt;ref name=&quot;thecanadianencyclopedia.ca.john&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/john-mighton/|title=John Mighton|publisher=The Canadian Encyclopedia|lang=en|accessdate=2015-05-30}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;canadiantheatre.com.mighton&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.canadiantheatre.com/dict.pl?term=Mighton%2C%20John|title=Mighton, John|publisher=Canadian Theatre Encyclopedia|lang=en|accessdate=2015-05-30}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;playwrightscanada.com.john&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.playwrightscanada.com/index.php/john-mighton.html|title=John Mighton|publisher=Playwrights Canada Press|lang=en|accessdate=2015-05-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151004121642/http://www.playwrightscanada.com/index.php/john-mighton.html |date=2015-10-04 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;schwabfound.org.john&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.schwabfound.org/content/john-mighton|title=John Mighton|publisher=[[Швабтың социаль эшҡыуарлыҡ фонды]]|lang=en|accessdate=2015-05-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150515014233/http://www.schwabfound.org/content/john-mighton |date=2015-05-15 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ashoka.org.john&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.ashoka.org/fellow/john-mighton|title=JOHN MIGHTON|publisher=[[Ашока (фонд)]]|lang=en|accessdate=2015-05-30}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;vic.utoronto.ca.john&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.vic.utoronto.ca/Future_Students/vicone/plenaries/Former_Plenary_Speakers/John_Mighton.htm|title=John Mighton|publisher=Victoria College (University of Toronto)|lang=en|accessdate=2015-05-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150911231901/http://www.vic.utoronto.ca/Future_Students/vicone/plenaries/Former_Plenary_Speakers/John_Mighton.htm |date=2015-09-11 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;sigeneration.ca.jump&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.sigeneration.ca/home/resources/jump-math/|title=Jump Math|publisher=SiG|lang=en|accessdate=2015-05-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151118064158/http://www.sigeneration.ca/home/resources/jump-math/ |date=2015-11-18 }} ([https://sig.box.com/shared/static/4hpyz6apj0dpelapt9a8.pdf pdf-версия]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;charityintelligence.ca.jump&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.charityintelligence.ca/images/toppicks/jump%20math.pdf|title=JUMP MATH|author=Michael Phillips, Aswani Pulipaka|date=2012-08-31|publisher=charityintelligence.ca|lang=en|accessdate=2015-05-30}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;burke.mattis&quot;&gt;{{книга|автор=Ronald J. Burke, Mary C. Mattis|заглавие=Women and Minorities in Science, Technology, Engineering, and Mathematics: Upping the Numbers |ссылка=https://books.google.ru/books?id=zgsvXQ4GbfkC|издательство=Edward Elgar Publishing|год=2007|страницы=13-14|страниц=379|isbn=1847206875, 9781847206879}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;thejournal.ie.640614&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.thejournal.ie/readme/jump-maths-pamela-fitzgerald-640614-Oct2012/|title=Column: Is mathematical ability just something you’re born with?|author=Pamela Fitzgerald|date=2012-10-18|description=thejournal.ie|lang=en|accessdate=2015-05-30}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;gg.ca.13725&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gg.ca/document.aspx?id=13725&amp;lan=eng|title=Governor General announces 74 new appointments to the Order of Canada|publisher=The Governor General of Canada|date=2010-06-30|lang=en|accessdate=2015-05-30}}&lt;/ref&gt;
}}

== Һылтанмалар ==
* Мәҡәләләр, сығыштар, интервью:
** [http://siminovitchprize.com/reflections/john-mighton-speech/ John Mighton, Recipient of the Prize for Playwriting, 2005]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
** [http://tedxcern.web.cern.ch/video/2014/math-learning The math of learning] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
** [http://www.scientificamerican.com/article/new-techniques-make-math-fun-for-all/ New Techniques Make Math Fun for All]
** [http://www.thestar.com/entertainment/stage/2012/11/09/john_mightons_the_little_years_offers_inspiration.html John Mighton’s The Little Years offers inspiration].
** [http://www.ams.org/notices/201402/rnoti-p144.pdf JUMP Math: Multiplying Potential].
** [http://www.scientificamerican.com/podcast/episode/kids-jump-for-math-john-mightons-ju-13-08-07/ Kids JUMP for Math [John Mighton’s Junior Undiscovered Math Prodigies].
* [http://www.imdb.com/name/nm0585906/ Джон Майтон Internet Movie Database сайтында].

[[Категория:Алфавит буйынса эшҡыуарҙар]]
[[Категория:Канада эшҡыуарҙары]]
[[Категория:Социаль эшҡыуарҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса менеджерҙар]]
[[Категория:Канада менеджерҙары]]
[[Категория:Канадала социаль эшҡыуарлыҡ]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]</text>
      <sha1>7kkh5vc1dgugf46s88o6ok83wbyiupk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Венгрия тарихы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103762</id>
    <revision>
      <id>1306636</id>
      <parentid>1285542</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T12:11:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="143321" sha1="kdfv9m6v6dsxp3gui0cig7vwwdqeysp" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Венгрия тарихы''' — илдең венгр халҡының ата-бабалары [[мадьярҙар]]ҙың [[IX быуат|IX]]—[[X быуат|X быуаттарҙа]] бөгөнгө Венгрия биләмәләренә күсеп ултырған осорҙан алып бөгөнгө көнгәсә тарихы.

== Венгрҙарҙың Дунайға күсенеүе ==
[[Файл:kalandozasok.jpg|thumb|left|450px|X быуатта венгрҙарҙың Европа илдәренә һөжүмдәре. Ҡыҙыл төҫ менән венгрҙар күсеп ултырған биләмәләр күрһәтелгән.]]
Бөгөнгө тарих фәне венгрҙарҙың ата-бабалары ''[[мадьярҙар]]ҙы'' — ''[[Уғырҙар|уғыр халҡы]]'' тип ҡарай. Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер ғалимдар ([[Дьюла Немет|Немет]], Зәкиев) уларҙы [[Волга]]нан көнсығыштағы [[Көньяҡ Урал|Көньяҡ Урал далаларын]] һәм [[Тарихи Башҡортостан|Тарихи Башҡортостан биләмәләрен]] төбәк иткән [[Төрки халыҡтар|төрки]] һәм уғыр ҡәбиләләренең союзы (ҡушылмаһы) тип иҫәпләй. [[Хазар ҡағанлығы]]нан тар-мар ителеү мадьярҙарҙы [[Днепр]] буйы далаларына күсенергә мәжбүр итә. Артабан улар боронғо венгр ҡәбиләләре берләшмәһе (конфедерацияһы) составында Урта [[Дунай]]ға баҫып инә, һәм был юлда [[Бөйөк Моравия]]ны ҡыйратыуҙары ла ихтимал. Венгрия тарихының был осоро ''«Дунайҙа тыуған ерҙәр яулап алыу дәүере»'' тип аталып йөрөтөлә.

Көнсығыш Европа тигеҙлегенең славяндар тарафынан үҙләштерелгән төрлө урынына VII—X быуаттарҙа [[Бөйөк Моравия|Дунай Моравияһынан]] күп һанлы славян күсмәндәренең ағылып килеүе дауам итә, был хәл Көнсығыш Европала славян халҡының бергә тупланыуына һәм [[Древнерусская народность|Боронғо урыҫ халыҡтарының]] формалашыуының тамамланыуына килтерә&lt;ref name=&quot;СедовИаи99&quot;&gt;''[[Седов, Валентин Васильевич|Седов В. В.]]'' [https://www.academia.edu/31006567/Седов_В._Древнерусская_народность._Историко-археологическое_исследование_Staroruské_národnosti._Historický_a_archeologický_výzkum_Old_Russian_nationality._Historical_and_archaeological_research Древнерусская народность. Историко-археологическое исследование (Миграция славян из Дунайского региона)]. М., 1999.&lt;/ref&gt;.

X—XI быуаттарҙа Үҙәк Европала сәскә атҡан иртә урта быуат археологияһы ({{Iw|культура Биело-Брдо|||Bijelo Brdo culture}}), 900-сө йылдар тирәһендә ерҙәрҙе баҫып алған һәм Карпат бассейны ерҙәренә килеп төпләнгән венгрҙар мәҙәниәте менән венгрҙар яулап алғанға тиклем хәҙерге Венгрия, Словакия, Румыния, Сербия и Хорватия биләмәләрендә йәшәгән халыҡ мәҙәниәтенең ҡушылыуынан ғибәрәт&lt;ref&gt;''Barford P. M.'' (2001). The Early Slavs: Culture and Society in Early Medieval Eastern Europe. Cornell University Press. ISBN 0-8014-3977-9.&lt;/ref&gt;. Археолог [[Седов, Валентин Васильевич|Валентин Седов]] фекеренсә, Биело-Брдо мәҙәниәтенең төп территорияһына хәҙерге Венгрия, Көньяҡ Словакия һәм серб Воеводинаһының бер өлөшө ингән була&lt;ref&gt;''Valentin Vasiljevič Sedov''. Sloveni u ranom srednjem veku, Novi Sad, 2013, pages 419-421.&lt;/ref&gt;.

Мадьярҙар Дунайҙа тәүге тапҡыр 862 йылда Бөйөк Моравия кенәзе [[Ростислава]]тың союздашы сифатында күренә башлай, сөнки Ростиславҡа ҡаршы көнсығыш франкалар короле [[Людовик II Немецкий]] һәм болгар кенәзе [[Борис I]] бергәләшеп ҡорал күтәргән була. 881 йылда венгрҙар, Ростиславтың вариҫы [[Святополк I (Бөйөк Моравия кенәзе)|Святополктың]] союздаштары булараҡ, Венаға тиклем барып етә; әммә был барымта ғына була, мадьяр ғәскәренең төп өлөшө Ҡара диңгеҙҙең төньяғындағы далала күсмә тормош менән йәшәүен дауам итә.

894 йылда Византия дипломаттары венгрҙарҙы Византия менән берлектә Болгарияға ҡаршы һуғыш башларға күндерә. Византия караптары Левенте командалыҡ иткән мадьяр ғәскәренә Дунай аша сығырға ярҙам итә, һәм венгрҙар, Болгарияның баш ҡалаһына тиклем барып етеп, илде талай, өҫтәүенә ҡыҙҙарҙы һәм ҡатындарҙы әсирлеккә алып ҡоллоҡҡа һата. Яуап урынына болгар батшаһы [[Симеон I]] бәшнәктәр менән союз ҡора. Болгарҙар 896 йылда бәшнәктәр менән бергә далаға инә һәм венгр ғәскәрен ҡырып һала, Ә ҡатындарын һәм балаларын ҡыуып алып китә. Ошо хәлдән һуң венгрҙар, үҙҙәренең күсенеп йөрөгән ерҙәрен ҡалдырып, Урта Дунай уйһыулығына  йүнәлә, унда бер өлөшө Болгарияға, икенсе өлөшө Бөйөк Моравияға ҡараған ерҙәргә барып төпләнә,тиҙҙән унда [[Венгерское княжество|үҙ кенәзлеген]] ойоштора. Был осорҙа мадьярҙар ҡәбиләһе союзына [[Арпады|Арпадтар]] династияһына нигеҙ һалған [[Арпад]] (889—907) етәкселек итә һәм 904 йылға тиклем был биләмәләрҙә Кусан менән бергә хакимлыҡ итә. Бөйөк Моравияның һуңғы кенәзе [[Моймир II]] венгрҙар менән оҙайлы һуғыш алып бара, ләкин уңышҡа өлгәшмәй һәм 906 йылдар тирәһендә һуғышта һәләк була. Венгрҙар Германия, Италия һәм Европаның башҡа илдәренә  йыш ҡына барымта менән бара башлай.

== Венгр кенәзлеге ==
{{төп мәҡәлә|Венгр кенәзлеге}}
[[Файл:Kalandozasok.jpg|thumb|[[Венгерские завоевания в Европе|Походы венгров в Европе]]]]
Х быуаттың беренсе яртыһында бер урындан икенсе урынға еңел генә күсеп йөрөй алған, ауыр кейемле рыцар ғәскәренән бик еңел генә ҡасып ҡотолорға һәләтле мадьяр кавалерияһы континенталь Европаны тотошо менән тиерлек талай. 899 йылда мадьярҙар, Брент йылғаһы янындағы һуғышта итальян короле Беренгарий Беренсене еңеп, Италияға тәүге уңышлы барымтаһы менән сыға. 900 йылда мадьяр атлылары Баварияны, 901 йылда Италия менән Каринтияны, 904-се йылда тағы ла Италияны, 907 - 911 йылдарҙа Саксония, Бавария, Тюрингия, Швабияны; 920—924 йылдарҙа — Италияны талай. 922 йылда венгрҙар сираттағы барымтала Апулияға барып етә, 924 йылдың 24 мартында [[Италия (средневековое королевство)|Италия короллегенең]] баш ҡалаһы Павияны яндыра, 926 йылда Римға барып етәләр.

924—927 йылдарҙа венгр атлылары Бургундия, Прованс, Бавария һәм Италияны талап үтә; 933 йылда мадьярҙар Константинополгә барып етә, 935 йылда ҡайтанан Бургундия, Аквитания һәм Италияға барымта менән бара. 937 йылда улар, [[Бургундское королевство|Арелата]] ерҙәрен үтеп, тағы ла Италияға бәреп инә; 938 йылда Саксонияны, 942—943 һәм 947 йылдарҙа Италияны талап үтә. 941 һәм 944 йылдарҙа мадьярҙар Көньяҡ Франция аша  Испанияға бәреп инә, 944 йылда унда ғәрәптәр менән һуғышып ала. Венгрҙар бөтә ерҙә лә байлыҡ йыя, болгарҙар һәм бөшөнөктөр менән алып барған һуғыштар мәлен ҡатындары һәләк булған венгрҙар яңы ғаиләләр ҡора. Шуныһы иғтибарға лайыҡ, шул осорҙа мадьярҙар славян илдәренә (Чехия, Польша, Киев Русына) бөтөнләй һөжүм итмәй, хатта Хорватия венгҙарҙың һөжүмен уңышлы рәүештә кире ҡаға, аҙаҡ уның мөһим союздашына әйләнә. В период, когда во главе союза Мадьяр ҡәбиләләре башында [[Арпад]]тың улы, кенәз [[Жольт]] (Золтан, 907—947) торғанда, венгрҙар Көнбайыш Европа өсөн тик талаусы ғына була. Әммә барымталарҙың ҡайһы берҙәре уңышһфыҙ тамамланған мәлдәр ҙә була.(933 йылда — герман короле [[Генрих I Птицелов|Генриха I Птицеловатан]], Унстру йылғаһы буйында [[Битва при Риаде|Риадтағы һуғышта]] , 941 йылда — Рим янында, һәм башҡа урындарҙа), ләкин тотош алғанда Европаның феодаль короллектәре мадьярҙарҙың һөжүменә ҡаршы тора алмай.

Золтандың вариҫы — Вал ([[Файс]], 947—952) шул уҡ сәйәсәтте алға һөрә: 950—951 йылдарҙа венгрҙар ҡайтанан Италия, Бургундия, Аквитанияны талай башлай. Уның ағаһы [[Такшонь (князь)|Такшонь]] (952—972) 954 йылда Бавария, Франкония, Лотарингины ҡаҡ таҡтаға таяндырып сыға. Әммә 955 йылда мадьярҙар [[Битва на реке Лех|Лех йылғаһындағы һуғышта]] немецтарҙан бик ауыр еңелеү кисерә. Шунан алып венгрҙарҙың көнбайышҡа хәрби походттары бермә-бер һирәгәйә, тиҙҙән бөтөнләй туҡтап ҡала. Такшонь Балканға барымта менән бара, 959 йылда уның ғәскәрҙәре Константинополде ҡамай, 965 йылда болгар батшаһы [[Пётр I (царь Болгарии)|Петр]], Болгария биләмәләре аша венгрҙарҙы Византияға үткәрергә вәғәҙә биреп, улар менән союз төҙөй. Такшонды урыҫ кенәзе [[Святослав Игоревич|Святослава I]]-нең Византияға ҡаршы һуғышында әүҙем рәүештә хуплай, ләкин 971 йылда урыҫтар, мадьярҙар һәм болгарҙарҙың берлектәге хәрби һөжүме уңыш килтермәй.

Такшонь үҙәк власты нығыта, ә үҙенең вариҫы Гезаны Трансильвания хакимы Дьюла II — [[Шарольттың]] ҡыҙына өйләндерә. Арыу уҡ көс йыйған союздаш христиан империялары — Германия һәм Византия араһында Венгрия ҡоршалып ҡалғанлыҡтан, кенәз [[Геза]] (972—997) христианлыҡты ҡабул итеүҙең яҡшыраҡ  булыуын аңлай. Шуға ҡарамаҫтан Геза, аралашсыһыҙ,  Рим папаһының уны суҡындырыуына өлгәшә (974 йылда), әммә мәжүси аллаларын да таныуҙы дауам итә. Ул венгрҙарҙың күршеләрҙе барып талауын тыя, феодалдарҙы көс ҡулланып буйһондора. Шулай итеп дәүләтендә тәртип урынлаштыра. Ул немец рыцарь-швабтары командалыҡ иткән һәм составында тик сит ил кешеләренән (варягтар, хорваттар, болгарҙар) торған ауыр кавалерия булдыра. Германиялағы боланан файҙаланып, Түбәнге Австрияны баҫып алырға тырышыуы барып сыҡмай (983—991).

== Венгр короллегенең барлыҡҡа килеүе һәм сәскә атыуы ==
{{main|Венгрия короллеге}}
[[Файл:Europe mediterranean 1097.jpg|thumb|[[1097 йыл]]да Европа картаһында Венгр короллеге (Болгария, Хорватия, Польша, Киев Русе һәм Изге Рим империяһы)]]
[[1000 йыл]]да ҡәбилә кенәзе [[Иштван I Святой|Вайк]] католик динен, Иштван (Стефан) исемен һәм король титулын ҡабул итә. [[Иштван I Святой|Иштван I]] (1000—1038) мадьяр ҡәбиләләре союзын урта быуаттағы Европа короллегенә әйләндерә, илде [[Комитат (административная единица)|комитаттарға]] бүлә, комитаттар башында король чиновниктары — ишпандар тора. Ул бик тырышып католик динен индерә, Трансильваниялағы боланы баҫтыра, закондар йыйынтығы сығара, ҡоллокто бөтөрә, [[Словакия|Словакия]] өсөн Польша менән барған һуғышты еңә. Уның ағаһының улы [[Пётр Орсеоло|Петер Орсеоло]] (1038—1041, 1044—1046), венециан юлбашсыһының улы, илгә немецтарҙы һәм итальяндарҙы килтереп тултыра, шуға ла күпселек венгрҙар араһында ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Юғары ҡатлам вәкилдәрен ҡаты язаға тарттырып, мәжүсиҙәр һәм ярлы крәҫтиәндәргә таянған бай вельможа [[Самуил Аба|Шамуэль Аба]] (1041—1044) Петер Орсеолаға ҡаршы баш күтәрә һәм уның тәхетен баҫып ала. Әммә ул ҡөҙрәтле герман короле [[Генрих III (император Священной Римской империи)|Генрих III Ҡараны]] (1042—1044 йылдарҙа) еңә алмай. Еңелгәндән һуң Шамуэль Абаны тәхетенән бәреп төшөрәләр һәм язаға тарттыралар.

Петер Орсеоло, ярҙам өсөн рәхмәт йөҙөнән, үҙен Германияның (1045 йыл) вассалы тип таный.  Был хәл венгрҙарҙа ризаһыҙлыҡ тыуҙыра, улар илгә уның [[Киев]]та [[Ярослав Владимирович Мудрый|Ярослав Мудрыйҙың]] һарайында йәшәгән өс улын Иштван Беренсенең ике туған ағаһы [[Вазул]]ды (Василийҙы), [[Андраш I|Андрашты]], [[Бела I|Беланы]] һәм [[Левенте (венгерский князь)|Левентены]] саҡырып ала. Ярославтың ҡыҙы — [[Анастасия Ярославна|Анастасияға]] өйләнгән [[Андраш I]] (1046—1060) Венгрия короле була. Андраш мәжүсилеккә кире әйләнеп ҡайтмай, ләкин тиҙҙән Германия менән һуғыш башлай. Ул, короллектең өстән бер өлөшөн ҡустыһы Белаға бүлеп бирә һәм уның менән немецтарға ҡаршы уңышлы һуғыша. Әммә артабан Андраш һәм Бела яҡлылар араһында һуғыш башлана, Германия һәм Чехия менән союздаш булған Бела еңеп сыға. [[Бела I]] (1060—1063) король тәхетенә ултыра; Андраштың улы — Шаламон әсәһе менән Германияға ҡаса һәм өс йылдан һуң герман ғәскәре ярҙамында тәхеткә ултыра (1063). Беланың улдары — Геза, Ламперт һәм Ласло уға буйһонорға мәжбүр була.

[[Шаламон]] (1063—1074) яңы король тип таныла. 1067 йылда ул, Беланың ҡыҙы — [[Елена (королева Хорватии)|Илонаға]] өйләнгән хорват баны [[Дмитар Звонимир|Дмитара Звонимирҙы]] Венецияға ҡаршы ҡуйып, Венеция менән уңышлы һуғыша. 1068 йылда Шаламон Керлеш янында иленә баҫып ингән бәшәнәктәрҙе тар-мар итә, 1071 йылда Византия менән һуғыш барышында уның ғәскәрҙәре Белградты яулап ала. Ләкин оҙаҡламай король һәм уның ике туған ағай-ҡустылары араһында талаш-тартыш башлана. 1069 йылда Шаламон еңә: Ламперт Польшаға, Ласло Русҡа ҡаса. 1074 йылда Шаламон Карцага янындағы һуғышта Гезаны еңә, ләкин Ласло үҙе менән поляктарҙы һәм чехтарҙы алып килә һәм Модьороде янындағы һуғышта королде еңә. Шаламон тәхетенән бәреп төшөрөлә һәм бәшәнәктәргә ҡаса, ғүмеренең аҙағынаса ул күсмәндәр менән бергә дала буйлап күсенеп йөрөй һәм власты ҡайтанан үҙ ҡулына алыу буйынса тырышлыҡтары уңыш килтермәй.

[[Геза I]] (1074—1077) ысын күлдән христианин була, Византия менән мөнәсәбәтте ҡайтанан тергеҙә; император [[Михаил VII Дука|Михаил VII]] 1075 йылда уға ҡасҡан сағында Шаламон тарафынан юғалтылғаны урынына [[Корона святого Иштвана|яңы бик матур итеп эшләнгән таж]] бүләк и тә. Гезанан һуң тәхет вариҫы булып уның ҡустыһы — [[Ласло I Святой|Ласло I]] (1077—1095) ҡала, Ласлоны үтә тәҡүәле булғаны өсөн Изге йән тип атайҙар: Рим папаһы хатта уны [[Первый крестовый поход|Беренсе тәре походы]] башына ҡуйырға ла йыйына, был ниәттең тормошҡа ашыуына тик королдең үлеме генә ҡамасаулай. Ласло ил менән уңышлы идара итә, ул ҡыуылған Шаламондың тәхетте юғалтыуы менән ризалашыуына өлгәшә, бер нисә тапҡыр ҡыпсаҡтарҙың һәм бәшәнәктәрҙең һөжүмен кире ҡаға, папаның император [[Генрих IV (император Священной Римской империи)|Генрихом IV]] менән көрәшеүен хуплай. 1089 йылда Дмитар Звонимир Ласло I вафатынан һуң уның тол ҡатыны Илонаның бер туған ҡустыһы хорват тәхетенә дәғүәләшә башлай, Славонияны баҫып ала, аҙаҡ килеп Хорватия тәхетенә Геза Беренсенең улы [[Альмош (принц)|Альмошты]] ултырта. Ласло вафатынан һуң Гезаның икенсе улы Кальман тәхет вариҫы булып ҡала.

[[Кальман I Книжник|Кальман Книжник]] (1095—1116) (дини әҙәбиәтте ныҡ яратҡанға күрә шундай атама ала) фәнде һәм сәнғәтте ҡурсалай, ике закондар йыйынтығын баҫтырып сығара, рәсми рәүештә сихырсыларға ҡаршы процестарҙы тыя («De strigis vero quae non sunt, nulla amplius quaestio fiat» — «О ведьмах, каковых на самом деле не существует, не должно быть никаких судебных расследований»). Кальман [[Первый крестовый поход|тәре йөрөтөүселәр]] уның биләмәләре аша үткәндә венгр ерҙәрен талай башлаған ҙур бер отрядты ҡырып һала, бының менән ул башҡа тәре йөрөтөүселәрҙең тәртип һаҡлауына өлгәшә, Вегрияны бөлгөнлөккә төшөүҙән ҡотҡара. 1099 йылда Кальман Киев Русындағы үҙ-ара талашҡа барып ҡыҫыла, ул бөйөк кенәз [[Святополк Изяславич|Святополка Икенсене]] яғында сығыш яһай, ләкин армияһы Перемышель янында галичтарҙан һәм ҡыпсаҡтарҙан еңелә. Уның ҡарауы 1102 йылда Кальман [[Королевство Хорватия|Хорватияны]] Венгр короллегенә буйһондороп ҡуя, ә 1105 йылға венециандарҙан [[Далмация|Далмацияны]] кире ҡайтарып ала. Бөтәһенә ҡарағанда ла Кальманға оҙаҡ ваҡыт тәхеткә дәғүә иткән ҡустыһы Альмош уңайһыҙлыҡтар тыуҙыра. Маҡсатына өлгәшеү өсөн Альмош йә немецтарҙы, йә чехтарҙы, йә булмаһа поляктарҙы ярҙамға саҡыра; аҙаҡ килеп король приказы буйынса Альмош һәм уның улы Бела һуҡырайтыла.

Кальмандың улы [[Иштван II|Иштвана Икенсенең]] (1116—1131) хакимлыҡ иткән осоро уңышһыҙлыҡтарға тулы була: Иштван Чехия (1116), Венеция (1116—1125) менән һуғыштарҙа еңелә,  Волыньға һөжүме лә (1121—1123) уңыш килтермәй, Византия менән һуғышта ла (1127—1129) еңелә. Вафатынан һуң тәхеткә Альмош ағаһының ул күҙҙәрен һуҡырайтҡан улы Бела ултыра.  [[Бела II|Бела II Һуҡыр]] (1131—1141) власты ҡатыны [[Илона Сербская|Илона]] (Елена Сербская) һәм уның ағаһы [[Белош Вуканович|Белош]] менән бергә тота, Белошты баш командующий итеп тәғәйенләй. Уларға бер нисә йыл буйы тәхеттең тағы ла бер дәғүәсеһе — [[Владимир Всеволодович Мономах|Владимир II Мономахтың]] ейәне [[Борис Коломанович|Борис Коломанович]] менән һуғышырға тура килә. Борис күрше дәүләт хакимдары ярҙамында бер нисә йыл рәттән Венгрияға һөжүм итә, ләкин уңышҡа өлгәшмәй. Бела Икенсе хакимлыҡ иткәндә венгрҙар Далмацияның бер өлөшөн (1136) ҡайтарып ала һәм Боснияны (1137) Венгрияға ҡуша. 1139 йылда венгрҙар Бөйөк Киев кенәзе [[Ярополк Владимирович|Ярополк Икенсе]]нең [[Всеволод Ольгович|Всеволод Ольгович]] менән һуғышында ҡатнаша, һәм Черниговты ҡамауҙа тотҡанда уға ярҙам итә.

[[Бела II|Бела Икенсенең]] улы [[Геза II]] ла (1141—1162) Борис Коломанович менән һуғышырға тейеш була. Геза Икенсенең ҡатыны — Киев кенәзе [[Мстислав Владимирович Великий|Мстислав I Бөйөктөң]] ҡыҙы — Евфросинья (Фружин королеваһы); Геза II уның ағаһы Волынь кенәзе [[Изяслав Мстиславич|Изяслав Икенсегә]] [[Юрий Владимирович Долгорукий|Юрием Долгорукий]] менән Киев өсөн оҙайлы һуғышында һәр саҡ ярҙам итә. 1151 йылда был һуғыш Изяславтың еңеүе менән тамамлана;  1152 йылда Изяслав менән Геза Сан йылғаһында Долгорукийҙың союздашы Галицкий кенәзе [[Владимир Володаревич|Владимирконы]]тар-мар итә. Артабан венгр короле өсөн Византия менән низағ төп проблема булып ҡала, сөнки 1150-се йылдарҙа Борис Коломанович шунда күсенгән була. Геза II, үҙ сиратында, Византия императоры [[Мануил I Комнин|Мануил Беренсегә]] ҡаршы эшләү өсөн, уның ике туған ағаһы [[Андроник I Комнин|Андроника Комнинға]] ярҙам итә. Аҙаҡ килеп Борис венгрҙар менән һуғышта һәләк була, һәм 1155 йылда Венгрия менән Византия араһында тыныслыҡ килешеүе төҙөлә. Артабан Геза II Германия менән союзға инә, һәм 1158 йылда венгр отряды [[Фридрих I Барбаросса|Фридрих I Барбаростың]] ғәскәре менән Миланды ҡамауҙа тотоуҙа ҡатнаша.

Геза хакимлығының аҙағында королдең ҡустылары — [[Ласло II|Ласло]] менән [[Иштван IV|Иштван]] уның вариҫы [[Иштван III|Иштвану Өсөнсөнө]] тәхеткә ултыртмау өсөн ҡулдарынан килгәндең барыһын да эшләргә тырыша. Гезаның вафатынан һуң власты тартып алалар — тәүҙә [[Ласло II]] (1162—1163), уның вафатынан һуң — [[Иштван IV]] (1163). Икеһе лә үҙҙәрен Византияның вассалдары тип таный. Ләкин 1163 йылдың июнендә Иштван III герман императоры [[Фридрих I Барбаросса|Фридрих I Барбароссаның]] ярҙамы менән барыбер тәхеткә ултыра, ә Византияның Венгрияға һөжүме шул йылда уҡ туҡтатыла.

Әммә Гезы Икенсенең васыяты буйынса Хорватия менән Далмация Гезаның кесе улы [[Бела III|Белаға]] күсергә тейеш була. Император [[Мануил I Комнин|Мануил]] Иштван Дүртенсене тәхеткә ултырта алмаясағын аңлағас, ул [[Иштван III|Иштван Өсөнсөнән]] (1162—1172) король тәхетенә алмашҡа сик буйындағы Серемшег өлкәһен биреүен, шулай уҡ Беланың Константинополгә аманат итеп тапшырылыуын талап итә. Бела Византияға тапшырылғас та Мануил Иштваном Өсөнсөгә ҡаршы һуғыш башлай, лозунгыһы — Беланың хоҡуҡтарын яҡлау. Шулай итеп, 1167 йылда Хорватия менән Далмация ғәмәлдә Византия контроле аҫтына эләгә. Константинополь һарайында тәрбиәләнгән Бела теле, ғәҙәттәре һәм йолалары буйынса ысын византиялы була, хатта исемен Алексей тип үҙгәртә, моғайын, православие диненә күскәндер. 1172 йылда [[Иштван III]] вафатынан һуң (бәлки, үҙ үлеме менән дә үлмәгәндер), ҡустыһы, бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ тәхеткә [[Бела III]] (1172—1196) күтәрелә.

Яңы королгә Византия мәҙәниәте менән сағыштырғанда Венгрияның артталығы оҡшамай, шуға ла илдә мәғарифты үҫтереүҙе хуплай, венгрҙарҙы Италия, Франция, Англияға уҡырға ебәрә; ул тәхеттә ултырғанда короллек сәскә ата, ҡаҙна тула, король власы бик нығый. 1180 йылда Мануил вафатынан һуң Бела III Хорватияны Венгрия ҡарамағына ҡайтара, ә Византиялағы түңкәрелештәр осоронда унан Браничев һәм Белград ҡалаларын да тартып ала. Артабан ул ҡыҙы Маргитты (Маргаританы) яңы император [[Исаак II Ангел|Исаак Икенсегә]] кейәүгә бирә һәм империя (1185 йылда) менән дуҫлаша. 1188 йылда венгрҙар, вариҫтар араһында власть өсөн көрәш барыуынан файҙаланып, [[Галиция кенәзлеге]]н баҫып ала, ләкин венгрҙарҙың оятһыҙ рәүештә талауына ризалашмайынса Галиция халҡы ихтилалға күтәрелә, король улы [[Андраш II]] Галичтан ҡасып китергә мәжбүр була, ә бит уны Бела III Галич кенәзе итеп ҡуйырға теләгән була. Әммә дөйөм алғанда уның ҡөҙрәте бик киң була, Венгрия Европаның иң көслө феодал дәүләтенә әүерелә.

Бела Өсөнсөнөң вафатынан һуң уның ике улы араһында тәхет өсөн һуғыш башлана: король [[Имре (король Венгрии)|Имрегә]] (1196—1204) ҡаршы уның ҡустыһы [[Андраш II]] ҡорал күтәрә. Венгрҙарҙың күбеһенә дин әһелдәренең һүҙенә ҡолаҡ һалыусан Имреға ҡарағанда күңелсәк, еңел холоҡлы Андраш нығыраҡ оҡшай. 1197 йылда Андраш король ғәскәрен еңә һәм ағаһының уға Хорватия менән Далмацияны биреүенә өлгәшә. Ләкин 1199 йылда Имре уны еңә, һәм Андраш, Австрияға ҡасып, Бабенбергтарҙан үҙен яҡлауын үтенә. 1200 йылда был ағалы-ҡустылы икәү тыныслыҡ килешеүе төҙөй һәм берен-бере вариҫ итеп таный. 1201 году Имре Сербияны үҙенә буйһондора, 1202—1203 йылдарҙа Болгария менән һуғыша, аҙаҡ килеп үҙен Сербияның да, Болгарияның да короле тип иғлан итә, болгар батшаһы [[Калоян (царь Болгарии)|Калоян]] менән һуғышта еңелә. 1204 йылда тәхет өсөн һуғыш тағы ла башлана. Имре һуғышты бик ҡыйыу аҙымы менән туҡтата: бер үҙе генә ҡустыһының хәрби лагерына килә һәм уның ҡорал һалыуын талап итә. Был ҡыйыулыҡтан таң ҡалған Андраш ағаһының һүҙенә ҡаршы төшөргә ҡыймай һәм королдең уны төрмәгә алып китеүе менән ризалаша. Шулай итеп, улар тағы ла татыулаша, ләкин тиҙҙән Имре ҡапыл вафат була. Андраш уның кесе йәштәге улының [[Ласло Өсөнсөнөң]] (1204—1205) бағымсыһы була һәм тиҙ арала бөтә власты үҙ ҡулына ала. Имреның тол ҡатыны [[Констанция Арагонская]] Венға ҡаса, ләкин бында Ласло III ҡаты ауырыуҙан һуң ҡапыл үлеп ҡала.

Тәре йөрөтөүсе ҡушаматын йөрөткән [[Андраш II]]  (1205—1235) король тәхетенә ултыра. Ул үҙе яҡлыларға мул итеп король ерҙәрен тарата һәм авантюр тышҡы сәйәсәт алып бара; ул король булғанда үҙәк власть ныҡ ҡаҡшай. Андраш II күп йылдар буйы Карпат тауҙары аръяғына, [[Галиция-Волынь кенәзлеге]]нә үҙенең ғәскәрен даими ебәрә, унда ҡөҙрәтле  кенәз [[Роман Мстиславич|Роман Мстиславич]] (1205 йыл) һәләк булғандан һуң хаким булырға теләүселәр үҙ-ара ыҙғыша, хатта Андраш үҙен «Галиция һәм Лодомерия короле» тип иғлан итә («Лодомерия» тип баш ҡалаһы Владимир-волынскийҙа булған  Волынь ккенәзлеге атала). Әммә бер генә поход та уңыш килтермәй. Андраш Галич өсөн көсөн сарыф иткән арала, Венгрия менән уның ҡатыны [[Гертруда Меранская]] идара итә, королева . Ул үҙенең һөйәрҙәренә ер тарата; ә улары, бер ниндәй яза бирелмәгәнлектән, төрлө енәйәттәр ҡыла башлай;Велможалар уларҙың был енәйәти ҡылыҡтарына күҙ йомоп ҡалырға теләмәй бола күтәрә һәм королеваны йыртҡыстарса үлтерә (1213 г.), Андраш тик боланы башлаусыға ғына яза бирә, ә башҡаларын ғәфү итә, был хәлгә уның улы һәм вариҫы [[Бела IV|Беланың]] асыуы ҡабара. Андраш, [[Пятый крестовый поход|Бишенсе тәре походы]] (1217—1221 гг.) башлығы булып Палестинаға китеүҙе өҫтөн күрә. Венгрҙар Палестинала уңышҡа өлгәшмәй, после нескольких рейдов по мосолманской биләмәләренә бер нисә тарҡыр барғандан һуң Андраш Венгрияға ҡайта, Болгарияның батшалар династияһынан булған Асениға  бәхәсле Браничев һәм Белград ҡалаларын ҡайтарып бирә,  тик венгр армияһы Болгария аша ирекле рәүештә үтеп йөрөй ала.

Король юҡта Венгрияла  анархия урынлаша, феодалдар ғәмәлдән буйһоноуҙан баш тарта, ҡаҙна урлана. Андраш Икенсенең кесе улы [[Коломан (князь галицкий)|Кальманды]] (Коломан) [[Мстислав Мстиславич Удатный|Мстислав Удатный]] 1219 йылда Галичтан ҡыуып сығара. 1222 йылда Андраш был вынужден подписатьбынан ете йыл элек Англияла нәшер ителгән  «[[Золотая булла (1222)|Алтын буллаға]]» — «[[Великая хартия вольностей|Бөйөк ирек хартияһының]]» аналогына ҡул ҡуйырға мәжбүр була. «[[Золотая булла (1222)|Алтын булла]]» юғары ҡатламдарға һәм руханиҙарға хоҡуҡтар бирә һәм, феодалдарҙың хоҡуҡтары ҡыҫырыҡланған осраҡта, рәсми рәүештә уларға королгә ҡаршы сығыш яһау мөмкинлеген бирә.

Андраш II, Барцашагта (Трансильванияла) тораҡ пунктын булыдырыу өсөн ер бүлеп биреп,[[Тевтонский орден|Тевтон ордены]] рыцарҙарына таянырға тырышып ҡарай, әммә бер нисә йылдан уларҙы короллектән ҡыуып сығара, һәм улар 1226 йылда Балтиҡ буйына төпләнә. Шул уҡ ваҡытта Андраш Икенсенең Хорватия һәм Далмацияға идара итеүгә ҡуйылған улы һәм вариҫы [[Бела IV|Бела]] баш-баштаҡланған магнаттарҙан ерҙәрен тартып ала башлай. Андраш II [[Бела IV|Белны]] хакимлыҡ итеүҙән алып ташлай һәм уның урынына [[Коломан (князь галицкий)|Кальманды]] тәғәйенләй, ә [[Бела IV|Белаға]] идара итеү өсөн Трансильванияны бирә. Өсөнсө улын [[Андраш (князь галицкий)|Кесе Андрашты]] король бер нисә йыл ныҡышмалы рәүештә [[Галицкое княжество|Галичҡа]] күренекле вазифаға тәғәйенләргә теләй, әммә [[Даниил Романович Галицкий|Даниил Галицкий]] венгр ғәскәрҙәрен Галичтан ҡыуып сығара. Кесе Андраш ошо һуғыш барышында һәләк була, а короллекте 1235 йылда Андраш Икенсенең өлкән улы — [[Бела IV]] (1235—1270)мираҫ итеп ала.

== Монголдарҙың баҫып инеүе ([[XIII быуат]]) һәм уның эҙемтәләре ==
{{main|Венгрияға монголдарҙың баҫып инеүе}}
[[Файл:MongolsInHungary1285.jpg|thumb|[[Монголдарҙың Венгрияны яулап алыуы]]]]
[[Батый|Батый хандың]] көнбайышҡа табан 1236 йылда башланған походы, күбеһенсә, ҡыпсаҡ урҙаһын тамырынан бөтөрөү теләге менән тыуа, сөнки монголдар көньяҡ урыҫ далаларында ҡыпсаҡтарҙы ҡырып һалғандан һуң урҙаның ҡалдыҡтары Венгрия биләмәләренә килеп  йәшеренгән була. 1241 йылдың яҙында, Галич-Волынь кенәзлеген талағандан һуң, монгол армияһы бер нисә отряд менән Карпат тауҙары аша сыға. Батый хан Венгрияға төньяҡтан, «[[Верецкий перевал|Урыҫ ҡапҡалары]]» аша, [[Бури (внук Чагатая)|Бури]] һәм [[Кадан]] —  Молдавия аша Трансильванияға, ә Бучек — көньяҡтан Валахия аша бәреп инә. [[Субэдэй|Субиҙәй]] командалыҡ иткән төп көстәр Кадан юлы буйлап бара (монгол ғәскәренең ҙур ғына өлөшө бер юлы Польша биләмәһенә инә һәм әллә ни ҡаршылыҡҡа осрамай уның аша үтә).

1241 йыдың 12 мартында венгрҙарҙың алдынғы частары тар-мар ителгән мәлдә Бела IV Пешт янында ғәскәр йыя. 14 мартта королдең ҡыпсаҡ урҙаһы менән союзға инеүенә риза булмаған бер нисә венгр бароны төп хан Котянды һәм башҡа юғары ҡатламға ҡараған ҡыпсаҡтарҙы үлтерә. Шунан һуң ҡыпсаҡтар, Беланы ҡалдырып, Болгарияға юл тота. Батый хандың кесе ҡустыһы  — Шибан 15 мартта венгр короле лагерына сыға. Бела IV тәүҙә оборона тактикаһын ҡуллана, ләкин монголдар уларҙан һан буйынса ике тапҡырға кәмерәк булыуҙарын һәм Батый хан армияһының байтаҡ өлөшөн яңы ғына хәрби хеҙмәткә алынған урыҫ  егеттәре булыуын белеп ҡалғас, ул монголдарға ҡаршы ҡылыс күтәрергә батырсылыҡ итә. Монголдар бер нисә көн артҡа сигенә, Карпатҡа тиклемге юлдың яртыһын тиерлек үтәләр, шунан 1241 йылдың 11 апрелендә Батый хан ҡапыл Беланың армияһына һөжүм итә һәм Шайо йылғаһы буйындағы һуғышты еңеү менән тамамлай. Бела IV Австрияға, герцог Фридрих II Һуғышсанға ҡаса, ярҙам итһен өсөн Фридрихҡа үҙенең ҡаҙнаһын һәм көнбайыштағы өс комитатты (Мошон һәм Шопрон ҡалалары) бирә.

Монголдар Венгрияның Дунайҙан көньяҡҡа табан ятҡан территорияһын тулыһынса баҫып ала, үҙҙәренең наместниктарын ҡуя һәм көнбайыш биләмәләргә барымта менән сыға, хатта Венаға тиклем барып етәләр. Ләкин чех короле Вацлав I Беркүҙле һәм Австрия герцогы Фридрих Һуғышсан монголдарҙың барлыҡ һөжүмдәрен дә уңышлы рәүештә кире ҡаға; Кадан үҙ отряды менән, Хорватия һәм Далмацияны үтеп, Адриатик диңгеҙгә тиклем барып етһә лә, монголдар Венгрияла ныҡлап төпләнеп өлгөрмәй. 1241 йылдың декабрендә монгол ҡағаны Үгәҙәй вафат була; монгол йолаһы буйынса, яңы ҡағанды һайлап ҡуйғанға тиклемге осорҙа бөтә хәрби хәрәкәттәр ҙә туҡтатылырға һәм Монголияға ҡоролтайға йыйылырға тейештәр. Тәхеткә Батый ханға дошман Ғәйуҡ ханды һайлау күҙаллана. Ошо шарттарҙы иҫәпкә алып, монголдар Вегриянан китергә ҡарар итә һәм 1242 йылда Сербия һәм Болгария аша көньяҡ урыҫ далаларына сигенә башлайҙар. 

Монгол армияһы киткәндән һуң Венгрия емереклектәрҙә ятып ҡала; юлсы ил буйлап 15 көн тирәһе барһа ла бер кешене осратмауы ихтимал була; аслыҡ шул тиклем халыҡты ҡыра, хатта кеше итен һатыусылар ҙа була. Төрлө эпидемиялар тарала, бөтә ерҙә бүре өйөрҙәре сабып йөрөй, уларҙың ауылды ҡамап алған саҡтары ла була. Бела IV ил хужалығын аяҡҡа баҫтырыу өсөн бөтә көсөн һала, бушап ҡалған ерҙәргә (төньяҡта) немецтарҙы һәм көньяҡ-көнсығышҡа влахтарҙы  саҡыра, илгә йәһүдтәрҙе индерә, ә ҡыпсаҡтарға (кумандар) Дунай менән Тиса араһында күсмә тормош менән йәшәү өсөн ерҙәр биреп кенә ҡалмай, ә уларҙың урҙаһын венгр армияһының бер өлөшөнә әйләндерә. Венгрия тиҙ арала аяҡҡа баҫа һәм ҡайтанан көслө һәм ҡеүәтле короллеккә әүерелә.

== Ҡайтанан аяҡҡа баҫыу ==
Монголдар китеп дүрт йыл үткәндән һуң [[Бела IV|Бела IV]] хакимлығындағы Венгрия элекке хәленә тиерлек ҡайта. 1242 йылда Бела Австрия герцогы Фридриха Һуғышсандан көнбайыштағы өс комитатты, Эстерг ҡалаһы менән бергә ҡайтанан тартып ала, 1243—1244 йылдарҙа венециандар менән һуғышы бик үк уңышлы булмай, уларға [[Задар]]ҙы бирергә тура килә. 1245—1250 йылдарҙа ул ҡыҙы [[Анна Венгерская|Аннаны]] Чернигов һәм Галич тәхеттәре вариҫы — элекке Новгород кенәзе [[Ростислав Михайлович|Ростислав Михайловичҡа]] кейәүгә бирә, һәм 1245—1250 йылдарҙа тағы ла [[Галицкое княжество|Галич]] өсөн династия көрәшендә ҡатнаша. Был юлы Бела Галич кенәзлегенә венгр принцын түгел, ә үҙенең кешеһен — Ростиславты ултыртырға тырыша. Әммә бер-бер артлы еңелеүҙәр арҡаһында король һуғышты туҡтата һәм [[Даниил Галицкий|Даниил Галицкий]] менән тыныслыҡ килешеүе төҙөй. Кейәүе Ростислав Михайлович өсөн Бела IV төньяҡ Сербияла (үҙәге Белградта урынлашҡан) айырым наместниклыҡ — яңы банат [[Мачва]] ойоштора. [[Ростислав Михайлович|Бан Ростислав]] бик оҙаҡ был өлкәгә хакимлыҡ итә, ҡыҙы Елизаветны (Эржебет) йәш кенә болгар батшаһы [[Михаил I Асень|Михаил I Асенгә]] кейәүгә бирә, шунан һуң Болгар эштәренә лә ҡыҫыла башлай.

Австрия герцогы [[Фридрих II |Фридрих Һуғышсан]] вафатынан һуң Бабенбергтарҙың династияһы тағы ла Австрияла осраша. Бела IV Австрины баҫып алырға теләй; Бабенбергтарҙың мираҫы өсөн көрәш башлана, унда Чехия һәм Венгрия королдәре, Галич-Волынь кенәзе Даниил Романович һәм Рим курияһы ҡатнаша. 1254 йылда Бела IV [[Штирия (герцогство)|Штирияла]] үҙенең власын урынлаштырыуға өлгәшә, ләкин артабанғы йылдарҙа көрәш ҡайтанан башлана. Венгрҙар 1260 йылдың 12 июлендә союздаштары [[половцы|ҡыпсаҡтар]] менән бергә [[Битва при Кресенбрунне|Кресенбрундағы һуғышта]] еңелә. Һөҙөмтәлә Бела Штирияны тотоп ҡала алмай, Австриянан һуң ул да чех короле [[Пржемысл Отакар II|Пржемысл Отакар Икенсенең]] биләмәһенә әйләнә (1261 йыл).

Бела Дүртенсенең хакимлыҡ итеүенең һуңғы йылдарында өлкән улы Иштван менән низағ килеп тыуа, Иштван тәүҙә уға Трансильванияны биреүен талап итә һәм быға өлгәшә, аҙаҡ Дунай йылғаһы буйлап короллектең бер өлөшөн уға бүлеп биреүен талап итә. Вафаты алдынан Бела короллек менән хакимлыҡ итеүҙе законлы вариҫ Иштванға түгел, ә ҡыҙы, бан Ростиславтың ҡатыны Анна Венгерскаяға тапшыра; әммә уның кейәүе Пржемысл Отакар II Аннаның регентлыҡҡа хоҡуғын яҡлай алмай. Яңы король Иштван V (1270—1272) 1270 йылда Польша короле Болеслав V Стыдливый менән союзға инә, ә 1271 йылдың 21 майында Иштван чех армияһын еңә Пржемыслдың тыныслыҡ килешеүен төҙөүгә ризалашыуына өлгәшә. Ләкин 1272 йылда Иштван V йәш кенә көйө вафат була, ә илдә оҙаҡҡа һуҙылған бола башлана.

[[Иштван V|Иштван Бишенсенең]] кесе йәштәге улы [[Ласло IV]] (1272—1290) өсөн Иштвандың тол ҡатыны, куман,  хан [[Котян Сутоевич|Котяндың]] ҡыҙы [[Елизавета Куманская|Эржебет]] ил менән идаралыҡты үҙ ҡулына ала. Йәш принц, бан Ростиславтың улы [[Бела Ростиславич|Беланың]] тәхетте тартып алыу буйынса тырышлығы тормошҡа ашмай, сөнки Эржебет яҡлылар был хәлдең булмауы өсөн барыһын да эшләй. Артабан илдә феодалдарҙың болалары башлана, бер яҡта [[Чак (дворянский род)|Чактар]] ырыуы (кланы) тора, икенсе яҡта — кланы Кёсеги һәм Гуткеледтарҙың кландары. Күп йылдарға һуҙылғанһәм илде бөлгөнлөккә төшөргән үҙ-ара талаш-тартыш башлана. 1277 йылда магнаттарҙың илгә идара итеү эшенә ҡыҫылыуынан ҡотолорға теләп, Эржебет 15-йәшлек [[Ласло IV|Ласлоны]] бәлиғ булған тип иғлан итә, феодал анархиянан ҡотолорға теләгән бар кеше был ҡарарҙы хуплай. Ласло
IV Австрия герцогы [[Рудольф I (король Германии)|Рудольф I Габсбург]] менән союз килешеүе төҙөй, һәм улар бергәләп 1278 йылда [[Битва на Моравском поле|Сухих Крут янындағы һуғышта]] чех армияһын еңә, ҡөҙрәтле [[Пржемысл Отакар II|Пржемысл II]] һәләк була, Ласло Дүртенсенең абруйы юғарыраҡ күтәрелә. Ләкин венгр магнаттары королдең көсәйеп китеүенән, айырыуса уның кумандарға таяныуынан ҡурҡалар; Венгрияға килгән папа легаты Филипп королде мәжүсилектә ғәйепләй, кумандарҙы суҡындырыуҙы талап итә. Был король һәм әсәһе яғынан туғандары араһында конфликт тыуҙыра: Ласло IV ғәмәлдә папаның талабын үтәүҙән баш тарта, быға яуап итеп легат королде сиркәүҙән айыра һәм бөтә Венгрияға интердикт һала. Королгә кумандарға ҡаршы сығырға тура килә, 1282 йылға ул кумандарҙы еңә һәм уға буйһонорға мәжбүр итә, ләкин кумандар менән һуғыштың король власының көсһөҙләнүенә килтереүенә лә ышана. Шунан йәш король, куман урҙаһы яғына сыға, тирмәлә йәшәп, кумандар кеүек кейенә башлай; венгрҙар Ласло Дүртенсене Кун (йәғни куман, Ҡыпсаҡ) тигән исем менән йөрөтә. Ул хәҙер христиан йолаларын бик еңел боҙа, еңел холоҡло ҡыпсаҡ ҡыҙҙары менән аралаша, законлы ҡатынын монастырға урынлаштыра. 1285 йылда [[Золотая Орда|Алтын Урҙанан]] полководецтар Нуғай һәм [[Тула-Буга|Тулабуға]] командалығындағы армия венгр ерҙәренә баҫып инә; улар Пештаға тиклем барып етә һәм көнсығыш  Венгрияны аяуһыҙ талай. 1287 йылда папа [[Николай IV]] хатта Ласлоға ҡаршы тәре походын ойоштороу, венгр королен тәхетенән ҡолатып, уның урынына Ласлоның һеңлеһе [[Мария Венгерская (королева Неаполя)|Марияның]] һәм Неаполь короле [[Карл II Анжуйский|Карл II Сатандың]] улын [[Карл Мартелл Анжуйский|Карл Мартелл Анжуйскийҙы]] тәхеткә ултырыу тураһында һүҙ алып бара башлай. 1290 йылда Ласло Дүртенсене үҙ тирмәһендә ялланған үлтереүселәр - өс куман тарафынан үлтерелә; уның балалары булмай, шулай итеп, [[Арпады|Арпадтарҙың]] династияһы йәшәүҙән туҡтай. Тәхеткә [[Иштван V|Иштвана Бишенсенең]] ейәне, венециялы Томазина Морозиниҙың улы [[Андраш III]] (1290—1301) ултыра.

Әммә Андраш Өсөнсө лә тыныс ҡына хакимлыҡ итә алмай: уның атаһы [[Иштван Постум]] законлы рәүештә тыумаған, ғәмәлдә уның атаһы палатин Денеш (Дионисий) булған, тип баралар. Шул сәбәпле [[Карл Мартелл Анжуйский|Карл Мартелланан]] тыш Рудольф I Габсбургтың улы [[Альбрехт I (король Германии)|Альбрехт]], хатта Ласло Дүртенсенең  ҡустыһымын тип ялған Андраш Славонский ҙа тәхеткә дәғүәләшеүен белдерә. [[Андраш III]] хакимлыҡ иткән осорон боласылар менән көрәшеп үткәрә, Альбрехты еңә һәм уның ҡыҙы  [[Агнесса Австрийская|Агнессаға өйләнә]], ләкин магнаттарҙың үҙһүҙлеген еңә алмай. 1301 йылда Андраш Өсөнсөнең ҡапыл ғына вафатынан һуң [[Арпады|Арпадтар]] мираҫы өсөн көрәш башлана.

Чех короле [[Вацлав II|Вацлав Икенсенең]] улы — Чехияның буласаҡ короле [[Вацлав III]] (Ласло Чех, 1301—1305 йылдарҙа Венгрия короле, ул Андраш Өсөнсөнөң ҡыҙына йәрәшә); Түбәнге Бавария герцогы [[Оттон III (герцог Баварии)|Оттон Виттельсбах]] (Отто,  йылдарҙа Венгрия короле), Бела Дүртенсенең ейәне, шулай уҡ 1295 йылда вафат булған Карл Мартелланың улы [[Карл Роберт|Карл-Роберт]] (Карой I), ул 1301 йылда уҡ [[Эстергом]]да король тажын кейә, ләкин тәхетте яулап ала алмай. Венгр магнаттарының күбеһе Чехия дәғүәсеһе яҡлы була, әммә германия короле Альбрехт Габсбург [[Бонифаций VIII|папа Бонифаций VIII]] һәм ҡөҙрәтле хорват магнаты [[Павел I Шубич|Павел Шубич]] Карой яҡлы була. 1305 йылда [[Вацлав III|Ласло Чех]] тәхеттән [[Оттон III (герцог Баварии)|Отто]] файҙаһына баш тарта, ул Бела V исеме менн таж кейә. Уға ҡаршы [[Карл Роберт|Карой]] хәрби хәрәкәттәр башлай һәм уңышҡа өлгәшә; абруйлы Трансильвания воеводаһы Ласло Кан 1307 йылда Оттоны әсирлеккә ала һәм илдән сығып китрегә мәжбүр итә. 19 йәшлек Карой I тәхеткә берҙән-бер генә дәғүәсе булып сыға һәм 1308 йылда король була һәм [[Анжу-Сицилийский дом|Анжуйский династияһына]] нигеҙ һала. Әммә эре магнаттар — Ласло Кан һәм [[Матуш Чак|Матэ Чак]] йәш королгә буйһонмай; бөтә Венгрия буйлап феодалдар бойондороҡһоҙ хаким булараҡ идара итә. [[Карл Роберт|Карой I]] (1308—1342) король власын тергеҙеү өсөн бик күп йылдарын сарыф итә. Тик смерть Матэ Чактың үлеме (1321) һәм [[Младен II Шубич|Младен Шубичты]] (1322) хакимлыҡтан алып ташлау ғына королгә Венгрияны берләштереү мөмкинлекген бирә; 1323 йылда ул үҙенең резиденцияһын [[Тимишоара|Темешваранан]] [[Вишеград (Венгрия)|Вишеградҡа]] күсерә.

Карой I, алтын рудниктарының табышына таянып, ил иҡтисадын тергеҙә, финанс һәм таможя реформаларын уңышлы үткәрә. Әммә иң тәүге сиратта Босния, Сербия һәм Валахияны буйһондороуға ҡоролғануның тышҡы сәйәсәте уңышҡа өлгәшмәй: ул 1330 йылда  валаш хакимы [[Басараб I Основатель|Басараб Беренсенән]], 1336 йылда серб короле [[Стефан Урош IV Душан|Стефан Душандан]] еңелә, һөҙөмтәлә Белградты юғалта.

[[Карл Роберт|Карой I]] һәм [[Елизавета Польская|Эржебет]]тың (Польша короле [[Владислав I Локетек|Владислав Локотканың]] ҡыҙы Елизаветаның һәм [[Казимир III|Казимир III]] Бөйөктөң) — [[Людовик I Великий|Лайоштың]]улы (Людовик) Беренсе, 1342—1382 йылдарҙа король титулын йөрөтә. Ғәҙәттә ул хакимлыҡ иткән осорҙа Венгрияның хәрби-сәйәси ҡеүәте ныҡ сәскә атҡан осор тип иҫәпләнелә. [[Людовик I Великий|Лайош I]] дәүерендә [[Балканский полуостров|Балҡан ярымутрауындағы]] күп кенә дәүләттәр венгр королен үҙҙәренең сюзерены тип таный. 1347 йылда Лайош,  [[Джованна I|Джованны Беренсенең]] приказы буйынса үлтерелгән кесе ҡустыһы [[Андрей Венгерский (герцог Калабрийский)|Андраштың]] үлеме өсөн үс алыу ниәтендә,  Италияға ҙур поход менән бара. Венгр армияһы прошла через Верона, Романья аша, Рим эргәһенән үтә һәм 1348 йылдың февралендә Неаполгә барып инә. Лайош [[Неаполитанское королевство|Неаполитан короллеге]] ҡалаларына үҙенең наместниктарын тәғәйенләй, ләкин ул ваҡытта Европаны ялмап алған [[Чёрная смерть|чума эпидемияһы]] арҡаһында, ул уны армияһын был илдән алып китергә мәжбүр була. 1349 йылда венгрҙар Трансильвания воеводаһы Иштван Лацкфи  командалығында тағы ла Көньяҡ Италияға һөжүм итә; короллекте Джованна һәм Лайош яҡлылар араһында барған ҡаты һуғыш ялмап ала. 1350 йылда Лайош үҙе Италия ярҙарына ғәскәре менән барып төшә һәм Неаполгә юллана, ләкин папа [[Климент VI|Климент Алтынсының]] ҡурсалауы Джованнаға үҙенә уңайлы тыныслыҡ килешеүе төҙөү мөмкинлеген бирә, шулай итеп, венгрҙар Неаполитан короллеген ташлап китергә мәжбүр була.

Һаман да халҡы аҙ булған илдәр иҫәбенә ҡарағанға, чума эпидемияһы Венгрияны урап үтә: һөҙөмтәлә Көнбайыш Европа илдәре XIV быуаттың икенсе яртыһында бөлә, ә Чехия, Венгрия, Польша һәм Литва күтәрелеш кисерә. Италияға походтар венгрҙар араһында мәҙәниәтте үҫтереүгә булышлыҡ итә; Лайош мәғарифты хуплай, мәктәптәр, ә 1367 йылда академия аса. Ул крәҫтиәндәргә һәм ҡалала йәшәүселәргә ярҙам итә, барщинаны оброк менән алмаштыра, Вишеград урынына [[Буда|Буданы]] баш ҡала итә. Лайош та Галич Русына хәрби походтар менән бара, әммә аҙаҡ килеп был илде әсәһе буйынса бабаһы, Польша короле [[Казимир III|Казимир Өсөнсөгә]] бирә. 1353 йылда ул урҙа татарҙарының баҫып инеүен кире ҡаға, уларҙы Молдавиянан ҡыуып сығара. Лайош Балҡанға унлаған поход ойоштора. [[Венецианская республика|Венецияға]] ҡаршы ул [[Генуэзская республика|Генуя]] менән союз килешеүе төҙөй, далматин ҡалалары өсөн һуғыш башлай, ләкин Далмацияла ғына туҡталып ҡалмай, ә Төньяҡ Италияға ла сыға. 1358 йыл башына Далмацияның бар ҡалалары ла тип әйтерлек Венгрия власын таный, шул уҡ йылда Босния баны [[Твртко I]] Лайош Беренсегә үҙ ирке менән буйһона. [[Дубровницкая республика|Дубровник]] Венгрия протекторатына күсә, ошо ваҡыттан алып ҡала ныҡлап аяҡҡа баҫа, һәм был 1526 йылға тиклем дауам итә.

Польша короле [[Казимир III|Казимир Өсөнсөнөң]] һеңлеһе [[Елизавета Польская|Эржебеттың]] улы булараҡ, законлы вариҫы булмаған Лайош 1370 йылда Польша тажын да кейә. Поляк-венгр унияһы (1370—1382) данға ҡарағанда проблемаларҙы күберәк алып килә; поляктар уның, идара эшен үҙ тирәһен венгр аҡһөйәктәре менән уратып алған әсәһе [[Елизавета Польская|Эржебетҡа]] (Эльжбет) тапшырып, Польшала әллә ни булмауына ризаһыҙлыҡ белдерә; Польшала анархия хөкөм һөрә, шул замандан шляхтаның көсләнеп китеүе башлана ла инде.

Лайоштың да улдары булмай, шуға күрә Венгрия менән Польшаны ҡыҙҙары — [[Мария (королева Венгрии)|Марияға]] һәм [[Ядвига (королева Польши)|Ядвигаға]] ҡалдыра. [[Мария (королева Венгрии)|Мария]] (1382—1387) өсөн уның әсәһе [[Елизавета Боснийская|Эржебет]], Босния баны [[Стефан II Котроманич|Стефан II Котороманичтың]] ҡыҙы идара итә. Мария герман императоры [[Карл IV (император Священной Римской империи)|Карл IV Люксембургтың]] улы [[Сигизмунд (император Священной Римской империи)|Сигизмундҡа]] йәрәшелгән була. Әммә дошманлашҡан партия 1385 йылда Неаполитан короле [[Карл III (король Неаполя)|Карл Өсөнсөнө]] Карой II (1385—1386) исеме аҫтында венгр тәхетенә ултыртыуға өлгәшә. Карой II ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа ике короллекте берләштерә, ләкин 1386 йылдың февралендә заговор һөҙөмтәһендә үлтерелә, үлтереште [[Елизавета Боснийская|Эржебет]] ойоштора. Тол ҡалған королеваға, үҙ сиратында, хорваттар ҡаршы сыға, улар Карой Икенсенең Неаполь короле булған улы Владиславтың венгр тәхетенә дәғүәләшеүен хуплай. 1387 йылда хорваттар [[Елизавета Боснийская|Эржебетты]] һәм [[Мария (королева Венгрии)|Марияны]] әсир итеп ала, шул ваҡыт [[Елизавета Боснийская|Эржебет]] үлтерелә, ә [[Мария (королева Венгрии)|Марияны]] Сигизмунд Люксембург ҡотҡара, ул Венгрияға үҙ ғәскәрҙәрен индерә һәм король була ([[Сигизмунд (император Священной Римской империи)|Жигмонд]], 1387—1437).

[[Сигизмунд (император Священной Римской империи)|Жигмонд]] хакимлыҡ иткәндә феодалдар яңынан көсәйә, хорваттар [[Владислав (король Неаполя)|Владислав Неаполитанский]] һәм Босния короле Твртко I ярҙамы менән ҡатламдарға бүленә. 1395 йылда Жигмонд хорваттарҙы еңә, шунан һуң Венгрияның көньяҡ вассалдары ерҙәренә ваҡыт-ваҡыт барымта менән ингән төрөктәргә ҡаршы тәре походын башлай. Әммә 1396 йылдың 25 сентябрендә төрөктәр [[Баязид I|Баязит I]] етәкселегендә [[Битва при Никополе (1396)|Никополь һуғышында]] тәре йөрөтөүселәрҙе ҡырып ҡала. Шунан һуң Венгрияла феодаль анархия көсәйә, хорваттар тағы ла контролдән сыға, Владислав 1403 йылда Загребта венгр тажын кейә. Һуғыш 1409 йылда тамамлана: Жигмонд тәхетен һаҡлап ҡала, ә 1410 йылда «Изге Рим империяһы» императоры тажын кейеүгә өлгәшә. Артабан ул герман эштәре менән күп шөғөлләнә, шулай уҡ Чехияла  [[Гуситы|гуситарға]] ҡаршы күп көрәшә. Әммә венгрҙар Жигмондтың император титулы менән ныҡ ғорурлана һәм башҡаса уны тәхетенән төшөрөргә тырышмай. Уның ҡарауы венгрҙарға көньяҡтан Македония, Болгария һәм Албанияны буйһондорған һәм Босния, Валахия, Сербияға бөлдөргөс барымталары менән йыш ҡына ингән төрөктәр янай башлай, улар Венгрияның көньяҡ провинцияларына ла йышыраҡ инә башлай.

Жигмондтың кейәүе һәм вариҫы [[Альбрехт II (король Германии)|Альберт]] әллә ни оҙаҡ хакимлыҡ итмәй (1438—1439), улы [[Ладислав Постум|Ласло Бишенсене]] ҡалдырып вафат була. Ләкин һуғышсан партия тәхеткә Польшаның йәш короле [[Владислав III Варненьчик|Владислав Өсөнсөнө]] саҡыра һәм 1440 йылда Уласло I исеме аҫтында уға король тажын кейҙерә, улар йәш король Белградты ҡамауға алған төрөктәргә ҡаршы уңышлы һуғыш асыр, тип өмөтләнә. Ике көслө магнат Миклош Уйлаки һәм Валахиянан сыҡҡан кеше улы [[Хуньяди, Янош|Янош Хуньяди]] Уласло Беренсенең төп союздаштары була; Уласло I, уларға таянып, [[Ладислав Постум|Ласло Габсбург]] яҡлыларҙы еңә, артабан төрөктәргә ҡаршы яңы тәре походының башына тора (1443—1444). Кампания тәүҙә уңышлы башлана, төрөктәр, Албания һәм Сербияның бойондороҡһоҙлоғон таныуға ризалашып, тыныслыҡ килешеүе төҙөргә мәжбүр була. Ләкин һуғыш яҡлылар Болгарияны азат итеүҙе талап итә, Иерусалимға тиклем барып етергә өмөтләнә. Улар йәш королде, тыныслыҡ килешеүен боҙоп, поход башлауына күндерә. 1444 йылда солтан [[Морат II]] [[Битва при Варне|Варна янындағы һуғышта]] тәре йөрөтөүселәрҙе ҡырып һала, Уласло һуғышта һәләк була, төрөктәр ҡайтанан барымта яуҙарын башлай.

[[Файл:John Hunyadi - Johannes de Thurocz - Chronica Hungarorum, Brno 1488.jpg|left|300px|thumb|upright|[[Хуньяди, Янош|Янош Хуньяди]]]]

Уласло яҡлылар үҙенең туғаны [[Ладислав Постум|Ласло Бишенсенең]] дәғүәләрен хуплаған герман императоры [[Фридрих III (император Священной Римской империи)|Фридрих III Габсбург]] менән компромисҡа бара. Ул Венгрия короле (1444—1457), ә [[Хуньяди, Янош|Янош Хуньяди]] — регент (1446—1452) булып таныла. Кесе йәштәге [[Ладислав Постум|Ласло V]] 1453 йылға тиклем Австрияла йәшәй, ғәмәлдә [[Фридрих III (император Священной Римской империи)|Фридрих Өсөнсөнөң]] тулһынса ҡарамағында була, ә төрөк барымта һуғыштары менән көсһөҙләнә барған Венгрия ике батшалыҡ араһында йәшәүен дауам итә. Ласло V партияһына бөтә Словакияны үҙенә буйһондорған, гусит Чехияһы союздашы,чех полководецы [[Ян Искра|Ян Гишкра]] ярҙам ҡулы һуҙа. 1453 йылда Ласло V аҙаҡ килеп Венгрия короле була, уның дәүерендә [[Хуньяди, Янош|Яноша Хуньядиға]] ҡаршы булған словен графы [[Циллеи, Ульрик|Ульрик Циллеи]] хакимлыҡ итә. Хуньяди, төрөктәрҙең баҫып инеүен кире ҡағып, көньяҡта хакимлыҡ итә. 1456 йылда ул нанёс төрөк солтаны [[Мехмед II|Мәхмәду II Яулап алыусыны]] [[Осада Белграда (1456)|в сражении под Белград янындағы һуғышта]] еңә (был һуғыш Венгр короллегенең түңкәрелеүен 80 йыл алға күсергән тип иҫәпләнелә). Әммә тиҙҙән Янош Хуньяди чума сиренән үлә. Уның өлкән улы Ласло Хуньяди Ульрик Циллеины үлтерә, ә үҙе [[Ладислав Постум|Ласло V]] ҡулынан үлә. Хуньядиҙың тол ҡатыны һәм еҙнәһе [[Михай Силадьи]] бола күтәрә; Ласло V, Хуньяди ғаиләһенең үс алыуынан ҡурҡып, Яноштың кесе улы, 14 йәшлек [[Матьяш I (король Венгрии)|Матьяш Хуньядины]] аманат итеп алып, Прагаға ҡаса. Ләкин 1457 йылдың ноябрендә Ласло V үҙе лә үлеп ҡала (эпидемиянан). Уның династияһы өҙөлә, Венгрия тәхете буш тороп ҡала. Янош Хуньядиның даны ваҡ дворяндарҙы һәм ҡала халҡын &quot;уята&quot;, 1458 йылдың ғинуарында [[Матьяш I (король Венгрии)|Матьяш]] король итеп иғлан ителә Ул хакимлыҡ иткәндә Венгр короллеге һуңғы тапҡыр сәскә атыу осорон кисерә.

[[Матьяш I (король Венгрии)|Матьяш I Хуньяди]] (1458—1490) Корвин (Ворон) ҡушаматын ала, сөнки уның гербын шул ҡош һүрәте биҙәй. Матьяш тынғыһыҙ яугир, яҡшы хаким һәм белемле меценат була. Хакимлыҡ итеүенең тәүге йылдары үҙ-ара ыҙғыш һәм бер-береһе менән дошманлашҡан феодалдар төркөмдәре менән көрәшеп үткәрә, барондар башлығы Михай Силадьи һәм архиепископ Эстергома, мәғрифәтсе һәм гуманист, хорват [[Витез, Янош|Янош Витез]] уға ҡаршы сығыш яһай. Янош Витез еңеп сыға һәм канцлер була; уның союздашы, чех короле-гусит [[Йиржи из Подебрад|Йиржи Подебрад]] ҡыҙы Каталинаны Матьяшҡа кейәүгә бирә. Матьяш һәм Витездың берлектәге тырышлығы менән регуляр ғәскәр — «Ҡара армия» булдырыла. Матьяш Корвин төрөктәрҙең һөжүмен уңышлы итеп кире ҡағып тора, ә төрөктәр 1459 йылға Сербияны, ә 1463 йылға Боснияны яулап ала. 1464 йылда Матьяш төрөктәрҙең төп босний ҡәлғәһе — [[Яйце]]ны тартып ала, ләкин папа [[Пий II|Пия Икенсенең]] үлеме Османдарға ҡаршы дөйөм Европа тәре походын ойоштороуға булған өмөттө шул йылда уҡ юҡҡа сығара.

[[Матьяш I (король Венгрии)|Матьяш]] төрөктәр менән көрәштә яңы стартегия — Дунайҙа үҙ эсенә күрше христиан илдәрен дә алған көслө монархия булдырыуҙы тәҡдим итә. Шуға ла Корвин тышҡы сәйәсәтенең төп йүнәлеше итеп көнбайышты билдәләй. Ҡатыны Каталина 1464 йылда вафат булғанға күрә, Чехия һәм Венгрия араһындағы союз бер ни тиклем йомшара. 1466 йылда Матьяш [[Йиржи из Подебрад|Йиржи Подебрадаға]] ҡаршы [[Богемская война (1466—1478)|Богем һуғышын (1466—1478)]] башлай. Һуғыш барышында [[Моравия]] һәм [[Силезия]] Венгрияға ҡушыла; Подебрадтың вариҫы, Польша короле [[Казимир IV|Казимира Дүртенсенең]] улы [[Уласло II|Владислав Ягеллон]] тик Чехия менән [[Лужица|Лужицаны]] һаҡлап ҡала ала. 1482 йылда Матьяш герман императоры Фридрих Өсөнсөгә ҡаршы һуғыш башлай һәм 1485 йылда  Венаны ала, шулай итеп, Габсбургтар быуындан-быуынға күсеп килгән  мираҫынан яҙа. Австрия, Штирия һәми Каринтия Корвиндың ҡул аҫтына күсә. Һарай шағиры «Chronica Hungarorum» [[Туроци, Янош|Яноша Турочи]] венгрҙарҙы һундарҙың вариҫтары, ә Корвинды «икенсе Аттила» тиа атай.

Венгрия Матьяш I король булғанда бығаса күрелмәгән мәҙәни үҫешкә өлгәшә, ғәйәт ҙур король китапханаһы Европалағы иң ҙур китапханаға әйләнә. 1476 йылда Матьяш неаполитан короле [[Фердинанд I (король Неаполя)|Ферранте Беренсенең]] ҡыҙы [[Беатриса Арагонская|Беатрисаға]] өйләнә; Беатриса халыҡ араһында бик популяр була, королдең мәғрифәтселек эшмәкәрлеген хуплай. Беатрисаның үтенесе буйынса Матьяш Италияға генерал Балашты ебәрә, ул 1481 йылда күптән түгел генә Мәхмәд II тарафынан баҫып алынған Отранто ҡалаһын яулап ала. Әммә Беатриса менән никахта уларҙың улдары булмай, һөҙөмтәлә Матьяш тәхетте үҙенең закондан тыш тыуған улы [[Янош Корвин|Яношу Корвинға]] ҡалдырырға ҡарар итә. Ләкин магнаттар уға таж кейҙерергә теләмәйенсә Чехия короле [[Уласло II|Владислав Ягеллон]] кандидатураһын күрһәтә. 1490 йылда Янош Корвин ғәскәре Чонт тауы янында ҡырыла, шуға ла ул, магнаттарҙың ҡарары менән килешеп, Славония герцогы титулын ала.

== Венгрияның түбән тәгәрәүе (1490—1526) ==
[[1490 йыл]]да венгр тәхетенә чех короле Владислав II Ягеллон [[Уласло II]] исеме аҫтында ултыртыла (1490—1516); Уласло II һәм уның улы [[Людовик II (король Венгрии и Чехии)|Лайош II]] идара иткәндә Чехия менән Венгрия 36 йыл шәхси унияға берләшә. Уласлоның тәхеткә ултырыуы менән Матьяш Хуньяди яулап алған бөтә уңыштар юҡҡа сығарыла: император Фридрих Өсөнсөнөң улы, [[Максимилиан I (император Священной Римской империи)|Максимилиан Габсбург]], бер ниндәй ауырлыҡһыҙ Австрияны яулап ала, ә Силезия менән Моравия венгр-чех унияһы һөҙөмтәһендә Чехия менән берләшә.

Венгрия короле булғас, [[Уласло II]] [[Буда|Будаға]] күсенә һәм шул мәлдән алып чех эштәре менән бөтөнләй шөғөлләнмәй; ләкин король власы Чехияла ғына түгел, ә Венгрияла ла көсһөҙләнә. Яңы король бер ҡасан да король советы ҡарарҙарына ҡаршы төшмәй, шуға ла венгрҙар араһында ул «Владислав Добже» (или «Владислав Бене») ҡушаматын ала, сөнки һәр тәҡдимгә тик «Яҡшы!» тип яуап бирер була. Дворяндарҙың талабы буйынса Матьяштың тол ҡатыны [[Беатриса Арагонская|Беатриса]] Уласло Икенсегә кейәүгә сыға. Канцлер, карьераһы Матьяш дәүерендә ябай чиновниктан үҫә башлаған Эстергом архиепискобы [[Бакоц, Тамаш|Тамаш Бакоц]] абруйлы, ҡарарҙар ҡабул иткәндә йоғонто яһай алырлыҡ кешегә әүерелә. Бер һүҙ менән әйткәндә, Уласло II хакимлығы осоро [[Сигизмунд (император Священной Римской империи)|Жигмонд]] дәүеренән һуңғы осорҙағы иң тыныс йылдар булғандыр. Матьяш Корвин вафатынан һуң төрөктәр дәртләнеп китә, Венгрияға регуляр рәүештә барымта талауына сыға.

[[Уласло II]] бөтә мәсьәләләр буйынса ла дворяндар ихтыярына буйһона, шуға ла ул хакимлыҡ иткәндә бер генә бола ла, заговор ҙа килеп тыумай. Феодалдар күп кенә прогрессив яңы ҡарарҙарҙың ғәмәлдән сығарылыуына өлгәшә. Бөтә Европала үҙәкләштерелгән монархиялар ойошторолған дәүерҙә, венгр дворяндары тап ошо осорҙа хәрби һалымды бөтөрөүгә өлгәшә. Был, әлбиттә, ялланған (йәғни регуляр) армияны бөтөрөүгә килтерә; дворяндар мәнфәғәтен күҙәтеп, король милке булмаған ҡалалар һәм ауылдарға урындағы феодалдарға натураль десятина түләү йөкмәтелеүе тураһында декрет сығарыла. XV быуат аҙағына венгр дворяндары дәүләт советында ғына түгел, ә король судында ла һан буйынса өҫтөнлөктө ала. Аҙаҡ килеп, Уласло II хакимлыҡ иткәндә крәҫтиәнде крепостнойға әйләндереү һәм барщинаны ҡырҡа күтәреүҙе күҙҙә тотҡан байтаҡ закондар ҡабул ителә.

Ул ваҡытта Көнбайыш Европала ауыл хужалығы продукттарына хаҡтарҙың күтәрелеүе венгр иҡтисадының үҫешенә булышлыҡ итә, әммә экспорттың үҫешенән алынған табыш менән тик юғары ҡатлам кешеләре генә файҙалана ала. Был ҡатламдар эсендә лә: эре магнаттар һәм венгр дворянлығының төп массаһы араһында көрәш көсәйә. [[1498 йыл]]да дәүләт йыйылышы үҙҙәренең шәхси ғәскәрен тотоу йөкмәтелгән һәм ошо хоҡуҡҡа эйә булған 41 эре ер биләүсенең исемлеген раҫлай. [[1503]]—[[1504 йыл]]дарҙа палатин тәғәйенләү тураһындағы мәсьәлә буйынса, ә [[1504 йыл]]да мәрхүм булған Янош Корвин мираҫы өсөн дворяндар һәм магнат араһында көрәш көсәйә. Бәхәстә дворяндар еңеп сыға, һәм улар мираҫҡа кандидат итеп [[Янош I Запольяи|Янош Запольяины]] билдәләй, Янош Запольяи, сығышы буйынса хорват, Трансильвания воеводаһы, тиҙҙән «дворяндар партияһы» лидеры була.

[[1505 йыл]]да дворяндар, Уласло Икенсенең теләгенә ҡаршы килеп (әсәһе буйынса Габсбург), король тажын теләһә ниндәй сит ил кешеһенә мираҫ итеп тапшырыуҙы тыйыусы законды ҡабул итә, тимәк, Ягеллондарҙың венгр-чех династияһы бөтһә, тәхетте австриялы Габсбургтарға тапшырыу тыйыла. [[1506 йыл]]да Уласло II Австрия хакимы [[Максимилиан I (император Священной Римской империи)|Максимилиан I]] менән ярашлы килешеү төҙөй, быға ҡарата венгр дворяндарының асыуы ҡабара, шул уҡ йылда королдең өсөнсө ҡатыны [[Анна де Фуа|Анны де Фуаның]] улы — [[Людовик II (король Венгрии и Чехии)|вариҫтың]] тыуыуы ғына был хәлде йомшартып ебәрә.

[[1512 йыл]]да ғосман тәхетенә [[Селим I|Сәлим I Яуыз (Грозный)]] ултыра, ул агрессив сәйәсәтте көсәйтә, төрөктәр Венгрияның көньяҡтағы өлкәләрен даими рәүештә талай. [[1513 йыл]]да папа [[Лев X]] элекке крепостноой крәҫтиән, [[Матьяш I (король Венгрии)|Матьяш Корвин]] хакимлыҡ иткәндә күтәрелеп ҡалған һәм Эстергомда эре ер хужаһына әйләнгән епископ [[Бакоц, Тамаш|Тамаш Бакоциға]] төрөктәргә ҡаршы яңы тәре походын ойоштороуҙы йөкмәтә. Тамаш Бакоц ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә 40 меңлек [[Куруцы|куруцтарҙан]] (тәре йөрөтөүселәр) торған ғәскәр йыя, ғәскәр башына сығышы менән Трансильвания секейҙарынан булған ваҡ дворян Дьёрдь Дожа ҡуйыла. Уғата ҙур креҫтиән армияһының ойошторолоуына борсолған венгр феодалдары, уларҙың контролдән сығыуҙарынан ҡурҡып, [[1514 йыл]]дың майында королдең тәре походынан баш тартыуына өлгәшә. Асыуланған куруцтар (баш күтәреүселәр) феодалдарға ҡаршы [[Восстание Дьёрдя Дожи|хәрби хәрәкәттәр башлай]], [[1514 йыл]]дың йәйендә ихтилал Венгрияның бик ҙур өлөшөнә тарала. 15 июлдә дворян армияһы етәкселәре — [[Иштван Батори]] һәм [[Янош I Запольяи|Янош Запольяи]] баш күтәреүселәрҙе еңә, Дьёрдь Дожа әсир итеп алына, 20 июлдә бығаса күрелмәгән ҡанһыҙлыҡ менән язаға тарттырыла: утта ҡыҙҙырылған тәхеткә ултыртыла һәм башына утта ҡыҙҙырылған таж кейҙерелә. Ихтилал көҙгә тиклем баҫтырыла, феодалдар 50 меңгә тиклем боласыны ҡыра. [[1514 йыл]]дың октябрь — ноябрендә венгр крәҫтиәндәренең хәлен тағы ла нығыраҡ насарайтҡан закондар ҡабул ителә: ҡатламдарға бүленеү, крәҫтиәндәрҙе мәңгегә ергә бәйләү, аҙна һайын барщинаға эшләү һәм башҡалар раҫлана. Шулай итеп, венгр милләтенең тамырына балта сабыла.

[[Уласло Икенсенең]] улы — 10 йәшлек [[Людовик II (король Венгрии и Чехии)|Лайош II]] (1516—1526) тәүге йылдарҙа үҙенең бабаһы Польша короле [[Сигизмунд I|Сигизмунд I Ягеллон]] ҡарамағында идара итә. [[1515 йыл]]да уҡ уны принцесса [[Мария Австрийская|Мария Австрийскаяға]] (дочери испан короле [[Филипп I Красивый|Филипп I Красивыйҙың]] ҡыҙы) өйләндерәләр, ә уның һеңлеһе [[Анна Ягеллонка (королева Чехии)|Анна]] Австрия тәхете вариҫы [[Фердинанд I (император Священной Римской империи)|Фердинанда Беренсегә]] кейәүгә сыға. Әммә үҙенең аҡыллы һәм талантлы ҡатынының ярҙам итеүенә ҡарамаҫтан, Лайош II феодаль анархияһы ҡулына ала алмай. [[1521 йыл]]да солтан [[Сулейман I|Сөләймән I Кануни]] Белградты баҫып ала. [[1522 йыл]]да [[Людовик II (король Венгрии и Чехии)|Лайош II]] бәлиғ булды, тип иғлан ителә. Ул, Европа королдәренең Ғосмандарға ҡаршы бергәләп сығыш яһаясаҡтарына иҫәп тотоп, Рим папаһына, Венецияның дожына, Польша, Англия һәм Австрияға мөрәжәғәт итә. Әммә венгр илселәрен бар ерҙә лә һалҡын ҡабул итәләр, Венгрияның үҙендә дворяндарҙың күбеһе Лайошҡа буйһонмай.

== Төрөктәрҙең баҫып алыуы ==
{{main|Ғосман Венгрияһы}}

[[Файл:Central europe 1683.png|thumb|300px|right|1683 йылда Венгри.]]
1526 йылдың 29 авгусында ғосман солтаны [[Сулейман I|Сөләймән Беренсенең]] башында бөйөк вәзир [[Паргалы Ибрагим-паша|Ибраһим паша]] торған 50 меңлек армияһы [[Битва при Мохаче (1526)|Мохач янындағы һуғышта]] 25 меңлек венгр ғәскәрен ҡырып һала: төп сәбәбе — феодаль анархияның барлыҡҡа килеүе, күп кенә венгр дворяндары королдең йыйылырға саҡырыуына иғтибар итмәй, феодалдар һаман да крәҫтиәндәргә ҡорал биреүҙән ҡурҡа. [[Людовик II (король Венгрии и Чехии)|Лайош II]] ҡасып барған сағында һаҙлыҡта батып үлә, 12  көндән һуң Сөләймән бер ниндәй һуғышһыҙ төрөктәргә бирелгән баш ҡалаға килеп инә. Төрөктәр [[Пешт (Будапешт)|Пешта]] һәм [[Балатон]]ға тиклем ятҡан ерҙәрҙе тулыһынса талай, тәүге йылда ғына 200 кешене әсир итеп алалар. Тол ҡалған королева [[Мария Австрийская|Мария]] [[Братислава|Пожонға]] ҡаса; 1526 йылдың сентябрендә [[Фердинанд I (император Священной Римской империи)|Фердинанд I Габсбург]] чех короле итеп һайлана, ләкин 11 ноябрҙә Секешфехерварҙағы сеймда [[Янош Запольяи]] венгр короле тип иғлан ителә. Әммә [[Фердинанд I (император Священной Римской империи)|Фердинанд]], күп кенә вельможаларҙы аҡсаға һатып алып, [[1526 йыл]]дың 17 декабрендә Венгрия короле итеп һайлана. Әле төрөктәр ҡулына эләкмәгән Венгрия территорияһында Фердинанд һәм Янош Запольяи яҡлылар араһында [[Венгерская гражданская война (1527—1538)|күп йыллыҡ һуғыш]] башлана, ә венгр феодалдары, даими рәүештә бер лагерҙан икенсеһенә күсеп, тик үҙ мәнфәғәте өсөн генә яна. 1527—1528 йылдарҙа төрөктәр Дунайҙағы бөтә венгр ҡәлғәләрен дә үҙ ҡулдарына ала,  Босния, Хорватия, Славонияны тулыһынса үҙенә буйһондора. [[Разграбление Рима (1527)|Римды талағандан һуң]] 1527 йылда Габсбургтарҙың ғәскәре Венгрияға күсерелә һәм Янош Запольяины бер нисә тапҡыр еңә. 1528 йылдың ғинуарында Запольяи, Истанбулда төҙөлгән килешеүгә ярашлы, солтан Сөләймәндең ҡул аҫтына инә. 1528 йылдың мартында Габсбургтар ғәскәре Запольяины тағы ла еңә, уға Польшаға ҡасырға тура килә. Быға яуап итеп, Сөләймән I 1529 йылда тағы ла похордҡа сыға, 1529 йылдың авгусында төрөктәр һәм Запольяи яҡлы венгрҙар Буданы баҫып ала һәм Яношты ҡайтанан тәхеткә ултырта. Фердинандҡа ҡаршы Сөләймән артабан Австрияға юллана, 1529 йылдың сентябрь — октябрендә төрөктәр [[Осада Вены (1529)|Венаны ҡамай]], ҡаланы баҫып ала алмай, ләкин Янош Запольяиға ярҙам итәләр. Австрия һәм Төркиә араһында барған һөйләшеүҙәр уңышҡа өлгәшмәй, 1532—1533 йылдарҙа Венгрия территорияһында төрөктәр һәм австриялылар араһында [[Австро-турецкая война (1529—1533)|яңы һуғыш]] бара; Фердинандтың ҡустыһы, император [[Карл V (император Священной Римской империи)|Карл V]] Австрияла бик оҫта оборона тота һәм төрөктәрҙе Германияның үҙәгенә үткәрмәй. 1533 йылдың 23 июлендә Истанбулда беренсе австро-төрөк тыныслыҡ килешеүе төҙөлә, уға ярашлы Венгрияның ҙур өлөшө Янош Запольяи ҡул аҫтында ҡала, әммә төрөктөргә вассал буйһоноуында була, ә Венгрияның көнбайыштағы һәм төньяҡ-көнбайыштағы ерҙәре солтанға йыл һайын 30 мең дукат түләргә йөкләмә алған Австрияға күсә.

[[1530]]—[[1534 йыл]]дарҙа ғәмәлдә [[Паргалы Ибрагим-паша|Ибраһимпашаның]] дуҫы һәм [[Сулейман I|Сөләймәндең]] ышаныслы кешеһе, (дож [[Гритти, Андреа|Андреа Гриттиҙың]] законһыҙ никахта тыуған улы) [[Гритти, Альвизе|Альвизе Луиджи Гритти]] Венгрияың регенты була. Гритти Сөләймән һәм Запольяи араһында аралашсы ролен башҡара, ләкин төрлө авантюраларға бирелә, Запольяи власын ҡаҡшатырға тырышып ҡарай, ә [[1534 йыл]]дың июлендә Трансильванияла уның яҡлы булған надьварад епискобы Имре Цибакты үлтерә. Ләкин трансильван магнаттары Молдавия господаре [[Пётр IV Рареш|Петр Рареш]] ярҙамында 1534 йылдың сентябрендә Гриттиның лагерына һөжүм итә, ул әсир итеп алына һәм язалап үлтерелә. Янош Запольяиның позициялары әкренләп йомшара бара, папа уны сиркәүҙән айыра; оҙаҡ ваҡыт Запольяиның вариҫтары булмай, әкренләп ул Фердинанд Габсбургты Венгрияла үҙенең вариҫы итеп танырға йыйына.

[[1538 йыл]]дың 24 февралендә [[Орадя|Надьварадта]] Фердинанд һәм Запольяи яҡлылар араһында тыныслыҡ килешеүе төҙөлә, уға ярашлы Фердинанд тәхеткә дәғүә итеүсе берҙән-бер кеше тип таныла, ә Запольяиның башҡа вариҫтары мул итеп бүләкләнергә тейеш була. Ләкин Янош Запольяи 1539 йылда поляк короле [[Сигизмунд I|Сигизмунд Беренсенең]] ҡыҙы [[Изабелла Ягеллонка|Изабеллаға]] өйләнә, 1540 йылдың 7 июлендә йәш королева ул таба, уға [[Янош II Запольяи|Янош Жигмонд]] исеме ҡушыла, ә 1540 йылдың 22 июлендә [[Янош I Запольяи|Янош Запольяи]], барондарын Надьварад тыныслыҡ килешеүе шарттарын үтәүҙән баш тартасаҡтары хаҡында ант иттереп, үлеп китә. Ҡөҙрәтле кәңәшсе һәм вафат булған король ҡаҙнаһының һуңғы хужаһы [[Мартинуцци, Дьёрдь|Дьёрдь Мартинуцци]] («брат Дьёрдь», варад епискобы) сабый [[Янош II Запольяи|Янош Жигмондтың]] Янош II исеме аҫтында король итеп һайланыуына өлгәшә, һәм яңы король Истанбул тарафынан да таныла. Фердинанд I [[Восточно-Венгерское королевство|Янош Жигмондтың биләмәләрен]] баҫып алырға ҡарар итә, Будаға ғәскәр ебәрә; [[Австро-турецкая война (1540—1547)|1540—1547 йылдарҙағы австро-төрөк һуғышы]] башлана, Сөләймән походҡа Янош Жигмондтың хоҡуҡтарын яҡлау лозунгыһы аҫтында сыға, 1541 йылдың авгусында ҡайтанан Буданы ала, [[1543 йыл]]да Эстергом, Секешфехервар, Тату, Печ һәм Шиклошты баҫып ала, артабан Дунай һәм Тиса араһындағы бер нисә ҡәлғә лә уның ҡул аҫтына инә. Шулай итеп, был һуғыш барышында Венгрия өс өлөшкә бүленә: үҙәк һәм көньяҡ райондар төрөк солтаны власы аҫтына эләгә, көнбайыш райондар Габсбургтар биләмәләре составына инә (Австрия контроле аҫтындағы ҡыҫҡартылған Венгр короллеге, баш ҡалаһы Пожон), көнсығыш райондар [[Восточно-Венгерское королевство|Янош Жигмондтың биләмәләре]], әкренләп [[Трансильвания (княжество)|Трансильвания кенәзлегенә]] әүерелгән яңы дәүләт. Буда [[Буда (эялет)| Венгрия вилайәтенең]] үҙәге, ул санджактарға бүленә. Буданың Бейлербейе паша титутылын йөрөтә һәм виләйәттең хәрби, административ һәм суд идарасыһы булып таныла. Ул элегерәк төҙөлгән күрше [[Босния (эялет)|Босния виләйәтенән]], шулай уҡ [[Темешвар (эялет)|икенсе бер эйялеттән]] ярҙамға ғәскәр саҡырырға хоҡуҡлы, уның үҙәге Темешварҙа урынлаша. 

Венгрҙарҙың бөтәһе лә баҫып алыусыларға ҡаршылыҡ күрһәтте, тип әйтеп булмай: көньяҡ-көнсығыштағы крәҫтиәндәр төрөктәрҙе урындағы феодалдарҙың көс етмәҫлек һалымдар һалып иҙеүенән азат итеүсе тип ҡабул итә. Төрөктәр ҙә венгр крәҫтиәндәре араһынан үҙҙәре яҡлыларҙы булдырырға тырыша һәм улар менән йомшаҡ һөйләшә, бигерәк тә ҡалаларға ярҙам итергә тырыша. Трансильванияның Османдарға түләгән яһағы әллә ни ҙур булмай, солтан ерҙәрендәге венгр крәҫтиәндәре лә әллә ни ҙур һалымдарҙан йонсомай. Венгр ерҙәрендә османдар христиан динен тотҡан кешеләрҙе эҙәрлекләмәй, әммә мосолманлыҡҡа күсеү һәр саҡ дәртләндерелә. Дини һуғыштар менән ялманған Европа уртаһында [[Трансильвания (княжество)|Трансильвания]] дөйөм алғанда дин иреген таныу хөкөм һөргән уникаль бер утрауға әйләнә. Бында католик, православие, протестантизм һәм униат сиркәүе үҙ-ара тыныс йәшәй, 1571 йылда Тырга-Мурешта үткән Трансильвания сеймында ла был раҫлана. Осман протектораты осоро Трансильвания өсөн мәҙәни үҫеш, сәскә атыу осорона әйләнә, ул [[Битва при Мохаче (1526)|Мохач янындағы һуғыштан]] һуң уҡ башлана; шул мәлдә [[Матьяш I (король Венгрии)|король Матьяш]] культы ла барлыҡҡа килә, уның авторитарлығы хәҙер инде фатиха биреү кеүек ҡабул ителә.

[[1566 йыл]]да Венгрия ҡайтанан Османдар һәм Габсбургтар араһында һуғыш яланына әйләнә. Һөҙөмтәлә ҡартайған солтан Сөләймән Кануни Венгрияға поход менән килә.
Сигетвар ҡәлғәһе яулана, ләкин төрөктәрҙең был еңеүе солтан Сөләймәндең үлеме менән төҫһөҙләнеп ҡала. 1570 йылда [[Янош II Запольяи|Янош Жигмонд]] һәм [[Максимилиан II (император Священной Римской империи)|Максимилиан II]] [[Шпейерский договор|Шпейерҙа килешеүгә]] ҡул ҡуя, уның буйынса Янош Жигмонд венгр тажынан баш тарта, бындай аҙымы өсөн уны Габсбургтар Трансильванияның (Венгрия составындағы вассал кенәзлеге булараҡ) кенәзе тип таный һәм princeps Transsylvaniae et partium regni Hungariae dominus («Трансильвания кенәзе һәм Венгрияның бер өлөшөнөң хакимы») титулын бирә. Был структура Янош Жигмонд үлгәндән һуң да һаҡлана, ә бит уның менән Запольяи династияһы тамамланған була. [[Янош II Запольяи|Янош Икенсе]] кенәзлекте үҙенең ҡаҙна хужаһы [[Бекеш, Каспар|Каспар Бекешҡа]] ҡалдырырға теләй, ләкин Трансильванияның юғары ҡатламы [[Стефан Баторий|Иштван Баториҙы]] кенәз тип иғлан итә (1571—1576), шунан һуң Трансильвания кенәздәрен һайлап ҡуйыу практикаһы ҡулланыла башлай, бик һирәк осраҡта ғына тәхет атаһынан улына күсә.

Габсбургтар власы аҫтында артта ҡалған [[Король Венгрияһы]] Австрия дәүләтенең состав өлөшө булараҡ көн итә, баш ҡалаһы [[Братислава|Пресбургта (Пожонда)]] урынлаша. Венгр короле итеп һайланыу менән Фердинанд I үҙенең хөкүмәтен (губерниум) булдыра, палатин уның башлығы була; әгәр был пост буш торһа, идара итеү эше архиепископтарҙың йәки епископтарҙың береһенә йөкмәтелә. Баттяни, Батори, Эрдеди, Надашди, Зриньи ғаиләләре һәм башҡа венгр ырыуҙары [[Братислава|Пожонда]] юғары вазифалар биләй йәки,  комитатҡа етәкселек итеп, урта дворяндарҙың күп һанлы төркөмдәрен үҙ командаһында тота. Улар ҙур ғына шәхси армия армии һәм гүзәл һарайҙарҙы тота. [[Королевская Венгрия|Король Венгрияһының]] ҡатламдары Габсбургтар алдынан үҙҙәренең хоҡуҡтарын бик тырышып яҡлай, һәм венгрҙарҙың Австрия составында автономияһы ысын мәғәнәһендә автономия булыуға өлгәшә.

[[XVI быуат]]та Венгрияла, бигеррәк тә Трансильванияла, [[кальвинизм]] бик тиҙ тарала, [[Реформация]] тулыһынса тантана итмәһә лә, ул католик сиркәүен бер ни тиклем ҡыҫырыҡлай. Венгр йөмғиәтен тулҡынландырған һорауҙарға ыңғай яуаптар бирә алғанға күрә протестанизм халыҡ араһында уғата ҙур популярлыҡ яулай. Католик сиркәүе аңлатыуынса, гонаһтары өсөн венгрҙарға төрөктәр күктән ебәрелгән яза; протестант концепцияһы буйынса, венгрҙар аллаһ тарафынан һайланған халыҡ булараҡ ҡаты һынауҙарға дусар була: үҙҙәренең динен һаҡлап, венгрҙар  сит ил кешеләре власынан ҡотоласаҡ. Протестант дине тәғлимәте төрлө кимәлдәге белем биреү учреждениелары системаһына айырыуса иғтибар бүлә; хаттаиң бәләкәй трансильван ауылындағы иң ярлы приход мәктәптәрендә бына тигән мәктәп уҡытыусыларын осратырға була; [[Матьяш I (король Венгрии)|Матьяш]] осоронда һүрәтле ҡулдан яҙылған дәреслек ғәҙәти китап тип иҫәпләнә, ул бик ҡиммәт тора, ә йөҙ йыл үтеү менән Гомерҙың нәшер ителгән китабын бер килограмм ит хаҡына һатып алырға була.
[[Файл:Egri no.jpg|thumb|200px| [[Эгерҙы ҡамауҙа тотоу]] (1552 йыл)]]
Тағы ла өс [[австро-төрөк һуғыштары]] (1551—1562, [[Австро-төрөк һуғышы (1566—1568)|1566—1568]], 1592—1606) Венгрияла осман биләмәләренең бер ни тиклем артыуына килтерҙе. Австрияның 1590-сы йылдарҙағы хәрби хәрәкәттәренең уңышын, католик фанаттарының төрөктәрҙән яулап алынған ерҙәрҙә йәшәгән халыҡта ризаһыҙлыҡ тыуҙырыуы арҡаһында, ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә юҡҡа сығара. Император [[Рудольф II]] [[1604 йыл]]да еретиктарға ҡаршы йүнәлтелгән элекке закондарҙы тергеҙә; яуап урынына Трансильванияла магнат-кальвинист [[Иштван Бочкаи]] етәкселегендә ҡеүәтле ихтилал башлана, элек османдарға ҡаршы һуғышҡан [[гайдуктар]] уның яҡлы булып сығыш яһай. 1605 йылда Бочкаи [[Королевская Венгрия|Венгр короллегенә]] бәреп инә, уның отрядтары [[Штирия|Штирияға]] тиклем барып етә. Рудольф Икенсенең ҡустыһы императорҙың Венгриялағы наместнигы [[Матвей (император Священной Римской империи)|Маттиас]] ғәмәлдә императорға ҡаршы сығыш яһай, Венгрияла власты үҙ ҡулына ала һәм венгр протестантары менән ярашырға ашыға. [[1606 йыл]]дың 23 июнендә Венала Маттиас килешеү буйынса венгр дворяндары һәм ҡалаларының дин тотоуҙа ирекле булыуҙарын таный һәм Бочкаиға Венгрияның таулы ерҙә урынлашҡан ете [[Комитат (административная единица)|комитатын]] бирә.

Австрия менән Төркиә араһындағы [[Житваторокский мир|Ситваторок (Живаторок) тыныслыҡ килешеүе]] буйынса бер тапҡыр бирелә торған 200 мең форинтлыҡ компенсация өсөн император яһаҡ түләүҙән азат ителә. Шул ваҡыт Иштван Бочкаи вафат була, Трансильванияла власты [[Жигмонд Ракоци]] баҫып ала. Маттиас асыҡтан-асыҡ Рудольфҡа ҡаршы сығыш яһай, 1608 йылда [[Матвей (император Священной Римской империи)|Матьяш II]] (1608—1618) исеме аҫтында Венгрия короле тип таныла, ә 1612 йылда ҡустыһын Австрия тәхетенән төшөрөп, Габсбург биләмәләрен ҡайтанан берләштерә. Маттиасҡа венгр тажы өсөн бик ҡиммәт түләргә тура килә — венгрҙарҙың Ягеллондар заманынан алып булған өҫтөнлөктәре ҡайтанан тергеҙелә: монарх булмаған саҡта палатин уның вазифаларын үтәргә тейеш, сеймдарҙан ризалыҡ алмай тороп королдең һуғыш иғлан итергә хоҡуғы юҡ, крепостной гарнизондарҙан ул венгрҙарҙан башҡа бөтә офицерҙарҙы алырға тейеш. Шул уҡ йылда Трансильванияла власты күңел асырға яратҡан һәм хөр фекерле [[Габриель Батори|Габор Батори]] баҫып ала, ул 1610—1611 йылдарҙа ваҡытлыса булһа ла Валахияны яулап ала. [[1613 йыл]]да шәхесе һәм ҡаҙаныштары йыш ҡына [[Матьяш I (король Венгрии)|Матьяш Хуньяди]] образы менән йәнәш ҡуйылған [[Бетлен, Габор|Габор Бетлен]] (1613—1629) кенәз була.

[[Бетлен, Габор|Габор Бетлен]], «венгр Макиавеллиһы», ихлас кальвинист, Османдар яҡлы, регуляр армия булдыра, магнаттарҙың баш-баштаҡлығын аяуһыҙ рәүештә баҫа, анархияны бөтөрә; яһаҡ йыйыуҙа бер кемде лә йәлләп тормай, кенәз ҡаҙнаһын тулыландыра. Ул дин тотоуҙа иректе сикләмәй, иезуит Дьёрдем Кальдиҙың Библияны тәржемә итеүен хуплай, был маҡсатҡа аҡса бүлә, православие динендәге румындарға үҙҙәренең епискобын булдырыуҙарына рөхсәт бирә һәм анабаптистарҙы йәшерә. [[Тридцатилетняя война|Утыҙ йыллыҡ һуғышҡа]] ҡушылып, ул [[1619 йыл]]да [[Нитра|Словакияны]], шунан һуң [[Братислава|Пожонды]] баҫып ала, [[1619 йыл]]дың ноябрь — декабрендә, баш күтәргән чехтар менән союздаш булып, хатта [[Вена|Венаны]] ҡамауҙа тота. [[1620 йыл]]дың ғинуарында [[Бетлен, Габор|Габор Бетлен]] Пожондағы дәүләт йыйылышында Венгрия кенәзе итеп һайлана (1620—1622); шул уҡ йыйылыш лютерандар, кальвинистар һәм католиктарҙың хоҡуҡтарын тигеҙләү, иезуиттарҙы ҡыуыу тураһында ҡарар ҡабул итә. Әммә Бетлен христиан Венгрияһының ике өлөшөндә лә власты ҡулында тота алмай: Габсбургтарҙың еңеүҙәре сәбәпле, ул [[1622 йыл]]дың 6 ғинуарында почётлы [[Никольсбургский мир|Микулов (Никольсбург) тыныслыҡ килешеүе]] төҙөргә мәжбүр була. Был килешеү буйынса Бетлен, венгр тажынан баш тартҡан осраҡта, ете бәхәсле комитатты һәм Герман империяһы герцогы титулын ала; ошо уҡ документта Габсбургтарҙың [[Трансильвания (княжество)|Трансильвания]] өсөн дәғүәләшеүе тураһында бер һүҙ ҙә булмай. Бетлен тағы ла бер нисә тапҡыр Австрияға һуғыш аса, ләкин элекке уңышын ул ҡабатлай алмай. Әммә сәйәси даирәлә ул ҙур урын биләй, [[Трансильвания (княжество)|Трансильванияның]] мәҙәни йәһәттән сәскә атыуына бөтә Европа ғәжәпләнә. Көнбайыш илдәрҙең беренең илсеһе, [[1621 йыл]]да [[Алба-Юлия|Дьюлафехерварҙағы]] кенәз һарайында булғандан һуң, үҙенең ғәжәпләнеүен йәшерә алмайынса: &quot;Бында наҙанлыҡтың эҙе лә юҡ таһа!&quot; — тип ҡысҡырып ебәрә. Кенәз һарайын итальян архитекторҙары һәм скульпторҙары мөһабәт алым ҡулланып эшләй; улар уны фрескалар, ҡалҡыу биҙәкле түшәм, фламанд һәм итальян гобелендары менән биҙәй. Бүлмәләрендәге экзотик йыһаздар, унда үткәрелеп килгән бал кисәләре, театр спектаклдәре, музыкаль концерттар менән бер рәттән һарайҙа эшләгәндәрҙең һәр кемгә иғтибарлы була белеүе ул замандағы нәзәкәтлелек тураһындағы иң юғары талаптарға яуап бирә.

[[1629 йыл]]да [[Бетлен, Габор|Габор Бетлен]] вафат була, уның тол ҡатыны [[Екатерина Бранденбургская|Каталина Бранденбургская]] власты ҡулында тота алмай. Бетлен үлгәндән һуң ете комитат та ҡайтанан Габсбургтарға ҡайтарып бирелә. [[1630 йыл]]да трансильван феодалдары кенәз итеп [[Дьёрдь I Ракоци|Дьёрдя Ракоци Беренсене]] һайлай (1630—1648), ул идара иткән йылдар [[Трансильвания (княжество)|Трансильванияның]] «алтын быуатының» һуңғы этабы тип иҫәпләнелә, унда элеккесә венгрҙар хакимлыҡ итә. [[Дьёрдь I Ракоци|Дьёрдь Ракоци I]] лә бойондороҡһоҙ тышҡы сәйәсәт алып бара, Молдавия һәм Валахиялағы бәхәстәргә ҡыҫыла, ә [[1643 йыл]]да Швеция менән союздаш килешеүе төҙөй һәм Австрияға ҡаршы һуғышты ҡайтанан башлай, урындағы халыҡ ярҙамы менән тағы ла бөтә Словакияны яулап ала,  [[1645 йыл]]да трансильвандар шведтар менән берлектә [[Брно]]ны ҡамауҙа тота. Әммә Дьёрдь Ракоци I Истанбул баҫымы аҫтында шул йылда уҡ [[Фердинанд III (император Священной Римской империи)|Фердинандом III]] менән сепаратив Линцск тыныслыҡ килешеүе (декабрь, [[1645 йыл]]) төҙөй, уға ете комитат беркетелә һәм империя кенәзе титулы бирелә.

[[Дьёрдь I Ракоци|Дьёрдя Ракоци Беренсенең]] улы һәм вариҫы [[Дьёрдь II Ракоци|Дьёрдь Ракоци II]] (1648—1660) антигабсбург сәйәсәтен дауам итә, төрөктөрҙең власынан да ҡотолорға теләй, Валахияны һәм Молдованы үҙенә буйһондора; был кенәзлектәргә йоғонто яһау өсөн көрәштә уға тәүҙә [[Хмельницкий, Богдан Михайлович|Богдан Хмельницкий]] менән бәрелешергә тура килә, [[1653 йыл]]дың майында үҙенең союздашы [[Матей Басараб|Матей Басарабҡа]] уның улы [[Хмельницкий, Тимофей Богданович|Тимоша Хмельницкийҙы]] [[Битва под Финтой|Финта янындағы һуғышта]] еңергә ярҙам итә. Тиҙҙән Дьёрдь Ракоци II шведтарҙың Речь Посполитийға баҫып инеүенән файҙаланып ҡалырға ҡарар итә һәм, [[Стефан Баторий|Стефан Батория]] кеүек, үҙенә Польша тәхетен тартып алырға теләй. Трансильвандар Польшаға шведтар һәм запорожецтар менән бергә баҫып инә, ләкин поляктар уларға ҡаршы татарҙарҙы ебәрә, ә солтан [[Мәхмәд IV]] Дьёрдь Ракоци Икенсенән кенәз власын тартып ала; [[1658]]—[[1662 йыл]]дарҙа төрөктәр һәм татарҙар Трансильванияны талап сыға. Кенәзлектең иҡтисади сәскә атыуы тамамлана, [[1660 йыл]]дың июнендә Дьёрдь Ракоци II төрөктәр менән һуғышта үлемесле яралана, уның арҡалашы [[Кемени, Иоанн|Янош Кемени]] власты ҡулында тота алмай, [[1661 йыл]]да төрөктәр Трансильванияла үҙҙәрен тыңлап ҡына торған [[Михай I Апафи|Михая Апафины]] кенәз итеп ҡуя (1661—1690).

[[1663 йыл]]да яңы [[Австро-турецкая война (1663—1664)|австро-төрөк һуғышы]] башлана. [[1664 йыл]]дың 10 авгусында Австрия һәм Төркиә араһында төҙөлгән [[Вашварский мир|Вашвар килешеүе]] буйынса осман ғәскәрҙәре Трансильваниянан сығарыла, ләкин ул солтандың юғары власы аҫтында ҡала, Трансильванияның бер нисә ҡәлғәһендә — Нове-Замки (Эршекуйвар), Орадя (Надьварад), Зеринвар (Уйзриньивар) — төрөк гарнизондары урынлаша, әИстанбулға ебәрелә торған яһаҡтың ҙурлығы  ҡырҡа арта. Ғосман империяһындағы көрсөк венгр провинцияларының хәлен насарайта. Шуға ҡарамаҫтан төньяҡ Венгрияла 1670-се йылдарҙа [[Куруцы|куруцтарҙың]] яңы ихтилалдары Австрияға ҡаршы башлана. Боласыларға [[Людовик XIV]] ярҙам итә. Тәүге ихтилал [[1672 йыл]]да башлана, әммә куруцтарҙы тиҙ арала ҡыйратып ташлайҙар; [[1678 йыл]]да баш күтәреүселәргә дворянин [[Тёкёли, Имре|Имре Тёкёли]] етәкселек итә, улар Корлоль Венгрияһының ҙур ғына өлөшөн биләүгә өлгәшә. Бер ни тиклем ваҡыт ул Истанбул һәм Вена араһында йөрөй, ләкин [[1682 йыл]]да [[Мехмед IV|Мехмедом IV]] менән союз килешеүе төҙөй, шул сәбәпле төрөктәр Венаға поход менән йүнәлә, һөҙөмтәлә Венгрияла ғосмандарҙың хакимлыҡ итеүе тамамлана.

== Венгр Халыҡ Республикаһы ([[1949]]—[[1989]]) ==
=== Власҡа коммунистарҙың килеүе ===
[[1947 йыл]]дың [[31 август|31 авгусындағы]] парламент һайлауында ''Венгрия Коммунистар партияһы'' (КПВ) күпселек тауыш йыя. [[1948 йыл]]да ''Венгрия Социаль-демократик партияһында'' етәкслек алмашына, партияның рәсми идеологияһы итеп ''ленинизм'' иғлан ителә, коммунистик булмаған ағымдар вәкилдәренең СДПВ-ла етәксе вазифалар биләүселәре уның сафынан сығарыла. 13 июндә СДПВ менән Коммунистар партияһы ''Венгрия хеҙмәтсәндәр партияһына'' (ВПТ-ға) берләшә (''Magyar Dolgozók Pártja'', ''MDP'', ''ВПТ''). Дәүләт йыйылышындағы урындарҙың яртыһынан күберәге яңы партияныҡы булып сыға, ВПТ-ның генераль секретары итеп КПВ лидеры ''Матьяш Ракоши'' һайлана.  

=== Советлашыу ===
1949 йылда конституция ҡабул ителә һәм ''Венгр Халыҡ Республикаһы'' иғлан ителә. Дәүләт йыйылышы формаль рәүештә закон сығарыу органы булып ҡала, ул күп мандатлы, ә 1966 йылдан — бер мандатлы округтар буйынса һайлана. Хөкүмәт ''Министрҙар советы'' итеп үҙгәртелә, президент вазифаһы бөтөрөлә, уның функциялары Дәүләт йыйылышы тарафынан һайланған ''Президент советына''  (''Elnöki Tanács'') күсә. Тиҙҙән Венгрия хеҙмәтсәндәр партияһынан башҡалары тыйыла. Демократия ВПТ диктатураһы менән алмаштырыла. 

=== Венгр ихтилалы һәм советлашыуҙан ҡотолоуға ынтылыш ===
{{төп мәҡәлә|1956 йылғы мадьяр ихтилалы}}
[[1956 йыл]]дың [[21 июль|21 июлендә]] Матьяш Ракоши оставкаға ебәрелә, уның урынын ''Эрнё Герё'' ала. [[23 октябрь|23 октябрҙә]] [[Будапешт]]а күмәк кеше ҡатнашлығындағы коммунистарға ҡаршы демонстрация башлана. Йыйылыусылар баш ҡаланың үҙәк майҙанындағы [[Сталин]] һәйкәлен һүтә һәм уны киҫәктәргә вата, яҡындағы биналарҙы баҫып алырға ынтыла. Был халыҡ сыуалышы шул уҡ көндә ихилалға үҫешә. 24 октябрҙә ''Имре Надь'' Венгрия Министрҙар советы рәйесе вазифаһына тәғәйенләнә. Хөкүмәттең яңы составы утты туҡтатыу, Венгр Халыҡ Армияһын һәм Дәүләт именлеге идаралығын таратыу, гонвед ойоштороу, ВПТ эшмәкәрлеген бөтөрөү, шулай уҡ [[СССР|совет]] ғәскәрҙәрен Венгриянан сығарыу тураһында [[СССР|Советтар Союзы]] менән һөйләшеүҙәр башланыуы хаҡында иғлан итә. 30 октябрҙә күп партиялы система тергеҙелә, 31 октябрҙә коммунистарға ҡаршы кәйефтә булған демонстранттарҙың хәрби өлөшөнән ''Милли гвардия'' (''Nemzetőrség'') ойошторола. 3 ноябрҙә ВПТ, ПНСХ, НКП и СДПВ вәкилдәренән яңы хөкүмәт төҙөлә. ВПТ-ның йәмәғәт биналарын, министрлыҡтарҙы һәм район комитеттарын һаҡлаған әүҙем ағзаларына үҙҙәрендәге ҡоралды һис киҫекмәҫтән тапшырыу хаҡында венгр хөкүмәтенең фарманы бирелә. 4 ноябрҙә Будапештҡа [[СССР|Совет Армияһы]] индерелә һәм 7 ноябргә милли гвардияның ҡаршылығы баҫтырыла, венгр хөкүмәте ҡулға алына.&lt;ref&gt;Джоанна Гранвилл (Johanna Granville), ''Первый Домино'' [http://books.google.com/books?id=RkaWTipqnecC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=%22johanna+granville%22&amp;lr=&amp;as_drrb_is=q&amp;as_minm_is=0&amp;as_miny_is=&amp;as_maxm_is=0&amp;as_maxy_is=&amp;as_brr=0&amp;as_pt=ALLTYPES ''The First Domino: International Decision Making During the Hungarian Crisis of 1956''], Texas A &amp; M University Press, 2004. ISBN 1585442984.&lt;/ref&gt; Премьер-министр Имре Надь үлем язаһына хөкүм ителә. 7 ноябрҙә [[СССР|совет]] ҡарашлы Революцион эшсе-крәҫтиән хөкүмәте (''Forradalmi Munkás-Paraszt Kormány'') төҙөлә, элекке хөкүмәттең бөтө ҡараҙары ла юҡҡа сығарыла. Был ихтилал һөҙөмтәһендә Венгрия хеҙмәтсәндәр партияһы (ВПТ) бөтөрөлә, һәм уның ағзаларынан икенсе берҙән-бер законға нигеҙләнгән ойошма — ''Венгрия социалистик эшселәр партияһы'' ([[урыҫ теле|урыҫса]] ''Венгерская социалистическая рабочая партия'', ''Magyar Szocialista Munkáspárt'', ''MSZMP'', ''ВСРП'') ойошторола. Уның генераль секретары итеп ''Янош Кадар'' һайлана. Ул был вазифала [[1988 йыл]]ға, үны ''Карой Гросс'' алмаштырғансы була.

== Өсөнсө Венгр Республикаһы ==
[[1989 йыл]]да ВСРП-ла етәкселек алмашына, партия идеологияһы итеп ''социал-демократия'' иғлан ителә, уның атамаһы ''Венгр социалистик партияһы'' итеп үҙгәртелә (''Венгерская социалистическая партия'', ''Magyar Szocialista Párt'', ''MSZP'', ''ВСП''). Бер партиялы система бөтөрөлә: либераль партия - ''Ирекле депутаттар альянсы'' (''Альянс свободных демократов, АСД''), консерватив партиялар - ''Венгр демократик форумы'' (''Венгерский демократический форум, ВДФ''), ''Бойондороҡһоҙ ваҡ милекселәр партияһы'' (''Партия независимых мелких хозяев, ПНМХ''), ''Христиан-демократик халыҡ партияһы'' (''Христианско-демократическая народная партия, ХДНП''), ''Венгр граждандар союзы'' (''Венгерский гражданский союз, ВГС'', венгр телендәге аббревиатураһы ''«Фидес»'' менән нығыраҡ билдәле). Венгрия яңынан ''«Венгр Республикаһы»'' итеп иғлан ителә - был ил тарихындағы өсөнсө демократик дәүләт. Тышҡы [[сәйәсәт]] үҙгәртелә — [[Европа]]ға ҡайтыуға йүнәлеш алына, ил биләмәләренән Совет Армияһы частарын сығарыу башлана, ул [[1991 йыл]]да тамамлана. [[1999 йыл]]дан Венгрия — [[НАТО]], ә [[2004 йыл]]дың [[1 май]]ынан  — [[Европа берләшмәһе]] (Европейский союз, ЕС) ағзаһы.

[[1990 йыл]]дың мартында [[1947 йыл]]дан һуң тәүге тапҡыр күп партиялылыҡ шарттарында Дәүләт йыйылышына һайлау үткәрелә. Уның һөҙөмтәһе буйынса беренсе урынды консерватив партия - ''Венгр демократик форумы'' ала, һәм хөкүмәтте уның вәкиле ''Йожеф Антал'' етәкләй. Был кабинеттың һәм уның яҡлылар эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре итеп ''баҙар иҡтисады һәм хосуси милекселек'' ''иғлан ителә'', ''хосусилаштырыу'' (приватизация — дәүләт һәм муниципаль милекте һатып йәки бушлай хосуси милеккә биреү) ''үткәрелә''.

Әммә үҙгәртеп ҡороуҙар иҡтисади ауырлыҡтарға алып килә: эшһеҙлек арта, халыҡтың йәшәү кимәле түбәнәйә, илдең төп аҡса берәмеге ''форинт'' [[девальвация]]ға дусар була, [[Халыҡ-ара валюта фонды]] менән проблемалар тыуа. [[1994 йыл]]ғы парламент һайлауында Венгр социалистик партияһы (ВСП) беренсе урынды ала, һәм ул Ирекле депутаттар альянсы менән берлектә ''Дьюла Хорн'' етәкселегендә хөкүмәт төҙөй.  [[1995]]-[[1996]] йылдарҙа Венгрияла иҡтисад программаһы тормошҡа ашырыла. Авторы — финанстар министры Лайош (Ласло) Бокрош исеме менән ул «Бокрош планы» булараҡ билдәлелек ала һәм форинттың девальвацияһын, социаль түләүҙәрҙе ҡыҫҡартыуҙы, сит илдәрҙән тауар индереүгә (импортҡа) һалым кертеүҙе күҙ уңында тота.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар һәм әҙәбиәт ==
* [http://www.europa.km.ru/hungaria/history1.htm История Венгрии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090605063536/http://www.europa.km.ru/hungaria/history1.htm |date=2009-06-05 }}
* [http://www.globalaffairs.ru/number/n_5966 Я.Шимов. Австрия и Венгрия: идентичность на развалинах]{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://horthy.narod.ru/ Венгерская история. Правление Миклоша Хорти]
* [http://www.airwar.ru/history/av2ww/axis/koshice/koshice.html Инцидент в Кошице 26.06.1941 — повод для вступления Венгрии во Вторую мировую войну]
* [http://militera.lib.ru/h/sb_crusade_in_rossia/04.html Пушкаш А. И. Соучастие Венгрии в нападении на [[СССР]]]
* Статья Тамаша Крауса [http://scepsis.ru/library/id_931.html «О венгерских рабочих советах 1956 года»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160901064158/http://militera.lib.ru/h/sb_crusade_in_rossia/04.html |date=2016-09-01 }}
* [http://vengriya.org/istoriya-vengrii/noveishaya-istoriya-vengrii.html Новейшая история Венгрии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090527113750/http://vengriya.org/istoriya-vengrii/noveishaya-istoriya-vengrii.html |date=2009-05-27 }}
* [https://web.archive.org/web/20141217082036/http://www.hungarianhistory.com/ История Венгрии]{{ref-en}}
* [http://www.drevnyaya.ru/vyp/stat/s3_25_4.pdf Юрасов М. К. Русско-Венгерские отношения начала XII в. ] // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. 2006. № 3 (25). С. 47-56.
* Асташин Н.А. Миклош Хорти: адмирал в своем лабиринте // До и после Версаля. М.: «Индрик», 2009, [http://www.inslav.ru/images/stories/pdf/2009_Do_i_posle_Versal'a.pdf с. 374-393.] ISBN 978-5-91674-059-2

{{Европа по темам|тарихы|тарих|цвет=Венгрия}}
[[Категория:Венгрия тарихы]]</text>
      <sha1>kdfv9m6v6dsxp3gui0cig7vwwdqeysp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кабул</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108158</id>
    <revision>
      <id>1306681</id>
      <parentid>1305919</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T07:24:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69499" sha1="2j6myfpa6znlprpedftsjm3l9yjrrce" xml:space="preserve">{{НП
 |статус                  = Ҡала
 |русское название        = Кабул
 |оригинальное название   = {{lang2|ps|prs|کابل}}
 |изображение             = Kabul Skyline.jpg
 |страна                  = Афғанстан
 |размер карты страны     = 250
 |герб                    =
  |lat_deg=34 |lat_min=31|lat_sec=58
  |lon_deg=69 |lon_min=9 |lon_sec=57
  |CoordAddon             = type:city(3043589)_region:AF
  |CoordScale             = 
 |вид региона             =
 |регион                  =
 |регион в таблице        =
 |вид района              = 
 |район                   = 
 |район в таблице         = 
 |внутреннее деление      = 18 район
 |вид главы               = мэр
 |глава                   = Мөхәммәт Юныс Науандиш
 |дата основания          = 
 |первое упоминание       = 
 |прежние имена           =
 |статус с                = 
 |площадь                 = 275
 |вид высоты              = высота НУМ 
 |высота центра НП        = 1800 
 |климат                  = 
 |население               = (агломерация) 3 071 400 
 |год переписи            = 2011
 |плотность               =
 |агломерация             =
 |часовой пояс            = +4:30
 |DST                     =
 |телефонный код          = +93-20
 |почтовый индекс         = 
 |почтовые индексы        = 
 |автомобильный код       = 
 |вид идентификатора      = 
 |цифровой идентификатор  = 
 |категория в Commons     = Kabul
}}
[[Файл:Mountains of Kabul.jpg|thumb|right|205px|Ҡала күренеше]]
'''Кабу́л''' ({{lang2|ps|prs|کابل}} — ''Кабуль''&lt;ref&gt;Инструкция по русской передаче географических названий Афганистана. — М., 1984. — С. 47.&lt;/ref&gt;) — [[Афғанстан]]дың [[баш ҡала]]һы һәм илдең иң ҙур ҡалаһы. Кабул йылғаһы ярында урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән 1800 метр бейеклектә. Газни, [[Ҡандағар]], [[Герат]] һәм [[Мазари-Шәриф]] ҡалалары менән автотрасса тоташтыра. Кабулда туҡыма, [[мебель]], [[шәкәр]] һәм һуғыш кәрәк-яраҡтары етештерелә.

Ҡала халҡы — 615 900 кеше ([[2006 йыл]], иҫәп)&lt;ref&gt;[http://www.nps.edu/programs/CCS/Docs/Executive%20Summaries/Kabul_Executive_Summary.pdf Lost redirect&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;, агломерации — 3 071 400 кеше ([[2011 йыл]], иҫәп)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090703075428/http://www.mrrd.gov.af/nabdp/Provincial%20Profiles/Kabul%20PDP%20Provincial%20profile.pdf Ministry of Rural Rehabilitation and Development&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

== Ҡаланың тарихы ==

=== Антиклыҡ ===
Ҡала боронғо замандарҙа Кубха исеме аҫтында һинд дини йыйынтығы [[Ригведа]]ла һәм [[зороастризм]]дың изге китабы [[Авеста]]ла телгә алына&lt;ref name=Dupree-name&gt;{{cite web |url=http://www.aisk.org/aisk/NHDAHGTK05.php |title=An Historical Guide to Kabul&amp;nbsp;– The Name |author=Nancy Hatch Dupree / Aḥmad ʻAlī Kuhzād |publisher=American International School of Kabul |year=1972 |accessdate=2010-09-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100830031416/http://www.aisk.org/aisk/NHDAHGTK05.php |date=2010-08-30 }}&lt;/ref&gt;. Ригведа ҡаланы тауҙарҙа йәшәү өсөн идеаль урын булараҡ маҡтай&lt;ref name=&quot;BBC-Kabul&quot;&gt;{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1651814.stm|title=Kabul: City of lost glories|publisher=BBC News|date=November 12, 2001|accessdate=2010-09-18}}&lt;/ref&gt;. Ҡала ахеменидтар тарафынан баҫып алынғансы [[мидеецтар]] ҡулы аҫтында була. Сығанаҡтарҙан күренеүенсә, ҡала ул осорҙа  «Ҡабура» тип атала башлаған була. Был һүҙҙе грек астрологы  [[Клавдий Птолемей]] ҡуллана&lt;ref name=Dupree-name/&gt;. Ҡала [[зороастризм]]дың, [[буддизм]]дың һәм [[индуизм]]дың мәҙәни үҙәгенә әйләнә. Ҡаланы һүрәтләүҙең тағы ла бер сығанағы булып, баҫып алғандан һуң уйһыулыҡты тикшергән [[Искәндәр Зөлҡәрнәй|Бөйөк Александрҙың]] яҙмалары тора. Ләкин яҙманы ышаныслы тип иҫәпләп булмай, сөнки Александр яҡында урынлашҡан ҙур булмаған ҡаланы һүрәтләгән булырға мөмкин. Аҙағыраҡ регион [[Селевкидтар империяһы]]ның өлөшө булып китә, ә һуңынан һинд [[Маурҙар империяһы]]&lt;ref name=Dupree-name/&gt; составына инә.

Беҙҙең эраға тиклем II быуатта Кабул Һиндостандан грек-бактриестар тарафынан яулап алына, б.э.т.  I быуат урталарында ҡаланы [[Һинд-скиф батшалығы]] баҫып ала. Дөрөҫөрәге, регион «[[Хоу Ханьшу]]» ҡытай йылъяҙмаһында  Гаофу (高附) тип телгә алына. Был ҙур кенәзлек була, халыҡ һиндостанлыларға оҡшаш, һуғышсан түгел, яҡшы сауҙагәрҙәр. Улар йә һиндостанлылар, йә бактрийцы, йә парфи бойондороҡлоғона эләгәләр. Шулай ҙа 100 йыл үткәс ҡала император [[Куджула Кадфиз]] идара иткән  [[Кушанское царство|Кушан батшалығы]] власы аҫтына эләгә һәм беҙҙең эраның III быуатына тиклем уларҙың ҡул аҫтында ҡала&lt;ref name=&quot;Houtsma&quot;&gt;{{Cite book|title=E.J. Brill's first encyclopaedia of Islam, 1913-1936|last1=Houtsma|first1=Martijn Theodoor|authorlink=|volume=2|year=1987|publisher=BRILL|location=|isbn=90-04-08265-4|page=159|url=http://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA159#v=onepage&amp;q&amp;f=false |accessdate=2010-08-23}}&lt;/ref&gt;.

Б.э. 230 йылында кушандар [[Сәсәниҙәр дәүләте|Сәсәниҙәр империяһынан]] еңеләләр һәм бойондороҡло дәүләт булып ҡалалар, Кабул ҡалаһын үҙ ирке менән баҫҡынсыларға тапшыралар&lt;ref name=Dupree-name/&gt;. Б.э. 420 йылында Сәсәниҙәр [[Кидариты|Кидариттар]] ҡәбиләһе тарафынан ҡыуылалар, ә уларҙы үҙ сиратында 460-сы йылдарҙа [[эфталиттар]] ҡыуа. Ҡала [[Ашина]] төрөк ҡағанатының бер өлөшө булып китә&lt;ref name=&quot;Elliot&quot;&gt;{{cite web|url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201012&amp;ct=98|title=A.—The Hindu Kings of Kábul|work=Sir H. M. Elliot|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|location=London|date=1867–1877|accessdate=2010-09-18}}&lt;/ref&gt;. Ҡала менән 60 быуын дауамында төрөк кенәздәре идара итә. Ҡала беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған ҡурғаулау стеналары төҙөй&lt;ref name=&quot;Elliot&quot;/&gt;.
Ҡайһы бер тарихсылар Кабулға [[Камбоджа]] тигән санскрит исем тағалар һәм короллектең исеме тап ҡала исеменән килеп сыҡҡан тип фараз ҡылалар&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Pre-Aryan and pre-Dravidian in India|last1=Levi|first1=P.|authorlink=|author2=Jules Bloch |author3=Jean Przyluski |volume=|edition=|quote=''...they apply to a population of the north-western frontier of India designated by the nickname of &quot;shaved heads,&quot; and especially to the Kamboja of the country of Kabul.''|year=1993|publisher=Asian Educational Services|location=|isbn=81-206-0772-4|page=87|url=http://books.google.com/books?id=dx5dzJGGBg0C&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA87#v=onepage&amp;q&amp;f=false|accessdate=2010-09-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The people of India: a series of photographic illustrations, with descriptive letterpress, of the races and tribes of Hindustan|last1=Watson|first1=John Forbes|authorlink=|author2=Sir John William Kaye|volume=1|edition=|quote=''The Sanskrit name of Cabul is Kamboj, and a slight transition of sound renders this name so similar to Kumboh.''|year=2007|publisher=Pagoda Tree Press|location=|isbn=1-904289-44-4|page=276|url=http://books.google.com/?id=ciESAQAAIAAJ |accessdate=2010-09-18}}&lt;/ref&gt;. Башҡа әҫәрҙәрҙә ҡала «Кофес» йәки «Кофене» тип телгә алына. Ҡытай монахы [[Сюаньцзан]] ҡаланы «Каофу» тип телгә ала&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Chandragupta Maurya and his times|last1=Mookerji|first1=Radhakumud |authorlink=|volume=|edition=4|year=1966|publisher=Motilal Banarsidass Publ|location=|isbn=81-208-0405-8|page=173|url=http://books.google.com/books?id=i-y6ZUheQH8C&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA173#v=onepage&amp;q&amp;f=false |accessdate=2010-09-18}}&lt;/ref&gt;.

Беҙҙең эраның I быуатында Кабул уйһыулығына күпләп [[Юэчжи]] халҡы, йәғни көнсығыш сарматтар күсенә, шулай уҡ христиан дине үтеп инә башлай&lt;ref name=&quot;Elliot-2&quot;&gt;{{cite web|url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201012&amp;ct=99|title=A.—The Hindu Kings of Kábul (p.2)|work=Sir H. M. Elliot|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|location=London|date=1867–1877|accessdate=2010-09-18}}&lt;/ref&gt;.

=== Ислам һәм монгол яулауҙары ===
Исламдың баҫып инеүе Афғанистанға б.э. 642 йылында, Кабул бойондороҡһоҙ саҡта килеп етә. Ғәрәп баҫҡынсылары тәүҙә бөтә регионды ла исламға бойһондора алмай, полководец Абдур Рахман бин Саманға 600-сө йылдар аҙағында, ҡаланы ташлап китер алдынан, урындағы тик 12000 кешене генә исламға йәлеп итеү мөмкин була&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Ariana antiqua: a descriptive account of the antiquities and coins of |last1=Wilson |first1=Horace Hayman |authorlink=|volume=|year=1998|publisher=Asian Educational Services |location=|isbn=81-206-1189-6|page=133|url=http://books.google.com/books?id=s_K_gcxHz5YC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA133#v=onepage&amp;q&amp;f=false |accessdate=2010-09-18}}&lt;/ref&gt;. 870 йылда ғәрәптәр Кабулды [[Якуб ибн Лейс|Яҡуп ибн Лейс]] етәкселегендә ҡабаттан баҫып алғансы мосолмандар аҙсылыҡты тәшкил итәләр. Яҡуп ибн Лейс регионда беренсе мосолман династияһын булдыра. Шулай итеп мосолмандар ҡалала һәм регионда элитаны тәшкил итәләр.

{{цитатаның башы}} Кабулда үҙенең көсө менән билдәле булған нығытма урынлашҡан. Уға бер генә юл илтә. Унда мосолмандар йәшәй, ә ҡалала Һиндостандың ҡафырҙары урынлашҡан.
{{цитатаның аҙағы|источник=Истахри, 921 год&lt;ref name=&quot;Elliot-3&quot;&gt;{{cite web|url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201012&amp;ct=100|title=A.—The Hindu Kings of Kábul (p.3)|work=Sir H. M. Elliot|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|location=London|date=1867–1877|accessdate=2010-09-18}}&lt;/ref&gt;}}

Артабанғы йөҙйыллыҡтар дауамында ҡала [[Сәмәниҙәр дәүләте|Саманидтар]], [[Ғәзнәүиҙәр дәүләте|Ғәзнәүиҙәр]], [[Гуридтар]] һәм [[Хорезмшаһтар дәүләте|Хорезмшаһтар]] дәүләттәре ҡарамағына аҫтына күсә. 1200-се йылдарҙа [[монголдар]] яуы үтә, орда үҙенең юлында бөтә нәмәне яндыра, юҡ итә һәм Кабулды бөлгөнлөккә төшөрә. Күп сығанаҡтар, [[Сыңғыҙхан]]дың ейәнен үлтереүгә үс итеп, монголдарҙың урындағы халыҡ араһында күпләп һуйыш ойоштороуы тураһында телгә ала. Монголдарҙың баҫып алыуынан һуң яңы дәүләттәр барлыҡҡа килә, ә Кабул [[Сағатай улусы]] составына инә. Монгол-татар яуы мәлендә Афғанстандың күп халҡы, исламдың йоғонтоһон таратып, Һиндостанға ҡаса, ә һуңғараҡ [[Дели солтанлығы]]н булдыра. [[Бабур]] осоронда Кабул ваҡытлыса [[Бөйөк Моголдар дәүләте]]нең баш ҡалаһы була. Бабур Кабулда ерләнгән.

[[Марокко]]нан ғәрәп ғалимы Кабулды ошолай һүрәтләй:

{{цитатаның башы}}Артабан беҙ Кабулға киттек; ҡасандыр ул ҙур ҡала булған, ә хәҙер афғансылар тип аталыусы фарсылар ҡәүеме йәшәгән ауыл. Улар ҡалалар һәм артылыштарға хужа булып торалар һәм ҙур көскә эйәләр. Афғансыларҙың күбеһе юлбаҫар. Уларҙың иң ҙур тауы Кух-и Сөләймән тип атала.
{{цитатаның аҙағы|источник=Ибн Баттута (1304–1369)&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Travels in Asia and Africa, 1325-1354|last1=Ibn Battuta|first1=|authorlink=|volume=|edition=reprint, illustrated|year=2004|publisher=Routledge|location= |isbn=0-415-34473-5|page=180|url=http://books.google.com/books?id=zKqn_CWTxYEC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA180#v=onepage&amp;q&amp;f=false|accessdate=2010-09-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Battuta/text1.phtml Ибн Баттута — Хорезмға сәйәхәт]&lt;/ref&gt;}}

=== Тимуридтар һәм Моголдар дәүере ===
[[Файл:Humayun (left) with his father Babur (right), painted circa 1640 (Late Shah Jahan Album).jpg|200px|мини|слева|Бабур һәм уның улы Хумаюн]]
XIV быуатта Кабул [[Аҡһаҡ Тимер]] батшалығының эре сауҙа үҙәгенә әйләнә. 1504 йылда ҡала Һиндостандың [[Тимериҙәр]] хакимы — [[Бабур]]ҙың штаб-фатиры була, һуңғараҡ [[Бөйөк Моголдар империяһы]]ның мөһим үҙәктәренең береһе булып китә.

1525 йылда Бабур ҡаланы һәм уның эргә-тирәһен шулай һүрәтләй:

{{цитатаның башы}}Кабул өлкәһендә төрлө ҡәүемдәр йәшәй. Үҙәндәрҙә һәм тигеҙлектәрҙә [[Чараймаки|аймаҡтар]], төрөктәр һәм ғәрәптәр йәшәй; ҡалала һәм ҡайһы бер ауылдарҙа [[һарттар]], башҡа ауыл һәм өлкәләрҙә [[Пашаи (народ)|Пашаи]] ҡәүеме, Параджалар, Таджиктар, Бирктар һәм Афғандар көн күрә. Газни тауҙарында [[Хазарейцы|Хазар]] һәм Никудери ҡәүемдәре йәшәй. Хазарейсылар һәм никудерийсыларҙың ҡайһы берҙәре могол телендә һөйләшә. Төньяҡ-көнсығыш тауҙарҙа [[Кафиристан (тарихи регион)|кафирҙар ауылдары]] урынлашҡан, мәҫәлән, Ҡатур һәм Гибрик; көньяҡта — афғансылар ауылдары . Кабул өлкәһендә ун бер- ун ике телдә һөйләшәләр: ғәрәп, фарсы, төрөк, могол, һинд, [[Пушту|афған]], [[пашаи]], параджа, гибри, бирки, ламгани.{{цитатаның аҙағы|источник=[[Бабур-наме]] (1525)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&amp;ct=92|title=Events Of The Year 910|accessdate=2010-08-22|author=[[Babur|Zahir ud-Din Mohammad Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs of Babur]]|publisher=Packard Humanities Institute|year=1525}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus7/Babur/frametext5.htm Бабур-наме. События года девятьсот десятого]&lt;/ref&gt;}}
Ҡалала шул уҡ осорҙа булған Һиндостан шағиры [[Мирза Мөхәммәт Хәйҙәр]]яҙа: «Кабулда ашағыҙ һәм эсегеҙ — был тау, сүллек, ҡала, йылға һәм башҡа бик күп нәмә»{{нет АИ|8|10|2015}}. Тап шунан Бабур 1526 йылда Һиндостандың төньяғын яулай башлай, ә яуланған өлкәләр ислам диненә ылыҡтырылалар һәм бөгөнгө көндә [[Пакистан]] булараҡ билдәле. Бабур, Кабулда 20 йыл йәшәп, ҡаланы бик ярата һәм ошо ҡалала ерләүҙәрен теләй. Ҡәберендәге яҙыуҙа билдәле булып киткән куплет бар: اگرفردوس روی زمین است همین است و همین است و همین است (Әгәр ерҙә ожмах бар икән, тимәк ул тап бында, тап бында, тап бында)&lt;ref&gt;{{Cite book|title=War Against the Taliban: Why It All Went Wrong in Afghanistan|last1=Gall|first1=Sandy|authorlink=|volume=|year=2012|publisher=Bloomsbury Publishing|location=|isbn=14-08-80905-2|page=165|url=http://books.google.com/books?id=qhZ-f1A-QtgC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA165#v=onepage&amp;q&amp;f=false |accessdate=2013-09-30}}&lt;/ref&gt;.

=== Афған державаһы һәм британдарҙың баҫып инеүе ===
[[Файл:1843 Cabul a fulloodeh stall by Haghe.jpeg|250px|мини|справа|Кабулдың тирә-яғы, XIX быуат уртаһы]]
[[1737 йыл]]да ҡала иран хакимы  [[Надир-шах Афшар|Нәҙир-шахом Афшар]] тарафынан баҫып алына. Әммә 9 йыл үткәс ул үҙенең офицерҙары тарафынан үлтерелә, ә 1747 йылда власҡа [[Әхмәт-шах Дуррани]] килә. Ул [[Дурранийская империя|Дуррани]] исеме алған  империяны киңәйтә башлай. Тап ошо осорҙа сиктәре хәҙерге сигенә яҡын булған Афғанстан барлыҡҡа килә. Әхмәттең улы [[Тимур-Шах Дуррани]] баш ҡаланы [[Ҡандағар]]ҙан Кабулға күсерә. Тимур-шах 1793 йылда үлә, һәм уны улы Заман-шах Дуррани алмаштыра&lt;ref name=&quot;Brit-Kabul&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/309320/Kabul |title=Kabul |publisher=Online [[Encyclopædia Britannica]] |accessdate=2010-09-18}}&lt;/ref&gt;. Шул осорҙа ҡалала инглиз Джордж Фостер булып китә, ул Кабулды Көньяҡ Азияла иң таҙа ҡала тип атай&lt;ref name=&quot;BBC-Kabul&quot;/&gt;.
Был мәлдә Рәсәй империяһы Афғанстандан төньяҡта ятҡан ислам бойондороҡһоҙ дәүләттәрен ҡыҙыу рәүештә баҫып ала башлай.
Британия империяһы Афғанстанды баҫып алмаһын өсөн уның өҫтөнән контроль урынлаштырырға маташа. 
1826 йылда ҡалала [[Дост Мөхәммәт]] хакимлыҡ итә, ләкин 1839 йылда түңкәрелеш һөҙөмтәһендә власҡа [[Шуджа-Шах Дуррани]] килә. Ул власҡа Британия империяһы ярҙамында килә һәм ысынында уның ҡурайына бейеүсе була. Әммә яңы шах оҙаҡ хакимлыҡ итмәй, 1841 йылда ҡала боласылары тарафынан үлтерелә. Бынан һуң инглиздәр бер-нисә тапҡыр илгә баҫып инергә маташалар. Шулай, 1842 йылда улар Кабулды баҫып алалар, әммә [[Аҡбар-хан]] етәкселегендәге солғаныш мәлендә тағы ла көньяҡҡа алып ташланалар&lt;ref name=&quot;Brit-Kabul&quot; /&gt;.
Икенсе ынтылғанда [[1878 йыл]]да инглиз ғәскәре Кабулды баҫып ала. [[Гандамак договор]]ы төҙөлә, уға ярашлы ингиздәр Афғанстанда нығына. Әммә афғандар инглиз баҫҡынсыларына ҡаршы тағы ла баш күтәрәләр, һуғыш барышында инглиздәр [[Бала-Хиссар]] тарихи нығытмаһын өлөшләтә емерәләр&lt;ref name=&quot;Brit-Kabul&quot; /&gt;.

=== XX быуат ===
1926 йылда власҡа король [[Аманулла-хан]] килә.  Ул хакимлыҡ иткән осорҙа Кабулда башлап электр үткәрелә һәм ҡыҙҙар өсөн уҡыу ойошторола. Король ҡала буйлап  британия автомобиле [[Rolls-Royce Limited]]тә йөрөргә ярата һәм данлыҡлы [[Дворец «Дар уль-Аман»|Дар уль-Аман һарай]]ында йәшәй. Өсөнсө инглиз-афған һуғышынан һуң Аманнула [[Ид-Гах]] мәсетендә бойондороҡһоҙлоҡ тураһында иғлан итә. 1929 йылда король [[Хабибулла бачаи-и сакао|Хибибулла бачаи]] тарафынан ойошторолған урындағы баш күтәреү һөҙөмтәһендә Кабулды ташлап китергә мәжбүр була. Әммә 9 ай хакимлыҡ иткәндән һуң яңы король [[Мухаммад Надир-шах|Нәҙир-хан]] тарафынан төрмәгә ултыртыла. 1933 йылда яңы король Кабулдағы мәктәптә бүләкләү тантанаһы ваҡытында студент Абдул Халиҡ тарафынан үлтерелә. Тронды уның 19-йәшлек улы [[Заһир-шах]] Кабул итеп ала, ул бер-нисә тиҫтә йыл дауамында хакимлыҡ итә.
[[Файл:Afghan women in 1926.jpg|200px|мини|слева|20-се йылдар башында Кабулдың юғары ҡатлам ҡатын-ҡыҙҙары]]
Һуғыштан алдағы осорҙа Франция һәм Германия илде үҫтереүгә булышлыҡ иттеләр, илдең юғары ҡатламы араһында сифатлы белем алыуға булышлыҡ итеү өсөн яңы лицейҙар, мәктәптәр астылар. Шулай, 1932 йылда Кабулда [[Кабул университеты]] асыла; уҡыусылар көнбайыш өлгөһөндә белем алһалар ҙа, күпселек уҡытыусылар Көнбайышта белем алған&lt;ref name=&quot;Hyman, 305&quot;&gt;Hyman, 305.&lt;/ref&gt; афғанлылар була&lt;ref&gt;Anthony Hyman, «Nationalism in Afghanistan» in ''International Journal of Middle East Studies'', 34:2 (Cambridge: Cambridge University Press, 2002) 305.&lt;/ref&gt;. 1960-сы йылдарҙа күпселек университет преподавателдәре көнбайыш университеттарының дипломын алған була&lt;ref name=&quot;Hyman, 305&quot;/&gt;
[[Файл:Kabul downtown.jpg|мини|Кабул урамдарының береһе, 70-се йылдар]]
Заһир-шах власҡа килгәндә, Кабулда тик 10 км оҙонлоҡта тимер юл төҙөлгән, илдә бер-нисә эске телеграф , телефон линияһы һәм юлдар була. Заһир немец, итальян һәм япон инженерҙарына илдә яңы транспорт инфраструктураһы һәм коммуникацион селтәрҙәр төҙөргә ярҙам һорап мөрәжәғәт итә&lt;ref&gt;Nick Cullather, «Damming Afghanistan: Modernization in a Buffer State» in ''The Journal of American History'' 89:2 (Indiana: Organization of American Historians, 2002) 518.&lt;/ref&gt;. Шулай, 1937 йылда Кабулда, яҡында ятҡан ауылдар менән бәйләнеш булдырырға мөмкинлек биреүсе беренсе радиобашня төҙөлә&lt;ref&gt;Cullather, 518.&lt;/ref&gt;. Экономиканы үҫтереү өсөн банктар һәм милли картелдәр асыла&lt;ref name=&quot;Cullather, 519&quot;&gt;Cullather, 519.&lt;/ref&gt;. Кабулда, ҡаланы тулыһынса тәьмин итә алырлыҡ, яңы туҡыу фабрикалары, электростанциялар һәм мебель фабрикалары асыла&lt;ref name=&quot;Cullather, 519&quot;/&gt;.
1955 йылдан башлап инфраструктураны үҫтереү менән Советтәр Союзы шөғөлләнә, ул илдә йәмәғәт транспорт системаһын, аэропорттар, цемент заводы, икмәк заводы, биш яңы шоссе һәм плотина төҙөй. Ҡала күпләп көнбайыш туристарын йәлеп итә башлай. 1960 йылда Кабулда немец зоологтары эшләгән [[Кабул зоопаркы|зоопарк]] асыла. Король либераль сәйәсәт үткәрә башлай, мәҫәлән, ҡатын-ҡыҙҙың [[Паранджа|пәрәнжә]]һеҙ йөрөй алыуын законлаштыра һәм шәхестәрҙең хоҡуҡтарын арттыра. Был күп студенттәрҙең сәйәси тормошта актив ҡатнаша башлауына булышлыҡ итте&lt;ref name=&quot;Cullather, 534&quot;&gt;Cullather, 534.&lt;/ref&gt;. Кабулда либерал, социалистик һәм маоистик фракциялар барлыҡҡа килде, параллель рәүештә ислам консерваторҙары власты, күп ҡасабалар хәйерселектә йәшәй тип тәнҡитләй башланылар&lt;ref name=&quot;Cullather, 534&quot;/&gt;.

1969 йылда [[Пул-е Хишти]] мәсетенә яҡын урында, Советтәр Союзының йоғонтоһона, диндең йомшарыуына һәм либераль сәйәсәткә протест белдереп һәм ҡаты шәриәт закондарын кире ҡайтарыуҙы талап итеп, религиоз баш күтәреү башланды. Демонстрация ҡыуыла, ә уның лидеры Мөхәммәт Файзани ҡулға алына. 70-се йылдар башында ҡабул радиоһы [[пушту теле]]нән башҡа, үҙҙәрен айырымланған итеп хис итмәһендәр өсөн, икенсе милли аҙсылыҡ тәшкил иткән халыҡтар телендә лә һөйләй башлай. 1973 йылда Заһир Шах визит менән Европала булған мәлдә, уның ике туған ағаһы һәм бер үк ваҡытта илдең премьер-министры [[Мөхәммәт Дауыт]] дәүләт түңкәрелеше ойоштора, власты ҡулына ала&lt;ref&gt;Hyman, «Nationalism in Afghanistan», 307.&lt;/ref&gt;. Уны марксисттар партияһы [[Афғанстандың халыҡ-демократик партияһы|НДПА]] хуплай. Дауыт үҙен илдең президенты тип иғлан итә һәм сәйәси реформалар үткәрә башлай. Яңы власть илдә  советтар сәйәсәтен үткәрә&lt;ref&gt;John E. Haynes, «Keeping Cool About Kabul» in World Affairs, 145:4 (Washington, D.C.: Heldref Publications, 1983), 371.&lt;/ref&gt;.
1975 йылда йәш [[Әхмәт Шах Масуд]] һәм уның эйәрсендәре ихтилал ойошторорға маташалар, ләкин күрше Пакстанға ҡасырға мәжбүр булалар. Унда улар Пакстандың премьер-министры [[Зульфикар Али Бхутто]] яғынан ярҙам алалар, ул баш күтәреүселәргә Афғанстанда артабан да боланы дауам итер өсөн финанс ярҙамы күрһәтә. Пакистан Афғанстандың төньяғында бола күтәрергә тейеш булған йәш исламистарҙы вербовать итә башлай,улар араһында аҙаҡ Афғанстандың премьер-министры булып китәсәк Гульбеддин Хекматияр ҙа була. Ысынында, Пакистан  киләсәктә Афғанстанда исламизмды барлыҡҡа килтереүсе булып тора, сөнки уның буласаҡ күп лидерҙары хәрби әҙерлекте Пакстанда үтәләр. 1978 йылда Афғанстанда апрель революцияһы була, һөҙөмтәлә власты коммунистар ҡулға ала&lt;ref name=&quot;Bowersox&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Gem Hunter: The Adventures of an American in Afghanistan
 |last1=Bowersox
 |first1=Gary W.
 |authorlink=
 |year=2004
 |publisher=GeoVision, Inc.,
 |location=United States
 |isbn=0-9747-3231-1
 |page=100
 |url=http://books.google.com/books?id=WVAN9pjnRzMC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA100#v=onepage&amp;q&amp;f=false
 |accessdate=2010-08-22}}&lt;/ref&gt;.

1922 йылдан 1978 йылға тиклемге арауыҡ Афғанстанда тыныс сәскә атыу осоро булды, төрлө этник төркөмдәр бер-береһе менән тыныс һыйышып йәшәне, илде актив индустриялаштырыу барҙы, тип һанала&lt;ref name=&quot;BBC-Kabul&quot;/&gt;.

=== Совет баҫып инеүе ===
1978 йылдың 28 апрелендә президент Дауыт һәм уның ғаиләһе күп һанлы үҙенең яҡлылары менән бергә Кабулда үлтереләләр. Власҡа  [[Хафизулла Әмин]] килә, ул радикаль реформалар үткәрә башлай&lt;ref name=&quot;Haynes, 372&quot;&gt;Haynes, 372.&lt;/ref&gt;. Бөтә предприятиеләр ҙә совет өлгөһөндә национализацияланды&lt;ref name=&quot;Haynes, 373&quot;&gt;Haynes, 373.&lt;/ref&gt;. Белем биреү ҙә совет моделе буйынса үҙгәртелә, марксизм-ленинизмды өйрәнеү индерелә&lt;ref name=&quot;Haynes, 373&quot;/&gt;. Ә марксистик идеология динде инҡар иткәнлектән, уға ҡаршы халыҡтың күп өлөшө ҡаршы сыға. Күптәр армиянан ҡасып моджахедтар сафына ҡушыла&lt;ref name=&quot;Haynes, 373&quot;/&gt;.
1979 йылда властарға боласыларға ҡаршы көрәштә ярҙам итеү һылтауы менән Афғанстанға СССР баҫып инә&lt;ref name=&quot;Jang Publishers, 1991&quot;/&gt;. Пакистан моджахедтарға актив ярҙам күрһәтә, исламистарҙы ҡоралландыра, хатта Афғанстан территорияһында йәшерен операциялар ҙа алып бара. Оҙаҡламай Пакстанға ярҙамға АҠШ ҡушыла, улар теләһә ниндәй ысул менән, шулай уҡ яңы моджахедтар һәм исламистарҙы вербовкалап, Советтәр Союзының йоғонтоһон юҡҡа сығарырға тырышалар&lt;ref name=&quot;Jang Publishers, 1991&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jang Publishers, 1991&quot;&gt;{{cite book|last=Yousaf, PA|first=Brigadier General (retired) Mohammad|title=Silent soldier: the man behind the Afghan jehad General Akhtar Abdur Rahman|year=1991|publisher=Jang Publishers, 1991|location=Karachi, Sindh|page=106|url=http://books.google.com/books?id=cAoNAAAAIAAJ&amp;q=Silent+soldier:&amp;dq=Silent+soldier:&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=PuHsUKXTIqGG4ATA7YCoDA&amp;ved=0CDMQ6wEwAA}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kakar&quot;&gt;{{cite book
 |title=Afghanistan: The Soviet Invasion and the Afghan Response, 1979-1982
 |last1=Kakar
 |first1=Hassan M.
 |authorlink=
 |coauthors=
 |volume=
 |year=1997
 |publisher=University of California Press
 |location=
 |isbn=0-5202-0893-5
 |page=291
 |url=http://books.google.com/books?id=QyTmFj5tUGsC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA291#v=onepage&amp;q&amp;f=false
 |accessdate=2013-01-08}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Вадим Чуприна-Кабул VADIM CHUPRINA © Kabul 1982.jpg|centre|thumb|1044x1044px|Кабул, 1982 йыл]]
Был осорҙа Кабулда сағыштырмаса тыныс була, сөнки хәрби хәрәкәттәр башлыса ауыл ерҙәренә ҡағыла. Әммә ҡалала террористик акттар ҡурҡынысы ҙур була, шуға күрә һәр йәмәғәт бинаһы эргәһендә тиерлек хәрбиҙәр һәм ҡораллы һаҡсылар тора&lt;ref&gt;Afghanistan: The First Five Years of Soviet Occupation, By J. Bruce Amstutz — Page 139&lt;/ref&gt;. Коммунистар партияһы ағзаларын үлтереү киң таралған күренеш була. Ҡала ысынында нығытмаға әүерелә. Шуның менән бергә ҡаланың иҡтисади тормошо туҡталмай,ә эшселәрҙең 40 %-ын ҡатын-ҡыҙҙар тәшкил итә&lt;ref name=&quot;revues&quot;&gt;{{cite web|url=http://samaj.revues.org/212|title=Kabul at War (1992-1996) : State, Ethnicity and Social Classes|publisher=samaj.revues.org|accessdate=2014-10-25}}&lt;/ref&gt;.
Америка дипломаты һүҙҙәре буйынса, совет ғәскәрҙәренең булыуы ҡалала хәлде ҡырҡыулаштыра тигән рәсми фекергә ҡаршы, ситтән килгәндәр ҡунаҡтар менән дә, урындағы халыҡ менән дә дуҫтарса мөнәсәбәттә булалар, йыш ҡына ҡала буйлап ирекле йөрөгәндәр, сауҙа райондарына өҫтөнлөк биргәндәр, магазиндарҙа һәм кибеттәрҙә күпләп тауар һатып алғандар&lt;ref&gt;Afghanistan: The First Five Years of Soviet Occupation, By J. Bruce Amstutz — Page 139 &amp; 140&lt;/ref&gt;. Совет граждандары һәм партия ағзалары үҙҙәре өсөн совет өлгөһөндә, бик күп 5 этажлы панеллы өйҙәрҙән торған, яңы торлаҡ райондар төҙөгәндәр, улар әлеге көндә лә ҡалала торалар&lt;ref&gt;Afghanistan: The First Five Years of Soviet Occupation, By J. Bruce Amstutz — Page 140&lt;/ref&gt;. Хәрбиҙәр йәшәгән өйҙәр сәнскеле сымдар һәм танктар менән уратып алынған була. Агрессия күберәк режимға ҡаршыларҙан һәм моджахедтарҙан сыға. Ҡалала халыҡ һаны, башлыса күрше Пакистандан һәм Ирандан килгән ҡасаҡтар иҫәбенә, бик тиҙ үҫә (әгәр 1978 йылда 500 000 кеше булһа, 1988 йылда 2 000 000)&lt;ref&gt;Afghanistan: The Soviet Withdrawal from Afghanistan, by Amin Saikal, William Maley — Page 48&lt;/ref&gt;.

=== Граждандар һуғышы һәм Талибан ===
[[Файл:Kabul during civil war of fundamentalists 1993-2.jpg|300px|мини|справа|Кабул 1993 йылда]]
Үҙгәртеп ҡороу Советтәр Союзын Афған һуғышын туҡтатып торорға мәжбүр итте. Үҙенең яҡлаусыһынан яҙғас, [[Наджибулла Мохаммад|Наджибулла]] режимы ҡолай&lt;ref name=&quot;Bowersox&quot;/&gt;. 1992 йылда элекке демократик республиканың һалдаттары һәм моджахедтарҙың күп һанлы төркөмдәре исламистар менән ҡаланы баҫып алалар. Әммә фекер айырымлыҡтары арҡаһында улар яңы ваҡытлы хөкүмәт төҙөй алмайҙар, һәм Кабул төркөмдәр араһында һуғыш яланына әйләнә. 4 йыл эсендә ҡалала йорттарҙың 80 %-ы юҡҡа сыҡты һәм  50 000 тыныс халыҡ үлтерелде, күбеһе ҡаланан ҡасып китте&lt;ref name=&quot;google&quot;&gt;{{cite book|title=Bleeding Afghanistan: Washington, Warlords, and the Propaganda of Silence|author1=Kolhatkar, S.|author2=Ingalls, J.|author3=Barsamian, D.|date=2011|publisher=Seven Stories Press|isbn=9781609800932|url=http://books.google.co.uk/books?id=px7rU0i-71UC|accessdate=2014-10-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bowersox (p.192)&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Taliban beating woman in public RAWA.jpg|300px|мини|слева|Дини полиция ағзаһы ҡатын-ҡыҙҙарҙы ҡамсы менән туҡмай]]
Ҡала даими бомбаға тотоуҙарҙан яфа сигә, 1992 йылда троллейбус транспорты системаһы мәңгелеккә туҡтай. 1993 йылда ҡаланы һыу менән тәьмин итеү системаһы һәм электр тапшырыу тулыһынса туҡтатыла&lt;ref&gt;Nazif M Shahrani, «War, Factionalism and the State in Afghanistan» in American Anthropologist 104:3 (Arlington, Virginia: American Anthropological Association, 2008), 719.&lt;/ref&gt;. Абдул Али Мазари яҡлы шиит-хазарейсылар һәм ваххабиттар араһындағы конфликт, конфликт этник таҙартыуға барып еткәс, көсөргәнешлектең иң юғары нөктәһенә етә&lt;ref&gt;Sidky, «War, Changing Patterns of Warfare, State Collapse, and Transnational Violence in Afghanistan: 1978—2001», 870.&lt;/ref&gt;.

1994 йылда ҡала [[Ахмад Шах Масуд|Масуд]]тың контроллеге аҫтына күсә һәм бомбаға тотоуҙар туҡтатыла&lt;ref name=&quot;Amin Saikal&quot;&gt;{{Cite book| last =Amin Saikal | authorlink = Amin Saikal| title =Modern Afghanistan: A History of Struggle and Survival|edition=2006 1st |page=352| publisher = I.B. Tauris &amp; Co Ltd., London New York | isbn=1-85043-437-9 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Afghanistan Justice Project&quot;&gt;{{cite web |year=2005|url=http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf |title =Casting Shadows: War Crimes and Crimes against Humanity: 1978-2001 | publisher = Afghanistan Justice Project}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;amnesty.org&quot;&gt;Amnesty International. «DOCUMENT — AFGHANISTAN: FURTHER INFORMATION ON FEAR FOR SAFETY AND NEW CONCERN: DELIBERATE AND ARBITRARY KILLINGS: CIVILIANS IN KABUL.» 16 November 1995 Accessed at: http://www.amnesty.org/en/library/asset/ASA11/015/1995/en/6d874caa-eb2a-11dd-92ac-295bdf97101f/asa110151995en.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726200033/http://www.amnesty.org/en/library/asset/ASA11/015/1995/en/6d874caa-eb2a-11dd-92ac-295bdf97101f/asa110151995en.html |date=2013-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;International Committee of the Red Cross&quot;&gt;{{cite web|year=1995|url=http://www.icrc.org/eng/resources/documents/misc/57jly2.htm|title=Afghanistan: escalation of indiscriminate shelling in Kabul|publisher=International Committee of the Red Cross}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510012006/http://www.icrc.org/eng/resources/documents/misc/57jly2.htm |date=2011-05-10 }}&lt;/ref&gt;. Уның ғәскәрҙәре законлылыҡ һәм тәртипте тергеҙергә тырышты&lt;ref&gt;{{youtube|id=Jnia-TUuCDs|title=BBC Newsnight 1995}}&lt;/ref&gt;. Масуд, халыҡты туплау һәм демократик һайлауҙар үткәреү өсөн, дөйөм милли сәйәси процесс башлап ебәрергә маташты, уға талибтарҙы ла саҡырҙы, әммә улар ҡатнашыуҙан баш тарттылар&lt;ref name=&quot;Webster University Press Book&quot;&gt;{{cite book | last = Marcela Grad| authorlink = | title = Massoud: An Intimate Portrait of the Legendary Afghan Leader| year = 2009| url = https://archive.org/details/massoudintimatep0000grad|edition=March 1, 2009 |page=310  | publisher =  Webster University Press| isbn= }}&lt;/ref&gt;.
Тыныс осор сағыштырмаса оҙаҡҡа һуҙылманы, 1995 йылда талибтар ҡаланы ҡамап алды. Ләкин Масудтың көстәре атаканы уңышлы кире ҡаға. [[Amnesty International]]дың тикшеренеүҙәре буйынса, исламистар аңлы рәүештә атыу өсөн ҡаланың кешеләр йәшәгән райондарын һайлағандар&lt;ref name=&quot;amnesty.org&quot;/&gt;. 1996 йылда талибтар яңынан ҡаланы ҡамауға алырға маташтылар, Масуд төньяҡҡа сигенергә приказ бирҙе һәм ҡала бер көн эсендә баҫып алынды&lt;ref&gt;Coll, ''Ghost Wars'' (New York: Penguin, 2005), 14.&lt;/ref&gt;. Яңы хакимдар ҡалала шәриәт закондарын индерҙеләр, музыканы, телевидениены, ҡыҙҙар өсөн булған бөтә мәктәптәрҙе, ҡатын-ҡыҙҙарға эшләүҙе һәм пәрәжәһеҙ йөрөүҙе тыйҙылар&lt;ref name=&quot;Physicians for Human Rights&quot;&gt;{{cite web |year=1998 |url=http://physiciansforhumanrights.org/library/documents/reports/talibans-war-on-women.pdf |title=The Taliban's War on Women. A Health and Human Rights Crisis in Afghanistan |publisher=[[Physicians for Human Rights]] }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614032620/http://physiciansforhumanrights.org/library/documents/reports/talibans-war-on-women.pdf |date=2007-06-14 }}&lt;/ref&gt;. Шуның менән бергә улар ҡаланы һәм уның инфраструктураһын тергеҙеү өсөн инициатива күрһәтмәнеләр. Талибан ағзаларынан һәм дини полициянан башҡа бөтәһенә лә ҡорал йөрөтөү тыйылды. Талибан ҡалала, оҡшамаған кешеләрҙе сыбыртҡы менән туҡмап, урындағы халыҡты ҡурҡытыу һәм талау менән шөғөлләнеүсе дини полиция төҙөнө&lt;ref name=&quot;Physicians for Human Rights&quot;/&gt;.

=== НАТО контроле аҫтында ===
2001 йылдың октябрендә [[Война в Афганистане (с 2001)|Афғанстанда операциялар]] барышында америка һауа көстәре ҡаланы бер нисә тапҡыр бомбаға тоталар, был талибтарҙы ҡасырға мәжбүр итте, һәм ҡала НАТО ғәскәре контроле аҫтында ҡалды. Власҡа [[Карзай Хамид|Хамит Карзай]] етәкселегендә яңы хөкүмәт торҙо. Ҡалаға яңынан тыныслыҡ килде, күп илдәр яңынан үҙҙәренең илселеген астылар. Халыҡ, совет контроле осорондағы кеүек, ҡасҡындар иҫәбенә ҡырҡа арта башланы.
Әммә, 2001 йылдан башлап бөгөнгө көнгәсә, ҡала [[Талибан|талибтар]], [[Сеть Хаккани|Хаккани ауы]], [[Исламская партия Афганистана|Афғанстандың ислам партияһы]], [[Аль-Каида]] һәм башҡа исламистик төркөмдәр яғынан ҡабатланып торған күп һанлы террористик атакаларға сәп булып тора&lt;ref name=US-blames-Pakistan&gt;{{cite news |url=http://news.yahoo.com/pakistan-isi-urged-attacks-u-targets-officials-002201562.html |title=U.S. blames Pakistan agency in Kabul attack |publisher=Reuters |date=September 22, 2011 |accessdate=2011-09-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925075845/http://news.yahoo.com/pakistan-isi-urged-attacks-u-targets-officials-002201562.html |date=2011-09-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.reuters.com/article/2011/09/17/us-pakistan-usa-haqqani-idUSTRE78G1RM20110917 |title=U.S. links Pakistan to group it blames for Kabul attack |date=September 17, 2011 |publisher=Reuters |accessdate=2011-09-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155251/http://www.reuters.com/article/2011/09/17/us-pakistan-usa-haqqani-idUSTRE78G1RM20110917 |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.foxnews.com/world/2011/09/18/clinton-presses-pakistan-to-help-fight-haqqani-insurgent-group/ |title=Clinton Presses Pakistan to Help Fight Haqqani Insurgent Group |publisher=Fox News |date=September 18, 2011 |accessdate=2011-09-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924181106/http://www.foxnews.com/world/2011/09/18/clinton-presses-pakistan-to-help-fight-haqqani-insurgent-group/ |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.yahoo.com/pakistan-condemns-us-comments-spy-agency-044440789.html;_ylt=A2KJ3vVYX3xOdRkA9EZXNyoA?rnd=005681253004174930714413 |title=Pakistan condemns US comments about spy agency |agency=Associated Press |date=September 23, 2011 |accessdate=2011-09-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130727053454/http://news.yahoo.com/pakistan-condemns-us-comments-spy-agency-044440789.html;_ylt=A2KJ3vVYX3xOdRkA9EZXNyoA?rnd=005681253004174930714413 |date=2013-07-27 }}&lt;/ref&gt;. Төп ҡорбан булып хөкүмәт хеҙмәткәрҙәре һәм тыныс халыҡ тора&lt;ref name=latimes&gt;{{cite news |url=http://www.latimes.com/news/nationworld/world/la-fg-afghanistan-bombings-20111207,0,4701392.story |title=Two Afghanistan bombings aimed at Shiites kill at least 59 people |publisher=[[Los Angeles Times]] |date=December 7, 2008 |accessdate=2011-12-09 |first1=Hashmat |last1=Baktash |first2=Alex |last2=Rodriguez}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ALISSA J. RUBIN&quot;&gt;{{cite news
| last=  RUBIN
| first=  ALISSA
| url=  http://www.nytimes.com/2011/09/14/world/asia/14afghanistan.html?pagewanted=all
| title=  U.S. Embassy and NATO Headquarters Attacked in Kabul
| publisher=  [[nytimes.com]]
| date= 
| accessdate= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Matthew Holehouse&quot;&gt;{{cite news
| last=  Holehouse
| first=  Matthew
| url=  http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/8759579/Kabul-US-embassy-attack-September-13-as-it-happened.html
| title=  Kabul US embassy attack: September 13 as it happened
| publisher=  [[telegraph.co.uk]]
| date=  13 September 2011
| accessdate=
| location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.thehindu.com/news/international/article2691816.ece |title=At least 55 killed in Kabul suicide bombing |date=December 7, 2008 |accessdate=2011-12-09 |location=Chennai, India |work=The Hindu |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160203001406/http://www.thehindu.com/news/international/article2691816.ece |archivedate=2016-02-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://blogs.wsj.com/photojournal/ |title=Photos of the Day: Dec. 8 |publisher=The Wall Street Journal |date=December 7, 2008 |accessdate=2011-12-09}}&lt;/ref&gt;.

Афғанстандың күпселек башҡа тораҡ пункттарындағы кеүек, илдең опиум плантациялары менән бер рәттән, баш ҡалала наркотик ҡулланыу кимәле һиҙелерлек үҫте.

2015 йылдың авгусында ҡалала [[Террористические акты в Кабуле в августе 2015 года|бер-бер артлы теҙелгән террористик акттар]] үтте. 50-нән ашыу кеше һәләк булды&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/2015/08/taliban-truck-bomber-kills-people-afghanistan-150806055127072.html Wave of bombings kill dozens across Kabul — Al Jazeera English&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.
== Климаты ==
{{Климат города
|Ширина=80%
|Город_род=Кабул
|Источник=[http://www.climate-charts.com/Locations/a/AH40948.php World Climate]
| Янв_ср=-2.3          | Янв_ср_осад=34
| Фев_ср=-0.7          | Фев_ср_осад=60
| Мар_ср=6.3          | Мар_ср_осад=67
| Апр_ср=12.8          | Апр_ср_осад=71
| Май_ср=17.3          | Май_ср_осад=23
| Июн_ср=22.8          | Июн_ср_осад=1
| Июл_ср=25.0          | Июл_ср_осад=6
| Авг_ср=24.1          | Авг_ср_осад=1
| Сен_ср=19.7          | Сен_ср_осад=1
| Окт_ср=13.1          | Окт_ср_осад=3
| Ноя_ср=5.9          | Ноя_ср_осад=18
| Дек_ср=0.6          | Дек_ср_осад=21
| Год_ср=12.0          | Год_ср_осад=312
| Янв_ср_мин=-7.1      | Янв_ср_макс=4.5
| Фев_ср_мин=-5.7      | Фев_ср_макс=5.5
| Мар_ср_мин=-0.7       | Мар_ср_макс=12.5
| Апр_ср_мин=6.0       | Апр_ср_макс=19.2
| Май_ср_мин=8.8       | Май_ср_макс=24.4
| Июн_ср_мин=12.4      | Июн_ср_макс=30.2
| Июл_ср_мин=15.3      | Июл_ср_макс=32.1
| Авг_ср_мин=14.3      | Авг_ср_макс=32.0
| Сен_ср_мин=9.4       | Сен_ср_макс=28.5
| Окт_ср_мин=3.9       | Окт_ср_макс=22.4
| Ноя_ср_мин=-1.2      | Ноя_ср_макс=15.0
| Дек_ср_мин=-4.7      | Дек_ср_макс=8.3
| Год_ср_мин=4.3       | Год_ср_макс=19.6
|}}

Кабулдың [[полупустыня|климаты тауҙарға хас үҙенсәлекле ярымсүллек]].Кабул климатының үҙенсәлеге булып йыл әйләнәһенә тәүлек эсендә температураның 10-15&amp;nbsp;°C тәшкил иткән бик ҙур тирбәлеше тора. Кабулда ҡыш сағыштырмаса һыуыҡ, төндәрен һыуыҡ, ә көндөҙ  уртаса епшек көн.Йәй эҫе, ләкин төндә һәр саҡ тиерлек һалҡынса. Теркәлгән иң юғары температура +40&amp;nbsp;°C (август), иң түбән температура −21&amp;nbsp;°C (ғинуар һәм февраль).

Йыл эсендә 323 мм яуым-төшөм. Бөтә яуым-төшөм ҡыш һәм яҙғы осорҙа, йәй һәм көҙ яуым-төшөм бөтөнләй тиерлек булмай.Ҡыш  яуым-төшөм ғәҙәттә ҡар булып яуа.

== Халҡы ==
[[Файл:Kabul Housing.jpg|200px|мини|справа|Кабулдың кеше йәшәгән тирә-яғы]]
Ҡалала бик күп төрлө халыҡ вәкилдәре йәшәй, ә ҡаланың хәҙерге милли йөҙө 1980-се йылдарҙа формалаша башлай.Яҡынса ҡалала  3,5 миллион кеше йәшәй&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html |title=The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=2014-05-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160709035637/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html |date=2016-07-09 }}&lt;/ref&gt;. Афған дәүләт статистикаһы был цифрҙы бер аҙ кәметеп күрһәтә — 2012 йылға 3289000 кеше&lt;ref name=&quot;CSO&quot;&gt;[http://cso.gov.af/Content/files/Population%20of%20Kabul%20City%20by%20District%20and%20Sex.pdf Afghanistan Statistical Yearbook 2012/13] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131228091845/http://cso.gov.af/Content/files/Population%20of%20Kabul%20City%20by%20District%20and%20Sex.pdf |date=2013-12-28 }} (PDF), Central Statistics Office Afghanistan&lt;/ref&gt;. Халыҡтың күпселеге күрше провинцияларҙан илдәге хәрби хәрәкәттәрҙән ҡасып килгән. Ҡала халҡының күп өлөшөн [[дари]] [[суннит]] — [[тажик]] (45 %) һәм [[шиит]] — [[хазарейсы]] (25 %) телендә һөйләшеүселәр тәшкил итә, [[пуштундар]] (25 %) һәм [[үзбәктәр]] (4 %) әҙселекте тәшкил итә.
Шулай уҡ ҡалала Һиндостандан килеүселәр — һинд-арий диалектында һөйләшеүсе [[сикхи]] һәм [[индуистар]] йәшәй&lt;ref&gt;[http://www.institute-for-afghan-studies.org/Contributions/Projects/Dr-Ittig/UrbanDev.htm#_ftn2 Urban Development In Kabul: An Overview Of Challenges And Strategies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120225191840/http://www.institute-for-afghan-studies.org/Contributions/Projects/Dr-Ittig/UrbanDev.htm#_ftn2 |date=2012-02-25 }} by реDr. Annette Ittig&lt;/ref&gt;.

Дингә мөнәсәбәт тәңгәлендә, Кабулда  мосолман-сөнниселәр (75 %), шиғисылар  25 % самаһы тәшкил итә. Шулай уҡ бәләкәй генә христиан һәм индуист общиналары бар&lt;ref name=&quot;NAT-2003&quot;&gt;{{cite web |url=http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0311/feature2/images/mp_download.2.pdf |title=2003 National Geographic Population Map |format=PDF |work=Thomas Gouttierre, Center For Afghanistan Studies, [[University of Nebraska]] at Omaha; Matthew S. Baker, Stratfor |publisher=[[National Geographic Society]] |date=November 2003 |accessdate=2010-06-27}}&lt;/ref&gt;.

== Иҡтисад һәм инфраструктура ==
[[Файл:Street scene in Kabul-2012.jpg|200px|мини|справа|Кабулда сауҙа районы]]
Иҡтисади инфраструктура үҫеше өсөн Омар Захилвал етәкселегендәге иҡтисад министрлығы яуап бирә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mof.gov.af/ |title=Ministry of Finance |publisher=Mof.gov.af |date= |accessdate=2014-05-18}}&lt;/ref&gt;. Кабулда яңы һәм киптерелгән емеш-еләк, сәтләүек, афған келәмдәре, тире, кейем-һалым, өй йыһазы һәм антиквар тауарҙар менән сауҙа итәләр. Иҡтисад үҫешен үҙгәртеп ҡороу сиктәрендә [[бөтә донъя банкы]] Кабулға 25,000,000 доллар аҡса бүлде. Проект 2011 йылда ябылды&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.worldbank.org/projects/P083919/kabul-urban-reconstruction-project?lang=en&amp;tab=overview |title=Projects : Kabul Urban Reconstruction Project &amp;#124; The World Bank |publisher=Worldbank.org |date= |accessdate=2014-05-18}}&lt;/ref&gt;. Ҡала инфраструктураһын үҫтереүгә АҠШ 9,1 млрд доллар бүлде&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dvidshub.net/news/113405/us-forces-afghanistan-adjusts-its-91-billion-infrastructure-program-meet-afghans-near-term-needs#.UjFOTX-SGUk |title=DVIDS - News - US Forces - Afghanistan adjusts its $9.1 billion infrastructure program to meet Afghans' near-term needs |publisher=Dvidshub.net |date= |accessdate=2014-05-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wsj&quot;&gt;{{cite web|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424127887323716304578481072267924656.html|title=Kabul&amp;#39;s Tax Levies Raise Flags From U.S. Watchdog - WSJ|publisher=online.wsj.com|accessdate=2014-10-25}}&lt;/ref&gt;. Ҡалала бер-нисә сауҙа үҙәге төҙөлә.

Кабулда үҫешкән юл инфраструктураһы булған һәм урамдары ҡаты һаҡланған Баграми сәнәғәт һәм эшлекле районы урынлашҡан, унда көнбайыш компаниялары үҙҙәренең заводтарын төҙөгәндәр&lt;ref&gt;Afghanistan Industrial Parks Development Authority…[http://www.aisa.org.af/IPD/Bagrami.htm Kabul (Bagrami)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070605111223/http://www.aisa.org.af/IPD/Bagrami.htm |date=2007-06-05 }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Microrayon, Petržalka of Kabul.jpg|200px|мини|слева|«Микрорэйана»лағы урта класс вәкилдәре йәшәгән панеллы совет өйө.]]
По данным международной организации [[Transparency International]], Кабул донъялағы иң коррупцияға бирелгән мегаполистар теҙмәһендә өсөнсө урын биләй&lt;ref name=&quot;TI&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.transparency.org/policy_research/surveys_indices/cpi/2010/results |title=Corruption Perceptions Index 2010 Results |publisher=[[Transparency International]] |year=2010 |accessdate=2011-02-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425163935/http://www.transparency.org/policy_research/surveys_indices/cpi/2010/results |date=2012-04-25 }}&lt;/ref&gt;. Сәйәсмәндәрҙең компетентлы булмауы арҡаһында инвестицияланған аҡсаларҙың күпселеге «юғалғанлыҡтан», инвесторҙар ҡаланы ташлап китәләр, ә күп потенциаль инвесторҙар, бигерәк тә көнбайыш илдәренән, үҙ эшен асыуҙан баш тарталар. Тик 2012 йылда ғына ҡала түрәләре 3,9 млрд доллар ришүәт ала&lt;ref&gt;{{cite web|author=09.08.13 |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2013/09/08/afghanistan-s-million-dollar-minister.html |title=Afghanistan's Million Dollar Minister |publisher=The Daily Beast |date= |accessdate=2014-05-18}}&lt;/ref&gt;.

Ҡала райондары башлыса ҡулдан эшләнгән 1-2-этажлы балсыҡ һәм таш өйҙәрҙән тора, уларҙа ғаиләләре менән йәшәйҙәр. Бындай өйҙәрҙә йыш ҡына электр булмай, һыу үткәргес бөтөнләй тиерлек юҡ. Бындай йорттарҙың төп проблемаһы шунда: тыуым һәм провинцияларҙан күсеп килгән халыҡ иҫәбенә ҙур тиҙлек менән артҡан халыҡ һаны фонында, бындай йорттар халыҡтарҙың ҙур тығыҙлығын тәьмин итә алмайҙар. Ҡала бик тиҙ йәйелеп үҫә. Насар инвестицион климат арҡаһында ҡалала яңы йорттар бик һирәк төҙөләләр, төҙөлгән хәлдә лә халыҡ тығыҙлығын арттырыу һәм районды модернизациялау маҡсатында&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://onyx.af/developmenteam.htm |title=Onyx Construction Company |publisher=Onyx.af |accessdate=2012-08-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120427050911/http://www.onyx.af/developmenteam.htm |date=2012-04-27 }}&lt;/ref&gt;.

2005 йылда сығышы менән иранлы  америка архитекторы Хишам Ашкури Кабул райондарының береһен тулыһынса реконструкциялау буйынса ҙур проект тәҡдим итә, был проект буйынса булған биналарҙы тулыһынса һүтергә һәм улар урынына 5-этажлы йорттар төҙөргә тәҡдим ителә. Территорияның байтаҡ өлөшөн йәшеллек һәм рекреацион зоналар биләргә тейеш була. 2013 йылда проектты тормошҡа ашырыу өсөн 1 млрд доллар аҡса бүленә&lt;ref&gt;{{cite news |title=$1b contract signed to begin work on New Kabul City plan |url=http://www.pajhwok.com/en/2013/09/04/1b-contract-signed-begin-work-new-kabul-city-plan |publisher=Pajhwok Afghan News -|editor=Muhammad Hassan Khetab |date=4 September 2013 |accessdate=2013-09-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dcda.gov.af/ |title=Welcome to our Official Website |publisher=DCDA |accessdate=2012-08-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131230233634/http://www.dcda.gov.af/ |date=2013-12-30 }}&lt;/ref&gt;.

Совет оккупацияһы осоронда ҡала үҙәгендә 5-этажлы панелле йорттарҙан торған эре микрорайондар төҙөлә. Уларҙа коммунистәр партияһы ағзалары һәм урта класс вәкилдәре йәшәй. Бөгөнгө көндә сифатлы торлаҡҡа ҡытлыҡ булғанға күрә, совет йорттары  элитар йорттар иҫәбенә инә һәм уларға һорау ҙур&lt;ref&gt;[http://thepublicarchive.com/?p=1384 Afghanistan: The Microrayons of Kabul] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307195725/http://thepublicarchive.com/?p=1384 |date=2016-03-07 }}&lt;/ref&gt;.

== Ҡаланың исеме ==
Ҡаланың һәм уның исеменең килеп сығыуы тураһында күп легендалар йөрөй. Шуларҙың береһе: &quot;Батшаның аты ҡапыл туҡтай. Артабан юл булмай. Алда уртаһында серле утрау йәшәреп ултырған күл һыуы йәйелеп ята. Оҙаҡ уйлап тормай батша үҙенең вәзирҙәрен саҡырып ала ла, һыу аша сығыу ҡулайламаһы эшләргә ҡуша. Яҡын тирәләге ауылдарҙан күп итеп һалам килтерәләр һәм уны күлгә түгәләр, түшәмәпе тупраҡ ҡатламы менән нығыталар, ҡулайлама әҙер була. „Һалам күпер“ аша утрауға үткәс, батша бик матур көй тауышы ишетә. Утрауҙа буш ваҡыттарын музыкаға һәм бейеүҙәргә арнаған оҫта музыканттар йәшәгән булған. Батша уларҙың уйнауына хайран ҡалған. Уға был үҙән шул тиклем оҡшаған, бында ул ҡала төҙөргә ҡарар иткән. Утрауға килеү иҫтәлеге итеп ҡаланы Ҡапул (һалам күпер) тип атарға бойорған. Батшаның бойороғо үтәлгән, йәшел үҙәндә ҡала үҫеп сыҡҡан.&quot; Ваҡыт үтеү менән Ҡапул исеме Кабулға үҙгәргән, ә ҙур күлдең ҡалдыҡтары әле лә ҡаланың эргә-тирәһендә һаҡланып ҡалған. 
Кабул халҡы араһында ҡаланың исеменә ҡарата уның афған телендә яҙылышына нигеҙләнгән тағы ла бер фараз йөрөй: &quot;Сәскәләр араһында һыу&quot;  آب در بين گل, йәғни сәскәле ярҙар араһынан ағыусы йылға.&quot; Аҫтараҡ ҡара:
 ك آب ل = كابل
گابل = كابل

== Транспорт ==
{{см. также|Кабул троллейбусы}}
[[Файл:Kabul International Airport in 2008.jpg|thumb|Кабул халыҡ-ара аэропорт терминалы]]
Тышҡы донъя менән бәйләнеш Кабулдың үҙәгенән 16 миль алыҫлыҡта урынлашҡан [[Кабул халыҡ-ара аэропорт]]ы аша урынлаштырыла. Кабул аэропортының яңы халыҡ-ара терминалы [[Япония]] хөкүмәте ярҙамы менән төҙөлә һәм [[2008 йыл]]да эшләй башлай. Кабул аэропорты шулай уҡ Афғанстан ВВС-ы һәм НАТО көстәре өсөн хәрби-һауа базаһы булып тора. Транспорттың күп өлөшө дизель яғыулығында эшләй. [[Троллейбус]] хәрәкәтен тергеҙеү планлаштырыла. Кабулда тимер юлдар юҡ.

== Баҙарҙар ==
[[Файл:Soviet map of Kabul (1980-s).jpg|thumb|right|Кабулдың совет картаһы (1980-се йылдар)]]
Кабулдың сауҙа үҙәге — Майванд проспекты. Был исем Кандагар эргәһендәге шул уҡ исемле урында, 1880 йылда инглиз экспедиция корпусын тар-мар иткән һуғыш хөрмәтенә ҡушылған. Был еңеү иҫтәлегенә проспектта юғарыға төбәлгән конус формаһындағы, селтәрле ҡанаттары ялтырап торған плиткалар менән биҙәлгән башня ҡалҡып тора.

[[Файл:Meat seller in Kabul.jpg|thumb|Кабул урамдарында кәзә ите һатыусы]]
Майванд проспекты менән йәнәш, электән килгән, Чар-Чата («Дүрт арка») кеүек тар урамдар һәм тыҡырыҡтар лабиринтынан торған, баҙарҙар урынлашҡан. Кабул баҙарҙарының короле булып Миндаи һанала. Кабул халҡы ошолай шаярта: «Әгәр һеҙ Миндайҙа ниндәйҙер әйберҙе тапмайһығыҙ икән, тимәк ул нәмә донъяла бөтөнләй юҡ».

== Туғанлашҡан ҡалалар ==
* {{флагификация|Канада}}, [[Саскатун]]
* {{флагификация|Россия}}, [[Ҡазан]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Топографик карта ==
* {{карта|I-42-XVI}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Кабул, Афғанстандың төп ҡалаһы}}

== Һылтанмалар ==
{{навигация}}
* [http://gorod-kabul.turmir.com/ Город Кабул]
&lt;!-- * [http://bigpicture.ru/?tag=kabul/ Кабул: НОВОСТИ В ФОТОГРАФИЯХ] --&gt;
* [http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=Кабул/ Кабул — Энциклопедия «Вокруг света»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://daypic.ru/travel/76033/ Кабул Это интересно] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170101045340/http://daypic.ru/travel/76033 |date=2017-01-01 }}
* [https://web.archive.org/web/20120409175418/http://a-nomalia.narod.ru/100gorodov/35.htm/ 100 великих городов мира: Кабул]

{{Афғанстан ҡалалары}}
{{Афғанстан темаларҙа}}
{{Азия баш ҡалалары}}

[[Категория:Кабул|*]]</text>
      <sha1>2j6myfpa6znlprpedftsjm3l9yjrrce</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каравдин Владимир Петрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143601</id>
    <revision>
      <id>1306682</id>
      <parentid>1053865</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T08:06:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4240" sha1="cl9pyvltvohk8bns3k0gguecc8i6g7c" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Каравдин Владимир Петрович''' ([[2 август]] [[1932 йыл]], [[Дәүләкән]], [[Башҡорт АССР-ы]] — [[12 август]] [[2011 йыл]], [[Силәбе|Силәбе өлкәһе]]&lt;ref&gt;[https://hcsalavat.ru/news/ushel-iz-zhizni-vladimir-petrovich-karavdin1313146320/ Ушел из жизни Владимир Петрович Каравдин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180705121736/https://hcsalavat.ru/news/ushel-iz-zhizni-vladimir-petrovich-karavdin1313146320/ |date=2018-07-05 }}&lt;/ref&gt;) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[хоккей]]сыһы һәм тренеры, туплы (1954) һәм шайбалы хоккей (1956) буйынса халыҡ-ара класлы спорт мастеры.

== Биографияһы ==
Силәбе хоккейы тәрбиәләнеүсеһе.

1949/50 миҙгелендә СССР чемпионатының юғары лигаһында [[Силәбе]] ҡалаһының «Дзержинец» клубы өсөн тәү башлап сығыш яһай. Беренсе шайбаны 1950 йылдың 17 декабрендә [[Мәскәү]]ҙең «Динамо» ҡапҡаһына индерә. Клубтың составында 12 миҙгел уҙғара (яҡынса 292 уйын, 102 шайба индерә һәм 10 голлы тапшырыу бирә).

[[1955 йыл]]да туп менән хоккей буйынса СССР чемпионатында Свердловск ОДО составында көмөш призер була.

Шулай уҡ Силәбе («Дзержинец», «Авангард»), Свердловск («Авангард», ОДО) футбол командалары өсөн «Б» класында сығыш яһай.

[[1956 йыл]]да СССР-ҙың йыйылма командаһы составында Бөтә донъя студенттары ҡышҡы уйындары чемпионы була.

1964 −1966 йылдарҙа — Өфөнөң «[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат]]» клубында уйнаусы тренер. 1966—1968 йылдарҙа башҡорт клубын етәкләй. &quot;Салауат Юлаев&quot;тың һәм Силәбе &quot;Металлург&quot;ының йәштәр командаһында тренер булып эшләй. 1985 йылдан 1994 йылға тиклем ЧМС балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә футбол командаһы етәксеһе булып эшләй.

2011 йылдың 12 авгусында 79 йәшендә вафат була.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://chelyabinskhockey.blogspot.ru/2014/08/blog-post.html Челябинский хоккей. Каравдин Владимир Петрович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170521020037/http://chelyabinskhockey.blogspot.ru/2014/08/blog-post.html |date=2017-05-21 }}
* [http://footballfacts.ru/players/714535 Профиль на сайте ''FootballFacts.ru''] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Салауат Юлаев командаһының уйынсылары]]
[[Категория:«Трактор» хоккейсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:2 августа тыуғандар]]
[[Категория:1932 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Дәүләкәндә тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]]
[[Категория:Салауат Юлаев командаһының баш тренерҙары]]
[[Категория:12 августа вафат булғандар]]
[[Категория:2011 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Силәбелә вафат булғандар]]
[[Категория:СССР футболсылары]]
[[Категория:СССР хоккейсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса хоккейсылар]]</text>
      <sha1>cl9pyvltvohk8bns3k0gguecc8i6g7c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гэмбаку көмбәҙе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147117</id>
    <revision>
      <id>1306648</id>
      <parentid>869082</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T17:18:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4804" sha1="r6bznl58ch024oowtnmpml9u14pma2r" xml:space="preserve">{{Ук}}{{Нихонго|'''Гэмбаку көмбәҙе'''|原爆ドーム|Гэмбаку до:му|«Купол атомного взрыва», «Атомный купол»}} — [[Икенсе донъя һуғышы]]на тиклем Хиросиманың Сауҙа-сәнәғәт палатаһының күргәҙмә үҙәге була ([[Английский язык|ингл.]]  &lt;span lang=&quot;en&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Promotion Hiroshima Prefecture Industrial Hall&lt;/span&gt;).

== Тарихы ==
[[Хиросима һәм Нагасаки ҡалаларына атом бомбаһы ташлау|1945 йылдағы атом бомбардировкаһы]] һөҙөмтәһендә ныҡ зыян күргән, әммә шартлау үҙәгенән ни бары 160 метрҙа ғына булыуына ҡарамаҫтан, һаҡланып ҡалған. Бина шартлыу тулҡынынан бер ни тиклем емерелә һәм яна, был ваҡытта уның эсендә булыусылар барыһы ла һәләк була. Һуғыштан һуң Көмбәҙ артабан емерелмәһен өсөн нығытыла һәм атом фажиғәһенә бәйле иң билдәле экспонат булып ҡала. [[1996 йыл]]да, [[Ҡытай]] һәм [[Америка]] властары ҡаршы булыуға ҡарамаҫтан&lt;ref&gt;Китай высказал опасение, что включение Хиросимского мемориала в список объектов всемирного наследия может быть использовано для принижения потерь, понесённых другими странами Азии от агрессии Японии. США заявили о том, что Хиросимский мемориал является «военным памятником» («war site»), которые, по их мнению, не должны включаться в список объектов всемирного наследия. {{cite web
 |author        = 
 |authorlink    = 
 |datepublished = Декабрь 1996
 |url           = http://whc.unesco.org/archive/repco96x.htm#annex5
 |title         = Statements by China and the United States of America during the inscription of the Hiroshima Peace Memorial (Genbaku Dome)
 |format        = 
 |work          = 
 |publisher     = 
 |accessdate    = 2010-04-04
 |lang          = en
 |description   = 
 |archiveurl    = https://www.webcitation.org/64zoLenpb?url=http://whc.unesco.org/archive/repco96x.htm#annex5
 |archivedate   = 2012-01-27
 |deadlink      = no
}}&lt;/ref&gt;&gt;, Гэмбаку көмбәҙе [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә индерелгән&lt;ref&gt; [http://www.ng.ru/courier/2008-03-03/22_hirosima.html Хиросима и Ясукуни как символы военного прошлого] // Независимая газета&lt;/ref&gt;.

Бина 1915 йылда чех архитекторы Ян Летцель тарафынан япондар өсөн ул ваҡытта ғәҙәти булмаған Европа стилендә проектлана. Һуғышҡа тиклем унда сауҙа һәм сәнәғәт күргәҙмәләре үтә, һуғыш башланыу менән төрлө административ офистар урынлаштырыла&lt;ref&gt;[http://www.radio.cz/ru/rubrika/pressa/pressa-2010-12-14 Чешский архитектор Ян Летцель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306010312/http://www.radio.cz/ru/rubrika/pressa/pressa-2010-12-14 |date=2012-03-06 }} // Радио Прага&lt;/ref&gt;.

Атом көмбәҙе эргәһендә, Ота йылғаһының икенсе яғында [[Хиросималағы Тыныслыҡ мемориаль паркы|Тыныслыҡ мемориаль паркы]] тора. Ул эпицентр үҙәгендә булған утраҙа урынлашҡан. Паркта [[Хиросималағы Тыныслыҡ мемориаль музейы|Мемориаль музей]], бер нисә нисә һәйкәл, ритуал ҡыңғырауы һәм кенотаф — атом бомбаһынан һәләк булыусыларҙың дөйөм ҡәбер ташы бар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Һылтанмалар ==
* [http://whc.unesco.org/en/list/775 Раздел, посвящённый Куполу Гэмбаку] на официальном сайте ЮНЕСКО
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Доға фонтаны

[[Категория:Японияла бөтә донъя мираҫы]]</text>
      <sha1>r6bznl58ch024oowtnmpml9u14pma2r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сарагоса</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147358</id>
    <revision>
      <id>1306663</id>
      <parentid>1290251</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T21:19:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lojwe</username>
        <id>30531</id>
      </contributor>
      <origin>1306663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30263" sha1="tma2yxzn3qx098rta7uokxy6o5igqqx" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Символ_Сарагосы.jpg|мини|Сарагосаның символы — Дель Пилар базиликаһы]]
'''Сарагоса''' ({{Lang-es|Zaragoza}} {{Ipa|[θaɾaˈɣoθa]}}, {{Lang-an|Zaragoza}}) — [[Испания|Испанияның]] төньяҡ-көнсығышындағы [[Баш ҡала|ҡала]], Арагон автономиялы округының [[Баш ҡала|баш ҡалаһы]], Сарагосаның һәм шул исемдәге округтың провинцияһы. Эбро йылғаһының урта ағымында, диңгеҙ кимәленән 200 метр самаһы бейеклектә урынлашҡан. Ҡала халҡы — яҡынса 660 мең кеше, ҙурлығы буйынса Испанияла бишенсе ҡала.

== Тарихы ==
[[Файл:Zaragoza_teatro_romano_4.jpg|слева|мини|Сарагосалағы Рим театры емереклектәре]]
[[Файл:Сарагоса.jpg|мини|'''Император Октавиан Август — Сарагосаға нигеҙ һалыусы''']]
Сарагосаға нигеҙҙе ''Colonia Caesaraugusta'' (император Август колонияһы) исеме аҫтында [[Боронғо Рим|Рим кешеләре]] беҙҙең эраға тиклем 24-се йылда һала, хәҙерге атамаһы ла шунан алынған. 380 йылда Сарагосала дөйөм христиан синоды үткәрелә&lt;ref&gt;[http://www.documentacatholicaomnia.eu/01_20_0380-0380-_Concilium_Caesaragustanum.html Concilium Caesaragustanum]&lt;/ref&gt;

712—713 йылдарҙа ҡаланы ғәрәптәр яулап ала. VIII быуаттан Сарагоса [[Кордова хәлифәлеге|Кордова хәлифәлегенә]] хеҙмәт итә һәм төньяҡ Испанияның христиан короллегенә ҡаршы көрәшендә мавритан форпосы булып тора. Хәлифәлек тарҡалғандан һуң Сарагоса үҙаллы мосолман дәүләте үҙәгенә әйләнә, 1118 йылда [[Арагон короллеге|Арагон]] һәм Наварраның короле Альфонсо I тарафынан яулап алына һәм артабан шул короллектең сәскә атҡан баш ҡалаһына әүерелә. Альфонсо I указы буйынса Сарагосала йәшәгән бөтә ғәрәптәр ҡаланы ташлап китә. XII быуат аҙағынан Сарагоса Арагондың үҙәге була һәм Испанияның сәйәси үҙәктәренең береһенә әйләнә. 1348 йылдың октябрендә Педро IV хакимлыҡ иткәндә Сарагосала кортестар королгә ҡаршы йүнәлтелгән коалициялар төҙөүҙе тыйыусы закон ҡабул итә

[[1391 йыл|1391 йылдағы]] ҡыйралыш Сарагосалағы йәһүдтәргә ҡағылмай, һәм ҡала философ һәм раввин Хасдай Крескас етәкселегендә Испанияла йәһүд тормошо үҙәгенә әйләнә&lt;ref name=&quot;saragosa&quot;&gt;{{ЭЕЭ|13694|Сарагоса}}&lt;/ref&gt;. 1492 йылда йәһүдтәрҙе һәм ғәрәптәрҙе Сараглсанан ҡыуалар, һөҙөмтәлә ҡалала халыҡ һаны ныҡ ҡына кәмей. Шуға ҡарамаҫтан, Сарагоса Испанияла иң эре ҡалаларҙың береһе булып ҡала (1548 йылда бында 25 мең самаһы халыҡ йәшәй).
[[Файл:Suchodolski_Assault_on_Saragossa.jpg|слева|мини|Сарагосаны ҡамап, 1808 йыл]]
XV быуат аҙағында Испания берләшкәндән һуң ҡала үҙенең әһәмиәтен юғалта, әммә ҡала бойондороҡһоҙлоҡ өсөн алып барылған Испан һуғышы осоронда [[1808 йыл|1808]] — [[1809 йыл|1809 йылдарҙа]] ҡаланы ҡамап алған француздарға ҡаршы батырҙарса оборона булдырыу менән дан ҡаҙана. Шул мәлдә ҡаланы обороналауҙа ҡатнашҡан 50 меңгә яҡын кеше һәләк була. Ҡаланы обороналау боронғо аргон дворяндар нәҫеленә ҡараған арагон Хосе Ребольедо де Палафокс һәм Мельси етәкселегендә башҡарыла.&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/biograf/bio_p/palafox.php Жозе Палафокс-и-Мельци]&lt;/ref&gt; Ул хәрбиҙәр сословиеһына ҡарамай, әммә Сарагосалағы ихтилал ваҡытында генерал-капитан тип иғлан ителә, һәм ул 9 айға яҡын Сарагосаны обороналауға уңышлы етәкселек итә. Ул беренсе ике айлыҡ ҡамау һәм штурмлау ваҡытында генералдар Вердьё һәм Лефевр-Денуетты еңеүгә өлгәшә. Сарагосаны икенсе ҡамау-штурмлауға Наполеон маршалдары — Монсей, ә һуңғараҡ Ланн етәкселек итә. Ике ҡамау осоронда француздар яҡынса 25 мең кеше, ә ҡаланы обороналыусылар 50 меңдән ашыу кеше юғалта. Оборонала ҡатнашыусыларҙың 30 меңгә яҡыны ҡулына ҡоралды беренсе тапҡыр алған тыныс халыҡ була. Ҡорал тоторға һәләтле һәр кеше — шул иҫәптән балалар һәм ҡатын-ҡыҙ ҡаланы баҫып алыуҙан һаҡлау өсөн күтәрелә. Һуғыш аҙағына тиклем 8 көн ҡалғас, сирле, йыш ҡына аңын юғалтҡан Палафокс командалыҡ итеүҙе Сен-Маркҡа тапшыра. Палафокс аңын юғалтҡан хәлдә француздарға әсирлеккә эләгә. Тик Наполеон ҡолатылғас ҡына Палафокс Сарагосаға ҡайта. Ғүмеренең аҙағында Палафокс герцог Сарагосский исеменә лайыҡ булав..&lt;ref&gt;[http://imha.ru/2012/01/30/saragosa-srazhenie-pri.html Халыҡ-ара хәрби-тарихи ассоциация. Эргәһендәге алышта һәм ҡамауҙағы Сарагоса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241201170156/http://imha.ru/2012/01/30/saragosa-srazhenie-pri.html |date=2024-12-01 }}&lt;/ref&gt;

Сарагосаны Граждандар һуғышы осоронда беренсе тапҡыр баҫып алырға маташыу уңышһыҙлыҡҡа осраһа, икенсе ынтылышта француздар уңышҡа өлгөшө. Ҡаланы француздар баҫып алғандан һуң Сарагоса төбәктәге милләтселәр үҙәгенә әйләнә. Һуғыш йылдарында республика яҡлы булған 3643 кеше Торреро зыяратында атып үлтерелә.

XX быуаттың икенсе яртыһында арҡаһында индустриялаштырыу һәм [[урбанизация]] арҡаһында Сарагосаның иҡтисады бик тиү үҫешә. Ҡалала һәм уның тирәләй яңы фабрикалар асыла. Хәҙерге ваҡытта Сарагоса Испанияның иң ҙур биш ҡалаһы исемлегенә инә. 2008 йылда ҡалала Бөтә донъя күргәҙмәһе үткәрелә, был да Сарагоса иҡтисады үҫешенә яңы этәргес бирә.

== Халҡы ==
2012 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Сарагосала 679 624 кеше йәшәй. Уларҙың 48,4 % — ир-егет, 51,2 проценты — ҡатын-ҡыҙ.{{Халыҡ иҫәбе|1996 601&amp;nbsp;674|1991=594&amp;nbsp;394|1999=603 367|2001=610 976|2002=620 419|2003=626 081|2004=638 799|2005=647 373|2006=649 181|2007=654 390|2008=666 129|2009=674 317|2010=675 121|2011=674 725|2012=679 624|source=''[http://www.ine.es/jaxiBD/tabla.do?per=12&amp;type=db&amp;divi=DPOP&amp;idtab=52 Instituto Nacional de Estadística]''}}Мең кешегә халыҡ һанының үҙгәреүе:&lt;timeline&gt;
ImageSize  = width:650 height:300
PlotArea   = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars  = late

DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:700
TimeAxis   = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:50 start:0

BarData=
  bar:1900 text:&quot;1900&quot;
  bar:1910 text:&quot;1910&quot;
  bar:1920 text:&quot;1920&quot;
  bar:1930 text:&quot;1930&quot;
  bar:1940 text:&quot;1940&quot;
  bar:1950 text:&quot;1950&quot;
  bar:1960 text:&quot;1960&quot;
  bar:1970 text:&quot;1971&quot;
  bar:1981 text:&quot;1981&quot;
  bar:1991 text:&quot;1991&quot;
  bar:1994 text:&quot;1994&quot;
  bar:1996 text:&quot;1996&quot;
  bar:2001 text:&quot;2001&quot;
  bar:2004 text:&quot;2004&quot;
  bar:2005 text:&quot;2005&quot;
  bar:2006 text:&quot;2006&quot;
  bar:2008 text:&quot;2008&quot;
  bar:2012 text:&quot;2012&quot;

PlotData=
  width:17
  bar:1900 color:brightblue from:0 till:99
  bar:1910 color:brightblue from:0 till:112
  bar:1920 color:brightblue from:0 till:141
  bar:1930 color:brightblue from:0 till:174
  bar:1940 color:brightblue from:0 till:239
  bar:1950 color:brightblue from:0 till:264
  bar:1960 color:brightblue from:0 till:326
  bar:1970 color:brightblue from:0 till:480
  bar:1981 color:brightblue from:0 till:591
  bar:1991 color:brightblue from:0 till:594
  bar:1994 color:brightblue from:0 till:607
  bar:1996 color:brightblue from:0 till:602
  bar:2001 color:brightblue from:0 till:611
  bar:2004 color:brightblue from:0 till:639
  bar:2005 color:brightblue from:0 till:647
  bar:2006 color:brightblue from:0 till:661
  bar:2008 color:brightblue from:0 till:682
  bar:2012 color:brightblue from:0 till:700
&lt;/timeline&gt;
2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса йәш буйынса халыҡ һанының бүленеше:

* 16 йәшкә тиклем — 15,1 %,
* 16 ййәштән 64 йәшкә тиклем — 66,2 %,
* 65 йәштән өлкән — 18,7 %.

Сит илдәрҙән килеп йәшәүселәр халыҡтың 12,4 процентын тәшкил итә, сит ил кешеләренең күбеһе А[[Африка|фрика]] илдәренән, шулай уҡ Үҙәк һәм [[Көньяҡ Америка]] һәм Вест-Һиндостандан килгән. Исемлектә артабан [[Европа берлеге|Европа союзынан]] килгәндәр тора.&lt;ref&gt;[http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=/t20/e244/avance/p02/l1/&amp;file=3mun50.px&amp;type=pcaxis&amp;L=1 Сит ил граждандарының өлөшө], мәғлүмәт [[Instituto Nacional de Estadística|Nacional de Instituto Estadística]],{{ref-en}}&lt;/ref&gt;

== Климаты ==
Ҡала бөтә яҡтан да тауҙар менән уратып алынған Эбро йылғаһы бассейнында ята. Сарагосаның климаты — һалҡын дала климаты (Кёплен төҙөгән климаттар классификацияһы буйынса BSk). Әммә Урта диңгеҙ климаты өсөн хас сифаттар ҙа күҙәтелә (Csa): йәй һәм ҡыш ҡоро һәм дымлы, яҙғы һәм көҙгө климат тағы ла дымлыраҡ. Шул уҡ ваҡытта ғәҙәттә һауа температураһы — 40 градусҡа барып етһә лә, йәй ҡоро була, яуым-төшөмдөң күпселеге яҙ айҙарында яуа.
{| class=&quot;wikitable&quot; id=&quot;249&quot; style=&quot;width:;float:none; ;&quot;
! colspan=&quot;14&quot; id=&quot;252&quot; style=&quot;background: #F2F2F2; color:#000000; text-align:center; font-size:90%;&quot; |'''Климат Сарагоса'''
|- style=&quot;text-align:center; background:#F2F2F2; color:#000000; font-size:90%&quot;
! id=&quot;255&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium; width:25%&quot; |Күрһәткестәре
! id=&quot;257&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Дек.
! id=&quot;259&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Два.
! id=&quot;261&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Март
! id=&quot;263&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Апра.
! id=&quot;265&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Май
! id=&quot;267&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Июнь
! id=&quot;269&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Июль
! id=&quot;271&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Авг.
! id=&quot;273&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Сена.
! id=&quot;275&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Окт.
! id=&quot;277&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Нояб.
! id=&quot;279&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Тирәсте.
! id=&quot;281&quot; style=&quot;border-left-width:medium; border-bottom-width:medium; background:#F2F2F2;&quot; |Йыл
|-
! id=&quot;284&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Һауа температураһы, °C
! id=&quot;286&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |10,3
! id=&quot;288&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |13,3
! id=&quot;290&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFE040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |16,6
! id=&quot;292&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFE040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |18,7
! id=&quot;294&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFC000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |23,2
! id=&quot;296&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFB000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |27,7
! id=&quot;298&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF9000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |31,5
! id=&quot;300&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFA000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |31,0
! id=&quot;302&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFB000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |26,7
! id=&quot;304&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFD020; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |20,7
! id=&quot;306&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |14,3
! id=&quot;308&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |10,7
! id=&quot;310&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFD020; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;&quot; |20,4
|-
! id=&quot;313&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Уртаса температура, °C
! id=&quot;315&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |6,4
! id=&quot;317&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |8,4
! id=&quot;319&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |10,9
! id=&quot;321&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |13,0
! id=&quot;323&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFE040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |17,2
! id=&quot;325&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFD020; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |21,3
! id=&quot;327&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFC000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |24,5
! id=&quot;329&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFC000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |24,4
! id=&quot;331&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFD020; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |20,7
! id=&quot;333&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |15,5
! id=&quot;335&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |10,0
! id=&quot;337&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |7,1
! id=&quot;339&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;&quot; |15,0
|-
! id=&quot;342&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Ул кәм тигәндә, °C
! id=&quot;344&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |2,4
! id=&quot;346&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |3,5
! id=&quot;348&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |5,2
! id=&quot;350&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |7,4
! id=&quot;352&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |11,2
! id=&quot;354&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |14,8
! id=&quot;356&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFE040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |17,6
! id=&quot;358&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFE040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |17,8
! id=&quot;360&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |14,7
! id=&quot;362&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |10,3
! id=&quot;364&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |5,8
! id=&quot;366&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |3,5
! id=&quot;368&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;&quot; |9,5
|-
! id=&quot;371&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%; border-top-width:medium;&quot; |Яуым-төшөм нормаһы, мм
! id=&quot;374&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;D0FFFF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |22
! id=&quot;376&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;D0FFFF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |20
! id=&quot;378&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;D0FFFF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |20
! id=&quot;380&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FFFF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |35
! id=&quot;382&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;B0F0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |44
! id=&quot;384&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FFFF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |31
! id=&quot;386&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FFFF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |18
! id=&quot;388&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FFFF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |17
! id=&quot;390&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;D0FFFF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |27
! id=&quot;392&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FFFF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |30
! id=&quot;394&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FFFF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |30
! id=&quot;396&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;D0FFFF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |23
! id=&quot;398&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C8DCFF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium; border-top-width:medium;&quot; |318
|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:88%; background: #F2F2F2; color:#000000; border-top-width:medium;&quot; |''Сығанағы: [http://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/valoresclimatologicos?l=9434&amp;k=arn Estatal Meteorología de Agencia]''
|}

== Иҡтисад ==
[[Файл:WTCZ_World_Trade_Center_Zaragoza.JPG|мини|Сарагосалағы Бөтә донъя сауҙа үҙәге]]
[[Файл:Городской_рынок.jpg|мини|Ҡала баҙарында]]
Сарагоса иҡтисади үҫеш кимәле буйынса [[Испания]]ла  дүртенсе урынды биләй&lt;ref&gt;[http://www.anuarieco.lacaixa.comunicacions.com/java/X?cgi=_WWW&amp;frame=x&amp;file=/caixa/pdf/AE10_Seleccion_de_indicadores.pdf Anuario | CaixaBank Research] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160425063734/http://www.anuarieco.lacaixa.comunicacions.com/java/X?cgi=_WWW&amp;frame=x&amp;file=%2Fcaixa%2Fpdf%2FAE10_Seleccion_de_indicadores.pdf|date=2016-04-25}}&lt;/ref&gt;. [[Ауыл хужалығы|Ауыл хужалығының]] роле әкренләп кәмей бара, сәнәғәт ҡала иҡтисадының нигеҙе булып тора. [[1982 йыл]]да Сарагоса эргәһендә ятҡан Фигеруэлас муниципалитетында Opel автомобилдәрен етештереү буйынса асылған завод төбәк халҡына төп эш биреүсегә әйләнә. Заводта Opel Corsa, Meriva, Combo моделдәре сығарыла. Фигеруэластың 6400 кеше эшләгән заводы — General Motors компанияһының Европалағы иң ҙур заводы.&lt;ref&gt;[http://media.gm.com/media/ru/ru/opel/company_opel/plants/zaragoza.html Завод Сарагоса. Цифрҙар һәм факттар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224104549/http://media.gm.com/media/ru/ru/opel/company_opel/plants/zaragoza.html |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt; Завод эргәһендә автомобиль компоненттарын сауҙағы сығарыу менән шөғөлләнеүсе фирмалар эшләй.

Бынан тыш,Сарагосала BSH Bosch und Siemens Hausgeräte GmbH (көнкүреш техникаһын етештереүсе), Ferrocarriles y de Auxiliar Construcciones y Au[iliar de Ferrocarriles (тимер юл системалары), Sociedad Anonima Industrias Celilosa Aragonesa, ICT Ibérica һәм Torraspapel (ҡағыҙ етештереү), Pikolin (матрас етештереү), Lacasa (шоколад), Tata Hispano (автобустар етештереү), Ámbar (һыра ҡайнатыу) һәм башҡа компанияларҙың филаилдары урынлашҡан..

{{Тәржемәһеҙ 5|Plataforma Logística de Zaragoza|Plataforma Logística de Zaragoza|es|Plataforma Logística de Zaragoza}} (PLAZA) — көньяҡ Европалағы иң ҙур логистика үҙәге Сарагосаны [[Испания]]ла [[Мадрид]] һәм [[Барселона]]нан ҡала тауар әйләнеше буйынса өсөнсө терминалға әйләндерә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.aena.es/csee/ccurl/285/700/Estadisticas_2009.pdf|title=Архивированная копия|accessdate=2010-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100324064959/http://www.aena.es/csee/ccurl/285/700/Estadisticas_2009.pdf|archivedate=2010-03-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324064959/http://www.aena.es/csee/ccurl/285/700/Estadisticas_2009.pdf |date=2010-03-24 }}&lt;/ref&gt;.

=== Транспорт ===
[[Файл:Zaragoza Airport, Spain.jpg|мини|Сарагоса аэропортының 2-се терминалы]]

=== Аэропорттар ===

=== Тимер юлдары ===
[[Файл:Zaragoza-Delicias_(Cercanías_destino_Miraflores).jpg|мини|Сарагосаның төп тимер юл вокзалы ]]

=== Автотранспорт ===
[[Файл:Puente_del_Tercer_Milenio_(Zaragoza).jpg|мини|Экспо-2008-гә әҙерлек сиктәрендә төҙөлгән «өсөнсө мең йыллыҡ» күпере]]
[[Файл:BiZi_Zaragoza.jpg|мини|Испанияның Сарагосаның Испания майҙанындағы bizi. велосипедтар станцияһы]]

== Музейҙар ==
[[Файл:Музей_Гойа.jpg|слева|мини|Сарагосалағы Гойя музейы]]
[[Файл:Vicente_López_Portaña_-_el_pintor_Francisco_de_Goya.jpg|мини|[[Франсиско Гойя|Франсиско Гойяның]] портреты. Рәссам Висенте Перес.]]
[[Файл:Museo_Provincial_(Zaragoza).jpg|слева|мини|Сарагоса музейы]]

== Иҫтәлекле урындар ==
[[Файл:Basilica_of_Our_Lady_of_the_Pillar_and_the_Ebro_River,_Zaragoza.jpg|слева|мини|270x270пкс|Сарагоса символдары — Базилика-де-Нуэстра-Сеньора-дель-Пилар һәм Эбро аша Таш күпер ]]
[[Файл:Heroes_del_Silencio_Sevilla_Oct_07.jpg|мини|«Heroes del Silencio del» рок-төркөмө концерты, Севильяла, [[2007 йыл|2007]].]]
[[Файл:La_Romareda_en_día_de_partido.jpg|мини|Ла-Ромаред — Реал Сарагоса футбол клубы стадионы]]
[[Файл:Plaza_de_las_catedrales,_Lonja_y_Seo.jpg|мини|Сан-Сальвадор соборы]]
[[Файл:Torre_del_agua.jpg|слева|мини|«Һыу бағанаһы»]]
[[Файл:Площадь_&quot;Плаза-Эспанья&quot;.jpg|мини|Испания майҙанында]]
[[Файл:Пешеходная_улица_Сарагосы.jpg|мини| Сарагосаның йәйәүлеләр урамы]]
[[Файл:Torreón_de_la_Zuda-Muralla.jpg|мини|Рим диуарҙары]]
[[Файл:У_моста.jpg|мини|Эбро йылғаһы аша күпер янында]]
[[Файл:Torre_de_la_Magdalena.jpg|слева|мини|Изге Мария Магдалена сиркәүе]]
[[Файл:Fachada_Aljafería_nocturna.jpg|мини|Альхаферия һарайы]]
[[Файл:Zaragoza_-_San_Pablo_-_Torre_y_tejados.jpg|мини|Сан-Пабло сиркәүе, мудехар стилендә.]]

; Тәбиғәт һәйкәлдәре
: 

* Эбро йылғаһы һәм уның ярҙары.
* Хосе Антонио Лабордеты исемендәге «Grande» паркы (элек — Мигель Примо де Ривера исемендәге).
* Арагондың Император каналы.
* «Galacho Juslibol» тәбиҙәт паркы
* «Galacho La Alfranca» тәбиғәт паркы
* Луис Бунюэль аквапаркы

== Туғанлашҡан ҡалалар ==
{| cellpadding=&quot;10&quot;
|
: 1. {{Флагификация|Албания}} — [[Тирана|Тираны Дионисий]]
: 2. {{Флагификация|Аргентина}} — Ла-Плата
: 3. {{Флагификация|Гватемала}} — {{Тәржемәһеҙ 5|Сарагоса (Гватемала)|Сарагоса|es|Zaragoza (Guatemala)}}
: 4. {{Флагификация|Испания}} — Мостолес
: 5. {{Флагификация|Мексика}} — Тихуана
: 6. {{Флагификация|Никарагуа}} — Леон
|
|
: 7. {{Флагификация|Государство Палестина}} — Ләхәм
: 8. {{Флагификация|Португалия}} — [[Коимбра]]
: 9. {{Флагификация|Пуэрто-Рико}} — Понс
: 10. {{Флагификация|Франция}} — Биарриц
: 11. {{Флагификация|Франция}} — Буйлап
: 12. {{Флагификация|Россия}} — [[Барнаул]]
|}

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Сарагосса, город}}

== Һылтанмалар ==
* {{Official|www.zaragoza.es|Сарагосы|lang=es}}
[[Категория:Элекке баш ҡалалар]]
[[Категория:Сарагоса]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]</text>
      <sha1>tma2yxzn3qx098rta7uokxy6o5igqqx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Е. Вахтангов исемендәге урыҫ академия театры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147656</id>
    <revision>
      <id>1306662</id>
      <parentid>1282633</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T20:43:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10640" sha1="5tssbtn7exd9ozu5cld4jbyctn4zzvk" xml:space="preserve">[[Файл:Vladikavkaz_theatre_1900х.jpg|справа|мини|280x280пкс|Театр 1900 йылда .]]
[[Файл:TeatrVlad.jpg|мини]]
'''Евгений Вахта́нгов исемендәге [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орден]]лы урыҫ дәүләт академия театры''' — [[Владикавказ]] ҡалаһындағы драма театры. Төньяҡ Кавказда иң боронғо драма театры. 1869 йылда төҙөлгән. Владикавказдың үҙәгендә, Ленин майҙаны, 3 адресы буйынса урынлашҡан.

[[1992 йыл]]дан алып художество етәксеһе — [[Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы]] Владимир Иванович Уваров.

== Театр тарихы ==
Театр 1871 йылдың 15 апрелендә [[Лермонтов Михаил Юрьевич|М. Ю. Лермонтовтың]] «Маскарад» спектакле премьераһы менән асыла.

Театр менән билдәле режиссерҙарҙың, актерҙарҙың, рәссамдарҙың һәм драматургтарҙың исемдәре бәйле. Шулай, театрҙың әҙәби бүлеге мөдире булып хеҙмәт иткәндә, бында [[Булгаков Михаил Афанасьевич|Михаил Афанасьевич Булгаков]] үҙенең тәүге пьесаларын яҙа һәм ҡуя. Евгений Багратионович Вахтангов үҙенең беренсе постановкаларын тормошҡа ашыра, рәссам, шағир, осетин әҙәби теленә нигеҙ һалыусы Коста Леванович Хетагуров үҙенең тәүге спектаклдәрен биҙәй. Театрҙа Мариус Петипа, Николай Рыбаков, Александр Сумбатов-Южин, ағалы-ҡустылы Адельгеймдар, Мария Савина, Павел Орленев, Константин Варламов, Владимир Давыдов кеүек күренекле актерҙар һәм театр эшмәкәрҙәре бер нисә тапҡыр сығыш яһай.

[[1912 йыл]]да театрҙа тәүге тапҡыр осетин пьесаһы — Дмитрий Кусовтың «Дети гор» ҡуйыла. Ролдәрҙең береһен Евгений Вахтангов башҡара.

[[1996 йыл]]да театрға Евгений Вахтангов һәм «академия» исеме бирелә.

== Бинаһы ==
Театр бинаһы 1869—1871 йылдарҙа архитекторҙар С. И. Уилтон, В. О. Грозмань һәм В. Русаковский проекты буйынса төҙөлә, Федераль әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы булып тора. Театрҙың ике сәхнәһе бар: ҙур һәм бәләкәй. Ҙур залында 800-гә яҡын урын. Революцияға тиклем күпселек театрҙар музыкаль һәм драма театрҙарына бүленмәгәнлектән, сәхнә опера-балет спектаклдәренә лә иҫәпләнә, шуға күрә унда мобиль оркестр соҡоро бар. Шулай уҡ тамаша залы үҙенең үҙенсәлекле акустикаһы менән айырылып тора.

== Ҡыҙыҡлы факттар ==
* [[Булгаков Михаил Афанасьевич]] театрҙа әҙәби бүлекте етәкләй, тап ошо арҡала ул үҙенең тәүге әҫәрҙәрен яҙа башлай, улар урыҫ театры сәхнәһендә ҡуйыла һәм ҡала халҡында ҙур уңыш ҡаҙана.

== Наградалары ==
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]
* [[Дондағы Ростов]]та «Русская комедия» фестивале лауреаты («Как казачки проучили казаков» спектакле) М. Шолохов буйынса
* «Теманы иң яҡшы художестволы кәүҙәләндергән өсөн» призы, 1999.
* «Островский Островский йортонда» фестивале лауреаты. 2000 йыл, [[Мәскәү]] («Василиса Мелентьева» А. Островский, һәм 2008 йылда «Банкрот» А. Островский).

== Репертуарында ==
* 1. А. Н. Островский «Невольницы»
* 2. А. Н. Островский «Банкрот»
* 3. Ю. Ломовцев «Танец семи покрывал»
* 4. М. Булгаков «Танго на закате»
* 5. М. Камолетти «Ох, уж эта Анна!»
* 7. Дж. Патрик «Дорогая Памела»,
* 8. Р. Куни «Слишком женатый таксист»,
* 9. Ю. Поляков «Халам-бунду или Заложники любви».
* 10. Л. Каннингем «Прекрасные тела»,
* 11. М. Ладо «Очень простая история»,
* 12. А. Чхаидзе «В ночь перед выпуском» (для старшеклассников),
* 13. Э.Рислакки «Безобразная Эльза»,
* 14. Т. Уильямс «Стеклянный зверинец».
* 15. А. Николаи «Немного нежности»
* 17. Л. Герш «Эти свободные бабочки»
* 18. Ж.-П. Сартр «За закрытыми дверями» — малая сцена
* 19. А. Володин «Пять вечеров»
* 20. Д. Чодоров «Сосед и соседка»
* 21. Ю.Поляков «Одноклассница»
* 22. К. Хетагуров «Дуня»
* 23. В. Славкин «Вокруг света на такси» — малая сцена.

Балалар өсөн спектаклдәр:

* 1. Г. Соколова «Царевна-лягушка»,
* 2. Г. Корнелисон «Волшебные чудеса феи»,
* 3. С. Маршак «Терем-теремок»,
* 4. В. Лифшиц, И. Кичанова «Таинственный гиппопотам»,
* 5. М. Бартенев «Снегурушка»,
* 6. В. Крестовский «Волшебная роза»,
* 7. В. Илюхов &quot;Как Настенька чуть кикиморой не стала,
* 8. С. Михалков «Три поросёнка»,
* 9. Илюхов «Молодильные яблоки».

== Труппа ==
[[Файл:Рустеатр.jpg|мини|230x230пкс|Театр бинаһында вывеска]]
''Рәсәйҙең халыҡ артистары'':

* Владимир Уваров — художество етәксеһе — директоры,
* Валерия Хугаева,
* Вячеслав Вершинин,

''Рәсәйҙең атҡаҙанған артистары'':

* Николай Поляков,
* Александра Турик,
* Наталья Серегина,
* Эллина Дударенко,
* Наталья Елпатова,
* Анжелика Тер-Давидянц,

''Төньяҡ Осетия Республикаһы — Аланияның халыҡ артистары'' :

* Юрий Хафизов,
* Роман Беляев,

''Төньяҡ Осетия Республикаһы — Аланияның атҡаҙанған артистары'':

* Владимир Карпов,
* Попов Валерий,
* Владимир Лазаров,

Театр артистары:

* Валерий Алексеев,
* Людмила Бритаева,
* Елена Бондаренко,
* Никита Верзилин,
* Григорий Гапузов,
* Элина Захарова,
* Роберт Кисиев,
* Лолита Кокоева,
* Вероника Мартынова,
* Ангелина Ишкова,
* Григорий Кубошов,
* Елена Молодан,
* Анастасия Попова,
* Алан Тогоев,
* Сармат Токазов,
* Мария Федорович,
* Алан Цаллаев..
*** 
** 

== Иҫкәрмәләр ==

== Һылтанмалар ==
* [http://www.rus-teatr.ru/ Сайт театра]
* [http://region15.ru/news/2011/10/04/17-24/ Владикавказское «Танго на закате» — в театре имени Евгения Вахтангова]
* [http://www.noar.ru/news/full/kultura/140_let_vladikavkazskomu_akademicheskomu_russkomu_teatru/ 140 лет — владикавказскому Академическому Русскому театру им. Евгения Вахтангова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304083555/http://www.noar.ru/news/full/kultura/140_let_vladikavkazskomu_akademicheskomu_russkomu_teatru/ |date=2016-03-04 }}
* [http://www.rosteatr.ru/ru/search.aspx?org=355 Академический русский театр имени Е. Вахтангова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110801155646/http://www.rosteatr.ru/ru/search.aspx?org=355 |date=2011-08-01 }}
* [http://www.noar.ru/news/full/kultura/udalos_peredat_slozhnost_teksta_bulgakova/ «…удалось передать сложность текста Булгакова»]{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.dagpravda.ru/?com=materials&amp;task=view&amp;page=material&amp;id=3135 Талантливо и интересно]
* [http://www.rosculture.ru/news/item10229/ Академический Русский театр им. Е.Вахтангова год своего 140-летия встречает на волне новых планов и новых премьер] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградланған ойошмалар]]
[[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]</text>
      <sha1>5tssbtn7exd9ozu5cld4jbyctn4zzvk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дыуанкүл (ауыл)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148166</id>
    <revision>
      <id>1306660</id>
      <parentid>1183018</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T19:45:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7109" sha1="gnj9e7j85h52wti6ff5yh742r2owo0p" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Дыуанкүл''' ({{lang-ru|Дуванкуль}}) — [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Уйылға районы]] составына ингән ауыл. ''Рождественское'' ауыл биләмәһенә инә.

== Этимологияһы ==
Ауылда әлеге көндә күпселек урыҫтар йәшәһә лә, атама эргәләге башҡортса ''дыуан'' һәм ''күл'' һүҙҙәренән яһалған [[Дыуанкүл]] гидронимынан алынған. Билдәле булыуынса, [[Дыуан (мәғәнәләр)|дыуан]] - башҡорт ҡәбиләләренең береһе&lt;ref&gt;Дуванкуль // Словарь названий гидрографических объектов России и других стран — членов СНГ / под ред. Г. И. Донидзе. — М. : Картгеоцентр — Геодезиздат, 1999. — С. 122. — ISBN 5-86066-017-0&lt;/ref&gt;.

== Климаты ==
Климаты уртаса континенталь. Бында һауа торошо бик үҙгәреүсән, сөнки  [[Урал]] тауҙары  [[Рәсәй]]ҙең [[Европа]] өлешөнән килгән һауа массаларын индермәй, шуға күрәбында һалҡын [[Арктика]] һауаһы ла, эҫе [[Урта Азия]] һауа массалары ла еңел үтә. Һөҙөмтәлә, һава шарттары ҡапыл үҙгәреп тороусан.

== Халҡы ==
{{Численность населения
 | 1795 = 142
 | 1873 = 509
 | 1889 = 639
 | 1926 = 993
 | 1970 = 411
 | 1995 = 485
 | 2010 = 501
}}
Халыҡ һаны динамикаһы:
{| class='standard' style='text-align: center;'
 |colspan=6 | '''Дөйөм демографик күрһәткестәр'''&lt;ref&gt;[http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar Численность и размещение населения Челябинской области. Таблица 11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402155311/http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar |date=2019-04-02 }}.&lt;/ref&gt;

 |--- class='bright'
 | colspan=2 |Дөйөм халыҡ һаны || colspan=2 | 2010 йылға енес составы
 |--- class='shadow'
 | 2002 || 2010 || ир-ат || ҡатын-кыҙ 
 |---
 | 480|| 501|| 235|| 266
 |}

[[2002 йыл]]ғы йәниҫәп буйынса күпселек халҡы: [[урыҫтар]] (92%).&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&amp;tableViewTabForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D# 2002 йылгы йәниҫәп алыу базаһы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180615111631/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&amp;tableViewTabForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D |date=2018-06-15 }}&lt;/ref&gt;

== Географияһы ==
Уйылға районының төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Өлкә үҙәге [[Силәбе]]гә тиклем алыҫлығы  99 км, район үҙәге [[Уйылға]]ға тиклем  28 км, ауыл биләмәһе үҙәгенә тиклем ([[Рождественка (Силәбе өлкәһе)|Рождественка]]) 16 км&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/duvankul_selo  Энциклопедия челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190322043640/http://chel-portal.ru/enc/duvankul_selo |date=2019-03-22 }}&lt;/ref&gt;

==== Рельеф ====
Ярымтигеҙлек майҙандар (''Урал аръяғы пенеплены''). Ауылдың төньяҡ өлөшөндә  шул уҡ исемдәге күл - [[Дыуанкүл]] урынлашҡан, көньяҡ-көнбайыш яғында- урмандар, көнсығыш өлөшөндә - урманлы дала. Иң яҡын ҡалҡыулыҡтар  диңгеҙ кимәленән 223 һәм 226 метр  бейеклектә.
  
== Тарихы ==
18-се быуаттың икенсе яртыһында өлкәнең Кичигин ҡәлғәһенән күсенгән казактар нигеҙ һалған. 1840 йылдан һуң Дыуанкүл [[Ырымбур казак ғәскәре]]нең  [[Южноуральск|Түбәнге Уйылға]] станицаһына  беркетелгән. 1889 йылд ауылда таш сиркәү була, ХХ быуат башында 3 мәктәп асыла һәм  тирмән эшләй. 1929 йылда [[Будённый Семён Михайлович|Буденный С.М.]] исемендәге колхоз ойошторола. Колхоз 4896 гектар ер эшкәртә, 1960-сы  йылдарҙа  5-се бүлексәһе булараҡ Рождественский совхоз  составына инә.

== Инфраструктураһы ==
Дыуанкүлдән  күрше ауылдарға  шоссе,  грунт юлдар һалынған. Ауылда 7 урам., мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто һәм китапхана бар.

== Шулай уҡ ҡара ==
* [[Дыуанкүл]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20190322043640/http://chel-portal.ru/enc/duvankul_selo  Челябинская область]
* [http://nasledie-sela.ru/places/CHE/1277/9857/  Культурно историческое наследие села] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190322043642/http://nasledie-sela.ru/places/CHE/1277/9857/ |date=2019-03-22 }}

[[Категория:Силәбе өлкәһе тораҡ пункттары]]
[[Категория:Уйылға районы]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>gnj9e7j85h52wti6ff5yh742r2owo0p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Клагенфурт-ам-Вёртерзе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148869</id>
    <revision>
      <id>1306702</id>
      <parentid>1252211</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T10:55:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17504" sha1="fy3f854y0avbixyojrnu79jl2n9cq8b" xml:space="preserve">{{Ук}}


'''Клагенфурт-ам-Вёртерзе''' ({{Lang-de|Klagenfurt am Wörthersee}}) йәки рәт-рәт '''Клагенфурт'''&lt;ref&gt;{{Атлас мира|2010|63|Австрия}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Атлас мира|2003/10|85|Австрия}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Словарь географических названий зарубежных стран|165}}&lt;/ref&gt; ({{Lang-de|Klagenfurt}}, {{Lang-bar|Klognfuat}}, {{Lang-sl|Celovec}}, {{Lang-orv|Целовец}} — Целовец&lt;ref&gt;{{Из БСЭ|Клагенфурт}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Никонов В. А.|заглавие=Краткий топонимический словарь|место=М.|издательство=Мысль|год=1966|страниц=509|страницы=194}}&lt;/ref&gt;, ''jezeru Celovec ob Vrbskem'') — [[Ҡала|Австрияның ҡалаһы]],[[Австрия|Австрияның]] көньяғында урынлашҡан, Каринтия федераль еренең административ үҙәге. Халҡы 97 827 кеше (01.01.2015 й.), шуларҙың 1700 ашыу кешеһе-— каринтий словендары.

[[2008 йыл]]дың 1 февраленә тиклем рәсми исеме — Клагенфурт&lt;ref name=&quot;LGBl&quot;&gt;2008 16 vom Landesgesetzblatt. 2008 Jänner, 1 Stück, Nr. 1: ''25 vom Gesetz. 2007 Oktober, dem, әм und 1998 das mit Landesverfassung Stadtrecht geändert Kärntner Klagenfurter die. '' [http://www.ris.bka.gv.at/Dokumente/Lgbl/LGBL_KA_20080116_1/LGBL_KA_20080116_1.html (ҡара)]{{ref-de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_PDF_FILE&amp;RevisionSelectionMethod=LatestReleased&amp;dDocName=054994 Клагенфурт н Клагенфурт ҡаланың исемен үҙгәртеү-ам-хөкүмәт ҡарарына ярашлы Вертерза Каринтия ''LGBL. KTN Nr. 001/2008'' 01.02.2008 менән г.] С. 145, юл 20101 ''(bzw Änderungen. 1945 von Festlegungen Gemeindenamen ab)''{{ref-de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.statistik.at/web_de/klassifikationen/regionale_gliederungen/ortschaften/index.html Халыҡ Ғәйет ортшафт н 01.01.2015. код — 20101, стр. 5, 6] ''nach 1.1.2015 Ortschaften Einwohnerzahl, 1.5.2015 Gebietsstand''{{ref-de}}&lt;/ref&gt;.

== Географияһы ==
Ҡала Глан  йылғаһы буйында, альп Драва үҙәнендә, көнсығышҡа табан 4 км алыҫлыҡта, Вертер-Зе күле буйында, урынлашҡан. Ҙур автомобиль һәм тимер юлдары киҫешкән мөһим транспорт үҙәге булып тора. Ҙур булмаған Клагенфурт аэропорты бар&lt;ref name=&quot;bre14&quot;&gt;Ҙур Рәсәй энциклопедия: / 30 т / Рәйесе науч.-осипов с. ю советы рә. Отв. ред л. с. Кравец. 14 та. Киреев — Конго. — М.: Ҙур Рәсәй энциклопедияһы, 2009. — 751 с.:: карт.&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==
Легенда буйынса, ҡалаға нигеҙҙе герцог Каринтии Герман фон Шпанхайм һалған. Тораҡ пункт атамаһы тәүге тапҡыр ''Форум-Клагенвурт'' исеме аҫтында 1193—1199 йылдарҙа телгә алына. 1246—1252 йылда ҡалахоҡуғын ала һәм Каринтий герцоглығының иң эре ҡалаһы була, ә һуңыраҡ — уның баш ҡалаһы.

Хәҙерге Клагенфурт-ам-Вертерзенан 9 км алыҫлыҡта римдең Вирунум ҡалаһы торған&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Вирунум}}&lt;/ref&gt;.

== Климат ==
&lt;div style=&quot;width:80%&quot;&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; id=&quot;123&quot; style=&quot;width:70%;float:none; margin:auto;&quot;
! colspan=&quot;14&quot; id=&quot;126&quot; style=&quot;background: #F2F2F2; color:#000000; text-align:center; font-size:90%;&quot; |'''Климат Клагенфурт'''
|- style=&quot;text-align:center; background:#F2F2F2; color:#000000; font-size:90%&quot;
! id=&quot;129&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium; width:25%&quot; |Күрһәткестәре
! id=&quot;131&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Дек.
! id=&quot;133&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Ғин.
! id=&quot;135&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Март
! id=&quot;137&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Апра.
! id=&quot;139&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Май
! id=&quot;141&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Июнь
! id=&quot;143&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Июль
! id=&quot;145&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Авг.
! id=&quot;147&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Сена.
! id=&quot;149&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Окт.
! id=&quot;151&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Нояб.
! id=&quot;153&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Февр.
! id=&quot;155&quot; style=&quot;border-left-width:medium; border-bottom-width:medium; background:#F2F2F2;&quot; |Йыл
|-
! id=&quot;158&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Һауа температураһы, °C
! id=&quot;160&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |0,3
! id=&quot;162&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |4,4
! id=&quot;164&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |10,3
! id=&quot;166&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |14,9
! id=&quot;168&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFD020; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |20,2
! id=&quot;170&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFC000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |23,4
! id=&quot;172&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFB000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |25,5
! id=&quot;174&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFC000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |25,1
! id=&quot;176&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFD020; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |20,6
! id=&quot;178&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |14,2
! id=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |5,8
! id=&quot;182&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |0,8
! id=&quot;184&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;&quot; |13,8
|-
! id=&quot;187&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Уртаса минимум, °C
! id=&quot;189&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFC0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-7,2
! id=&quot;191&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFC0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-5,4
! id=&quot;193&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-1,3
! id=&quot;195&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |2,8
! id=&quot;197&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |7,8
! id=&quot;199&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |11,1
! id=&quot;201&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |12,9
! id=&quot;203&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |12,7
! id=&quot;205&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |9,0
! id=&quot;207&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |4,3
! id=&quot;209&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-1
! id=&quot;211&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFC0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-5,2
! id=&quot;213&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;&quot; |3,4
|-
! id=&quot;216&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%; border-top-width:medium;&quot; |Яуым-төшөм нормаһы, мм
! id=&quot;219&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FFFF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |30,9
! id=&quot;221&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FFFF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |35,2
! id=&quot;223&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0E0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |50,2
! id=&quot;225&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;90D0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |64,5
! id=&quot;227&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80C0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |78,5
! id=&quot;229&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;4080FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |113,5
! id=&quot;231&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;4080FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |117,6
! id=&quot;233&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;60A0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |98,6
! id=&quot;235&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;70B0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |89,7
! id=&quot;237&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;70B0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |82,9
! id=&quot;239&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80C0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |78,9
! id=&quot;241&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;B0F0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |48,9
! id=&quot;243&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;6478FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium; border-top-width:medium;&quot; |889,4
|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:88%; background: #F2F2F2; color:#000000; border-top-width:medium;&quot; |''Сығанағы: [http://www.worldweather.org/006/c00904.htm World Weather]''
|}
&lt;/div&gt;

== Спорт ==
Ҡалала Австрияның «Клагенфурт» хоккей клубы төпләнгән, ул 30 тапҡыр  Австрия чемпионы булған.

[[1969 йыл]]да ҡаланың Вертер-Зе күлендә ишеү буйынса Европа чемпионаты үткәрелә

'''Клагенфурт''' [[2006 йыл]]ғы Ҡышҡы Олимпия уйындарына дәғүә итеүсе була.

Ҡаланың «Хипо-Арена» стадионында  лағы Европа чемпионатының ( 2008 йылда) 3 матчы үткәрелә.

'''Клагенфурт-ам-Вертерзе''' Евровидение 2015 конкурсын үткәреүгә кандидат була.

== Мәҙәниәт, мәғариф ==
[[Файл:Klagenfurt_Lindwurm.jpg|слева|мини|Аждаһа фонтаны. Клагенфурт.]]
Альтер-плац майҙаны иҫтәлекле урын булып тора, унда, Аждаһа фонтаны, шулай уҡ күл Вертер-Зе күле бар. Австрияның баш ҡаланан алыҫ урынлашҡан Хохостервиц замогы бар.

Ҡалала Университет Клагенфурт университеты һәм Каринтии астрономия йәмғиәтенең[[планетарий]]ы бар.

== Туғанлашҡан ҡалалары ==
Клагенфурт-ам-Вертерзеның туғанлашҡан ҡалалары:
{| id=&quot;277&quot; style=&quot;border-collapse:collapse; background:transparent; width:100%; text-align:left;&quot;
| style=&quot;width:50%;&quot; |
* &lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Germany.svg|граница|22x22пкс|Германия]]&lt;/span&gt; [[Висбаден]], [[Германия]] (1930)
* &lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_the_Netherlands.svg|граница|22x22пкс|Нидерланды]]&lt;/span&gt; [[Венло]], [[Нидерланды|Нидерланд]] (1961)
* &lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|22x22пкс|Италия]]&lt;/span&gt; [[Гориция|Гориций]], [[Италия]] (1965)
* &lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Slovenia.svg|граница|22x22пкс|Словения]]&lt;/span&gt; [[Нова-Горица|Яңы-Горица]], [[Словения]] (1965)
* &lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Denmark.svg|граница|22x22пкс|Дания]]&lt;/span&gt; [[Гладсаксе (коммуна)|Гладсакс]], [[Дания]] (1969)
* &lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Germany.svg|граница|22x22пкс|Германия]]&lt;/span&gt; [[Дессау|Бернбург]], [[Германия]] (1970)
* &lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Tajikistan.svg|граница|22x22пкс|Таджикистан]]&lt;/span&gt; [[Душанбе|Дүшәмбе]], [[Таджикистан|Тажикстан]] (1972)
* &lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Germany.svg|граница|22x22пкс|Германия]]&lt;/span&gt; [[Дахау (Бавария)|Дахау концлагерына]], [[Свободное государство Бавария|Ирекле дәүләт Бавария]], [[Германия]] (1974)
| style=&quot;width:50%;&quot; |
* &lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Poland.svg|граница|22x22пкс|Польша]]&lt;/span&gt; [[Жешув]], [[Польша]] (1975)
* &lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Hungary.svg|граница|22x22пкс|Венгрия]]&lt;/span&gt; [[Залаэгерсег]], [[Венгрия]] (1990)
* &lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Romania.svg|граница|22x22пкс|Румыния]]&lt;/span&gt; [[Сибиу]], [[Румыния]] (1990)
* &lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Israel.svg|граница|22x22пкс|Израиль]]&lt;/span&gt; [[Назарет]], [[Израиль]] (1992)
* &lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Ukraine.svg|граница|22x22пкс|Украина]]&lt;/span&gt; [[Черновцы]], [[Украина]] (1992)
* &lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Spain.svg|граница|22x22пкс|Испания]]&lt;/span&gt; [[Таррагона]], [[Испания]] (1994)
* &lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|граница|22x22пкс|Китай]]&lt;/span&gt; [[Наньнин]], [[Китай|Ҡытай]] (2001)
* &lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Canada_(Pantone).svg|граница|22x22пкс|Канада]]&lt;/span&gt; [[Лаваль (Канада)|Лаваль]], [[Канада]] (2005)
|}

== Билдәле шәхестәр ==
* Даублебски фон Штернек, Максимилиан (1829—1897) — австро-венгрия флоты адмиралы (1883—1897 йылдарҙа).

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://www.klagenfurt.at Официальная страница]
* [https://web.archive.org/web/20120110103519/http://www.info.klagenfurt.at/ Туристическая информация]
* [http://maria-loretto.at/ Мария-Лоретто] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080620130756/http://maria-loretto.at/ |date=2008-06-20 }}
* [http://www.austria.info/ru Официальный путеводитель Австрийского представительства по туризму]
[[Категория:Каринтия ҡалалары]]
[[Категория:Австрия ерҙәре административ үҙәктәре]]
[[Категория:Клагенфурт]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]</text>
      <sha1>fy3f854y0avbixyojrnu79jl2n9cq8b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кесе Һарыкүл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149244</id>
    <revision>
      <id>1306698</id>
      <parentid>1295777</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T10:05:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6483" sha1="rpdjckijsju19ewowd3frr5lmoly1zc" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кесе һарыкүл''' - {{lang-ru| Малый Сарыкуль}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Эткүл районы]]ндағы күл.

== Географияһы ==
Кесе Һарыкүл [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Эткүл районы]]нда урынлашҡан, [[Ҡаратабан (ауыл)|Ҡаратабан ауылынан]] 1,5 км алыҫлыҡта. Был төбәк Көнбайыш Себер уйһыулығының көнбайыш сиге, урман-дала зонаһына инә.

Географические координаттары: киңлеге - 54°41′58″N (54.699534), оҙонлоғо - 61°36′49″E (61.61351)&lt;ref&gt;[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/malyy_sarykul_ozero/ Озеро Малый Сарыкуль]&lt;/ref&gt;

Ярындағы тораҡ пункт - Һарыкүл ауылы &lt;ref name=&quot;chel-portal.ru&quot;&gt;[http://chel-portal.ru/encyclopedia/malyy-sarykul/t/10037 Озеро Малый Сарыкуль//Энциклопедия Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407093638/http://chel-portal.ru/encyclopedia/malyy-sarykul/t/10037 |date=2019-04-07 }}&lt;/ref&gt;.

== Тасуирламаһы ==
Кесе Һарыкүл оҙонса соҡорло, көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа һуҙылған.

Уртаса тәрәнлеге - 0,5 м. Максималь тәрәнлеге - 2м. Майҙаны - 24,4 км² (БС буйынса кимәленең абс. билдәһендә - 205,5 м). Һыу массаһы күләме 12,1 млн м³. Һыуйыйғыс майҙаны ҙур ғына - (219 км²).

Һыуы бик үтәҙек түгел, болғансығыраҡ.

Ярҙары түбән һәм һөҙәк, ситтәре һаҙмырт. Һыу көҙгөһөнөң күпселек өлөшөн (95%) менән ҡапланған бата төшкән үҫемлектәр менән ҡапланған.

Торғон күл, һыу балансы буйынса ямғыр менән тулыланып, һыуы быуланып китеп торған ятҡылыҡтарға ҡарай.

Һыуы тоҙ тәме итә (минераллашыуы 6,5 г/л), хлоридлы-натрийлы, бик ҡаты. Рыбалка на озере: карась, карп, чебак, окунь, щука, пелядь

Тупрағы — һелтеле һәм ябай ҡара тупраҡ, тоҙло урындар бар.

Төбө тигеҙ, ҡеүәтле сапропель ятҡылыҡтары менән ҡапланған, органик һәм минераль матдәләргә бай. Улар медицинала, ветеринарияла, аҙыҡ өҫтәмәләре, ашлама сифатында ҡулланыла ала&lt;ref name=&quot;chel-portal.ru&quot;/&gt;.

== Флораһы һәм фаунаһы ==
Күл тирәһен дала үҫемлектәре һәм уның ҡайын урмандары ҡаплаған. Күл ярҙары ҡуйы ҡамышлыҡ менән ҡапланған.

Күлдә һыу ҡоштары, шул иҫәптән күсеп йөрөй торған төрҙәре күп - һунар рөхсәт ителгән. Бай орнитофаунаһы иҫәбенән - [[өйрәктәр]], [[ҡаҙ]]ҙар, [[аҡсарлаҡ]]тар, [[көйөлдө]]ләр һәм башҡа һыу ҡоштары оя ҡора&lt;ref name=&quot;chel-portal.ru&quot;/&gt;.

Күлдә алтынһыу [[табан (балыҡ)|табан]], [[сабаҡ]] үрсетелә; [[алабуға]], [[суртан]] тереклек итә.

== Этимологияһы ==
Һарыкүл - башҡорт тамырлы икәне күренеп тора - &quot;һары&quot; һәм &quot;күл&quot; һүҙҙәренән яһалған. Урыҫ телендә ''Сари-Куль, Сир-Куль, Сыровое, Сыровское'' тигән боҙолған варианттары ла осрай, тип яҙа Силәбе өлкәһе географы, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең &quot;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь&quot; тигән һүҙлегендә&lt;ref&gt;Шувалов Курга// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
*Шувалов Н. И. Караси // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/kar.htm]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Озеро Малый Сарыкуль//Энциклопедия Челябинской области [https://web.archive.org/web/20190407093638/http://chel-portal.ru/encyclopedia/malyy-sarykul/t/10037]

{{Силәбе өлкәһе күлдәре}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]
[[Категория:Эткүл районы]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>rpdjckijsju19ewowd3frr5lmoly1zc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карел Шкрета</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149999</id>
    <revision>
      <id>1306683</id>
      <parentid>883239</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T08:15:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5332" sha1="0im01ks316w8qlapntbjtkbbemkie1t" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Карел Шкрета''' ({{Lang-cs|Karel Škréta}}, тулы исеме Karel Škréta Šotnovský ze Závořic —Карел Шкрета Шотновски зе Заворжич, 1610 йыл — 30 июль 1674 йыл) — чех рәссамы, [[барокко]] дәүерендәге иң күренекле чех рәссамдарының  береһе. Чех барокко сәнғәтенә нигеҙ һалыусы булараҡ ҡарала&lt;ref name=&quot;radio&quot;&gt;[http://www.radio.cz/en/section/czechs/karel-skreta Alena Škodová, ''Karel Skreta''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101230004017/http://www.radio.cz/en/section/czechs/karel-skreta |date=2010-12-30 }}&lt;/ref&gt;.
== Биографияһы һәм ижады ==
Карел Шкрета Прагала лютеран динен тотҡан Шотновски зе Заворжич дворяндар ғаиләһендә тыуған. Башта ғаилә Көньяҡ Богемияла тирмәндәргә хужа була, әммә һуңынан Прагала йәшәй башлай. Рәссамдың атаһы балаға өс йәш булғанда вафат булып ҡала. Малайҙы уның олатаһы Павел Шкрета тәрбиәгә ала һәм уға яҡшы Европа белеме бирә. Һарай рәссамдарының уның остаздары булыуы ихтимал.

Аҡ Тауҙағы Алышта чех протестанттарының еңелеүенән һуң 1628 йылда уларҙы эҙәрлекләү башлана, һәм Шкрета әсәһе менән саксон [[Фрайберг (Саксония)|Фрайбергына]] ҡасырға мәжбүр була. Артабан улар Венецияла, Болоньяла, [[Флоренция]]ла һәм [[Рим]]да йәшәйҙәр. Был ваҡытта Карел Шкрета итальян һәм голланд оҫталарының эштәре менән таныша. Уға айырыуса [[Тициан]], Тинторетто һәм Веронезе йоғонто яһай. Шулай уҡ ул Италияла портретсы булараҡ билдәлелек ала.

1635 йылда ул ҡабаттан Фрайбергта урынлаша, ә 1638 йылда Прагаға күсә, бының өсөн уға католицизмды ҡабул итергә тура килә&lt;ref name=&quot;radio&quot;/&gt;. Католик булғанға күрә уға тартып алынған мөлкәтен кире ҡайтаралар. 1644 йылда ул рәссамдар гильдияһына инә (1651—1661 йылдарҙа гильдия старшинаһы була), ә 1645 йылда Прага үҙәгендә ателье аса. Яйлап Шкрета төп фигураларҙың береһенә әйләнә.

Прагала Карл Шкрета мифологик һәм дини темаларға бик күп монументаль рәсемдәр тыуҙыра. Бында, тәү сиратта, Здераздағы Изге Вацлав сиркәүе өсөн эшләнгән цикл һәм изге томаш сиркәүендәге «Олғашыу» («Вознесение») инә. 1649 йылда ул Тын алдындағы Дева Мария сиркәүе өсөн алтарь эшләй, ә 1651—1674 йылдарҙа — Сылбырлы Дева Мария сиркәүенең алтарҙарын. Шулай уҡ ул төшөргән портреттар, шул иҫәптән төркөм портреттары, билдәле.

Карел Шкрета Прагалағы Иҫке ҡалала изге Гавл сиркәүендә ерләнгән.
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Әҙәбиәт ==
{{Навигация}}
* {{книга
 |автор         = [[Тананаева, Лариса Ивановна|Тананаева Л. И.]]
 |часть         = Портретная живопись Карела Шкреты
 |ссылка часть  = 
 |заглавие      = Славянское барокко: Историко-культургые проблемы эпохи
 |ссылка        = 
 |ответственный = Редколлегия: [[Рогов, Александр Иванович|А. И. Рогов]], [[Липатов, Александр Владимирович|А. В. Липатов]], [[Софронова, Людмила Александровна|Л. А. Софронова]]; [[Институт славяноведения РАН|Институт славяноведения и балканистики АН СССР]]
 |издание       = 
 |место         = М.
 |издательство  = [[Наука (издательство)|Наука]]
 |год           = 1979
 |страницы      = 284-315
 |страниц       = 376, [4]
 |тираж         = 5500
}} (в пер.)

* Jaromír Neumann, ''Karel Škréta'', 1610—1674, Praha 1974
[[Категория:Прагала вафат булғандар]]
[[Категория:30 июлдә вафат булғандар]]
[[Категория:Прагала тыуғандар]]
[[Категория:Чехия рәссамдары]]</text>
      <sha1>0im01ks316w8qlapntbjtkbbemkie1t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кесе Тирмәнкүл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152350</id>
    <revision>
      <id>1306696</id>
      <parentid>1295771</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T09:56:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6504" sha1="n7fl5cyxg9pqrda3f274c287kjej6jd" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кесе Тирмәнкүл''' - {{lang-ru|Малый Кременкуль}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районындағы]] күл &lt;ref name=&quot;Малый Кременкуль&quot;&gt;[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/maliy_kremenkul/ Малый Кременкуль]&lt;/ref&gt;

== Географияһы ==

[[Силәбе өлкәһе]]нең [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районында]], Силәбе ҡалаһынан көнбайыштараҡ урынлашҡан ҙур булмаған һыу ятҡылығы. Оло Тирмәнкүлдән 2 км самаһы төньяҡ-көнбайыштараҡ ята.

Силәбе ҡалаһына тиклем араһы – 12 км.

Координаттары: 55°11'43&quot;N 61°7'4&quot;E

== Тасуирламаһы ==
Кесе Тирмәнкүл ярҙары төҙөк кенә түңәрәк һыҙатлы. Күлең диаметры — 1 километр тирәһе.&lt;ref name=&quot;Малый Кременкуль&quot;/&gt;.

Соҡоро боронғо тектоник емерелеүҙәр, экзоген процестар тәьҫирендә барлыҡҡа килгән.
  
*Оҙонлоғо - 1,5 км, киңлеге - 1,2 км.
*Һыу көҙгөһө майҙаны - 1,8 км² (БС буйынса абс.кимәл күрһәткесе - 264 м). 
*Күл ситенән эскә табан тәрәнәйә бара; макс. тәрәнлеге 340 см. 
*Төбө тигеҙ, ләмле ултырмалар менән ҡапланған. 
*Һыуы сөсө, һарғылт, үтәҙеклеге - 150 см. 
*Сығанаҡһыҙ, яуым-төшөм һәм грунт һыуҙары иҫәбенә туҡлана.
*Ярҙары тигеҙ тиерлек, киртләстәре әҙ; һөҙәк һәм тәпәш &lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/encyclopedia/malyy-kremenkul/t/10030 Озеро Малый Кременкуль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190608164901/http://chel-portal.ru/encyclopedia/malyy-kremenkul/t/10030 |date=2019-06-08 }}&lt;/ref&gt;

== Флораһы һәм фаунаһы ==
Көнбайышында - таллыҡтар һәм ҡайын урмандары. Көнбайышында - коллектив баҡсалар (улар һыуҙы ошо күлдән ала).

Күлде 70% ылымыҡтар, һыу үҫемлектәре баҫҡан. Яр буйы һыҙығы буйлап ҡамыш күрән таралған, үҙәк өлөшөндә башлыса ылымыҡтар.Ғәмәлдә, күлде буйынан-буйына баҡсалар уратып алған,  төньяҡ-көнсығыш ярынан ғына юл үтә.

Ихтиофаунаһы: [[табан (балыҡ)|табан балыҡ]] һәм ротан&lt;ref name=&quot;Малый Кременкуль&quot;/&gt;.

== Этимологияһы ==
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын ғына түгел, ғөмүмән, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән киң билдәле географ, топонимист  [[Шувалов Николай Иванович]]  үҙенең &quot;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь&quot; тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: Кременкуль Большой и Малый, озеро, село, Сосновский район.В архивных документах деревня впервые упоминается в 1763 г. На ландкарте Исетской провинции 1736 г. название озера записано как Тременкуль, от распространенного в прошлом у башкир личного мужского имени&lt;ref&gt;{{книга |автор= Шувалов Н. И.|заглавие= От Парижа до Берлина по карте Челябинской области|ссылка= |место= Челябинск|издательство= Южно-Уральское книжное издательство|год= 1989|том= |страниц= 160|isbn= 5-7688-0157-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.

Шулай ҙа күлдең атамаһы исемдән бигерәк &quot;Тирмән&quot; һүҙе менән бәйлелер тип фараз итергә була, сөнки рәсми сығанаҡтарҙа ла, фольклорҙа ла, фамилияларҙа ла &quot;Тремен&quot; тигәнгә оҡшаш исемдәр осрамай &lt;ref&gt;Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 223 бит&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡара ==
* [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]]

== Сығанаҡтар ==
* Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 223 бит
* Шувалов Н.И. Катай// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

== Иҫкәрмәләр==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
*От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}
*[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/maliy_kremenkul/ Малый Кременкуль]
*[https://web.archive.org/web/20190608164901/http://chel-portal.ru/encyclopedia/malyy-kremenkul/t/10030 Озеро Малый Кременкуль]

{{Силәбе өлкәһе күлдәре}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]
[[Категория:Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)]]</text>
      <sha1>n7fl5cyxg9pqrda3f274c287kjej6jd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Касаткин Борис Сергеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156681</id>
    <revision>
      <id>1306687</id>
      <parentid>1303123</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T08:38:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9419" sha1="tnipiwjaxk4ergz5ltp5p9syhpevz8o" xml:space="preserve">{{ФИО}}{{Ғалим}}
'''Касаткин Борис Сергеевич''' ({{Lang-uk|Борис Сергійович Касаткін}}; [[1919 йыл|1919]]—[[1993 йыл|1993]]) — совет һәм украин ғалимы, [[Фән докторы|техник фәндәр докторы]] (1962), профессор (1963), ағза-корреспонденттар Украин ССР-ы фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1976).

350-нән ашыу фәнни эштәр авторы, нескә  структуралар мәсьәләләре буйынса фәнни эштәр авторы. Ул шулай уҡ металдар һәм полимерҙарҙың боҙолоу (деформация) һәм емерелеү механизмдарын тикшереүсе, иретеп йәбештереү материалдарын эшләү, ҡоросто иретеп йәбештереү технологияларын, бының өсөн ҡоростоң яңы маркаларын уйлап табыу, төрлө ҡоростоң иретеп йәбештерелеүен һәм иретеп-йәбештереү берләшмәләренең физик-техник үҙенсәлекутәрен өйрәнеү менән шөғөлләнеүсе. Шулай уҡ 55 уйлап табыу&lt;ref&gt;[https://patentdb.ru/author/831203 Изобретатель КАСАТКИН БОРИС СЕРГЕЕВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191203101023/https://patentdb.ru/author/831203 |date=2019-12-03 }}&lt;/ref&gt; һәм патент авторы&lt;ref&gt;[https://findpatent.ru/byauthors/831203/ Патенты автора КАСАТКИН БОРИС СЕРГЕЕВИЧ]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
{{Внешнее изображение|image1=[https://web.archive.org/web/20180307082333/http://www.kdpu-nt.gov.ua/sites/default/files/card/5623_11.jpg Личная карточка лауреата Государственной премии УССР]}}
[[Файл:Могила_Бориса_Касатніна.JPG|справа|мини|267x267пкс|Байково зыяратындағы ҡәбере]]
[[Томск]]иҙа [[1919 йыл]]дың [[1 ноябрь|1 ноябр]]ендә тыуған.

[[1944 йыл]]да Урал политехник институтын тамамлаған (хәҙер Урал дәүләт техник университеты). 1945 йылда Украина ФА-ның Е. О. Патон исемендәге электросварка институтында эшләй. Уның ғилми-тикшеренеү эштәре Евгений Оскарович Патон етәкселегендә башлана. Күренекле ғалим  йәш хеҙмәткәргә донъялағы иң ҙур тоташ иретеп йәбештереләсәк күпер өсөн ҡоростоң махсус маркаһын эшләүҙе ышанып тапшыра. Һуңынан был күпергә Е. О. Патондың исеме бирелгән. Борис Касаткин ҡуйылған бурыстары уңышлы хәл итә, ә фәнни-тикшеренеү эштәренең һөҙөмтәләре уның ошо тема буйынса кандидатлыҡ  диссертацияһы нигеҙендә ята (19-47).&lt;ref name=&quot;dspace&quot;&gt;[http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/100977/21-Anniversary.pdf K 90-ЛЕТИЮ СО ДНЯ РОЖДЕНИЯ Б. С. КАСАТКИНА]&lt;/ref&gt; Касаткин 1951 йылда институттың ғилми секретары итеп һайлана.

1953-1993  йылдарҙа ул ныҡлығы иң юғары булған  ҡоросто иретеп-йәбештереү бүлегенең мөдире була; бер үк ваҡытта 1969-1973 йылдарҙа Киев политехник институтының йәбештереү производствоһы кафедраһының мөдире була. 1962 йылда «Микромеханизм хрупкого разрушения малоуглеродистой стали» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01006296088 Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора технических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191203101029/https://search.rsl.ru/ru/record/01006296088 |date=2019-12-03 }}&lt;/ref&gt; 1953 йылдан алып [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]] ағзаһы. Ул еәкселек иткән бүлектән институттың үҙаллы ун бүлексәһе барлыҡҡа килә. Ул шулай уҡ [[СССР]] Фәндәр академияһының Себер бүлегенең Яҡут Республикаһы Төньяҡ проблемалары институты өсөн иретеп йәбештереү өләһендә кадрҙар әҙерләүгә ҙур өлөш индерә.&lt;ref name=&quot;dspace&quot;/&gt;

Борис Сергеевичтың фәнни тикшеренеүҙәреиретеп йәбештерелгән конструкциялар өсөн, атап әйткәндә күперҙәр, нефть ҡоролмалары, караптар корпусы өсөн аҙ углеродлы ҡоростоң яңы маркаларын әҙерләү һәм уларҙың технологияһын уйлап табыуға ҡағыла. Ул экскаваторҙар һәм гидроҡоролмалар өсөн айырыуса ныҡ ҡорос етештереү технологияларын, шулай уҡ энергетика, машиналар эшләү, атом һәм химик машиналар төҙөү өсөн йылылыҡты яҡшы һаҡлаусы ҡатмарлы легировать ителгән ҡоросто етештереү технологияларын эшләй. Иретеп йәбештерелгән ышаныслы конструкцияларҙы эксплуатациялауҙың сифатына йоғонто яһаған факторҙарҙы билдәләй; йәбештереү процесында физик-химик берләшмәләрҙең нисек барыуы нигеҙҙәрен өйрәнә. Ул 4 фән докторы һәм 25 фән кандидатын әҙерләгән.&lt;ref name=&quot;dspace&quot;/&gt;

[[1993 йыл]]дың  декабрендә [[Киев]]та вафат була. Ҡаланың Байково зыяратында ерләнгән (участкаһы- № 49а).

== Ҡаҙаныштары ==

* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] һәм «Почет Билдәһе» ордены, шулай уҡ миҙалдар менән бүләкләнгән.
* УССР Фәндәр академияһының Е. О. Патон исемендәге премия лауреаты (1975) һәм УССР фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы  лауреаты(1979), 500000  кВт ҡеүәтле {{S|(тип К-500-65/3000)}} атом электр станциялары өсөн пар турбинаһын авторҙашлыҡта төҙөгән өсөн.
* [[СССР]] Министрҙар советы премияһына лайыҡ була (1981, 1986).&lt;ref name=&quot;dspace&quot;/&gt;
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған энергетигы, УССР Атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1991).

== Әҙәбиәт ==

* Українська радянська енциклопедія : у 12 т. / гол. ред. М. П. Бажан; редкол.: О. К. Антонов та ін. — 2-ге вид. — К. : Головна редакція УРЕ, 1974—1985.

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=10221 КАСА́ТКІН Борис Сергійович]{{ref-uk}}
* [https://web.archive.org/web/20191203101101/http://www.nas.gov.ua/UA/PersonalSite/Pages/default.aspx%3FPersonID%3D0000005353 Касаткін Борис Сергійович]{{ref-uk}}
* [http://www.mathnet.ru/rus/person147519 Профиль на сайте Mathnet.ru]

[[Категория:Дәреслектәр авторҙары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Техник фәндәр докторҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаттары]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Киевта вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1993 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:5 декабрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1919 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1 ноябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>tnipiwjaxk4ergz5ltp5p9syhpevz8o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Попович Марина Лаврентьевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159687</id>
    <revision>
      <id>1306709</id>
      <parentid>1291916</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T11:56:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1234qwer1234qwer4</username>
        <id>9964</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/176.65.96.83|176.65.96.83]] эшләгән [[Special:Diff/1223480|1223480]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:176.65.96.83|фекер алышыу]]) rv random link</comment>
      <origin>1306709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30283" sha1="97djg6hx2lpsfb9781nhhnrluujm1gf" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Попович Марина Лаврентьевна''' ('''''Васильева'''''; [[20 июль]] [[1931 йыл]]—[[30 ноябрь]] [[2017 йыл]]&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/society/30/11/2017/5a2027359a79477e39c478cb?from=main РБК, 30 ноября 2017. Умерла летчик-испытатель Марина Попович]&lt;/ref&gt;) — 1 класлы  совет хәрби осоусы-һынаусы , СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры,&lt;ref&gt;{{Китап|часть=Попович Марина Лаврентьевна|заглавие=Авиационная энциклопедия в лицах|ответственный=Отв. [[Ефимов, Александр Николаевич|А. Н. Ефимов]]|место=Москва|издательство=Барс|год=2007|страницы=489|страниц=712|isbn=978-5-85914-075-6}}&lt;/ref&gt;, 102 тапҡыр донъя рекордсыһы. Полковник-инженер, {{Ғилми дәрәжә|доктор|технических наук}}, профессор, уфолог.  Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы&lt;ref name=&quot;tass&quot;&gt;[http://tass.ru/info/4774529 ТАСС: Биография летчика-испытателя Марины Попович Подробнее на ТАСС: http://tass.ru/info/4774529]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Марина Лаврентьевна Васильева  рәсми мәғлүмәттәр буйынса&lt;ref name=&quot;smolensk&quot;/&gt;, 1931 йылдың 20 июлендә  Көнбайыш өлкәһенең Велижский районында (хәҙер [[Смоленск өлкәһе]]), Леоненка утарында Лаврентий  Федосович Коровкин  һәм Ксения Логиновна  Щербакова ғаиләһендә тыуған&lt;ref name=&quot;smsport&quot;/&gt;.
Маринаның  бала сағы Самусенки ауылында уҙа&lt;ref name=&quot;smolensk&quot;&gt;{{cite web|url=http://admin-smolensk.ru/~pkns/pkns/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=2171&amp;Itemid=61|title=Попович Марина Лаврентьевна|publisher=// Сайт ''admin-smolensk.ru''|accessdate=2011-01-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/66pYaK8v6?url=http://admin-smolensk.ru/~pkns/pkns/index.php?option=com_content|archivedate=2012-04-10|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220620160903/https://www.admin-smolensk.ru/~pkns/pkns/index.php?option=com_content |date=2022-06-20 }}&lt;/ref&gt;. Атаһы Көнбайыш Двина буйлап һал ағыҙа, әммә шул уҡ ваҡытта музыка сәнғәте менән шөғөлләнә, үҙе скрипкалар яһай һәм яҡшы уйнай. 
{{Цитата башы}}
«Атайым скрипкасы була, бала саҡтан мин уның менән концерттарҙа сығыш яһағанмын (бәләкәй цимбалала уйнаным), ә Крап ағай баянда уйнай. Беҙҙең ғаиләлә шундай  инструменталь ансамбль була. Шуға күрә атайым һәм әсәйем минең киләсәгем музыка икәнлегенә ныҡ ышанғандар,— тип һуңыраҡ хәтерләй ул&lt;ref name=&quot;ned&quot;&gt;{{cite web|author=|datepublished=17.10.2001|url=http://anomalia.kulichki.ru/text3/619.htm|title=Инопланетяне стучатся к нам|publisher=// ''Подмосковье-Неделя'', № 30, С. 11|accessdate=2011-10-10|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120413033621/http://anomalia.kulichki.ru/text3/619.htm|archivedate=2012-04-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413033621/http://anomalia.kulichki.ru/text3/619.htm |date=2012-04-13 }}&lt;/ref&gt;
{{Цитата аҙағы}}
Маринаның һеңлеһе Валентина консерватория тамамлай, һуңынан театрҙа дирижер була. Ике  ҡустыһы осоусылар була, һуғыш уға ла осоу сәнғәте файҙаһына осоусы юлынан китергә мәжбүр итә&lt;ref name=&quot;pressmk&quot;&gt;''Блинова, Екатерина.'' {{cite web|url=http://www.pressmk.ru/PDF/jhO-3.pdf|title=Богиня русского неба|publisher=// pressmk.ru|accessdate=2011-01-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/66pYeifn0?url=http://www.pressmk.ru/PDF/jhO-3.pdf|archivedate=2012-04-10|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Һуғыш ваҡытында Смоленск ҡалаһы янында йәшәйҙәр. Ҡаланы даими бомбаға тоталар, һуғыш дәһшәтен күреп үҫә. Ике туған ағайҙары, 9 -12 йәшлек малайҙар партизандарға китә. маринаның немец илбаҫарҙарынан үс алыу тойғоһо шул тиклем көслө була, әммә ул үҫеп еткәнсе һуғыш бөтә, ә осоу теләге ҡала. Авиация училищеһына инеү өсөн,  1947 йылда, уның күп ҡаршылыҡтары була, шуларҙың береһе — бәләкәй кәүҙәһе (1,50 метр).
{{Цитата башы}}
«Минең аяҡтарым педалгә барып етмәй. Шул саҡта мин үҙемә маҡсат ҡуйҙым — аяҡтарҙы һуҙырға. Альпинистарҙың цапляларын табып алдым һәм мине баш түбән аяҡтарымдан аҫып ҡуйыуҙы һораным. Һөҙөмтәлә, әллә мин үҫтем (миңә 16 йәш ине), әллә миңә күнекмәләр ярҙам итте, әммә минең оҙонлоғом  1,61 метрға етте һәм аэроклубҡа инеү мөмкин булды.  Башта парашюттан ырғыным, ә аҙаҡ оса башланым», — тип хәтерләй ул&lt;ref name=&quot;pressmk&quot;/&gt;.
{{Цитата аҙағы}}
Икенсе  ҡаршылыҡ булып енесе тора, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бик күп ҡатын-ҡыҙҙар осһа ла, ләкин һуғыштан һуң  реактив авиация дәүере башлана һәм авиация училищеһына ҡатын-ҡыҙҙарҙы алмай башлайҙар.
Өсөнсө проблема булып үтә  йәш булыуы тора — 16 йәш, шуға күрә  Васильева  үҙенә артыҡ 6 йәш өҫтәй. СССР  Министрҙар Советы рәйесе [[Ворошилов Климент Ефремович|К.Е.Ворошилов]]тың урынбаҫарынан ҡабул итеүгә өлгәшә һәм теркәлеүгә рөхсәт ала; шулай итеп профессиональ осоусы булырға мөмкинлек ала&lt;ref name=&quot;Chernykh&quot;&gt;''Черных, Евгений.'' {{cite web|url=http://www.kp.ru/daily/25915.3/2868251/|title=Как знаменитая лётчица Марина Попович встречалась с йети, видела НЛО и помолодела на 6 лет|publisher=// ''[[KP.RU]]''|date=12.07.2012|accessdate=2015-11-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kolesavina&quot;&gt;{{статья|автор=Колесавина, Наталья. |заглавие=Марина Попович: Миг длиною в жизнь|издание=[[Аргументы и факты]]|год=2014|номер=50 (1779) за 10 декабря|страницы=45}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Кандакжи Л.'' [http://rusnovosti.ru/posts/384992 Лётчик-испытатель Марина Попович рассказала об инопланетянах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151104002115/http://rusnovosti.ru/posts/384992 |date=2015-11-04 }} // [[Русская служба новостей]], 30.08.2015&lt;/ref&gt;.

Марина Васильева  [[1948 йыл]]да оса башлай. [[1951 йыл]]да Новосибирск авиация техникумын тамамлай, шунан  һуң Коминтерн исемендәге заводта (1951—1953) инженер-конструктор булып эшләй. Артабан Саранскта ДОСААФ-тың Үҙәк осоу-техник мәктәбен тамамлау менән  (аҙаҡ — Киев авиация институтының Мәскәү филиалы) унда бер ни тиклем ваҡыт инструктор булып эшләй, ә 1958 йылда В.П.Чкалов исемендәге  үҙәк аэроклубта осоусы-инструктор була. Истребитель менән идара итеү хоҡуғы алыу өсөн ул  хәрби хеҙмәткә ҡабул итеүгә өлгәшә&lt;ref name=&quot;itar_tass&quot;/&gt;, ә һуңғараҡ Ленинград  граждандар авиацияһы академияһын тамамлай&lt;ref name=&quot;astronaut&quot;/&gt;.

Марина 1955 йылда СССР-ҙың буласаҡ летчик-космонавы  [[Попович Павел Романович|Попович Павел]]ға кейәүгә сыға,  уның менән никахта 30 йыл йәшәй&lt;ref&gt;{{статья|заглавие=Путь в небо|ссылка=http://oktmag.ru/archive/?aday=23&amp;amonth=02&amp;ayear=2008|издание=Октябрьская магистраль|год=2008|номер=7 (14102) за 23 февраля}}{{Недоступная ссылка|date=Декабрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }} {{v|21|11|2015}}&lt;/ref&gt;.

1960 йылдан Марина Попович реактив самолеттарҙы осороу техникаһын үҙләштерә башлай. 1962 йылда ул космонавт булырға кандидат сифатында саҡырыла һәм космонавтарҙың икенсе төркөмө составында медицина тикшереүе үтә, әммә отрядҡа ҡабул ителмәй&lt;ref name=&quot;itar_tass&quot;&gt;{{cite web|datepublished=20/07/2011|url=http://tass-ural.ru/urfofacts/legendarnaya_letchitsa_ispytatel_marina_popovich_otmechaet_80_letniy_yubiley.html|title=Легендарная лётчица-испытатель Марина Попович отмечает 80-летний юбилей|publisher=// ИТАР-ТАСС Урал|accessdate=2012-07-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170429235205/http://tass-ural.ru/urfofacts/legendarnaya_letchitsa_ispytatel_marina_popovich_otmechaet_80_letniy_yubiley.html|archivedate=2017-04-29|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;.

[[1964 йыл]]да М.Л. Попович илдә берҙән-бер 1-се класлы осоусы-һынаусы була. Хәрби-һауа көстәренең В.П.Чкалов исемендәге Оборона министрлығы дәүләт осоу-һынау үҙәгендә Ан-12 карабының командиры була.   Нәҡ ул   совет ҡатын-ҡыҙҙарынан [[МиГ-21]] карабының беренсе һынаусы-осоусы була (көнбайыш матбуғаты«Мадам МиГ» тигән ҡушамат ала&lt;ref name=&quot;Kolesavina&quot;/&gt;. Киләһе бер нисә йыл эсендә ул 102 донъя рекорды ҡуя, атап әйткәндә,  «РВ» самолетында (Як-25РВ&lt;ref&gt;''Астахов Р.'' {{cite web|url=http://русская-сила.рф/guide/air/m/yak25rv.shtml|title=Як-25РВ. Дальний высотный разведчик|publisher=// Русская сила. Современное оружие |accessdate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;. Беренсе рекорд, тиҙлеккә, Брно ҡалаһында  чех самолеты Ла-29 карабында була, шунан һуң, [[ТАСС|ИТАР-ТАСС]], «рекордтар осоусының  „ғәҙәти эше була“» тип билдәләй&lt;ref name=&quot;itar_tass&quot;/&gt;

1965 йылдың йәйендә Як-25РВ самолетында ике турбореактив двигателе менән 737,28 км/с тиҙлектә донъя рекорды ҡуя. 1967 йылдың 20 сентябрендә Попович Як-25РВ самолетында, американлы Жаклин Кокранды күпкә үтеп китеп, 2510 км аралыҡтағы  Волгоград — Москва — Астрахань — Волгоград маршруты буйынса рекордты 344 км арттырып, донъя рекорды ҡуя&lt;ref name=&quot;smolensk&quot;/&gt;.

Уның 13 рекорды  халыҡ-ара авиация ассоциацияһында теркәлгән (ФАИ)&lt;ref name=&quot;smolensk&quot;/&gt;. Ун донъя рекордын  Ан-22 «Антей» һауа карабы командиры сифатында яулай; ул  донъяла бындай класлы самолетты идара итеүсе берҙән-бер осоусы- ҡатын-ҡыҙ була&lt;ref name=&quot;Kolesavina&quot;/&gt;)&lt;ref name=&quot;astronaut&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.astronaut.ru/as_rusia/lady62/text/popovich.htm|title=Марина Лаврентьевна Попович (Васильева)|publisher=// Сайт ''«Космическая энциклопедия ASTROnote»''|accessdate=2010-08-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/66pYg3UIF?url=http://www.astronaut.ru/as_rusia/lady62/text/popovich.htm|archivedate=2012-04-10|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Һуңғы осошта Попович етәкләгән экипаж 50 тонна йөк менән 600- км/сәғ тиҙлектә рекордлы 1000 км аралыҡты үтә.

[[1969 йыл]]да техник фәндәр кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Увеличение дальности полета за счет ламинаризации и методика летных испытаний самолетов с управлением ламинированным обтеканием» темаһына диссертация яҡлай&lt;ref name=tass /&gt;.

1979—1984 йылдарҙа Попович Киевта Антонов компанияһында төп осоусы-һынаусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;astronaut&quot;/&gt;, 53 йәшендә осоусы карьераһын тамамлай&lt;ref name=&quot;Kolesavina&quot;/&gt;, шул ваҡыт эсендә 5600 сәғәт оса, 40-тан ашыу төр самолеттар һәм вертолеттар үҙләштерә, В.П.Чкалов исемендәге Оборона министрлығы дәүләт осоу-һынау үҙәгенең  һәм Антонов компанияһының авиация техникаһын һынай.

Һуңыраҡ Тушинола «ВЕРСТО» осоу  ассоциацияһы президенты вазифаһын биләй, СССР Авиация сәнәғәте министрлығы янында «Конверс Авиа» авиакомпанияһын етәкләй&lt;ref name=&quot;astronaut&quot;/&gt;.

Яҙыусы, 14 китап авторы&lt;ref name=&quot;Kolesavina&quot;/&gt;. Уфология өлкәһендә энтузиаст һәм тикшеренеүсе&lt;ref name=&quot;astronaut&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://www.pravda.ru/science/mysterious/ufology/08-07-2004/47830-popovich-0/  Марина Попович: &quot;Я не верю в НЛО — я их три раза видела&quot;] // [[Правда.Ру]]&lt;/ref&gt;.

Һуңғы йылдарҙа ире менән  [[Краснодар крайы]]ның Мостовский районында йәшәй, унда 2013 йылда ирле-ҡатынлы  ер участкаһы һатып алып, йорт төҙөй. Әүҙем тормош алып бара, район тормошонда ҡатнаша. [[2017 йыл|2017]] йылдың 30 ноябрендә  иртән Краснодар кардиология үҙәгенә оҙатыла&lt;ref&gt;[http://tass.ru/obschestvo/4774585 Летчика-испытателя Марину Попович похоронят в Москве / [[ТАСС]], 30.11.2017]&lt;/ref&gt;.  2017 йылдың  [[30 ноябрь|30 ноябрендә]] Краснодарҙа вафат була&lt;ref&gt;[http://www.mk.ru/social/2017/11/30/stala-letchicey-chtoby-otomstit-fashistam-skonchalas-legendarnaya-marina-popovich.html Стала летчицей, чтобы отомстить фашистам: скончалась легендарная Марина Попович] // [[Московский комсомолец]], 30.11.2017&lt;/ref&gt;. Хәрби хөрмәт менән 2017 йылдың 4 декабрендә Федераль  хәрби мемориаль зыяратта ерләнә&lt;ref&gt;[https://tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201712041902-s9e4.htm Легендарную летчицу Марину Попович проводили оружейным салютом] // [[Звезда (телеканал)|Звезда]], 04.12.2017&lt;/ref&gt;. 
=== Ижтимағи эшмәкәрлеге ===

* М.Л. Попович КПРФ актвисткаһы була,  «Рәсәй өмөтө» хәрәкәтендә ҡатнаша була. &lt;blockquote&gt;Хәҙер КПРФ-та булыу  — был партизан отрядендә булыу һымаҡ. Минең маҡсат — ватан авиацияһын  яҡлау. Был шулай уҡ коммунистарҙың маҡсаты. Хәҙерге ваҡыт — емешһеҙ, уның символы — юҡ ителгән Буран.&lt;ref name=&quot;platova&quot;&gt;''Платова, Галина.'' {{cite web|datepublished=15.05.2010|url=http://www.sovross.ru/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=57627|title=Небо затянуло коммерцией. Марина Попович: «Над Красной площадью летела авиация вчерашнего дня»|publisher=// ''[[Советская Россия (газета)|Советская Россия]]''|accessdate=2010-08-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140624195646/http://www.sovross.ru/modules.php?name=News|archivedate=2014-06-24|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140624195646/http://www.sovross.ru/modules.php?name=News |date=2014-06-24 }}&lt;/ref&gt;,&lt;/blockquote&gt; 

— тип  белдерә ул «Советская Россия» гәзитенә биргән интервьюһында.

* 2007 йылдан 2013 йылға М.Л. Попович Рерихтарҙың  халыҡ-ара Үҙәге президенты.
* Йәштәргә патриотик тәрбиә биреү буйынса Попович НОУ ВПО  «Идара институтының» проректор вазифаһын биләй (Архангельск) .
* Платон Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы булып тора (Франция), Петр фән һәм сәнғәт академияһы (Санкт-Петербург), халыҡ-ара рух академияһы  һәм хәүефһеҙлек,   хоҡуҡ тәртибе һәм оборонаһы проблемалары академияһы ағзаһы,&lt;ref name=&quot;astronaut&quot;/&gt;

=== Шәхси тормошо ===

* Беренсе ире — [[Попович Павел Романович]] (1930—2009), СССР летчик-космонавы.  1980 йылда айырылашалар.
** Ҡыҙҙары (икеһе лә [[Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты]]н тамамлаған):
*** Наталья Павловна (1956) һәм
*** Оксана Павловна (1968).
*** М.Л. Поповичтың ике ейәне һәм ейәнсәре:
**** Татьяна,
**** Александр,
**** Майкл (Англияла тыуған)&lt;ref name=&quot;smsport&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.smsport.ru/expo/katalog/avasport/popovich/8.php|title=М. Л. Попович. Фотографии|publisher=// Современный музей спорта|accessdate=2011-10-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/66pYjGDUC?url=http://www.smsport.ru/expo/katalog/avasport/popovich/8.php|archivedate=2012-04-10|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gudok&quot;&gt;''Колыско, Татьяна.'' {{cite web|date=24.10.2003|url=http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/intervy/m_popovich.html|title=Звезда по имени Марина|publisher=// [[Гудок (газета)|Гудок]], № 194|accessdate=2011-10-10|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.
* Икенсе ире — Жихорев Борис Александрович (1948), хәрби осоусы, отставкалағы авиация генерал-майоры&lt;ref name=&quot;Kolesavina&quot;/&gt;. «Совет офицерҙары союзы» Үҙәк советының рәйесе урынбаҫары, Мәскәү өлкә ССО ойошмаһы рәйесе.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==

* 1985 — [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (12.02.1985)
* 1961 — [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (31.07.1961)
* СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастерҙары
* 1972 — ФАИ алтын  авиация миҙалы  — аэронавтик белем таратыуы өсөн
* 2004 — Рәсәй бизнес һәм эшҡыуарлыҡ академияһының ҡатын-ҡыҙҙар ҡаҙаныштарын  таныуҙың  Милли йәмәғәт «Олимпия» премияһы &lt;ref&gt;[http://ex.ru Официальный сайт Российской академии бизнеса и предпринимательства]&lt;/ref&gt;.

Ҡайһы бер гәзиттәрҙә һәм интернет-баҫмалар  Попович  [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]]&lt;ref&gt;[https://www.pravda.ru/society/fashion/models/19-02-2011/1066612-popovich-0/ Марина Попович: Бабушка под облаками] &lt;/ref&gt; исемен алған тип күрһәтелә, ә осоусы үҙе тамашасылар алдында  фотоға күкрәгендә  [[«Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы]] менән төшә. Ысынында Попович был исемгә лайыҡ булмай, шул уҡ исем менән награданы   2001 йылда үҙенең 70 йыллығына, Сажа Умалатова ҡулынан ала&lt;ref name=&quot;Chernykh&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.pravda.ru/video/society/11925.html Любимые самолёты Марины Попович — Видеопроект Правды.ру]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.warheroes.ru/forumdb/viewtopic.php?f=19&amp;t=13074 Форум проекта «Герои Страны» • Просмотр темы — Герои от Умалатовой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130227055639/http://warheroes.ru/forumdb/viewtopic.php?f=19&amp;t=13074 |date=2013-02-27 }}&lt;/ref&gt;.

== Китаптары ==
М. Л. Попович  Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы&lt;ref name=&quot;astronaut&quot;/&gt;. Ул баҫтырып сығарған китаптары  араһында:

* «Прыжок в небо»
* 1972 — «Старт над облаками» (в сборнике «Жизнь — вечный взлёт»)
* 1981 — «Хождение за два Маха»
* «Сёстры Икара»
* 1988 — «Автограф в небе»
* 2003 — «НЛО над планетой Земля»
* «УФО-гласность»
* 2007 — «Магия неба»
* «Наедине с небесами» (в соавторстве с Б. А. Жихоревым)
* «Система передачи информации» (в соавторстве с В. Поповой и Л. Андриановой)
* «Письма внеземных цивилизаций» (в соавторстве с В. Поповой и Л. Андриановой)
* «Я — лётчик. Воспоминания и размышления» (2011)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bgshop.ru/Details.aspx?id=9721570|title=Я — лётчик. Воспоминания и размышления|publisher=// Сайт ''www.bgshop.ru''|accessdate=2011-10-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/66pYldHfR?url=http://www.bgshop.ru/Details.aspx?id=9721570|archivedate=2012-04-10}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120721082922/http://www.bgshop.ru/Details.aspx?id=9721570 |date=2012-07-21 }}&lt;/ref&gt;

== Фильмографияһы ==
М. Лена Попович — киносценарийҙар авторы:
{{ВФильмеВерх|ру|Иҫкәрмә}}
{{ВФильме|1983|«[[Букет фиалок]]»|&lt;Big&gt;''сценарист''&lt;/Big&gt;|5=ру}}
{{ВФильме|1974|«[[Небо со мной]]»|&lt;Big&gt;''сценарист''&lt;/Big&gt;|5=ру}}
{{ВФильмеНиз|ру}}

== Хәтер ==
2018 йылдың 7 майында Марина Поповичҡа арналған һәйкәл  Мәскәү өлкәһенең Чкаловскийхәрби аэродромында урынлашҡан һынау үҙәге территорияһында асыла&lt;ref&gt;[https://function.mi l.ru/news_page/country/more.htm?id=12174341@egNews На аэродроме Чкаловский открыли памятник, посвященный Марине Попович /]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[mil.ru]]&lt;span&gt;, 07.05.2018&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

Марина Попович исеме менән Ҡыҫала йондоҙлоғонда йондоҙ аталған&lt;ref name=&quot;smolensk&quot;/&gt;

Краснодар крайы Мостовский районы  үҙәгендә уның исемен  урам йөрөтә &lt;ref&gt;[http://tass.ru/obschestvo/4776373 Власти Мостовского на Кубани намерены назвать в честь лётчицы Марины Попович одну из улиц /] [[ТАСС]]&lt;span&gt;, 01.12.2017&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

Саранск 36-сы  урта мәктәбенең пионер дружинаһы М.Л.Попович  исемен йөрөткән.

== Документалистика ==
Разлучённые небом» документаль фильм. [[Беренсе канал]], «Осрашыу» студияһы, 2010 й.&lt;ref&gt;[http://www.miradox.ru/tv/razluchennye-nebom Первый канал - Разлучённые небом]&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==

* [https://russiainphoto.ru/search/?tag_tree_ids=31796 Фотографии с Мариной Попович] на портале [https://russiainphoto.ru/ «История России в фотографиях»]
* [https://web.archive.org/web/20110718090156/http://www.roerichs.com/Publications/ICR/Marina_Popovich/Article1.htm Марина Лаврентьевна Попович]. www.roerichs.com.
* [http://www.drugg.ru/cgi-bin/main.pl?menu=2_67_4 Интервью М. Л. Попович]. www.drugg.ru.
* [http://gazeta.aif.ru/online/aif/1412/62_01 «Не могу не верить в НЛО»]. — Интервью в АиФ.
* [http://ia-ram.mosoblonline.ru/userdata/archive/1274341659.pdf Военное детство Марины Попович]{{Недоступная ссылка|date=Декабрь 2019|bot=InternetArchiveBot}}. Статья в газете «Родник» от 12.5.2010 г.
* [http://www.icr.su/rus/about/direction/vicepresident/ Вице-президент МОО «Международный Центр Рерихов»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110215115153/http://www.icr.su/rus/about/direction/vicepresident/ |date=2011-02-15 }}
* [https://www.youtube.com/watch?v=2H-7ZM4B65Q «Преодоление» Документальный фильм о Марине Попович]
* [https://tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201711301812-vrm1.htm/ «Не стало М. Попович»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201203175049/https://tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201711301812-vrm1.htm |date=2020-12-03 }}
* [http://www.astronaut.ru/as_rusia/lady62/text/popovich.htm?reload_coolmenus Марина Лаврентьевна Попович (Васильева) // Marina Lavrentievna Popovich (Vasiliyeva)]
* {{Cite web|url=http://old.redstar.ru/2009/02/20_02/4_02.html|title=Наедине с небесами|publisher=Красная звезда|accessdate=2012-7-15}}
[[Категория:Алфавит буйынса Рәсәй яҙыусылары]]
[[Категория:СССР яҙыусылары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙ авиаторҙар]]
[[Категория:Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастерҙары]]
[[Категория:III дәрәжә «За безупречную службу» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:II дәрәжә «За безупречную службу» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:2017 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:30 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1931 йылда тыуғандар]]
[[Категория:20 июлдә тыуғандар]]
[[Категория:Осоусылар]]</text>
      <sha1>97djg6hx2lpsfb9781nhhnrluujm1gf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жигарев Павел Фёдорович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162463</id>
    <revision>
      <id>1306666</id>
      <parentid>986073</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T22:20:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6853" sha1="08qcu14v6nkdie42eze23k4ry40wtgz" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Жигарев Павел Федорович''' ([[6 ноябрь|6 (19) ноябрь]] [[1900 йыл]] — [[2 октябрь]] [[1963 йыл]], [[Мәскәү|Мәскәү ҡалаһы]]) — хәрби етәксеһе, Авиация баш маршалы (1955). СССР-ҙың хәрби-һауа көстәре баш командующийы, (1949—1957). КПСС Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат (1952—1961). СССР Юғары Советының 3-сө саҡырылыш Милләттәр советы депутаты (1950—1954).

== Һуғыш алды йылдары ==
Жигарев Павел Федорович 1900 йылдың (6 (19) ноябрендә Тверь губернаһы Бриково ауылында фәҡир крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Урыҫ. [[1919 йыл]]дан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]]нда. 1920 йылдан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|РКП(б)]] ағзаһы. [[1919]]—[[1920 йыл]]дарҙа [[Тверь|Тверҙә]] запастағы кавалерия полкында хеҙмәт итә, [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]ның төп хәрби хәрәкәттәрендә ҡатнашмай.

[[1922 йыл]]да РККА комсоставының 4-се кавалерия мәктәбен тамамлай, һуңынан кавалерия взводы менән командалыҡ итә. [[1925 йыл]]дан үҙ теләге менән авиацияға күсә һәм уҡырға ебәрелә. [[1927 йыл]]да Ленинград осоусы-күҙәтеүселәрҙең хәрби мәктәбен тамамлай. Бер нисә йыл хәрби-авиация уҡыу йорттарында уҡыта. [[1932 йыл]]да — РККА-ның профессор Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа академияһын, [[1933 йыл]]да уның ҡарамағындағы адъюнктураны тамамлай. Шул уҡ йылдан — Качи осоусылар юғары авиация мәктәбе штабы начальнигы, шул уҡ ваҡытта үҙе лә хеҙмәт бурысын үтәүе менән бер рәттән ошо мәктәпте тамамлай.

[[1934]]—[[1936 йыл]]дарҙа авиация частары — айырым эскадрильянан алып авиабригадаға тиклем — менән командалыҡ итә. [[1937]]—[[1938 йыл]]дарҙа совет осоусылары-ирекмәндәр төркөмөн етәкләп [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]]ҙа командировкала була. Япон-Ҡытай һуғышында [[Чан Кайши]] хөкүмәт ғәскәрҙәре яғында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша, япон авиация һөжүмен кире ҡағыуҙы, һауа һөжүменә ҡаршы оборона ойоштора, Ҡытай осоусыларын совет самолеттарында күнектерә.

Жигаревтың Ҡытайҙағы эшмәкәрлеге юғары баһалана һәм унан ҡайтҡас, [[1938 йыл]]дың сентябрендә РККА Хәрби-Һауа көстәренең Хәрби әҙерлек идаралығы начальнигы итеп тәғәйенләнә. [[1939 йыл]]дан — 2-се айырым Алыҫ Көнсығыш армияһы Хәрби-Һауа көстәре командующийы. [[1940 йыл]]дың декабренән — РККА Хәрби-Һауа кәстәренең Баш идаралығы начальнигының беренсе урынбаҫары, ә 1941 йылдың апреленән — начальник. Авиация генерал-лейтенанты (4.06.1940).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/heroes/USSR/more.htm?id=12099450@morfHeroes Жигарев Павел Фёдорович] на сайте Министерства обороны Российской Федерации
* [https://web.archive.org/web/20210727143246/http://www.hrono.info/biograf/bio_zh/zhigarev_pf.php Проект «Хронос».]
* [https://zen.yandex.ru/media/russkiy_analizknig/kak-general-jigarev-lgal-na-prieme-u-stalina-i-chem-eto-dlia-nego-konchilos-5d9c04ed3f548700ac9e9f3e Как генерал Жигарев лгал на приеме у Сталина, и чем это для него кончилось.]
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:КПСС-тың XXII съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XX съезы делегаттары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы ғәскәр башлыҡтары]]
[[Категория:КПСС ҮК ағзалыҡҡа кандидаттар]]
[[Категория:2-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Совет-япон һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«Японияны еңгән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияға XX йыл» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:I дәрәжә Кутузов ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Авиация маршалдары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1963 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:2 октябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1900 йылда тыуғандар]]
[[Категория:19 ноябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>08qcu14v6nkdie42eze23k4ry40wtgz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Булатов Салауат Ғабдулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163254</id>
    <revision>
      <id>1306692</id>
      <parentid>970242</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T09:30:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1306692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4934" sha1="ehn0sdjvey0b42olpfhjv9is30l1bri" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Булатов Салауат Ғабдулла улы''' ({{lang-ru|Булатов Салават Габдуллович}}; [[4 октябрь]] [[1946 йыл]] — [[28 ғинуар]] [[2021 йыл]]) — зоотехник-[[фән|ғалим]], [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1987-1995 йылдарҙа халыҡ депутаттарының [[Ишембай районы|Ишембай район]] советы башҡарма комитеты рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты]]. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Милләте — [[башҡорттар|башҡорт]] &lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 95.&lt;/ref&gt; 

== Биографияһы ==
Салауат Ғабдулла улы Булатов 1946 йылдың 4 октябрендә Башҡорт АССР-ының [[Миәкә районы]] [[Елдәр]] ауылында донъяға килгән. 

1969 йылда - [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]н, ә 1992 йылда Урал социаль-сәйәси институтын тамамлаған.&lt;ref&gt;Булатов Салават Габдуллович// Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN&lt;/ref&gt;

Хеҙмәт эшсәнлеген 1969 йылда Мәләүез районының Ергән ветеринар участкаһы мөдире сифатында башлай. 

Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, колхозда  баш зоотехник булып эшләй. 

1977 - 1980 йылдарҙа Ишембай районында малсылыҡ комплексында бүлек етәксеһе, район ауыл хужалығы идаралығының  баш зоотехнигы. 

1980 - 1986 йылдарҙа ошо уҡ районда &quot;Искра&quot; колхозы рәйесе, артабан РАПО рәйесе итеп тәғәйеләнә.

1987 йылда - халыҡ депутаттарының Ишембай район Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1991 йылдан - рәйес урынбаҫары.

1992 йылдан - Ишембайҙағы &quot;Башресурсы&quot; коммерция акционер берекмәһе директоры &lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 27&lt;/ref&gt;. 

Башҡортостандың Ишембай районы, 214-се Петровский һайлау округы буйынса  [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.

Хеҙмәт ветераны 2021 йылдың 28 ғинуарында вфат була.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Ҡарағыҙ ==
*[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]
*[[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 41.

== Һылтанмалар ==
* [http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]


[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Шәхестәр:Ишембай]]</text>
      <sha1>ehn0sdjvey0b42olpfhjv9is30l1bri</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306699</id>
      <parentid>1306692</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T10:11:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт, яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе)</comment>
      <origin>1306699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5957" sha1="kwtvbadghmq1q078l31clhi1t0xah8v" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Булатов Салауат Ғабдулла улы''' ({{lang-ru|Булатов Салават Габдуллович}}; [[4 октябрь]] [[1946 йыл]] — [[28 ғинуар]] [[2021 йыл]]) — зоотехник-[[фән|ғалим]], [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1987-1995 йылдарҙа халыҡ депутаттарының [[Ишембай районы|Ишембай район]] советы башҡарма комитеты рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты]]. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Милләте — [[башҡорттар|башҡорт]] &lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 95.&lt;/ref&gt; 

== Биографияһы ==
Салауат Ғабдулла улы Булатов 1946 йылдың 4 октябрендә Башҡорт АССР-ының [[Миәкә районы]] [[Елдәр]] ауылында донъяға килгән. 

1969 йылда - [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]н, ә 1992 йылда Урал социаль-сәйәси институтын тамамлаған.&lt;ref&gt;Булатов Салават Габдуллович// Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN&lt;/ref&gt;

Хеҙмәт эшсәнлеген 1969 йылда Мәләүез районының Ергән ветеринар участкаһы мөдире сифатында башлай. 

Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, колхозда  баш зоотехник булып эшләй. 

1977 - 1980 йылдарҙа Ишембай районында малсылыҡ комплексында бүлек етәксеһе, район ауыл хужалығы идаралығының  баш зоотехнигы. 

1980 - 1986 йылдарҙа ошо уҡ районда &quot;Искра&quot; колхозы рәйесе, артабан РАПО рәйесе итеп тәғәйеләнә.

1987 йылда - халыҡ депутаттарының Ишембай район Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1991 йылдан - рәйес урынбаҫары.

1992 йылдан - Ишембайҙағы &quot;Башресурсы&quot; коммерция акционер берекмәһе директоры &lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 27&lt;/ref&gt;. 

Башҡортостандың Ишембай районы, 214-се Петровский һайлау округы буйынса  [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.

1995—2008 йылдарҙа «Башҡортостан» ҡошсолоҡ фабрикаһы директоры урынбаҫары – «Дуҫлыҡ» бүлексәһе етәксеһе.

Хеҙмәт ветераны 2021 йылдың 28 ғинуарында вафат була.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
* Халыҡ дупутаттарының Өфө район советы рәйесе (2001—2005).
* Һуғыш һәм хеҙмәт ветерандарының Өфө район советы рәйесе (2016 йылдан).

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы.
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 
* Башҡортостан Республикаһының 100 йыллығына арналған юбилей миҙалы.
* Рәсәй Федерацияһы Ауыл хужалығы министрлығының Почёт грамотаһы.

== Китаптары ==
* Жизнь между прошлым и будущим.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 41.

== Һылтанмалар ==
* [http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]
* [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]

[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Шәхестәр:Ишембай]]</text>
      <sha1>kwtvbadghmq1q078l31clhi1t0xah8v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306703</id>
      <parentid>1306699</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T11:03:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1306703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6527" sha1="85t2fxurj61uuhsej147zcqgjzr7yyi" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Булатов Салауат Ғабдулла улы''' ({{lang-ru|Булатов Салават Габдуллович}}; [[4 октябрь]] [[1946 йыл]] — [[28 ғинуар]] [[2021 йыл]]) — зоотехник-[[фән|ғалим]], [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1987-1995 йылдарҙа халыҡ депутаттарының [[Ишембай районы|Ишембай район]] советы башҡарма комитеты рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты]]. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Милләте — [[башҡорттар|башҡорт]] &lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 95.&lt;/ref&gt; 

== Биографияһы ==
Салауат Ғабдулла улы Булатов 1946 йылдың 4 октябрендә Башҡорт АССР-ының [[Миәкә районы]] [[Елдәр]] ауылында донъяға килгән. 

1969 йылда - [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]н, ә 1992 йылда Урал социаль-сәйәси институтын тамамлаған.&lt;ref&gt;Булатов Салават Габдуллович// Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN&lt;/ref&gt;

Хеҙмәт эшсәнлеген 1969 йылда Мәләүез районының Ергән ветеринар участкаһы мөдире сифатында башлай. 

Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, колхозда  баш зоотехник булып эшләй. 

1977 - 1980 йылдарҙа Ишембай районында малсылыҡ комплексында бүлек етәксеһе, район ауыл хужалығы идаралығының  баш зоотехнигы. 

1980 - 1986 йылдарҙа ошо уҡ районда &quot;Искра&quot; колхозы рәйесе, артабан РАПО рәйесе итеп тәғәйеләнә.

1987 йылда - халыҡ депутаттарының Ишембай район Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1991 йылдан - рәйес урынбаҫары.

1992 йылдан - Ишембайҙағы &quot;Башресурсы&quot; коммерция акционер берекмәһе директоры &lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 27&lt;/ref&gt;. 

Башҡортостандың Ишембай районы, 214-се Петровский һайлау округы буйынса  [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.

1995—2008 йылдарҙа «Башҡортостан» ҡошсолоҡ фабрикаһы директоры урынбаҫары – «Дуҫлыҡ» бүлексәһе етәксеһе.

Хеҙмәт ветераны 2021 йылдың 28 ғинуарында вафат була&lt;ref name=&quot;Уфимский район&quot;&gt;{{cite web|author=|datepublished=28 января 32021 года|url=https://ufim.bashkortostan.ru/presscenter/news/339055/|title=Скончался Салават Габдуллович Булатов|lang=ru|publisher=Муниципальный район Уфимский район Республики Башкортостан. Официальный сайт|accessdate=2026-10-02}}&lt;ref&gt;&lt;/ref&gt;&lt;/ref&gt;.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
* Халыҡ дупутаттарының Өфө район советы рәйесе (2001—2005)&lt;ref name=&quot;Уфимский район&quot; /&gt;.
* Һуғыш һәм хеҙмәт ветерандарының Өфө район советы рәйесе (2016 йылдан)&lt;ref name=&quot;Уфимский район&quot; /&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы.
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* Башҡортостан Республикаһының 100 йыллығына арналған юбилей миҙалы.
* Рәсәй Федерацияһы Ауыл хужалығы министрлығының Почёт грамотаһы.

== Китаптары ==
* Жизнь между прошлым и будущим&lt;ref name=&quot;Уфимский район&quot; /&gt;..

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 41.

== Һылтанмалар ==
* [http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]
* [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]

[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Шәхестәр:Ишембай]]</text>
      <sha1>85t2fxurj61uuhsej147zcqgjzr7yyi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306705</id>
      <parentid>1306703</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T11:10:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1306705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6516" sha1="b2wa8cav8rvczujuzni1o14yririf97" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Булатов Салауат Ғабдулла улы''' ({{lang-ru|Булатов Салават Габдуллович}}; [[4 октябрь]] [[1946 йыл]] — [[28 ғинуар]] [[2021 йыл]]) — зоотехник-[[фән|ғалим]], [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1987-1995 йылдарҙа халыҡ депутаттарының [[Ишембай районы|Ишембай район]] советы башҡарма комитеты рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты]]. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Милләте — [[башҡорттар|башҡорт]] &lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 95.&lt;/ref&gt; 

== Биографияһы ==
Салауат Ғабдулла улы Булатов 1946 йылдың 4 октябрендә Башҡорт АССР-ының [[Миәкә районы]] [[Елдәр]] ауылында донъяға килгән. 

1969 йылда - [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]н, ә 1992 йылда Урал социаль-сәйәси институтын тамамлаған.&lt;ref&gt;Булатов Салават Габдуллович// Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN&lt;/ref&gt;

Хеҙмәт эшсәнлеген 1969 йылда Мәләүез районының Ергән ветеринар участкаһы мөдире сифатында башлай. 

Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, колхозда  баш зоотехник булып эшләй. 

1977 - 1980 йылдарҙа Ишембай районында малсылыҡ комплексында бүлек етәксеһе, район ауыл хужалығы идаралығының  баш зоотехнигы. 

1980 - 1986 йылдарҙа ошо уҡ районда &quot;Искра&quot; колхозы рәйесе, артабан РАПО рәйесе итеп тәғәйеләнә.

1987 йылда - халыҡ депутаттарының Ишембай район Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1991 йылдан - рәйес урынбаҫары.

1992 йылдан - Ишембайҙағы &quot;Башресурсы&quot; коммерция акционер берекмәһе директоры &lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 27&lt;/ref&gt;. 

Башҡортостандың Ишембай районы, 214-се Петровский һайлау округы буйынса  [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.

1995—2008 йылдарҙа «Башҡортостан» ҡошсолоҡ фабрикаһы директоры урынбаҫары – «Дуҫлыҡ» бүлексәһе етәксеһе.

Хеҙмәт ветераны 2021 йылдың 28 ғинуарында вафат була&lt;ref name=&quot;Уфимский район&quot;&gt;{{cite web|author=|datepublished=28 января 32021 года|url=https://ufim.bashkortostan.ru/presscenter/news/339055/|title=Скончался Салават Габдуллович Булатов|lang=ru|publisher=Муниципальный район Уфимский район Республики Башкортостан. Официальный сайт|accessdate=2026-10-02}}&lt;/ref&gt;.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
* Халыҡ дупутаттарының Өфө район советы рәйесе (2001—2005)&lt;ref name=&quot;Уфимский район&quot; /&gt;.
* Һуғыш һәм хеҙмәт ветерандарының Өфө район советы рәйесе (2016 йылдан)&lt;ref name=&quot;Уфимский район&quot; /&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы.
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* Башҡортостан Республикаһының 100 йыллығына арналған юбилей миҙалы.
* Рәсәй Федерацияһы Ауыл хужалығы министрлығының Почёт грамотаһы.

== Китаптары ==
* Жизнь между прошлым и будущим&lt;ref name=&quot;Уфимский район&quot; /&gt;..

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 41.

== Һылтанмалар ==
* [http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]
* [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]

[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Шәхестәр:Ишембай]]</text>
      <sha1>b2wa8cav8rvczujuzni1o14yririf97</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гавай утрауҙары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164972</id>
    <revision>
      <id>1306638</id>
      <parentid>1035503</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T14:48:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9052" sha1="6s06w79otwnhdr9ruh0k3w7djp0lp96" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Гавай утрауҙары''' (йәки Гавай архипелагы, {{lang-en|Hawaiian Islands}}, гав. mokupuni o Hawai’i) — 24 [[утрау]]ҙан һәм атоллдарҙан торған, [[Тымыҡ океан]]дың төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан (19° һәм 29° араһындағы төньяҡ киңлектә) [[архипелаг]]. Ул төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа табан һуҙылған, вулкан сығышлы.

Утрауҙар үҙ атамаһын иң ҙур утрау исеменән — Гавай — ала. Архипелагтың барлыҡ утрауҙары тиерлек [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-тың [[Гавай (штат)|Гавай]] штатын барлыҡҡа килтерә (1959 йыл). Берҙән-бер ташлама булып көнбайыш сиктәге Мидуэй атоллы тора. Ул АҠШ-ҡа ҡарай, әммә уларҙың өлөшө түгел (корпорацияланмаған, ойошмаған территория).

== Тарихы ==
Гавай утрауҙарын европалылар өсөн 1778 йылдың 18 ғинуарында билдәле инглиз диңгеҙсеһе [[Джеймс Кук]] үҙенең Тымыҡ океан буйлап өсөнсө сәйәхәте барышында аса (һәм ошонда уҡ 1779 йылдың 14 февралендә, Тымыҡ океандың төньяҡ өлөшө буйлап йөҙөгәндән һуң ҡышҡылыҡҡа ҡайтҡанда һәләк була)&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Гавайские острова}}&lt;/ref&gt;. Кук уларға Адмиралтействоның Беренсе лорды Джон Монтегю, Сэндвичтың 4-се графы хөрмәтенә С''андвич утрауҙары'' (был исем [[XIX быуат]] аҙағына тиклем ҡулланыла) исемен бирә&lt;ref&gt;{{ВТ-ВЭС|Гавайские острова}}&lt;/ref&gt;.

Куктың Гавай утрауҙарына килеүенә унда мең ярым тиерлек полинезиялы йәшәгән була. Гавай утрауҙарында кеше ҡасан йәшәй башлауының аныҡ тарихы буйынса берҙәм ҡараш юҡ. Иң киң таралған фекер буйынса, тәүге полинезиялылар Маркиз утрауҙарынан яҡынса беҙҙең эраның 300 йылдарында килә, улар артынса яҡынса 1300 йылда Таитиҙан күсенәләр килеп, тәүге күсенеүселәрҙе, уларҙың ҡатмарлы дини һәм социаль системаһын буйһондора.

Европалылар Гавай утрауҙарында бер нисә дәүләт ойошмаһына тап була, улар [[1810 йыл]]да Европа ҡоралына эйә булған I Камеамеа хакимлығындағы берҙәм Гавай короллегенә берләшә. Шәкәр ҡамышы етештереүгә ҡыҙыҡһыныу үҫеше быуат һуңында [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-]]ты архипелагтың иҡтисади һәм сәйәси тормошона әүҙем ҡыҫылырға мәжбүр итә. Урындағы халыҡ, иммунитеты булмайынса, ситтән индерелгән инфекцияларҙан күпләп ҡырыла: быуат аҙағында 300 мең полинезиялынан ни бары 30 мең самаһы кеше ҡала. Улар урынына [[1852 йыл]]да Гавай ауыл хужалығы йәмғиәте Гонолулуға эшселәрҙең беренсе партияһын — 200 ҡытайҙы килтерә. Тиҙҙән башҡа партиялар ҙа килә. Ҡытайҙарға япондар, филиппиндар, корейҙар, шулай уҡ Европа эшселәре: Мадейра утрауынан португалдар, [[Немецтар|немец]]тар һәм норвегиялылар өҫтәлә.

1887 йылда аҡтарҙың ҡораллы отрядтары «штык Конституцияһын» ҡабул итергә мәжбүр итә. Сөнки утрауҙарҙың һуңғы батшабикәһе Лилиуокалани, был &quot;конституция&quot;ның положениеларын кире ҡағырға тырыша, әммә америка сығышлы бер төркөм бухтала торған караптан америка моряктарын ярҙамға саҡыра һәм [[1893 йыл]]да түңкәрелеш яһап, королеваны тәхетенән ҡолата. Бер йылда марионетка Гавай Республикаһы иғлан ителә һәм уның президенты Сэнфорд Доул була. Гавайи полковник Уильям Был [[1898 йыл]]да, испан-америка һуғышы ҡыҙғанда, АҠШ Гавайҙы аннексиялай&lt;ref name=&quot;annexhawaii&quot;&gt;[https://books.google.ru/books?id=YmxuAAAAMAAJ&amp;q=Аннексия+Гавайев&amp;dq=Аннексия+Гавайев&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=-YkdVaKVFIa2sQH114HoAg&amp;redir_esc=y История внешней политики и дипломатии США, 1867—1918] / Рос. акад. наук. Ин-т всеобщ. истории; Редкол.: Г. П. Куропятник (отв. ред.) и др. — {{М.}}: Наука, 1997. — 383 с. — ISBN 5-02-008656-8&lt;/ref&gt; һәм [[1900 йыл]]да уға ''үҙидаралы территория статусын бирә''. Президент Уильям Мак-Кинли Гавай утрауҙарын аннексиялау тураһында «килешеүгә» ҡул ҡуйғанда, урындағы халыҡ 38000 ҡултамға йыйып, уның кҡсҡнә инеүенә ҡаршылыҡ тыуҙыра; һөҙөмтәлә аннексия 1898 йылдың 4 июлендә ике палаталы конгресс «Ньюлендс резолюцияһын» ҡабул иткәндән һуң ғына раҫлана.

1901—1902 йылдарҙа Гавай утрауҙары сенаты рәйесе халыҡ араһынанн сыҡҡан революционер, Лукини Каук (канакса «рус докторы») исеме аҫтында билдәле Николай Судзиловский-Руссель&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://hawaii.gov/lrb/hndbook/appe.html|title=Hawaii Legislators' Handbook — Apppendix E|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130202034434/http://hawaii.gov/lrb/hndbook/appe.html|archivedate=2013-02-02}}&lt;/ref&gt; була. Вазифаһында саҡта ул канактарҙы яяҡлаусы реформалар үткәрергә өлгөрә, әммә АҠШ-тың йоғонтоһона ҡаршы тора алмай һәм Америкаға ҡаршы эшләгәне өсөн гражданлыҡтан мәхрүм ителә. Утрауҙарҙың шәкәр плантацияларына эйә булған биш компания урындағы сәйәсәтте контролләй һәм Гавай АҠШ сиктәрендә тигеҙ булмаған хоҡуҡҡа эйә булһын өсөн тырыша, сөнки был осраҡта утрауҙарға Американың хеҙмәт ҡануниәте таралмай өлгәшә һәм шәкәр плантацияларының утрау өҫтөнән контролде үҙ форсаттан ҡуйҙы белә — күрһә өсөн бөтә көсөн статусына эйә төҙөшә Гавайи, АҠШ, шулай итеп түгел, сөнки хеҙмәт ҡануниәтен америка утрауҙарында таралған.

[[1908 йыл]]да XIX быуат аҙағында уҡ халыҡ-ара порт ролен уйнаған Пёрл-Харбор АҠШ Хәрби-Диңгеҙ көстәренең базаһына әйләнә. Япония авиацияһының [[1941 йыл]]дың [[7 декабрь|7 декабрендә]] базаға һөжүме АҠШ-тың [[Икенсе донъя һуғышы]]на ҡушылыуына сәбәп була.

[[1959 йыл]]дың [[21 август|21 авгусынан]] «Гавай территорияһы» АҠШ-тың 50-се штаты статусын ала.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20201021224001/http://apdrc.soest.hawaii.edu/Hawaii/ Информационный сайт архипелага Гавайи]{{ref-en}}.
{{Тышҡы һытанмалар}}

[[Категория:Архипелагтар]]</text>
      <sha1>6s06w79otwnhdr9ruh0k3w7djp0lp96</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Илек (Йүрүҙән ҡушылдығы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165562</id>
    <revision>
      <id>1306670</id>
      <parentid>1285341</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T01:57:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6733" sha1="rjf6i2jv04zvyyvbkl9ycqluu0kf0r9" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Илек''' — [[Рәсәй]], [[Силәбе өлкәһе]] һәм [[Башҡортостан]] йылғаһы. Оҙонлоғо 26 км, Силәбе өлкәһендәге өлөшө — 16 км&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/Ilek_reka Река Илек//Энциклопедия Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201017010731/http://chel-portal.ru/enc/Ilek_reka |date=2020-10-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://vsereki.ru/reki-vnutrennego-stoka/bassejn-kaspijskogo-morya/yuryuzan/pritoki-reki-yuryuzan Притоки реки Юрюзань] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201019233658/http://vsereki.ru/reki-vnutrennego-stoka/bassejn-kaspijskogo-morya/yuryuzan/pritoki-reki-yuryuzan |date=2020-10-19 }}&lt;/ref&gt;.
Бассейндары: [[Йүрүҙән]] → [[Ҡариҙел]] → [[Ағиҙел]] → [[Кама]] →[[Волга]] → [[Каспий диңгеҙе]]&lt;ref&gt;[http://vsereki.ru/reki-vnutrennego-stoka/bassejn-kaspijskogo-morya/yuryuzan Юрюзань] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201019112316/http://vsereki.ru/reki-vnutrennego-stoka/bassejn-kaspijskogo-morya/yuryuzan |date=2020-10-19 }}&lt;/ref&gt;

== Географияһы ==
Илек йылғаһы [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Әшә районы]]нда ''Ҡаратау һырты''нда баш ала. [[Йүрүҙән]] йылғаһына һул ярынан тамағынан 167 км алыҫлыҡта, [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Салауат районы]]ның [[Илтәй]] ауылы янында&lt;ref&gt;[https://nashural.ru/article/travel/splav-po-reke-yuryuzan-fotografii-opisanie-splava/ Сплав по реке Юрюзань: фотографии, описание сплава и маршрут//Наш Урал]&lt;/ref&gt; ҡушыла&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/Ilek_reka Река Илек//Энциклопедия Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201017010731/http://chel-portal.ru/enc/Ilek_reka |date=2020-10-17 }}&lt;/ref&gt;.

== Тасуирламаһы ==
Ҡушылдыҡтары ҙур түгел, оҙонлоҡтары 10 километрҙан артмай. Силәбе өлкәһе биләмәһендә 11 ваҡ йылға ҡоя, уларҙың дөйөм оҙонлоғо 29 км.
 
Һыу режимы буйынса — ҡәҙимге [[Тау йылғалары|тау йылғаһы]], шәп ағымлы, бигерәк тә шаршыларҙа, яҙ көнө — ҡар һыуҙарынан һәм йәй көслө ямғырҙарҙа ныҡ таша&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/Ilek_reka Река Илек//Энциклопедия Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201017010731/http://chel-portal.ru/enc/Ilek_reka |date=2020-10-17 }}&lt;/ref&gt;.

Йүрүҙән йылғаһына балыҡсыларға&lt;ref&gt;[https://rybalku.ru/prognoz/ru/bashkortostan/salavatsky%20district/ilek?prev=1 Прогноз клёва рыбы в реке Илек и карта реки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201017180414/https://rybalku.ru/prognoz/ru/bashkortostan/salavatsky%20district/ilek?prev=1 |date=2020-10-17 }}&lt;/ref&gt; барған кешеләргә юл өйрәткән мәҡәләлә, Мәсәғүт урман-далаһы буйлап үҙәне ныҡ һаҙлыҡлы Илек йылғаһы аша үтергә тура килә, тип яҙылған&lt;ref&gt;[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_bashkirii/reki/109823-yuryuzan.html ЮРЮЗАНЬ//Реки-Озера]&lt;/ref&gt;.

== Этимологияһы ==
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә йылғаның атамаһы тураһында былай тип яҙа:
От башкирского слова ''илек'' — «косуля», «дикая коза». Название может указывать на место обитания этих животных, но скорее всего от именования башкирской родовой группы '''''илек''''', входившей в состав племени [[табын]], или древнего башкирского мужского имени ''Илек''&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. Илек // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/i.htm.Шувалов Н. И. Илек//От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Шувалов Н. И. Илек // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

== Һылтанмалар ==
* [http://old.toposural.ru/html/i.htm.Шувалов Н. И. Илек//От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://rybalku.ru/prognoz/ru/bashkortostan/salavatsky%20district/ilek?prev=1 Прогноз клёва рыбы в реке Илек и карта реки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201017180414/https://rybalku.ru/prognoz/ru/bashkortostan/salavatsky%20district/ilek?prev=1 |date=2020-10-17 }}
[[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]]
[[Категория:Йүрүҙән ҡушылдыҡтары]]
[[Категория:Салауат районы йылғалары]]</text>
      <sha1>rjf6i2jv04zvyyvbkl9ycqluu0kf0r9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Синеус һәм Трувор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>168745</id>
    <revision>
      <id>1306710</id>
      <parentid>1223201</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T11:57:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1234qwer1234qwer4</username>
        <id>9964</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/176.65.96.209|176.65.96.209]] ([[User talk:176.65.96.209|әңгәмә]]) төҙәтеүе [[User:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ҡатнашыусыһының һуңғы өлгөһөнә кире ҡайтарылды</comment>
      <origin>993824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10607" sha1="b9se5xwyhlmg3rlqia1fupa5bsnyvbr" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Труворов_крест.JPG|слева|мини|333x333пкс|[[Трувор ҡаласығы|Трувор тәреһе]] ]]
'''Синеус һәм Трувор''' — Новгородҡа кенәзлеккә саҡырылған варяг Рюриктың  [[Легенда|легендар]] ағалы-ҡустыһы. Традицион йылъяҙма версияһына  ярашлы («Повесть временных лет»)  862 йылда Рюрик Новгород ҡалаһында, Синеус — [[Белозерск|Белоозеро]]ла,  Трувор —  [[кривичтар]] ерендә,  [[Изборск]]та кенәз була;  ике йылдан һуң Синеус һәм Трувор вафат була,  һәм Рюрик  власты яңғыҙ ҡабул итә.

== Тарихнамә ==
Никон  йылъяҙмаһында яҙылған:
 
Н.Т.  Беляев т. һәм А.В. Мошин&lt;ref&gt;''[[Сахаров, Андрей Николаевич|Сахаров А. Н.]]'' Изгнание норманнов из русской истории. Выпуск 1. Глава третья. Почему норманисты изгоняют Синеуса и Трувора из русской истории?&lt;/ref&gt; гипотезаһына ярашлы, авторлығы шулай уҡ  ул ҡайһы бер тикшеренеүселәр тарафынан (&lt;ref name=&quot;Фомин2005&quot;&gt;''[[Фомин В. В.]]'' Варяги и Варяжская Русь. М., 2005. С. 226.&lt;/ref&gt;В. Я. Петрухин, И. Н. Данилевский, Е. В. Пчелов, Е. А. Шинаков) Г.З.  Байерға  ҡайтарып ҡалдырыла&lt;ref&gt;''Гринев Н. Н.'' Легенда о призвании варяжских князей (об источниках и редакциях в Новгородской первой летописи) // История и культура древнерусского города. — М., 1989. С. 31—43.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Пчелов, Евгений Владимирович|Пчелов Е. В.]]'' [https://books.google.ru/books?id=cZVAe42rYagC&amp;pg=PA33&amp;lpg=PA33&amp;dq=верная+дружина+трувор&amp;source=bl&amp;ots=CQypyHBqOv&amp;sig=zOsQOXjv9dHYeuDVCJDdEkNjvKs&amp;hl=ru&amp;ei=IxCETuSTJM2d-wahouEw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=7&amp;ved=0CEMQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=верная%20дружина%20трувор&amp;f=false Монархи России.] [[Олма медиа групп]], 2003&lt;/ref&gt;, быны тарихсы Б.А. . Рыбаков та хуплай,  «Синеус» исеме иҫке швед һүҙен  боҙоп  «''үҙенең ырыу''» ({{Lang-sv|sine hus}}), ә «Трувор» — «''тоғро дружина''» ({{Lang-sv|thru varing}}) тигәнде аңлата. Шулай итеп,  Рюрик үҙенең ике ағалы-ҡустыһы менән түгел, ә үҙенең нәҫеле менән кенәзлек итергә килә&lt;ref&gt;Аналогичная картина имела место и у других историков в другие времена, не знавших достаточно хорошо чужой язык, как, например, было в «''Памятных сведениях''» у [[Монтесинос, Фернандо|Монтесиноса]], транскрибировавшего название с языка [[Кечуа (язык)|кечуа]] на испанский, но не осуществившего перевод слов, из чего получился Третий перуанский царь Huanacaui Phirua, вместо развернутой цитаты-определения; то есть, как в случае с Трувором и Синеусом, имела место техническая ошибка ''переводчика''.&lt;/ref&gt;. Шуға күрә күп тарихсылар әйтеүенсә, Нестор Летописец &quot;Повесть временных лет&quot; тексын яҙыуҙа иртәрәк, әлегә билдәһеҙ булған, швед сығанаҡтары менән файҙаланған, һәм шул уҡ ваҡытта тәржемә яһамай, һүҙҙәрҙе транскрипциялаған.

Бынан тыш, легенда тураһында һөйләне, нисек өс ағаһы батшалыҡ төҙөй, һәм уларҙың береһе батша булып киткән, күп кенә халыҡтарҙың йәшәү, киләсәк тураһында легенда менән башланды Пердикка батшалыҡ иткән Боронғо Македония килеүе беҙҙең эраға тиклемге viii быуат э.

Өҫтәүенә Синеус 862 йылдан 864 йылға тиклем Белозеро кенәзе була алмаған, сөнки Белозеро ҡалаһы тарихы  X быуат уртаһынан ғына башлана&lt;ref&gt;''Захаров С. Д.'' «Исследования средневекового Белоозера» (Археологические открытия. 1991—2004 гг. Европейская Россия — Отв. ред. Н. А. Макаров)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Захаров С. Д.'' Белоозеро на начальных этапах становления Древнерусского государства (Из сборника материалов Международной научной конференции «Северная Русь и проблемы формирования Древнерусского государства», состоявшейся в городах Вологда, Кириллов и Белозерск 6—8 июня 2012 г.)&lt;/ref&gt; , һәм Новгород, В.Л. Яниндың археологик тикшеренеүҙәре буйынса, X быуат уртаһынан да алдараҡ түгел барлыҡҡа килә.

Рюрик, Синеус һәм Трувор, Д.С.Лихачеф фекеренсә, Новгород йылъяҙмасыһы уйы буйынса, Киев өсөн Кий, Щек һәм Хорив кеүек  Новгородтың «мистик тоҡом башлығы» булған. 

Хәҙерге ваҡытта алдынғы скандинавист-филолог Е.А. Мельникова Синеус һәм Трувор исемдәренең   «үҙ нәҫеле» һәм «тоғро дружина» кеүек  интерпретацияһының тулы нигеҙһеҙлеген раҫлай. Уның фекеренсә, боронғо скандинавтар теле  менән таныш булмаған тарихсылар араһында ғына бындай версия раҫлана алған, сөнки был &quot;фразалар&quot; ябай морфология һәм боронғо скандинав  телдәренең синтаксисы нормаларына, шулай уҡ «нәҫел, тыуған-ырыу» һәм «дружина» мәғәнәһе булмаған ''hus'' һәм  ''vaeringi''  һүҙҙәр семантикаһына тап килмәй.  XIX быуат уртаһында уҡ А. А. Куник һәм  һуңғараҡ Н. Т. Беляев Синеус һәм Трувор йылъяҙма исемдәренең  сығышын   ''Signjótr'' һәм  ''Þórvar[ð]r''  боронғо скандинав сығышлы булыуын иҫбатлай. Е. А. Мельникова был исемдәр рунистик яҙмаларҙа һәм исланд антропонимиконда яҡшы билдәле булыуын күрһәтә. Шулай итеп, &quot;Повесть временных лет&quot; тексында Синеус менән Трувор шәхси исемдәргә ҡараған&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Мельникова, Елена Александровна|Мельникова Е. А.]]|часть=Рюрик, Синеус и Трувор в древнерусской историографической традиции|ссылка часть=|заглавие=Древнейшие государства Восточной Европы. 1998 г|ссылка=|викитека=|ответственный=Отв. ред. [[Т. М. Калинина]]|место=М.|издательство=[[Восточная литература РАН]]|год=2000|страницы=148—149|isbn=5-02-018133-1|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;. Улай ғына ла түгел, В В. Фомин, Г З. Байер  бындай оҡшашлыҡтарҙы  үткәрмәй,  буталсыҡты бында  В. Я Петрухин индерә, ул Л М. Пятецкий телгә алған Готлиб Зигфрид Байер менән бер ҡасан да булмаған ғалим Иоганн Готфрид Байерҙы бутай&lt;ref name=&quot;Фомин2005&quot;&gt;''[[Фомин В. В.]]'' Варяги и Варяжская Русь. М., 2005. С. 226.&lt;/ref&gt;.

== Фольклор ==
Эстон фольклорында өс ағай - ҡәрҙәш, крәҫтиәндәрҙең улдары: Рахуриккуя (эст) тураһында әкиәт бар. Rahurikkuja - донъяны боҙоусы, Синиус (эст). Siniuss - күк йылан) һәм Труувар (эст. Truuvar - тоғро хеҙмәтсе). Сюжет буйынса, ағай - ҡәрҙәштәр бөйөк батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткән һәм һуңынан сит илдәрҙә хакимлыҡ иткән&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=[[:et:Mihkel Kampmaa|Kampmaa M.]]|заглавие=Majaussi kaswandikud. Tähelepanemise wäärt Eesti muinasjutt|ссылка=https://dea.digar.ee/cgi-bin/dea?a=d&amp;d=sakalaew18900609.2.9|издание=[[:et:Sakala (ajaleht)|Sakala]]|место=Tartu|издательство=|год=9 juuni 1890|номер=20. — L. 3|язык=et}}&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
Трувор һәм Синеус хөрмәтенә &quot;Викинг Трувор&quot; (Рәсәй) һәм  «Вікінг Сінеус» (Украина)  йылға круизлы теплоходтары атала

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Призвание варягов
* Норманская теория
* [[Трувор ҡаласығы|Труворов крест]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Вологда өлкәһе тарихы]]</text>
      <sha1>b9se5xwyhlmg3rlqia1fupa5bsnyvbr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вәхитов Мөжип Вәхит улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171307</id>
    <revision>
      <id>1306637</id>
      <parentid>1077448</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T14:40:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4803" sha1="9fbb90o7e6wxtjp83z16hiyb1smu7xd" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Вәхитов}}
'''Вәхитов Мөжип Вәхит улы''' ([[24 сентябрь]] ([[6 октябрь]]) [[1916 йыл]] — [[11 октябрь]] [[2000 йыл]]) — педагог, тыуған яҡты өйрәнеүсе, комсомол һәм йәмәғәт эшмәкәре.

== Биографияһы ==
Мөжип Вәхит улы Вәхитов 1916 йылдың 24 сентябрендә (яңы стиль менән 6 октябрҙә) хәҙерге [[Ҡурған өлкәһе]]нең [[Сафакүл районы]] Карасёво ауылында тыуған&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/Vahitov_Muzhip_Vahitovich Вахитов Мужип Вахитович] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 

1930—1933 йылдарҙа колхоз йәштәренең [[Сафакүл]] мәктәбендә, һуңғараҡ уҡытыусылар курсында уҡый. Балалар йортонда тәрбиәсе булып эшләй. 

1937—1939 йылдарҙа [[Ҡыҙыл Армия]]ла хеҙмәт итә. 

1941—1943 йылдарҙа Сафакүл район хәрби комиссариатында эшләй. 

[[1944 йыл]]дың ғинуарынан [[1946 йыл]]дың июненә тиклем комсомол район комитетының беренсе секретары. Комсомолда эшләгән осоронда фронтовиктарҙың балаларына ярҙам ойоштора, шуның өсөн И. В. Сталин имзалаған хөкүмәт телеграммаһын ала. Халык депутаттарының Троицк ҡала Советы ағзаһы итеп һайлана. 

1946 йылдың ғинуарынан ВКП(б) ағзаһы. 1947 йылдан [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] ҡалаһында комсомол эшендә. Һуңғараҡ мәҙәни-ағартыу эше бүлеге мөдире, Троицк ҡала Советы башҡарма комитетының халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире булып эшләй. 

[[1953 йыл]]да Силәбе дәүләт уҡытыусылар һәм [[1960 йыл]]да Силәбе педагогия институттарын тамамлай. 

1959 йылдан Троицк педагогия училищеһы директоры булып эшләй,артабан ҡала мәктәптәрендә тарих уҡыта. 

Ул татар-башҡорт китапханалары идаралығы рәйесе, ҡаланың ветерандар советы ағзаһы була. «Вперед» гәзитендә тыуған яҡ тарихы, ҡала һәм райондың тарихи ҡомартҡылары тураһында мәҡәләләр баҫтыра. 

Үҙенсәлекле документтар, фотоматериалдар, китап һәм ваҡытлы баҫмалар архивына күп материалдар, ҙур нумизматик коллекция туплай&lt;ref&gt;[http://alertino.com/ru/253763 Муниципальное бюджетное учреждение «Архив города Троицка» Фонд № 454]&lt;/ref&gt;. 

РСФСР Мәҙәниәт министрлығының, өлкә һәм ҡала халыҡ мәғарифы бүлектәренең, Бөтә Рәсәй тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларын һаҡлау йәмғиәтенең, Бөтә Рәсәй филателистар йәмғиәтенең күп грамоталары һәм дипломдары менән бүләкләнә.

Мөжип Вәхит улы Вәхитов [[2000 йыл]]дың 11 октябрендә вафат була. Троицк ҡалаһында ерләнгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://chel-portal.ru/enc/Vahitov_Muzhip_Vahitovich Вәхитов Мөжип Вәхит улы] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://alertino.com/ru/253763 Муниципальное бюджетное учреждение «Архив города Троицка» Фонд № 454]
{{Портал|Шәхестәр}}
{{Башҡорттар}}

[[Категория:Йәмәғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Уҡытыусылар]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:ВЛКСМ-дың район комитеты секретарҙары]]
[[Категория:Силәбе дәүләт педагогия университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>9fbb90o7e6wxtjp83z16hiyb1smu7xd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Даушев Әхмәт Ғәләүетдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171349</id>
    <revision>
      <id>1306652</id>
      <parentid>1252738</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T17:42:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6498" sha1="moqihugi005x5uhl0foh4crx9eiwmz3" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Даушев Әхмәт Ғәләүетдин улы''' ([[7 ғинуар]] [[1929 йыл]] — [[15 ноябрь]] [[1992 йыл]]) — хирург һәм уролог, юғары категориялы табип, тыуған яҡты өйрәнеүсе. А. А. Даушеваның атаһы&lt;ref name=&quot;Даушевы&quot;&gt;[http://chel-portal.ru/enc/Daushevy Даушевы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230907050832/http://chel-portal.ru/enc/Daushevy |date=2023-09-07 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Даушев Әхмәт Ғәләүетдин улы [[1929 йыл]]дың 7 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Учалы районы]] [[Ахун (Учалы районы)|Ахун]] ауылында тыуған.
1953 йылда Силәбе дәүләт медицина институтын тамамлай. Уҡыуын тамамлағас [[Златоуст]] ({{lang-ba|Алтынтамаҡ}}) металлургия заводы дауаханаһының хирургия бүлегендә хирург, хирургия бүлеге мөдире булып эшләй. 1959 йылда урология бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә, ә 1974 йылдан — Златоустың баш урологы. Рационализатор, уйлап табыусы, урологик ауырыуҙарҙы дауалауҙың яңы ысулдарын практикаға индерә. Ул бәүел юлындағы таштарҙы сығарыу технологияларын эшләй&lt;ref name=&quot;Даушевы&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ДАУШЕВ Ахмет Галяутдинович&quot;&gt;[https://zlatblog.ru/glossarij-zlatousta/31-d/1477-daushev-axmet-galyautdinovich ДАУШЕВ Ахмет Галяутдинович]{{Недоступная ссылка|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Әхмәт Ғәләүетдин улы йәмәғәт эшендә лә әүҙем ҡатнаша. 1957 йылда хеҙмәтсәндәр депутаттарының Сталин район Советы депутаты итеп һайлана. 1967—1969 йылдарҙа Златоуст ҡала Советы депутаты, һаулыҡ һаҡлау һәм социаль тәьминәт комиссияһын етәкләй&lt;ref name=&quot;Даушевы&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ДАУШЕВ Ахмет Галяутдинович&quot; /&gt;
Тыуған яҡты өйрәнеүсе булараҡ Силәбе өлкәһенең башҡорттар һәм татарҙар йәшәгән тораҡ пункттары, шулай уҡ Көньяҡ Уралдағы ҡаҙаҡ ауылдары тураһында материалдар йыя. 1987 йылда Волгала һәм Камала боронғо Болғарияны ҡаҙыу эштәрендә ҡатнаша. «Знание» йәмғиәтендә тыуған яҡ тарихы, һаулыҡ һаҡлау буйынса докладтар менән сығыш яһай. Дауаханала тыуған яҡтың тарихын, географияһын һәм иҡтисадын өйрәнеү буйынса халыҡ университеты менән етәкселек итә. 1989—1996 йылдарҙа «Нух» татар-башҡорт мәҙәни үҙәгенең рәйесе, унда ғәрәп алфавитын өйрәнеү буйынса курстар ойоштора&lt;ref name=&quot;Даушевы&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ДАУШЕВ Ахмет Галяутдинович&quot; /&gt;.

Ҡала Үҙәк китапханаһында милли һәм сит телдәр әҙәбиәте секторын ойоштора. Даушев инициативаһы менән сектор фондында татар һәм башҡорт телдәрендә 1650 дана китап туплана. 1993 йылда сектор фонды инглиз, француз телдәрендә китаптар һәм уҡыу әсбаптары менән тулыландырыла. Секторға япон, латин, испан, итальян, ҡытай, корей телдәрен өйрәнеүселәр киләләр. Сектор янында «Китап» әҙәби, милли клубы эшләй. Клубтың эшмәкәрлеге башҡорт, татар халҡының телен, ғөрөф-ғәҙәтен, йолаларын өйрәнеүгә, талантлы шәхестәрҙе асыуға йүнәлтелгән. Клуб ҡаланың «НУХ» мәҙән үҙәге, «Һандуғас» ансамбле, «Сулпан» ансамбле менән тығыҙ бәйләнеш тота&lt;ref&gt;[https://chelreglib.ru/ru/news/2057/ В городской библиотеке Златоуста отметили юбилей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210512213703/https://chelreglib.ru/ru/news/2057/ |date=2021-05-12 }}&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
Златоуст ҡала хәҡимиәтенең от 14.06.1996 йылдың 14 июнендәге бойороғо менән Үҙәк ҡала китапханаһының милли һәм сит телдәр әҙәбиәте секторына Даушев исеме бирелә&lt;ref name=&quot;ДАУШЕВ Ахмет Галяутдинович&quot; /&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
«Өлгөлө хеҙмәте өсөн» миҙалы (1967)&lt;br&gt;

«Һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы» билдәһе (1977)&lt;ref name=&quot;Даушевы&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20230907050832/http://chel-portal.ru/enc/Daushevy Даушевы]
* [https://zlatblog.ru/glossarij-zlatousta/31-d/1477-daushev-axmet-galyautdinovich ДАУШЕВ Ахмет Галяутдинович]{{Недоступная ссылка|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://chelreglib.ru/ru/news/2057/ В городской библиотеке Златоуста отметили юбилей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210512213703/https://chelreglib.ru/ru/news/2057/ |date=2021-05-12 }}

{{Портал|Шәхестәр}}
{{Башҡорттар}}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Табиптар]]
[[Категория:Алфавит буйынса табиптар]]</text>
      <sha1>moqihugi005x5uhl0foh4crx9eiwmz3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ибәтуллин Зәйнулла</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171386</id>
    <revision>
      <id>1306669</id>
      <parentid>1252556</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T01:01:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4525" sha1="41b33rg327bv8n73qflkyfap5nbwxwb" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Ибәтуллин}}
'''Ибәтуллин Зәйнулла''' ([[1891 йыл]] — [[март]] [[1919 йыл]]) — совет эшмәкәре. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы|Рәсәйҙәге Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы, тулы [[Георгий таҫмаһы]] кавалеры.

== Биографияһы ==
Зәйнулла Ибәтуллин [[1891 йыл]]да [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]]нең (хәҙер [[Силәбе өлкәһе]] [[Арғаяш районы]]) [[Ҡорамша]] ауылында тыуған. Белеме — башланғыс.

[[Беренсе донъя һуғышы]]нда фелдьфебель званиеһендә хеҙмәт иткән. Һуғышта күрһәткән батырлыҡтары өсөн дүрт Георгий тәреһе һәм дүрт Георгий «Батырлыҡ өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә. [[Силәбе башҡорттары]] араһында тулы Георгий таҫмаһы кавалеры булған башҡа берәү ҙә юҡ&lt;ref name=&quot;Южноуральская Панорама.Полный георгиевский бант&quot;&gt;[https://up74.ru/articles/obshchestvo/26823/ Южноуральская Панорама. Полный георгиевский бант]&lt;/ref&gt;.

Зәйнулла Ибәтуллин һуғыштан һуң Мөхәмәтҡолой улусына ҡайта. Улус совет власына ҡаршы булған [[Ҡорбанғәлиевтар]] ҡулында була&lt;ref name=&quot;Южноуральская Панорама.Полный георгиевский бант&quot; /&gt;. 1918 йылда Силәбе өйәҙе Мөхәмәтҡол улусының эшсе-крәҫтиәндәр һәм ҡыҙылармеецтар эштәре буйынса Совет рәйесе булып һайлана. Бында ул совет власын урынлаштырыуҙа ҙур эштәр башҡара. 1918 йылдың көҙөндә, [[Башҡорт ғәскәре (1917—1919)|башҡорт мосолман частары]] төҙөлгәндә, Зәйнулла Ибәтуллин аҡтар армияһына хеҙмәткә алына. Көнбайыш армия генералы М. В. Ханжин бойороғо буйынса 1919 йылдың 11 мартында хәрби ялан судына тапшырыла. Ул һалдаттар араһында ҡыҙылдарға бирелергә агитация алып барыуҙа, [[Силәбе]]ләге аҡ офицерҙарҙы һәм Юғары идараны юҡ итергә йыйыныуҙа ғәйепләнә. 1919 йылдың мартында Зәйнулла Ибәтуллинды аҡтар армияһының контрразведкаһы атып үлтерә.

== Наградалары ==
* 4 Георгий тәреләре;
* «Батырлыҡ өсөн» 4 Георгий миҙалдары.

== Хәтер ==
Зәйнулла Ибәтуллиндың тыуған ауылы Ҡорамшала ойошторолған колхозға «Зәйни батыр» исеме бирелә&lt;ref name=&quot;Южноуральская Панорама.Полный георгиевский бант&quot; /&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Граждандар һуғышы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://chel-portal.ru/enc/Ibatullin_Zaynulla Ибәтуллин Зәйнулла] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://up74.ru/articles/obshchestvo/26823/ Южноуральская Панорама. Полный георгиевский бант]
{{Портал|Шәхестәр|Башҡорттар}}

[[Категория:1891 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Арғаяш районында тыуғандар]]
[[Категория:1919 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар (Рәсәй)]]
[[Категория:Георгий миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>41b33rg327bv8n73qflkyfap5nbwxwb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Еләктау (һырт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171636</id>
    <revision>
      <id>1306664</id>
      <parentid>1295622</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T21:24:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5643" sha1="hlhru3xzoj0h3a7wxkm7rdox6w53w45" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Еләктау''' ({{lang-ru|Ягодный хребет}}) — [[Рәсәй]]ҙең [[Башҡортостан Республикаһы]] һәм [[Силәбе өлкәһе]] араһындағы тау һырты.

== Географияһы ==
Еләкле һырт күрше субъекттар — Башҡортостан һәм Силәбе өлкәһенең , [[Ҡытау-Ивановск районы]]ның көньяҡ-көнсығыш биләмәһендә, [[Кама һыу бассейны округы]]на ҡараған [[Төлөк (Йүрүҙән ҡушылдығы)|Төлөк йылғаһының]] уң ярында урынлашҡан. [[Башҡортостан]]дың [[Учалы районы|Учалы]] һәм [[Белорет районы|Белорет]] райондарында ятҡан [[Әүәләк]] һыртының төньяҡ өлөшөнә параллель рәүештә, шулай уҡ Башҡортостандың [[Ирәмәл|Кесе Ирәмәл]] һәм [[Силәбе өлкәһе]]ндәге [[Үренге (һырт)|Үренге]] [[тау һырты]] араһынан һуҙылып киткән, дөрөҫөрәге, орографик йәһәттән ул Үренгенең өлөшө булып тора һәм Ирәмәл тауы менән бәйләй&lt;ref&gt;[http://www.uraltur.com/aktivnyj-otdyh/hrebet-urenga/opisanie-hrebta-urenga/ Описание хребта Уреньга | Туры по Южному Уралу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210803142132/http://www.uraltur.com/aktivnyj-otdyh/hrebet-urenga/opisanie-hrebta-urenga/ |date=2021-08-03 }}&lt;/ref&gt;. Еләктау һыртының көнбайышын һәм төньяҡ-көнбайышын [[Береҙек]] йылғаһы аймай, унан ары [[Нөргөш (тау һырты)|Нөргөш]] тауы һырты ята.

== Тасуирламаһы ==
Еләктауҙың оҙонлоғо 16 км самаһы, киңлеге 2,5 км тирәһе. Тау нигеҙе майҙаны — яҡынса 32 км2. Иң бейек нөктәһе Балтик системаһы буйынса — 1132,9 м&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/yagodnyy_hrebet Хребет Ягодный] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200226004936/http://chel-portal.ru/enc/yagodnyy_hrebet |date=2020-02-26 }}&lt;/ref&gt;.

Һырт битләүҙәре ағаслыҡтар менән ҡапланған, урта йәштәге ҡайын, шыршы, өлгөргән ҡарағай һәм һәм ҡырҡындыларҙа яңы ҡалҡып килгән сауҡалыҡтар үҫә. Субальп болондар ҙа осрай.

Һырт массивын филлит, аргиллит һәм күмерле һәүерташтар, алевролиттар һәм үрге протерозой ҡомташтары тәшкил итә.

Тау үңерҙәре һаҙмырт; Бында Әй, Береҙек, Төлөк йылғалары баш ала. Итәктәрендә артыш ҡыуаҡтары йәйелеп ята, ҡыҙыл һәм күк көртмәле, ҡурай еләге һәм башҡа еләктәр күп. Атамаһы ла шунан сыҡҡан

== Этимологияһы ==
Урыҫ телендәге ''Ягодный хребет'' атамаһы башҡорт телендәге Еләктау тигәндән килеп сыҡҡан тигән аңлатма бар&lt;ref&gt;[http://www.naurale.com/items/2004/%D1%85%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%82%20%D0%AF%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9#.YDFA5OgzaUk. Хребет Ягодный, гора//На Урале] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210901152615/http://www.naurale.com/items/2004/%D1%85%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%82%20%D0%AF%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9#.YDFA5OgzaUk. |date=2021-09-01 }}&lt;/ref&gt; Силәбе өлкәһе топонимдары белгесе, географы [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә шундай уҡ аңлатма бирә&lt;ref&gt;Шувалов // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[:ru:Субальпийский пояс|Субальпийский пояс]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://yuzhnyj-ural.ru/obekty/hrebtyi/103-jagodnye-gory.html Справочная статья. Хребет Ягодные горы. Сайт Весь Южный Урал]

[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Башҡортостан тау һырттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең тау һырттары]]
[[Категория:Уралдың тау һырттары]]</text>
      <sha1>hlhru3xzoj0h3a7wxkm7rdox6w53w45</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йүрүҙән Ҡырлаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171672</id>
    <revision>
      <id>1306677</id>
      <parentid>1178822</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T06:28:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5316" sha1="nqrk7jf6yxe8cb1jc1tdd13rgnve20i" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Йүрүҙән Ҡырлаһы''' ({{lang-ru|Юрюзанский Гребень}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Урал|Урал тауҙарындағы]] арҡа.

== Географияһы ==
Йүрүҙән Ҡырлаһы [[Силәбе өлкәһе]]нең Европа өлөшөндә&lt;ref&gt;А. И. Левит. Южный Урал: география, экология, природопользование. Учебное пособие, 2001&lt;/ref&gt;, [[Ҡытау-Ивановск районы]]ның төньяҡ биләмәһендә, [[Ҡатай (Йүрүҙән ҡушылдығы)|Ҡатай]] менән [[Йүрүҙән]] йылғалары араһында урынлашҡан. [[Көньяҡ Урал тимер юлы]]ның Ҡытау-Ивановск — Йүрүҙән участкаһы арауығына параллель рәүештә, юл полотноһынан көньяҡҡа табан һуҙыла. Һырттың көньяҡ-көнбайыш өлөшө [[Ҡытау-Ивановск ҡала биләмәһе]] менән сиктәш, төньяҡ-көнсығыш өлөшөнә ''Ҡытау Оролары'' ({{lang-ru|Катавские Шишки}}) тауҙары килеп тоташҡан&lt;ref name=&quot;Хребет Юрюзанский Гребень&quot;&gt;[http://chel-portal.ru/yuryuzanskiy-greben Хребет Юрюзанский Гребень] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Боронғо ҡатай ырыуы ерҙәрендә урынлашҡан, урыҫ теленә ''Катав'' булып инеп киткән, яңынан башҡорт теленә ''Ҡытау'' булып әйләнеп ҡайтҡан атамалар тап бына ҡатай ырыуы топонимдары менән бәйле. Был хаҡта филология фәндәре докторы, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] телсе-ғалимы; [[лексика]] һәм субстрат топонимика, шулай уҡ этимология, ономастика, фин-уғыр тел ғилеме, телдәр бәйләнеше белгесе [[Матвеев Александр Константинович]] та үҙенең «Географические названия Урала: Топонимический словарь» тигән белешмә китабында яҙған&lt;ref&gt;Матвеев А. К. Географические названия Урала: Топонимический словарь. — Екатеринбург: ИД «Сократ», 2008. — 352 с. С. 123.&lt;/ref&gt;

== Тасуирламаһы ==
Тау ҡырлаһының оҙонлоғо 4,5 км, киңлеге 3 км. Биләгән нигеҙенең майҙаны 14 км2. Иң юғары нөктәһе — 644,7 м (БС буйынса) — Йүрүҙән йылғаһының һул яры буйында урынлашҡан. Ҡытау Ороларына тоташҡан яғындағы түбәләренең бейеклеге 573, 612 һәм 636 м.

Һырт өҫкө протерозой тоҡомдарынан: эзбизташтан, балсыҡлы эзбизташтан һәм мергелдән тора. Тупраҡтары: һөлдәле, еңел һәм яңы барлыҡҡа килгән ҡыҙыл балсыҡлы&lt;ref name=&quot;Хребет Юрюзанский Гребень&quot;/&gt;.

== Этимологияһы ==
Һырттың атамаһы Йүрүҙән йылғаһы исеменән һәм башҡорт телендәге ''ҡырла'' һүҙенән алынған. Ҡырла — ҡырлы [[тау]] [[һырт]]ы&lt;ref&gt;Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 735-се бит&lt;/ref&gt;

Тау ҡырлаһы — тау һыртының, икенсе төрлө әйткәндә, массивының ҡырҡа беленеп торған өлөшө, урыҫ телендәге ''гребень'' төшөнсәһенә тап килә. Ҡырланан таш тәгәрәп төшөүе ихтимал. Ҡар һәм боҙ ҡаплаған һырттарында йыш ҡына ҡар кәрниздәре хасил була&lt;ref&gt;[https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/80624/%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9 Горный гребень]&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Урал тауҙары]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 735-се бит
* А. И. Левит. Южный Урал: география, экология, природопользование. Учебное пособие, 2001
* Матвеев А. К. Географические названия Урала: Топонимический словарь. — Екатеринбург: ИД «Сократ», 2008. — 352 с. С. 123.

[[Категория:Силәбе өлкәһе тауҙары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>nqrk7jf6yxe8cb1jc1tdd13rgnve20i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ерлығас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172196</id>
    <revision>
      <id>1306665</id>
      <parentid>1067276</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T21:50:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4965" sha1="kbr4zccbp3bh8yy8crp2hfdayjtaxdr" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Ерлығас''' — [[Рәсәй]]ҙең [[Силәбе өлкәһе]]  [[Ҡыҙыл районы]] ҡасабаһы. Измайлово ауыл биләмәһе составына инә.
== Исеме ==
Атамаһы боронғо башҡорт ир-аттар исеменән, Ерлығас, Ерлығаш һүҙенән сыҡҡан.

== Географияһы ==
Ерғаслы ҡасабаһы Силәбе өлкәһенең көньяғында, Көньяҡ-Урал тау алдының көньяҡ-көнсығы сиктәрендә&lt;ref name=&quot;тп&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kizil74.ru/politika-v-oblasti-kultury-i-turizma/turizm/turisticheskii-pasport/turisticheskii-pasport-kizilskogo-municipalnogo-raiona|title=Туристический паспорт Кизильского муниципального района|publisher=Официальный сайт Администрации Кизильского муниципального района Челябинской области}}&lt;/ref&gt;, дала зонаһында, Ярлығас йылғаһы буйында  ([[Оло Ҡараған]] йылғаһы ҡушылдығы), райондың административ үҙәге Ҡыҙыл ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай яҡынса 28 километр (туранан) алыҫлыҡта урынлашҡан.  Диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге — 316 метр&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.geonames.org/6313469/yerlygas.html|title=Yerlygas|publisher=GeoNames}}&lt;/ref&gt;. Ерлығас күрше тораҡ пункттар менән грунт һәм шоссе юлдары бәйләй.

== Тарихы==
Ҡасабаға 1929—30  йылдарҙа нигеҙ һалына. Башта унда  20 тирәһе ғаилә йәшәй. Халҡы башлыса һарыҡ үрсетеү менән шөғөлләнә,  1954 йылда һөрөлгән сиҙәм ерҙәрҙә иген культуралары үҫтерә.  1950 йылдарҙа әүҙем торлаҡ төҙөлөшө башлана.   1930 йылда  Ерлығаста   «Октябрь юлы» совхозының бүлексәһе,  1930—61 йылдарҙа  «Урал» совхозы бүлексәһе урынлаша,  1964 йылда — «Измайловский» совхозының 3-сө бүлексәһе (1997 йылдан — А.А.Заплатин исемендәге ауыл хужалығы производство кооперативы). Клуб, башланғыс мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ  пункты бар. Ҡасаба кешеһе  В. И. Плотников Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнгән&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/Erlygas Ерлыгас] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

; Климаты

Климаты эҫе ҡоро йәй һәм ҡырыҫ ҡышы менән ҡырҡа континенталь. Уртаса йыллыҡ яуым — төшөм күләме- 266 мм. Иң һалҡын айҙа (ғинуар) уртаса температура −17,9°С, иң йылы (июлдә) — 19,9°С тәшкил итә&lt;ref name=&quot;тп&quot;/&gt;.

== Халҡы ==
{{Население|Ерлыгас}}Халҡы 209 кеше. (1966 йылда — 517,  1970 йылда — 337, 1983 йылда — 276,  1995 йылда  256 кеше иҫәпләнгән).

; Гендер составы
2010 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡтың гендер структураһында  ир-егеттәр 48,7 %, ҡатын — ҡыҙҙар  51,3 % тәшкил итә.

; Милли составы

2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, халыҡтың милли структураһында [[башҡорттар]] 54 %, [[ҡаҙаҡтар]] — 35 %  тәшкил итә&lt;ref&gt;''Коряков Ю. Б.''База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».&lt;/ref&gt;.

== Урамдары ==
Ерлығас ҡасабаһы дүрт урам селтәренән тора&lt;ref&gt;[http://okato-kod.ru/74031000053.html Регионы России → Челябинская обл. → Кизильский р-н → Ерлыгас п.]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе ауылдары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Ҡыҙыл районы]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>kbr4zccbp3bh8yy8crp2hfdayjtaxdr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кесе Боғаҙаҡ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172643</id>
    <revision>
      <id>1306695</id>
      <parentid>1219770</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T09:48:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5583" sha1="q92ko3f3mezcs868rg6nlmpy8hlk5ip" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Кесе Боғаҙаҡ''' — [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Верхнеурал районы]] ҡасабаһы. Степное ауыл биләмәһе составына инә.

Ҡасаба [[19 быуат]] аҙағында төҙөлгән утар урынында үҫеп сыҡҡан (башҡа фараздар ҙа бар)

== Топонимика ==
Ҡасаба Кесе Боғаҙаҡ күле буйында урынлашҡан, атамаһы ошо күл исеменән алынған.

== Географияһы ==
Райондың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Район үҙәге [[Верхнеурал]]ға тиклем ара 20 км, ауыл биләмәһе үҙәге Степное ауылына тиклем ара 9 км. Рельефы [[Урал]] һырттары армыттарынан ярымтигеҙлеккә күсеү. Ландшафты ҡылғанлы-төрлө үләнле дала. Кесе Боғаҙаҡты күрше тораҡ пункттар менән шоссе юлдар бәйләй. [[1900 йыл]]да [[Верхнеурал]] станицаһы йортона ингән; унда 32 хужалыҡ иҫәпләнгән. Революцияға тиклем казактар ултырағы булған. Коллективлаштырыу йылдарында Буденный исемендәге колхоз ойошторола. Статистика мәғлүмәттәре буйынса, 1926 йылда ҡасаба Боғаҙаҡ (Берестин) ауыл Советы составында була; 70 хужалыҡтан тора; унда башлыса украиндар йәшәй. 1963 йылда Кесе Боғаҙаҡ күршеләге Боғаҙаҡ-Уйск ҡасабаһы менән берләштерелә (1926 йылда бында 99 хужалыҡ иҫәпләнә; 408 кеше йәшәй: 403 урыҫ, 5 сыуаш). 1960-сы йылдарҙа Кесе Боғаҙаҡта «Красный Октябрь» совхозының 6-сы бүлексәһе, үҙгәртеп ҡорғандан һуң «Уральский» совхозы бүлексәһе (1992 йылдан «Уралец» ауыл хужалығы предприятиеһы) урынлаша. Бүлексә һөтсөлөк малсылығына махсуслашҡан. Хәҙерге ваҡытта Кесе Боғаҙаҡты фермерҙар арендалайҙар. Өйҙәрҙе [[Магнитогорск]] кешеләре һатып ала. Урындағы халыҡ шәхси ярҙамсы хужалыҡ тота. Ауылда клуб, башланғыс мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты бар&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/encyclopedia/malyy-bugodak/t/10027 Поселок Малый Бугодак] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200109214737/http://chel-portal.ru/encyclopedia/malyy-bugodak/t/10027 |date=2020-01-09 }}&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
{{Население|Малый Бугодак}}
(1900 йылда — 203, 1926 йылда — 282, 1966 йылда — 621, 1995 йылда — 290, 2002 йылда — 222 кеше).

[[2002 йыл]]ғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса күпселекте биләүсе халыҡтар: [[урыҫтар]] (78 %), [[башҡорттар]] (15 %).&lt;ref&gt;{{Citation |title=Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре 2002. |url=http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&amp;tableViewTabForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D |access-date=2015-05-14 |archive-date=2018-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180615111631/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&amp;tableViewTabForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180615111631/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&amp;tableViewTabForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D |date=2018-06-15 }}&lt;/ref&gt;

== Урамдары ==
— Дачная урамы

— Тыныслыҡ урамы

— Мәскәү урамы

— Күл урамы

— Хеҙмәт урамы

— Көньяҡ урамы

— Ҡояшлы урамы

— Ялан урамы

— Рәсәй урамы

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200109214737/http://chel-portal.ru/encyclopedia/malyy-bugodak/t/10027 Поселок Малый Бугодак]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Верхнеурал районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Верхнеурал районы]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>q92ko3f3mezcs868rg6nlmpy8hlk5ip</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ильинка (Силәбе өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172749</id>
    <revision>
      <id>1306672</id>
      <parentid>1067309</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T02:14:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4653" sha1="6qykr1qpy6snjdix48fdhcjrnoinnhr" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ильинка''' — [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡыҙыл районы]]ндағы ҡасаба. Гранит ауыл биләмәһе составына инә. 1931 йылда һөрөлгән күскенселәр тарафынан нигеҙ һалына&lt;ref&gt;''Россия ▹ Уральский ФО ▹ Челябинская область ▹ Кизильский район ▹ Главная▹Ильинка nav_page_ver #content_div navH1 nav_pages h1location { background-color: transparent; border: none; }.''Ильинка | Места на карте мира.Соседи.&lt;/ref&gt;

==Тасуирламаһы ==

Ильинка ауылын күрше тораҡ пункттар менән грунт юлдары бәйләй. Ҡасабанан ике километр алыҫлыҡта, йылғаның уң яҡ ярында Силәбе-Джетыгра автомобиль трассаһы ([[Ҡаҙағстан]]) үтә. Ҡасабаға 1931 йылда нигеҙ һалына, унда һөрөлгөн күскенселәр йәшәй. Беренсе ағас йорт «Уралец» совхозының 4-се бүлексәһе идарасыһы өсөн төҙөлә, ҡалған ауыл кешеләре ер өйҙәрҙә йәшәй&lt;ref&gt;[ http://chel-portal.ru/enc/Ilinka {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Ильинка]&lt;/ref&gt;. Ул ваҡытта совхоз бүлексәһе һөт малсылығында һәм иген етештереүҙә махсуслаша, һуңғараҡ  — шулай уҡ һарыҡ һәм сусҡа үрсетеүҙә. 1954 йылда беренсе ауыл хужалығы техникаһы һатып алына. 1965—75 йылда күп торлаҡ йорттар, ауыл хужалығы биналары, көнкүреш-мәҙәни объекттар төҙөлә. Хәҙерге ваҡытта хужалыҡ («Уралец» ауыл хужалығы кооперативының 4-се бүлексәһе) тик иген етештереү менән шөғөлләнә. Сәсеү майҙандары — 1500 га. Ҡасабала башланғыс мәктәп, клуб, китапхана, фельдшер-акушерлыҡ пункты эшләй.

== Географияһы ==
Ильинка ауылы райондың төньяҡ -көнсығыш өлөшөндә Урал йылғаһыгның яры буйында урынлашҡан. Рельефы — ярым тигеҙлек (Урал аръяғы пенеплены); иң яҡын бейеклектәр — 320, 366 һәм 476 м. (Длинная тауы). Район үҙәгенә тиклем алыҫлыҡ (Ҡыҙыл ауылы) 18 км, ауыл биләмәһенә тиклем (Гранит ҡасабаһы) — 18 км.

== Халҡы ==
{{Население|Ильинка (Челябинская область)}}Халҡы 265 кеше тәшкил итә.

== Транспорты ==
Трассаға яҡын булыуына ҡарамаҫтан, ауылға инеү юлын [[Яйыҡ|Урал]] йылғаһы ҡатмарлаштыра

Ҡышҡы ваҡытта трассанан туңған Урал йылғаһы аша йөрөргә мөмкин. Яҙын, ташҡын ваҡытында, ауылға тик Гранит ҡасабаһы аша тупраҡ юлдан барырға мөмкин. Йәйге ваҡытта Урал йылғаһы аша еңел автомобилдәр өсөн тәғәйенләнгән күпер ҡорола.

Йыл әйләнәһенә аҫылмалы йәйәүлеләр күпере бар.

== Иҡтисады ==
Малсылыҡ, үҫемлекселек үҫешкән. Магазин бар. Ауылда электр үткәрелгән. Газ, һыу менән тәьмин итеү һәм йылытыу системалары юҡ. Һыу менән тәьмин итеү скважин ярҙамында тормошҡа ашырыла.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [https://ba.wikipedia.org/wiki/Ҡыҙыл_районы Ҡыҙыл районы]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Ҡыҙыл районы]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе ауылдары]]
[[Категория:1931 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]</text>
      <sha1>6qykr1qpy6snjdix48fdhcjrnoinnhr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Заозёрный (Уй районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172758</id>
    <revision>
      <id>1306667</id>
      <parentid>1067281</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T23:00:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5440" sha1="nnrfnz54hz2a21t2rh6h2k6plm1j51c" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Заозёрный''' — Рәсәйҙең [[Силәбе өлкәһе]]  [[Уй районы (Силәбе өлкәһе)|Уй районы]]ндағы ҡасаба. Соколовка ауылы биләмһе составына инә.
==Тасуирламаһы==

Заозёрный ҡасабаһын күрше тораҡ пункттар менән грунт һәм шоссе юлдары бәйләй. Район үҙәгенә тиклем алыҫлыҡ  (Уй ауылы) 30 км, ауыл биләмәһенә тиклем алыҫлыҡ  (Мирный ҡасабаһы) — 8 км. Халҡы  319 кеше тәшкил итә. (1970 йылда — 428, 1983 йылда — 313, 1995 йылда — 510). Ҡасабаға 1937—38 йылдарҙа «Уйский» совхозының  Житар бүлексәһе ваҡытында нигеҙ һалына.  Рәсми [[1961 йыл]]да теркәлә&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/zaozernyy_uyskiy Заозёрный Уйский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210118095218/http://chel-portal.ru/enc/zaozernyy_uyskiy |date=2021-01-18 }}&lt;/ref&gt;. Зерновой ҡасабаһына ҡарата (совхоздың үҙәк усадьбаһы) был ҡасаба  3 күл аръяғында, түбәндә урынлаша — атамаһы ла шунан. Хәҙер Заозёрный ауылында  «Уйская» дәүләт орлоҡ һынау станцияһының  бүлеге урынлашҡан. Балалар баҡсаһы, башланғыс мәктәп, китапхана, клуб, фельдшер-акушерлыҡ пункты эшләй.

== Географияһы ==
Ҡасаба Силәбе өлкәһенең үҙәк өлөшөндә, урман-дала зонаһында, Саңғырҙаҡ йылғаһының  ([[Уйылға]] йылғаһының ҡушылдығы) уң яҡ ярында, райондың административ үҙәге Уй ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан (туранан) яҡынса  25 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.  Рельефы — ярым тигеҙлектең  (Урал аръяғы пенеплены) Өфө яйлаһына күсеүе;  иң яҡын бейеклектәр — 397 һәм 450 м (Белая Галька тауы). Ландшафты — һыҙатлы ҡарағай урмандары менән урманлы дала. Диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге — 334 метр&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.geonames.org/1540854/zaozernyy.html|title=Zaozërnyy|publisher=GeoNames|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

; Сәғәт бүлкәте

Заозёрный ҡасабаһы, бөтә Силәбе өлкәһендә кеүек үк, [[МСК+2]] сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан.  [[Всемирное координированное время|UTC]] ваҡытына ҡарата ваҡыт айырмаһы  сағыштырмаса +5:00 тәшкил итә&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;und&quot;&gt;[http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_114656/b2707989c276b5a188e63bc41e7bcbcc18723de8/ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;hidden-ref&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;'''&lt;span title=&quot;на неопределённом языке&quot; class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot;&gt;(неопр.)&lt;/span&gt;'''&lt;/span&gt;(3 июня 2011).&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
{{Население|Заозёрный (Уйский район)}}

; Гендер составы

[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010|2010 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен]] алыу мәғлүмәттәре буйынса, халыҡтың гендер структураһында  ир-егеттәр 44,9 %,  ҡатын — ҡыҙҙар 55,1 % тәшкил итә.

; Милли составы

2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә  ярашлы,  халыҡтың милли структураһыннда  [[башҡорттар]]  54 % тәшкил итә, [[урыҫтар]] — 33 %&lt;ref&gt;''Коряков Ю. Б.''База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».&lt;/ref&gt;.

== Урамдары ==
Ҡасаба урамдары селтәре алты урамдан тора&lt;ref&gt;[http://okato-kod.ru/74041000022.html Регионы России → Челябинская обл. → Уйский р-н → Заозёрный п.]&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [https://ru.wikipedia.org/wiki/Соколовское_сельское_поселение_(Челябинская_область) Соколовское сельское поселение (Челябинская область)]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Уй районы (Силәбе өлкәһе) тораҡ пункттары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:1937 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]</text>
      <sha1>nnrfnz54hz2a21t2rh6h2k6plm1j51c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кесе Ҡәнзәфәр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172842</id>
    <revision>
      <id>1306697</id>
      <parentid>1274264</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T10:02:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4849" sha1="67i7kn6waz6w4b9nkzfk17uu2mn2zom" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кесе Ҡәнзәфәр'''&lt;ref&gt;[https://rosreestr.ru/wps/PA_FCCLPGUMWPSPtalApp/ru.fccland.pgu.infoblock?ru.fccland.ibmportal.spring.portlet.handler.BeanNameParameterHandlerMapping-PATH=%2FFileDownloaderController&amp;ru.fccland.ibmportal.spring.portlet.dispatcher.DispatcherServiceServlet.directRequest=x&amp;param_infoblock_name=cc_ib_data_catalog_place_names&amp;param_infoblock_file_path=doc1/22n.zip Реестр зарегистрированных в АГКГН географических названий объектов. Челябинская область по состоянию на 11/03/2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018072207/https://rosreestr.ru/wps/PA_FCCLPGUMWPSPtalApp/ru.fccland.pgu.infoblock?ru.fccland.ibmportal.spring.portlet.handler.BeanNameParameterHandlerMapping-PATH=%2FFileDownloaderController&amp;ru.fccland.ibmportal.spring.portlet.dispatcher.DispatcherServiceServlet.directRequest=x&amp;param_infoblock_name=cc_ib_data_catalog_place_names&amp;param_infoblock_file_path=doc1%2F22n.zip |date=2014-10-18 }}&lt;/ref&gt; — [[Рәсәй]]ҙең [[Силәбе өлкәһе]] [[Кәҫле районы]]ндағы ауыл. Береговой ауыл Советы биләмәһе составына инә. Район үҙәгенән, Кәҫле ҡалаһынан көнсығыш-төньяҡ-көнсығышҡа (ENE) табан яҡынса 44 км алыҫлыҡта, диңгеҙ кимәленән 187 метр бейеклектә урынлашҡан&lt;ref&gt;Maloye Kanzafarovo(англ.). GeoNames.Дата обращения: 2 апреля 2014.&lt;/ref&gt;. [[ОКАТО]] коды — 75226810004. ОКТМО коды — 75626410116&lt;ref&gt;Федеральная информационная адресная система(недоступная ссылка).Дата обращения: 11 апреля 2014. Архивировано 18 апреля 2014 года.&lt;/ref&gt;.

==Географияһы ==

Кесе Ҡәнзәфәр ауылы райондың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Рельефы — тигеҙлек (Көнбайыш Себер тигеҙлеге); иң яҡын бейеклектәр — 167, 182 һәм 216 м. Ландшафты — урман-дала. Көньяҡ-көнбайыш сигендә ҙур булмаған күл бар. Кесе Ҡәнзәфәр ауылын күрше тораҡ пункттар менән грунт һәм шщоссе юлдары бәйләй.

Район үҙәге Кәҫлегә тиклем алыҫлыҡ 72 км, ауыл биләмәһе үҙәгенә тикле ([[Береговой (Кәҫле районы)|Береговой]] ҡасабаһы) — 18 км. Халҡы 220 кеше тәшкил итә. (1970 йылда — 294, 1983 йылда — 227, 1995 йылда 262 кеше иҫәпләнгән). Ауылға 1938 йылда «Бәғәрәк» совхозының һөт-тауар фермаһын ойоштороу ваҡытында нигеҙ һалына, ул 1946 йылда СССР Эске Эштәр министрлығының ярҙамсы хужалығы итеп үҙгәртелә. 1960 йылда Снежинск теория физикаһы ҒТИ ярҙамсы хужалығы («Береговой» совхозы исеме аҫтында). Нигеҙ һалынғандан алып 1960 йылға тиклем Кесе Ҡәнзәфәр ауылы Ҡоншаҡ районының Күлмәк ауылы Советы (хәҙер бөтөрөлгән) составында була&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/Maloe_kanzafarovo Малое Канзафарово] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191227200845/http://chel-portal.ru/enc/Maloe_kanzafarovo |date=2019-12-27 }}&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
{{Население|Малая Канзафарово}}2010 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Кесе Ҡәнзәфәр ауылында халыҡ һаны 58 кеше тәшкил итә (28 ир-ат һәм 30 ҡатын-ҡыҙ).

== Урамдары ==
Ауылдың урам селтәре 3 урамдан тора&lt;ref&gt;[http://okato-kod.ru/74009000018.html Регионы России → Челябинская обл. → Каслинский р-н → Малое Канзафарово д.]&lt;/ref&gt;: Үҙәк урам, Йәшел урам һәм Болон урамы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Кәҫле районы тораҡ пункттары}} 

[[Категория:Кәҫле районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]</text>
      <sha1>67i7kn6waz6w4b9nkzfk17uu2mn2zom</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йөрәккүл (ҡасаба)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172949</id>
    <revision>
      <id>1306680</id>
      <parentid>1067341</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T07:10:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4518" sha1="9ixykptmrlwxjy4rly64wfzf51c4lmb" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Йөрәккүл''' — [[Рәсәй]]ҙең [[Силәбе өлкәһе]] [[Һатҡы районы]] ҡасабаһы. Һатҡы ҡала биләмәһе составына инә. Шул уҡ исемле күлдең төньяҡ-көнсығыш ярында урынлашҡан. .

[[Йөрәккүл (милли парк)|«Йөрәккүл» милли парк]]ының үҙәк усадьбаһы урынлашҡан

Ҡасаба аша [[Оло Һатҡы]] йылғаһы аға.
==Исеме==
Яҡындағы Йөрәккүл күле исеме менән аталған&lt;ref&gt;[[Йөрәккүл]]&lt;/ref&gt;. Ул башҡорт телендәге &quot;йөрәк&quot; һәм &quot;күл&quot; һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән.

== Тарихы ==
Ҡасабаға [[1881 йыл]]да урман кордоны кеүек һәм бер үк ваҡытта плотина төҙөү менән барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;''Павел Распопов.''Озеро Зюраткуль - самое высокогорное на Урале. Ураловед (2 июля 2019).Дата обращения: 18 ноября 2019.&lt;/ref&gt;. 1968 йылдың 10 сентябрендә Рыбный утары Йөрәккүл ҡасабаһы составына инә&lt;ref&gt;Челябинская область. Административно-территориальное деление М. Я. Вихарев.— Челябинск: ЮУКИ, 1971. — С.136. — 196 с— 3500 экз.&lt;/ref&gt;
==Тасуирламаһы==

Һатҡы районының көнбайыш өлөшөндә, Оло Һатҡы йылғаһының башында, Йөрәккүл күлен яры буйында урынлашҡан. Рельефы таулы, төньяҡ- көнсығышҡа ҡарай 6 км алыҫлыҡта Кеүәш Үре тауы урынлашҡан (814 м), көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 8 км алыҫлыҡта — Һандыҡтар тауы (993 м), көньяҡҡа ҡарай — Лукаш тауы (1013 м). Ландшафты — тау-урман зонаһы. Ҡасабаны күрше тораҡ пункттар менән грунт һәм шоссе юлдары бәйләй. Район үҙәгенә һәм ҡала биләмәһе үҙәгенә тиклем алыҫлыҡ (Һатҡы) 30 км. Торлаҡ төҙөлөшө 1942 йылда Йөрәккүл ГЭС-ы плотиналарын төҙөү менән әүҙем башлана. 1968 йылда Йөрәккүл составына күрше Рыбный ҡасабаһы индерелә. 1970 йылдарҙа Йөрәккүл ҡасабаһы территорияһында урман участкаһы урынлаша. Хәҙер урмансылыҡ, «Магнезит» комбинатының ял итеү базаһы эшләй. Йөрәккүл ҡасабаһы ҙур түгел: ағас өйҙәр төҙөлгән 2 урамдан тора, башлыса хаҡлы ялға сыҡҡан кешеләр һәм дачаға килеүселәр йәшәй&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/zyuratkul_poselok Зюраткуль_поселок] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190905220940/http://chel-portal.ru/enc/zyuratkul_poselok |date=2019-09-05 }}&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
{{Население|Зюраткуль (посёлок)}}Халҡы 26 кеше тәшкил итә. (1970 йылда — 78, 1979 йылда — 27, 1983 йылда — 40, 1989 йылда — 27, 1995 йылда — 20).

[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010|Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны 2010 йылда кеше 86 тәшкил иткән (42 ир-ат һәм 44 ҡатын-ҡыҙ).

== Урам селтәрҙәре ==
Йөрәккүл ҡасабаһы урам селтәре 6 урамдан тора&lt;ref&gt;[http://okato-kod.ru/74017000041.html Регионы России → Челябинская обл. → Саткинский р-н → Зюраткуль п.]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Һатҡы районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе ауылдары]]</text>
      <sha1>9ixykptmrlwxjy4rly64wfzf51c4lmb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йәшлек (Магнитогорск)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174018</id>
    <revision>
      <id>1306678</id>
      <parentid>1061724</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T06:58:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4046" sha1="1uywbczj96nd0ktcdnmzufdiegw6z9d" xml:space="preserve">{{УК}}
'''Йәшлек''' — [[Силәбе өлкәһе]] [[Магнитогорск]] ҡалаһында башҡорт бейеүҙәре ансамбле.&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/yashlek Челябинская область. Энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220524061530/http://chel-portal.ru/enc/yashlek |date=2022-05-24 }}&lt;/ref&gt; Ансамбль 1971 йылда ойошторолған һәүәҫкәр коллектив, уның төп маҡсаттары һәм бурыстары - милли башҡорт бейеү сәнғәтен пропагандалау һәм үҫтереү, яңы талантлы башҡарыусыларҙы асыҡлау, йәштәрҙең халыҡ бейеүҙәренә ҡыҙыҡһыныуын арттырыу.
== Тарихы ==
[[Файл:Jashlek.jpg|мини|слева|альт=Йәшлек ансамбле сығыш яһай]]
[[1971 йыл]]да Металлургтар мәҙәниәт һарайында Р. М. Бакиров етәкселегендә башҡорт һәм татар йырҙары ансамбле ойошторола. Тәүҙәрәк ансамбль репертуарында халыҡ йырҙары була. 1983 йылдан ансаблде  Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Сания Исхаковна Ғайсина етәкләй, ансабль башҡорт бейеүҙәре ансамбла тип атала.&lt;ref&gt;[https://kurultay-ufa.ru/ru/2017/05/15/%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%A1%D0%B0-%D1%85%D1%8B%D1%8F%D0%BD%D0%B0%D1%82-%D0%B8%D1%82%D0%BC%D3%99%D0%B9%D2%99%D3%99%D1%80/ Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы сайта]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Аккомпаниатор, халыҡ музыкаһын нескә тойоусы музыкант Гусман Мифтах улы Хәйретдинов.

1998 йылда коллективҡа халыҡ ансамбле исеме бирелә. 2007 йылдан Халыҡтар Дуҫлығы йортоноң башҡорт мәҙәниәте ҡарамағында.

Ансамблдә егеттәр һәм ҡыҙҙар, уҡыусылар һәм студенттар ҡатнаша. Ансамбль репертуарында яңғыҙ, парлы, коллектив, сюжетлы бейеүҙәр ҡуйылған.&lt;ref&gt;[https://ddnmgn.ru/kollektivy/bash-kollektivy/61-narodnyy-kollektiv-ansambl-bashkirskogo-tanca-yashlek-molodost.html Дом Дружбы народов. Магнитогорск]&lt;/ref&gt;

Коллектив [[Татарстан]], [[Башҡортостан]], [[Молдова]], [[Әзербайжан]], [[Грузия]] республикалары буйлап гастролдәрҙә була.  Науруз, Һабантуй, Ҡала көнө, металлургия көнө кеүек байрам сараларында ҡатнаша. Н. Н. Карташова призына Бөтә Рәсәй бейеү фестивале лауреаты (1998, 2002, 2006, 2008), «Танцевальная капель» тип аталған ҡала фестивале лауреаты,  &quot;Арҡайым&quot; 2-се Евразия халыҡтары фестивале (1998) лауреаты, 1-се Бөтә Рәсәй балалар һәм йәштәр ижады фестивале лауреаты (2007).

== Сығанаҡтар ==
[https://web.archive.org/web/20220524061530/http://chel-portal.ru/enc/yashlek Яшьлек. Портал Челябинская область]
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Алфавит буйынса музыкаль коллективтар]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе музыкаль коллективтары]]
[[Категория:1971 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]</text>
      <sha1>1uywbczj96nd0ktcdnmzufdiegw6z9d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ибраһим (исем)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177673</id>
    <revision>
      <id>1306668</id>
      <parentid>1150876</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T00:55:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11624" sha1="qnsddo7qbbbokafx9jx05qfl2sdsad8" xml:space="preserve">'''Ибраһим''' — киң таралған башҡорт исеме. Төрки халыҡтарҙа ла был исем йыш осрай.

== Этимологияһы ==
Ибраһим башҡорт теленә боронғо йәһүд, ғәрәп теленән килеп ингән. Библиялағы Авраам, Абраһам исеменән үҙгәртелгән. Халыҡтар атаһы тигәнде аңлата&lt;ref&gt;[[Таңһылыу Күсимова]].
[https://www.bashklip.ru/site/kitap/isembashklip_ru.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180516203613/http://bashklip.ru/site/kitap/isembashklip_ru.pdf |date=2018-05-16 }}  Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1991. — 35-се бит]]&lt;/ref&gt;.

== Билдәле шәхестәр ==
[[Абдуллин Ибраһим Әхмәт улы]] (20 сентябрь 1920 йыл — 9 июль 2005 йыл) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы, драматург. 1947 йылдан — КПСС, 1949 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1978), [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1996). 1‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1980) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1966) ордендары кавалеры.

[[Ибраһим Ғәзи]] (шулай уҡ Ибрай; төп исеме һәм фимилияһы Ибраһим Зарифулла улы Минғәзиев; 4 февраль 1907 йыл — 20 февраль 1971 йыл) — СССР яҙыусыһы, тәржемәсе һәм журналист. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Татар АССР-ының Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1969).

[[Ибраһим Мерәҫов]] (? — 1788 йыл) — Өршәк-Мең улусы старшинаһы, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёв полковнигы.

[[Ғиззәтуллин Ибраһим Ғәзизулла улы]] (15 сентябрь 1918 йыл — 13 май 1992 йыл) — башҡорт прозаигы, Бөйөк Ватан һуғышы инвалиды, 1965 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. III дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] (1943), I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1985) ордендары, хәрби миҙалдар менән наградланған, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988) һәм Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1968).

[[Исхаҡов Ибраһим Ейәнбай улы|Ибраһим Ейәнбай улы Исхаҡов]] (1891 йыл — 1921 йыл) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтендә әүҙем ҡатнашҡан башҡорт офицерҙарының береһе, [[Беренсе донъя һуғышы]]нда (1914—1917) һәм [[Граждандар һуғышы]]нда ҡатнаша, Әхмәтзәки Вәлидиҙең шәхси адьютанты.

[[Байдәүләтов Рафаэль Ибраһим улы]] (16 август 1943 йыл) — энергетик, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1999—2008 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер‑министры. Рәсәй Берҙәм энергетика системаһының атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003), Рәсәй яғыулыҡ—энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (1993). Почёт (2004), «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2003), [[Салауат Юлаев ордены|Салауат Юлаев]] (2008) ордендары кавалеры.

[[Ибраһим]] (1479 йылда үлгән) — [[Ҡазан]] ханы (1467); Мәхмүт хандың улы, ағаһы Хәлилгә вариҫ булған.

Ибраһим ([[XVI быуат]]) — Ҡазан илсеһе, Сафа-Гәрәй хан илселегенең [[Мәскәү]]гә ҡатнашыусыһы (1528).

Ибраһим I (1382—1417) — Ширван Хөкүмәте, Дербенди династияһына нигеҙ һалыусы.

Ибраһим I ([[1615]]—[[1648]]) — Ғосман солтаны (1640); Әхмәд I улы, ағаһы Морад IV вариҫы була.

Ибраһим-паша (1493—1536) — Бөйөк Сөләйман эргәһендә [[Ғосман империяһы]]ның бөйөк вәзире.

Ибраһим-паша ([[1789]]—[[1848]]) — [[Мысыр]]ҙың 2-се пашаһы; тәрбиягә бала алган улы Мөхәммәт Али.

== Фамилияларҙа ==
Башҡорттарҙа атаһының йәки олатаһының исемен мәңгеләштереү маҡсатында фамилия итеү осраҡтары йыш булған. Шуға бәйле шәхси исемдән яһалған фамилиялар барлыҡҡа килгән.
[[Ибраһимов Азат Әхмәт улы]] (1959 йыл) — дәүләт хеҙмәткәре, хужалыҡ эшмәкәре.

[[Ибраһимов Байрас Нәҙим улы]] (1953 йыл) — актёр, театр режиссёры.

[[Ибраһимов Ғәли Ғизетдин улы]] (1919 йыл — 1989 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1979) һәм БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1969).

[[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы]] (1887 йыл — 1938 йыл) — яҙыусы, тәнҡитсе, әҙәбиәтсе, телсе, философ, тарихсы, күп журналдарҙың баш мөхәррире, революционер. Хеҙмәт Геройы (1932).

[[Ибраһимов Илдус Ғамир улы]] (1957 йыл) — техник фәндәр докторы (1997), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003), РФ юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2009).

[[Ибраһимов Рәхим Кирәй улы]] (1904 йыл — 1971 йыл) — БАССР Үҙәк башҡарма комитетының (БашЦИК) 6-cы Рәйесе (1937—1938). БАССР Юғары Советы Президиумы Рәйесе (1938—1946).

[[Ибраһимов Таһир Әсхәт улы]] (1962 йыл) — хәрби хеҙмәткәр һәм дәүләт эшмәкәре, полиция генерал-майоры.

[[Ибраһимов Хәбибулла Кәлимулла улы]] (1894 йыл — 1959 йыл) — композитор, драматург, йәмәғәт эшмәкәре. БАССР‑ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1951).

[[Ибраһимов Шамил Шамил улы]] (1922 йыл — 1993 йыл) — хор дирижёры, БАССР‑ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1972).

[[Ибраһимов Шаһимарҙан Мерәҫ улы]] (1841 йыл — 1891 йыл) — башҡорт этнограф-ғалимы.

[[Ибраһимов Әнүәр Камил улы]] (1965 йыл) — башҡорт [[СССР|совет]] фехтовальщигы, Олимпия чемпионы, СССР-ҙың атҡаҙанған (1988) һәм халыҡ-ара класлы (1984) спорт мастеры, Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2004).

[[Ибраһимова Венера Латип ҡыҙы]] (1940 йыл) — философия фәндәре докторы (1994), профессор, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2009).

== Диндә ==
[[Ибраһим сүрәһе]] (ғәр. إبراهيم‎, Ибраһим) — Ҡөрьән Кәримдең 14 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 52 аяттан тора

Ибраһим (ғәр. إبراهيم‎, уҡыла: Ibrāhīm, йәһ. אברהם‎, уҡыла: ʼAḇrāhām) — яҡынса б. э. т. XX быуатта йәшәгән дини шәхес. Ислам динендә Пәйғәмбәр булараҡ, йәһүдилек һәм христианлыҡта иһә бөйөк дини зат буларак ололоҡлана. Исхаҡ һәм Исмәғилдең атаһы. Ғәрәп һәм йәһүд халыктарының тәү атаһы булып иҫәпләнә.

== Тораҡ пункттар атамаһы ==
[[Ибраһим (Ғафури районы)]] — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл.

[[Ибраһим (Илеш районы)]] — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл.

[[Ибраһим (Кушнаренко районы)]] — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл.

[[Ибраһим (Күгәрсен районы)]] — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл.

[[Ибраһим (Ҡырмыҫҡалы районы)]] — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл.

[[Ибраһим разъезы]] — [[Башҡортостан]]дың [[Ҡырмыҫҡалы районы]]ндағы ауыл.

[[Ибраһим (Силәбе өлкәһе)]] — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ауыл.

[[Ибраһим (Шишмә районы)]] — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл.

[[Ибраһим (Хәйбулла районы)]] — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы бөткән ауыл

[[Ибраһим (Ырымбур өлкәһе)]] — Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20210928073605/https://nashiimena.ru/nacionalnye-imena/muzhskie-tjurkskie-imena/ Мужские тюркские имена]

== Сығанаҡтар ==
{{Исемдәр донъяһында}}
{{Аҙаштар исемлеге}}
[[Категория:Башҡорт ир-ат исемдәре]]</text>
      <sha1>qnsddo7qbbbokafx9jx05qfl2sdsad8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Илсекәй Биктуғанов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179264</id>
    <revision>
      <id>1306671</id>
      <parentid>1245559</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T02:08:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8781" sha1="fu9peq0rpe5lwsuog3d3uukk2qzpnd8" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Илсекәй Биктуғанов''' ([[1729|1729 йыл]]—[[1812|1812 йыл]]) — хәрби эшмәкәр, [[Пугачёв Емельян Иванович|Е. И. Пугачёв]] етәкселегендәге [[1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы|1773-1775 йылдарҙағы Рәсәйҙәге Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда ҡатнашҡан&lt;ref&gt;Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа, 2001.
&lt;/ref&gt;.

== Тормошо ==
[[Себер даруғаһы]] Түбәләҫ улусы Иштуған ауылы башҡорто. Һуңғараҡ шул уҡ улустың Биктуған ауылында, ул яндырылғандан һуң, Илсекәй ауылында (хәҙер — [[Салауат районы]] [[Башҡорт Илсекәйе]] ауылы) йәшәгән&lt;ref&gt;Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа, 2001.
&lt;/ref&gt;.
&lt;blockquote&gt;«Илсекәй ауылының исеме атаһы, ағай-энеһе, бабайҙары менән Оло Ҡатау (Катав-Ивановск) заводына улыс ерҙәрен бер генә тапҡыр һатмаған әүҙем общинник һәм йөҙ башы (сотник) Илсекәй Биктуғанов исеме менән бәйле. Уның шәжәрәһе түбәндәгесә: Тархандың улы Мишәр. Мишәр Тарханов Мишәр ауылында йәшәгән, 1740 йылда Түбәләҫ улусы старшинаһы булған Мишәрҙең улдары Иштуған, Биктуған — өсөһө лә, шулай уҡ Күсәш һәм Таҡый Мишәровтар, Илсекәй һәм Монас Биктуғановтар 1740 йылдағы ихтилалда ҡатнашҡандар»&lt;/blockquote&gt;&lt;ref&gt; Хисамитдинова Ф. Г. Башкирская ойконимия&lt;/ref&gt;. 

'''1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыуы''' 

[[1774 йыл]]да Түбәләҫ улусы башҡорттарынан торған командаһы менән [[Юлай Аҙналин]]дың йыйылма отрядына ҡушыла. Баш күтәреүселәр [[Йүрүҙән]], [[Ҡытаутамаҡ]] һәм [[Ҡытау-Ивановск]] заводтары районында хәрәкәт иткән. 

1773—1775 йылдарҙағы [[Салауат Юлаев]] етәкселегендәге көрәшкә Илсекәй ауылынан Ғәбдеш Таҡил, Аҡһары Йосопов, Илсекәй Биктуғанов, Тимәт Иштуғанов, Ҡалмаҡ Көҫәпәев (Күсәбаев) (Һунбыҡ нәҫеленән), Наҙарғол Балтасов, Сәфәр Смаҡов, Күсәш Мишәров, Монас Биктуғанов, Биҡҡол Тәүешев (Тәүеш нәҫеленән), Сүрәкәй ауылынан Ҡалмаҡҡол Килтәков, Арыҫланғол Собханғолов, Ҡарағол ауылынан Ишембәт Иҫәк(н)әев ҡушыла. Улар бөтәһе лә С. Юлаев һәм уның атаһы Ю.Аҙналиндан һорау алғанда шаһит булараҡ тарихҡа инеп ҡалған. Ошо шаһиттар Эҫем заводын яндырыу, Йүрүҙән, Ҡатау-Иван заводтарын ҡамауҙа тотоу тураһында мәғлүмәт бирәләр. Әммә С. Юлаевтың һәм Ю. Аҙналиндың кеше үлтереүе тураһындағы һорауға: «Беҙ уларҙың кеше үлтергәнен күрмәнек»,- тип яуап бирәләр. Был мөмкин тиклем ихтилал етәкселәрен яҡларға тырышыу тураһында һөйләй&lt;ref&gt;Шәмсетдинов Я. М. Ырыуым -Түбәләҫ — Ағиҙел, 2002, 2-се һаны, 172—178 бб.&lt;/ref&gt;.

1765 йылдан бирле Себер юлы Түбәләҫ улусы старшинаһы вазифаһын башҡарған [[Собханғол Килтәков]] (1720—1774) командаһында 1773 йылда 91 йорт булған. «Салауат Юлаев» энциклопедияһында Собханғол Килтәков Пугачёв ихтилалында ҡатнашыусы, полковник, тигән аңлатма бирелә. 1773 йылда ул, улустың батыр йөрәкле ирҙәрен йыйып, Һатҡы заводына һөжүм иткән&lt;ref&gt;{{китап |автор=Гвоздикова И. М. |заглавие= Салават Юлаев: исследование документальных источников|ответственный= |ссылка= |место=Уфа |издательство=Китап |год=2004 |том= |страниц= |страницы= |isbn= |ref= }}&lt;/ref&gt;. 

Килтәков Көнгөрҙә язалап үлтерелгәндән һуң, Илсекәй Биктуғанов ихтилалдан ситләшә һәм 1774 йылдың 11 ноябрендә [[Силәбе]] ҡәлғәһенә килеп властар алдында ғәйебен таный&lt;ref&gt;[http://www.ufagen.ru/places/salavatskiy/ilchikeevo.html Генеалогия и архивы. Ильчикеево] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211002093109/http://www.ufagen.ru/places/salavatskiy/ilchikeevo.html |date=2021-10-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Салават Юлаев: Энциклопедия. Ильчикей Биктуганов, 139 с. /Гл.ред. И. Г. Илишев.— Уфа: Башкирская энциклопедия, 2004. — 480 с.: ил. ISBN 5-88185-054-8&lt;/ref&gt;.

Өфө воеводаһы А. Н. Борисов Илсекәй Биктуғановты Түбәләҫ улусы старшинаһы итеп тәғәйенләй.

[[1775 йыл]]дың [[май]]-июнендә [[Салауат Юлаев]] һәм [[Юлай Аҙналин]] эше буйынса Өфө провинциаль канцелярияһында тикшереү һәм суд барышында ғәйепләү шаһиты булып сығыш яһай&lt;ref&gt;Салават Юлаев: Энциклопедия. Ильчикей Биктуганов, 139 с. /Гл.ред. И. Г. Илишев.— Уфа: Башкирская энциклопедия, 2004. — 480 с.: ил. ISBN 5-88185-054-8&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Башҡорт Илсекәйе]]
* [[Илсеғол]]
* [[Биктуған]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{китап |автор=Гвоздикова И. М. |заглавие= Салават Юлаев: исследование документальных источников|ответственный= |ссылка= |место=Уфа |издательство=Китап |год=2004 |том= |страниц= |страницы= |isbn= |ref= }}
* Салават Юлаев: Энциклопедия. Ильчикей Биктуганов, 139 с. /Гл.ред. И. Г. Илишев.— Уфа: Башкирская энциклопедия, 2004. — 480 с.: ил. ISBN 5-88185-054-8
* РГАДА. Ф.6, оп.1, д.627, ч.12, л.189;Крестьянская война 1773—1775 гг. на территории Башкирии: Сборник документов. Уфа, 1975.
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа, 2001.
* Шәмсетдинов Я. М. Ырыуым -Түбәләҫ — Ағиҙел, 2002, 2-се һаны, 172—178 бб.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.ufagen.ru/places/salavatskiy/ilchikeevo.html Генеалогия и архивы. Ильчикеево] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211002093109/http://www.ufagen.ru/places/salavatskiy/ilchikeevo.html |date=2021-10-02 }}
* [http://chel-portal.ru/enc/tyubelyas Челябинская область. Тюбеляс.] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—1775) ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:XVIII быуатта тыуғандар]]
[[Категория:XVIII быуат шәхестәре]]
[[Категория:Башҡорт ихтилалдары етәкселәре]]</text>
      <sha1>fu9peq0rpe5lwsuog3d3uukk2qzpnd8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кинйәбулатов Уран Кәрим улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187023</id>
    <revision>
      <id>1306700</id>
      <parentid>1269455</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T10:32:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6697" sha1="cje4y3ntfnm66k43wwzh9li6esblalu" xml:space="preserve">{{Шәхес}}{{ФШ|Кинйәбулатов}}
'''Кинйәбулатов Уран Кәрим улы''' ([[25 май]] [[1934 йыл]], [[Силәбе өлкәһе]] [[Арғаяш районы]] [[Ҡолой ауылы]] — [[4 октябрь]] [[2003 йыл]], [[Өфө]])— башҡорт шағиры. Билдәле шағирә [[Кәтибә Кинйәбулатова]]ның&lt;ref name=&quot;Киньябулатова Катиба Каримовна&quot;&gt;[http://bashenc.online/ru/articles/86269/ Киньябулатова Катиба Каримовна]&lt;/ref&gt; бер туған ҡустыһы. Бик күп йырҙар авторы.

== Биографияһы ==
Ҡолой ете йыллыҡ мәктәбен тамамлағандан һуң Коркино тау техникумында&lt;ref&gt; хәҙер Коркино тау-төҙөлөш техникумы&lt;/ref&gt; уҡый. Хеҙмәт эшмәкәрлеген «Силәбе-Шахтострой» тресы карьеры етәксеһе булып башлай. [[Совет Армияһы]] сафтарында хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң, 1957—1958 йылдарҙа [[«Совет Башҡортостаны» гәзите]]ндә журналист булып эшләй.

1958—1962 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетында уҡый. 1962 йылдан Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы Телевидение һәм радио тапшырыуҙар буйынса дәүләт комитетында (хәҙер [[«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы]]) эшләй.

Уран Кинйәбулатов шиғырҙары 1950-се йылдарҙан гәзит һәм журналдарҙа баҫылып сыға. Уның шиғырҙарына бик күп йырҙар ижад ителгән. Улар араһында, «Бөрйән егеттәре» ([[Вәхитов Йәнғәли Арыҫлан улы|Йәнғәле Вәхитов]] көйө, 1960 йыл), «Ҡыр ҡаҙҙары», «Онот инде йөрәк яраһын» ([[Хәсәнов Рим Мәхмүт улы|Рим Хәсәнов]] көйө), «Яҙғы хистәр» ([[Кәримов Айрат Таһир улы|Айрат Кәримов]] көйө), «Мин умырзая» ([[Сәхәүетдинова Роза Хәйҙәр ҡыҙы|Роза Сәхәүетдинова]] көйө) һәм башҡа билдәле йырсылар һәм ябай халыҡ яратып башҡарған йырҙар бар.

1992 йылда Уран Кәрим улының «Сейәле тау» исемле шиғри йыйынтығы донъя күрә.
== Ғаиләһе ==
*  [[Кинйәбулатов Азат Уран улы]] 1963 йылда Өфөлә тыуған. Яҙыусы, журналист, нейрохирург, физик культура уҡытыусыһы, медицина, физик культура һәм спорт тарихсыһы, шулай уҡ республиканың Яҙыусылар союзы ағзаһы, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Журналистар союзы ағзаһы, медицина фәндәре кандидаты, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау отличнигы&lt;ref&gt;[https://argayash.com/20220822-argayashskaya-zemlya-rodina-poetov-kinyabulatovyh Аргаяшская земля — родина поэтов Киньябулатов]&lt;/ref&gt;.

== Китаптары ==
* Уран Кинйәбулатов. «Сейәле тау» (шиғәрҙар йыйынтығы), Өфө: Китап,-1992.

== Уран Кинйәбулатов һүҙҙәренә яҙылған йырҙар ==
* ''Салауат Низаметдинов музыкаһы'': Яратам тип йырлаһам, Аҡ ҡар яуа
* ''Роза Сәхәүетдинова музыкаһы'': Үҙең бүләк, Сейәлетау, Мин умырзая, Ташлы күл, Ромашкалар,
* ''Айрат Кәримов музыкаһы'': Яҙғы хистәр
* ''Рим Хәсәнов музыкаһы'': Онот инде йөрәк яраһын, Ҡыр ҡаҙҙары
* ''Йәнғәле Вәхитов музыкаһы'': Бөрйәндең егеттәре (1960)
* ''Феликс Әбдрәшитов көйө'': Гөлдәриә
* ''Ғәфүр Кинйәбулатов көйө '': Йәшлек хистәре
* ''Абрар Ғабдрахманов көйө'': Бишек йыры, Көнбағыш һ.б.

* 

*

== Әҙәбиәт ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20221208072041/http://chel-portal.ru/en-7929 Киньябулатов Уран Каримович ]
* [https://www.discogs.com/artist/5212676-%D0%A3%D1%80%D0%B0%D0%BD-%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D1%8C%D1%8F%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 Уран Киньябулатов. Дискография]
'''Йырҙар:'''
* [https://www.youtube.com/watch?v=uDs_UdX_F84  Ҡыр ҡаҙҙары (йыр). Әлим Ҡәйүмов йырлай ]
* [https://www.youtube.com/watch?v=fMG71i7RQDY Яҙғы хистәр (йыр). Асия һәм Илфак Смаҡовтар башҡара]
* [https://www.google.com/search?q=%D0%BC%D0%B8%D0%BD+%D1%83%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F+%D0%BF%D0%B5%D1%81%D0%BD%D1%8F&amp;oq=%D0%9C%D0%B8%D0%BD+%D1%83%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F&amp;aqs=chrome.2.69i57j33i160l3.4685j0j7&amp;sourceid=chrome&amp;ie=UTF-8#fpstate=ive&amp;vld=cid:288db24c,vid:5I3a3yB2KBo  Мин умырзая. Бибисара Азаматова йырлай ]
* [https://www.youtube.com/watch?v=_1dlVWwlO3Q Мин умырзая. Хәсән Усманов йырлай]
* [https://www.youtube.com/watch?v=Ecq06Cya2bI  Бөрйәндең егеттәре. Заһир Иҫәнсурин йырлай]
* [https://ufa-all.ru/music/audio.php?id=1443 Бөрйәндең егеттәре. Райман Ишбаев йырлай]
* [https://tarat.ru/singers/farit-bikbulatov/song/tashly-kyl Ташлы күл. Фәрит Бикбулатов йырлай] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221210150723/https://tarat.ru/singers/farit-bikbulatov/song/tashly-kyl |date=2022-12-10 }}


[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Башҡорт шағирҙары]]
[[Категория:Арғаяш районында тыуғандар]]
[[Категория:Өфөлә вафат булғандар]]</text>
      <sha1>cje4y3ntfnm66k43wwzh9li6esblalu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колобанов Зиновий Григорьевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201424</id>
    <revision>
      <id>1306701</id>
      <parentid>1303238</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T10:37:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1306701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104169" sha1="mhk6a2nmbuqs347qyxxgl8vfbowzhhl" xml:space="preserve">{{бутамаҫҡа|Коновалов, Семён Васильевич|лейтенант Семён Васильевич Коновалов|, 1942 йылдың 13 июлендә [[Ростовская область|Ростов өлкәһе]] [[Тарасовский район|Тарасовский районы]] [[Нижнемитякин (Тарасовский район)|Нижнемитякин]] утары янында [[КВ-1]] танкыһы экипажы менән дошмандың 16 танкын, 2 бронеавтомобилен, 8 автомашинаһы һәм пехотаһын тар-мар иткән башҡа танкист}}
{{Хәрби эшмәкәр
| имя = Зиновий Григорьевич Колобанов
| дата рождения = 7.01.1911 (25.12.1910)
| дата смерти = 08.08.1994
| место рождения = [[Арефин (Түбәнге Новгород өлкәһе Вачский районы)|Арефин]] ауылы, [[Муром өйәҙе]], {{МестоРождения|Владимирская губерния|во Владимир губернаһы}}, [[Рәсәй империяһы]]
| место смерти = {{МестоСмерти|Минск}}, [[Беларусь]]
| изображение = Зиновий Григорьевич Колобанов.jpg
| ширина = 200px
| описание изображения = 
| прозвище = 
| принадлежность = {{USSR}}
| годы службы = 1932—1958
| звание = {{СССР, Подполковник}}
| род войск = [[танк ғәскәрҙәре]]
| командовал = 
| часть =
* [[2-я танковая бригада (СССР)|2-се танк бригадаһы]]
* [[70-я стрелковая дивизия (1-го формирования)|70-се уҡсылар дивизияһы]]
* [[20-я тяжёлая танковая бригада|6-сы айырым ауыр танк бригадаһы]]
* [[1-се еңел танк бригадаһы]]
* [[97-я танковая дивизия (СССР)|97-се танк дивизияһы]]
* [[14-се еңел танк бригадаһы]]
* [[49-я танковая дивизия (СССР)|49-сы танк дивизияһы]]
* [[1-я танковая дивизия (1-го формирования)|1-се танк дивизияһы]]
* [[12-се механикалаштырылған дивизия]]
* [[9-я танковая дивизия (формирования 1945 года)|9-сы танк дивизияһы]]
* [[7-се гвардия танк дивизияһы]]
* [[12-се механикалаштырылған дивизия]]
* [[50-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһы]]
| сражения = 
* [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)]]
* [[Бөйөк Ватан һуғышы]]
** [[Ленинград оборона операцияһы]]
| награды = {{ряд
|{{Орден Красного Знамени}}
|{{Орден Красного Знамени}}
|{{Орден Отечественной войны 1-й степени}}
|{{Орден Красной Звезды}}
}}{{ряд
|{{Медаль «За боевые заслуги»}}
|{{Медаль В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина}}
|{{Медаль За оборону Ленинграда}}
|{{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
}}{{ряд
|{{Медаль Двадцать лет победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
|[[Файл:Order_of_Glory_Ribbon_Bar.png|40px|link=Знак «25 лет победы в Великой Отечественной войне»]]
|{{Медаль Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
|{{Медаль Сорок лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
}}{{ряд
|{{Медаль Ветеран Вооружённых Сил СССР}}
|{{Медаль 30 лет Советской Армии и Флота}}
|{{Медаль 40 лет Вооружённых Сил СССР}}
|{{Медаль 50 лет Вооружённых Сил СССР}}
}}{{ряд
|{{Медаль 60 лет Вооружённых Сил СССР}}
|{{Медаль 70 лет Вооружённых Сил СССР}}
}}                                                                                                                                                                                                                                                        
| связи = 
| в отставке = запастағы [[подполковник]], Техник контроль бүлеге (ОТК) мастеры, ОТК контролёры
}}
'''Зино́вий Григо́рьевич Колоба́нов''' ({{СС2|7|января|1911|25|декабря|1910}}&lt;ref name=&quot;Могила Колобанова&quot; group=&quot;сн&quot;&gt;Официальная дата рождения по паспорту, приведённая в учётно-послужной карте, хранящейся в [[ЦАМО РФ]] — иҫке стиль буйынса 1912 йылдың 25 декабре йәки яңы стиль буйынса 1913 йылдың 07 ғинуары. З. Г. Колобановтың автобиошграфияһында һәм [[Минск]]тағы Чижов зыяратында З. Г. Колобанов һәйкәлендә ысын тыуған көнө күрһәтелгән — 1910. См. {{cite web
 | url         = s55.radikal.ru/i148/0909/ee/cc6a8f9e2fd9.jpg
 | title       = фото могилы З.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Колобанова
 | archiveurl  = https://www.webcitation.org/653GNq09G
 | archivedate = 2012-01-29
}}&lt;/ref&gt;, [[Арефин (Вачский район Түбәнге Новгород өлкәһе Вачский районы)|Арефин]] ауылы, [[Владимир губернаһы]] — [[8 август]] [[1994]] йыл, [[Минск]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы танкист-ас, өлкән лейтенант, ауыр танк ротаһы командиры, һуғыштан һуңғы осорҙа — подполковник.

Архив документтарға һәм һуғыш ваҡытында баҫылған мәғлүмәттәргә ярашлы [[1941 йыл]]дың [[20 август|авгусында]]&lt;ref name=&quot;награднойЛист&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Усов&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Родников&quot;&gt;Наградной лист Н. Ф. Родникова (1919 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 1 сентября 1941.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Кисельков&quot;&gt;Наградной лист П. И. Киселькова (1912 года рождения) с представлением к ордену Ленина. ОБД «Подвиг Народа». 5 сентября 1941.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Никифоров&quot;&gt;Наградной лист Н. И. Никифорова (1914 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 5 сентября 1941.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Шпиллер&quot;&gt;[[:Файл:Наградной лист на капитана Шпиллера стр. 1.jpg|Наградной лист Шпиллера И. Б. (1907 года рождения) с представлением к ордену Ленина 26 октября 1941. ОБД «Подвиг Народа»]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Кулик1942&quot;&gt;{{статья|автор=Кулик|заглавие=В авангарде героических защитников Ленинграда|издание=Звезда, № 1—2|место={{Л}}|год=1942}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Тихонов1943&quot;&gt;{{книга|автор=Тихонов Н.|заглавие=Героическая защита Ленинграда|место={{Л}}|год=1943}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Крюковских1992&quot;&gt;{{книга|автор=Крюковских А. П.|часть=Сражение за Красногвардейск|заглавие=Цитадель под Ленинградом|ответственный=Составитель И.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Любецкий|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1992|страница=30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Базуев2011&quot;&gt;{{статья|автор=Базуев Д.|заглавие=Ленинградская Прохоровка|ссылка=http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10276391@SV_Articles|издание=Санкт-Петербургские ведомости|год=|номер=81-с от 06.05.2011|archivedate=2011-12-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111211162017/http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10276391@SV_Articles}}&lt;/ref&gt;; һуғыштан һуңғы хаталы баҫмаларға ярашлы — [[1941 йыл]]дың [[19 август|авгусында]]&lt;ref name=&quot;Ротмистров&quot;&gt;{{книга|автор=Ротмистров П.А.|заглавие=Танки на войне|место=М.|издательство=ДОСААФ|год=1975|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Дударенко&quot;&gt;{{статья|заглавие=Воронов В. М. Защищая город Ленина // Танкисты в боях за Родину. Героические были / под ред. Дударенко|издание= М.: ДОСААФ, 1965. — 163 с.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Скворцов8&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot;/&gt;) [[Кингисеппско-Лужская оборонительная операция|Кингисепп-Луга оборона операцияһында]] [[Войсковицы]]-[[Гатчина|Красногвардейск]] (хәҙер Гатчино) стратегик транспорт үҙәге районындағы бер һуғышта уның [[КВ-1]] [[танк]]ы экипажы засаданан дошмандың колонналағы 22 танкыһын юҡ итә; Колобановтың биш КВ-1 ауыр танкынан торған ярым ротаһы, Ленинград ополчениеһы менән берлектә, шул көндө шул районда 1941 йылдың 20 авгусында Ленинградҡа һөжүмде туҡтатыу һәм Луга совет ғәскәрҙәре төркөмөн ҡамау кәрәклеге арҡаһында позицияларын алмаштырған 1-се, 6-сы һәм 8-се танк дивизияларының 43 немец бронетехникаһын юҡ итә.

Бер алышта 22 танкыны юҡ итеү — бер экипаж өсөн абсолют донъя рекорды. Шул уҡ ваҡыттаа Колобановтың танкыһы ла, экипажы ла иҫән-һау ҡала&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2021/08/20/rekord-kolobanova-ekipazh-kv-1-podbil-22-vrazheskih-tanka-80-let-nazad.html?ysclid=mt9pduy44416856192&amp;utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.ru%2F Рекорд Колобанова: экипаж КВ-1 подбил 22 вражеских танка 80 лет назад]&lt;/ref&gt;.


== Биографияһы ==

=== Сығышы ===
1910 йылдың 25 декабрендә&lt;ref name=&quot;Могила Колобанова&quot; group=&quot;сн&quot;/&gt; [[Владимир губернаһы]] (хәҙерге [[Түбәнге Новгород өлкәһе]], Вача районы) Муром өйәҙенең Арефин ауылында тыуған&lt;ref name=&quot;карта&quot;&gt;Учётно-послужная карта З. Г. Колобанова, хранящаяся в [[ЦАМО РФ]].&lt;/ref&gt;. Ун йәшендә Граждандар һуғышында атаһы һәләк була. Әсәһе өс балаһын яңғыҙ тәрбиәләй. Балалар үҫкәс, ғаилә даими йәшәр өсөн Оло Загарино ауылына күсә. Был ауылда ун туғыз йәшлек Зиновий колхоз ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша&lt;ref name=&quot;Арефино.инфо&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.arefino.info/publ/1-1-0-10|title=Колобанов Зиновий Григорьевич|last=Сорокин|first=Александр.|date=2009-04-25|work=Первый Арефинский сайт — Арефино.инфо|accessdate=2009-12-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/653GOLjzo|archivedate=2012-01-29}}&lt;/ref&gt;.

Урта мәктәптең һигеҙ класын тамамлағандан һуң [[Нижегородский государственный технический университет|Горький индустриаль техникумында]] уҡый&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

[[1933 йыл]]дың [[16 феврале]] техникумдың өсөнсө курсынан [[РККА|Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафтарына саҡырыла. 1-се формирование 70-се уҡсылар дивизияһы 49-сы уҡсылар полкы янындағы полк мәктәбе курсанты. [[1936 йыл]]дың майында М. В. Фрунзе исемендәге Орёл бронетанк училищеһын тамамлай, лейтенант хәрби дәрәжәһе бирелә. Училищены тамамлағандан һуң, яҡшы уҡыуы арҡаһында хеҙмәт урынын һайлау хоҡуғына эйә булғанлыҡтан, ул, үҙе әйтмешләй, «ситтән тороп яратҡан» Ленинградты һайлай. Ленинград хәрби округында 2-се танк бригадаһының 3-сө айырым танк батальоны командиры булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

1937 йылдың октябренән 1938 йылға тиклем Командование составын камиллаштырыу курстарында уҡыған&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;, унан һуң 70-се уҡсылар дивизияһының 210-сы уҡсылар полкында хәрби тәьминәт командиры ярҙамсыһы (23.04.1938), 6-сы айырым танк бригадаһында взвод командиры (31.07.1938) һәм артабан танк ротаһы командиры (16.11.1938) булып хеҙмәт иткән. Совет-фин һуғышы башланырҙан биш көн алда, 1939 йылдың 25 ноябрендә, Карел муйынында 1-се еңел танк бригадаһының танк ротаһы командиры итеп тәғәйенләнгән&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

=== Карел муйынында ===
1939—1940 йылдарҙағы [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|Совет-фин һуғышы]]нда ҡатнашҡан. Сиктән алып [[Выборг]]ҡа тиклем үткән, өс тапҡыр янған. «Ҡыҙыл Йондоҙ» журналисы Аркадий Фёдорович Пинчук шулай уҡ [[Маннергейм һыҙығын өҙөү|Маннергейм линияһы]]н өҙгән өсөн Колобановҡа [[Советтар Союзы Геройы]] исеме бирелеүе тураһында мәғлүмәт баҫтырған (1940 йылдың март башында [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)|Алтын Йондоҙ]] һәм [[Ленин ордены]] алған&lt;ref name=&quot;NarG&quot;&gt;{{Статья|ссылка=https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html|автор=|заглавие=Танкист Зиновий Колобанов|год=2006|издание=[[Народная газета (Беларусь)|Народная газета]]|тип=|месяц=09|число=14|номер=4329|страницы=|archivedate=2023-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231103215135/https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref name=&quot;Пинчук&quot;/&gt;), бынан тыш, уға сираттан тыш капитан дәрәжәһе бирелгән&lt;ref name=&quot;NarG&quot;&gt;{{Статья|ссылка=https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html|автор=|заглавие=Танкист Зиновий Колобанов|год=2006|издание=[[Народная газета (Беларусь)|Народная газета]]|тип=|месяц=09|число=14|номер=4329|страницы=|archivedate=2023-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231103215135/https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html}}&lt;/ref&gt;, ләкин 1940 йылдың 12 мартында Мәскәү тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң уның ҡул аҫтында хеҙмәт иткәндәрҙең фин хәрбиҙәре менән туғанлашыуы арҡаһында исемдән дә, награданан да мәхрүм ителгән&lt;ref name=&quot;NarG&quot; /&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, З. Г. Колобановҡа Герой исеме бирелеүен раҫлаған мәғлүмәттәр юҡ: 1940 йылдың марты башына тиклем Совет-фин һуғышы өсөн Советтар Союзы Геройы исемен биреү тураһында алты указ сыҡҡан — 15.01.1940, 19.01.1940, 26.01.1940, 3.02.1940, 5.02.1940 һәм 7.02.1940 (был указдарҙың һәр береһе СССР Юғары Советы Ведомостарында, ә икенсе көнөнә «Известия», [[Правда (гәзит)|«Правда»]] һәм «Ҡыҙыл Йондоҙ» гәзиттәрендә баҫылған), һәм уларҙың береһендә лә З. Г. Колобанов телгә алынмаған, шуның арҡаһында А. Пинчуктың мәғлүмәте раҫланмаған тип һанала{{ref+|Кроме Пинчука о лишении Колобанова звания Героя и других наград отмечает в своих воспоминаниях Владимир Мельников&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=qe51qqPnyq0C&amp;pg=PA33 Воспоминания Владимира Мельникова] // Ленинградский фронт: Сборник / Под ред. Л. Я. Лурьев, Л. И. Малярова. — СПб.: БХВ-Петербург, 2012. — С. 33. — 272 с. — (Окно в историю). — ISBN 978-5-9775-0749-3.&lt;/ref&gt;.|сн}}. Шәхси эшендә 1940 йылда Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнеүе тураһында яҙыу бар.

=== Ике һуғыш араһындағы йылдарҙа ===
1940 йылдың [[17 март]]ында танк резервы 52-се рота командирының (1-се еңел танк бригадаһы) хәрби частар буйынса ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә, биш көндән һуң [[Киев хәрби округы]]на (Украина ССР-ы, Староконстантинов ҡалаһы) күсерелә&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

1940 йылдың [[6 сентябрь|6 сентябренд]]ә [[өлкән лейтенант]] хәрби дәрәжәһе бирелә&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;. 90-сы танк полкы ротаһы командиры урынбаҫары, [[14-се еңел танк бригадаһы]]ның 36-сы айырым уҡыу танк батальоны рота командиры, 97-се танк полкы батальонының өлкән адъютанты (штаб начальнигы) булып хеҙмәт итә, ә [[1941 йыл]]дың [[9 май]]ында 49-сы танк дивизияһының 97-се танк полкы ауыр танктар батальоны ротаһы командиры итеп тәғәйенләнә (хеҙмәте тураһында иҫкә алғанда (түбәнерәк), рота ауыр танктарҙы алып өлгөрмәгәнлектән, Колобанов 24-се механикалаштырған корпуста танк ротаһы менән етәкселек итеүе тураһында әйтмәй)&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

=== В годы Великой Отечественной войны ===
Участник [[Великая Отечественная война|Великой Отечественной войны]] с [[3 июля]] [[1941 год]]а&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;. Был переведён на [[Северный фронт (Великая Отечественная война)|Северный фронт]] командиром роты [[тяжёлый танк|тяжёлых танков]] [[КВ-1]] [[1-й танковый полк|1-го танкового полка]] [[1-я танковая дивизия (1-го формирования)|1-й танковой дивизии]]. По информации журналиста А. Пинчука, в 1-ю танковую дивизию З. Г. Колобанов попал из запаса. Сам Колобанов по этому поводу говорил&lt;ref name=&quot;Пинчук&quot;&gt;{{статья|автор=Пинчук А.|заглавие=Имя на танке|ссылка=http://www.spbdnevnik.ru/?id=2123&amp;show=article|издание=Красная звезда|год=6 июня 2001|archive-date=2008-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20080217005431/http://www.spbdnevnik.ru/?show=article&amp;id=2123}}&lt;/ref&gt;: «поскольку у меня уже был боевой опыт — прошёл всю финскую и трижды горел в танке, то дали „[[старший лейтенант|старлея]]“ и назначили командиром [[Рота (армия)|роты]]».

[[8 августа]] [[1941 год]]а немецкая [[группа армий «Север»]] начала [[Ленинградская стратегическая оборонительная операция|наступление на Ленинград]]. По воспоминаниям [[Баранов, Виктор Ильич|В. И. Баранова]], бывшего командира 1-й танковой дивизии&lt;ref&gt;{{книга|автор=Благочиннов В.|часть=Один против армады|заглавие=На ближних подступах к Ленинграду|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/n2_k.htm|ответственный=Составители: И.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Любецкий, Н.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Прохоров|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1986|страницы=33|archivedate=2006-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060524024207/http://centralsector.narod.ru/fulltext/n2_k.htm}}&lt;/ref&gt;:
[[Файл:КВ-1 у диорамы «Прорыв блокады Ленинграда». Вид спереди-справа.JPG|thumb|left|[[КВ-1]] у диорамы «[[Прорыв блокады Ленинграда (диорама)|Прорыв блокады Ленинграда]]»]]
{{начало цитаты}}
Шёл второй месяц войны. После непрерывных боёв под [[Псков]]ом, [[Кингисепп]]ом и [[Луга|Лугой]] дивизия, сдерживая натиск немцев, подошла к городу Красногвардейску (ныне [[Гатчина]]), Красногвардейск — важный узел железнодорожных и шоссейных дорог на подступах к [[Ленинград]]у. Обстановка складывалась для нас крайне неблагополучно. Части, обороняющие рубеж на реке Луге, были отрезаны от главных сил. Другие — с тяжёлыми боями отходили к Ленинграду. Посланные из глубокого тыла резервы ещё не подошли. Фашисты наступали огромными соединениями танков, стремясь смять наши войска и с ходу захватить Красногвардейск. Мы применяли [[танковая засада|засады тяжёлых танков]], рассчитывая на мощь [[КВ-1|КВ]].
{{конец цитаты}}

[[Файл:Экипаж З. Г. Колобанова.jpg|thumb|Экипаж КВ-1 Колобанова, август 1941. Слева направо в первом ряду: Н. Никифоров, З. Колобанов, А. Усов. Вверху: П. Кисельков, Н. Родников.(Фотография отзеркалена)]]
[[14 августа]] немецкие части [[41-й моторизованный корпус (вермахт)|41-го мотокорпуса]] из состава [[4-я танковая армия (Германия)|4-й танковой группы]] захватили плацдарм на реке [[Луга (река)|Луга]] у села [[Ивановское (Лужский район)|Ивановское]]. В бою под Ивановским экипаж Колобанова отличился — уничтожил один танк и одно орудие противника&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot;/&gt;. 19 августа 1941 года&lt;ref name=&quot;награднойЛист&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Сведения по центральному сектору УР от генерал-лейтенанта Иванова, полученные комдивом Клементьевым в 16:00 19.08.1941 / [http://lib.geocollection.ru/operativnyiy-otdel-shtaba-leningradsk-5/ Боевые донесения и оперативные сводки штабов СФ и армий. 14 — 26 августа 1941 года.] {{Wayback|url=http://lib.geocollection.ru/operativnyiy-otdel-shtaba-leningradsk-5/ |date=20110205182224 }} ЦАМО фонд 217 опись 1221 дело 98.&lt;/ref&gt; после тяжёлых боёв под [[Молосковицы (станция)|Молосковицами]] Колобанов прибыл в 1-й батальон 1-го полка 1-й танковой дивизии&lt;ref name=&quot;Скворцов8&quot;&gt;{{статья|автор=Олег Скворцов.|заглавие=«Незамеченная» победа Колобанова, или «белые пятна» в мемуарах немецких генералов|издание=Техника и вооружение|год=2009|номер=3|страницы=8}} со ссылкой на книгу: {{книга|автор=Семёнов Н.&amp;nbsp;С.|заглавие=Юшут зовёт. Документальная повесть|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/y1.htm|место=Йошкар-Ола|издательство=Марийское книжное издательство|год=1978|archivedate=2014-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140414023641/http://centralsector.narod.ru/fulltext/y1.htm}}&lt;/ref&gt;.

==== Войсковицкий бой ====
{{External media
|image1=[http://armor.kiev.ua/Battle/WWII/kolobanov/?img=07.jpg.html Вид на дорогу и перекрёсток с предполагаемого места позиции КВ-1]
}}
 
18 августа 1941 года 1-й танковый полк 1-й Краснознаменной танковой дивизии сдал оставшуюся боеспособную матчасть во 2-й танковый полк 1-й ТД и выбыл в распоряжение командующего Северным фронтом.

Личный состав сосредоточился в лесу восточнее деревни Телези Красносельского района Ленинградской области, где на следующий день 19 августа получил новую матчасть с 20 танками КВ.

19 августа в 9.30 начальник АБТУ Северного фронта полковник Дементьев направил командиру 1-го танкового полка распоряжение за номером 043888, в котором сообщалось, что командующий СФ приказал «…с получением сего немедленно отправить в распоряжение командира 1-го стрелкового полка 2-й гвардейской дивизии народного ополчения пять танков КВ с командиром роты».

Согласно мемуарам, командир 3-й танковой роты 1-го танкового батальона Колобанов был вызван к командиру дивизии, от которого лично получил приказ прикрывать три дороги, ведущие к Красногвардейску (ныне [[Гатчина]]) со стороны [[Луга|Луги]], [[Волосово]] и [[Кингисепп]]а (через [[Таллинское шоссе]])&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot; /&gt;: «Перекрыть их и стоять насмерть!»

В тот же день рота Колобанова из пяти танков КВ-1 выдвинулась навстречу наступавшему противнику. В каждую машину было загружено удвоенное количество бронебойных снарядов и минимальное осколочно-фугасных&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot; /&gt;. Экипаж танка Колобанова&lt;ref name=&quot;награднойЛист&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Усов&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Родников&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Кисельков&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Никифоров&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Шпиллер&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Кулик1942&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Крюковских1992&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Базуев2011&quot; /&gt; составляли: сам старший лейтенант Зиновий Григорьевич Колобанов в качестве командира, командир орудия (старший сержант [[Усов, Андрей Михайлович|Андрей Михайлович Усов]]&lt;ref name=&quot;Усов&quot; /&gt;), старший механик-водитель (старшина Николай Иванович Никифоров&lt;ref name=&quot;Никифоров&quot; /&gt;), младший механик-водитель (красноармеец Николай Феоктистович Родников&lt;ref group=&quot;сн&quot;&gt;В ряде источников — Николай Феоктистович (Фиоктидович) Роденков.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Родников&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Роденков&quot;&gt;{{cite web|url=http://obd-memorial.ru/html/info.htm?id=68137078|title=Розыскной лист (Информация из документов, уточняющих потери), пропал без вести в августе 1941|publisher=ОБД «Мемориал»|archive-url=https://www.webcitation.org/69yG7JTdL|archive-date=2012-08-17}}&lt;/ref&gt;) и стрелок-радист (старший сержант Павел Иванович Кисельков&lt;ref name=&quot;Кисельков&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot; /&gt;).

[[Файл:Z. G. Kolobanov ambush place.svg|thumb|upright=1.8|Вариант реконструкции схемы боя КВ-1 старшего лейтенанта З. Г. Колобанова с немецкой танковой колонной 20 августа 1941 года&lt;ref name=&quot;Скворцов8&quot; /&gt; ([http://www.bing.com/maps/default.aspx?v=2&amp;cp=59.5439577553509~29.925685235443098&amp;lvl=15&amp;sty=a&amp;cid=5542407D4AE971E!152 На современной карте.])]]
{{External media
|image1=[http://armor.kiev.ua/Battle/WWII/kolobanov/?img=03.gif.html Вариант реконструкции схемы боя танковой роты 1-го танкового полка 1-й танковой дивизии]}}
Согласно исследованию О. Скворцова&lt;ref name=&quot;Скворцов&quot;/&gt;, события 19 и 20 августа 1941 года у [[Войсковицы (деревня)|совхоза (мызы) Войсковицы]] в Красногвардейском ныне Гатчинском районе Ленинградской области развивались следующим образом. 19 августа, оценив вероятные пути движения немецких войск, Колобанов направил два танка на лужскую дорогу, два — на кингисеппскую, а сам занял позицию на приморской дороге. Место для танковой засады было выбрано таким образом, чтобы прикрыть сразу два возможных направления: противник мог выйти на дорогу на [[Мариенбург (район Гатчины)|Мариенбург]] по дороге от Войсковиц, либо по дороге от [[Сяськелево]]. Поэтому [[Танк в окопе (позиция)|танковый окоп]] для тяжёлого танка КВ-1 № 864 старшего лейтенанта Колобанова был устроен всего  всего 
3 февраля 1942 года Колобанов получил [[орден Красного Знамени]]. Члены экипажа также были награждены: командир в 300 метрах напротив Т-образного перекрёстка («Ориентир № 2») с таким расчётом, чтобы вести огонь «в лоб», если танки пойдут по первому маршруту. С обеих сторон от дороги находился болотистый луг, затруднявший манёвр немецкой бронетехнике.

На следующий день, [[20 августа]]&lt;ref name=&quot;награднойЛист&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Усов&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Родников&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Кисельков&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Никифоров&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Шпиллер&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Кулик1942&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Крюковских1992&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Базуев2011&quot; /&gt; [[1941 год]]а, после полудня экипажи лейтенанта [[Евдокименко, Максим Иванович|М. И. Евдокименко]] и младшего лейтенанта [[Дегтярь, Иван Андреевич|И. А. Дегтяря]] первыми встретили немецкую танковую колонну на Лужском шоссе, подбив пять танков и три бронетранспортёра противника. Затем немцы предприняли авиаразведку, а после того, как она завершилась безрезультатно, около 14:00  по приморской дороге на совхоз Войсковицы проследовали немецкие разведчики-мотоциклисты, которых экипаж Колобанова пропустил беспрепятственно, чтобы дождаться подхода основных сил противника. Затем появилась колонна, состоявшая из 22 лёгких танков&lt;ref name=&quot;Кулик1942&quot;/&gt; (предположительно [[Pz.Kpfw.35(t)]])&lt;ref&gt;{{статья|автор=Скворцов О.|заглавие=«Незамеченная» победа Колобанова, или «белые пятна» в мемуарах немецких генералов|издание=Техника и вооружение|год=2009|номер=3|страницы=10}})&lt;/ref&gt; немецкой [[6-я танковая дивизия (Германия)|6-й танковой дивизии]]&lt;ref name=&quot;Скворцов&quot;&gt;{{статья|автор=Скворцов О.|заглавие=«Незамеченная» победа Колобанова, или «белые пятна» в мемуарах немецких генералов|издание=Техника и вооружение|год=2009|номер=3|страницы=6—14}}&lt;/ref&gt; (в некоторых источниках также называются [[1-я танковая дивизия (Германия)|1-я]]&lt;ref&gt;''Андрей Рябков.'' [imf.forum24.ru/?1-1-0-00000052-000-10001-0 1, 6 и 8 панцердивизии под Ленинградом в августе 1941.] Сообщение на форуме imf.forum24.ru.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья|автор=Базуев Д.|заглавие=Защита Колобанова|издание=Броня|год=2010|номер=1|страницы=41}}&lt;/ref&gt; или [[8-я танковая дивизия (Германия)|8-я]]&lt;ref name=&quot;Благочиннов&quot;/&gt; танковые дивизии).

Выждав, пока головной танк колонны поравняется с двумя берёзами на дороге («Ориентир № 1»), Колобанов скомандовал: «Ориентир первый, по головному, прямой выстрел под крест, бронебойным — огонь!». После первых выстрелов командира орудия Усова, бывшего профессионального артиллериста-инструктора, участника войны в Польше и Финляндии, три головных немецких танка загорелись, перекрыв дорогу. Подбив их, Усов перенёс огонь на хвост, тем самым лишив противника возможности уйти назад или в сторону Войсковиц, а затем на центр колонны («Ориентир № 2») (по другим сведениям, опубликованным в газете «Санкт-Петербургский дневник» 14 сентября 2015 года, три танка противника, подбитых первыми выстрелами экипажа Колобанова, располагались соответственно в голове, хвосте и в середине колонны). На узкой дороге, по обеим сторонам которой находилось болото, образовалась давка: машины, продолжая движение, натыкались друг на друга, съезжали на обочину и попадали в болото, где, полностью лишившись подвижности, могли только вести огонь из башен. В горевших танках противника стал взрываться боекомплект. Отдельные немецкие танкисты вели ответный огонь. В башню танка Колобанова попали 114 снарядов, но броня башни КВ зарекомендовала себя наилучшим образом. За час боя экипаж Колобанова подбил все 22 танка в колонне. Из двойного боекомплекта было израсходовано 98 бронебойных снарядов&lt;ref name=&quot;Скворцов&quot;/&gt;&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{cite web|title=Соколов А. Подвиг роты Колобанова // Петербургский дневник. 14.09.2015|url=http://www.spbdnevnik.ru/files/flimsy/pdf/790_1442211852.pdf|archive-date=2019-01-19|access-date=2015-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190119180341/http://www.spbdnevnik.ru/files/flimsy/pdf/790_1442211852.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

{{начало цитаты}}
Я был в это время на наблюдательном пункте укреплённого района и слышал канонаду боя. Затем выехал на место. У перекрёстка дорог пылала груда немецких танков. Героический бой и, пожалуй, беспрецедентный в истории войны. Вот что сделали колобановцы — задержали надолго наступление противника на этом важном направлении. Не очень-то помогла фашистам 8-я танковая дивизия, брошенная на усиление механизированного корпуса.
{{конец цитаты|источник=П.&amp;nbsp;И.&amp;nbsp;Пинчук, бывший командир 1-го танкового полка 1-й танковой дивизии&lt;ref name=&quot;Благочиннов&quot;&gt;{{книга|автор=Благочиннов В.|часть=Один против армады|заглавие=На ближних подступах к Ленинграду|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/n2_k.htm|ответственный=Составители: И.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Любецкий, Н.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Прохоров|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1986|страницы=36|archivedate=2006-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060524024207/http://centralsector.narod.ru/fulltext/n2_k.htm}}&lt;/ref&gt;}}

По некоторым свидетельствам, вместе с командованием танковой части к месту боя приехал и «специальный» корреспондент газеты «[[Известия]]», штатный корреспондент местной ополченческой газеты «На защиту Ленинграда» Павел Майский, который, предположительно, заснял панораму горящих машин&lt;ref name=&quot;Скворцов&quot;/&gt;.

На этом бой не закончился. По приказу комдива [[Баранов, Виктор Ильич|В. И. Баранова]] танк Колобанова занял второй подготовленный танковый окоп в ожидании повторной атаки. По-видимому, на этот раз он был обнаружен, и немецкие танки огневой поддержки [[Pz.Kpfw.IV]] начали обстреливать его с дальней дистанции, чтобы отвлечь внимание на себя и не позволить вести прицельный огонь по танкам и мотопехоте, которые в это время прорывались в район учхоза и далее в [[Черново (Гатчинский район)|Черново]]. Кроме того, немцам требовалось вынудить советских танкистов покинуть позицию, чтобы самим приступить к эвакуации подбитых танков. Танковая дуэль не принесла результата обеим сторонам: Колобанов не заявил ни об одном уничтоженном танке на этом этапе боя, но у его танка были разбиты внешние приборы наблюдения и заклинило башню. Поскольку заклиненную башню было невозможно повернуть, чтобы навести пушку на противотанковые орудия, подведённые немцами во время боя на близкую дистанцию, Колобанову пришлось дать команду выехать из танкового окопа и развернуть сам танк&lt;ref name=&quot;Скворцов&quot;/&gt;.

Тем не менее, экипаж Колобанова выполнил поставленную задачу, связав боем немецкие танки огневой поддержки Pz.Kpfw.IV, которые не смогли поддержать продвижение вглубь советской обороны второй роты танков, где она и была уничтожена другой группой КВ-1 под командованием комбата [[Шпиллер, Иосиф Борисович|И. Б. Шпиллера]]&lt;ref name=&quot;Скворцов&quot;/&gt;. После боя на КВ-1 Колобанова насчитали более сотни следов попаданий (в различных источниках количество вмятин на броне приводится разное: 135&lt;ref name=&quot;Благочиннов&quot;/&gt;, 147 либо 156&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot;/&gt;).

В результате экипажем старшего лейтенанта Колобанова было подбито 22 немецких танка, а всего его рота записала на свой счёт 43 танка противника (в том числе: экипаж младшего лейтенанта [[Сергеев, Фёдор (танкист)|Ф. Сергеева]] — 8; младшего лейтенанта [[Ласточкин, Василий Иосифович|В. И. Ласточкина]] — 4; младшего лейтенанта [[Дегтярь, Иван Андреевич|И. А. Дегтяря]] — 4; лейтенанта [[Евдокименко, Максим Иванович|М. И. Евдокименко]] — 5). Кроме того, лично командир батальона Шпиллер сжёг два танка. В этот же день ротой были уничтожены: одна легковая машина, артиллерийская батарея, до двух рот пехоты и один мотоциклист противника был взят в плен&lt;ref&gt;ЦАМО, ф. 1355, оп. 342639, д. 1, л. 72. Цит. по: {{книга|автор=Семёнов Н.&amp;nbsp;С.|заглавие=Юшут зовёт. Документальная повесть|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/y1.htm|место=Йошкар-Ола|издательство=Марийское книжное издательство|год=1978|archivedate=2014-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140414023641/http://centralsector.narod.ru/fulltext/y1.htm}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Zinoviy Kolobanov award nomination.jpeg|thumb|upright|Наградной лист З. Г. Колобанова]]
Несмотря на то что за 20 августа крупные потери в танках не были зафиксированы в немецких документах, это не опровергает заявленное советской стороной число подбитых танков. Так, 14 танков 65-го танкового батальона [[6-я танковая дивизия (Германия)|6-й немецкой танковой дивизии]], списанных как «безвозвратные потери» в период с 23 августа по 4 сентября, могут быть отнесены на результаты боя с ротой Колобанова. В начале сентября три роты 65-го танкового батальона были сведены в две смешанного состава. Остальные подбитые танки, по всей видимости, были отремонтированы. 7 сентября генерал-майор [[Эрхард Раус]] ({{lang-de|Erhard Raus}}) назначен временным командиром дивизии вместо генерал-майора [[Ландграф, Франц|Франца Ландграфа]]. О. Скворцов предположил, что «смена командира дивизии была вызвана результатами этого (Войсковицкого) боя, а 19 августа стало таким позорным пятном для 6-й германской танковой дивизии, что во всех мемуарах события этого дня обходятся стороной»&lt;ref&gt;{{статья|автор=Скворцов О.|заглавие=«Незамеченная» победа Колобанова, или «белые пятна» в мемуарах немецких генералов|издание=Техника и вооружение|год=2009|номер=3|страницы=13—14}}&lt;/ref&gt;.

В сентябре 1941 года за этот бой командиром 1-го танкового полка 1-й танковой дивизии, членом ЦК Компартии Беларуси [[Погодин, Дмитрий Дмитриевич|Д. Д. Погодиным]] (первым танкистом, получившим медаль «Герой Советского Союза»(№ 26), все члены экипажа З. Г. Колобанова были представлены к званию [[Герой Советского Союза|Героя Советского Союза]]. Командир дивизии Герой Советского Союза генерал В. И. Баранов также подписал эти представления. Однако в штабе Ленинградского фронта награда Колобанову была кем-то снижена до [[Орден Красного Знамени|ордена Красного Знамени]], а командиру орудия старшему сержанту Усову до [[Орден Ленина|ордена Ленина]]. Наградные листы с зачёркнутыми красным карандашом представлениями к званию [[Герой Советского Союза|Героя Советского Союза]] ныне хранятся в [[ЦАМО РФ]]&lt;ref&gt;ЦАМО РФ, ф. 33, о. 682524, д. 39/17, л. 33.&lt;/ref&gt;.
орудия старший сержант А. М. Усов — высшим орденом СССР [[Орден Ленина|орденом Ленина]]&lt;ref name=&quot;Усов&quot;&gt;Наградной лист [[Усов, Андрей Михайлович|А. М. Усова]] (1917 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 5 сентября 1941.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot;/&gt;, старший механик-водитель старшина Н. И. Никифоров — [[орден Красного Знамени|орденом Красного Знамени]]&lt;ref name=&quot;Никифоров&quot;/&gt;, стрелок-радист старший сержант П. И. Кисельков&lt;ref name=&quot;Кисельков&quot;/&gt; и младший механик-водитель красноармеец Н. Ф. Родников — [[орден Красной Звезды|орденом Красной Звезды]]&lt;ref name=&quot;Скворцов8&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Винник&quot;&gt;{{cite web|author=Вячеслав Винник|url=http://www.pravda-nn.ru/archive/number:833/article:13397/|title=Трижды горевший в танке|publisher=Нижегородская правда|date=2010-11-03|access-date=2011-05-14|archive-date=2012-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20120808091746/http://www.pravda-nn.ru/archive/number:833/article:13397/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

==== Последующие события ====
Около двух часов дня 20 августа 1941 в городе Красногвардейске (ныне город Гатчина) стала слышна сильная канонада развернувшегося у совхоза Войсковицы сражения с немецкими танками. Обеспокоенное партийное руководство города обратилось за информацией о ситуации в военный штаб укрепрайона. Выяснилось, что, по мнению военного руководства, прорвавшиеся немецкие танки уже ведут бой на окраине города в районе Колпан. К несчастью, днём раньше при проведении мер по подготовке к эвакуации городского телефонного узла по халатности были перерезаны кабели коммутатора и тем самым полностью прервана телефонная связь в самом городе и связь с районом, Ленинградом и воинскими частями. Ориентируясь на имевшуюся информацию, начальник районного отдела НКВД принял решение о немедленной эвакуации советских и партийных работников из города и подрыве основных производств в городе. Были выведены почти весь личный состав милиции и пожарные машины, подрывы были произведены, после чего в городе возникли пожары. При спешном покидании города было оставлено бесхозным оружие и боеприпасы. В тот же день после прояснения ситуации, спустя час отсутствия, руководство города и милиция вернулись в горевший город. Состоялось следствие и, спустя неделю, суд. По приговору суда руководитель отдела НКВД был приговорен к расстрелу, а почти все остальные руководители советских и партийных органов к большим срокам заключения&lt;ref name=&quot;Катастрофа&quot;&gt;{{статья|заглавие=Из приговора Военного трибунала войск НКВД руководящим работникам г. Красногвардейска|издание=ЦГА СПб, ф. 7179, оп. 53, д. 41, л. 185-186. Заверенная копия|ссылка=http://centralsector.narod.ru/arch/kur/escape.htm|archive-date=2020-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806141825/http://centralsector.narod.ru/arch/kur/escape.htm}}&lt;/ref&gt;.

Возможно, эти события и связанная с ними неразбериха стали причиной того, что ошибочная дата боя — 19 августа 1941 года, впервые появившаяся в книге издательства ДОСААФ 1965 года «Танкисты в боях за Родину. Героические были»&lt;ref name=&quot;Дударенко&quot; /&gt; (под редакцией генерал-майора Дударенко М. Л. и с предисловием маршала бронетанковых войск Ротмистрова П. А.), была распространена в послевоенной публицистике, запечатлена на монументах танкистам у мызы Войсковицы в 1983 году и в военном городке в Новом Учхозе так и не была откорректирована в советское и постсоветское время.

Тем временем к вечеру 20 августа 1941 года две германские танковые дивизии [[41-й моторизованный корпус (вермахт)|41-го моторизованного корпуса]] 1-я и 8-я выполнили почти все поставленные немецким Генеральным штабом задачи по приостановке наступления на Ленинград и смене позиций дивизий,  разворачивая весь 41-й корпус от Ленинградского направления на юго-восток для окружения Лужской группировки советских войск, захватив железнодорожную станцию Илькино (нынешняя станция [[Войсковицы (станция)|Войсковицы]]) на Кингисеппской ветке и станцию [[Суйда (платформа)|Суйда]] на Псковской ветке Варшавской железной дороги. А вот 6-я панцирная дивизия  не выполнила приказ по смене своих позиций для принятия линии обороны 1-й панцирной дивизии с севера, выступила и  вернулась назад 20 августа и встала на недельный &quot;отдых&quot; в почти прежних её месторасположениях. Причём в мемуарах немецких ветеранов описывается, что была совершена поминальная служба и на общем собрании железный крест получил только врач.&lt;ref&gt;Вольфганг Пауль В ГУЩЕ БОЯ История 6 танковой дивизии (1 легкой) 1937 — 1945 Крефильд, 1977 WOLFGANG PAUL BRENNPUNKTE Die Geschihte der 6. Panzerdivision (1. leichte)
1937 — 1945,Höntiges-Verlag, Krefild, 1977&lt;/ref&gt;
А задача 6-й панцирной дивизии по прикрытию 41-го корпуса от контрударов с севера была оставлена 1-й панцирной дивизии.

==== Дальнейшая служба ====
В начале сентября танковая рота лейтенанта Колобанова удерживала подступы к [[Гатчина|Красногвардейску]] в районе [[Большая Загвоздка|Большой Загвоздки]], уничтожив три миномётных батареи, четыре противотанковых орудия и 250 солдат и офицеров врага&lt;ref&gt;{{книга|автор=Семёнов Н.&amp;nbsp;С.|заглавие=Юшут зовёт. Документальная повесть|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/y2.htm|место=Йошкар-Ола|издательство=Марийское книжное издательство|год=1978|страница=95|archivedate=2014-04-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140415044753/http://centralsector.narod.ru/fulltext/y2.htm}}&lt;/ref&gt;. [[13 сентября]] [[1941 год]]а Красногвардейск был оставлен частями РККА, при этом рота Колобанова прикрывала отход последней войсковой колонны на город [[Пушкин (город)|Пушкин]]&lt;ref&gt;{{книга|автор=Колобанов З.&amp;nbsp;Г.|часть=Было это так…|заглавие=На ближних подступах к Ленинграду|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/n10_k.htm|ответственный=Составители: И.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Любецкий, Н.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Прохоров|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1986|archivedate=2014-08-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140826160847/http://centralsector.narod.ru/fulltext/n10_k.htm}}&lt;/ref&gt;.

[[15 сентября]] [[1941 год]]а&lt;ref name=&quot;награднойЛист&quot;&gt;Из наградного листа З. Г. Колобанова, страница 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;сн&quot;&gt;В то же время в учётно-послужной карте, хранящейся в [[ЦАМО РФ]], указана 29 сентября 1942 год, а некоторых публикациях встречается дата ранения 21 сентября 1941 года. Также интересен [http://www.obd-memorial.ru/Image2/getimage?id=74340902 Приказ главного управления кадров ВС СССР № 0240]{{Недоступная ссылка}} от 15 ноября 1946 года, в котором командир танковой роты 1-го танкового полка 1-й танковой дивизии капитан З. Г. Колобанов признан пропавшим без вести в ноябре 1942 года.&lt;/ref&gt; Колобанов был тяжело ранен. По данным А. Смирнова, ночью на кладбище города [[Пушкин (город)|Пушкин]], где танки заправлялись топливом и боеприпасами, рядом с танком Колобанова разорвался немецкий снаряд. Танкист получил осколочное поражение головы и позвоночника, контузию головного и спинного мозга&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot;/&gt;. Находился на излечении в [[Государственный травматологический институт|Травматологическом институте]] в [[Ленинград]]е, затем был эвакуирован и до 15 марта 1945 года лечился в эвакогоспиталях № 3870 и 4007 в [[Свердловск]]е&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

[[31 мая]] [[1942 год]]а Колобанову было присвоено воинское звание [[Капитан (воинское звание)|капитан]]&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

=== Послевоенные годы ===
Несмотря на тяжёлое ранение и контузию, после окончания лечения Колобанов вновь попросился в строй и продолжил карьеру профессионального военного. 10 июля 1945 года он был назначен заместителем командира 69-го танкового батальона 14-го механизированного полка [[12-я механизированная дивизия|12-й механизированной дивизии]] [[5-я гвардейская танковая армия|5-й гвардейской танковой армии]] в [[Барановичский военный округ|Барановичском военном округе]]&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

10 декабря 1951 года был переведён в [[Группа советских войск в Германии|Группу советских войск в Германии]] (ГСВГ), где проходил службу до 1955 года. Занимал должность командира танкового батальона [[Самоходная артиллерийская установка|самоходных артиллерийских установок]] 70-го тяжёлого танкового самоходного полка [[9-я танковая дивизия (формирования 1945 года)|9-й танковой дивизии]] 1-й гвардейской механизированной армии (в ГСВГ), затем, с 2 июня 1954 года, — командир 55-го гвардейского танкового батальона 55-го танкового полка [[7-я гвардейская танковая дивизия|7-й гвардейской танковой дивизии]] [[3-я механизированная армия|3-й механизированной армии]]. 10 июля 1952 года Колобанову было присвоено воинское звание подполковник, а 30 апреля 1954 года Указом [[Президиум Верховного Совета СССР|Президиума Верховного Совета СССР]] он был награждён [[Орден Красного Знамени|орденом Красного Знамени]] (за 20 лет выслуги в армии)&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

В это время солдат из батальона Колобанова дезертировал в английскую оккупационную зону. Чтобы спасти комбата от военного трибунала, командарм объявил ему о неполном служебном соответствии и перевёл в [[Белорусский военный округ]]&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot;/&gt; (с 10 декабря 1955 года&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;).

7 марта 1956 года был назначен на должность заместителя командира танко-самоходного батальона 10-го механизированного полка [[12-я механизированная дивизия|12-й механизированной дивизии]] (Белорусский военный округ), а затем с 16 мая 1957 года — на должность заместителя командира танкового батальона 148-го гвардейского мотострелкового полка [[50-я гвардейская мотострелковая дивизия|50-й гвардейской мотострелковой дивизии]] [[28-я армия (СССР)|28-й армии]] (город [[Осиповичи]] [[Могилёвская область|Могилёвской области]], [[Беларусь]])&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

5 июля 1958 года подполковник Колобанов был уволен в запас&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;. Работал на [[Минский автомобильный завод|Минском автозаводе]] сначала мастером [[ОТК]], затем контролёром ОТК, имел значок «[[Ударник коммунистического труда]]»&lt;ref name=&quot;RedStar&quot;&gt;''[[Рощин И. И.]]'' [http://www.redstar.ru/2007/06/20_06/5_05.html Танкист Колобанов] {{Wayback|url=http://www.redstar.ru/2007/06/20_06/5_05.html |date=20091129050017 }} // Красная Звезда. — 2007. — 20 июня.&lt;/ref&gt;.

В начале 1970-х годов киностудия «[[Беларусьфильм]]» планировала снять фильм о Колобанове, но затем съёмочная группа решила, что во время отступления Красной армии в августе 1941 года подобные события не могли иметь место, тяжело травмированный ветеран что-то перепутал, и фильм снят не был&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

К сорокалетию [[День Победы|Победы]] Приказом министра обороны СССР № 40 от 1 августа 1986 года награждён [[Орден Отечественной войны|орденом Отечественной войны]] 1-й степени&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.
[[Файл:Zinoviy Kolobanov grave.jpg|мини|Могила Зиновия Григорьевича Колобанова]]
Зиновий Григорьевич Колобанов скончался 8 августа 1994 года в [[Минск]]е. Похоронен 9 августа на [[Чижовское кладбище|Чижовском кладбище]] в Минске, участок номер 8/1г. &lt;!--, точка GPS N53градус 49 минута 361 секунда и E27 градус 38 минута 566 секунда.--&gt;
Свидетельство о смерти выписано 12 августа. Зиновий Григорьевич Колобанов так и не был удостоен звания Героя Советского Союза.

== Награды ==
* Два [[Орден Красного Знамени|ордена Красного Знамени]] (3.02.1942{{Источник:Подвиг Народа|10442955|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=682524|дело=84|лист=33|title=Наградной лист с представлением к Ордену Красного Знамени, приказ командующего Ленинградским фронтом № 0281/н|ref=КЗ1}} № 24234; 30.04.1954&lt;ref&gt;Указ [[Президиум Верховного Совета СССР|Президиума Верховного Совета СССР]] от 30.04.1954, за 20 лет выслуги в армии&lt;/ref&gt;, № 401075)
* [[Орден Отечественной войны]] I степени (1.08.1986){{Источник:Подвиг народа|1523430875|title=Информация}}&lt;ref&gt;Приказ [[Главы военного ведомства СССР|министра обороны СССР]] № 40 от 1.08.1986, к 40-летию Победы&lt;/ref&gt;
* [[Орден Красной Звезды]] (20.06.1949, № 2876931){{Источник:Подвиг народа|1561239285|title=Информация}}&lt;ref&gt;Указ [[Президиум Верховного Совета СССР|Президиума Верховного Совета СССР]] от 20.06.1949, за 15 лет выслуги в армии&lt;/ref&gt;
* [[Медаль «За боевые заслуги»]] (6.05.1946, № 2957095)&lt;ref&gt;Указ [[Президиум Верховного Совета СССР|Президиума Верховного Совета СССР]] от 6.05.1946, за 10 лет выслуги в армии&lt;/ref&gt;
* [[Медаль «В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина»]]
* [[Медаль «За оборону Ленинграда»]] (10.02.1944){{Источник:Подвиг Народа|1534228360|архив=ЦАМО|фонд=47|опись=995|дело=318|лист=443|title=Акт ОК ЗакФ № 341}}
* [[Медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»]]
* [[Юбилейная медаль «Двадцать лет победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»]]
* [[Юбилейная медаль «Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»]]
* [[Юбилейная медаль «Сорок лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»]]
* [[Медаль «Ветеран Вооружённых Сил СССР»]]
* [[Юбилейная медаль «30 лет Советской Армии и Флота»]]
* [[Юбилейная медаль «40 лет Вооружённых Сил СССР»]]
* [[Юбилейная медаль «50 лет Вооружённых Сил СССР»]]
* [[Юбилейная медаль «60 лет Вооружённых Сил СССР»]]
* [[Юбилейная медаль «70 лет Вооружённых Сил СССР»]]&lt;ref&gt;[[ЦАМО РФ]], 11-й отдел, наградная карточка З. Г. Колобанова.&lt;/ref&gt;

== Семья ==
[[Файл:Семья Колобановых.jpg|thumb|Семья Колобановых в 1945—1946 годах]]
Жена — Александра Георгиевна Колобанова. Сын — Геннадий. Внук — Андрей, окончил [[Харьковское гвардейское высшее танковое командное училище]] с отличием. Правнук — Клементий и правнучка — Екатерина.

== Память ==
После стабилизации положения под Войсковицами командир 1-го танкового батальона Иосиф Борисович Шпиллер привёз к месту боя экипажа Колобанова с немецкими танками фронтового кинооператора, который запечатлел панораму горящей колонны. Однако кадры «Фронтовой кинохроники», где были запечатлены уничтоженные Колобановым немецкие танки, затерялись&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot;&gt;{{статья|автор=Смирнов А.|заглавие=Герой, не ставший героем|ссылка=http://armor.kiev.ua/Battle/WWII/kolobanov/|издание=Танкомастер, № 1|год=2003|archive-date=2014-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20141211002602/http://armor.kiev.ua/Battle/WWII/kolobanov/}}&lt;/ref&gt;.

Все члены экипажа танка были представлены командиром полка Погодиным к званию [[Герой Советского Союза|Героев Советского Союза]], но ни один не получил звания. Вопрос о присвоении Зиновию Григорьевичу Колобанову высшей награды России — [[Герой Российской Федерации|Героя Российской Федерации]] — инициировал Василий Монич, который за счёт собственных средств и установил мемориальный памятник танкисту на Чижовском кладбище в [[Минск]]е в [[2006 год]]у&lt;ref name=&quot;NarG&quot; /&gt;. Неоднократно и безрезультатно этот вопрос поднимался различными ветеранскими организациями, в очередной раз в июне 2011 года с просьбой содействовать присвоению подполковнику З. Г. Колобанову звания Героя Российской Федерации (посмертно) обратилось Законодательное собрание Санкт-Петербурга&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://nw.ria.ru/society/20110610/82009832.html|title=Депутаты просят дать звание Героя танкисту, задержавшему в 41-м наступление на Ленинград|date=2011-06-10|publisher=РИА Новости|access-date=2011-09-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.assembly.spb.ru/manage/page?tid=633200014&amp;area=1&amp;context=%CA%EE%EB%EE%E1%E0%ED%EE%E2&amp;f_12_type=0&amp;f_15_type=0&amp;f_16_type=0&amp;f_18_type=0&amp;f_19_type=0&amp;f_6_type=0&amp;f_7_type=0&amp;find=true&amp;mode=2&amp;order=0&amp;tid=633200014&amp;nd=891852267|title=Постановление Об Обращении Законодательного Собрания Санкт-Петербурга к Председателю Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации Б.В.Грызлову с инициативой о присвоении подполковнику Зиновию Григорьевичу Колобанову звания Героя Российской Федерации (посмертно)|date=2011-06-15|publisher=Законодательное Собрание Санкт-Петербурга|access-date=2011-09-04|archive-date=2012-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118080451/http://assembly.spb.ru/manage/page/?tid=633200014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 15 июля 2011 года начальник Главного управления кадров Министерства обороны генерал-полковник [[Горемыкин, Виктор Петрович|В. П. Горемыкин]] отказал в присвоении Зиновию Колобанову звания Героя России, посчитав награждение нецелесообразным&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10291949@SV_Articles|title=Защита Колобанова|author=Денис Базуев|date=2012-09-20|publisher=Санкт-Петербургские ведомости, выпуск № 180|access-date=2012-11-24|archive-date=2014-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826121914/http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10291949@SV_Articles|url-status=live}}&lt;/ref&gt;: «В настоящее время подвергать сомнению и пересматривать решение о награждении З. Г. Колобанова, а также определить мотивы, которыми руководствовалось вышестоящее командование при изменении вида награды офицеру, не представляется возможным.»

[[Файл:ИС-2 на месте боя экипажа З. Г. Колобанова.JPG|thumb|[[ИС-2]] на месте боя экипажа З. Г. Колобанова , стоявший на пъедестале до сентября 2025]] 
[[File:Памятник с замененным танков.jpg|thumb|Памятник с заменённым в сентябре 2025 года танком КВ, поднятым в 2011 году со дна Невы]]
{{External media
|image1=[http://armor.kiev.ua/Battle/WWII/kolobanov/?img=09.jpg.html Вид на отрезок дороги, по которой наступали немецкие танки]
|image2=[http://armor.kiev.ua/Battle/WWII/kolobanov/?img=07.jpg.html Вид на дорогу и перекрёсток с предполагаемого места позиции КВ-1]
|image3=[http://fortoved.ru/forum/index.php?t=msg&amp;rid=0&amp;S=fbb11789b25f733e13764debb9c382fe&amp;th=143&amp;goto=1621#msg_1623 Памятник в деревне Войсковицы]
}}
В начале 1970-х на киностудии «[[Беларусьфильм]]» к 30-летию Победы планировали снять документальную ленту об отважном фронтовике-танкисте, однако киностудия от своего замысла отказалась. По словам режиссёра [[Добролюбов, Игорь Михайлович|Игоря Добролюбова]], в подвиг Колобанова просто не поверили&lt;ref name=&quot;Пинчук&quot;/&gt;.

В канун [[День танкиста|Дня танкиста]] [[8 сентября]] [[1983 год]]а на месте войсковицкого боя, в районе Учхоза «Войсковицы», был открыт мемориал — танк-памятник [[ИС-2]]&lt;ref group=&quot;сн&quot;&gt;В 1982 году З. Г. Колобанов написал письмо на имя Министра Обороны СССР тов. Д. Ф. Устинова о выделении танка. Для установки танка-памятника в районе Учхоза «Войсковицы» воинская часть выделила тяжёлый танк [[ИС-2]].&lt;/ref&gt; (&lt;small&gt;{{coord|59.542658|29.926565}}&lt;/small&gt;). Среди ветеранов-танкистов, присутствовавших на открытии мемориала, были непосредственные участники боя, члены экипажа танка КВ-1 З. Г. Колобанов, А. М. Усов и политрук батальона В. К. Скороспехов&lt;ref group=&quot;сн&quot;&gt;На открытии памятника не было комбата [[Шпиллер, Иосиф Борисович|И. Б. Шпиллера]], который умер и похоронен в г. [[Луга|Луге]].&lt;/ref&gt;. Позже на этом месте была создана стендовая живописная панорама-экспозиция танкового боя&lt;ref name=&quot;Злыгостев&quot;/&gt;. В сентябре 2025 года ИС-2 был заменен на [[КВ-1]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://47news.ru/articles/275559/|title=Подлинный танк КВ-1 установили на мемориале в память о подвиге Зиновия Колобанова|lang=ru|website=47 Новостей Ленинградской области|access-date=2025-12-18}}&lt;/ref&gt;

В [[2006 год]]у в Красносельском районе [[Санкт-Петербург]]а в честь легендарного танкиста назвали [[Колобановская улица|Колобановскую улицу]], проходящую по местам былых боев в [[Горелово (исторический район)|Горелове]].

Над могилой З. Г. Колобанова на [[Чижовское кладбище|Чижовском кладбище]] в [[Минск]]е ему установлен мемориальный памятник с рассказом о бое под Войсковицами. Над могилой шефствуют воспитанники [[Минское суворовское военное училище|Минского суворовского военного училища]]&lt;ref name=&quot;Винник&quot; /&gt;.

[[8 мая]] [[2008 год]]а в посёлке [[Новый Учхоз]] Гатчинского района, возле которого рота Колобанова вела героический бой, на территории воинской части состоялось торжественное открытие бюста-памятника Зиновию Григорьевичу&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.history-gatchina.ru/?page=11 |title=Исторический журнал «Гатчина сквозь столетия». Память о подвиге будет вечно в наших сердцах |access-date=2011-01-31 |archive-date=2011-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110917073838/http://history-gatchina.ru/?page=11 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Именем З. Г. Колобанова названа улица в деревне [[Войсковицы (деревня)|Войсковицы]].

Имя присвоено Музею «Битва за Ленинград» (Всеволожск, Ленинградская обл.)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.culture.ru/institutes/40334/muzei-bitva-za-leningrad-im-z-g-kolobanova |title=Музей «Битва за Ленинград» им. З. Г. Колобанова |access-date=2022-02-12 |archive-date=2022-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220212131353/https://www.culture.ru/institutes/40334/muzei-bitva-za-leningrad-im-z-g-kolobanova |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

В честь 70-летия знаменитого танкового боя, а также оборонительных сражений августа — сентября 1941 года на южных подступах к Ленинграду, 19 и 20 августа 2011 года в [[Гатчинский район|Гатчинском районе]] состоялись две акции жителей Петербурга и Ленинградской области с участием ветеранов, историков и мотолюбителей. На торжественных митингах выступили руководители района и ветераны Вооружённых Сил: глава Гатчины и Гатчинского муниципального района А. И. Ильин, заместитель председателя Совета генералов и адмиралов Санкт-Петербурга Ю. А. Павлов, генерал-майор П. И. Липский, президент фонда ВДВ А. Д. Баранюк, руководитель поисковых отрядов Гатчинского района Э. Н. Брюквин, председатель Совета ветеранов города Гатчины Э. Д. Хмелёв, историк Д. Н. Базуев и другие&lt;ref name=&quot;Можаева&quot;&gt;{{cite news|url=http://radm.gtn.ru/portal_gatchina/news/details.htm?id=10245450|title=«Защита Колобанова»|author=Татьяна Можаева|date=2011-08-29|publisher=Сайт Гатчинского муниципального района Ленинградской области|access-date=2011-09-04|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304204544/http://radm.gtn.ru/portal_gatchina/news/details.htm?id=10245450}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.vesty.spb.ru/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=22168|title=«Защита Колобанова»|author=Сергей Евгеньев|date=2011-08-23|publisher=Вести|access-date=2011-09-04|archive-date=2011-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20110903144807/http://www.vesty.spb.ru/modules.php?name=News}}&lt;/ref&gt;. Ежегодно с 2011 года, 20 августа проводятся мотопробеги «Защита Колобанова» и экскурсии по местам боёв&lt;ref name=&quot;Можаева&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.peterburgec.ru/news1330.pl|title=«Защита Колобанова» - мотопробег, проходящий в Гатчинском районе|date=2012-08-20|publisher=Петербуржец.ру|access-date=2012-08-28|archive-date=2011-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110916234202/http://www.peterburgec.ru/news1330.pl}}&lt;/ref&gt;.

На жилом доме в г. Минске по ул. Ташкентской, дом 26, корпус 2, где жил З. Г. Колобанов с 1967 по 1994 год, установлена в 2014 году мемориальная доска&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://minsknews.by/blog/2014/05/29/v-minske-ustanovili-memorialnuyu-dosku-v-chest-legendarnogo-tankista-zinoviya-kolobanova/|title = &quot;Агентство Минск-Новости&quot;|author = |date = |publisher = |access-date = 2014-08-01|archive-date = 2014-08-10|archive-url = https://web.archive.org/web/20140810161425/http://minsknews.by/blog/2014/05/29/v-minske-ustanovili-memorialnuyu-dosku-v-chest-legendarnogo-tankista-zinoviya-kolobanova/|url-status = live}}&lt;/ref&gt;. На одном из барельефов [[Стела «Город воинской славы» (Гатчина)|стелы «Город воинской славы» в Гатчине]], открытой в 2016 году, размещено изображение танкиста. В Нижнем Новгороде 27 августа 2020 года открыт памятник Зиновию Колобанову (скульптор [[Щитов, Алексей Анатольевич|А. Щитов]])&lt;ref&gt;{{cite web
 |author       =
 |url          = https://www.nta-nn.ru/news/society/2020/news_623083/
 |title        = Мемориал в честь 100-летия отечественного танкостроения открыли в нижегородском парке Победы
 |lang         =
 |website      =
 |publisher    = НТА-Приволжь
 |date         = 2020-08-28
 |access-date   = 2020-09-06
 |archive-date = 2020-08-28
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20200828231815/https://www.nta-nn.ru/news/society/2020/news_623083/
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |author       =
 |url          = https://progorodnn.ru/news/90027
 |title        = Петр Колтыпин: «Волго-Вятский банк Сбербанка помог в возведении памятника танкисту Зиновию Колобанову в Парке Победы»
 |lang         =
 |website      =
 |publisher    = ProГород
 |date         = 2020-08-28
 |access-date   = 2025-06-19
 |archive-date =
 |archive-url  =
 |url-status     =
}}&lt;/ref&gt;. Фигура Колобанова является центральной частью комплексного мемориала «100-летие танкостроения в России».

=== Кинофотодокументы ===
Сохранился документальный фильм земляка Усова, в котором сам ветеран в 1986 году собственноручно рисует в кадре схему боя под Войковицами.

* [[:Файл:Zinoviy Kolobanov award nomination.jpeg|Наградной лист командира танка старшего лейтенанта З. Г. Колобанова]], [[ЦАМО]], фонд 33, опись 682524, единица хранения 84. Страницы [[:Файл:Zinoviy Kolobanov award nomination.jpeg|1]] и [[:Файл:Zinoviy Kolobanov award nomination, page 2.jpeg|2]].
* [[ЦАМО]], фонд 217, опись 347815, дело № 6 на листах 102—104.
* [[:Файл:Andrey Usov award nomination, page 1.jpeg|Наградной лист командира орудия старшего сержанта А. М. Усова]] (1917 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. [[ОБД «Подвиг Народа»]]. 1 сентября 1941. Страницы [[:Файл:Andrey Usov award nomination, page 1.jpeg|1]] и [[:Файл:Andrey Usov award nomination, page 2.jpeg|2]].
* [[:Файл:Nikolaj Rodnikov award nomination, page 1.jpeg|Наградной лист младшего механика-водителя красноармейца Н. Ф. Родникова]] (1919 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 1 сентября 1941. Страницы [[:Файл:Nikolaj Rodnikov award nomination, page 1.jpeg|1]] и [[:Файл:Nikolaj Rodnikov award nomination, page 2.jpeg|2]].
* [[:Файл:Pavel Kiselkov award nomination, page 1.jpeg|Наградной лист стрелка-радиста старшего сержанта П. И. Киселькова]] (1912 года рождения) с представлением к ордену Ленина. ОБД «Подвиг Народа». 1 сентября 1941. Страницы [[:Файл:Pavel Kiselkov award nomination, page 1.jpeg|1]] и [[:Файл:Pavel Kiselkov award nomination, page 2.jpeg|2]].
* [[:Файл:Nikolaj Nikiforov award nomination, page 1.jpeg|Наградной лист старшего механика-водителя старшины Н. И. Никифорова]] (1914 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 1 сентября 1941. Страницы [[:Файл:Nikolaj Nikiforov award nomination, page 1.jpeg|1]] и [[:Файл:Nikolaj Nikiforov award nomination, page 2.jpeg|2]].
* [[:Файл:Наградной лист на капитана Шпиллера стр. 1.jpg|Наградной лист командира 1-го танкового батальона 1-го танкового полка 1-й танковой дивизии капитана И. Б. Шпиллера]]. Страницы [[:Файл:Наградной лист на капитана Шпиллера стр. 1.jpg|1]], [[:Файл:Наградной лист на капитана Шпиллера стр. 2.jpg|2]] и [[:Файл:Наградной лист на капитана Шпиллера стр. 3.jpg|3]].
* [[:Файл:Vasilij Lastochkin award nomination, page 1.jpeg|Наградной лист командира тяжёлого танка КВ-1 младшего лейтенанта В. И. Ласточкина]] (1913 года рождения) с представлением к ордену Ленина. ОБД «Подвиг Народа». 1 сентября 1941. Страницы [[:Файл:Vasilij Lastochkin award nomination, page 1.jpeg|1]] и [[:Файл:Vasilij Lastochkin award nomination, page 2.jpeg|2]].
* [[:Файл:Maksim Evdokimenko award nomination, page 1.jpeg|Наградной лист командира тяжёлого танка КВ-1 лейтенанта М. И. Евдокименко]] (1918 года рождения) с представлением к ордену Ленина. ОБД «Подвиг Народа». 1 сентября 1941. Страницы [[:Файл:Maksim Evdokimenko award nomination, page 1.jpeg|1]] и [[:Файл:Maksim Evdokimenko award nomination, page 2.jpeg|2]].

=== В искусстве ===
О героическом бое под Войсковицами поэт [[Гитович, Александр Ильич|Александр Гитович]] написал поэму «Танкист Зиновий Колобанов» (датирована 26 сентября 1941 года).

{{External media
|image1=[http://www.bazuev.spb.ru/Images/Kolobanov.jpg Бой экипажа Колобанова с немецкой танковой колонной. 

== Мемуары ==
* {{книга|автор=Колобанов З.&amp;nbsp;Г.|часть=Было это так…|заглавие=На ближних подступах к Ленинграду|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/n10_k.htm|ответственный=Составители: И.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Любецкий, Н.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Прохоров|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1986}}
== См. также ==
[[Коновалов, Семён Васильевич]]

== Фильмы ==
* ''Лев Лурье.'' [http://www.5-tv.ru/programs/broadcast/503626/ Герой без звезды.] ТРК «[[Петербург — Пятый канал]]», июнь 2009.
* {{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=I-R4gs5EzB0|title=Танковый бой Колобанова З. Г.|date=2010|publisher=|access-date=2013-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20130622105003/http://www.youtube.com/watch?v=I-R4gs5EzB0|archive-date=2013-06-22}}
* {{cite web|url=http://www.voentv.mil.by/wiki_item.php?id=96|title=Подвиг танкиста. Зиновий Колобанов|date=2013-10-22|publisher=Телекомпания «ВоенТВ»|access-date=2013-11-11}}
* {{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=qfCisV9HpAA|title=Анимационный фильм-реконструкция: «Колобанов. Бой под Войсковицами»|author=Олег Титберия|date=2014-05-03|publisher=Дизайн студия «Дар»|access-date=2014-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20140605184847/http://www.youtube.com/watch?v=qfCisV9HpAA|archive-date=2014-06-05}}
* ''Денис Базуев''. [https://www.youtube.com/watch?v=dFX3pWZEs6k Документальный фильм «Защита Колобанова». 43 : 1. Войсковицкое танковое сражение.] (20 августа 2015).
* «[[Танкист (фильм)|Танкист]]» («Любимый город») Год премьеры: 2020 Жанр: Военный фильм, мелодрама Режиссёр: Александр Ефремов...

== Примечания ==

=== Сноски ===
{{примечания|group=сн}}

=== Источники ===
{{примечания|2}}

== Литература ==
* {{книга|автор=Воронов В. М.|заглавие=Танкисты в боях за Родину. Героические были |часть=Защищая город Ленина|место=М.|издательство=ДОСААФ|год=1965|ответственный=под ред. Дударенко|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/vor.htm|страниц=163}}
* {{книга|заглавие=Танкисты в сражениях за Ленинград|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1987}}
* {{Книга:Барятинский М. Б.:Советские танковые асы|135—144}}
* {{книга|автор=Буров А.&amp;nbsp;В.|заглавие=Блокада день за днём|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1979}}
* {{книга|автор=Ибрагимов Д.&amp;nbsp;С.|заглавие=Противоборство|место=М.|издательство=ДОСААФ|год=1989}}
* {{книга|автор=Гаррисон Солсбери.|заглавие=900 дней|место=М.|издательство=Прогресс, Литература|год=1994|isbn=5-01-003299-6}}
* {{книга|автор=Пауль Карелл.|заглавие=Барбаросса: от Бреста до Москвы|место=Смоленск|издательство=Русич|год=2002|страниц=424}}
* {{книга|автор=Семёнов Н.&amp;nbsp;С.|заглавие=Юшут зовёт. Документальная повесть|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/y1.htm|место=Йошкар-Ола|издательство=Марийское книжное издательство|год=1978}}
* {{книга|автор=Благочиннов В.|часть=Один против армады|заглавие=На ближних подступах к Ленинграду|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/n2_k.htm|ответственный=Составители: И.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Любецкий, Н.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Прохоров|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1986|страницы=32—36}}
* {{книга|автор=Yves Buffetaut, Jean Restayn.|заглавие=La Bataille de Leningrad|место=Paris|издательство=Histoire &amp; Collections|год=1998|allpages=80}}
* {{книга|автор=Монич В. Г.|заглавие=О вечном и настоящем… |nodot=1|ссылка=|ответственный=|место=Минск|издательство=|год=2008|страниц=88}}
* {{книга|автор={{автор|Исаев, Алексей Валерьевич|Исаев А. В}}|заглавие=Иной 1941. От границы до Ленинграда|место=М.|издательство=Яуза; Эксмо|год=2011|страницы=326—329|страниц=416|isbn=978-5-699-49705-8}}
* {{книга|автор={{автор|Базуев, Денис Николаевич|Базуев Д. Н}}|заглавие=Зиновий Колобанов. Время танковых засад|место=М.|издательство=Яуза; Стратегия КМ|год=2017|страниц=319|серия=Война и мы. Военное дело глазами гражданина|isbn=978-5-9909915-5-2|тираж=2000}}

=== Статьи ===
* {{статья|автор=Базуев Д.|заглавие=Ленинградская Прохоровка|ссылка=http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10276391@SV_Articles|издание=Санкт-Петербургские ведомости|год=|номер=81-с от 06.05.2011}}
* {{статья|автор=Базуев Д.|заглавие=Защита Колобанова|издание=Броня|год=2010|номер=1|страницы=36—44}}
* {{статья|автор=Скворцов О.|заглавие=«Незамеченная» победа Колобанова или «белые пятна» в мемуарах немецких генералов|издание=Техника и вооружение|год=2009|номер=3|страницы=6—14}}
* {{статья|автор=Данилов А.|заглавие=Главный бой Зиновия Колобанова|ссылка=http://www.outfront.ru/articles/kolobanov.htm|издание=Во славу Родины|год=9.09.2006}}
* {{статья|автор=Смирнов А.|заглавие=Герой, не ставший героем|ссылка=http://armor.kiev.ua/Battle/WWII/kolobanov/|издание=Танкомастер, № 1|год=2003}}
* {{статья|автор=Пинчук А.|заглавие=Имя на танке|ссылка=http://old.redstar.ru/2001/06/06_06/4_01.html|издание=[[Красная звезда (газета)|Красная звезда]]|год=6 июня 2001}}
* {{статья|автор=Лисочкин И.|заглавие=Рубежи|ссылка=http://www.pressa.spb.ru/newspapers/spbved/2001/arts/spbved-2538-art-57.html|издание=[[Санкт-Петербургские ведомости (с 1991)|Санкт-Петербургские ведомости]]|год=18 августа 2001}}
* {{статья|автор=Коломиец М.|заглавие=История танка КВ (часть 1)|издание=Фронтовая иллюстрация|номер=5|место={{М}}|издательство=Стратегия КМ|год=2001|страницы=76—77}}
* {{статья|автор=Злыгостев В.&amp;nbsp;И.|заглавие=Подвиг под Войсковицами|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/gp2_z.htm|издание=Гатчинская правда|место=Гатчина|год=18, 19, 21, 27, 28, 29 декабря 1984 года}}
* Газета «Ленинградская правда» от 24 сентября 1983 года.
* {{статья|автор=Майор А. Манин|заглавие= Один против двадцати двух|издание=сборник «Танкисты в боях за город Ленина»,|место={{Л}}|год=1942}}
* {{статья|автор=Кулик.|заглавие= В авангарде героических защитников Ленинграда|издание=Литературный журнал «Звезда», № 1-2|место={{Л}}|год=1942}}

{{Советские танковые асы}}
== Һылтанмалар ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}</text>
      <sha1>mhk6a2nmbuqs347qyxxgl8vfbowzhhl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306704</id>
      <parentid>1306701</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T11:07:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1306704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103688" sha1="6g29u3mf93ubtntstfn259n5z93x5zp" xml:space="preserve">{{бутамаҫҡа|Коновалов, Семён Васильевич|лейтенант Семён Васильевич Коновалов|, 1942 йылдың 13 июлендә [[Ростовская область|Ростов өлкәһе]] [[Тарасовский район|Тарасовский районы]] [[Нижнемитякин (Тарасовский район)|Нижнемитякин]] утары янында [[КВ-1]] танкыһы экипажы менән дошмандың 16 танкын, 2 бронеавтомобилен, 8 автомашинаһы һәм пехотаһын тар-мар иткән башҡа танкист}}
{{Хәрби эшмәкәр
| имя = Зиновий Григорьевич Колобанов
| дата рождения = 7.01.1911 (25.12.1910)
| дата смерти = 08.08.1994
| место рождения = [[Арефин (Түбәнге Новгород өлкәһе Вачский районы)|Арефин]] ауылы, [[Муром өйәҙе]], {{МестоРождения|Владимирская губерния|во Владимир губернаһы}}, [[Рәсәй империяһы]]
| место смерти = {{МестоСмерти|Минск}}, [[Беларусь]]
| изображение = Зиновий Григорьевич Колобанов.jpg
| ширина = 200px
| описание изображения = 
| прозвище = 
| принадлежность = {{USSR}}
| годы службы = 1932—1958
| звание = {{СССР, Подполковник}}
| род войск = [[танк ғәскәрҙәре]]
| командовал = 
| часть =
* [[2-я танковая бригада (СССР)|2-се танк бригадаһы]]
* [[70-я стрелковая дивизия (1-го формирования)|70-се уҡсылар дивизияһы]]
* [[20-я тяжёлая танковая бригада|6-сы айырым ауыр танк бригадаһы]]
* [[1-се еңел танк бригадаһы]]
* [[97-я танковая дивизия (СССР)|97-се танк дивизияһы]]
* [[14-се еңел танк бригадаһы]]
* [[49-я танковая дивизия (СССР)|49-сы танк дивизияһы]]
* [[1-я танковая дивизия (1-го формирования)|1-се танк дивизияһы]]
* [[12-се механикалаштырылған дивизия]]
* [[9-я танковая дивизия (формирования 1945 года)|9-сы танк дивизияһы]]
* [[7-се гвардия танк дивизияһы]]
* [[12-се механикалаштырылған дивизия]]
* [[50-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһы]]
| сражения = 
* [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)]]
* [[Бөйөк Ватан һуғышы]]
** [[Ленинград оборона операцияһы]]
| награды = {{ряд
|{{Орден Красного Знамени}}
|{{Орден Красного Знамени}}
|{{Орден Отечественной войны 1-й степени}}
|{{Орден Красной Звезды}}
}}{{ряд
|{{Медаль «За боевые заслуги»}}
|{{Медаль В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина}}
|{{Медаль За оборону Ленинграда}}
|{{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
}}{{ряд
|{{Медаль Двадцать лет победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
|[[Файл:Order_of_Glory_Ribbon_Bar.png|40px|link=Знак «25 лет победы в Великой Отечественной войне»]]
|{{Медаль Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
|{{Медаль Сорок лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
}}{{ряд
|{{Медаль Ветеран Вооружённых Сил СССР}}
|{{Медаль 30 лет Советской Армии и Флота}}
|{{Медаль 40 лет Вооружённых Сил СССР}}
|{{Медаль 50 лет Вооружённых Сил СССР}}
}}{{ряд
|{{Медаль 60 лет Вооружённых Сил СССР}}
|{{Медаль 70 лет Вооружённых Сил СССР}}
}}                                                                                                                                                                                                                                                        
| связи = 
| в отставке = запастағы [[подполковник]], Техник контроль бүлеге (ОТК) мастеры, ОТК контролёры
}}
'''Зино́вий Григо́рьевич Колоба́нов''' ({{СС2|7|января|1911|25|декабря|1910}}&lt;ref name=&quot;Могила Колобанова&quot; group=&quot;сн&quot;&gt;Официальная дата рождения по паспорту, приведённая в учётно-послужной карте, хранящейся в [[ЦАМО РФ]] — иҫке стиль буйынса 1912 йылдың 25 декабре йәки яңы стиль буйынса 1913 йылдың 07 ғинуары. З. Г. Колобановтың автобиошграфияһында һәм [[Минск]]тағы Чижов зыяратында З. Г. Колобанов һәйкәлендә ысын тыуған көнө күрһәтелгән — 1910. См. {{cite web
 | url         = s55.radikal.ru/i148/0909/ee/cc6a8f9e2fd9.jpg
 | title       = фото могилы З.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Колобанова
 | archiveurl  = https://www.webcitation.org/653GNq09G
 | archivedate = 2012-01-29
}}&lt;/ref&gt;, [[Арефин (Вачский район Түбәнге Новгород өлкәһе Вачский районы)|Арефин]] ауылы, [[Владимир губернаһы]] — [[8 август]] [[1994]] йыл, [[Минск]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы танкист-ас, өлкән лейтенант, ауыр танк ротаһы командиры, һуғыштан һуңғы осорҙа — подполковник.

Архив документтарға һәм һуғыш ваҡытында баҫылған мәғлүмәттәргә ярашлы [[1941 йыл]]дың [[20 август|авгусында]]&lt;ref name=&quot;награднойЛист&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Усов&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Родников&quot;&gt;Наградной лист Н. Ф. Родникова (1919 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 1 сентября 1941.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Кисельков&quot;&gt;Наградной лист П. И. Киселькова (1912 года рождения) с представлением к ордену Ленина. ОБД «Подвиг Народа». 5 сентября 1941.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Никифоров&quot;&gt;Наградной лист Н. И. Никифорова (1914 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 5 сентября 1941.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Шпиллер&quot;&gt;[[:Файл:Наградной лист на капитана Шпиллера стр. 1.jpg|Наградной лист Шпиллера И. Б. (1907 года рождения) с представлением к ордену Ленина 26 октября 1941. ОБД «Подвиг Народа»]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Кулик1942&quot;&gt;{{статья|автор=Кулик|заглавие=В авангарде героических защитников Ленинграда|издание=Звезда, № 1—2|место={{Л}}|год=1942}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Тихонов1943&quot;&gt;{{книга|автор=Тихонов Н.|заглавие=Героическая защита Ленинграда|место={{Л}}|год=1943}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Крюковских1992&quot;&gt;{{книга|автор=Крюковских А. П.|часть=Сражение за Красногвардейск|заглавие=Цитадель под Ленинградом|ответственный=Составитель И.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Любецкий|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1992|страница=30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Базуев2011&quot;&gt;{{статья|автор=Базуев Д.|заглавие=Ленинградская Прохоровка|ссылка=http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10276391@SV_Articles|издание=Санкт-Петербургские ведомости|год=|номер=81-с от 06.05.2011|archivedate=2011-12-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111211162017/http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10276391@SV_Articles}}&lt;/ref&gt;; һуғыштан һуңғы хаталы баҫмаларға ярашлы — [[1941 йыл]]дың [[19 август|авгусында]]&lt;ref name=&quot;Ротмистров&quot;&gt;{{книга|автор=Ротмистров П.А.|заглавие=Танки на войне|место=М.|издательство=ДОСААФ|год=1975|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Дударенко&quot;&gt;{{статья|заглавие=Воронов В. М. Защищая город Ленина // Танкисты в боях за Родину. Героические были / под ред. Дударенко|издание= М.: ДОСААФ, 1965. — 163 с.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Скворцов8&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot;/&gt;) [[Кингисеппско-Лужская оборонительная операция|Кингисепп-Луга оборона операцияһында]] [[Войсковицы]]-[[Гатчина|Красногвардейск]] (хәҙер Гатчино) стратегик транспорт үҙәге районындағы бер һуғышта уның [[КВ-1]] [[танк]]ы экипажы засаданан дошмандың колонналағы 22 танкыһын юҡ итә; Колобановтың биш КВ-1 ауыр танкынан торған ярым ротаһы, Ленинград ополчениеһы менән берлектә, шул көндө шул районда 1941 йылдың 20 авгусында Ленинградҡа һөжүмде туҡтатыу һәм Луга совет ғәскәрҙәре төркөмөн ҡамау кәрәклеге арҡаһында позицияларын алмаштырған 1-се, 6-сы һәм 8-се танк дивизияларының 43 немец бронетехникаһын юҡ итә.

Бер алышта 22 танкыны юҡ итеү — бер экипаж өсөн абсолют донъя рекорды. Шул уҡ ваҡыттаа Колобановтың танкыһы ла, экипажы ла иҫән-һау ҡала&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2021/08/20/rekord-kolobanova-ekipazh-kv-1-podbil-22-vrazheskih-tanka-80-let-nazad.html?ysclid=mt9pduy44416856192&amp;utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.ru%2F Рекорд Колобанова: экипаж КВ-1 подбил 22 вражеских танка 80 лет назад]&lt;/ref&gt;.


== Биографияһы ==

=== Сығышы ===
1910 йылдың 25 декабрендә&lt;ref name=&quot;Могила Колобанова&quot; group=&quot;сн&quot;/&gt; [[Владимир губернаһы]] (хәҙерге [[Түбәнге Новгород өлкәһе]], Вача районы) Муром өйәҙенең Арефин ауылында тыуған&lt;ref name=&quot;карта&quot;&gt;Учётно-послужная карта З. Г. Колобанова, хранящаяся в [[ЦАМО РФ]].&lt;/ref&gt;. Ун йәшендә Граждандар һуғышында атаһы һәләк була. Әсәһе өс балаһын яңғыҙ тәрбиәләй. Балалар үҫкәс, ғаилә даими йәшәр өсөн Оло Загарино ауылына күсә. Был ауылда ун туғыз йәшлек Зиновий колхоз ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша&lt;ref name=&quot;Арефино.инфо&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.arefino.info/publ/1-1-0-10|title=Колобанов Зиновий Григорьевич|last=Сорокин|first=Александр.|date=2009-04-25|work=Первый Арефинский сайт — Арефино.инфо|accessdate=2009-12-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/653GOLjzo|archivedate=2012-01-29}}&lt;/ref&gt;.

Урта мәктәптең һигеҙ класын тамамлағандан һуң [[Нижегородский государственный технический университет|Горький индустриаль техникумында]] уҡый&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

[[1933 йыл]]дың [[16 феврале]] техникумдың өсөнсө курсынан [[РККА|Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафтарына саҡырыла. 1-се формирование 70-се уҡсылар дивизияһы 49-сы уҡсылар полкы янындағы полк мәктәбе курсанты. [[1936 йыл]]дың майында М. В. Фрунзе исемендәге Орёл бронетанк училищеһын тамамлай, лейтенант хәрби дәрәжәһе бирелә. Училищены тамамлағандан һуң, яҡшы уҡыуы арҡаһында хеҙмәт урынын һайлау хоҡуғына эйә булғанлыҡтан, ул, үҙе әйтмешләй, «ситтән тороп яратҡан» Ленинградты һайлай. Ленинград хәрби округында 2-се танк бригадаһының 3-сө айырым танк батальоны командиры булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

1937 йылдың октябренән 1938 йылға тиклем Командование составын камиллаштырыу курстарында уҡыған&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;, унан һуң 70-се уҡсылар дивизияһының 210-сы уҡсылар полкында хәрби тәьминәт командиры ярҙамсыһы (23.04.1938), 6-сы айырым танк бригадаһында взвод командиры (31.07.1938) һәм артабан танк ротаһы командиры (16.11.1938) булып хеҙмәт иткән. Совет-фин һуғышы башланырҙан биш көн алда, 1939 йылдың 25 ноябрендә, Карел муйынында 1-се еңел танк бригадаһының танк ротаһы командиры итеп тәғәйенләнгән&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

=== Карел муйынында ===
1939—1940 йылдарҙағы [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|Совет-фин һуғышы]]нда ҡатнашҡан. Сиктән алып [[Выборг]]ҡа тиклем үткән, өс тапҡыр янған. «Ҡыҙыл Йондоҙ» журналисы Аркадий Фёдорович Пинчук шулай уҡ [[Маннергейм һыҙығын өҙөү|Маннергейм линияһы]]н өҙгән өсөн Колобановҡа [[Советтар Союзы Геройы]] исеме бирелеүе тураһында мәғлүмәт баҫтырған (1940 йылдың март башында [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)|Алтын Йондоҙ]] һәм [[Ленин ордены]] алған&lt;ref name=&quot;NarG&quot;&gt;{{Статья|ссылка=https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html|автор=|заглавие=Танкист Зиновий Колобанов|год=2006|издание=[[Народная газета (Беларусь)|Народная газета]]|тип=|месяц=09|число=14|номер=4329|страницы=|archivedate=2023-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231103215135/https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref name=&quot;Пинчук&quot;/&gt;), бынан тыш, уға сираттан тыш капитан дәрәжәһе бирелгән&lt;ref name=&quot;NarG&quot;&gt;{{Статья|ссылка=https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html|автор=|заглавие=Танкист Зиновий Колобанов|год=2006|издание=[[Народная газета (Беларусь)|Народная газета]]|тип=|месяц=09|число=14|номер=4329|страницы=|archivedate=2023-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231103215135/https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html}}&lt;/ref&gt;, ләкин 1940 йылдың 12 мартында Мәскәү тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң уның ҡул аҫтында хеҙмәт иткәндәрҙең фин хәрбиҙәре менән туғанлашыуы арҡаһында исемдән дә, награданан да мәхрүм ителгән&lt;ref name=&quot;NarG&quot; /&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, З. Г. Колобановҡа Герой исеме бирелеүен раҫлаған мәғлүмәттәр юҡ: 1940 йылдың марты башына тиклем Совет-фин һуғышы өсөн Советтар Союзы Геройы исемен биреү тураһында алты указ сыҡҡан — 15.01.1940, 19.01.1940, 26.01.1940, 3.02.1940, 5.02.1940 һәм 7.02.1940 (был указдарҙың һәр береһе СССР Юғары Советы Ведомостарында, ә икенсе көнөнә «Известия», [[Правда (гәзит)|«Правда»]] һәм «Ҡыҙыл Йондоҙ» гәзиттәрендә баҫылған), һәм уларҙың береһендә лә З. Г. Колобанов телгә алынмаған, шуның арҡаһында А. Пинчуктың мәғлүмәте раҫланмаған тип һанала{{ref+|Кроме Пинчука о лишении Колобанова звания Героя и других наград отмечает в своих воспоминаниях Владимир Мельников&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=qe51qqPnyq0C&amp;pg=PA33 Воспоминания Владимира Мельникова] // Ленинградский фронт: Сборник / Под ред. Л. Я. Лурьев, Л. И. Малярова. — СПб.: БХВ-Петербург, 2012. — С. 33. — 272 с. — (Окно в историю). — ISBN 978-5-9775-0749-3.&lt;/ref&gt;.|сн}}. Шәхси эшендә 1940 йылда Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнеүе тураһында яҙыу бар.

=== Ике һуғыш араһындағы йылдарҙа ===
1940 йылдың [[17 март]]ында танк резервы 52-се рота командирының (1-се еңел танк бригадаһы) хәрби частар буйынса ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә, биш көндән һуң [[Киев хәрби округы]]на (Украина ССР-ы, Староконстантинов ҡалаһы) күсерелә&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

1940 йылдың [[6 сентябрь|6 сентябренд]]ә [[өлкән лейтенант]] хәрби дәрәжәһе бирелә&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;. 90-сы танк полкы ротаһы командиры урынбаҫары, [[14-се еңел танк бригадаһы]]ның 36-сы айырым уҡыу танк батальоны рота командиры, 97-се танк полкы батальонының өлкән адъютанты (штаб начальнигы) булып хеҙмәт итә, ә [[1941 йыл]]дың [[9 май]]ында 49-сы танк дивизияһының 97-се танк полкы ауыр танктар батальоны ротаһы командиры итеп тәғәйенләнә (хеҙмәте тураһында иҫкә алғанда (түбәнерәк), рота ауыр танктарҙы алып өлгөрмәгәнлектән, Колобанов 24-се механикалаштырған корпуста танк ротаһы менән етәкселек итеүе тураһында әйтмәй)&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

=== Бөйөк Ватан һуғышы йылдары осоронда ===
[[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда [[1941 йыл]]дың [[3 июль|3 июл]]енән алып ҡатнаша&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;. Төньяҡ фронтҡа 1-се танк дивизияһының 1-се танк полкының КВ-1 ауыр танктар ротаһы командиры итеп күсерелә. Журналист А.Пинчук мәғлүмәттәре буйынса, 1-се танк дивизияһына З. Г. Колобанов запастан эләгә. Колобанов, Фин һуғышында танкта өс тапҡыр янған тәжрибәһе булғанлыҡтан, рота командиры итеп тәғәйенләнә&lt;ref name=&quot;Пинчук&quot;&gt;{{статья|автор=Пинчук А.|заглавие=Имя на танке|ссылка=http://www.spbdnevnik.ru/?id=2123&amp;show=article|издание=Красная звезда|год=6 июня 2001|archive-date=2008-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20080217005431/http://www.spbdnevnik.ru/?show=article&amp;id=2123}}&lt;/ref&gt;.

1941 йылдың 8 авгусында немец армияһының төньяҡ төркөмө Ленинградҡа һөжүм башлай. 1-се танк дивизияһының элекке командиры В. И. Барановтың хәтирәләре буйынса&lt;ref&gt;{{книга|автор=Благочиннов В.|часть=Один против армады|заглавие=На ближних подступах к Ленинграду|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/n2_k.htm|ответственный=Составители: И.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Любецкий, Н.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Прохоров|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1986|страницы=33|archivedate=2006-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060524024207/http://centralsector.narod.ru/fulltext/n2_k.htm}}&lt;/ref&gt;:
[[Файл:КВ-1 у диорамы «Прорыв блокады Ленинграда». Вид спереди-справа.JPG|thumb|left|[[КВ-1]] «[[Прорыв блокады Ленинграда (диорама)|Ленинград ҡамауын йырыу]]» диорамаһы янында]]
{{начало цитаты}}
Һуғыштың икенсе айы бара. Псков, Кингисепп һәм Луга тирәһендәге өҙлөкһөҙ алыштарҙан һуң дивизия, немецтарҙың һөжүмен тотҡарлап, тимер юл һәм шоссе юлдары үҙәге Красногвардейск ҡалаһына (Гатчин) яҡынлаша. Хәл насар, Луга йылғаһында сик һаҡлаған частар төп көстәрҙән айырыла, башҡалар ауыр алыштар менән Ленинградҡа сигенә. Тылдан ебәрелгән резервтар килеп етмәгән. Фашистарҙың ҙур танк берләшмәләре Красногвардейскиҙы баҫып алырға тырыша. КВ ҡеүәтенә иҫәп тотоп, ауыр танктарҙың засадаларын ҡулланабыҙ.
{{конец цитаты}}

[[Файл:Экипаж З. Г. Колобанова.jpg|thumb|Колобановтың КВ-1 экипажы, 1941 йылдың авгусы. 1-се рәттә һулдан уңға: Н. Никифоров, З. Колобанов, А. Усов. Вверху: П. Кисельков, Н. Родников]]
14 августа 4-се танк төркөмө составындағы 41-се мотокорпустың немец частары  Луга йылғаһындағы Ивановское ауылы янында плацдармды баҫып ала. Ивановский янындағы алышта Колобанов экипажы дошмандың бер танкын һәм бер орудиеһын юҡ итә&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot;/&gt;. 1941 йылдың 19 авгусында&lt;ref name=&quot;награднойЛист&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Сведения по центральному сектору УР от генерал-лейтенанта Иванова, полученные комдивом Клементьевым в 16:00 19.08.1941 / [http://lib.geocollection.ru/operativnyiy-otdel-shtaba-leningradsk-5/ Боевые донесения и оперативные сводки штабов СФ и армий. 14 — 26 августа 1941 года.] {{Wayback|url=http://lib.geocollection.ru/operativnyiy-otdel-shtaba-leningradsk-5/ |date=20110205182224 }} ЦАМО фонд 217 опись 1221 дело 98.&lt;/ref&gt; Молосковица янында ҡаты алыштарҙан Һуң Колобанов 1-се танк дивизияһының 1-се полкының 1-се батальонына киләref name=&quot;Скворцов8&quot;&gt;{{статья|автор=Олег Скворцов.|заглавие=«Незамеченная» победа Колобанова, или «белые пятна» в мемуарах немецких генералов|издание=Техника и вооружение|год=2009|номер=3|страницы=8}} со ссылкой на книгу: {{книга|автор=Семёнов Н.&amp;nbsp;С.|заглавие=Юшут зовёт. Документальная повесть|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/y1.htm|место=Йошкар-Ола|издательство=Марийское книжное издательство|год=1978|archivedate=2014-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140414023641/http://centralsector.narod.ru/fulltext/y1.htm}}&lt;/ref&gt;.

==== Войсковицкий алышы ====
{{External media
|image1=[http://armor.kiev.ua/Battle/WWII/kolobanov/?img=07.jpg.html Вид на дорогу и перекрёсток с предполагаемого места позиции КВ-1]
}}
&lt;!-- 
18 августа 1941 года 1-й танковый полк 1-й Краснознаменной танковой дивизии сдал оставшуюся боеспособную матчасть во 2-й танковый полк 1-й ТД и выбыл в распоряжение командующего Северным фронтом.

Личный состав сосредоточился в лесу восточнее деревни Телези Красносельского района Ленинградской области, где на следующий день 19 августа получил новую матчасть с 20 танками КВ.

19 августа в 9.30 начальник АБТУ Северного фронта полковник Дементьев направил командиру 1-го танкового полка распоряжение за номером 043888, в котором сообщалось, что командующий СФ приказал «…с получением сего немедленно отправить в распоряжение командира 1-го стрелкового полка 2-й гвардейской дивизии народного ополчения пять танков КВ с командиром роты».

Согласно мемуарам, командир 3-й танковой роты 1-го танкового батальона Колобанов был вызван к командиру дивизии, от которого лично получил приказ прикрывать три дороги, ведущие к Красногвардейску (ныне [[Гатчина]]) со стороны [[Луга|Луги]], [[Волосово]] и [[Кингисепп]]а (через [[Таллинское шоссе]])&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot; /&gt;: «Перекрыть их и стоять насмерть!»

В тот же день рота Колобанова из пяти танков КВ-1 выдвинулась навстречу наступавшему противнику. В каждую машину было загружено удвоенное количество бронебойных снарядов и минимальное осколочно-фугасных&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot; /&gt;. Экипаж танка Колобанова&lt;ref name=&quot;награднойЛист&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Усов&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Родников&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Кисельков&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Никифоров&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Шпиллер&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Кулик1942&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Крюковских1992&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Базуев2011&quot; /&gt; составляли: сам старший лейтенант Зиновий Григорьевич Колобанов в качестве командира, командир орудия (старший сержант [[Усов, Андрей Михайлович|Андрей Михайлович Усов]]&lt;ref name=&quot;Усов&quot; /&gt;), старший механик-водитель (старшина Николай Иванович Никифоров&lt;ref name=&quot;Никифоров&quot; /&gt;), младший механик-водитель (красноармеец Николай Феоктистович Родников&lt;ref group=&quot;сн&quot;&gt;В ряде источников — Николай Феоктистович (Фиоктидович) Роденков.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Родников&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Роденков&quot;&gt;{{cite web|url=http://obd-memorial.ru/html/info.htm?id=68137078|title=Розыскной лист (Информация из документов, уточняющих потери), пропал без вести в августе 1941|publisher=ОБД «Мемориал»|archive-url=https://www.webcitation.org/69yG7JTdL|archive-date=2012-08-17}}&lt;/ref&gt;) и стрелок-радист (старший сержант Павел Иванович Кисельков&lt;ref name=&quot;Кисельков&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot; /&gt;).

[[Файл:Z. G. Kolobanov ambush place.svg|thumb|upright=1.8|Вариант реконструкции схемы боя КВ-1 старшего лейтенанта З. Г. Колобанова с немецкой танковой колонной 20 августа 1941 года&lt;ref name=&quot;Скворцов8&quot; /&gt; ([http://www.bing.com/maps/default.aspx?v=2&amp;cp=59.5439577553509~29.925685235443098&amp;lvl=15&amp;sty=a&amp;cid=5542407D4AE971E!152 На современной карте.])]]
{{External media
|image1=[http://armor.kiev.ua/Battle/WWII/kolobanov/?img=03.gif.html Вариант реконструкции схемы боя танковой роты 1-го танкового полка 1-й танковой дивизии]}}
Согласно исследованию О. Скворцова&lt;ref name=&quot;Скворцов&quot;/&gt;, события 19 и 20 августа 1941 года у [[Войсковицы (деревня)|совхоза (мызы) Войсковицы]] в Красногвардейском ныне Гатчинском районе Ленинградской области развивались следующим образом. 19 августа, оценив вероятные пути движения немецких войск, Колобанов направил два танка на лужскую дорогу, два — на кингисеппскую, а сам занял позицию на приморской дороге. Место для танковой засады было выбрано таким образом, чтобы прикрыть сразу два возможных направления: противник мог выйти на дорогу на [[Мариенбург (район Гатчины)|Мариенбург]] по дороге от Войсковиц, либо по дороге от [[Сяськелево]]. Поэтому [[Танк в окопе (позиция)|танковый окоп]] для тяжёлого танка КВ-1 № 864 старшего лейтенанта Колобанова был устроен всего  всего 
3 февраля 1942 года Колобанов получил [[орден Красного Знамени]]. Члены экипажа также были награждены: командир в 300 метрах напротив Т-образного перекрёстка («Ориентир № 2») с таким расчётом, чтобы вести огонь «в лоб», если танки пойдут по первому маршруту. С обеих сторон от дороги находился болотистый луг, затруднявший манёвр немецкой бронетехнике.

На следующий день, [[20 августа]]&lt;ref name=&quot;награднойЛист&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Усов&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Родников&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Кисельков&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Никифоров&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Шпиллер&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Кулик1942&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Крюковских1992&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Базуев2011&quot; /&gt; [[1941 год]]а, после полудня экипажи лейтенанта [[Евдокименко, Максим Иванович|М. И. Евдокименко]] и младшего лейтенанта [[Дегтярь, Иван Андреевич|И. А. Дегтяря]] первыми встретили немецкую танковую колонну на Лужском шоссе, подбив пять танков и три бронетранспортёра противника. Затем немцы предприняли авиаразведку, а после того, как она завершилась безрезультатно, около 14:00  по приморской дороге на совхоз Войсковицы проследовали немецкие разведчики-мотоциклисты, которых экипаж Колобанова пропустил беспрепятственно, чтобы дождаться подхода основных сил противника. Затем появилась колонна, состоявшая из 22 лёгких танков&lt;ref name=&quot;Кулик1942&quot;/&gt; (предположительно [[Pz.Kpfw.35(t)]])&lt;ref&gt;{{статья|автор=Скворцов О.|заглавие=«Незамеченная» победа Колобанова, или «белые пятна» в мемуарах немецких генералов|издание=Техника и вооружение|год=2009|номер=3|страницы=10}})&lt;/ref&gt; немецкой [[6-я танковая дивизия (Германия)|6-й танковой дивизии]]&lt;ref name=&quot;Скворцов&quot;&gt;{{статья|автор=Скворцов О.|заглавие=«Незамеченная» победа Колобанова, или «белые пятна» в мемуарах немецких генералов|издание=Техника и вооружение|год=2009|номер=3|страницы=6—14}}&lt;/ref&gt; (в некоторых источниках также называются [[1-я танковая дивизия (Германия)|1-я]]&lt;ref&gt;''Андрей Рябков.'' [imf.forum24.ru/?1-1-0-00000052-000-10001-0 1, 6 и 8 панцердивизии под Ленинградом в августе 1941.] Сообщение на форуме imf.forum24.ru.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья|автор=Базуев Д.|заглавие=Защита Колобанова|издание=Броня|год=2010|номер=1|страницы=41}}&lt;/ref&gt; или [[8-я танковая дивизия (Германия)|8-я]]&lt;ref name=&quot;Благочиннов&quot;/&gt; танковые дивизии).

Выждав, пока головной танк колонны поравняется с двумя берёзами на дороге («Ориентир № 1»), Колобанов скомандовал: «Ориентир первый, по головному, прямой выстрел под крест, бронебойным — огонь!». После первых выстрелов командира орудия Усова, бывшего профессионального артиллериста-инструктора, участника войны в Польше и Финляндии, три головных немецких танка загорелись, перекрыв дорогу. Подбив их, Усов перенёс огонь на хвост, тем самым лишив противника возможности уйти назад или в сторону Войсковиц, а затем на центр колонны («Ориентир № 2») (по другим сведениям, опубликованным в газете «Санкт-Петербургский дневник» 14 сентября 2015 года, три танка противника, подбитых первыми выстрелами экипажа Колобанова, располагались соответственно в голове, хвосте и в середине колонны). На узкой дороге, по обеим сторонам которой находилось болото, образовалась давка: машины, продолжая движение, натыкались друг на друга, съезжали на обочину и попадали в болото, где, полностью лишившись подвижности, могли только вести огонь из башен. В горевших танках противника стал взрываться боекомплект. Отдельные немецкие танкисты вели ответный огонь. В башню танка Колобанова попали 114 снарядов, но броня башни КВ зарекомендовала себя наилучшим образом. За час боя экипаж Колобанова подбил все 22 танка в колонне. Из двойного боекомплекта было израсходовано 98 бронебойных снарядов&lt;ref name=&quot;Скворцов&quot;/&gt;&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{cite web|title=Соколов А. Подвиг роты Колобанова // Петербургский дневник. 14.09.2015|url=http://www.spbdnevnik.ru/files/flimsy/pdf/790_1442211852.pdf|archive-date=2019-01-19|access-date=2015-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190119180341/http://www.spbdnevnik.ru/files/flimsy/pdf/790_1442211852.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

{{начало цитаты}}
Я был в это время на наблюдательном пункте укреплённого района и слышал канонаду боя. Затем выехал на место. У перекрёстка дорог пылала груда немецких танков. Героический бой и, пожалуй, беспрецедентный в истории войны. Вот что сделали колобановцы — задержали надолго наступление противника на этом важном направлении. Не очень-то помогла фашистам 8-я танковая дивизия, брошенная на усиление механизированного корпуса.
{{конец цитаты|источник=П.&amp;nbsp;И.&amp;nbsp;Пинчук, бывший командир 1-го танкового полка 1-й танковой дивизии&lt;ref name=&quot;Благочиннов&quot;&gt;{{книга|автор=Благочиннов В.|часть=Один против армады|заглавие=На ближних подступах к Ленинграду|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/n2_k.htm|ответственный=Составители: И.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Любецкий, Н.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Прохоров|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1986|страницы=36|archivedate=2006-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060524024207/http://centralsector.narod.ru/fulltext/n2_k.htm}}&lt;/ref&gt;}}

По некоторым свидетельствам, вместе с командованием танковой части к месту боя приехал и «специальный» корреспондент газеты «[[Известия]]», штатный корреспондент местной ополченческой газеты «На защиту Ленинграда» Павел Майский, который, предположительно, заснял панораму горящих машин&lt;ref name=&quot;Скворцов&quot;/&gt;.

На этом бой не закончился. По приказу комдива [[Баранов, Виктор Ильич|В. И. Баранова]] танк Колобанова занял второй подготовленный танковый окоп в ожидании повторной атаки. По-видимому, на этот раз он был обнаружен, и немецкие танки огневой поддержки [[Pz.Kpfw.IV]] начали обстреливать его с дальней дистанции, чтобы отвлечь внимание на себя и не позволить вести прицельный огонь по танкам и мотопехоте, которые в это время прорывались в район учхоза и далее в [[Черново (Гатчинский район)|Черново]]. Кроме того, немцам требовалось вынудить советских танкистов покинуть позицию, чтобы самим приступить к эвакуации подбитых танков. Танковая дуэль не принесла результата обеим сторонам: Колобанов не заявил ни об одном уничтоженном танке на этом этапе боя, но у его танка были разбиты внешние приборы наблюдения и заклинило башню. Поскольку заклиненную башню было невозможно повернуть, чтобы навести пушку на противотанковые орудия, подведённые немцами во время боя на близкую дистанцию, Колобанову пришлось дать команду выехать из танкового окопа и развернуть сам танк&lt;ref name=&quot;Скворцов&quot;/&gt;.

Тем не менее, экипаж Колобанова выполнил поставленную задачу, связав боем немецкие танки огневой поддержки Pz.Kpfw.IV, которые не смогли поддержать продвижение вглубь советской обороны второй роты танков, где она и была уничтожена другой группой КВ-1 под командованием комбата [[Шпиллер, Иосиф Борисович|И. Б. Шпиллера]]&lt;ref name=&quot;Скворцов&quot;/&gt;. После боя на КВ-1 Колобанова насчитали более сотни следов попаданий (в различных источниках количество вмятин на броне приводится разное: 135&lt;ref name=&quot;Благочиннов&quot;/&gt;, 147 либо 156&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot;/&gt;).

В результате экипажем старшего лейтенанта Колобанова было подбито 22 немецких танка, а всего его рота записала на свой счёт 43 танка противника (в том числе: экипаж младшего лейтенанта [[Сергеев, Фёдор (танкист)|Ф. Сергеева]] — 8; младшего лейтенанта [[Ласточкин, Василий Иосифович|В. И. Ласточкина]] — 4; младшего лейтенанта [[Дегтярь, Иван Андреевич|И. А. Дегтяря]] — 4; лейтенанта [[Евдокименко, Максим Иванович|М. И. Евдокименко]] — 5). Кроме того, лично командир батальона Шпиллер сжёг два танка. В этот же день ротой были уничтожены: одна легковая машина, артиллерийская батарея, до двух рот пехоты и один мотоциклист противника был взят в плен&lt;ref&gt;ЦАМО, ф. 1355, оп. 342639, д. 1, л. 72. Цит. по: {{книга|автор=Семёнов Н.&amp;nbsp;С.|заглавие=Юшут зовёт. Документальная повесть|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/y1.htm|место=Йошкар-Ола|издательство=Марийское книжное издательство|год=1978|archivedate=2014-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140414023641/http://centralsector.narod.ru/fulltext/y1.htm}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Zinoviy Kolobanov award nomination.jpeg|thumb|upright|Наградной лист З. Г. Колобанова]]
Несмотря на то что за 20 августа крупные потери в танках не были зафиксированы в немецких документах, это не опровергает заявленное советской стороной число подбитых танков. Так, 14 танков 65-го танкового батальона [[6-я танковая дивизия (Германия)|6-й немецкой танковой дивизии]], списанных как «безвозвратные потери» в период с 23 августа по 4 сентября, могут быть отнесены на результаты боя с ротой Колобанова. В начале сентября три роты 65-го танкового батальона были сведены в две смешанного состава. Остальные подбитые танки, по всей видимости, были отремонтированы. 7 сентября генерал-майор [[Эрхард Раус]] ({{lang-de|Erhard Raus}}) назначен временным командиром дивизии вместо генерал-майора [[Ландграф, Франц|Франца Ландграфа]]. О. Скворцов предположил, что «смена командира дивизии была вызвана результатами этого (Войсковицкого) боя, а 19 августа стало таким позорным пятном для 6-й германской танковой дивизии, что во всех мемуарах события этого дня обходятся стороной»&lt;ref&gt;{{статья|автор=Скворцов О.|заглавие=«Незамеченная» победа Колобанова, или «белые пятна» в мемуарах немецких генералов|издание=Техника и вооружение|год=2009|номер=3|страницы=13—14}}&lt;/ref&gt;.

В сентябре 1941 года за этот бой командиром 1-го танкового полка 1-й танковой дивизии, членом ЦК Компартии Беларуси [[Погодин, Дмитрий Дмитриевич|Д. Д. Погодиным]] (первым танкистом, получившим медаль «Герой Советского Союза»(№ 26), все члены экипажа З. Г. Колобанова были представлены к званию [[Герой Советского Союза|Героя Советского Союза]]. Командир дивизии Герой Советского Союза генерал В. И. Баранов также подписал эти представления. Однако в штабе Ленинградского фронта награда Колобанову была кем-то снижена до [[Орден Красного Знамени|ордена Красного Знамени]], а командиру орудия старшему сержанту Усову до [[Орден Ленина|ордена Ленина]]. Наградные листы с зачёркнутыми красным карандашом представлениями к званию [[Герой Советского Союза|Героя Советского Союза]] ныне хранятся в [[ЦАМО РФ]]&lt;ref&gt;ЦАМО РФ, ф. 33, о. 682524, д. 39/17, л. 33.&lt;/ref&gt;.
орудия старший сержант А. М. Усов — высшим орденом СССР [[Орден Ленина|орденом Ленина]]&lt;ref name=&quot;Усов&quot;&gt;Наградной лист [[Усов, Андрей Михайлович|А. М. Усова]] (1917 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 5 сентября 1941.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot;/&gt;, старший механик-водитель старшина Н. И. Никифоров — [[орден Красного Знамени|орденом Красного Знамени]]&lt;ref name=&quot;Никифоров&quot;/&gt;, стрелок-радист старший сержант П. И. Кисельков&lt;ref name=&quot;Кисельков&quot;/&gt; и младший механик-водитель красноармеец Н. Ф. Родников — [[орден Красной Звезды|орденом Красной Звезды]]&lt;ref name=&quot;Скворцов8&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Винник&quot;&gt;{{cite web|author=Вячеслав Винник|url=http://www.pravda-nn.ru/archive/number:833/article:13397/|title=Трижды горевший в танке|publisher=Нижегородская правда|date=2010-11-03|access-date=2011-05-14|archive-date=2012-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20120808091746/http://www.pravda-nn.ru/archive/number:833/article:13397/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
--&gt;
==== Артабанғы ваҡиғалар ====
&lt;!--Около двух часов дня 20 августа 1941 в городе Красногвардейске (ныне город Гатчина) стала слышна сильная канонада развернувшегося у совхоза Войсковицы сражения с немецкими танками. Обеспокоенное партийное руководство города обратилось за информацией о ситуации в военный штаб укрепрайона. Выяснилось, что, по мнению военного руководства, прорвавшиеся немецкие танки уже ведут бой на окраине города в районе Колпан. К несчастью, днём раньше при проведении мер по подготовке к эвакуации городского телефонного узла по халатности были перерезаны кабели коммутатора и тем самым полностью прервана телефонная связь в самом городе и связь с районом, Ленинградом и воинскими частями. Ориентируясь на имевшуюся информацию, начальник районного отдела НКВД принял решение о немедленной эвакуации советских и партийных работников из города и подрыве основных производств в городе. Были выведены почти весь личный состав милиции и пожарные машины, подрывы были произведены, после чего в городе возникли пожары. При спешном покидании города было оставлено бесхозным оружие и боеприпасы. В тот же день после прояснения ситуации, спустя час отсутствия, руководство города и милиция вернулись в горевший город. Состоялось следствие и, спустя неделю, суд. По приговору суда руководитель отдела НКВД был приговорен к расстрелу, а почти все остальные руководители советских и партийных органов к большим срокам заключения&lt;ref name=&quot;Катастрофа&quot;&gt;{{статья|заглавие=Из приговора Военного трибунала войск НКВД руководящим работникам г. Красногвардейска|издание=ЦГА СПб, ф. 7179, оп. 53, д. 41, л. 185-186. Заверенная копия|ссылка=http://centralsector.narod.ru/arch/kur/escape.htm|archive-date=2020-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806141825/http://centralsector.narod.ru/arch/kur/escape.htm}}&lt;/ref&gt;.

Возможно, эти события и связанная с ними неразбериха стали причиной того, что ошибочная дата боя — 19 августа 1941 года, впервые появившаяся в книге издательства ДОСААФ 1965 года «Танкисты в боях за Родину. Героические были»&lt;ref name=&quot;Дударенко&quot; /&gt; (под редакцией генерал-майора Дударенко М. Л. и с предисловием маршала бронетанковых войск Ротмистрова П. А.), была распространена в послевоенной публицистике, запечатлена на монументах танкистам у мызы Войсковицы в 1983 году и в военном городке в Новом Учхозе так и не была откорректирована в советское и постсоветское время.

Тем временем к вечеру 20 августа 1941 года две германские танковые дивизии [[41-й моторизованный корпус (вермахт)|41-го моторизованного корпуса]] 1-я и 8-я выполнили почти все поставленные немецким Генеральным штабом задачи по приостановке наступления на Ленинград и смене позиций дивизий,  разворачивая весь 41-й корпус от Ленинградского направления на юго-восток для окружения Лужской группировки советских войск, захватив железнодорожную станцию Илькино (нынешняя станция [[Войсковицы (станция)|Войсковицы]]) на Кингисеппской ветке и станцию [[Суйда (платформа)|Суйда]] на Псковской ветке Варшавской железной дороги. А вот 6-я панцирная дивизия  не выполнила приказ по смене своих позиций для принятия линии обороны 1-й панцирной дивизии с севера, выступила и  вернулась назад 20 августа и встала на недельный &quot;отдых&quot; в почти прежних её месторасположениях. Причём в мемуарах немецких ветеранов описывается, что была совершена поминальная служба и на общем собрании железный крест получил только врач.&lt;ref&gt;Вольфганг Пауль В ГУЩЕ БОЯ История 6 танковой дивизии (1 легкой) 1937 — 1945 Крефильд, 1977 WOLFGANG PAUL BRENNPUNKTE Die Geschihte der 6. Panzerdivision (1. leichte)
1937 — 1945,Höntiges-Verlag, Krefild, 1977&lt;/ref&gt;
А задача 6-й панцирной дивизии по прикрытию 41-го корпуса от контрударов с севера была оставлена 1-й панцирной дивизии.
--&gt;
==== Артабанғы яҙмышы ====
&lt;!-- В начале сентября танковая рота лейтенанта Колобанова удерживала подступы к [[Гатчина|Красногвардейску]] в районе [[Большая Загвоздка|Большой Загвоздки]], уничтожив три миномётных батареи, четыре противотанковых орудия и 250 солдат и офицеров врага&lt;ref&gt;{{книга|автор=Семёнов Н.&amp;nbsp;С.|заглавие=Юшут зовёт. Документальная повесть|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/y2.htm|место=Йошкар-Ола|издательство=Марийское книжное издательство|год=1978|страница=95|archivedate=2014-04-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140415044753/http://centralsector.narod.ru/fulltext/y2.htm}}&lt;/ref&gt;. [[13 сентября]] [[1941 год]]а Красногвардейск был оставлен частями РККА, при этом рота Колобанова прикрывала отход последней войсковой колонны на город [[Пушкин (город)|Пушкин]]&lt;ref&gt;{{книга|автор=Колобанов З.&amp;nbsp;Г.|часть=Было это так…|заглавие=На ближних подступах к Ленинграду|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/n10_k.htm|ответственный=Составители: И.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Любецкий, Н.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Прохоров|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1986|archivedate=2014-08-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140826160847/http://centralsector.narod.ru/fulltext/n10_k.htm}}&lt;/ref&gt;.

[[15 сентября]] [[1941 год]]а&lt;ref name=&quot;награднойЛист&quot;&gt;Из наградного листа З. Г. Колобанова, страница 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;сн&quot;&gt;В то же время в учётно-послужной карте, хранящейся в [[ЦАМО РФ]], указана 29 сентября 1942 год, а некоторых публикациях встречается дата ранения 21 сентября 1941 года. Также интересен [http://www.obd-memorial.ru/Image2/getimage?id=74340902 Приказ главного управления кадров ВС СССР № 0240]{{Недоступная ссылка}} от 15 ноября 1946 года, в котором командир танковой роты 1-го танкового полка 1-й танковой дивизии капитан З. Г. Колобанов признан пропавшим без вести в ноябре 1942 года.&lt;/ref&gt; Колобанов был тяжело ранен. По данным А. Смирнова, ночью на кладбище города [[Пушкин (город)|Пушкин]], где танки заправлялись топливом и боеприпасами, рядом с танком Колобанова разорвался немецкий снаряд. Танкист получил осколочное поражение головы и позвоночника, контузию головного и спинного мозга&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot;/&gt;. Находился на излечении в [[Государственный травматологический институт|Травматологическом институте]] в [[Ленинград]]е, затем был эвакуирован и до 15 марта 1945 года лечился в эвакогоспиталях № 3870 и 4007 в [[Свердловск]]е&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

[[31 мая]] [[1942 год]]а Колобанову было присвоено воинское звание [[Капитан (воинское звание)|капитан]]&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.
--&gt;
=== Һуғыштан һуңғы йылдар ===
&lt;!-- Несмотря на тяжёлое ранение и контузию, после окончания лечения Колобанов вновь попросился в строй и продолжил карьеру профессионального военного. 10 июля 1945 года он был назначен заместителем командира 69-го танкового батальона 14-го механизированного полка [[12-я механизированная дивизия|12-й механизированной дивизии]] [[5-я гвардейская танковая армия|5-й гвардейской танковой армии]] в [[Барановичский военный округ|Барановичском военном округе]]&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

10 декабря 1951 года был переведён в [[Группа советских войск в Германии|Группу советских войск в Германии]] (ГСВГ), где проходил службу до 1955 года. Занимал должность командира танкового батальона [[Самоходная артиллерийская установка|самоходных артиллерийских установок]] 70-го тяжёлого танкового самоходного полка [[9-я танковая дивизия (формирования 1945 года)|9-й танковой дивизии]] 1-й гвардейской механизированной армии (в ГСВГ), затем, с 2 июня 1954 года, — командир 55-го гвардейского танкового батальона 55-го танкового полка [[7-я гвардейская танковая дивизия|7-й гвардейской танковой дивизии]] [[3-я механизированная армия|3-й механизированной армии]]. 10 июля 1952 года Колобанову было присвоено воинское звание подполковник, а 30 апреля 1954 года Указом [[Президиум Верховного Совета СССР|Президиума Верховного Совета СССР]] он был награждён [[Орден Красного Знамени|орденом Красного Знамени]] (за 20 лет выслуги в армии)&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

В это время солдат из батальона Колобанова дезертировал в английскую оккупационную зону. Чтобы спасти комбата от военного трибунала, командарм объявил ему о неполном служебном соответствии и перевёл в [[Белорусский военный округ]]&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot;/&gt; (с 10 декабря 1955 года&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;).

7 марта 1956 года был назначен на должность заместителя командира танко-самоходного батальона 10-го механизированного полка [[12-я механизированная дивизия|12-й механизированной дивизии]] (Белорусский военный округ), а затем с 16 мая 1957 года — на должность заместителя командира танкового батальона 148-го гвардейского мотострелкового полка [[50-я гвардейская мотострелковая дивизия|50-й гвардейской мотострелковой дивизии]] [[28-я армия (СССР)|28-й армии]] (город [[Осиповичи]] [[Могилёвская область|Могилёвской области]], [[Беларусь]])&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

5 июля 1958 года подполковник Колобанов был уволен в запас&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;. Работал на [[Минский автомобильный завод|Минском автозаводе]] сначала мастером [[ОТК]], затем контролёром ОТК, имел значок «[[Ударник коммунистического труда]]»&lt;ref name=&quot;RedStar&quot;&gt;''[[Рощин И. И.]]'' [http://www.redstar.ru/2007/06/20_06/5_05.html Танкист Колобанов] {{Wayback|url=http://www.redstar.ru/2007/06/20_06/5_05.html |date=20091129050017 }} // Красная Звезда. — 2007. — 20 июня.&lt;/ref&gt;.

В начале 1970-х годов киностудия «[[Беларусьфильм]]» планировала снять фильм о Колобанове, но затем съёмочная группа решила, что во время отступления Красной армии в августе 1941 года подобные события не могли иметь место, тяжело травмированный ветеран что-то перепутал, и фильм снят не был&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

К сорокалетию [[День Победы|Победы]] Приказом министра обороны СССР № 40 от 1 августа 1986 года награждён [[Орден Отечественной войны|орденом Отечественной войны]] 1-й степени&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.
[[Файл:Zinoviy Kolobanov grave.jpg|мини|Могила Зиновия Григорьевича Колобанова]]
Зиновий Григорьевич Колобанов скончался 8 августа 1994 года в [[Минск]]е. Похоронен 9 августа на [[Чижовское кладбище|Чижовском кладбище]] в Минске, участок номер 8/1г. &lt;!--, точка GPS N53градус 49 минута 361 секунда и E27 градус 38 минута 566 секунда.--&gt;
Свидетельство о смерти выписано 12 августа. Зиновий Григорьевич Колобанов так и не был удостоен звания Героя Советского Союза.
--&gt;
== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
&lt;!-- * Два [[Орден Красного Знамени|ордена Красного Знамени]] (3.02.1942{{Источник:Подвиг Народа|10442955|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=682524|дело=84|лист=33|title=Наградной лист с представлением к Ордену Красного Знамени, приказ командующего Ленинградским фронтом № 0281/н|ref=КЗ1}} № 24234; 30.04.1954&lt;ref&gt;Указ [[Президиум Верховного Совета СССР|Президиума Верховного Совета СССР]] от 30.04.1954, за 20 лет выслуги в армии&lt;/ref&gt;, № 401075)
* [[Орден Отечественной войны]] I степени (1.08.1986){{Источник:Подвиг народа|1523430875|title=Информация}}&lt;ref&gt;Приказ [[Главы военного ведомства СССР|министра обороны СССР]] № 40 от 1.08.1986, к 40-летию Победы&lt;/ref&gt;
* [[Орден Красной Звезды]] (20.06.1949, № 2876931){{Источник:Подвиг народа|1561239285|title=Информация}}&lt;ref&gt;Указ [[Президиум Верховного Совета СССР|Президиума Верховного Совета СССР]] от 20.06.1949, за 15 лет выслуги в армии&lt;/ref&gt;
* [[Медаль «За боевые заслуги»]] (6.05.1946, № 2957095)&lt;ref&gt;Указ [[Президиум Верховного Совета СССР|Президиума Верховного Совета СССР]] от 6.05.1946, за 10 лет выслуги в армии&lt;/ref&gt;
* [[Медаль «В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина»]]
* [[Медаль «За оборону Ленинграда»]] (10.02.1944){{Источник:Подвиг Народа|1534228360|архив=ЦАМО|фонд=47|опись=995|дело=318|лист=443|title=Акт ОК ЗакФ № 341}}
* [[Медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»]]
* [[Юбилейная медаль «Двадцать лет победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»]]
* [[Юбилейная медаль «Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»]]
* [[Юбилейная медаль «Сорок лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»]]
* [[Медаль «Ветеран Вооружённых Сил СССР»]]
* [[Юбилейная медаль «30 лет Советской Армии и Флота»]]
* [[Юбилейная медаль «40 лет Вооружённых Сил СССР»]]
* [[Юбилейная медаль «50 лет Вооружённых Сил СССР»]]
* [[Юбилейная медаль «60 лет Вооружённых Сил СССР»]]
* [[Юбилейная медаль «70 лет Вооружённых Сил СССР»]]&lt;ref&gt;[[ЦАМО РФ]], 11-й отдел, наградная карточка З. Г. Колобанова.&lt;/ref&gt;
--&gt;
== Ғаиләһе ==
[[Файл:Семья Колобановых.jpg|thumb|Семья Колобановых в 1945—1946 годах]]
Жена — Александра Георгиевна Колобанова. Сын — Геннадий. Внук — Андрей, окончил [[Харьковское гвардейское высшее танковое командное училище]] с отличием. Правнук — Клементий и правнучка — Екатерина.

== Хәтер ==
&lt;!-- После стабилизации положения под Войсковицами командир 1-го танкового батальона Иосиф Борисович Шпиллер привёз к месту боя экипажа Колобанова с немецкими танками фронтового кинооператора, который запечатлел панораму горящей колонны. Однако кадры «Фронтовой кинохроники», где были запечатлены уничтоженные Колобановым немецкие танки, затерялись&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot;&gt;{{статья|автор=Смирнов А.|заглавие=Герой, не ставший героем|ссылка=http://armor.kiev.ua/Battle/WWII/kolobanov/|издание=Танкомастер, № 1|год=2003|archive-date=2014-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20141211002602/http://armor.kiev.ua/Battle/WWII/kolobanov/}}&lt;/ref&gt;.

Все члены экипажа танка были представлены командиром полка Погодиным к званию [[Герой Советского Союза|Героев Советского Союза]], но ни один не получил звания. Вопрос о присвоении Зиновию Григорьевичу Колобанову высшей награды России — [[Герой Российской Федерации|Героя Российской Федерации]] — инициировал Василий Монич, который за счёт собственных средств и установил мемориальный памятник танкисту на Чижовском кладбище в [[Минск]]е в [[2006 год]]у&lt;ref name=&quot;NarG&quot; /&gt;. Неоднократно и безрезультатно этот вопрос поднимался различными ветеранскими организациями, в очередной раз в июне 2011 года с просьбой содействовать присвоению подполковнику З. Г. Колобанову звания Героя Российской Федерации (посмертно) обратилось Законодательное собрание Санкт-Петербурга&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://nw.ria.ru/society/20110610/82009832.html|title=Депутаты просят дать звание Героя танкисту, задержавшему в 41-м наступление на Ленинград|date=2011-06-10|publisher=РИА Новости|access-date=2011-09-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.assembly.spb.ru/manage/page?tid=633200014&amp;area=1&amp;context=%CA%EE%EB%EE%E1%E0%ED%EE%E2&amp;f_12_type=0&amp;f_15_type=0&amp;f_16_type=0&amp;f_18_type=0&amp;f_19_type=0&amp;f_6_type=0&amp;f_7_type=0&amp;find=true&amp;mode=2&amp;order=0&amp;tid=633200014&amp;nd=891852267|title=Постановление Об Обращении Законодательного Собрания Санкт-Петербурга к Председателю Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации Б.В.Грызлову с инициативой о присвоении подполковнику Зиновию Григорьевичу Колобанову звания Героя Российской Федерации (посмертно)|date=2011-06-15|publisher=Законодательное Собрание Санкт-Петербурга|access-date=2011-09-04|archive-date=2012-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118080451/http://assembly.spb.ru/manage/page/?tid=633200014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 15 июля 2011 года начальник Главного управления кадров Министерства обороны генерал-полковник [[Горемыкин, Виктор Петрович|В. П. Горемыкин]] отказал в присвоении Зиновию Колобанову звания Героя России, посчитав награждение нецелесообразным&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10291949@SV_Articles|title=Защита Колобанова|author=Денис Базуев|date=2012-09-20|publisher=Санкт-Петербургские ведомости, выпуск № 180|access-date=2012-11-24|archive-date=2014-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826121914/http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10291949@SV_Articles|url-status=live}}&lt;/ref&gt;: «В настоящее время подвергать сомнению и пересматривать решение о награждении З. Г. Колобанова, а также определить мотивы, которыми руководствовалось вышестоящее командование при изменении вида награды офицеру, не представляется возможным.»

[[Файл:ИС-2 на месте боя экипажа З. Г. Колобанова.JPG|thumb|[[ИС-2]] на месте боя экипажа З. Г. Колобанова , стоявший на пъедестале до сентября 2025]] 
[[File:Памятник с замененным танков.jpg|thumb|Памятник с заменённым в сентябре 2025 года танком КВ, поднятым в 2011 году со дна Невы]]
{{External media
|image1=[http://armor.kiev.ua/Battle/WWII/kolobanov/?img=09.jpg.html Вид на отрезок дороги, по которой наступали немецкие танки]
|image2=[http://armor.kiev.ua/Battle/WWII/kolobanov/?img=07.jpg.html Вид на дорогу и перекрёсток с предполагаемого места позиции КВ-1]
|image3=[http://fortoved.ru/forum/index.php?t=msg&amp;rid=0&amp;S=fbb11789b25f733e13764debb9c382fe&amp;th=143&amp;goto=1621#msg_1623 Памятник в деревне Войсковицы]
}}
В начале 1970-х на киностудии «[[Беларусьфильм]]» к 30-летию Победы планировали снять документальную ленту об отважном фронтовике-танкисте, однако киностудия от своего замысла отказалась. По словам режиссёра [[Добролюбов, Игорь Михайлович|Игоря Добролюбова]], в подвиг Колобанова просто не поверили&lt;ref name=&quot;Пинчук&quot;/&gt;.

В канун [[День танкиста|Дня танкиста]] [[8 сентября]] [[1983 год]]а на месте войсковицкого боя, в районе Учхоза «Войсковицы», был открыт мемориал — танк-памятник [[ИС-2]]&lt;ref group=&quot;сн&quot;&gt;В 1982 году З. Г. Колобанов написал письмо на имя Министра Обороны СССР тов. Д. Ф. Устинова о выделении танка. Для установки танка-памятника в районе Учхоза «Войсковицы» воинская часть выделила тяжёлый танк [[ИС-2]].&lt;/ref&gt; (&lt;small&gt;{{coord|59.542658|29.926565}}&lt;/small&gt;). Среди ветеранов-танкистов, присутствовавших на открытии мемориала, были непосредственные участники боя, члены экипажа танка КВ-1 З. Г. Колобанов, А. М. Усов и политрук батальона В. К. Скороспехов&lt;ref group=&quot;сн&quot;&gt;На открытии памятника не было комбата [[Шпиллер, Иосиф Борисович|И. Б. Шпиллера]], который умер и похоронен в г. [[Луга|Луге]].&lt;/ref&gt;. Позже на этом месте была создана стендовая живописная панорама-экспозиция танкового боя&lt;ref name=&quot;Злыгостев&quot;/&gt;. В сентябре 2025 года ИС-2 был заменен на [[КВ-1]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://47news.ru/articles/275559/|title=Подлинный танк КВ-1 установили на мемориале в память о подвиге Зиновия Колобанова|lang=ru|website=47 Новостей Ленинградской области|access-date=2025-12-18}}&lt;/ref&gt;

В [[2006 год]]у в Красносельском районе [[Санкт-Петербург]]а в честь легендарного танкиста назвали [[Колобановская улица|Колобановскую улицу]], проходящую по местам былых боев в [[Горелово (исторический район)|Горелове]].

Над могилой З. Г. Колобанова на [[Чижовское кладбище|Чижовском кладбище]] в [[Минск]]е ему установлен мемориальный памятник с рассказом о бое под Войсковицами. Над могилой шефствуют воспитанники [[Минское суворовское военное училище|Минского суворовского военного училища]]&lt;ref name=&quot;Винник&quot; /&gt;.

[[8 мая]] [[2008 год]]а в посёлке [[Новый Учхоз]] Гатчинского района, возле которого рота Колобанова вела героический бой, на территории воинской части состоялось торжественное открытие бюста-памятника Зиновию Григорьевичу&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.history-gatchina.ru/?page=11 |title=Исторический журнал «Гатчина сквозь столетия». Память о подвиге будет вечно в наших сердцах |access-date=2011-01-31 |archive-date=2011-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110917073838/http://history-gatchina.ru/?page=11 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Именем З. Г. Колобанова названа улица в деревне [[Войсковицы (деревня)|Войсковицы]].

Имя присвоено Музею «Битва за Ленинград» (Всеволожск, Ленинградская обл.)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.culture.ru/institutes/40334/muzei-bitva-za-leningrad-im-z-g-kolobanova |title=Музей «Битва за Ленинград» им. З. Г. Колобанова |access-date=2022-02-12 |archive-date=2022-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220212131353/https://www.culture.ru/institutes/40334/muzei-bitva-za-leningrad-im-z-g-kolobanova |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

В честь 70-летия знаменитого танкового боя, а также оборонительных сражений августа — сентября 1941 года на южных подступах к Ленинграду, 19 и 20 августа 2011 года в [[Гатчинский район|Гатчинском районе]] состоялись две акции жителей Петербурга и Ленинградской области с участием ветеранов, историков и мотолюбителей. На торжественных митингах выступили руководители района и ветераны Вооружённых Сил: глава Гатчины и Гатчинского муниципального района А. И. Ильин, заместитель председателя Совета генералов и адмиралов Санкт-Петербурга Ю. А. Павлов, генерал-майор П. И. Липский, президент фонда ВДВ А. Д. Баранюк, руководитель поисковых отрядов Гатчинского района Э. Н. Брюквин, председатель Совета ветеранов города Гатчины Э. Д. Хмелёв, историк Д. Н. Базуев и другие&lt;ref name=&quot;Можаева&quot;&gt;{{cite news|url=http://radm.gtn.ru/portal_gatchina/news/details.htm?id=10245450|title=«Защита Колобанова»|author=Татьяна Можаева|date=2011-08-29|publisher=Сайт Гатчинского муниципального района Ленинградской области|access-date=2011-09-04|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304204544/http://radm.gtn.ru/portal_gatchina/news/details.htm?id=10245450}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.vesty.spb.ru/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=22168|title=«Защита Колобанова»|author=Сергей Евгеньев|date=2011-08-23|publisher=Вести|access-date=2011-09-04|archive-date=2011-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20110903144807/http://www.vesty.spb.ru/modules.php?name=News}}&lt;/ref&gt;. Ежегодно с 2011 года, 20 августа проводятся мотопробеги «Защита Колобанова» и экскурсии по местам боёв&lt;ref name=&quot;Можаева&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.peterburgec.ru/news1330.pl|title=«Защита Колобанова» - мотопробег, проходящий в Гатчинском районе|date=2012-08-20|publisher=Петербуржец.ру|access-date=2012-08-28|archive-date=2011-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110916234202/http://www.peterburgec.ru/news1330.pl}}&lt;/ref&gt;.

На жилом доме в г. Минске по ул. Ташкентской, дом 26, корпус 2, где жил З. Г. Колобанов с 1967 по 1994 год, установлена в 2014 году мемориальная доска&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://minsknews.by/blog/2014/05/29/v-minske-ustanovili-memorialnuyu-dosku-v-chest-legendarnogo-tankista-zinoviya-kolobanova/|title = &quot;Агентство Минск-Новости&quot;|author = |date = |publisher = |access-date = 2014-08-01|archive-date = 2014-08-10|archive-url = https://web.archive.org/web/20140810161425/http://minsknews.by/blog/2014/05/29/v-minske-ustanovili-memorialnuyu-dosku-v-chest-legendarnogo-tankista-zinoviya-kolobanova/|url-status = live}}&lt;/ref&gt;. На одном из барельефов [[Стела «Город воинской славы» (Гатчина)|стелы «Город воинской славы» в Гатчине]], открытой в 2016 году, размещено изображение танкиста. В Нижнем Новгороде 27 августа 2020 года открыт памятник Зиновию Колобанову (скульптор [[Щитов, Алексей Анатольевич|А. Щитов]])&lt;ref&gt;{{cite web
 |author       =
 |url          = https://www.nta-nn.ru/news/society/2020/news_623083/
 |title        = Мемориал в честь 100-летия отечественного танкостроения открыли в нижегородском парке Победы
 |lang         =
 |website      =
 |publisher    = НТА-Приволжь
 |date         = 2020-08-28
 |access-date   = 2020-09-06
 |archive-date = 2020-08-28
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20200828231815/https://www.nta-nn.ru/news/society/2020/news_623083/
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |author       =
 |url          = https://progorodnn.ru/news/90027
 |title        = Петр Колтыпин: «Волго-Вятский банк Сбербанка помог в возведении памятника танкисту Зиновию Колобанову в Парке Победы»
 |lang         =
 |website      =
 |publisher    = ProГород
 |date         = 2020-08-28
 |access-date   = 2025-06-19
 |archive-date =
 |archive-url  =
 |url-status     =
}}&lt;/ref&gt;. Фигура Колобанова является центральной частью комплексного мемориала «100-летие танкостроения в России».
--&gt;
=== Кинофотодокументтар ===
&lt;!-- Сохранился документальный фильм земляка Усова, в котором сам ветеран в 1986 году собственноручно рисует в кадре схему боя под Войковицами.

* [[:Файл:Zinoviy Kolobanov award nomination.jpeg|Наградной лист командира танка старшего лейтенанта З. Г. Колобанова]], [[ЦАМО]], фонд 33, опись 682524, единица хранения 84. Страницы [[:Файл:Zinoviy Kolobanov award nomination.jpeg|1]] и [[:Файл:Zinoviy Kolobanov award nomination, page 2.jpeg|2]].
* [[ЦАМО]], фонд 217, опись 347815, дело № 6 на листах 102—104.
* [[:Файл:Andrey Usov award nomination, page 1.jpeg|Наградной лист командира орудия старшего сержанта А. М. Усова]] (1917 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. [[ОБД «Подвиг Народа»]]. 1 сентября 1941. Страницы [[:Файл:Andrey Usov award nomination, page 1.jpeg|1]] и [[:Файл:Andrey Usov award nomination, page 2.jpeg|2]].
* [[:Файл:Nikolaj Rodnikov award nomination, page 1.jpeg|Наградной лист младшего механика-водителя красноармейца Н. Ф. Родникова]] (1919 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 1 сентября 1941. Страницы [[:Файл:Nikolaj Rodnikov award nomination, page 1.jpeg|1]] и [[:Файл:Nikolaj Rodnikov award nomination, page 2.jpeg|2]].
* [[:Файл:Pavel Kiselkov award nomination, page 1.jpeg|Наградной лист стрелка-радиста старшего сержанта П. И. Киселькова]] (1912 года рождения) с представлением к ордену Ленина. ОБД «Подвиг Народа». 1 сентября 1941. Страницы [[:Файл:Pavel Kiselkov award nomination, page 1.jpeg|1]] и [[:Файл:Pavel Kiselkov award nomination, page 2.jpeg|2]].
* [[:Файл:Nikolaj Nikiforov award nomination, page 1.jpeg|Наградной лист старшего механика-водителя старшины Н. И. Никифорова]] (1914 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 1 сентября 1941. Страницы [[:Файл:Nikolaj Nikiforov award nomination, page 1.jpeg|1]] и [[:Файл:Nikolaj Nikiforov award nomination, page 2.jpeg|2]].
* [[:Файл:Наградной лист на капитана Шпиллера стр. 1.jpg|Наградной лист командира 1-го танкового батальона 1-го танкового полка 1-й танковой дивизии капитана И. Б. Шпиллера]]. Страницы [[:Файл:Наградной лист на капитана Шпиллера стр. 1.jpg|1]], [[:Файл:Наградной лист на капитана Шпиллера стр. 2.jpg|2]] и [[:Файл:Наградной лист на капитана Шпиллера стр. 3.jpg|3]].
* [[:Файл:Vasilij Lastochkin award nomination, page 1.jpeg|Наградной лист командира тяжёлого танка КВ-1 младшего лейтенанта В. И. Ласточкина]] (1913 года рождения) с представлением к ордену Ленина. ОБД «Подвиг Народа». 1 сентября 1941. Страницы [[:Файл:Vasilij Lastochkin award nomination, page 1.jpeg|1]] и [[:Файл:Vasilij Lastochkin award nomination, page 2.jpeg|2]].
* [[:Файл:Maksim Evdokimenko award nomination, page 1.jpeg|Наградной лист командира тяжёлого танка КВ-1 лейтенанта М. И. Евдокименко]] (1918 года рождения) с представлением к ордену Ленина. ОБД «Подвиг Народа». 1 сентября 1941. Страницы [[:Файл:Maksim Evdokimenko award nomination, page 1.jpeg|1]] и [[:Файл:Maksim Evdokimenko award nomination, page 2.jpeg|2]].
--&gt;
=== Сәнғәттә ===
О героическом бое под Войсковицами поэт [[Гитович, Александр Ильич|Александр Гитович]] написал поэму «Танкист Зиновий Колобанов» (датирована 26 сентября 1941 года).

{{External media
|image1=[http://www.bazuev.spb.ru/Images/Kolobanov.jpg Бой экипажа Колобанова с немецкой танковой колонной. 

== Мемуарҙары ==
* {{книга|автор=Колобанов З.&amp;nbsp;Г.|часть=Было это так…|заглавие=На ближних подступах к Ленинграду|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/n10_k.htm|ответственный=Составители: И.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Любецкий, Н.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Прохоров|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1986}}
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
[[Коновалов, Семён Васильевич]]

== Фильмдар ==
* ''Лев Лурье.'' [http://www.5-tv.ru/programs/broadcast/503626/ Герой без звезды.] ТРК «[[Петербург — Пятый канал]]», июнь 2009.
* {{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=I-R4gs5EzB0|title=Танковый бой Колобанова З. Г.|date=2010|publisher=|access-date=2013-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20130622105003/http://www.youtube.com/watch?v=I-R4gs5EzB0|archive-date=2013-06-22}}
* {{cite web|url=http://www.voentv.mil.by/wiki_item.php?id=96|title=Подвиг танкиста. Зиновий Колобанов|date=2013-10-22|publisher=Телекомпания «ВоенТВ»|access-date=2013-11-11}}
* {{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=qfCisV9HpAA|title=Анимационный фильм-реконструкция: «Колобанов. Бой под Войсковицами»|author=Олег Титберия|date=2014-05-03|publisher=Дизайн студия «Дар»|access-date=2014-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20140605184847/http://www.youtube.com/watch?v=qfCisV9HpAA|archive-date=2014-06-05}}
* ''Денис Базуев''. [https://www.youtube.com/watch?v=dFX3pWZEs6k Документальный фильм «Защита Колобанова». 43 : 1. Войсковицкое танковое сражение.] (20 августа 2015).
* «[[Танкист (фильм)|Танкист]]» («Любимый город») Год премьеры: 2020 Жанр: Военный фильм, мелодрама Режиссёр: Александр Ефремов...

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|group=сн}}

=== Сығанаҡтар ===
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Воронов В. М.|заглавие=Танкисты в боях за Родину. Героические были |часть=Защищая город Ленина|место=М.|издательство=ДОСААФ|год=1965|ответственный=под ред. Дударенко|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/vor.htm|страниц=163}}
* {{книга|заглавие=Танкисты в сражениях за Ленинград|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1987}}
* {{Книга:Барятинский М. Б.:Советские танковые асы|135—144}}
* {{книга|автор=Буров А.&amp;nbsp;В.|заглавие=Блокада день за днём|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1979}}
* {{книга|автор=Ибрагимов Д.&amp;nbsp;С.|заглавие=Противоборство|место=М.|издательство=ДОСААФ|год=1989}}
* {{книга|автор=Гаррисон Солсбери.|заглавие=900 дней|место=М.|издательство=Прогресс, Литература|год=1994|isbn=5-01-003299-6}}
* {{книга|автор=Пауль Карелл.|заглавие=Барбаросса: от Бреста до Москвы|место=Смоленск|издательство=Русич|год=2002|страниц=424}}
* {{книга|автор=Семёнов Н.&amp;nbsp;С.|заглавие=Юшут зовёт. Документальная повесть|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/y1.htm|место=Йошкар-Ола|издательство=Марийское книжное издательство|год=1978}}
* {{книга|автор=Благочиннов В.|часть=Один против армады|заглавие=На ближних подступах к Ленинграду|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/n2_k.htm|ответственный=Составители: И.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Любецкий, Н.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Прохоров|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1986|страницы=32—36}}
* {{книга|автор=Yves Buffetaut, Jean Restayn.|заглавие=La Bataille de Leningrad|место=Paris|издательство=Histoire &amp; Collections|год=1998|allpages=80}}
* {{книга|автор=Монич В. Г.|заглавие=О вечном и настоящем… |nodot=1|ссылка=|ответственный=|место=Минск|издательство=|год=2008|страниц=88}}
* {{книга|автор={{автор|Исаев, Алексей Валерьевич|Исаев А. В}}|заглавие=Иной 1941. От границы до Ленинграда|место=М.|издательство=Яуза; Эксмо|год=2011|страницы=326—329|страниц=416|isbn=978-5-699-49705-8}}
* {{книга|автор={{автор|Базуев, Денис Николаевич|Базуев Д. Н}}|заглавие=Зиновий Колобанов. Время танковых засад|место=М.|издательство=Яуза; Стратегия КМ|год=2017|страниц=319|серия=Война и мы. Военное дело глазами гражданина|isbn=978-5-9909915-5-2|тираж=2000}}

=== Мәҡәләләр ===
* {{статья|автор=Базуев Д.|заглавие=Ленинградская Прохоровка|ссылка=http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10276391@SV_Articles|издание=Санкт-Петербургские ведомости|год=|номер=81-с от 06.05.2011}}
* {{статья|автор=Базуев Д.|заглавие=Защита Колобанова|издание=Броня|год=2010|номер=1|страницы=36—44}}
* {{статья|автор=Скворцов О.|заглавие=«Незамеченная» победа Колобанова или «белые пятна» в мемуарах немецких генералов|издание=Техника и вооружение|год=2009|номер=3|страницы=6—14}}
* {{статья|автор=Данилов А.|заглавие=Главный бой Зиновия Колобанова|ссылка=http://www.outfront.ru/articles/kolobanov.htm|издание=Во славу Родины|год=9.09.2006}}
* {{статья|автор=Смирнов А.|заглавие=Герой, не ставший героем|ссылка=http://armor.kiev.ua/Battle/WWII/kolobanov/|издание=Танкомастер, № 1|год=2003}}
* {{статья|автор=Пинчук А.|заглавие=Имя на танке|ссылка=http://old.redstar.ru/2001/06/06_06/4_01.html|издание=[[Красная звезда (газета)|Красная звезда]]|год=6 июня 2001}}
* {{статья|автор=Лисочкин И.|заглавие=Рубежи|ссылка=http://www.pressa.spb.ru/newspapers/spbved/2001/arts/spbved-2538-art-57.html|издание=[[Санкт-Петербургские ведомости (с 1991)|Санкт-Петербургские ведомости]]|год=18 августа 2001}}
* {{статья|автор=Коломиец М.|заглавие=История танка КВ (часть 1)|издание=Фронтовая иллюстрация|номер=5|место={{М}}|издательство=Стратегия КМ|год=2001|страницы=76—77}}
* {{статья|автор=Злыгостев В.&amp;nbsp;И.|заглавие=Подвиг под Войсковицами|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/gp2_z.htm|издание=Гатчинская правда|место=Гатчина|год=18, 19, 21, 27, 28, 29 декабря 1984 года}}
* Газета «Ленинградская правда» от 24 сентября 1983 года.
* {{статья|автор=Майор А. Манин|заглавие= Один против двадцати двух|издание=сборник «Танкисты в боях за город Ленина»,|место={{Л}}|год=1942}}
* {{статья|автор=Кулик.|заглавие= В авангарде героических защитников Ленинграда|издание=Литературный журнал «Звезда», № 1-2|место={{Л}}|год=1942}}

{{Советские танковые асы}}
== Һылтанмалар ==

[[Категория:Танкисты Великой Отечественной войны]]
[[Категория:Участники советско-финляндской войны (1939—1940)]]
[[Категория:Персоналии:Ленинградская область]]
[[Категория:Похороненные на Чижовском кладбище]]
[[Категория:Представленные к званию Героя Советского Союза (Великая Отечественная война)]]
[[Категория:Выпускники Орловского бронетанкового училища]]</text>
      <sha1>6g29u3mf93ubtntstfn259n5z93x5zp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306706</id>
      <parentid>1306704</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T11:12:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Һылтанмалар */</comment>
      <origin>1306706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103521" sha1="3s4gwxb34kwttptcpq38l01m5leyf5j" xml:space="preserve">{{бутамаҫҡа|Коновалов, Семён Васильевич|лейтенант Семён Васильевич Коновалов|, 1942 йылдың 13 июлендә [[Ростовская область|Ростов өлкәһе]] [[Тарасовский район|Тарасовский районы]] [[Нижнемитякин (Тарасовский район)|Нижнемитякин]] утары янында [[КВ-1]] танкыһы экипажы менән дошмандың 16 танкын, 2 бронеавтомобилен, 8 автомашинаһы һәм пехотаһын тар-мар иткән башҡа танкист}}
{{Хәрби эшмәкәр
| имя = Зиновий Григорьевич Колобанов
| дата рождения = 7.01.1911 (25.12.1910)
| дата смерти = 08.08.1994
| место рождения = [[Арефин (Түбәнге Новгород өлкәһе Вачский районы)|Арефин]] ауылы, [[Муром өйәҙе]], {{МестоРождения|Владимирская губерния|во Владимир губернаһы}}, [[Рәсәй империяһы]]
| место смерти = {{МестоСмерти|Минск}}, [[Беларусь]]
| изображение = Зиновий Григорьевич Колобанов.jpg
| ширина = 200px
| описание изображения = 
| прозвище = 
| принадлежность = {{USSR}}
| годы службы = 1932—1958
| звание = {{СССР, Подполковник}}
| род войск = [[танк ғәскәрҙәре]]
| командовал = 
| часть =
* [[2-я танковая бригада (СССР)|2-се танк бригадаһы]]
* [[70-я стрелковая дивизия (1-го формирования)|70-се уҡсылар дивизияһы]]
* [[20-я тяжёлая танковая бригада|6-сы айырым ауыр танк бригадаһы]]
* [[1-се еңел танк бригадаһы]]
* [[97-я танковая дивизия (СССР)|97-се танк дивизияһы]]
* [[14-се еңел танк бригадаһы]]
* [[49-я танковая дивизия (СССР)|49-сы танк дивизияһы]]
* [[1-я танковая дивизия (1-го формирования)|1-се танк дивизияһы]]
* [[12-се механикалаштырылған дивизия]]
* [[9-я танковая дивизия (формирования 1945 года)|9-сы танк дивизияһы]]
* [[7-се гвардия танк дивизияһы]]
* [[12-се механикалаштырылған дивизия]]
* [[50-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһы]]
| сражения = 
* [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)]]
* [[Бөйөк Ватан һуғышы]]
** [[Ленинград оборона операцияһы]]
| награды = {{ряд
|{{Орден Красного Знамени}}
|{{Орден Красного Знамени}}
|{{Орден Отечественной войны 1-й степени}}
|{{Орден Красной Звезды}}
}}{{ряд
|{{Медаль «За боевые заслуги»}}
|{{Медаль В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина}}
|{{Медаль За оборону Ленинграда}}
|{{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
}}{{ряд
|{{Медаль Двадцать лет победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
|[[Файл:Order_of_Glory_Ribbon_Bar.png|40px|link=Знак «25 лет победы в Великой Отечественной войне»]]
|{{Медаль Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
|{{Медаль Сорок лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
}}{{ряд
|{{Медаль Ветеран Вооружённых Сил СССР}}
|{{Медаль 30 лет Советской Армии и Флота}}
|{{Медаль 40 лет Вооружённых Сил СССР}}
|{{Медаль 50 лет Вооружённых Сил СССР}}
}}{{ряд
|{{Медаль 60 лет Вооружённых Сил СССР}}
|{{Медаль 70 лет Вооружённых Сил СССР}}
}}                                                                                                                                                                                                                                                        
| связи = 
| в отставке = запастағы [[подполковник]], Техник контроль бүлеге (ОТК) мастеры, ОТК контролёры
}}
'''Зино́вий Григо́рьевич Колоба́нов''' ({{СС2|7|января|1911|25|декабря|1910}}&lt;ref name=&quot;Могила Колобанова&quot; group=&quot;сн&quot;&gt;Официальная дата рождения по паспорту, приведённая в учётно-послужной карте, хранящейся в [[ЦАМО РФ]] — иҫке стиль буйынса 1912 йылдың 25 декабре йәки яңы стиль буйынса 1913 йылдың 07 ғинуары. З. Г. Колобановтың автобиошграфияһында һәм [[Минск]]тағы Чижов зыяратында З. Г. Колобанов һәйкәлендә ысын тыуған көнө күрһәтелгән — 1910. См. {{cite web
 | url         = s55.radikal.ru/i148/0909/ee/cc6a8f9e2fd9.jpg
 | title       = фото могилы З.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Колобанова
 | archiveurl  = https://www.webcitation.org/653GNq09G
 | archivedate = 2012-01-29
}}&lt;/ref&gt;, [[Арефин (Вачский район Түбәнге Новгород өлкәһе Вачский районы)|Арефин]] ауылы, [[Владимир губернаһы]] — [[8 август]] [[1994]] йыл, [[Минск]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы танкист-ас, өлкән лейтенант, ауыр танк ротаһы командиры, һуғыштан һуңғы осорҙа — подполковник.

Архив документтарға һәм һуғыш ваҡытында баҫылған мәғлүмәттәргә ярашлы [[1941 йыл]]дың [[20 август|авгусында]]&lt;ref name=&quot;награднойЛист&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Усов&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Родников&quot;&gt;Наградной лист Н. Ф. Родникова (1919 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 1 сентября 1941.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Кисельков&quot;&gt;Наградной лист П. И. Киселькова (1912 года рождения) с представлением к ордену Ленина. ОБД «Подвиг Народа». 5 сентября 1941.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Никифоров&quot;&gt;Наградной лист Н. И. Никифорова (1914 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 5 сентября 1941.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Шпиллер&quot;&gt;[[:Файл:Наградной лист на капитана Шпиллера стр. 1.jpg|Наградной лист Шпиллера И. Б. (1907 года рождения) с представлением к ордену Ленина 26 октября 1941. ОБД «Подвиг Народа»]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Кулик1942&quot;&gt;{{статья|автор=Кулик|заглавие=В авангарде героических защитников Ленинграда|издание=Звезда, № 1—2|место={{Л}}|год=1942}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Тихонов1943&quot;&gt;{{книга|автор=Тихонов Н.|заглавие=Героическая защита Ленинграда|место={{Л}}|год=1943}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Крюковских1992&quot;&gt;{{книга|автор=Крюковских А. П.|часть=Сражение за Красногвардейск|заглавие=Цитадель под Ленинградом|ответственный=Составитель И.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Любецкий|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1992|страница=30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Базуев2011&quot;&gt;{{статья|автор=Базуев Д.|заглавие=Ленинградская Прохоровка|ссылка=http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10276391@SV_Articles|издание=Санкт-Петербургские ведомости|год=|номер=81-с от 06.05.2011|archivedate=2011-12-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111211162017/http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10276391@SV_Articles}}&lt;/ref&gt;; һуғыштан һуңғы хаталы баҫмаларға ярашлы — [[1941 йыл]]дың [[19 август|авгусында]]&lt;ref name=&quot;Ротмистров&quot;&gt;{{книга|автор=Ротмистров П.А.|заглавие=Танки на войне|место=М.|издательство=ДОСААФ|год=1975|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Дударенко&quot;&gt;{{статья|заглавие=Воронов В. М. Защищая город Ленина // Танкисты в боях за Родину. Героические были / под ред. Дударенко|издание= М.: ДОСААФ, 1965. — 163 с.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Скворцов8&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot;/&gt;) [[Кингисеппско-Лужская оборонительная операция|Кингисепп-Луга оборона операцияһында]] [[Войсковицы]]-[[Гатчина|Красногвардейск]] (хәҙер Гатчино) стратегик транспорт үҙәге районындағы бер һуғышта уның [[КВ-1]] [[танк]]ы экипажы засаданан дошмандың колонналағы 22 танкыһын юҡ итә; Колобановтың биш КВ-1 ауыр танкынан торған ярым ротаһы, Ленинград ополчениеһы менән берлектә, шул көндө шул районда 1941 йылдың 20 авгусында Ленинградҡа һөжүмде туҡтатыу һәм Луга совет ғәскәрҙәре төркөмөн ҡамау кәрәклеге арҡаһында позицияларын алмаштырған 1-се, 6-сы һәм 8-се танк дивизияларының 43 немец бронетехникаһын юҡ итә.

Бер алышта 22 танкыны юҡ итеү — бер экипаж өсөн абсолют донъя рекорды. Шул уҡ ваҡыттаа Колобановтың танкыһы ла, экипажы ла иҫән-һау ҡала&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2021/08/20/rekord-kolobanova-ekipazh-kv-1-podbil-22-vrazheskih-tanka-80-let-nazad.html?ysclid=mt9pduy44416856192&amp;utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.ru%2F Рекорд Колобанова: экипаж КВ-1 подбил 22 вражеских танка 80 лет назад]&lt;/ref&gt;.


== Биографияһы ==

=== Сығышы ===
1910 йылдың 25 декабрендә&lt;ref name=&quot;Могила Колобанова&quot; group=&quot;сн&quot;/&gt; [[Владимир губернаһы]] (хәҙерге [[Түбәнге Новгород өлкәһе]], Вача районы) Муром өйәҙенең Арефин ауылында тыуған&lt;ref name=&quot;карта&quot;&gt;Учётно-послужная карта З. Г. Колобанова, хранящаяся в [[ЦАМО РФ]].&lt;/ref&gt;. Ун йәшендә Граждандар һуғышында атаһы һәләк була. Әсәһе өс балаһын яңғыҙ тәрбиәләй. Балалар үҫкәс, ғаилә даими йәшәр өсөн Оло Загарино ауылына күсә. Был ауылда ун туғыз йәшлек Зиновий колхоз ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша&lt;ref name=&quot;Арефино.инфо&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.arefino.info/publ/1-1-0-10|title=Колобанов Зиновий Григорьевич|last=Сорокин|first=Александр.|date=2009-04-25|work=Первый Арефинский сайт — Арефино.инфо|accessdate=2009-12-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/653GOLjzo|archivedate=2012-01-29}}&lt;/ref&gt;.

Урта мәктәптең һигеҙ класын тамамлағандан һуң [[Нижегородский государственный технический университет|Горький индустриаль техникумында]] уҡый&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

[[1933 йыл]]дың [[16 феврале]] техникумдың өсөнсө курсынан [[РККА|Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафтарына саҡырыла. 1-се формирование 70-се уҡсылар дивизияһы 49-сы уҡсылар полкы янындағы полк мәктәбе курсанты. [[1936 йыл]]дың майында М. В. Фрунзе исемендәге Орёл бронетанк училищеһын тамамлай, лейтенант хәрби дәрәжәһе бирелә. Училищены тамамлағандан һуң, яҡшы уҡыуы арҡаһында хеҙмәт урынын һайлау хоҡуғына эйә булғанлыҡтан, ул, үҙе әйтмешләй, «ситтән тороп яратҡан» Ленинградты һайлай. Ленинград хәрби округында 2-се танк бригадаһының 3-сө айырым танк батальоны командиры булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

1937 йылдың октябренән 1938 йылға тиклем Командование составын камиллаштырыу курстарында уҡыған&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;, унан һуң 70-се уҡсылар дивизияһының 210-сы уҡсылар полкында хәрби тәьминәт командиры ярҙамсыһы (23.04.1938), 6-сы айырым танк бригадаһында взвод командиры (31.07.1938) һәм артабан танк ротаһы командиры (16.11.1938) булып хеҙмәт иткән. Совет-фин һуғышы башланырҙан биш көн алда, 1939 йылдың 25 ноябрендә, Карел муйынында 1-се еңел танк бригадаһының танк ротаһы командиры итеп тәғәйенләнгән&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

=== Карел муйынында ===
1939—1940 йылдарҙағы [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|Совет-фин һуғышы]]нда ҡатнашҡан. Сиктән алып [[Выборг]]ҡа тиклем үткән, өс тапҡыр янған. «Ҡыҙыл Йондоҙ» журналисы Аркадий Фёдорович Пинчук шулай уҡ [[Маннергейм һыҙығын өҙөү|Маннергейм линияһы]]н өҙгән өсөн Колобановҡа [[Советтар Союзы Геройы]] исеме бирелеүе тураһында мәғлүмәт баҫтырған (1940 йылдың март башында [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)|Алтын Йондоҙ]] һәм [[Ленин ордены]] алған&lt;ref name=&quot;NarG&quot;&gt;{{Статья|ссылка=https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html|автор=|заглавие=Танкист Зиновий Колобанов|год=2006|издание=[[Народная газета (Беларусь)|Народная газета]]|тип=|месяц=09|число=14|номер=4329|страницы=|archivedate=2023-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231103215135/https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref name=&quot;Пинчук&quot;/&gt;), бынан тыш, уға сираттан тыш капитан дәрәжәһе бирелгән&lt;ref name=&quot;NarG&quot;&gt;{{Статья|ссылка=https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html|автор=|заглавие=Танкист Зиновий Колобанов|год=2006|издание=[[Народная газета (Беларусь)|Народная газета]]|тип=|месяц=09|число=14|номер=4329|страницы=|archivedate=2023-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231103215135/https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html}}&lt;/ref&gt;, ләкин 1940 йылдың 12 мартында Мәскәү тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң уның ҡул аҫтында хеҙмәт иткәндәрҙең фин хәрбиҙәре менән туғанлашыуы арҡаһында исемдән дә, награданан да мәхрүм ителгән&lt;ref name=&quot;NarG&quot; /&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, З. Г. Колобановҡа Герой исеме бирелеүен раҫлаған мәғлүмәттәр юҡ: 1940 йылдың марты башына тиклем Совет-фин һуғышы өсөн Советтар Союзы Геройы исемен биреү тураһында алты указ сыҡҡан — 15.01.1940, 19.01.1940, 26.01.1940, 3.02.1940, 5.02.1940 һәм 7.02.1940 (был указдарҙың һәр береһе СССР Юғары Советы Ведомостарында, ә икенсе көнөнә «Известия», [[Правда (гәзит)|«Правда»]] һәм «Ҡыҙыл Йондоҙ» гәзиттәрендә баҫылған), һәм уларҙың береһендә лә З. Г. Колобанов телгә алынмаған, шуның арҡаһында А. Пинчуктың мәғлүмәте раҫланмаған тип һанала{{ref+|Кроме Пинчука о лишении Колобанова звания Героя и других наград отмечает в своих воспоминаниях Владимир Мельников&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=qe51qqPnyq0C&amp;pg=PA33 Воспоминания Владимира Мельникова] // Ленинградский фронт: Сборник / Под ред. Л. Я. Лурьев, Л. И. Малярова. — СПб.: БХВ-Петербург, 2012. — С. 33. — 272 с. — (Окно в историю). — ISBN 978-5-9775-0749-3.&lt;/ref&gt;.|сн}}. Шәхси эшендә 1940 йылда Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнеүе тураһында яҙыу бар.

=== Ике һуғыш араһындағы йылдарҙа ===
1940 йылдың [[17 март]]ында танк резервы 52-се рота командирының (1-се еңел танк бригадаһы) хәрби частар буйынса ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә, биш көндән һуң [[Киев хәрби округы]]на (Украина ССР-ы, Староконстантинов ҡалаһы) күсерелә&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

1940 йылдың [[6 сентябрь|6 сентябренд]]ә [[өлкән лейтенант]] хәрби дәрәжәһе бирелә&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;. 90-сы танк полкы ротаһы командиры урынбаҫары, [[14-се еңел танк бригадаһы]]ның 36-сы айырым уҡыу танк батальоны рота командиры, 97-се танк полкы батальонының өлкән адъютанты (штаб начальнигы) булып хеҙмәт итә, ә [[1941 йыл]]дың [[9 май]]ында 49-сы танк дивизияһының 97-се танк полкы ауыр танктар батальоны ротаһы командиры итеп тәғәйенләнә (хеҙмәте тураһында иҫкә алғанда (түбәнерәк), рота ауыр танктарҙы алып өлгөрмәгәнлектән, Колобанов 24-се механикалаштырған корпуста танк ротаһы менән етәкселек итеүе тураһында әйтмәй)&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

=== Бөйөк Ватан һуғышы йылдары осоронда ===
[[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда [[1941 йыл]]дың [[3 июль|3 июл]]енән алып ҡатнаша&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;. Төньяҡ фронтҡа 1-се танк дивизияһының 1-се танк полкының КВ-1 ауыр танктар ротаһы командиры итеп күсерелә. Журналист А.Пинчук мәғлүмәттәре буйынса, 1-се танк дивизияһына З. Г. Колобанов запастан эләгә. Колобанов, Фин һуғышында танкта өс тапҡыр янған тәжрибәһе булғанлыҡтан, рота командиры итеп тәғәйенләнә&lt;ref name=&quot;Пинчук&quot;&gt;{{статья|автор=Пинчук А.|заглавие=Имя на танке|ссылка=http://www.spbdnevnik.ru/?id=2123&amp;show=article|издание=Красная звезда|год=6 июня 2001|archive-date=2008-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20080217005431/http://www.spbdnevnik.ru/?show=article&amp;id=2123}}&lt;/ref&gt;.

1941 йылдың 8 авгусында немец армияһының төньяҡ төркөмө Ленинградҡа һөжүм башлай. 1-се танк дивизияһының элекке командиры В. И. Барановтың хәтирәләре буйынса&lt;ref&gt;{{книга|автор=Благочиннов В.|часть=Один против армады|заглавие=На ближних подступах к Ленинграду|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/n2_k.htm|ответственный=Составители: И.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Любецкий, Н.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Прохоров|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1986|страницы=33|archivedate=2006-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060524024207/http://centralsector.narod.ru/fulltext/n2_k.htm}}&lt;/ref&gt;:
[[Файл:КВ-1 у диорамы «Прорыв блокады Ленинграда». Вид спереди-справа.JPG|thumb|left|[[КВ-1]] «[[Прорыв блокады Ленинграда (диорама)|Ленинград ҡамауын йырыу]]» диорамаһы янында]]
{{начало цитаты}}
Һуғыштың икенсе айы бара. Псков, Кингисепп һәм Луга тирәһендәге өҙлөкһөҙ алыштарҙан һуң дивизия, немецтарҙың һөжүмен тотҡарлап, тимер юл һәм шоссе юлдары үҙәге Красногвардейск ҡалаһына (Гатчин) яҡынлаша. Хәл насар, Луга йылғаһында сик һаҡлаған частар төп көстәрҙән айырыла, башҡалар ауыр алыштар менән Ленинградҡа сигенә. Тылдан ебәрелгән резервтар килеп етмәгән. Фашистарҙың ҙур танк берләшмәләре Красногвардейскиҙы баҫып алырға тырыша. КВ ҡеүәтенә иҫәп тотоп, ауыр танктарҙың засадаларын ҡулланабыҙ.
{{конец цитаты}}

[[Файл:Экипаж З. Г. Колобанова.jpg|thumb|Колобановтың КВ-1 экипажы, 1941 йылдың авгусы. 1-се рәттә һулдан уңға: Н. Никифоров, З. Колобанов, А. Усов. Вверху: П. Кисельков, Н. Родников]]
14 августа 4-се танк төркөмө составындағы 41-се мотокорпустың немец частары  Луга йылғаһындағы Ивановское ауылы янында плацдармды баҫып ала. Ивановский янындағы алышта Колобанов экипажы дошмандың бер танкын һәм бер орудиеһын юҡ итә&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot;/&gt;. 1941 йылдың 19 авгусында&lt;ref name=&quot;награднойЛист&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Сведения по центральному сектору УР от генерал-лейтенанта Иванова, полученные комдивом Клементьевым в 16:00 19.08.1941 / [http://lib.geocollection.ru/operativnyiy-otdel-shtaba-leningradsk-5/ Боевые донесения и оперативные сводки штабов СФ и армий. 14 — 26 августа 1941 года.] {{Wayback|url=http://lib.geocollection.ru/operativnyiy-otdel-shtaba-leningradsk-5/ |date=20110205182224 }} ЦАМО фонд 217 опись 1221 дело 98.&lt;/ref&gt; Молосковица янында ҡаты алыштарҙан Һуң Колобанов 1-се танк дивизияһының 1-се полкының 1-се батальонына киләref name=&quot;Скворцов8&quot;&gt;{{статья|автор=Олег Скворцов.|заглавие=«Незамеченная» победа Колобанова, или «белые пятна» в мемуарах немецких генералов|издание=Техника и вооружение|год=2009|номер=3|страницы=8}} со ссылкой на книгу: {{книга|автор=Семёнов Н.&amp;nbsp;С.|заглавие=Юшут зовёт. Документальная повесть|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/y1.htm|место=Йошкар-Ола|издательство=Марийское книжное издательство|год=1978|archivedate=2014-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140414023641/http://centralsector.narod.ru/fulltext/y1.htm}}&lt;/ref&gt;.

==== Войсковицкий алышы ====
{{External media
|image1=[http://armor.kiev.ua/Battle/WWII/kolobanov/?img=07.jpg.html Вид на дорогу и перекрёсток с предполагаемого места позиции КВ-1]
}}
&lt;!-- 
18 августа 1941 года 1-й танковый полк 1-й Краснознаменной танковой дивизии сдал оставшуюся боеспособную матчасть во 2-й танковый полк 1-й ТД и выбыл в распоряжение командующего Северным фронтом.

Личный состав сосредоточился в лесу восточнее деревни Телези Красносельского района Ленинградской области, где на следующий день 19 августа получил новую матчасть с 20 танками КВ.

19 августа в 9.30 начальник АБТУ Северного фронта полковник Дементьев направил командиру 1-го танкового полка распоряжение за номером 043888, в котором сообщалось, что командующий СФ приказал «…с получением сего немедленно отправить в распоряжение командира 1-го стрелкового полка 2-й гвардейской дивизии народного ополчения пять танков КВ с командиром роты».

Согласно мемуарам, командир 3-й танковой роты 1-го танкового батальона Колобанов был вызван к командиру дивизии, от которого лично получил приказ прикрывать три дороги, ведущие к Красногвардейску (ныне [[Гатчина]]) со стороны [[Луга|Луги]], [[Волосово]] и [[Кингисепп]]а (через [[Таллинское шоссе]])&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot; /&gt;: «Перекрыть их и стоять насмерть!»

В тот же день рота Колобанова из пяти танков КВ-1 выдвинулась навстречу наступавшему противнику. В каждую машину было загружено удвоенное количество бронебойных снарядов и минимальное осколочно-фугасных&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot; /&gt;. Экипаж танка Колобанова&lt;ref name=&quot;награднойЛист&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Усов&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Родников&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Кисельков&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Никифоров&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Шпиллер&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Кулик1942&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Крюковских1992&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Базуев2011&quot; /&gt; составляли: сам старший лейтенант Зиновий Григорьевич Колобанов в качестве командира, командир орудия (старший сержант [[Усов, Андрей Михайлович|Андрей Михайлович Усов]]&lt;ref name=&quot;Усов&quot; /&gt;), старший механик-водитель (старшина Николай Иванович Никифоров&lt;ref name=&quot;Никифоров&quot; /&gt;), младший механик-водитель (красноармеец Николай Феоктистович Родников&lt;ref group=&quot;сн&quot;&gt;В ряде источников — Николай Феоктистович (Фиоктидович) Роденков.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Родников&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Роденков&quot;&gt;{{cite web|url=http://obd-memorial.ru/html/info.htm?id=68137078|title=Розыскной лист (Информация из документов, уточняющих потери), пропал без вести в августе 1941|publisher=ОБД «Мемориал»|archive-url=https://www.webcitation.org/69yG7JTdL|archive-date=2012-08-17}}&lt;/ref&gt;) и стрелок-радист (старший сержант Павел Иванович Кисельков&lt;ref name=&quot;Кисельков&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot; /&gt;).

[[Файл:Z. G. Kolobanov ambush place.svg|thumb|upright=1.8|Вариант реконструкции схемы боя КВ-1 старшего лейтенанта З. Г. Колобанова с немецкой танковой колонной 20 августа 1941 года&lt;ref name=&quot;Скворцов8&quot; /&gt; ([http://www.bing.com/maps/default.aspx?v=2&amp;cp=59.5439577553509~29.925685235443098&amp;lvl=15&amp;sty=a&amp;cid=5542407D4AE971E!152 На современной карте.])]]
{{External media
|image1=[http://armor.kiev.ua/Battle/WWII/kolobanov/?img=03.gif.html Вариант реконструкции схемы боя танковой роты 1-го танкового полка 1-й танковой дивизии]}}
Согласно исследованию О. Скворцова&lt;ref name=&quot;Скворцов&quot;/&gt;, события 19 и 20 августа 1941 года у [[Войсковицы (деревня)|совхоза (мызы) Войсковицы]] в Красногвардейском ныне Гатчинском районе Ленинградской области развивались следующим образом. 19 августа, оценив вероятные пути движения немецких войск, Колобанов направил два танка на лужскую дорогу, два — на кингисеппскую, а сам занял позицию на приморской дороге. Место для танковой засады было выбрано таким образом, чтобы прикрыть сразу два возможных направления: противник мог выйти на дорогу на [[Мариенбург (район Гатчины)|Мариенбург]] по дороге от Войсковиц, либо по дороге от [[Сяськелево]]. Поэтому [[Танк в окопе (позиция)|танковый окоп]] для тяжёлого танка КВ-1 № 864 старшего лейтенанта Колобанова был устроен всего  всего 
3 февраля 1942 года Колобанов получил [[орден Красного Знамени]]. Члены экипажа также были награждены: командир в 300 метрах напротив Т-образного перекрёстка («Ориентир № 2») с таким расчётом, чтобы вести огонь «в лоб», если танки пойдут по первому маршруту. С обеих сторон от дороги находился болотистый луг, затруднявший манёвр немецкой бронетехнике.

На следующий день, [[20 августа]]&lt;ref name=&quot;награднойЛист&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Усов&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Родников&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Кисельков&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Никифоров&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Шпиллер&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Кулик1942&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Крюковских1992&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Базуев2011&quot; /&gt; [[1941 год]]а, после полудня экипажи лейтенанта [[Евдокименко, Максим Иванович|М. И. Евдокименко]] и младшего лейтенанта [[Дегтярь, Иван Андреевич|И. А. Дегтяря]] первыми встретили немецкую танковую колонну на Лужском шоссе, подбив пять танков и три бронетранспортёра противника. Затем немцы предприняли авиаразведку, а после того, как она завершилась безрезультатно, около 14:00  по приморской дороге на совхоз Войсковицы проследовали немецкие разведчики-мотоциклисты, которых экипаж Колобанова пропустил беспрепятственно, чтобы дождаться подхода основных сил противника. Затем появилась колонна, состоявшая из 22 лёгких танков&lt;ref name=&quot;Кулик1942&quot;/&gt; (предположительно [[Pz.Kpfw.35(t)]])&lt;ref&gt;{{статья|автор=Скворцов О.|заглавие=«Незамеченная» победа Колобанова, или «белые пятна» в мемуарах немецких генералов|издание=Техника и вооружение|год=2009|номер=3|страницы=10}})&lt;/ref&gt; немецкой [[6-я танковая дивизия (Германия)|6-й танковой дивизии]]&lt;ref name=&quot;Скворцов&quot;&gt;{{статья|автор=Скворцов О.|заглавие=«Незамеченная» победа Колобанова, или «белые пятна» в мемуарах немецких генералов|издание=Техника и вооружение|год=2009|номер=3|страницы=6—14}}&lt;/ref&gt; (в некоторых источниках также называются [[1-я танковая дивизия (Германия)|1-я]]&lt;ref&gt;''Андрей Рябков.'' [imf.forum24.ru/?1-1-0-00000052-000-10001-0 1, 6 и 8 панцердивизии под Ленинградом в августе 1941.] Сообщение на форуме imf.forum24.ru.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья|автор=Базуев Д.|заглавие=Защита Колобанова|издание=Броня|год=2010|номер=1|страницы=41}}&lt;/ref&gt; или [[8-я танковая дивизия (Германия)|8-я]]&lt;ref name=&quot;Благочиннов&quot;/&gt; танковые дивизии).

Выждав, пока головной танк колонны поравняется с двумя берёзами на дороге («Ориентир № 1»), Колобанов скомандовал: «Ориентир первый, по головному, прямой выстрел под крест, бронебойным — огонь!». После первых выстрелов командира орудия Усова, бывшего профессионального артиллериста-инструктора, участника войны в Польше и Финляндии, три головных немецких танка загорелись, перекрыв дорогу. Подбив их, Усов перенёс огонь на хвост, тем самым лишив противника возможности уйти назад или в сторону Войсковиц, а затем на центр колонны («Ориентир № 2») (по другим сведениям, опубликованным в газете «Санкт-Петербургский дневник» 14 сентября 2015 года, три танка противника, подбитых первыми выстрелами экипажа Колобанова, располагались соответственно в голове, хвосте и в середине колонны). На узкой дороге, по обеим сторонам которой находилось болото, образовалась давка: машины, продолжая движение, натыкались друг на друга, съезжали на обочину и попадали в болото, где, полностью лишившись подвижности, могли только вести огонь из башен. В горевших танках противника стал взрываться боекомплект. Отдельные немецкие танкисты вели ответный огонь. В башню танка Колобанова попали 114 снарядов, но броня башни КВ зарекомендовала себя наилучшим образом. За час боя экипаж Колобанова подбил все 22 танка в колонне. Из двойного боекомплекта было израсходовано 98 бронебойных снарядов&lt;ref name=&quot;Скворцов&quot;/&gt;&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{cite web|title=Соколов А. Подвиг роты Колобанова // Петербургский дневник. 14.09.2015|url=http://www.spbdnevnik.ru/files/flimsy/pdf/790_1442211852.pdf|archive-date=2019-01-19|access-date=2015-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190119180341/http://www.spbdnevnik.ru/files/flimsy/pdf/790_1442211852.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

{{начало цитаты}}
Я был в это время на наблюдательном пункте укреплённого района и слышал канонаду боя. Затем выехал на место. У перекрёстка дорог пылала груда немецких танков. Героический бой и, пожалуй, беспрецедентный в истории войны. Вот что сделали колобановцы — задержали надолго наступление противника на этом важном направлении. Не очень-то помогла фашистам 8-я танковая дивизия, брошенная на усиление механизированного корпуса.
{{конец цитаты|источник=П.&amp;nbsp;И.&amp;nbsp;Пинчук, бывший командир 1-го танкового полка 1-й танковой дивизии&lt;ref name=&quot;Благочиннов&quot;&gt;{{книга|автор=Благочиннов В.|часть=Один против армады|заглавие=На ближних подступах к Ленинграду|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/n2_k.htm|ответственный=Составители: И.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Любецкий, Н.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Прохоров|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1986|страницы=36|archivedate=2006-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060524024207/http://centralsector.narod.ru/fulltext/n2_k.htm}}&lt;/ref&gt;}}

По некоторым свидетельствам, вместе с командованием танковой части к месту боя приехал и «специальный» корреспондент газеты «[[Известия]]», штатный корреспондент местной ополченческой газеты «На защиту Ленинграда» Павел Майский, который, предположительно, заснял панораму горящих машин&lt;ref name=&quot;Скворцов&quot;/&gt;.

На этом бой не закончился. По приказу комдива [[Баранов, Виктор Ильич|В. И. Баранова]] танк Колобанова занял второй подготовленный танковый окоп в ожидании повторной атаки. По-видимому, на этот раз он был обнаружен, и немецкие танки огневой поддержки [[Pz.Kpfw.IV]] начали обстреливать его с дальней дистанции, чтобы отвлечь внимание на себя и не позволить вести прицельный огонь по танкам и мотопехоте, которые в это время прорывались в район учхоза и далее в [[Черново (Гатчинский район)|Черново]]. Кроме того, немцам требовалось вынудить советских танкистов покинуть позицию, чтобы самим приступить к эвакуации подбитых танков. Танковая дуэль не принесла результата обеим сторонам: Колобанов не заявил ни об одном уничтоженном танке на этом этапе боя, но у его танка были разбиты внешние приборы наблюдения и заклинило башню. Поскольку заклиненную башню было невозможно повернуть, чтобы навести пушку на противотанковые орудия, подведённые немцами во время боя на близкую дистанцию, Колобанову пришлось дать команду выехать из танкового окопа и развернуть сам танк&lt;ref name=&quot;Скворцов&quot;/&gt;.

Тем не менее, экипаж Колобанова выполнил поставленную задачу, связав боем немецкие танки огневой поддержки Pz.Kpfw.IV, которые не смогли поддержать продвижение вглубь советской обороны второй роты танков, где она и была уничтожена другой группой КВ-1 под командованием комбата [[Шпиллер, Иосиф Борисович|И. Б. Шпиллера]]&lt;ref name=&quot;Скворцов&quot;/&gt;. После боя на КВ-1 Колобанова насчитали более сотни следов попаданий (в различных источниках количество вмятин на броне приводится разное: 135&lt;ref name=&quot;Благочиннов&quot;/&gt;, 147 либо 156&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot;/&gt;).

В результате экипажем старшего лейтенанта Колобанова было подбито 22 немецких танка, а всего его рота записала на свой счёт 43 танка противника (в том числе: экипаж младшего лейтенанта [[Сергеев, Фёдор (танкист)|Ф. Сергеева]] — 8; младшего лейтенанта [[Ласточкин, Василий Иосифович|В. И. Ласточкина]] — 4; младшего лейтенанта [[Дегтярь, Иван Андреевич|И. А. Дегтяря]] — 4; лейтенанта [[Евдокименко, Максим Иванович|М. И. Евдокименко]] — 5). Кроме того, лично командир батальона Шпиллер сжёг два танка. В этот же день ротой были уничтожены: одна легковая машина, артиллерийская батарея, до двух рот пехоты и один мотоциклист противника был взят в плен&lt;ref&gt;ЦАМО, ф. 1355, оп. 342639, д. 1, л. 72. Цит. по: {{книга|автор=Семёнов Н.&amp;nbsp;С.|заглавие=Юшут зовёт. Документальная повесть|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/y1.htm|место=Йошкар-Ола|издательство=Марийское книжное издательство|год=1978|archivedate=2014-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140414023641/http://centralsector.narod.ru/fulltext/y1.htm}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Zinoviy Kolobanov award nomination.jpeg|thumb|upright|Наградной лист З. Г. Колобанова]]
Несмотря на то что за 20 августа крупные потери в танках не были зафиксированы в немецких документах, это не опровергает заявленное советской стороной число подбитых танков. Так, 14 танков 65-го танкового батальона [[6-я танковая дивизия (Германия)|6-й немецкой танковой дивизии]], списанных как «безвозвратные потери» в период с 23 августа по 4 сентября, могут быть отнесены на результаты боя с ротой Колобанова. В начале сентября три роты 65-го танкового батальона были сведены в две смешанного состава. Остальные подбитые танки, по всей видимости, были отремонтированы. 7 сентября генерал-майор [[Эрхард Раус]] ({{lang-de|Erhard Raus}}) назначен временным командиром дивизии вместо генерал-майора [[Ландграф, Франц|Франца Ландграфа]]. О. Скворцов предположил, что «смена командира дивизии была вызвана результатами этого (Войсковицкого) боя, а 19 августа стало таким позорным пятном для 6-й германской танковой дивизии, что во всех мемуарах события этого дня обходятся стороной»&lt;ref&gt;{{статья|автор=Скворцов О.|заглавие=«Незамеченная» победа Колобанова, или «белые пятна» в мемуарах немецких генералов|издание=Техника и вооружение|год=2009|номер=3|страницы=13—14}}&lt;/ref&gt;.

В сентябре 1941 года за этот бой командиром 1-го танкового полка 1-й танковой дивизии, членом ЦК Компартии Беларуси [[Погодин, Дмитрий Дмитриевич|Д. Д. Погодиным]] (первым танкистом, получившим медаль «Герой Советского Союза»(№ 26), все члены экипажа З. Г. Колобанова были представлены к званию [[Герой Советского Союза|Героя Советского Союза]]. Командир дивизии Герой Советского Союза генерал В. И. Баранов также подписал эти представления. Однако в штабе Ленинградского фронта награда Колобанову была кем-то снижена до [[Орден Красного Знамени|ордена Красного Знамени]], а командиру орудия старшему сержанту Усову до [[Орден Ленина|ордена Ленина]]. Наградные листы с зачёркнутыми красным карандашом представлениями к званию [[Герой Советского Союза|Героя Советского Союза]] ныне хранятся в [[ЦАМО РФ]]&lt;ref&gt;ЦАМО РФ, ф. 33, о. 682524, д. 39/17, л. 33.&lt;/ref&gt;.
орудия старший сержант А. М. Усов — высшим орденом СССР [[Орден Ленина|орденом Ленина]]&lt;ref name=&quot;Усов&quot;&gt;Наградной лист [[Усов, Андрей Михайлович|А. М. Усова]] (1917 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 5 сентября 1941.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot;/&gt;, старший механик-водитель старшина Н. И. Никифоров — [[орден Красного Знамени|орденом Красного Знамени]]&lt;ref name=&quot;Никифоров&quot;/&gt;, стрелок-радист старший сержант П. И. Кисельков&lt;ref name=&quot;Кисельков&quot;/&gt; и младший механик-водитель красноармеец Н. Ф. Родников — [[орден Красной Звезды|орденом Красной Звезды]]&lt;ref name=&quot;Скворцов8&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Винник&quot;&gt;{{cite web|author=Вячеслав Винник|url=http://www.pravda-nn.ru/archive/number:833/article:13397/|title=Трижды горевший в танке|publisher=Нижегородская правда|date=2010-11-03|access-date=2011-05-14|archive-date=2012-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20120808091746/http://www.pravda-nn.ru/archive/number:833/article:13397/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
--&gt;
==== Артабанғы ваҡиғалар ====
&lt;!--Около двух часов дня 20 августа 1941 в городе Красногвардейске (ныне город Гатчина) стала слышна сильная канонада развернувшегося у совхоза Войсковицы сражения с немецкими танками. Обеспокоенное партийное руководство города обратилось за информацией о ситуации в военный штаб укрепрайона. Выяснилось, что, по мнению военного руководства, прорвавшиеся немецкие танки уже ведут бой на окраине города в районе Колпан. К несчастью, днём раньше при проведении мер по подготовке к эвакуации городского телефонного узла по халатности были перерезаны кабели коммутатора и тем самым полностью прервана телефонная связь в самом городе и связь с районом, Ленинградом и воинскими частями. Ориентируясь на имевшуюся информацию, начальник районного отдела НКВД принял решение о немедленной эвакуации советских и партийных работников из города и подрыве основных производств в городе. Были выведены почти весь личный состав милиции и пожарные машины, подрывы были произведены, после чего в городе возникли пожары. При спешном покидании города было оставлено бесхозным оружие и боеприпасы. В тот же день после прояснения ситуации, спустя час отсутствия, руководство города и милиция вернулись в горевший город. Состоялось следствие и, спустя неделю, суд. По приговору суда руководитель отдела НКВД был приговорен к расстрелу, а почти все остальные руководители советских и партийных органов к большим срокам заключения&lt;ref name=&quot;Катастрофа&quot;&gt;{{статья|заглавие=Из приговора Военного трибунала войск НКВД руководящим работникам г. Красногвардейска|издание=ЦГА СПб, ф. 7179, оп. 53, д. 41, л. 185-186. Заверенная копия|ссылка=http://centralsector.narod.ru/arch/kur/escape.htm|archive-date=2020-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806141825/http://centralsector.narod.ru/arch/kur/escape.htm}}&lt;/ref&gt;.

Возможно, эти события и связанная с ними неразбериха стали причиной того, что ошибочная дата боя — 19 августа 1941 года, впервые появившаяся в книге издательства ДОСААФ 1965 года «Танкисты в боях за Родину. Героические были»&lt;ref name=&quot;Дударенко&quot; /&gt; (под редакцией генерал-майора Дударенко М. Л. и с предисловием маршала бронетанковых войск Ротмистрова П. А.), была распространена в послевоенной публицистике, запечатлена на монументах танкистам у мызы Войсковицы в 1983 году и в военном городке в Новом Учхозе так и не была откорректирована в советское и постсоветское время.

Тем временем к вечеру 20 августа 1941 года две германские танковые дивизии [[41-й моторизованный корпус (вермахт)|41-го моторизованного корпуса]] 1-я и 8-я выполнили почти все поставленные немецким Генеральным штабом задачи по приостановке наступления на Ленинград и смене позиций дивизий,  разворачивая весь 41-й корпус от Ленинградского направления на юго-восток для окружения Лужской группировки советских войск, захватив железнодорожную станцию Илькино (нынешняя станция [[Войсковицы (станция)|Войсковицы]]) на Кингисеппской ветке и станцию [[Суйда (платформа)|Суйда]] на Псковской ветке Варшавской железной дороги. А вот 6-я панцирная дивизия  не выполнила приказ по смене своих позиций для принятия линии обороны 1-й панцирной дивизии с севера, выступила и  вернулась назад 20 августа и встала на недельный &quot;отдых&quot; в почти прежних её месторасположениях. Причём в мемуарах немецких ветеранов описывается, что была совершена поминальная служба и на общем собрании железный крест получил только врач.&lt;ref&gt;Вольфганг Пауль В ГУЩЕ БОЯ История 6 танковой дивизии (1 легкой) 1937 — 1945 Крефильд, 1977 WOLFGANG PAUL BRENNPUNKTE Die Geschihte der 6. Panzerdivision (1. leichte)
1937 — 1945,Höntiges-Verlag, Krefild, 1977&lt;/ref&gt;
А задача 6-й панцирной дивизии по прикрытию 41-го корпуса от контрударов с севера была оставлена 1-й панцирной дивизии.
--&gt;
==== Артабанғы яҙмышы ====
&lt;!-- В начале сентября танковая рота лейтенанта Колобанова удерживала подступы к [[Гатчина|Красногвардейску]] в районе [[Большая Загвоздка|Большой Загвоздки]], уничтожив три миномётных батареи, четыре противотанковых орудия и 250 солдат и офицеров врага&lt;ref&gt;{{книга|автор=Семёнов Н.&amp;nbsp;С.|заглавие=Юшут зовёт. Документальная повесть|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/y2.htm|место=Йошкар-Ола|издательство=Марийское книжное издательство|год=1978|страница=95|archivedate=2014-04-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140415044753/http://centralsector.narod.ru/fulltext/y2.htm}}&lt;/ref&gt;. [[13 сентября]] [[1941 год]]а Красногвардейск был оставлен частями РККА, при этом рота Колобанова прикрывала отход последней войсковой колонны на город [[Пушкин (город)|Пушкин]]&lt;ref&gt;{{книга|автор=Колобанов З.&amp;nbsp;Г.|часть=Было это так…|заглавие=На ближних подступах к Ленинграду|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/n10_k.htm|ответственный=Составители: И.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Любецкий, Н.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Прохоров|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1986|archivedate=2014-08-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140826160847/http://centralsector.narod.ru/fulltext/n10_k.htm}}&lt;/ref&gt;.

[[15 сентября]] [[1941 год]]а&lt;ref name=&quot;награднойЛист&quot;&gt;Из наградного листа З. Г. Колобанова, страница 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;сн&quot;&gt;В то же время в учётно-послужной карте, хранящейся в [[ЦАМО РФ]], указана 29 сентября 1942 год, а некоторых публикациях встречается дата ранения 21 сентября 1941 года. Также интересен [http://www.obd-memorial.ru/Image2/getimage?id=74340902 Приказ главного управления кадров ВС СССР № 0240]{{Недоступная ссылка}} от 15 ноября 1946 года, в котором командир танковой роты 1-го танкового полка 1-й танковой дивизии капитан З. Г. Колобанов признан пропавшим без вести в ноябре 1942 года.&lt;/ref&gt; Колобанов был тяжело ранен. По данным А. Смирнова, ночью на кладбище города [[Пушкин (город)|Пушкин]], где танки заправлялись топливом и боеприпасами, рядом с танком Колобанова разорвался немецкий снаряд. Танкист получил осколочное поражение головы и позвоночника, контузию головного и спинного мозга&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot;/&gt;. Находился на излечении в [[Государственный травматологический институт|Травматологическом институте]] в [[Ленинград]]е, затем был эвакуирован и до 15 марта 1945 года лечился в эвакогоспиталях № 3870 и 4007 в [[Свердловск]]е&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

[[31 мая]] [[1942 год]]а Колобанову было присвоено воинское звание [[Капитан (воинское звание)|капитан]]&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.
--&gt;
=== Һуғыштан һуңғы йылдар ===
&lt;!-- Несмотря на тяжёлое ранение и контузию, после окончания лечения Колобанов вновь попросился в строй и продолжил карьеру профессионального военного. 10 июля 1945 года он был назначен заместителем командира 69-го танкового батальона 14-го механизированного полка [[12-я механизированная дивизия|12-й механизированной дивизии]] [[5-я гвардейская танковая армия|5-й гвардейской танковой армии]] в [[Барановичский военный округ|Барановичском военном округе]]&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

10 декабря 1951 года был переведён в [[Группа советских войск в Германии|Группу советских войск в Германии]] (ГСВГ), где проходил службу до 1955 года. Занимал должность командира танкового батальона [[Самоходная артиллерийская установка|самоходных артиллерийских установок]] 70-го тяжёлого танкового самоходного полка [[9-я танковая дивизия (формирования 1945 года)|9-й танковой дивизии]] 1-й гвардейской механизированной армии (в ГСВГ), затем, с 2 июня 1954 года, — командир 55-го гвардейского танкового батальона 55-го танкового полка [[7-я гвардейская танковая дивизия|7-й гвардейской танковой дивизии]] [[3-я механизированная армия|3-й механизированной армии]]. 10 июля 1952 года Колобанову было присвоено воинское звание подполковник, а 30 апреля 1954 года Указом [[Президиум Верховного Совета СССР|Президиума Верховного Совета СССР]] он был награждён [[Орден Красного Знамени|орденом Красного Знамени]] (за 20 лет выслуги в армии)&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

В это время солдат из батальона Колобанова дезертировал в английскую оккупационную зону. Чтобы спасти комбата от военного трибунала, командарм объявил ему о неполном служебном соответствии и перевёл в [[Белорусский военный округ]]&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot;/&gt; (с 10 декабря 1955 года&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;).

7 марта 1956 года был назначен на должность заместителя командира танко-самоходного батальона 10-го механизированного полка [[12-я механизированная дивизия|12-й механизированной дивизии]] (Белорусский военный округ), а затем с 16 мая 1957 года — на должность заместителя командира танкового батальона 148-го гвардейского мотострелкового полка [[50-я гвардейская мотострелковая дивизия|50-й гвардейской мотострелковой дивизии]] [[28-я армия (СССР)|28-й армии]] (город [[Осиповичи]] [[Могилёвская область|Могилёвской области]], [[Беларусь]])&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

5 июля 1958 года подполковник Колобанов был уволен в запас&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;. Работал на [[Минский автомобильный завод|Минском автозаводе]] сначала мастером [[ОТК]], затем контролёром ОТК, имел значок «[[Ударник коммунистического труда]]»&lt;ref name=&quot;RedStar&quot;&gt;''[[Рощин И. И.]]'' [http://www.redstar.ru/2007/06/20_06/5_05.html Танкист Колобанов] {{Wayback|url=http://www.redstar.ru/2007/06/20_06/5_05.html |date=20091129050017 }} // Красная Звезда. — 2007. — 20 июня.&lt;/ref&gt;.

В начале 1970-х годов киностудия «[[Беларусьфильм]]» планировала снять фильм о Колобанове, но затем съёмочная группа решила, что во время отступления Красной армии в августе 1941 года подобные события не могли иметь место, тяжело травмированный ветеран что-то перепутал, и фильм снят не был&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

К сорокалетию [[День Победы|Победы]] Приказом министра обороны СССР № 40 от 1 августа 1986 года награждён [[Орден Отечественной войны|орденом Отечественной войны]] 1-й степени&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.
[[Файл:Zinoviy Kolobanov grave.jpg|мини|Могила Зиновия Григорьевича Колобанова]]
Зиновий Григорьевич Колобанов скончался 8 августа 1994 года в [[Минск]]е. Похоронен 9 августа на [[Чижовское кладбище|Чижовском кладбище]] в Минске, участок номер 8/1г. &lt;!--, точка GPS N53градус 49 минута 361 секунда и E27 градус 38 минута 566 секунда.--&gt;
Свидетельство о смерти выписано 12 августа. Зиновий Григорьевич Колобанов так и не был удостоен звания Героя Советского Союза.
--&gt;
== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
&lt;!-- * Два [[Орден Красного Знамени|ордена Красного Знамени]] (3.02.1942{{Источник:Подвиг Народа|10442955|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=682524|дело=84|лист=33|title=Наградной лист с представлением к Ордену Красного Знамени, приказ командующего Ленинградским фронтом № 0281/н|ref=КЗ1}} № 24234; 30.04.1954&lt;ref&gt;Указ [[Президиум Верховного Совета СССР|Президиума Верховного Совета СССР]] от 30.04.1954, за 20 лет выслуги в армии&lt;/ref&gt;, № 401075)
* [[Орден Отечественной войны]] I степени (1.08.1986){{Источник:Подвиг народа|1523430875|title=Информация}}&lt;ref&gt;Приказ [[Главы военного ведомства СССР|министра обороны СССР]] № 40 от 1.08.1986, к 40-летию Победы&lt;/ref&gt;
* [[Орден Красной Звезды]] (20.06.1949, № 2876931){{Источник:Подвиг народа|1561239285|title=Информация}}&lt;ref&gt;Указ [[Президиум Верховного Совета СССР|Президиума Верховного Совета СССР]] от 20.06.1949, за 15 лет выслуги в армии&lt;/ref&gt;
* [[Медаль «За боевые заслуги»]] (6.05.1946, № 2957095)&lt;ref&gt;Указ [[Президиум Верховного Совета СССР|Президиума Верховного Совета СССР]] от 6.05.1946, за 10 лет выслуги в армии&lt;/ref&gt;
* [[Медаль «В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина»]]
* [[Медаль «За оборону Ленинграда»]] (10.02.1944){{Источник:Подвиг Народа|1534228360|архив=ЦАМО|фонд=47|опись=995|дело=318|лист=443|title=Акт ОК ЗакФ № 341}}
* [[Медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»]]
* [[Юбилейная медаль «Двадцать лет победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»]]
* [[Юбилейная медаль «Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»]]
* [[Юбилейная медаль «Сорок лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»]]
* [[Медаль «Ветеран Вооружённых Сил СССР»]]
* [[Юбилейная медаль «30 лет Советской Армии и Флота»]]
* [[Юбилейная медаль «40 лет Вооружённых Сил СССР»]]
* [[Юбилейная медаль «50 лет Вооружённых Сил СССР»]]
* [[Юбилейная медаль «60 лет Вооружённых Сил СССР»]]
* [[Юбилейная медаль «70 лет Вооружённых Сил СССР»]]&lt;ref&gt;[[ЦАМО РФ]], 11-й отдел, наградная карточка З. Г. Колобанова.&lt;/ref&gt;
--&gt;
== Ғаиләһе ==
[[Файл:Семья Колобановых.jpg|thumb|Семья Колобановых в 1945—1946 годах]]
Жена — Александра Георгиевна Колобанова. Сын — Геннадий. Внук — Андрей, окончил [[Харьковское гвардейское высшее танковое командное училище]] с отличием. Правнук — Клементий и правнучка — Екатерина.

== Хәтер ==
&lt;!-- После стабилизации положения под Войсковицами командир 1-го танкового батальона Иосиф Борисович Шпиллер привёз к месту боя экипажа Колобанова с немецкими танками фронтового кинооператора, который запечатлел панораму горящей колонны. Однако кадры «Фронтовой кинохроники», где были запечатлены уничтоженные Колобановым немецкие танки, затерялись&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot;&gt;{{статья|автор=Смирнов А.|заглавие=Герой, не ставший героем|ссылка=http://armor.kiev.ua/Battle/WWII/kolobanov/|издание=Танкомастер, № 1|год=2003|archive-date=2014-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20141211002602/http://armor.kiev.ua/Battle/WWII/kolobanov/}}&lt;/ref&gt;.

Все члены экипажа танка были представлены командиром полка Погодиным к званию [[Герой Советского Союза|Героев Советского Союза]], но ни один не получил звания. Вопрос о присвоении Зиновию Григорьевичу Колобанову высшей награды России — [[Герой Российской Федерации|Героя Российской Федерации]] — инициировал Василий Монич, который за счёт собственных средств и установил мемориальный памятник танкисту на Чижовском кладбище в [[Минск]]е в [[2006 год]]у&lt;ref name=&quot;NarG&quot; /&gt;. Неоднократно и безрезультатно этот вопрос поднимался различными ветеранскими организациями, в очередной раз в июне 2011 года с просьбой содействовать присвоению подполковнику З. Г. Колобанову звания Героя Российской Федерации (посмертно) обратилось Законодательное собрание Санкт-Петербурга&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://nw.ria.ru/society/20110610/82009832.html|title=Депутаты просят дать звание Героя танкисту, задержавшему в 41-м наступление на Ленинград|date=2011-06-10|publisher=РИА Новости|access-date=2011-09-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.assembly.spb.ru/manage/page?tid=633200014&amp;area=1&amp;context=%CA%EE%EB%EE%E1%E0%ED%EE%E2&amp;f_12_type=0&amp;f_15_type=0&amp;f_16_type=0&amp;f_18_type=0&amp;f_19_type=0&amp;f_6_type=0&amp;f_7_type=0&amp;find=true&amp;mode=2&amp;order=0&amp;tid=633200014&amp;nd=891852267|title=Постановление Об Обращении Законодательного Собрания Санкт-Петербурга к Председателю Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации Б.В.Грызлову с инициативой о присвоении подполковнику Зиновию Григорьевичу Колобанову звания Героя Российской Федерации (посмертно)|date=2011-06-15|publisher=Законодательное Собрание Санкт-Петербурга|access-date=2011-09-04|archive-date=2012-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118080451/http://assembly.spb.ru/manage/page/?tid=633200014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 15 июля 2011 года начальник Главного управления кадров Министерства обороны генерал-полковник [[Горемыкин, Виктор Петрович|В. П. Горемыкин]] отказал в присвоении Зиновию Колобанову звания Героя России, посчитав награждение нецелесообразным&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10291949@SV_Articles|title=Защита Колобанова|author=Денис Базуев|date=2012-09-20|publisher=Санкт-Петербургские ведомости, выпуск № 180|access-date=2012-11-24|archive-date=2014-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826121914/http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10291949@SV_Articles|url-status=live}}&lt;/ref&gt;: «В настоящее время подвергать сомнению и пересматривать решение о награждении З. Г. Колобанова, а также определить мотивы, которыми руководствовалось вышестоящее командование при изменении вида награды офицеру, не представляется возможным.»

[[Файл:ИС-2 на месте боя экипажа З. Г. Колобанова.JPG|thumb|[[ИС-2]] на месте боя экипажа З. Г. Колобанова , стоявший на пъедестале до сентября 2025]] 
[[File:Памятник с замененным танков.jpg|thumb|Памятник с заменённым в сентябре 2025 года танком КВ, поднятым в 2011 году со дна Невы]]
{{External media
|image1=[http://armor.kiev.ua/Battle/WWII/kolobanov/?img=09.jpg.html Вид на отрезок дороги, по которой наступали немецкие танки]
|image2=[http://armor.kiev.ua/Battle/WWII/kolobanov/?img=07.jpg.html Вид на дорогу и перекрёсток с предполагаемого места позиции КВ-1]
|image3=[http://fortoved.ru/forum/index.php?t=msg&amp;rid=0&amp;S=fbb11789b25f733e13764debb9c382fe&amp;th=143&amp;goto=1621#msg_1623 Памятник в деревне Войсковицы]
}}
В начале 1970-х на киностудии «[[Беларусьфильм]]» к 30-летию Победы планировали снять документальную ленту об отважном фронтовике-танкисте, однако киностудия от своего замысла отказалась. По словам режиссёра [[Добролюбов, Игорь Михайлович|Игоря Добролюбова]], в подвиг Колобанова просто не поверили&lt;ref name=&quot;Пинчук&quot;/&gt;.

В канун [[День танкиста|Дня танкиста]] [[8 сентября]] [[1983 год]]а на месте войсковицкого боя, в районе Учхоза «Войсковицы», был открыт мемориал — танк-памятник [[ИС-2]]&lt;ref group=&quot;сн&quot;&gt;В 1982 году З. Г. Колобанов написал письмо на имя Министра Обороны СССР тов. Д. Ф. Устинова о выделении танка. Для установки танка-памятника в районе Учхоза «Войсковицы» воинская часть выделила тяжёлый танк [[ИС-2]].&lt;/ref&gt; (&lt;small&gt;{{coord|59.542658|29.926565}}&lt;/small&gt;). Среди ветеранов-танкистов, присутствовавших на открытии мемориала, были непосредственные участники боя, члены экипажа танка КВ-1 З. Г. Колобанов, А. М. Усов и политрук батальона В. К. Скороспехов&lt;ref group=&quot;сн&quot;&gt;На открытии памятника не было комбата [[Шпиллер, Иосиф Борисович|И. Б. Шпиллера]], который умер и похоронен в г. [[Луга|Луге]].&lt;/ref&gt;. Позже на этом месте была создана стендовая живописная панорама-экспозиция танкового боя&lt;ref name=&quot;Злыгостев&quot;/&gt;. В сентябре 2025 года ИС-2 был заменен на [[КВ-1]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://47news.ru/articles/275559/|title=Подлинный танк КВ-1 установили на мемориале в память о подвиге Зиновия Колобанова|lang=ru|website=47 Новостей Ленинградской области|access-date=2025-12-18}}&lt;/ref&gt;

В [[2006 год]]у в Красносельском районе [[Санкт-Петербург]]а в честь легендарного танкиста назвали [[Колобановская улица|Колобановскую улицу]], проходящую по местам былых боев в [[Горелово (исторический район)|Горелове]].

Над могилой З. Г. Колобанова на [[Чижовское кладбище|Чижовском кладбище]] в [[Минск]]е ему установлен мемориальный памятник с рассказом о бое под Войсковицами. Над могилой шефствуют воспитанники [[Минское суворовское военное училище|Минского суворовского военного училища]]&lt;ref name=&quot;Винник&quot; /&gt;.

[[8 мая]] [[2008 год]]а в посёлке [[Новый Учхоз]] Гатчинского района, возле которого рота Колобанова вела героический бой, на территории воинской части состоялось торжественное открытие бюста-памятника Зиновию Григорьевичу&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.history-gatchina.ru/?page=11 |title=Исторический журнал «Гатчина сквозь столетия». Память о подвиге будет вечно в наших сердцах |access-date=2011-01-31 |archive-date=2011-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110917073838/http://history-gatchina.ru/?page=11 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Именем З. Г. Колобанова названа улица в деревне [[Войсковицы (деревня)|Войсковицы]].

Имя присвоено Музею «Битва за Ленинград» (Всеволожск, Ленинградская обл.)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.culture.ru/institutes/40334/muzei-bitva-za-leningrad-im-z-g-kolobanova |title=Музей «Битва за Ленинград» им. З. Г. Колобанова |access-date=2022-02-12 |archive-date=2022-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220212131353/https://www.culture.ru/institutes/40334/muzei-bitva-za-leningrad-im-z-g-kolobanova |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

В честь 70-летия знаменитого танкового боя, а также оборонительных сражений августа — сентября 1941 года на южных подступах к Ленинграду, 19 и 20 августа 2011 года в [[Гатчинский район|Гатчинском районе]] состоялись две акции жителей Петербурга и Ленинградской области с участием ветеранов, историков и мотолюбителей. На торжественных митингах выступили руководители района и ветераны Вооружённых Сил: глава Гатчины и Гатчинского муниципального района А. И. Ильин, заместитель председателя Совета генералов и адмиралов Санкт-Петербурга Ю. А. Павлов, генерал-майор П. И. Липский, президент фонда ВДВ А. Д. Баранюк, руководитель поисковых отрядов Гатчинского района Э. Н. Брюквин, председатель Совета ветеранов города Гатчины Э. Д. Хмелёв, историк Д. Н. Базуев и другие&lt;ref name=&quot;Можаева&quot;&gt;{{cite news|url=http://radm.gtn.ru/portal_gatchina/news/details.htm?id=10245450|title=«Защита Колобанова»|author=Татьяна Можаева|date=2011-08-29|publisher=Сайт Гатчинского муниципального района Ленинградской области|access-date=2011-09-04|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304204544/http://radm.gtn.ru/portal_gatchina/news/details.htm?id=10245450}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.vesty.spb.ru/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=22168|title=«Защита Колобанова»|author=Сергей Евгеньев|date=2011-08-23|publisher=Вести|access-date=2011-09-04|archive-date=2011-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20110903144807/http://www.vesty.spb.ru/modules.php?name=News}}&lt;/ref&gt;. Ежегодно с 2011 года, 20 августа проводятся мотопробеги «Защита Колобанова» и экскурсии по местам боёв&lt;ref name=&quot;Можаева&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.peterburgec.ru/news1330.pl|title=«Защита Колобанова» - мотопробег, проходящий в Гатчинском районе|date=2012-08-20|publisher=Петербуржец.ру|access-date=2012-08-28|archive-date=2011-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110916234202/http://www.peterburgec.ru/news1330.pl}}&lt;/ref&gt;.

На жилом доме в г. Минске по ул. Ташкентской, дом 26, корпус 2, где жил З. Г. Колобанов с 1967 по 1994 год, установлена в 2014 году мемориальная доска&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://minsknews.by/blog/2014/05/29/v-minske-ustanovili-memorialnuyu-dosku-v-chest-legendarnogo-tankista-zinoviya-kolobanova/|title = &quot;Агентство Минск-Новости&quot;|author = |date = |publisher = |access-date = 2014-08-01|archive-date = 2014-08-10|archive-url = https://web.archive.org/web/20140810161425/http://minsknews.by/blog/2014/05/29/v-minske-ustanovili-memorialnuyu-dosku-v-chest-legendarnogo-tankista-zinoviya-kolobanova/|url-status = live}}&lt;/ref&gt;. На одном из барельефов [[Стела «Город воинской славы» (Гатчина)|стелы «Город воинской славы» в Гатчине]], открытой в 2016 году, размещено изображение танкиста. В Нижнем Новгороде 27 августа 2020 года открыт памятник Зиновию Колобанову (скульптор [[Щитов, Алексей Анатольевич|А. Щитов]])&lt;ref&gt;{{cite web
 |author       =
 |url          = https://www.nta-nn.ru/news/society/2020/news_623083/
 |title        = Мемориал в честь 100-летия отечественного танкостроения открыли в нижегородском парке Победы
 |lang         =
 |website      =
 |publisher    = НТА-Приволжь
 |date         = 2020-08-28
 |access-date   = 2020-09-06
 |archive-date = 2020-08-28
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20200828231815/https://www.nta-nn.ru/news/society/2020/news_623083/
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |author       =
 |url          = https://progorodnn.ru/news/90027
 |title        = Петр Колтыпин: «Волго-Вятский банк Сбербанка помог в возведении памятника танкисту Зиновию Колобанову в Парке Победы»
 |lang         =
 |website      =
 |publisher    = ProГород
 |date         = 2020-08-28
 |access-date   = 2025-06-19
 |archive-date =
 |archive-url  =
 |url-status     =
}}&lt;/ref&gt;. Фигура Колобанова является центральной частью комплексного мемориала «100-летие танкостроения в России».
--&gt;
=== Кинофотодокументтар ===
&lt;!-- Сохранился документальный фильм земляка Усова, в котором сам ветеран в 1986 году собственноручно рисует в кадре схему боя под Войковицами.

* [[:Файл:Zinoviy Kolobanov award nomination.jpeg|Наградной лист командира танка старшего лейтенанта З. Г. Колобанова]], [[ЦАМО]], фонд 33, опись 682524, единица хранения 84. Страницы [[:Файл:Zinoviy Kolobanov award nomination.jpeg|1]] и [[:Файл:Zinoviy Kolobanov award nomination, page 2.jpeg|2]].
* [[ЦАМО]], фонд 217, опись 347815, дело № 6 на листах 102—104.
* [[:Файл:Andrey Usov award nomination, page 1.jpeg|Наградной лист командира орудия старшего сержанта А. М. Усова]] (1917 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. [[ОБД «Подвиг Народа»]]. 1 сентября 1941. Страницы [[:Файл:Andrey Usov award nomination, page 1.jpeg|1]] и [[:Файл:Andrey Usov award nomination, page 2.jpeg|2]].
* [[:Файл:Nikolaj Rodnikov award nomination, page 1.jpeg|Наградной лист младшего механика-водителя красноармейца Н. Ф. Родникова]] (1919 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 1 сентября 1941. Страницы [[:Файл:Nikolaj Rodnikov award nomination, page 1.jpeg|1]] и [[:Файл:Nikolaj Rodnikov award nomination, page 2.jpeg|2]].
* [[:Файл:Pavel Kiselkov award nomination, page 1.jpeg|Наградной лист стрелка-радиста старшего сержанта П. И. Киселькова]] (1912 года рождения) с представлением к ордену Ленина. ОБД «Подвиг Народа». 1 сентября 1941. Страницы [[:Файл:Pavel Kiselkov award nomination, page 1.jpeg|1]] и [[:Файл:Pavel Kiselkov award nomination, page 2.jpeg|2]].
* [[:Файл:Nikolaj Nikiforov award nomination, page 1.jpeg|Наградной лист старшего механика-водителя старшины Н. И. Никифорова]] (1914 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 1 сентября 1941. Страницы [[:Файл:Nikolaj Nikiforov award nomination, page 1.jpeg|1]] и [[:Файл:Nikolaj Nikiforov award nomination, page 2.jpeg|2]].
* [[:Файл:Наградной лист на капитана Шпиллера стр. 1.jpg|Наградной лист командира 1-го танкового батальона 1-го танкового полка 1-й танковой дивизии капитана И. Б. Шпиллера]]. Страницы [[:Файл:Наградной лист на капитана Шпиллера стр. 1.jpg|1]], [[:Файл:Наградной лист на капитана Шпиллера стр. 2.jpg|2]] и [[:Файл:Наградной лист на капитана Шпиллера стр. 3.jpg|3]].
* [[:Файл:Vasilij Lastochkin award nomination, page 1.jpeg|Наградной лист командира тяжёлого танка КВ-1 младшего лейтенанта В. И. Ласточкина]] (1913 года рождения) с представлением к ордену Ленина. ОБД «Подвиг Народа». 1 сентября 1941. Страницы [[:Файл:Vasilij Lastochkin award nomination, page 1.jpeg|1]] и [[:Файл:Vasilij Lastochkin award nomination, page 2.jpeg|2]].
* [[:Файл:Maksim Evdokimenko award nomination, page 1.jpeg|Наградной лист командира тяжёлого танка КВ-1 лейтенанта М. И. Евдокименко]] (1918 года рождения) с представлением к ордену Ленина. ОБД «Подвиг Народа». 1 сентября 1941. Страницы [[:Файл:Maksim Evdokimenko award nomination, page 1.jpeg|1]] и [[:Файл:Maksim Evdokimenko award nomination, page 2.jpeg|2]].
--&gt;
=== Сәнғәттә ===
О героическом бое под Войсковицами поэт [[Гитович, Александр Ильич|Александр Гитович]] написал поэму «Танкист Зиновий Колобанов» (датирована 26 сентября 1941 года).

{{External media
|image1=[http://www.bazuev.spb.ru/Images/Kolobanov.jpg Бой экипажа Колобанова с немецкой танковой колонной. 

== Мемуарҙары ==
* {{книга|автор=Колобанов З.&amp;nbsp;Г.|часть=Было это так…|заглавие=На ближних подступах к Ленинграду|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/n10_k.htm|ответственный=Составители: И.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Любецкий, Н.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Прохоров|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1986}}
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
[[Коновалов, Семён Васильевич]]

== Фильмдар ==
* ''Лев Лурье.'' [http://www.5-tv.ru/programs/broadcast/503626/ Герой без звезды.] ТРК «[[Петербург — Пятый канал]]», июнь 2009.
* {{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=I-R4gs5EzB0|title=Танковый бой Колобанова З. Г.|date=2010|publisher=|access-date=2013-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20130622105003/http://www.youtube.com/watch?v=I-R4gs5EzB0|archive-date=2013-06-22}}
* {{cite web|url=http://www.voentv.mil.by/wiki_item.php?id=96|title=Подвиг танкиста. Зиновий Колобанов|date=2013-10-22|publisher=Телекомпания «ВоенТВ»|access-date=2013-11-11}}
* {{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=qfCisV9HpAA|title=Анимационный фильм-реконструкция: «Колобанов. Бой под Войсковицами»|author=Олег Титберия|date=2014-05-03|publisher=Дизайн студия «Дар»|access-date=2014-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20140605184847/http://www.youtube.com/watch?v=qfCisV9HpAA|archive-date=2014-06-05}}
* ''Денис Базуев''. [https://www.youtube.com/watch?v=dFX3pWZEs6k Документальный фильм «Защита Колобанова». 43 : 1. Войсковицкое танковое сражение.] (20 августа 2015).
* «[[Танкист (фильм)|Танкист]]» («Любимый город») Год премьеры: 2020 Жанр: Военный фильм, мелодрама Режиссёр: Александр Ефремов...

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|group=сн}}

=== Сығанаҡтар ===
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Воронов В. М.|заглавие=Танкисты в боях за Родину. Героические были |часть=Защищая город Ленина|место=М.|издательство=ДОСААФ|год=1965|ответственный=под ред. Дударенко|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/vor.htm|страниц=163}}
* {{книга|заглавие=Танкисты в сражениях за Ленинград|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1987}}
* {{Книга:Барятинский М. Б.:Советские танковые асы|135—144}}
* {{книга|автор=Буров А.&amp;nbsp;В.|заглавие=Блокада день за днём|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1979}}
* {{книга|автор=Ибрагимов Д.&amp;nbsp;С.|заглавие=Противоборство|место=М.|издательство=ДОСААФ|год=1989}}
* {{книга|автор=Гаррисон Солсбери.|заглавие=900 дней|место=М.|издательство=Прогресс, Литература|год=1994|isbn=5-01-003299-6}}
* {{книга|автор=Пауль Карелл.|заглавие=Барбаросса: от Бреста до Москвы|место=Смоленск|издательство=Русич|год=2002|страниц=424}}
* {{книга|автор=Семёнов Н.&amp;nbsp;С.|заглавие=Юшут зовёт. Документальная повесть|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/y1.htm|место=Йошкар-Ола|издательство=Марийское книжное издательство|год=1978}}
* {{книга|автор=Благочиннов В.|часть=Один против армады|заглавие=На ближних подступах к Ленинграду|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/n2_k.htm|ответственный=Составители: И.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Любецкий, Н.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Прохоров|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1986|страницы=32—36}}
* {{книга|автор=Yves Buffetaut, Jean Restayn.|заглавие=La Bataille de Leningrad|место=Paris|издательство=Histoire &amp; Collections|год=1998|allpages=80}}
* {{книга|автор=Монич В. Г.|заглавие=О вечном и настоящем… |nodot=1|ссылка=|ответственный=|место=Минск|издательство=|год=2008|страниц=88}}
* {{книга|автор={{автор|Исаев, Алексей Валерьевич|Исаев А. В}}|заглавие=Иной 1941. От границы до Ленинграда|место=М.|издательство=Яуза; Эксмо|год=2011|страницы=326—329|страниц=416|isbn=978-5-699-49705-8}}
* {{книга|автор={{автор|Базуев, Денис Николаевич|Базуев Д. Н}}|заглавие=Зиновий Колобанов. Время танковых засад|место=М.|издательство=Яуза; Стратегия КМ|год=2017|страниц=319|серия=Война и мы. Военное дело глазами гражданина|isbn=978-5-9909915-5-2|тираж=2000}}

=== Мәҡәләләр ===
* {{статья|автор=Базуев Д.|заглавие=Ленинградская Прохоровка|ссылка=http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10276391@SV_Articles|издание=Санкт-Петербургские ведомости|год=|номер=81-с от 06.05.2011}}
* {{статья|автор=Базуев Д.|заглавие=Защита Колобанова|издание=Броня|год=2010|номер=1|страницы=36—44}}
* {{статья|автор=Скворцов О.|заглавие=«Незамеченная» победа Колобанова или «белые пятна» в мемуарах немецких генералов|издание=Техника и вооружение|год=2009|номер=3|страницы=6—14}}
* {{статья|автор=Данилов А.|заглавие=Главный бой Зиновия Колобанова|ссылка=http://www.outfront.ru/articles/kolobanov.htm|издание=Во славу Родины|год=9.09.2006}}
* {{статья|автор=Смирнов А.|заглавие=Герой, не ставший героем|ссылка=http://armor.kiev.ua/Battle/WWII/kolobanov/|издание=Танкомастер, № 1|год=2003}}
* {{статья|автор=Пинчук А.|заглавие=Имя на танке|ссылка=http://old.redstar.ru/2001/06/06_06/4_01.html|издание=[[Красная звезда (газета)|Красная звезда]]|год=6 июня 2001}}
* {{статья|автор=Лисочкин И.|заглавие=Рубежи|ссылка=http://www.pressa.spb.ru/newspapers/spbved/2001/arts/spbved-2538-art-57.html|издание=[[Санкт-Петербургские ведомости (с 1991)|Санкт-Петербургские ведомости]]|год=18 августа 2001}}
* {{статья|автор=Коломиец М.|заглавие=История танка КВ (часть 1)|издание=Фронтовая иллюстрация|номер=5|место={{М}}|издательство=Стратегия КМ|год=2001|страницы=76—77}}
* {{статья|автор=Злыгостев В.&amp;nbsp;И.|заглавие=Подвиг под Войсковицами|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/gp2_z.htm|издание=Гатчинская правда|место=Гатчина|год=18, 19, 21, 27, 28, 29 декабря 1984 года}}
* Газета «Ленинградская правда» от 24 сентября 1983 года.
* {{статья|автор=Майор А. Манин|заглавие= Один против двадцати двух|издание=сборник «Танкисты в боях за город Ленина»,|место={{Л}}|год=1942}}
* {{статья|автор=Кулик.|заглавие= В авангарде героических защитников Ленинграда|издание=Литературный журнал «Звезда», № 1-2|место={{Л}}|год=1942}}

{{Советские танковые асы}}
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы танкистары]]
[[Категория:Совет-Финляндия һуғышында ҡатнашыусылар (1939—1940)]]
[[Категория:Шәхестәр:Ленинград өлкәһе]]
[[Категория:Советтар Союзы Геройы исеменә тәҡдим ителгәндәр (Бөйөк Ватан һуғышы)]]
[[Категория:Орёл бронетанк училищеһын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>3s4gwxb34kwttptcpq38l01m5leyf5j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306708</id>
      <parentid>1306706</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T11:46:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103563" sha1="6ihi18ufyl023bcm3jc44v21z6ftrfb" xml:space="preserve">{{бутамаҫҡа|Коновалов, Семён Васильевич|лейтенант Семён Васильевич Коновалов|, 1942 йылдың 13 июлендә [[Ростовская область|Ростов өлкәһе]] [[Тарасовский район|Тарасовский районы]] [[Нижнемитякин (Тарасовский район)|Нижнемитякин]] утары янында [[КВ-1]] танкыһы экипажы менән дошмандың 16 танкын, 2 бронеавтомобилен, 8 автомашинаһы һәм пехотаһын тар-мар иткән башҡа танкист}}
{{Хәрби эшмәкәр
| имя = Зиновий Григорьевич Колобанов
| дата рождения = 7.01.1911 (25.12.1910)
| дата смерти = 08.08.1994
| место рождения = [[Арефин (Түбәнге Новгород өлкәһе Вачский районы)|Арефин]] ауылы, [[Муром өйәҙе]], {{МестоРождения|Владимирская губерния|во Владимир губернаһы}}, [[Рәсәй империяһы]]
| место смерти = {{МестоСмерти|Минск}}, [[Беларусь]]
| изображение = Зиновий Григорьевич Колобанов.jpg
| ширина = 200px
| описание изображения = 
| прозвище = 
| принадлежность = {{USSR}}
| годы службы = 1932—1958
| звание = {{СССР, Подполковник}}
| род войск = [[танк ғәскәрҙәре]]
| командовал = 
| часть =
* [[2-я танковая бригада (СССР)|2-се танк бригадаһы]]
* [[70-я стрелковая дивизия (1-го формирования)|70-се уҡсылар дивизияһы]]
* [[20-я тяжёлая танковая бригада|6-сы айырым ауыр танк бригадаһы]]
* [[1-се еңел танк бригадаһы]]
* [[97-я танковая дивизия (СССР)|97-се танк дивизияһы]]
* [[14-се еңел танк бригадаһы]]
* [[49-я танковая дивизия (СССР)|49-сы танк дивизияһы]]
* [[1-я танковая дивизия (1-го формирования)|1-се танк дивизияһы]]
* [[12-се механикалаштырылған дивизия]]
* [[9-я танковая дивизия (формирования 1945 года)|9-сы танк дивизияһы]]
* [[7-се гвардия танк дивизияһы]]
* [[12-се механикалаштырылған дивизия]]
* [[50-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһы]]
| сражения = 
* [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)]]
* [[Бөйөк Ватан һуғышы]]
** [[Ленинград оборона операцияһы]]
| награды = {{ряд
|{{Орден Красного Знамени}}
|{{Орден Красного Знамени}}
|{{Орден Отечественной войны 1-й степени}}
|{{Орден Красной Звезды}}
}}{{ряд
|{{Медаль «За боевые заслуги»}}
|{{Медаль В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина}}
|{{Медаль За оборону Ленинграда}}
|{{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
}}{{ряд
|{{Медаль Двадцать лет победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
|[[Файл:Order_of_Glory_Ribbon_Bar.png|40px|link=Знак «25 лет победы в Великой Отечественной войне»]]
|{{Медаль Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
|{{Медаль Сорок лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
}}{{ряд
|{{Медаль Ветеран Вооружённых Сил СССР}}
|{{Медаль 30 лет Советской Армии и Флота}}
|{{Медаль 40 лет Вооружённых Сил СССР}}
|{{Медаль 50 лет Вооружённых Сил СССР}}
}}{{ряд
|{{Медаль 60 лет Вооружённых Сил СССР}}
|{{Медаль 70 лет Вооружённых Сил СССР}}
}}                                                                                                                                                                                                                                                        
| связи = 
| в отставке = запастағы [[подполковник]], Техник контроль бүлеге (ОТК) мастеры, ОТК контролёры
}}
'''Зино́вий Григо́рьевич Колоба́нов''' ({{СС2|7|января|1911|25|декабря|1910}}&lt;ref name=&quot;Могила Колобанова&quot; group=&quot;сн&quot;&gt;Официальная дата рождения по паспорту, приведённая в учётно-послужной карте, хранящейся в [[ЦАМО РФ]] — иҫке стиль буйынса 1912 йылдың 25 декабре йәки яңы стиль буйынса 1913 йылдың 07 ғинуары. З. Г. Колобановтың автобиошграфияһында һәм [[Минск]]тағы Чижов зыяратында З. Г. Колобанов һәйкәлендә ысын тыуған көнө күрһәтелгән — 1910. См. {{cite web
 | url         = s55.radikal.ru/i148/0909/ee/cc6a8f9e2fd9.jpg
 | title       = фото могилы З.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Колобанова
 | archiveurl  = https://www.webcitation.org/653GNq09G
 | archivedate = 2012-01-29
}}&lt;/ref&gt;, [[Арефин (Вачский район Түбәнге Новгород өлкәһе Вачский районы)|Арефин]] ауылы, [[Владимир губернаһы]] — [[8 август]] [[1994]] йыл, [[Минск]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы танкист-ас, өлкән лейтенант, ауыр танк ротаһы командиры, һуғыштан һуңғы осорҙа — подполковник.

Архив документтарға һәм һуғыш ваҡытында баҫылған мәғлүмәттәргә ярашлы [[1941 йыл]]дың [[20 август|авгусында]]&lt;ref name=&quot;награднойЛист&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Усов&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Родников&quot;&gt;Наградной лист Н. Ф. Родникова (1919 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 1 сентября 1941.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Кисельков&quot;&gt;Наградной лист П. И. Киселькова (1912 года рождения) с представлением к ордену Ленина. ОБД «Подвиг Народа». 5 сентября 1941.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Никифоров&quot;&gt;Наградной лист Н. И. Никифорова (1914 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 5 сентября 1941.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Шпиллер&quot;&gt;[[:Файл:Наградной лист на капитана Шпиллера стр. 1.jpg|Наградной лист Шпиллера И. Б. (1907 года рождения) с представлением к ордену Ленина 26 октября 1941. ОБД «Подвиг Народа»]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Кулик1942&quot;&gt;{{статья|автор=Кулик|заглавие=В авангарде героических защитников Ленинграда|издание=Звезда, № 1—2|место={{Л}}|год=1942}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Тихонов1943&quot;&gt;{{книга|автор=Тихонов Н.|заглавие=Героическая защита Ленинграда|место={{Л}}|год=1943}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Крюковских1992&quot;&gt;{{книга|автор=Крюковских А. П.|часть=Сражение за Красногвардейск|заглавие=Цитадель под Ленинградом|ответственный=Составитель И.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Любецкий|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1992|страница=30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Базуев2011&quot;&gt;{{статья|автор=Базуев Д.|заглавие=Ленинградская Прохоровка|ссылка=http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10276391@SV_Articles|издание=Санкт-Петербургские ведомости|год=|номер=81-с от 06.05.2011|archivedate=2011-12-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111211162017/http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10276391@SV_Articles}}&lt;/ref&gt;; һуғыштан һуңғы хаталы баҫмаларға ярашлы — [[1941 йыл]]дың [[19 август|авгусында]]&lt;ref name=&quot;Ротмистров&quot;&gt;{{книга|автор=Ротмистров П.А.|заглавие=Танки на войне|место=М.|издательство=ДОСААФ|год=1975|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Дударенко&quot;&gt;{{статья|заглавие=Воронов В. М. Защищая город Ленина // Танкисты в боях за Родину. Героические были / под ред. Дударенко|издание= М.: ДОСААФ, 1965. — 163 с.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Скворцов8&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot;/&gt;) [[Кингисеппско-Лужская оборонительная операция|Кингисепп-Луга оборона операцияһында]] [[Войсковицы]]-[[Гатчина|Красногвардейск]] (хәҙер Гатчино) стратегик транспорт үҙәге районындағы бер һуғышта уның [[КВ-1]] [[танк]]ы экипажы засаданан дошмандың колонналағы 22 танкыһын юҡ итә; Колобановтың биш КВ-1 ауыр танкынан торған ярым ротаһы, Ленинград ополчениеһы менән берлектә, шул көндө шул районда 1941 йылдың 20 авгусында Ленинградҡа һөжүмде туҡтатыу һәм Луга совет ғәскәрҙәре төркөмөн ҡамау кәрәклеге арҡаһында позицияларын алмаштырған 1-се, 6-сы һәм 8-се танк дивизияларының 43 немец бронетехникаһын юҡ итә.

Бер алышта 22 танкыны юҡ итеү — бер экипаж өсөн абсолют донъя рекорды. Шул уҡ ваҡыттаа Колобановтың танкыһы ла, экипажы ла иҫән-һау ҡала&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2021/08/20/rekord-kolobanova-ekipazh-kv-1-podbil-22-vrazheskih-tanka-80-let-nazad.html?ysclid=mt9pduy44416856192&amp;utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.ru%2F Рекорд Колобанова: экипаж КВ-1 подбил 22 вражеских танка 80 лет назад]&lt;/ref&gt;.


== Биографияһы ==

=== Сығышы ===
1910 йылдың 25 декабрендә&lt;ref name=&quot;Могила Колобанова&quot; group=&quot;сн&quot;/&gt; [[Владимир губернаһы]] (хәҙерге [[Түбәнге Новгород өлкәһе]], Вача районы) Муром өйәҙенең Арефин ауылында тыуған&lt;ref name=&quot;карта&quot;&gt;Учётно-послужная карта З. Г. Колобанова, хранящаяся в [[ЦАМО РФ]].&lt;/ref&gt;. Ун йәшендә Граждандар һуғышында атаһы һәләк була. Әсәһе өс балаһын яңғыҙ тәрбиәләй. Балалар үҫкәс, ғаилә даими йәшәр өсөн Оло Загарино ауылына күсә. Был ауылда ун туғыз йәшлек Зиновий колхоз ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша&lt;ref name=&quot;Арефино.инфо&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.arefino.info/publ/1-1-0-10|title=Колобанов Зиновий Григорьевич|last=Сорокин|first=Александр.|date=2009-04-25|work=Первый Арефинский сайт — Арефино.инфо|accessdate=2009-12-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/653GOLjzo|archivedate=2012-01-29}}&lt;/ref&gt;.

Урта мәктәптең һигеҙ класын тамамлағандан һуң [[Нижегородский государственный технический университет|Горький индустриаль техникумында]] уҡый&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

[[1933 йыл]]дың [[16 феврале]] техникумдың өсөнсө курсынан [[РККА|Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафтарына саҡырыла. 1-се формирование 70-се уҡсылар дивизияһы 49-сы уҡсылар полкы янындағы полк мәктәбе курсанты. [[1936 йыл]]дың майында М. В. Фрунзе исемендәге Орёл бронетанк училищеһын тамамлай, лейтенант хәрби дәрәжәһе бирелә. Училищены тамамлағандан һуң, яҡшы уҡыуы арҡаһында хеҙмәт урынын һайлау хоҡуғына эйә булғанлыҡтан, ул, үҙе әйтмешләй, «ситтән тороп яратҡан» Ленинградты һайлай. Ленинград хәрби округында 2-се танк бригадаһының 3-сө айырым танк батальоны командиры булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

1937 йылдың октябренән 1938 йылға тиклем Командование составын камиллаштырыу курстарында уҡыған&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;, унан һуң 70-се уҡсылар дивизияһының 210-сы уҡсылар полкында хәрби тәьминәт командиры ярҙамсыһы (23.04.1938), 6-сы айырым танк бригадаһында взвод командиры (31.07.1938) һәм артабан танк ротаһы командиры (16.11.1938) булып хеҙмәт иткән. Совет-фин һуғышы башланырҙан биш көн алда, 1939 йылдың 25 ноябрендә, Карел муйынында 1-се еңел танк бригадаһының танк ротаһы командиры итеп тәғәйенләнгән&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

=== Карел муйынында ===
1939—1940 йылдарҙағы [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|Совет-фин һуғышы]]нда ҡатнашҡан. Сиктән алып [[Выборг]]ҡа тиклем үткән, өс тапҡыр янған. «Ҡыҙыл Йондоҙ» журналисы Аркадий Фёдорович Пинчук шулай уҡ [[Маннергейм һыҙығын өҙөү|Маннергейм линияһы]]н өҙгән өсөн Колобановҡа [[Советтар Союзы Геройы]] исеме бирелеүе тураһында мәғлүмәт баҫтырған (1940 йылдың март башында [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)|Алтын Йондоҙ]] һәм [[Ленин ордены]] алған&lt;ref name=&quot;NarG&quot;&gt;{{Статья|ссылка=https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html|автор=|заглавие=Танкист Зиновий Колобанов|год=2006|издание=[[Народная газета (Беларусь)|Народная газета]]|тип=|месяц=09|число=14|номер=4329|страницы=|archivedate=2023-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231103215135/https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref name=&quot;Пинчук&quot;/&gt;), бынан тыш, уға сираттан тыш капитан дәрәжәһе бирелгән&lt;ref name=&quot;NarG&quot;&gt;{{Статья|ссылка=https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html|автор=|заглавие=Танкист Зиновий Колобанов|год=2006|издание=[[Народная газета (Беларусь)|Народная газета]]|тип=|месяц=09|число=14|номер=4329|страницы=|archivedate=2023-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231103215135/https://www.sb.by/articles/tankist-zinoviy-kolobanov.html}}&lt;/ref&gt;, ләкин 1940 йылдың 12 мартында Мәскәү тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң уның ҡул аҫтында хеҙмәт иткәндәрҙең фин хәрбиҙәре менән туғанлашыуы арҡаһында исемдән дә, награданан да мәхрүм ителгән&lt;ref name=&quot;NarG&quot; /&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, З. Г. Колобановҡа Герой исеме бирелеүен раҫлаған мәғлүмәттәр юҡ: 1940 йылдың марты башына тиклем Совет-фин һуғышы өсөн Советтар Союзы Геройы исемен биреү тураһында алты указ сыҡҡан — 15.01.1940, 19.01.1940, 26.01.1940, 3.02.1940, 5.02.1940 һәм 7.02.1940 (был указдарҙың һәр береһе СССР Юғары Советы Ведомостарында, ә икенсе көнөнә «Известия», [[Правда (гәзит)|«Правда»]] һәм «Ҡыҙыл Йондоҙ» гәзиттәрендә баҫылған), һәм уларҙың береһендә лә З. Г. Колобанов телгә алынмаған, шуның арҡаһында А. Пинчуктың мәғлүмәте раҫланмаған тип һанала{{ref+|Кроме Пинчука о лишении Колобанова звания Героя и других наград отмечает в своих воспоминаниях Владимир Мельников&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=qe51qqPnyq0C&amp;pg=PA33 Воспоминания Владимира Мельникова] // Ленинградский фронт: Сборник / Под ред. Л. Я. Лурьев, Л. И. Малярова. — СПб.: БХВ-Петербург, 2012. — С. 33. — 272 с. — (Окно в историю). — ISBN 978-5-9775-0749-3.&lt;/ref&gt;.|сн}}. Шәхси эшендә 1940 йылда Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнеүе тураһында яҙыу бар.

=== Ике һуғыш араһындағы йылдарҙа ===
1940 йылдың [[17 март]]ында танк резервы 52-се рота командирының (1-се еңел танк бригадаһы) хәрби частар буйынса ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә, биш көндән һуң [[Киев хәрби округы]]на (Украина ССР-ы, Староконстантинов ҡалаһы) күсерелә&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

1940 йылдың [[6 сентябрь|6 сентябренд]]ә [[өлкән лейтенант]] хәрби дәрәжәһе бирелә&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;. 90-сы танк полкы ротаһы командиры урынбаҫары, [[14-се еңел танк бригадаһы]]ның 36-сы айырым уҡыу танк батальоны рота командиры, 97-се танк полкы батальонының өлкән адъютанты (штаб начальнигы) булып хеҙмәт итә, ә [[1941 йыл]]дың [[9 май]]ында 49-сы танк дивизияһының 97-се танк полкы ауыр танктар батальоны ротаһы командиры итеп тәғәйенләнә (хеҙмәте тураһында иҫкә алғанда (түбәнерәк), рота ауыр танктарҙы алып өлгөрмәгәнлектән, Колобанов 24-се механикалаштырған корпуста танк ротаһы менән етәкселек итеүе тураһында әйтмәй)&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

=== Бөйөк Ватан һуғышы йылдары осоронда ===
[[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда [[1941 йыл]]дың [[3 июль|3 июл]]енән алып ҡатнаша&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;. Төньяҡ фронтҡа 1-се танк дивизияһының 1-се танк полкының КВ-1 ауыр танктар ротаһы командиры итеп күсерелә. Журналист А.Пинчук мәғлүмәттәре буйынса, 1-се танк дивизияһына З. Г. Колобанов запастан эләгә. Колобанов, Фин һуғышында танкта өс тапҡыр янған тәжрибәһе булғанлыҡтан, рота командиры итеп тәғәйенләнә&lt;ref name=&quot;Пинчук&quot;&gt;{{статья|автор=Пинчук А.|заглавие=Имя на танке|ссылка=http://www.spbdnevnik.ru/?id=2123&amp;show=article|издание=Красная звезда|год=6 июня 2001|archive-date=2008-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20080217005431/http://www.spbdnevnik.ru/?show=article&amp;id=2123}}&lt;/ref&gt;.

1941 йылдың 8 авгусында немец армияһының төньяҡ төркөмө Ленинградҡа һөжүм башлай. 1-се танк дивизияһының элекке командиры В. И. Барановтың хәтирәләре буйынса&lt;ref&gt;{{книга|автор=Благочиннов В.|часть=Один против армады|заглавие=На ближних подступах к Ленинграду|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/n2_k.htm|ответственный=Составители: И.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Любецкий, Н.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Прохоров|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1986|страницы=33|archivedate=2006-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060524024207/http://centralsector.narod.ru/fulltext/n2_k.htm}}&lt;/ref&gt;:
[[Файл:КВ-1 у диорамы «Прорыв блокады Ленинграда». Вид спереди-справа.JPG|thumb|left|[[КВ-1]] «[[Прорыв блокады Ленинграда (диорама)|Ленинград ҡамауын йырыу]]» диорамаһы янында]]
{{начало цитаты}}
Һуғыштың икенсе айы бара. Псков, Кингисепп һәм Луга тирәһендәге өҙлөкһөҙ алыштарҙан һуң дивизия, немецтарҙың һөжүмен тотҡарлап, тимер юл һәм шоссе юлдары үҙәге Красногвардейск ҡалаһына (Гатчин) яҡынлаша. Хәл насар, Луга йылғаһында сик һаҡлаған частар төп көстәрҙән айырыла, башҡалар ауыр алыштар менән Ленинградҡа сигенә. Тылдан ебәрелгән резервтар килеп етмәгән. Фашистарҙың ҙур танк берләшмәләре Красногвардейскиҙы баҫып алырға тырыша. КВ ҡеүәтенә иҫәп тотоп, ауыр танктарҙың засадаларын ҡулланабыҙ.
{{конец цитаты}}

[[Файл:Экипаж З. Г. Колобанова.jpg|thumb|Колобановтың КВ-1 экипажы, 1941 йылдың авгусы. 1-се рәттә һулдан уңға: Н. Никифоров, З. Колобанов, А. Усов. Вверху: П. Кисельков, Н. Родников]]
14 августа 4-се танк төркөмө составындағы 41-се мотокорпустың немец частары  Луга йылғаһындағы Ивановское ауылы янында плацдармды баҫып ала. Ивановский янындағы алышта Колобанов экипажы дошмандың бер танкын һәм бер орудиеһын юҡ итә&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot;/&gt;. 1941 йылдың 19 авгусында&lt;ref name=&quot;награднойЛист&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Сведения по центральному сектору УР от генерал-лейтенанта Иванова, полученные комдивом Клементьевым в 16:00 19.08.1941 / [http://lib.geocollection.ru/operativnyiy-otdel-shtaba-leningradsk-5/ Боевые донесения и оперативные сводки штабов СФ и армий. 14 — 26 августа 1941 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110205182224/http://lib.geocollection.ru/operativnyiy-otdel-shtaba-leningradsk-5/ |date=2011-02-05 }} ЦАМО фонд 217 опись 1221 дело 98.&lt;/ref&gt; Молосковица янында ҡаты алыштарҙан Һуң Колобанов 1-се танк дивизияһының 1-се полкының 1-се батальонына киләref name=&quot;Скворцов8&quot;&gt;{{статья|автор=Олег Скворцов.|заглавие=«Незамеченная» победа Колобанова, или «белые пятна» в мемуарах немецких генералов|издание=Техника и вооружение|год=2009|номер=3|страницы=8}} со ссылкой на книгу: {{книга|автор=Семёнов Н.&amp;nbsp;С.|заглавие=Юшут зовёт. Документальная повесть|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/y1.htm|место=Йошкар-Ола|издательство=Марийское книжное издательство|год=1978|archivedate=2014-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140414023641/http://centralsector.narod.ru/fulltext/y1.htm}}&lt;/ref&gt;.

==== Войсковицкий алышы ====
{{External media
|image1=[http://armor.kiev.ua/Battle/WWII/kolobanov/?img=07.jpg.html Вид на дорогу и перекрёсток с предполагаемого места позиции КВ-1]
}}
&lt;!-- 
18 августа 1941 года 1-й танковый полк 1-й Краснознаменной танковой дивизии сдал оставшуюся боеспособную матчасть во 2-й танковый полк 1-й ТД и выбыл в распоряжение командующего Северным фронтом.

Личный состав сосредоточился в лесу восточнее деревни Телези Красносельского района Ленинградской области, где на следующий день 19 августа получил новую матчасть с 20 танками КВ.

19 августа в 9.30 начальник АБТУ Северного фронта полковник Дементьев направил командиру 1-го танкового полка распоряжение за номером 043888, в котором сообщалось, что командующий СФ приказал «…с получением сего немедленно отправить в распоряжение командира 1-го стрелкового полка 2-й гвардейской дивизии народного ополчения пять танков КВ с командиром роты».

Согласно мемуарам, командир 3-й танковой роты 1-го танкового батальона Колобанов был вызван к командиру дивизии, от которого лично получил приказ прикрывать три дороги, ведущие к Красногвардейску (ныне [[Гатчина]]) со стороны [[Луга|Луги]], [[Волосово]] и [[Кингисепп]]а (через [[Таллинское шоссе]])&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot; /&gt;: «Перекрыть их и стоять насмерть!»

В тот же день рота Колобанова из пяти танков КВ-1 выдвинулась навстречу наступавшему противнику. В каждую машину было загружено удвоенное количество бронебойных снарядов и минимальное осколочно-фугасных&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot; /&gt;. Экипаж танка Колобанова&lt;ref name=&quot;награднойЛист&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Усов&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Родников&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Кисельков&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Никифоров&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Шпиллер&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Кулик1942&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Крюковских1992&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Базуев2011&quot; /&gt; составляли: сам старший лейтенант Зиновий Григорьевич Колобанов в качестве командира, командир орудия (старший сержант [[Усов, Андрей Михайлович|Андрей Михайлович Усов]]&lt;ref name=&quot;Усов&quot; /&gt;), старший механик-водитель (старшина Николай Иванович Никифоров&lt;ref name=&quot;Никифоров&quot; /&gt;), младший механик-водитель (красноармеец Николай Феоктистович Родников&lt;ref group=&quot;сн&quot;&gt;В ряде источников — Николай Феоктистович (Фиоктидович) Роденков.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Родников&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Роденков&quot;&gt;{{cite web|url=http://obd-memorial.ru/html/info.htm?id=68137078|title=Розыскной лист (Информация из документов, уточняющих потери), пропал без вести в августе 1941|publisher=ОБД «Мемориал»|archive-url=https://www.webcitation.org/69yG7JTdL|archive-date=2012-08-17}}&lt;/ref&gt;) и стрелок-радист (старший сержант Павел Иванович Кисельков&lt;ref name=&quot;Кисельков&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot; /&gt;).

[[Файл:Z. G. Kolobanov ambush place.svg|thumb|upright=1.8|Вариант реконструкции схемы боя КВ-1 старшего лейтенанта З. Г. Колобанова с немецкой танковой колонной 20 августа 1941 года&lt;ref name=&quot;Скворцов8&quot; /&gt; ([http://www.bing.com/maps/default.aspx?v=2&amp;cp=59.5439577553509~29.925685235443098&amp;lvl=15&amp;sty=a&amp;cid=5542407D4AE971E!152 На современной карте.])]]
{{External media
|image1=[http://armor.kiev.ua/Battle/WWII/kolobanov/?img=03.gif.html Вариант реконструкции схемы боя танковой роты 1-го танкового полка 1-й танковой дивизии]}}
Согласно исследованию О. Скворцова&lt;ref name=&quot;Скворцов&quot;/&gt;, события 19 и 20 августа 1941 года у [[Войсковицы (деревня)|совхоза (мызы) Войсковицы]] в Красногвардейском ныне Гатчинском районе Ленинградской области развивались следующим образом. 19 августа, оценив вероятные пути движения немецких войск, Колобанов направил два танка на лужскую дорогу, два — на кингисеппскую, а сам занял позицию на приморской дороге. Место для танковой засады было выбрано таким образом, чтобы прикрыть сразу два возможных направления: противник мог выйти на дорогу на [[Мариенбург (район Гатчины)|Мариенбург]] по дороге от Войсковиц, либо по дороге от [[Сяськелево]]. Поэтому [[Танк в окопе (позиция)|танковый окоп]] для тяжёлого танка КВ-1 № 864 старшего лейтенанта Колобанова был устроен всего  всего 
3 февраля 1942 года Колобанов получил [[орден Красного Знамени]]. Члены экипажа также были награждены: командир в 300 метрах напротив Т-образного перекрёстка («Ориентир № 2») с таким расчётом, чтобы вести огонь «в лоб», если танки пойдут по первому маршруту. С обеих сторон от дороги находился болотистый луг, затруднявший манёвр немецкой бронетехнике.

На следующий день, [[20 августа]]&lt;ref name=&quot;награднойЛист&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Усов&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Родников&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Кисельков&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Никифоров&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Шпиллер&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Кулик1942&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Крюковских1992&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Базуев2011&quot; /&gt; [[1941 год]]а, после полудня экипажи лейтенанта [[Евдокименко, Максим Иванович|М. И. Евдокименко]] и младшего лейтенанта [[Дегтярь, Иван Андреевич|И. А. Дегтяря]] первыми встретили немецкую танковую колонну на Лужском шоссе, подбив пять танков и три бронетранспортёра противника. Затем немцы предприняли авиаразведку, а после того, как она завершилась безрезультатно, около 14:00  по приморской дороге на совхоз Войсковицы проследовали немецкие разведчики-мотоциклисты, которых экипаж Колобанова пропустил беспрепятственно, чтобы дождаться подхода основных сил противника. Затем появилась колонна, состоявшая из 22 лёгких танков&lt;ref name=&quot;Кулик1942&quot;/&gt; (предположительно [[Pz.Kpfw.35(t)]])&lt;ref&gt;{{статья|автор=Скворцов О.|заглавие=«Незамеченная» победа Колобанова, или «белые пятна» в мемуарах немецких генералов|издание=Техника и вооружение|год=2009|номер=3|страницы=10}})&lt;/ref&gt; немецкой [[6-я танковая дивизия (Германия)|6-й танковой дивизии]]&lt;ref name=&quot;Скворцов&quot;&gt;{{статья|автор=Скворцов О.|заглавие=«Незамеченная» победа Колобанова, или «белые пятна» в мемуарах немецких генералов|издание=Техника и вооружение|год=2009|номер=3|страницы=6—14}}&lt;/ref&gt; (в некоторых источниках также называются [[1-я танковая дивизия (Германия)|1-я]]&lt;ref&gt;''Андрей Рябков.'' [imf.forum24.ru/?1-1-0-00000052-000-10001-0 1, 6 и 8 панцердивизии под Ленинградом в августе 1941.] Сообщение на форуме imf.forum24.ru.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья|автор=Базуев Д.|заглавие=Защита Колобанова|издание=Броня|год=2010|номер=1|страницы=41}}&lt;/ref&gt; или [[8-я танковая дивизия (Германия)|8-я]]&lt;ref name=&quot;Благочиннов&quot;/&gt; танковые дивизии).

Выждав, пока головной танк колонны поравняется с двумя берёзами на дороге («Ориентир № 1»), Колобанов скомандовал: «Ориентир первый, по головному, прямой выстрел под крест, бронебойным — огонь!». После первых выстрелов командира орудия Усова, бывшего профессионального артиллериста-инструктора, участника войны в Польше и Финляндии, три головных немецких танка загорелись, перекрыв дорогу. Подбив их, Усов перенёс огонь на хвост, тем самым лишив противника возможности уйти назад или в сторону Войсковиц, а затем на центр колонны («Ориентир № 2») (по другим сведениям, опубликованным в газете «Санкт-Петербургский дневник» 14 сентября 2015 года, три танка противника, подбитых первыми выстрелами экипажа Колобанова, располагались соответственно в голове, хвосте и в середине колонны). На узкой дороге, по обеим сторонам которой находилось болото, образовалась давка: машины, продолжая движение, натыкались друг на друга, съезжали на обочину и попадали в болото, где, полностью лишившись подвижности, могли только вести огонь из башен. В горевших танках противника стал взрываться боекомплект. Отдельные немецкие танкисты вели ответный огонь. В башню танка Колобанова попали 114 снарядов, но броня башни КВ зарекомендовала себя наилучшим образом. За час боя экипаж Колобанова подбил все 22 танка в колонне. Из двойного боекомплекта было израсходовано 98 бронебойных снарядов&lt;ref name=&quot;Скворцов&quot;/&gt;&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{cite web|title=Соколов А. Подвиг роты Колобанова // Петербургский дневник. 14.09.2015|url=http://www.spbdnevnik.ru/files/flimsy/pdf/790_1442211852.pdf|archive-date=2019-01-19|access-date=2015-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190119180341/http://www.spbdnevnik.ru/files/flimsy/pdf/790_1442211852.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

{{начало цитаты}}
Я был в это время на наблюдательном пункте укреплённого района и слышал канонаду боя. Затем выехал на место. У перекрёстка дорог пылала груда немецких танков. Героический бой и, пожалуй, беспрецедентный в истории войны. Вот что сделали колобановцы — задержали надолго наступление противника на этом важном направлении. Не очень-то помогла фашистам 8-я танковая дивизия, брошенная на усиление механизированного корпуса.
{{конец цитаты|источник=П.&amp;nbsp;И.&amp;nbsp;Пинчук, бывший командир 1-го танкового полка 1-й танковой дивизии&lt;ref name=&quot;Благочиннов&quot;&gt;{{книга|автор=Благочиннов В.|часть=Один против армады|заглавие=На ближних подступах к Ленинграду|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/n2_k.htm|ответственный=Составители: И.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Любецкий, Н.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Прохоров|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1986|страницы=36|archivedate=2006-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060524024207/http://centralsector.narod.ru/fulltext/n2_k.htm}}&lt;/ref&gt;}}

По некоторым свидетельствам, вместе с командованием танковой части к месту боя приехал и «специальный» корреспондент газеты «[[Известия]]», штатный корреспондент местной ополченческой газеты «На защиту Ленинграда» Павел Майский, который, предположительно, заснял панораму горящих машин&lt;ref name=&quot;Скворцов&quot;/&gt;.

На этом бой не закончился. По приказу комдива [[Баранов, Виктор Ильич|В. И. Баранова]] танк Колобанова занял второй подготовленный танковый окоп в ожидании повторной атаки. По-видимому, на этот раз он был обнаружен, и немецкие танки огневой поддержки [[Pz.Kpfw.IV]] начали обстреливать его с дальней дистанции, чтобы отвлечь внимание на себя и не позволить вести прицельный огонь по танкам и мотопехоте, которые в это время прорывались в район учхоза и далее в [[Черново (Гатчинский район)|Черново]]. Кроме того, немцам требовалось вынудить советских танкистов покинуть позицию, чтобы самим приступить к эвакуации подбитых танков. Танковая дуэль не принесла результата обеим сторонам: Колобанов не заявил ни об одном уничтоженном танке на этом этапе боя, но у его танка были разбиты внешние приборы наблюдения и заклинило башню. Поскольку заклиненную башню было невозможно повернуть, чтобы навести пушку на противотанковые орудия, подведённые немцами во время боя на близкую дистанцию, Колобанову пришлось дать команду выехать из танкового окопа и развернуть сам танк&lt;ref name=&quot;Скворцов&quot;/&gt;.

Тем не менее, экипаж Колобанова выполнил поставленную задачу, связав боем немецкие танки огневой поддержки Pz.Kpfw.IV, которые не смогли поддержать продвижение вглубь советской обороны второй роты танков, где она и была уничтожена другой группой КВ-1 под командованием комбата [[Шпиллер, Иосиф Борисович|И. Б. Шпиллера]]&lt;ref name=&quot;Скворцов&quot;/&gt;. После боя на КВ-1 Колобанова насчитали более сотни следов попаданий (в различных источниках количество вмятин на броне приводится разное: 135&lt;ref name=&quot;Благочиннов&quot;/&gt;, 147 либо 156&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot;/&gt;).

В результате экипажем старшего лейтенанта Колобанова было подбито 22 немецких танка, а всего его рота записала на свой счёт 43 танка противника (в том числе: экипаж младшего лейтенанта [[Сергеев, Фёдор (танкист)|Ф. Сергеева]] — 8; младшего лейтенанта [[Ласточкин, Василий Иосифович|В. И. Ласточкина]] — 4; младшего лейтенанта [[Дегтярь, Иван Андреевич|И. А. Дегтяря]] — 4; лейтенанта [[Евдокименко, Максим Иванович|М. И. Евдокименко]] — 5). Кроме того, лично командир батальона Шпиллер сжёг два танка. В этот же день ротой были уничтожены: одна легковая машина, артиллерийская батарея, до двух рот пехоты и один мотоциклист противника был взят в плен&lt;ref&gt;ЦАМО, ф. 1355, оп. 342639, д. 1, л. 72. Цит. по: {{книга|автор=Семёнов Н.&amp;nbsp;С.|заглавие=Юшут зовёт. Документальная повесть|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/y1.htm|место=Йошкар-Ола|издательство=Марийское книжное издательство|год=1978|archivedate=2014-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140414023641/http://centralsector.narod.ru/fulltext/y1.htm}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Zinoviy Kolobanov award nomination.jpeg|thumb|upright|Наградной лист З. Г. Колобанова]]
Несмотря на то что за 20 августа крупные потери в танках не были зафиксированы в немецких документах, это не опровергает заявленное советской стороной число подбитых танков. Так, 14 танков 65-го танкового батальона [[6-я танковая дивизия (Германия)|6-й немецкой танковой дивизии]], списанных как «безвозвратные потери» в период с 23 августа по 4 сентября, могут быть отнесены на результаты боя с ротой Колобанова. В начале сентября три роты 65-го танкового батальона были сведены в две смешанного состава. Остальные подбитые танки, по всей видимости, были отремонтированы. 7 сентября генерал-майор [[Эрхард Раус]] ({{lang-de|Erhard Raus}}) назначен временным командиром дивизии вместо генерал-майора [[Ландграф, Франц|Франца Ландграфа]]. О. Скворцов предположил, что «смена командира дивизии была вызвана результатами этого (Войсковицкого) боя, а 19 августа стало таким позорным пятном для 6-й германской танковой дивизии, что во всех мемуарах события этого дня обходятся стороной»&lt;ref&gt;{{статья|автор=Скворцов О.|заглавие=«Незамеченная» победа Колобанова, или «белые пятна» в мемуарах немецких генералов|издание=Техника и вооружение|год=2009|номер=3|страницы=13—14}}&lt;/ref&gt;.

В сентябре 1941 года за этот бой командиром 1-го танкового полка 1-й танковой дивизии, членом ЦК Компартии Беларуси [[Погодин, Дмитрий Дмитриевич|Д. Д. Погодиным]] (первым танкистом, получившим медаль «Герой Советского Союза»(№ 26), все члены экипажа З. Г. Колобанова были представлены к званию [[Герой Советского Союза|Героя Советского Союза]]. Командир дивизии Герой Советского Союза генерал В. И. Баранов также подписал эти представления. Однако в штабе Ленинградского фронта награда Колобанову была кем-то снижена до [[Орден Красного Знамени|ордена Красного Знамени]], а командиру орудия старшему сержанту Усову до [[Орден Ленина|ордена Ленина]]. Наградные листы с зачёркнутыми красным карандашом представлениями к званию [[Герой Советского Союза|Героя Советского Союза]] ныне хранятся в [[ЦАМО РФ]]&lt;ref&gt;ЦАМО РФ, ф. 33, о. 682524, д. 39/17, л. 33.&lt;/ref&gt;.
орудия старший сержант А. М. Усов — высшим орденом СССР [[Орден Ленина|орденом Ленина]]&lt;ref name=&quot;Усов&quot;&gt;Наградной лист [[Усов, Андрей Михайлович|А. М. Усова]] (1917 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 5 сентября 1941.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot;/&gt;, старший механик-водитель старшина Н. И. Никифоров — [[орден Красного Знамени|орденом Красного Знамени]]&lt;ref name=&quot;Никифоров&quot;/&gt;, стрелок-радист старший сержант П. И. Кисельков&lt;ref name=&quot;Кисельков&quot;/&gt; и младший механик-водитель красноармеец Н. Ф. Родников — [[орден Красной Звезды|орденом Красной Звезды]]&lt;ref name=&quot;Скворцов8&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Винник&quot;&gt;{{cite web|author=Вячеслав Винник|url=http://www.pravda-nn.ru/archive/number:833/article:13397/|title=Трижды горевший в танке|publisher=Нижегородская правда|date=2010-11-03|access-date=2011-05-14|archive-date=2012-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20120808091746/http://www.pravda-nn.ru/archive/number:833/article:13397/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
--&gt;
==== Артабанғы ваҡиғалар ====
&lt;!--Около двух часов дня 20 августа 1941 в городе Красногвардейске (ныне город Гатчина) стала слышна сильная канонада развернувшегося у совхоза Войсковицы сражения с немецкими танками. Обеспокоенное партийное руководство города обратилось за информацией о ситуации в военный штаб укрепрайона. Выяснилось, что, по мнению военного руководства, прорвавшиеся немецкие танки уже ведут бой на окраине города в районе Колпан. К несчастью, днём раньше при проведении мер по подготовке к эвакуации городского телефонного узла по халатности были перерезаны кабели коммутатора и тем самым полностью прервана телефонная связь в самом городе и связь с районом, Ленинградом и воинскими частями. Ориентируясь на имевшуюся информацию, начальник районного отдела НКВД принял решение о немедленной эвакуации советских и партийных работников из города и подрыве основных производств в городе. Были выведены почти весь личный состав милиции и пожарные машины, подрывы были произведены, после чего в городе возникли пожары. При спешном покидании города было оставлено бесхозным оружие и боеприпасы. В тот же день после прояснения ситуации, спустя час отсутствия, руководство города и милиция вернулись в горевший город. Состоялось следствие и, спустя неделю, суд. По приговору суда руководитель отдела НКВД был приговорен к расстрелу, а почти все остальные руководители советских и партийных органов к большим срокам заключения&lt;ref name=&quot;Катастрофа&quot;&gt;{{статья|заглавие=Из приговора Военного трибунала войск НКВД руководящим работникам г. Красногвардейска|издание=ЦГА СПб, ф. 7179, оп. 53, д. 41, л. 185-186. Заверенная копия|ссылка=http://centralsector.narod.ru/arch/kur/escape.htm|archive-date=2020-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806141825/http://centralsector.narod.ru/arch/kur/escape.htm}}&lt;/ref&gt;.

Возможно, эти события и связанная с ними неразбериха стали причиной того, что ошибочная дата боя — 19 августа 1941 года, впервые появившаяся в книге издательства ДОСААФ 1965 года «Танкисты в боях за Родину. Героические были»&lt;ref name=&quot;Дударенко&quot; /&gt; (под редакцией генерал-майора Дударенко М. Л. и с предисловием маршала бронетанковых войск Ротмистрова П. А.), была распространена в послевоенной публицистике, запечатлена на монументах танкистам у мызы Войсковицы в 1983 году и в военном городке в Новом Учхозе так и не была откорректирована в советское и постсоветское время.

Тем временем к вечеру 20 августа 1941 года две германские танковые дивизии [[41-й моторизованный корпус (вермахт)|41-го моторизованного корпуса]] 1-я и 8-я выполнили почти все поставленные немецким Генеральным штабом задачи по приостановке наступления на Ленинград и смене позиций дивизий,  разворачивая весь 41-й корпус от Ленинградского направления на юго-восток для окружения Лужской группировки советских войск, захватив железнодорожную станцию Илькино (нынешняя станция [[Войсковицы (станция)|Войсковицы]]) на Кингисеппской ветке и станцию [[Суйда (платформа)|Суйда]] на Псковской ветке Варшавской железной дороги. А вот 6-я панцирная дивизия  не выполнила приказ по смене своих позиций для принятия линии обороны 1-й панцирной дивизии с севера, выступила и  вернулась назад 20 августа и встала на недельный &quot;отдых&quot; в почти прежних её месторасположениях. Причём в мемуарах немецких ветеранов описывается, что была совершена поминальная служба и на общем собрании железный крест получил только врач.&lt;ref&gt;Вольфганг Пауль В ГУЩЕ БОЯ История 6 танковой дивизии (1 легкой) 1937 — 1945 Крефильд, 1977 WOLFGANG PAUL BRENNPUNKTE Die Geschihte der 6. Panzerdivision (1. leichte)
1937 — 1945,Höntiges-Verlag, Krefild, 1977&lt;/ref&gt;
А задача 6-й панцирной дивизии по прикрытию 41-го корпуса от контрударов с севера была оставлена 1-й панцирной дивизии.
--&gt;
==== Артабанғы яҙмышы ====
&lt;!-- В начале сентября танковая рота лейтенанта Колобанова удерживала подступы к [[Гатчина|Красногвардейску]] в районе [[Большая Загвоздка|Большой Загвоздки]], уничтожив три миномётных батареи, четыре противотанковых орудия и 250 солдат и офицеров врага&lt;ref&gt;{{книга|автор=Семёнов Н.&amp;nbsp;С.|заглавие=Юшут зовёт. Документальная повесть|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/y2.htm|место=Йошкар-Ола|издательство=Марийское книжное издательство|год=1978|страница=95|archivedate=2014-04-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140415044753/http://centralsector.narod.ru/fulltext/y2.htm}}&lt;/ref&gt;. [[13 сентября]] [[1941 год]]а Красногвардейск был оставлен частями РККА, при этом рота Колобанова прикрывала отход последней войсковой колонны на город [[Пушкин (город)|Пушкин]]&lt;ref&gt;{{книга|автор=Колобанов З.&amp;nbsp;Г.|часть=Было это так…|заглавие=На ближних подступах к Ленинграду|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/n10_k.htm|ответственный=Составители: И.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Любецкий, Н.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Прохоров|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1986|archivedate=2014-08-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140826160847/http://centralsector.narod.ru/fulltext/n10_k.htm}}&lt;/ref&gt;.

[[15 сентября]] [[1941 год]]а&lt;ref name=&quot;награднойЛист&quot;&gt;Из наградного листа З. Г. Колобанова, страница 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;сн&quot;&gt;В то же время в учётно-послужной карте, хранящейся в [[ЦАМО РФ]], указана 29 сентября 1942 год, а некоторых публикациях встречается дата ранения 21 сентября 1941 года. Также интересен [http://www.obd-memorial.ru/Image2/getimage?id=74340902 Приказ главного управления кадров ВС СССР № 0240]{{Недоступная ссылка}} от 15 ноября 1946 года, в котором командир танковой роты 1-го танкового полка 1-й танковой дивизии капитан З. Г. Колобанов признан пропавшим без вести в ноябре 1942 года.&lt;/ref&gt; Колобанов был тяжело ранен. По данным А. Смирнова, ночью на кладбище города [[Пушкин (город)|Пушкин]], где танки заправлялись топливом и боеприпасами, рядом с танком Колобанова разорвался немецкий снаряд. Танкист получил осколочное поражение головы и позвоночника, контузию головного и спинного мозга&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot;/&gt;. Находился на излечении в [[Государственный травматологический институт|Травматологическом институте]] в [[Ленинград]]е, затем был эвакуирован и до 15 марта 1945 года лечился в эвакогоспиталях № 3870 и 4007 в [[Свердловск]]е&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

[[31 мая]] [[1942 год]]а Колобанову было присвоено воинское звание [[Капитан (воинское звание)|капитан]]&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.
--&gt;
=== Һуғыштан һуңғы йылдар ===
&lt;!-- Несмотря на тяжёлое ранение и контузию, после окончания лечения Колобанов вновь попросился в строй и продолжил карьеру профессионального военного. 10 июля 1945 года он был назначен заместителем командира 69-го танкового батальона 14-го механизированного полка [[12-я механизированная дивизия|12-й механизированной дивизии]] [[5-я гвардейская танковая армия|5-й гвардейской танковой армии]] в [[Барановичский военный округ|Барановичском военном округе]]&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

10 декабря 1951 года был переведён в [[Группа советских войск в Германии|Группу советских войск в Германии]] (ГСВГ), где проходил службу до 1955 года. Занимал должность командира танкового батальона [[Самоходная артиллерийская установка|самоходных артиллерийских установок]] 70-го тяжёлого танкового самоходного полка [[9-я танковая дивизия (формирования 1945 года)|9-й танковой дивизии]] 1-й гвардейской механизированной армии (в ГСВГ), затем, с 2 июня 1954 года, — командир 55-го гвардейского танкового батальона 55-го танкового полка [[7-я гвардейская танковая дивизия|7-й гвардейской танковой дивизии]] [[3-я механизированная армия|3-й механизированной армии]]. 10 июля 1952 года Колобанову было присвоено воинское звание подполковник, а 30 апреля 1954 года Указом [[Президиум Верховного Совета СССР|Президиума Верховного Совета СССР]] он был награждён [[Орден Красного Знамени|орденом Красного Знамени]] (за 20 лет выслуги в армии)&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

В это время солдат из батальона Колобанова дезертировал в английскую оккупационную зону. Чтобы спасти комбата от военного трибунала, командарм объявил ему о неполном служебном соответствии и перевёл в [[Белорусский военный округ]]&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot;/&gt; (с 10 декабря 1955 года&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;).

7 марта 1956 года был назначен на должность заместителя командира танко-самоходного батальона 10-го механизированного полка [[12-я механизированная дивизия|12-й механизированной дивизии]] (Белорусский военный округ), а затем с 16 мая 1957 года — на должность заместителя командира танкового батальона 148-го гвардейского мотострелкового полка [[50-я гвардейская мотострелковая дивизия|50-й гвардейской мотострелковой дивизии]] [[28-я армия (СССР)|28-й армии]] (город [[Осиповичи]] [[Могилёвская область|Могилёвской области]], [[Беларусь]])&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.

5 июля 1958 года подполковник Колобанов был уволен в запас&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;. Работал на [[Минский автомобильный завод|Минском автозаводе]] сначала мастером [[ОТК]], затем контролёром ОТК, имел значок «[[Ударник коммунистического труда]]»&lt;ref name=&quot;RedStar&quot;&gt;''[[Рощин И. И.]]'' [http://www.redstar.ru/2007/06/20_06/5_05.html Танкист Колобанов] {{Wayback|url=http://www.redstar.ru/2007/06/20_06/5_05.html |date=20091129050017 }} // Красная Звезда. — 2007. — 20 июня.&lt;/ref&gt;.

В начале 1970-х годов киностудия «[[Беларусьфильм]]» планировала снять фильм о Колобанове, но затем съёмочная группа решила, что во время отступления Красной армии в августе 1941 года подобные события не могли иметь место, тяжело травмированный ветеран что-то перепутал, и фильм снят не был&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

К сорокалетию [[День Победы|Победы]] Приказом министра обороны СССР № 40 от 1 августа 1986 года награждён [[Орден Отечественной войны|орденом Отечественной войны]] 1-й степени&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;.
[[Файл:Zinoviy Kolobanov grave.jpg|мини|Могила Зиновия Григорьевича Колобанова]]
Зиновий Григорьевич Колобанов скончался 8 августа 1994 года в [[Минск]]е. Похоронен 9 августа на [[Чижовское кладбище|Чижовском кладбище]] в Минске, участок номер 8/1г. &lt;!--, точка GPS N53градус 49 минута 361 секунда и E27 градус 38 минута 566 секунда.--&gt;
Свидетельство о смерти выписано 12 августа. Зиновий Григорьевич Колобанов так и не был удостоен звания Героя Советского Союза.
--&gt;
== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
&lt;!-- * Два [[Орден Красного Знамени|ордена Красного Знамени]] (3.02.1942{{Источник:Подвиг Народа|10442955|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=682524|дело=84|лист=33|title=Наградной лист с представлением к Ордену Красного Знамени, приказ командующего Ленинградским фронтом № 0281/н|ref=КЗ1}} № 24234; 30.04.1954&lt;ref&gt;Указ [[Президиум Верховного Совета СССР|Президиума Верховного Совета СССР]] от 30.04.1954, за 20 лет выслуги в армии&lt;/ref&gt;, № 401075)
* [[Орден Отечественной войны]] I степени (1.08.1986){{Источник:Подвиг народа|1523430875|title=Информация}}&lt;ref&gt;Приказ [[Главы военного ведомства СССР|министра обороны СССР]] № 40 от 1.08.1986, к 40-летию Победы&lt;/ref&gt;
* [[Орден Красной Звезды]] (20.06.1949, № 2876931){{Источник:Подвиг народа|1561239285|title=Информация}}&lt;ref&gt;Указ [[Президиум Верховного Совета СССР|Президиума Верховного Совета СССР]] от 20.06.1949, за 15 лет выслуги в армии&lt;/ref&gt;
* [[Медаль «За боевые заслуги»]] (6.05.1946, № 2957095)&lt;ref&gt;Указ [[Президиум Верховного Совета СССР|Президиума Верховного Совета СССР]] от 6.05.1946, за 10 лет выслуги в армии&lt;/ref&gt;
* [[Медаль «В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина»]]
* [[Медаль «За оборону Ленинграда»]] (10.02.1944){{Источник:Подвиг Народа|1534228360|архив=ЦАМО|фонд=47|опись=995|дело=318|лист=443|title=Акт ОК ЗакФ № 341}}
* [[Медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»]]
* [[Юбилейная медаль «Двадцать лет победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»]]
* [[Юбилейная медаль «Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»]]
* [[Юбилейная медаль «Сорок лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»]]
* [[Медаль «Ветеран Вооружённых Сил СССР»]]
* [[Юбилейная медаль «30 лет Советской Армии и Флота»]]
* [[Юбилейная медаль «40 лет Вооружённых Сил СССР»]]
* [[Юбилейная медаль «50 лет Вооружённых Сил СССР»]]
* [[Юбилейная медаль «60 лет Вооружённых Сил СССР»]]
* [[Юбилейная медаль «70 лет Вооружённых Сил СССР»]]&lt;ref&gt;[[ЦАМО РФ]], 11-й отдел, наградная карточка З. Г. Колобанова.&lt;/ref&gt;
--&gt;
== Ғаиләһе ==
[[Файл:Семья Колобановых.jpg|thumb|Семья Колобановых в 1945—1946 годах]]
Жена — Александра Георгиевна Колобанова. Сын — Геннадий. Внук — Андрей, окончил [[Харьковское гвардейское высшее танковое командное училище]] с отличием. Правнук — Клементий и правнучка — Екатерина.

== Хәтер ==
&lt;!-- После стабилизации положения под Войсковицами командир 1-го танкового батальона Иосиф Борисович Шпиллер привёз к месту боя экипажа Колобанова с немецкими танками фронтового кинооператора, который запечатлел панораму горящей колонны. Однако кадры «Фронтовой кинохроники», где были запечатлены уничтоженные Колобановым немецкие танки, затерялись&lt;ref name=&quot;Smirnov&quot;&gt;{{статья|автор=Смирнов А.|заглавие=Герой, не ставший героем|ссылка=http://armor.kiev.ua/Battle/WWII/kolobanov/|издание=Танкомастер, № 1|год=2003|archive-date=2014-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20141211002602/http://armor.kiev.ua/Battle/WWII/kolobanov/}}&lt;/ref&gt;.

Все члены экипажа танка были представлены командиром полка Погодиным к званию [[Герой Советского Союза|Героев Советского Союза]], но ни один не получил звания. Вопрос о присвоении Зиновию Григорьевичу Колобанову высшей награды России — [[Герой Российской Федерации|Героя Российской Федерации]] — инициировал Василий Монич, который за счёт собственных средств и установил мемориальный памятник танкисту на Чижовском кладбище в [[Минск]]е в [[2006 год]]у&lt;ref name=&quot;NarG&quot; /&gt;. Неоднократно и безрезультатно этот вопрос поднимался различными ветеранскими организациями, в очередной раз в июне 2011 года с просьбой содействовать присвоению подполковнику З. Г. Колобанову звания Героя Российской Федерации (посмертно) обратилось Законодательное собрание Санкт-Петербурга&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://nw.ria.ru/society/20110610/82009832.html|title=Депутаты просят дать звание Героя танкисту, задержавшему в 41-м наступление на Ленинград|date=2011-06-10|publisher=РИА Новости|access-date=2011-09-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.assembly.spb.ru/manage/page?tid=633200014&amp;area=1&amp;context=%CA%EE%EB%EE%E1%E0%ED%EE%E2&amp;f_12_type=0&amp;f_15_type=0&amp;f_16_type=0&amp;f_18_type=0&amp;f_19_type=0&amp;f_6_type=0&amp;f_7_type=0&amp;find=true&amp;mode=2&amp;order=0&amp;tid=633200014&amp;nd=891852267|title=Постановление Об Обращении Законодательного Собрания Санкт-Петербурга к Председателю Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации Б.В.Грызлову с инициативой о присвоении подполковнику Зиновию Григорьевичу Колобанову звания Героя Российской Федерации (посмертно)|date=2011-06-15|publisher=Законодательное Собрание Санкт-Петербурга|access-date=2011-09-04|archive-date=2012-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118080451/http://assembly.spb.ru/manage/page/?tid=633200014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 15 июля 2011 года начальник Главного управления кадров Министерства обороны генерал-полковник [[Горемыкин, Виктор Петрович|В. П. Горемыкин]] отказал в присвоении Зиновию Колобанову звания Героя России, посчитав награждение нецелесообразным&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10291949@SV_Articles|title=Защита Колобанова|author=Денис Базуев|date=2012-09-20|publisher=Санкт-Петербургские ведомости, выпуск № 180|access-date=2012-11-24|archive-date=2014-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826121914/http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10291949@SV_Articles|url-status=live}}&lt;/ref&gt;: «В настоящее время подвергать сомнению и пересматривать решение о награждении З. Г. Колобанова, а также определить мотивы, которыми руководствовалось вышестоящее командование при изменении вида награды офицеру, не представляется возможным.»

[[Файл:ИС-2 на месте боя экипажа З. Г. Колобанова.JPG|thumb|[[ИС-2]] на месте боя экипажа З. Г. Колобанова , стоявший на пъедестале до сентября 2025]] 
[[File:Памятник с замененным танков.jpg|thumb|Памятник с заменённым в сентябре 2025 года танком КВ, поднятым в 2011 году со дна Невы]]
{{External media
|image1=[http://armor.kiev.ua/Battle/WWII/kolobanov/?img=09.jpg.html Вид на отрезок дороги, по которой наступали немецкие танки]
|image2=[http://armor.kiev.ua/Battle/WWII/kolobanov/?img=07.jpg.html Вид на дорогу и перекрёсток с предполагаемого места позиции КВ-1]
|image3=[http://fortoved.ru/forum/index.php?t=msg&amp;rid=0&amp;S=fbb11789b25f733e13764debb9c382fe&amp;th=143&amp;goto=1621#msg_1623 Памятник в деревне Войсковицы]
}}
В начале 1970-х на киностудии «[[Беларусьфильм]]» к 30-летию Победы планировали снять документальную ленту об отважном фронтовике-танкисте, однако киностудия от своего замысла отказалась. По словам режиссёра [[Добролюбов, Игорь Михайлович|Игоря Добролюбова]], в подвиг Колобанова просто не поверили&lt;ref name=&quot;Пинчук&quot;/&gt;.

В канун [[День танкиста|Дня танкиста]] [[8 сентября]] [[1983 год]]а на месте войсковицкого боя, в районе Учхоза «Войсковицы», был открыт мемориал — танк-памятник [[ИС-2]]&lt;ref group=&quot;сн&quot;&gt;В 1982 году З. Г. Колобанов написал письмо на имя Министра Обороны СССР тов. Д. Ф. Устинова о выделении танка. Для установки танка-памятника в районе Учхоза «Войсковицы» воинская часть выделила тяжёлый танк [[ИС-2]].&lt;/ref&gt; (&lt;small&gt;{{coord|59.542658|29.926565}}&lt;/small&gt;). Среди ветеранов-танкистов, присутствовавших на открытии мемориала, были непосредственные участники боя, члены экипажа танка КВ-1 З. Г. Колобанов, А. М. Усов и политрук батальона В. К. Скороспехов&lt;ref group=&quot;сн&quot;&gt;На открытии памятника не было комбата [[Шпиллер, Иосиф Борисович|И. Б. Шпиллера]], который умер и похоронен в г. [[Луга|Луге]].&lt;/ref&gt;. Позже на этом месте была создана стендовая живописная панорама-экспозиция танкового боя&lt;ref name=&quot;Злыгостев&quot;/&gt;. В сентябре 2025 года ИС-2 был заменен на [[КВ-1]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://47news.ru/articles/275559/|title=Подлинный танк КВ-1 установили на мемориале в память о подвиге Зиновия Колобанова|lang=ru|website=47 Новостей Ленинградской области|access-date=2025-12-18}}&lt;/ref&gt;

В [[2006 год]]у в Красносельском районе [[Санкт-Петербург]]а в честь легендарного танкиста назвали [[Колобановская улица|Колобановскую улицу]], проходящую по местам былых боев в [[Горелово (исторический район)|Горелове]].

Над могилой З. Г. Колобанова на [[Чижовское кладбище|Чижовском кладбище]] в [[Минск]]е ему установлен мемориальный памятник с рассказом о бое под Войсковицами. Над могилой шефствуют воспитанники [[Минское суворовское военное училище|Минского суворовского военного училища]]&lt;ref name=&quot;Винник&quot; /&gt;.

[[8 мая]] [[2008 год]]а в посёлке [[Новый Учхоз]] Гатчинского района, возле которого рота Колобанова вела героический бой, на территории воинской части состоялось торжественное открытие бюста-памятника Зиновию Григорьевичу&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.history-gatchina.ru/?page=11 |title=Исторический журнал «Гатчина сквозь столетия». Память о подвиге будет вечно в наших сердцах |access-date=2011-01-31 |archive-date=2011-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110917073838/http://history-gatchina.ru/?page=11 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Именем З. Г. Колобанова названа улица в деревне [[Войсковицы (деревня)|Войсковицы]].

Имя присвоено Музею «Битва за Ленинград» (Всеволожск, Ленинградская обл.)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.culture.ru/institutes/40334/muzei-bitva-za-leningrad-im-z-g-kolobanova |title=Музей «Битва за Ленинград» им. З. Г. Колобанова |access-date=2022-02-12 |archive-date=2022-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220212131353/https://www.culture.ru/institutes/40334/muzei-bitva-za-leningrad-im-z-g-kolobanova |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

В честь 70-летия знаменитого танкового боя, а также оборонительных сражений августа — сентября 1941 года на южных подступах к Ленинграду, 19 и 20 августа 2011 года в [[Гатчинский район|Гатчинском районе]] состоялись две акции жителей Петербурга и Ленинградской области с участием ветеранов, историков и мотолюбителей. На торжественных митингах выступили руководители района и ветераны Вооружённых Сил: глава Гатчины и Гатчинского муниципального района А. И. Ильин, заместитель председателя Совета генералов и адмиралов Санкт-Петербурга Ю. А. Павлов, генерал-майор П. И. Липский, президент фонда ВДВ А. Д. Баранюк, руководитель поисковых отрядов Гатчинского района Э. Н. Брюквин, председатель Совета ветеранов города Гатчины Э. Д. Хмелёв, историк Д. Н. Базуев и другие&lt;ref name=&quot;Можаева&quot;&gt;{{cite news|url=http://radm.gtn.ru/portal_gatchina/news/details.htm?id=10245450|title=«Защита Колобанова»|author=Татьяна Можаева|date=2011-08-29|publisher=Сайт Гатчинского муниципального района Ленинградской области|access-date=2011-09-04|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304204544/http://radm.gtn.ru/portal_gatchina/news/details.htm?id=10245450}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.vesty.spb.ru/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=22168|title=«Защита Колобанова»|author=Сергей Евгеньев|date=2011-08-23|publisher=Вести|access-date=2011-09-04|archive-date=2011-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20110903144807/http://www.vesty.spb.ru/modules.php?name=News}}&lt;/ref&gt;. Ежегодно с 2011 года, 20 августа проводятся мотопробеги «Защита Колобанова» и экскурсии по местам боёв&lt;ref name=&quot;Можаева&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.peterburgec.ru/news1330.pl|title=«Защита Колобанова» - мотопробег, проходящий в Гатчинском районе|date=2012-08-20|publisher=Петербуржец.ру|access-date=2012-08-28|archive-date=2011-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110916234202/http://www.peterburgec.ru/news1330.pl}}&lt;/ref&gt;.

На жилом доме в г. Минске по ул. Ташкентской, дом 26, корпус 2, где жил З. Г. Колобанов с 1967 по 1994 год, установлена в 2014 году мемориальная доска&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://minsknews.by/blog/2014/05/29/v-minske-ustanovili-memorialnuyu-dosku-v-chest-legendarnogo-tankista-zinoviya-kolobanova/|title = &quot;Агентство Минск-Новости&quot;|author = |date = |publisher = |access-date = 2014-08-01|archive-date = 2014-08-10|archive-url = https://web.archive.org/web/20140810161425/http://minsknews.by/blog/2014/05/29/v-minske-ustanovili-memorialnuyu-dosku-v-chest-legendarnogo-tankista-zinoviya-kolobanova/|url-status = live}}&lt;/ref&gt;. На одном из барельефов [[Стела «Город воинской славы» (Гатчина)|стелы «Город воинской славы» в Гатчине]], открытой в 2016 году, размещено изображение танкиста. В Нижнем Новгороде 27 августа 2020 года открыт памятник Зиновию Колобанову (скульптор [[Щитов, Алексей Анатольевич|А. Щитов]])&lt;ref&gt;{{cite web
 |author       =
 |url          = https://www.nta-nn.ru/news/society/2020/news_623083/
 |title        = Мемориал в честь 100-летия отечественного танкостроения открыли в нижегородском парке Победы
 |lang         =
 |website      =
 |publisher    = НТА-Приволжь
 |date         = 2020-08-28
 |access-date   = 2020-09-06
 |archive-date = 2020-08-28
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20200828231815/https://www.nta-nn.ru/news/society/2020/news_623083/
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |author       =
 |url          = https://progorodnn.ru/news/90027
 |title        = Петр Колтыпин: «Волго-Вятский банк Сбербанка помог в возведении памятника танкисту Зиновию Колобанову в Парке Победы»
 |lang         =
 |website      =
 |publisher    = ProГород
 |date         = 2020-08-28
 |access-date   = 2025-06-19
 |archive-date =
 |archive-url  =
 |url-status     =
}}&lt;/ref&gt;. Фигура Колобанова является центральной частью комплексного мемориала «100-летие танкостроения в России».
--&gt;
=== Кинофотодокументтар ===
&lt;!-- Сохранился документальный фильм земляка Усова, в котором сам ветеран в 1986 году собственноручно рисует в кадре схему боя под Войковицами.

* [[:Файл:Zinoviy Kolobanov award nomination.jpeg|Наградной лист командира танка старшего лейтенанта З. Г. Колобанова]], [[ЦАМО]], фонд 33, опись 682524, единица хранения 84. Страницы [[:Файл:Zinoviy Kolobanov award nomination.jpeg|1]] и [[:Файл:Zinoviy Kolobanov award nomination, page 2.jpeg|2]].
* [[ЦАМО]], фонд 217, опись 347815, дело № 6 на листах 102—104.
* [[:Файл:Andrey Usov award nomination, page 1.jpeg|Наградной лист командира орудия старшего сержанта А. М. Усова]] (1917 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. [[ОБД «Подвиг Народа»]]. 1 сентября 1941. Страницы [[:Файл:Andrey Usov award nomination, page 1.jpeg|1]] и [[:Файл:Andrey Usov award nomination, page 2.jpeg|2]].
* [[:Файл:Nikolaj Rodnikov award nomination, page 1.jpeg|Наградной лист младшего механика-водителя красноармейца Н. Ф. Родникова]] (1919 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 1 сентября 1941. Страницы [[:Файл:Nikolaj Rodnikov award nomination, page 1.jpeg|1]] и [[:Файл:Nikolaj Rodnikov award nomination, page 2.jpeg|2]].
* [[:Файл:Pavel Kiselkov award nomination, page 1.jpeg|Наградной лист стрелка-радиста старшего сержанта П. И. Киселькова]] (1912 года рождения) с представлением к ордену Ленина. ОБД «Подвиг Народа». 1 сентября 1941. Страницы [[:Файл:Pavel Kiselkov award nomination, page 1.jpeg|1]] и [[:Файл:Pavel Kiselkov award nomination, page 2.jpeg|2]].
* [[:Файл:Nikolaj Nikiforov award nomination, page 1.jpeg|Наградной лист старшего механика-водителя старшины Н. И. Никифорова]] (1914 года рождения) с представлением к званию Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг Народа». 1 сентября 1941. Страницы [[:Файл:Nikolaj Nikiforov award nomination, page 1.jpeg|1]] и [[:Файл:Nikolaj Nikiforov award nomination, page 2.jpeg|2]].
* [[:Файл:Наградной лист на капитана Шпиллера стр. 1.jpg|Наградной лист командира 1-го танкового батальона 1-го танкового полка 1-й танковой дивизии капитана И. Б. Шпиллера]]. Страницы [[:Файл:Наградной лист на капитана Шпиллера стр. 1.jpg|1]], [[:Файл:Наградной лист на капитана Шпиллера стр. 2.jpg|2]] и [[:Файл:Наградной лист на капитана Шпиллера стр. 3.jpg|3]].
* [[:Файл:Vasilij Lastochkin award nomination, page 1.jpeg|Наградной лист командира тяжёлого танка КВ-1 младшего лейтенанта В. И. Ласточкина]] (1913 года рождения) с представлением к ордену Ленина. ОБД «Подвиг Народа». 1 сентября 1941. Страницы [[:Файл:Vasilij Lastochkin award nomination, page 1.jpeg|1]] и [[:Файл:Vasilij Lastochkin award nomination, page 2.jpeg|2]].
* [[:Файл:Maksim Evdokimenko award nomination, page 1.jpeg|Наградной лист командира тяжёлого танка КВ-1 лейтенанта М. И. Евдокименко]] (1918 года рождения) с представлением к ордену Ленина. ОБД «Подвиг Народа». 1 сентября 1941. Страницы [[:Файл:Maksim Evdokimenko award nomination, page 1.jpeg|1]] и [[:Файл:Maksim Evdokimenko award nomination, page 2.jpeg|2]].
--&gt;
=== Сәнғәттә ===
О героическом бое под Войсковицами поэт [[Гитович, Александр Ильич|Александр Гитович]] написал поэму «Танкист Зиновий Колобанов» (датирована 26 сентября 1941 года).

{{External media
|image1=[http://www.bazuev.spb.ru/Images/Kolobanov.jpg Бой экипажа Колобанова с немецкой танковой колонной. 

== Мемуарҙары ==
* {{книга|автор=Колобанов З.&amp;nbsp;Г.|часть=Было это так…|заглавие=На ближних подступах к Ленинграду|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/n10_k.htm|ответственный=Составители: И.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Любецкий, Н.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Прохоров|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1986}}
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
[[Коновалов, Семён Васильевич]]

== Фильмдар ==
* ''Лев Лурье.'' [http://www.5-tv.ru/programs/broadcast/503626/ Герой без звезды.] ТРК «[[Петербург — Пятый канал]]», июнь 2009.
* {{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=I-R4gs5EzB0|title=Танковый бой Колобанова З. Г.|date=2010|publisher=|access-date=2013-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20130622105003/http://www.youtube.com/watch?v=I-R4gs5EzB0|archive-date=2013-06-22}}
* {{cite web|url=http://www.voentv.mil.by/wiki_item.php?id=96|title=Подвиг танкиста. Зиновий Колобанов|date=2013-10-22|publisher=Телекомпания «ВоенТВ»|access-date=2013-11-11}}
* {{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=qfCisV9HpAA|title=Анимационный фильм-реконструкция: «Колобанов. Бой под Войсковицами»|author=Олег Титберия|date=2014-05-03|publisher=Дизайн студия «Дар»|access-date=2014-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20140605184847/http://www.youtube.com/watch?v=qfCisV9HpAA|archive-date=2014-06-05}}
* ''Денис Базуев''. [https://www.youtube.com/watch?v=dFX3pWZEs6k Документальный фильм «Защита Колобанова». 43 : 1. Войсковицкое танковое сражение.] (20 августа 2015).
* «[[Танкист (фильм)|Танкист]]» («Любимый город») Год премьеры: 2020 Жанр: Военный фильм, мелодрама Режиссёр: Александр Ефремов...

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|group=сн}}

=== Сығанаҡтар ===
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Воронов В. М.|заглавие=Танкисты в боях за Родину. Героические были |часть=Защищая город Ленина|место=М.|издательство=ДОСААФ|год=1965|ответственный=под ред. Дударенко|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/vor.htm|страниц=163}}
* {{книга|заглавие=Танкисты в сражениях за Ленинград|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1987}}
* {{Книга:Барятинский М. Б.:Советские танковые асы|135—144}}
* {{книга|автор=Буров А.&amp;nbsp;В.|заглавие=Блокада день за днём|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1979}}
* {{книга|автор=Ибрагимов Д.&amp;nbsp;С.|заглавие=Противоборство|место=М.|издательство=ДОСААФ|год=1989}}
* {{книга|автор=Гаррисон Солсбери.|заглавие=900 дней|место=М.|издательство=Прогресс, Литература|год=1994|isbn=5-01-003299-6}}
* {{книга|автор=Пауль Карелл.|заглавие=Барбаросса: от Бреста до Москвы|место=Смоленск|издательство=Русич|год=2002|страниц=424}}
* {{книга|автор=Семёнов Н.&amp;nbsp;С.|заглавие=Юшут зовёт. Документальная повесть|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/y1.htm|место=Йошкар-Ола|издательство=Марийское книжное издательство|год=1978}}
* {{книга|автор=Благочиннов В.|часть=Один против армады|заглавие=На ближних подступах к Ленинграду|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/n2_k.htm|ответственный=Составители: И.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Любецкий, Н.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Прохоров|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1986|страницы=32—36}}
* {{книга|автор=Yves Buffetaut, Jean Restayn.|заглавие=La Bataille de Leningrad|место=Paris|издательство=Histoire &amp; Collections|год=1998|allpages=80}}
* {{книга|автор=Монич В. Г.|заглавие=О вечном и настоящем… |nodot=1|ссылка=|ответственный=|место=Минск|издательство=|год=2008|страниц=88}}
* {{книга|автор={{автор|Исаев, Алексей Валерьевич|Исаев А. В}}|заглавие=Иной 1941. От границы до Ленинграда|место=М.|издательство=Яуза; Эксмо|год=2011|страницы=326—329|страниц=416|isbn=978-5-699-49705-8}}
* {{книга|автор={{автор|Базуев, Денис Николаевич|Базуев Д. Н}}|заглавие=Зиновий Колобанов. Время танковых засад|место=М.|издательство=Яуза; Стратегия КМ|год=2017|страниц=319|серия=Война и мы. Военное дело глазами гражданина|isbn=978-5-9909915-5-2|тираж=2000}}

=== Мәҡәләләр ===
* {{статья|автор=Базуев Д.|заглавие=Ленинградская Прохоровка|ссылка=http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10276391@SV_Articles|издание=Санкт-Петербургские ведомости|год=|номер=81-с от 06.05.2011}}
* {{статья|автор=Базуев Д.|заглавие=Защита Колобанова|издание=Броня|год=2010|номер=1|страницы=36—44}}
* {{статья|автор=Скворцов О.|заглавие=«Незамеченная» победа Колобанова или «белые пятна» в мемуарах немецких генералов|издание=Техника и вооружение|год=2009|номер=3|страницы=6—14}}
* {{статья|автор=Данилов А.|заглавие=Главный бой Зиновия Колобанова|ссылка=http://www.outfront.ru/articles/kolobanov.htm|издание=Во славу Родины|год=9.09.2006}}
* {{статья|автор=Смирнов А.|заглавие=Герой, не ставший героем|ссылка=http://armor.kiev.ua/Battle/WWII/kolobanov/|издание=Танкомастер, № 1|год=2003}}
* {{статья|автор=Пинчук А.|заглавие=Имя на танке|ссылка=http://old.redstar.ru/2001/06/06_06/4_01.html|издание=[[Красная звезда (газета)|Красная звезда]]|год=6 июня 2001}}
* {{статья|автор=Лисочкин И.|заглавие=Рубежи|ссылка=http://www.pressa.spb.ru/newspapers/spbved/2001/arts/spbved-2538-art-57.html|издание=[[Санкт-Петербургские ведомости (с 1991)|Санкт-Петербургские ведомости]]|год=18 августа 2001}}
* {{статья|автор=Коломиец М.|заглавие=История танка КВ (часть 1)|издание=Фронтовая иллюстрация|номер=5|место={{М}}|издательство=Стратегия КМ|год=2001|страницы=76—77}}
* {{статья|автор=Злыгостев В.&amp;nbsp;И.|заглавие=Подвиг под Войсковицами|ссылка=http://centralsector.narod.ru/fulltext/gp2_z.htm|издание=Гатчинская правда|место=Гатчина|год=18, 19, 21, 27, 28, 29 декабря 1984 года}}
* Газета «Ленинградская правда» от 24 сентября 1983 года.
* {{статья|автор=Майор А. Манин|заглавие= Один против двадцати двух|издание=сборник «Танкисты в боях за город Ленина»,|место={{Л}}|год=1942}}
* {{статья|автор=Кулик.|заглавие= В авангарде героических защитников Ленинграда|издание=Литературный журнал «Звезда», № 1-2|место={{Л}}|год=1942}}

{{Советские танковые асы}}
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы танкистары]]
[[Категория:Совет-Финляндия һуғышында ҡатнашыусылар (1939—1940)]]
[[Категория:Шәхестәр:Ленинград өлкәһе]]
[[Категория:Советтар Союзы Геройы исеменә тәҡдим ителгәндәр (Бөйөк Ватан һуғышы)]]
[[Категория:Орёл бронетанк училищеһын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>6ihi18ufyl023bcm3jc44v21z6ftrfb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Күкрәүек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201566</id>
    <revision>
      <id>1306641</id>
      <timestamp>2026-10-01T16:29:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Другие значения|Кук-Караук}} {{Другие значения|Кукраук}} {{НП+Россия  | статус                   = юҡҡа сыҡҡан утар   | русское название         = Кукраук, Кук-Караук  | оригинальное название    = {{lang-ba|Күкрәүек}}  | герб                     =   | флаг                     =   | lat_deg                  = 53.609679|lat_min = |lat_sec...</comment>
      <origin>1306641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5784" sha1="4xndvm4370opsg0nxwl5ro2wvxw6s1m" xml:space="preserve">{{Другие значения|Кук-Караук}}
{{Другие значения|Кукраук}}
{{НП+Россия
 | статус                   = юҡҡа сыҡҡан утар 
 | русское название         = Кукраук, Кук-Караук
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Күкрәүек}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 53.609679|lat_min = |lat_sec = 
 | lon_deg                  = 56.657087|lon_min = |lon_sec = 
 | CoordAddon               = type:city_region:RU
 | CoordScale               = 30000 
 | регион                   = Башҡортостан 
 | регион в таблице         = Башҡортостан Республикаһы
 | район                    = Ишембай районы
 | район в таблице          = Ишимбайский район{{!}}Ишембай
 | вид поселения            = ауыл советы
 | поселение                = Маҡар ауыл советы (Ишембай районы){{!}}Макаровский
 | поселение в таблице      = 
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = 
 | год переписи             = 
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = 
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 
 | сайт                     = 
}}
'''Күкрәүек''' ({{lang-ba|Күкрәүек}}), '''Кукраук''' — упразднённый хутор (бывшая деревня) [[Башкортостан|Башҡорт ССРы]] [[Ишимбайский район|Ишембай районы]] [[Макаровский сельсовет (Ишимбайский район)|Маҡар ауыл советында]]ғы юҡҡа сығарылған утар. [[Стәрлетамаҡ]] — [[Магнитогорск]] шоссеһынан тороп ҡалған өй ҡалдыҡтары күренә.

== Географияһы ==
Ауыл [[Маҡар (Ишембай районы)|Маҡар]] ауылы янында [[Ҡуҡрауыҡ (Һикәҙе ҡушылдығы)|Ҡуҡрауыҡ]] йылғаһының [[Һикәҙе]]гә ҡойған урында торған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.etomesto.ru/map-genshtab_n-40/?x=56.657602&amp;y=53.611312 |title=Советские карты N-40 - Уфа, Златоуст, Магнитогорск&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |archive-date=2024-11-12 |access-date=2024-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241112114509/http://www.etomesto.ru/map-genshtab_n-40/?x=56.657602&amp;y=53.611312 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Ликвидировано официально в 1991 году, согласно Указу Президиума ВС Башкирской ССР от 17.05.91 № 6-2/142 «Об исключении из учетных данных хутора Кукраук Макаровского сельсовета Ишимбайского района»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ufa.regionz.ru/index.php?ds=37813 |title=УКАЗ Президиума ВС Башкирской ССР от 17.05.91 № 6-2/142 «ОБ ИСКЛЮЧЕНИИ ИЗ УЧЕТНЫХ ДАННЫХ ХУТОРА КУКРАУК МАКАРОВСКОГО СЕЛЬСОВЕТА ИШИМБАЙСКОГО РАЙОНА»&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2012-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150415215850/http://ufa.regionz.ru/index.php?ds=37813 |archive-date=2015-04-15 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
&lt;!--== Экономика ==--&gt;

== Инфраструктураһы ==
До 1970-х дети учились в Иргизлинской школе (образованная в 1911 году), также, как жители других близлежащих хуторов: Канырки, Кулламата, Тютюлиней, Проломска, Карагай-Елги&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://schoolirgizla.ucoz.ru/index/istorija_shkoly/0-2 |title=МОБУ СОШ д. Иргизла — Информация о сайте&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2012-05-06 |archive-date=2014-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140527215106/http://schoolirgizla.ucoz.ru/index/istorija_shkoly/0-2 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫтәлекле урындары ==
* Водопад [[Кук-Караук (водопад)|Кук-Караук]]
* Пещера [[Зигановка]]

&lt;!--== Знаменитые жители ==--&gt;
&lt;!--== Литература ==--&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20100810033057/http://ufagen.ru/places/ishimbayskiy Начальная страница Ишимбайского района портала «Генеалогия и Архивы»]

[[Категория:1991 йылда бөтөрөлгән тораҡ пункттар]]
[[Категория:Ишембай районының юҡҡа сыҡҡан тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>4xndvm4370opsg0nxwl5ro2wvxw6s1m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306642</id>
      <parentid>1306641</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T16:40:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1306642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5726" sha1="ox3njeybtb8em93qgcn4qrai4cx5z7r" xml:space="preserve">{{Другие значения|Кук-Караук}}
{{Другие значения|Кукраук}}
{{НП+Россия
 | статус                   = юҡҡа сыҡҡан утар 
 | русское название         = Кукраук, Кук-Караук
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Күкрәүек}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 53.609679|lat_min = |lat_sec = 
 | lon_deg                  = 56.657087|lon_min = |lon_sec = 
 | CoordAddon               = type:city_region:RU
 | CoordScale               = 30000 
 | регион                   = Башҡортостан 
 | регион в таблице         = Башҡортостан Республикаһы
 | район                    = Ишембай районы
 | район в таблице          = Ишимбайский район{{!}}Ишембай
 | вид поселения            = ауыл советы
 | поселение                = Маҡар ауыл советы (Ишембай районы){{!}}Макаровский
 | поселение в таблице      = 
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = 
 | год переписи             = 
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = 
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 
 | сайт                     = 
}}
'''Күкрәүек''' ({{lang-ba|Күкрәүек}}), '''Кукраук''' — [[Башкортостан|Башҡорт ССРы]] [[Ишимбайский район|Ишембай районы]] [[Макаровский сельсовет (Ишимбайский район)|Маҡар ауыл советында]] торған юҡҡа сығарылған утар. [[Стәрлетамаҡ]] — [[Магнитогорск]] шоссеһынан тороп ҡалған өй ҡалдыҡтары күренә.

== Географияһы ==
Ауыл [[Маҡар (Ишембай районы)|Маҡар]] ауылы янында [[Ҡуҡрауыҡ (Һикәҙе ҡушылдығы)|Ҡуҡрауыҡ]] йылғаһының [[Һикәҙе]]гә ҡойған урында торған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.etomesto.ru/map-genshtab_n-40/?x=56.657602&amp;y=53.611312 |title=Советские карты N-40 - Уфа, Златоуст, Магнитогорск&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |archive-date=2024-11-12 |access-date=2024-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241112114509/http://www.etomesto.ru/map-genshtab_n-40/?x=56.657602&amp;y=53.611312 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Башҡорт ССР-Ы Юғары Советы Президиумының «Ишембай районы Маҡар ауыл советының Күкәкүк утарын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташлау тураһында» 17.05.91 no 6-2/142-се Указына ярашлы, 1991 йылда рәсми рәүештә бөтөрөлә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ufa.regionz.ru/index.php?ds=37813 |title=УКАЗ Президиума ВС Башкирской ССР от 17.05.91 № 6-2/142 «ОБ ИСКЛЮЧЕНИИ ИЗ УЧЕТНЫХ ДАННЫХ ХУТОРА КУКРАУК МАКАРОВСКОГО СЕЛЬСОВЕТА ИШИМБАЙСКОГО РАЙОНА»&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2012-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150415215850/http://ufa.regionz.ru/index.php?ds=37813 |archive-date=2015-04-15 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
&lt;!--== Экономика ==--&gt;

== Инфраструктураһы ==
1970-се йылдарға тиклем уҡыусылар, яҡында урынлашҡан Канырка, Кулламат, Тютюлин, Проломск, Ҡарағай-Йылға утарҙар балалары кеүек, 1911 йылда барлыҡҡа килгән Ырғыҙлы мәктәбендә уҡыған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://schoolirgizla.ucoz.ru/index/istorija_shkoly/0-2 |title=МОБУ СОШ д. Иргизла — Информация о сайте&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2012-05-06 |archive-date=2014-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140527215106/http://schoolirgizla.ucoz.ru/index/istorija_shkoly/0-2 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫтәлекле урындары ==
* [[Ҡуҡрауыҡ шарлауығы]]
* [[Егән (мәмерйә)]]

&lt;!--== Знаменитые жители ==--&gt;
&lt;!--== Литература ==--&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20100810033057/http://ufagen.ru/places/ishimbayskiy Начальная страница Ишимбайского района портала «Генеалогия и Архивы»]

[[Категория:1991 йылда бөтөрөлгән тораҡ пункттар]]
[[Категория:Ишембай районының юҡҡа сыҡҡан тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>ox3njeybtb8em93qgcn4qrai4cx5z7r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306643</id>
      <parentid>1306642</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T16:42:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1306643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5741" sha1="9s7l7st78m5wmcbnmkaiho8659duavc" xml:space="preserve">{{Другие значения|Кук-Караук}}
{{Другие значения|Кукраук}}
{{НП+Россия
 | статус                   = юҡҡа сығарылған утар 
 | русское название         = Кукраук, Кук-Караук
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Күкрәүек}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 53.609679|lat_min = |lat_sec = 
 | lon_deg                  = 56.657087|lon_min = |lon_sec = 
 | CoordAddon               = type:city_region:RU
 | CoordScale               = 30000 
 | регион                   = Башҡортостан 
 | регион в таблице         = Башҡортостан Республикаһы
 | район                    = Ишембай районы
 | район в таблице          = Ишимбайский район{{!}}Ишембай
 | вид поселения            = ауыл советы
 | поселение                = Маҡар ауыл советы (Ишембай районы){{!}}Макаровский
 | поселение в таблице      = 
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = 
 | год переписи             = 
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = 
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 
 | сайт                     = 
}}
'''Күкрәүек''' ({{lang-ba|Күкрәүек}}), '''Кукраук''' — [[Башкортостан|Башҡорт ССРы]] [[Ишимбайский район|Ишембай районы]] [[Макаровский сельсовет (Ишимбайский район)|Маҡар ауыл советы]] с оставындағы юҡҡа сығарылған утар. [[Стәрлетамаҡ]] — [[Магнитогорск]] шоссеһынан тороп ҡалған өй ҡалдыҡтары күренә.

== Географияһы ==
Ауыл [[Маҡар (Ишембай районы)|Маҡар]] ауылы янында [[Ҡуҡрауыҡ (Һикәҙе ҡушылдығы)|Ҡуҡрауыҡ]] йылғаһының [[Һикәҙе]]гә ҡойған урында торған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.etomesto.ru/map-genshtab_n-40/?x=56.657602&amp;y=53.611312 |title=Советские карты N-40 - Уфа, Златоуст, Магнитогорск&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |archive-date=2024-11-12 |access-date=2024-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241112114509/http://www.etomesto.ru/map-genshtab_n-40/?x=56.657602&amp;y=53.611312 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Башҡорт ССР-Ы Юғары Советы Президиумының «Ишембай районы Маҡар ауыл советының Күкәкүк утарын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташлау тураһында» 17.05.91 no 6-2/142-се Указына ярашлы, 1991 йылда рәсми рәүештә бөтөрөлә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ufa.regionz.ru/index.php?ds=37813 |title=УКАЗ Президиума ВС Башкирской ССР от 17.05.91 № 6-2/142 «ОБ ИСКЛЮЧЕНИИ ИЗ УЧЕТНЫХ ДАННЫХ ХУТОРА КУКРАУК МАКАРОВСКОГО СЕЛЬСОВЕТА ИШИМБАЙСКОГО РАЙОНА»&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2012-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150415215850/http://ufa.regionz.ru/index.php?ds=37813 |archive-date=2015-04-15 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
&lt;!--== Экономика ==--&gt;

== Инфраструктураһы ==
1970-се йылдарға тиклем уҡыусылар, яҡында урынлашҡан Канырка, Кулламат, Тютюлин, Проломск, Ҡарағай-Йылға утарҙар балалары кеүек, 1911 йылда барлыҡҡа килгән Ырғыҙлы мәктәбендә уҡыған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://schoolirgizla.ucoz.ru/index/istorija_shkoly/0-2 |title=МОБУ СОШ д. Иргизла — Информация о сайте&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2012-05-06 |archive-date=2014-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140527215106/http://schoolirgizla.ucoz.ru/index/istorija_shkoly/0-2 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫтәлекле урындары ==
* [[Ҡуҡрауыҡ шарлауығы]]
* [[Егән (мәмерйә)]]

&lt;!--== Знаменитые жители ==--&gt;
&lt;!--== Литература ==--&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20100810033057/http://ufagen.ru/places/ishimbayskiy Начальная страница Ишимбайского района портала «Генеалогия и Архивы»]

[[Категория:1991 йылда бөтөрөлгән тораҡ пункттар]]
[[Категория:Ишембай районының юҡҡа сыҡҡан тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>9s7l7st78m5wmcbnmkaiho8659duavc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306644</id>
      <parentid>1306643</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T16:43:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1306644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5691" sha1="3o8zq0rtgbg2y28fcgc4rpde9dkcdge" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Күкрәүек}}
{{НП+Россия
 | статус                   = юҡҡа сығарылған утар 
 | русское название         = Кукраук, Кук-Караук
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Күкрәүек}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 53.609679|lat_min = |lat_sec = 
 | lon_deg                  = 56.657087|lon_min = |lon_sec = 
 | CoordAddon               = type:city_region:RU
 | CoordScale               = 30000 
 | регион                   = Башҡортостан 
 | регион в таблице         = Башҡортостан Республикаһы
 | район                    = Ишембай районы
 | район в таблице          = Ишимбайский район{{!}}Ишембай
 | вид поселения            = ауыл советы
 | поселение                = Маҡар ауыл советы (Ишембай районы){{!}}Макаровский
 | поселение в таблице      = 
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = 
 | год переписи             = 
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = 
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 
 | сайт                     = 
}}
'''Күкрәүек''' ({{lang-ba|Күкрәүек}}), '''Кукраук''' — [[Башкортостан|Башҡорт ССРы]] [[Ишимбайский район|Ишембай районы]] [[Макаровский сельсовет (Ишимбайский район)|Маҡар ауыл советы]] с оставындағы юҡҡа сығарылған утар. [[Стәрлетамаҡ]] — [[Магнитогорск]] шоссеһынан тороп ҡалған өй ҡалдыҡтары күренә.

== Географияһы ==
Ауыл [[Маҡар (Ишембай районы)|Маҡар]] ауылы янында [[Ҡуҡрауыҡ (Һикәҙе ҡушылдығы)|Ҡуҡрауыҡ]] йылғаһының [[Һикәҙе]]гә ҡойған урында торған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.etomesto.ru/map-genshtab_n-40/?x=56.657602&amp;y=53.611312 |title=Советские карты N-40 - Уфа, Златоуст, Магнитогорск&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |archive-date=2024-11-12 |access-date=2024-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241112114509/http://www.etomesto.ru/map-genshtab_n-40/?x=56.657602&amp;y=53.611312 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Башҡорт ССР-Ы Юғары Советы Президиумының «Ишембай районы Маҡар ауыл советының Күкәкүк утарын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташлау тураһында» 17.05.91 no 6-2/142-се Указына ярашлы, 1991 йылда рәсми рәүештә бөтөрөлә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ufa.regionz.ru/index.php?ds=37813 |title=УКАЗ Президиума ВС Башкирской ССР от 17.05.91 № 6-2/142 «ОБ ИСКЛЮЧЕНИИ ИЗ УЧЕТНЫХ ДАННЫХ ХУТОРА КУКРАУК МАКАРОВСКОГО СЕЛЬСОВЕТА ИШИМБАЙСКОГО РАЙОНА»&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2012-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150415215850/http://ufa.regionz.ru/index.php?ds=37813 |archive-date=2015-04-15 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
&lt;!--== Экономика ==--&gt;

== Инфраструктураһы ==
1970-се йылдарға тиклем уҡыусылар, яҡында урынлашҡан Канырка, Кулламат, Тютюлин, Проломск, Ҡарағай-Йылға утарҙар балалары кеүек, 1911 йылда барлыҡҡа килгән Ырғыҙлы мәктәбендә уҡыған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://schoolirgizla.ucoz.ru/index/istorija_shkoly/0-2 |title=МОБУ СОШ д. Иргизла — Информация о сайте&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2012-05-06 |archive-date=2014-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140527215106/http://schoolirgizla.ucoz.ru/index/istorija_shkoly/0-2 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫтәлекле урындары ==
* [[Ҡуҡрауыҡ шарлауығы]]
* [[Егән (мәмерйә)]]

&lt;!--== Знаменитые жители ==--&gt;
&lt;!--== Литература ==--&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20100810033057/http://ufagen.ru/places/ishimbayskiy Начальная страница Ишимбайского района портала «Генеалогия и Архивы»]

[[Категория:1991 йылда бөтөрөлгән тораҡ пункттар]]
[[Категория:Ишембай районының юҡҡа сыҡҡан тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>3o8zq0rtgbg2y28fcgc4rpde9dkcdge</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306645</id>
      <parentid>1306644</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T16:48:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1306645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5690" sha1="mbi1jf2nszolzmvs8cfgkq2f4off74u" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Күкрәүек}}
{{НП+Россия
 | статус                   = юҡҡа сығарылған утар 
 | русское название         = Кукраук, Кук-Караук
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Күкрәүек}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 53.609679|lat_min = |lat_sec = 
 | lon_deg                  = 56.657087|lon_min = |lon_sec = 
 | CoordAddon               = type:city_region:RU
 | CoordScale               = 30000 
 | регион                   = Башҡортостан 
 | регион в таблице         = Башҡортостан Республикаһы
 | район                    = Ишембай районы
 | район в таблице          = Ишимбайский район{{!}}Ишембай
 | вид поселения            = ауыл советы
 | поселение                = Маҡар ауыл советы (Ишембай районы){{!}}Макаровский
 | поселение в таблице      = 
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = 
 | год переписи             = 
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = 
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 
 | сайт                     = 
}}
'''Күкрәүек''' ({{lang-ba|Күкрәүек}}), '''Кукраук''' — [[Башкортостан|Башҡорт ССРы]] [[Ишимбайский район|Ишембай районы]] [[Макаровский сельсовет (Ишимбайский район)|Маҡар ауыл советы]] составындағы юҡҡа сығарылған утар. [[Стәрлетамаҡ]] — [[Магнитогорск]] шоссеһынан тороп ҡалған өй ҡалдыҡтары күренә.

== Географияһы ==
Ауыл [[Маҡар (Ишембай районы)|Маҡар]] ауылы янында [[Ҡуҡрауыҡ (Һикәҙе ҡушылдығы)|Ҡуҡрауыҡ]] йылғаһының [[Һикәҙе]]гә ҡойған урында торған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.etomesto.ru/map-genshtab_n-40/?x=56.657602&amp;y=53.611312 |title=Советские карты N-40 - Уфа, Златоуст, Магнитогорск&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |archive-date=2024-11-12 |access-date=2024-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241112114509/http://www.etomesto.ru/map-genshtab_n-40/?x=56.657602&amp;y=53.611312 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Башҡорт ССР-Ы Юғары Советы Президиумының «Ишембай районы Маҡар ауыл советының Күкәкүк утарын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташлау тураһында» 17.05.91 no 6-2/142-се Указына ярашлы, 1991 йылда рәсми рәүештә бөтөрөлә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ufa.regionz.ru/index.php?ds=37813 |title=УКАЗ Президиума ВС Башкирской ССР от 17.05.91 № 6-2/142 «ОБ ИСКЛЮЧЕНИИ ИЗ УЧЕТНЫХ ДАННЫХ ХУТОРА КУКРАУК МАКАРОВСКОГО СЕЛЬСОВЕТА ИШИМБАЙСКОГО РАЙОНА»&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2012-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150415215850/http://ufa.regionz.ru/index.php?ds=37813 |archive-date=2015-04-15 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
&lt;!--== Экономика ==--&gt;

== Инфраструктураһы ==
1970-се йылдарға тиклем уҡыусылар, яҡында урынлашҡан Канырка, Кулламат, Тютюлин, Проломск, Ҡарағай-Йылға утарҙар балалары кеүек, 1911 йылда барлыҡҡа килгән Ырғыҙлы мәктәбендә уҡыған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://schoolirgizla.ucoz.ru/index/istorija_shkoly/0-2 |title=МОБУ СОШ д. Иргизла — Информация о сайте&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2012-05-06 |archive-date=2014-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140527215106/http://schoolirgizla.ucoz.ru/index/istorija_shkoly/0-2 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫтәлекле урындары ==
* [[Ҡуҡрауыҡ шарлауығы]]
* [[Егән (мәмерйә)]]

&lt;!--== Знаменитые жители ==--&gt;
&lt;!--== Литература ==--&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20100810033057/http://ufagen.ru/places/ishimbayskiy Начальная страница Ишимбайского района портала «Генеалогия и Архивы»]

[[Категория:1991 йылда бөтөрөлгән тораҡ пункттар]]
[[Категория:Ишембай районының юҡҡа сыҡҡан тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>mbi1jf2nszolzmvs8cfgkq2f4off74u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көйәҙе (Мәләүез районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201567</id>
    <revision>
      <id>1306646</id>
      <timestamp>2026-10-01T17:10:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{НП+Россия  | статус                   = юҡҡа сығарылған утар  | русское название         = Куязя {{defunct}}  | оригинальное название    = Көйәҙе  | герб                     =   | флаг                     =   | lat_deg                  = 53.138826   | lon_deg                  = 56.270980  | регион                   = Башҡортостан  | регион в таблице...</comment>
      <origin>1306646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6434" sha1="ldtohq0ncnvuwedtci0zfc7hbiaiohx" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = юҡҡа сығарылған утар
 | русское название         = Куязя {{defunct}}
 | оригинальное название    = Көйәҙе
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 53.138826 
 | lon_deg                  = 56.270980
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Мәләүез районы
 | район в таблице          = Мелеузовский район{{!}}Мәләүез
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Воскресенский ауыл советы
 | поселение в таблице      = Воскресенский сельсовет (Башкортостан){{!}}Воскресенский ауыл советы
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 1968 йылдан
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = 
 | год переписи             = 
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = 
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 
 | сайт                     = 
}}
'''Көйәҙе''' (Куязя) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Мәләүез районы]] [[Воскресенск ауыл Советы (Мәләүез районы)]]на ҡараған 1968 йылда бөтөрөлгән утар.

== Географияһы ==
[[Үсҡаныш]]) йылғаһының уң ҡушылдығы Көйәҙе шишмәһе эргәһендә вурынлашҡан булған.

=== Урынлашыуы ===
1952 йылғыи мәғлүмәттәр буйынса ара:
* район үҙәге ([[Мәләүез]]): 10 км,
* ауыл советы үҙәгенә ([[Воскресенское (Мелеузовский район)|Воскресенск]]): 10 км,
* яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Мәләүез]]): 35 км.

== Тарихы ==
БАССР Юғары Советы Президиумының 1968 йылдың 31 октябрендәге 6-2/180 һанлы Указына ярашлы бөтөрөлә.

== Халҡы ==
Согласно данным Всесоюзной переписи 1939 года на хуторе проживали 43 человека, из них 21 мужчина и 22 женщины&lt;ref&gt;[http://ihtika.ru/index.php/book/naselennye-punkty-bashkortostana-v-4-t-t1-po-mat-vsesoyuznoy-perepisi-1939-goda-ufa-kitap-2018/text/152 {{Wayback|url=http://ihtika.ru/index.php/book/naselennye-punkty-bashkortostana-v-4-t-t1-po-mat-vsesoyuznoy-perepisi-1939-goda-ufa-kitap-2018/text/152 |date=20220420060213 }} [ihtika.ru&amp;#93; Населенные пункты Башкортостана. В 4 т. Т.1. По мат. Всесоюзной переписи 1939 года. — Уфа, Китап, 2018. Страница 152&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;; по Всесоюзной переписей 1959 года на хуторе 3 мужчины и 4 женщины, всего 7 жителей&lt;ref&gt;[http://ihtika.ru/book/naselennye-punkty-bashkortostana-v-4-t-t2-po-mat-vsesoyuznyh-perepisey-1959-i-1970-godov-ufa-kitap-2018/text/175 {{Wayback|url=http://ihtika.ru/book/naselennye-punkty-bashkortostana-v-4-t-t2-po-mat-vsesoyuznyh-perepisey-1959-i-1970-godov-ufa-kitap-2018/text/175 |date=20220420063536 }} [ihtika.ru&amp;#93; Населенные пункты Башкортостана. В 4 т. Т.2. По мат. Всесоюзных переписей 1959 и 1970 годов. — Уфа, Китап, 2018. Страница 175&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Башкирская АССР: [http://elib.uraic.ru/handle/123456789/12419 административно-территориальное деление на 1 июня 1952 года]: [справочник] / Президиум Верхов. Совета БАССР; [сост. Н. Ильин, Ш. Файзуллин, М. Курамшин и др.; отв. ред. А. Денисов]. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1953. — 494, [1] с.: табл. преим. — Алф. указ.: с. 398—493. С.309.
* Населенные пункты Башкортостана. В 4 т. Т.1. По мат. Всесоюзной переписи 1939 года. — Уфа, Китап, 2018. С. 152.
* Населенные пункты Башкортостана. В 4 т. Т.2. По мат. Всесоюзных переписей 1959 и 1970 годов. — Уфа, Китап, 2018. С. 175.
&lt;!--
* {{книга
|автор = [[Асфандияров, Анвар Закирович|Асфандияров А. З.]]
|часть = 
|заглавие = История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий
|оригинал = 
|ссылка = 
|ответственный = 
|издание = 
|место = Уфа
|издательство = [[Китап (издательство)|Китап]]
|год = 2009
|том = 
|страницы = 72 
|страниц = 744
|серия = 
|isbn = 978-5-295-04683-4
|тираж = 5000
}}--&gt;
[[Категория:Мәләүез районының юҡҡа сыҡҡан тораҡ пункттары]]
[[Категория:1968 йылда бөтөрөлгән тораҡ пункттар]]
[[Категория:Башҡортостанда 1968 йыл]]</text>
      <sha1>ldtohq0ncnvuwedtci0zfc7hbiaiohx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306647</id>
      <parentid>1306646</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T17:14:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1306647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6426" sha1="sc2hy414v0l1mu3xn9lsrpm22u0l8y7" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = юҡҡа сығарылған утар
 | русское название         = Куязя {{defunct}}
 | оригинальное название    = Көйәҙе
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 53.138826 
 | lon_deg                  = 56.270980
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Мәләүез районы
 | район в таблице          = Мелеузовский район{{!}}Мәләүез
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Воскресенск ауыл советы
 | поселение в таблице      = Воскресенский сельсовет (Башкортостан){{!}}Воскресенск ауыл советы
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 1968 йылдан
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = 
 | год переписи             = 
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = 
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 
 | сайт                     = 
}}
'''Көйәҙе''' (Куязя) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Мәләүез районы]] [[Воскресенск ауыл Советы (Мәләүез районы)]]на ҡараған 1968 йылда бөтөрөлгән утар.

== Географияһы ==
[[Үсҡаныш]]) йылғаһының уң ҡушылдығы Көйәҙе шишмәһе эргәһендә вурынлашҡан булған.

=== Урынлашыуы ===
1952 йылғыи мәғлүмәттәр буйынса ара:
* район үҙәге ([[Мәләүез]]): 10 км,
* ауыл советы үҙәгенә ([[Воскресенское (Мелеузовский район)|Воскресенск]]): 10 км,
* яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Мәләүез]]): 35 км.

== Тарихы ==
БАССР Юғары Советы Президиумының 1968 йылдың 31 октябрендәге 6-2/180 һанлы Указына ярашлы бөтөрөлә.

== Халҡы ==
Согласно данным Всесоюзной переписи 1939 года на хуторе проживали 43 человека, из них 21 мужчина и 22 женщины&lt;ref&gt;[http://ihtika.ru/index.php/book/naselennye-punkty-bashkortostana-v-4-t-t1-po-mat-vsesoyuznoy-perepisi-1939-goda-ufa-kitap-2018/text/152 {{Wayback|url=http://ihtika.ru/index.php/book/naselennye-punkty-bashkortostana-v-4-t-t1-po-mat-vsesoyuznoy-perepisi-1939-goda-ufa-kitap-2018/text/152 |date=20220420060213 }} [ihtika.ru&amp;#93; Населенные пункты Башкортостана. В 4 т. Т.1. По мат. Всесоюзной переписи 1939 года. — Уфа, Китап, 2018. Страница 152&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;; по Всесоюзной переписей 1959 года на хуторе 3 мужчины и 4 женщины, всего 7 жителей&lt;ref&gt;[http://ihtika.ru/book/naselennye-punkty-bashkortostana-v-4-t-t2-po-mat-vsesoyuznyh-perepisey-1959-i-1970-godov-ufa-kitap-2018/text/175 {{Wayback|url=http://ihtika.ru/book/naselennye-punkty-bashkortostana-v-4-t-t2-po-mat-vsesoyuznyh-perepisey-1959-i-1970-godov-ufa-kitap-2018/text/175 |date=20220420063536 }} [ihtika.ru&amp;#93; Населенные пункты Башкортостана. В 4 т. Т.2. По мат. Всесоюзных переписей 1959 и 1970 годов. — Уфа, Китап, 2018. Страница 175&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Башкирская АССР: [http://elib.uraic.ru/handle/123456789/12419 административно-территориальное деление на 1 июня 1952 года]: [справочник] / Президиум Верхов. Совета БАССР; [сост. Н. Ильин, Ш. Файзуллин, М. Курамшин и др.; отв. ред. А. Денисов]. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1953. — 494, [1] с.: табл. преим. — Алф. указ.: с. 398—493. С.309.
* Населенные пункты Башкортостана. В 4 т. Т.1. По мат. Всесоюзной переписи 1939 года. — Уфа, Китап, 2018. С. 152.
* Населенные пункты Башкортостана. В 4 т. Т.2. По мат. Всесоюзных переписей 1959 и 1970 годов. — Уфа, Китап, 2018. С. 175.
&lt;!--
* {{книга
|автор = [[Асфандияров, Анвар Закирович|Асфандияров А. З.]]
|часть = 
|заглавие = История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий
|оригинал = 
|ссылка = 
|ответственный = 
|издание = 
|место = Уфа
|издательство = [[Китап (издательство)|Китап]]
|год = 2009
|том = 
|страницы = 72 
|страниц = 744
|серия = 
|isbn = 978-5-295-04683-4
|тираж = 5000
}}--&gt;
[[Категория:Мәләүез районының юҡҡа сыҡҡан тораҡ пункттары]]
[[Категория:1968 йылда бөтөрөлгән тораҡ пункттар]]
[[Категория:Башҡортостанда 1968 йыл]]</text>
      <sha1>sc2hy414v0l1mu3xn9lsrpm22u0l8y7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306649</id>
      <parentid>1306647</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T17:19:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Халҡы */</comment>
      <origin>1306649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6429" sha1="n03o8lx4vfokrcxcerxihckmswlxep1" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = юҡҡа сығарылған утар
 | русское название         = Куязя {{defunct}}
 | оригинальное название    = Көйәҙе
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 53.138826 
 | lon_deg                  = 56.270980
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Мәләүез районы
 | район в таблице          = Мелеузовский район{{!}}Мәләүез
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Воскресенск ауыл советы
 | поселение в таблице      = Воскресенский сельсовет (Башкортостан){{!}}Воскресенск ауыл советы
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 1968 йылдан
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = 
 | год переписи             = 
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = 
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 
 | сайт                     = 
}}
'''Көйәҙе''' (Куязя) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Мәләүез районы]] [[Воскресенск ауыл Советы (Мәләүез районы)]]на ҡараған 1968 йылда бөтөрөлгән утар.

== Географияһы ==
[[Үсҡаныш]]) йылғаһының уң ҡушылдығы Көйәҙе шишмәһе эргәһендә вурынлашҡан булған.

=== Урынлашыуы ===
1952 йылғыи мәғлүмәттәр буйынса ара:
* район үҙәге ([[Мәләүез]]): 10 км,
* ауыл советы үҙәгенә ([[Воскресенское (Мелеузовский район)|Воскресенск]]): 10 км,
* яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Мәләүез]]): 35 км.

== Тарихы ==
БАССР Юғары Советы Президиумының 1968 йылдың 31 октябрендәге 6-2/180 һанлы Указына ярашлы бөтөрөлә.

== Халҡы ==
1939 йылғы Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса утарҙа 43 кеше, 21 ир-егет һәм 22 ҡатын-ҡыҙ, йәшәгән&lt;ref&gt;[http://ihtika.ru/index.php/book/naselennye-punkty-bashkortostana-v-4-t-t1-po-mat-vsesoyuznoy-perepisi-1939-goda-ufa-kitap-2018/text/152 {{Wayback|url=http://ihtika.ru/index.php/book/naselennye-punkty-bashkortostana-v-4-t-t1-po-mat-vsesoyuznoy-perepisi-1939-goda-ufa-kitap-2018/text/152 |date=20220420060213 }} [ihtika.ru&amp;#93; Населенные пункты Башкортостана. В 4 т. Т.1. По мат. Всесоюзной переписи 1939 года. — Уфа, Китап, 2018. Страница 152&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;; по Всесоюзной переписей 1959 года на хуторе 3 мужчины и 4 женщины, всего 7 жителей&lt;ref&gt;[http://ihtika.ru/book/naselennye-punkty-bashkortostana-v-4-t-t2-po-mat-vsesoyuznyh-perepisey-1959-i-1970-godov-ufa-kitap-2018/text/175 {{Wayback|url=http://ihtika.ru/book/naselennye-punkty-bashkortostana-v-4-t-t2-po-mat-vsesoyuznyh-perepisey-1959-i-1970-godov-ufa-kitap-2018/text/175 |date=20220420063536 }} [ihtika.ru&amp;#93; Населенные пункты Башкортостана. В 4 т. Т.2. По мат. Всесоюзных переписей 1959 и 1970 годов. — Уфа, Китап, 2018. Страница 175&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Башкирская АССР: [http://elib.uraic.ru/handle/123456789/12419 административно-территориальное деление на 1 июня 1952 года]: [справочник] / Президиум Верхов. Совета БАССР; [сост. Н. Ильин, Ш. Файзуллин, М. Курамшин и др.; отв. ред. А. Денисов]. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1953. — 494, [1] с.: табл. преим. — Алф. указ.: с. 398—493. С.309.
* Населенные пункты Башкортостана. В 4 т. Т.1. По мат. Всесоюзной переписи 1939 года. — Уфа, Китап, 2018. С. 152.
* Населенные пункты Башкортостана. В 4 т. Т.2. По мат. Всесоюзных переписей 1959 и 1970 годов. — Уфа, Китап, 2018. С. 175.
&lt;!--
* {{книга
|автор = [[Асфандияров, Анвар Закирович|Асфандияров А. З.]]
|часть = 
|заглавие = История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий
|оригинал = 
|ссылка = 
|ответственный = 
|издание = 
|место = Уфа
|издательство = [[Китап (издательство)|Китап]]
|год = 2009
|том = 
|страницы = 72 
|страниц = 744
|серия = 
|isbn = 978-5-295-04683-4
|тираж = 5000
}}--&gt;
[[Категория:Мәләүез районының юҡҡа сыҡҡан тораҡ пункттары]]
[[Категория:1968 йылда бөтөрөлгән тораҡ пункттар]]
[[Категория:Башҡортостанда 1968 йыл]]</text>
      <sha1>n03o8lx4vfokrcxcerxihckmswlxep1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306650</id>
      <parentid>1306649</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T17:21:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Халҡы */</comment>
      <origin>1306650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6406" sha1="lppvgu7vbkl384lbslrtvxcy1kfdmnz" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = юҡҡа сығарылған утар
 | русское название         = Куязя {{defunct}}
 | оригинальное название    = Көйәҙе
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 53.138826 
 | lon_deg                  = 56.270980
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Мәләүез районы
 | район в таблице          = Мелеузовский район{{!}}Мәләүез
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Воскресенск ауыл советы
 | поселение в таблице      = Воскресенский сельсовет (Башкортостан){{!}}Воскресенск ауыл советы
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 1968 йылдан
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = 
 | год переписи             = 
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = 
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 
 | сайт                     = 
}}
'''Көйәҙе''' (Куязя) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Мәләүез районы]] [[Воскресенск ауыл Советы (Мәләүез районы)]]на ҡараған 1968 йылда бөтөрөлгән утар.

== Географияһы ==
[[Үсҡаныш]]) йылғаһының уң ҡушылдығы Көйәҙе шишмәһе эргәһендә вурынлашҡан булған.

=== Урынлашыуы ===
1952 йылғыи мәғлүмәттәр буйынса ара:
* район үҙәге ([[Мәләүез]]): 10 км,
* ауыл советы үҙәгенә ([[Воскресенское (Мелеузовский район)|Воскресенск]]): 10 км,
* яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Мәләүез]]): 35 км.

== Тарихы ==
БАССР Юғары Советы Президиумының 1968 йылдың 31 октябрендәге 6-2/180 һанлы Указына ярашлы бөтөрөлә.

== Халҡы ==
1939 йылғы Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса утарҙа 43 кеше, 21 ир-егет һәм 22 ҡатын-ҡыҙ, йәшәгән&lt;ref&gt;[http://ihtika.ru/index.php/book/naselennye-punkty-bashkortostana-v-4-t-t1-po-mat-vsesoyuznoy-perepisi-1939-goda-ufa-kitap-2018/text/152 {{Wayback|url=http://ihtika.ru/index.php/book/naselennye-punkty-bashkortostana-v-4-t-t1-po-mat-vsesoyuznoy-perepisi-1939-goda-ufa-kitap-2018/text/152 |date=20220420060213 }} [ihtika.ru&amp;#93; Населенные пункты Башкортостана. В 4 т. Т.1. По мат. Всесоюзной переписи 1939 года. — Уфа, Китап, 2018. Страница 152&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;; 1959 йылғы иҫәп буйынса утарҙа 7 кеше, 3 ир-ат һәм 4 ҡатын-ҡыҙ, йәшәгән&lt;ref&gt;[http://ihtika.ru/book/naselennye-punkty-bashkortostana-v-4-t-t2-po-mat-vsesoyuznyh-perepisey-1959-i-1970-godov-ufa-kitap-2018/text/175 {{Wayback|url=http://ihtika.ru/book/naselennye-punkty-bashkortostana-v-4-t-t2-po-mat-vsesoyuznyh-perepisey-1959-i-1970-godov-ufa-kitap-2018/text/175 |date=20220420063536 }} [ihtika.ru&amp;#93; Населенные пункты Башкортостана. В 4 т. Т.2. По мат. Всесоюзных переписей 1959 и 1970 годов. — Уфа, Китап, 2018. Страница 175&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Башкирская АССР: [http://elib.uraic.ru/handle/123456789/12419 административно-территориальное деление на 1 июня 1952 года]: [справочник] / Президиум Верхов. Совета БАССР; [сост. Н. Ильин, Ш. Файзуллин, М. Курамшин и др.; отв. ред. А. Денисов]. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1953. — 494, [1] с.: табл. преим. — Алф. указ.: с. 398—493. С.309.
* Населенные пункты Башкортостана. В 4 т. Т.1. По мат. Всесоюзной переписи 1939 года. — Уфа, Китап, 2018. С. 152.
* Населенные пункты Башкортостана. В 4 т. Т.2. По мат. Всесоюзных переписей 1959 и 1970 годов. — Уфа, Китап, 2018. С. 175.
&lt;!--
* {{книга
|автор = [[Асфандияров, Анвар Закирович|Асфандияров А. З.]]
|часть = 
|заглавие = История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий
|оригинал = 
|ссылка = 
|ответственный = 
|издание = 
|место = Уфа
|издательство = [[Китап (издательство)|Китап]]
|год = 2009
|том = 
|страницы = 72 
|страниц = 744
|серия = 
|isbn = 978-5-295-04683-4
|тираж = 5000
}}--&gt;
[[Категория:Мәләүез районының юҡҡа сыҡҡан тораҡ пункттары]]
[[Категория:1968 йылда бөтөрөлгән тораҡ пункттар]]
[[Категория:Башҡортостанда 1968 йыл]]</text>
      <sha1>lppvgu7vbkl384lbslrtvxcy1kfdmnz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ишбирҙин Шакир Ғәлимйән улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201568</id>
    <revision>
      <id>1306651</id>
      <timestamp>2026-10-01T17:40:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: '''Ишбирҙин Шакир Ғәлимйәән улы''' ([[1923 йыл|1923]]-[[2010 йыл|2010]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ҡатнашыусыһы, ефрейтор    == Биографияһы == Шакир 1923 йылда [[Башҡорт АССР-ы]] [[Мәсәғүт кантоны]] [[Тирмән (Салауат районы)|Тирмән]] ауылында Ишбирҙин Ғәлимйән ғаиләһендә тыуған.   Тирмән ет...</comment>
      <origin>1306651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3124" sha1="1zj0fi2sow7qpsrsz4ugczp0m5xvsvm" xml:space="preserve">'''Ишбирҙин Шакир Ғәлимйәән улы''' ([[1923 йыл|1923]]-[[2010 йыл|2010]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ҡатнашыусыһы, ефрейтор
 

== Биографияһы ==
Шакир 1923 йылда [[Башҡорт АССР-ы]] [[Мәсәғүт кантоны]] [[Тирмән (Салауат районы)|Тирмән]] ауылында Ишбирҙин Ғәлимйән ғаиләһендә тыуған.
 
Тирмән ете йыллыҡ мәктәбендә уҡыған.
 
1942 йылдың 21 майында Салауат районы хәрби комиссариаты егетте Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра. Саҡырылғандар исемлегендә шулай уҡ Лаҡлы ауылынан тиҫтерҙәре Баймөхәмәтов фәрит Закир улы һәм Рьянов Рәид Ғәләүетдин улы ла бар&lt;ref&gt;&lt;/ref&gt;.
 
30 октября 1942 года Шакира Ишбердина направили учиться в Рижское пехотное училище, находящееся в г. Стерлитамаке
 
== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]]
 
== Ғаиләһе ==
Ҡатыны Сәмәрйә Хәким ҡыҙы Ишбирҙина
Балалары
 
== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/  Списки призыва и демобилизации. Ишбердин Шакир Галимьянович]
* [https://pamyat-naroda.ru/  Списки призыва и демобилизации. Ишбердин Шакир Галимьянович]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero49983782/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3DИшбердин%26first_name%3DШакир%20%26middle_name%3DГалимьянович%26date_birth_from%3D1923%26static_hash%3D448fa876d12df22028ee72cac8dc9c76b3573f3600cdbc1aa8742bd494516397v3%26place_birth_ids%3D%26division_ids%3D%26division_rod_ids%3D%26rank_group_ids%3D%26collection%3D%26award_ids%3D%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_card%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Akld_partizan%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%3Asame_rvk%3Asame_guk%3Apotery_knigi_pamyati%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;  Награждение Орден Отечественной войны II степени]

== Сығанаҡтар ==
* ВК Республики Башкортостан Фонд: Отдел ВК по Дуванскому, Мечетлинскому и Салаватскому р-нам Республики Башкортостан Дело: 11005453 Дело: 11005452
 
[[Категория:]]</text>
      <sha1>1zj0fi2sow7qpsrsz4ugczp0m5xvsvm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306653</id>
      <parentid>1306651</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T17:43:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1306653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4507" sha1="9l2n74zv11j2nn3epjdex4ge6fof788" xml:space="preserve">'''Ишбирҙин Шакир Ғәлимйәән улы''' ([[1923 йыл|1923]]-[[2010 йыл|2010]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ҡатнашыусыһы, ефрейтор&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/  Списки призыва и демобилизации. Ишбердин Шакир Галимьянович]&lt;/ref&gt;.
 

== Биографияһы ==
Шакир 1923 йылда [[Башҡорт АССР-ы]] [[Мәсәғүт кантоны]] [[Тирмән (Салауат районы)|Тирмән]] ауылында Ишбирҙин Ғәлимйән ғаиләһендә тыуған.
 
Тирмән ете йыллыҡ мәктәбендә уҡыған.
 
1942 йылдың 21 майында Салауат районы хәрби комиссариаты егетте Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра. Саҡырылғандар исемлегендә шулай уҡ Лаҡлы ауылынан тиҫтерҙәре Баймөхәмәтов фәрит Закир улы һәм Рьянов Рәид Ғәләүетдин улы ла бар.
 
30 октября 1942 года Шакира Ишбердина направили учиться в Рижское пехотное училище, находящееся в г. Стерлитамаке&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/  Списки призыва и демобилизации. Ишбердин Шакир Галимьянович]&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]]&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero49983782/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3DИшбердин%26first_name%3DШакир%20%26middle_name%3DГалимьянович%26date_birth_from%3D1923%26static_hash%3D448fa876d12df22028ee72cac8dc9c76b3573f3600cdbc1aa8742bd494516397v3%26place_birth_ids%3D%26division_ids%3D%26division_rod_ids%3D%26rank_group_ids%3D%26collection%3D%26award_ids%3D%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_card%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Akld_partizan%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%3Asame_rvk%3Asame_guk%3Apotery_knigi_pamyati%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;  Награждение Орден Отечественной войны II степени]&lt;/ref&gt;
 
== Ғаиләһе ==
Ҡатыны Сәмәрйә Хәким ҡыҙы Ишбирҙина
Балалары
 
== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/  Списки призыва и демобилизации. Ишбердин Шакир Галимьянович]
* [https://pamyat-naroda.ru/  Списки призыва и демобилизации. Ишбердин Шакир Галимьянович]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero49983782/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3DИшбердин%26first_name%3DШакир%20%26middle_name%3DГалимьянович%26date_birth_from%3D1923%26static_hash%3D448fa876d12df22028ee72cac8dc9c76b3573f3600cdbc1aa8742bd494516397v3%26place_birth_ids%3D%26division_ids%3D%26division_rod_ids%3D%26rank_group_ids%3D%26collection%3D%26award_ids%3D%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_card%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Akld_partizan%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%3Asame_rvk%3Asame_guk%3Apotery_knigi_pamyati%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;  Награждение Орден Отечественной войны II степени]

== Сығанаҡтар ==
* ВК Республики Башкортостан Фонд: Отдел ВК по Дуванскому, Мечетлинскому и Салаватскому р-нам Республики Башкортостан Дело: 11005453 Дело: 11005452
 
[[Категория:]]</text>
      <sha1>9l2n74zv11j2nn3epjdex4ge6fof788</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306654</id>
      <parentid>1306653</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T17:45:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ғаиләһе */</comment>
      <origin>1306654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4508" sha1="5xx6605o06hf3s44x7qx7h4pjhjoh2m" xml:space="preserve">'''Ишбирҙин Шакир Ғәлимйәән улы''' ([[1923 йыл|1923]]-[[2010 йыл|2010]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ҡатнашыусыһы, ефрейтор&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/  Списки призыва и демобилизации. Ишбердин Шакир Галимьянович]&lt;/ref&gt;.
 

== Биографияһы ==
Шакир 1923 йылда [[Башҡорт АССР-ы]] [[Мәсәғүт кантоны]] [[Тирмән (Салауат районы)|Тирмән]] ауылында Ишбирҙин Ғәлимйән ғаиләһендә тыуған.
 
Тирмән ете йыллыҡ мәктәбендә уҡыған.
 
1942 йылдың 21 майында Салауат районы хәрби комиссариаты егетте Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра. Саҡырылғандар исемлегендә шулай уҡ Лаҡлы ауылынан тиҫтерҙәре Баймөхәмәтов фәрит Закир улы һәм Рьянов Рәид Ғәләүетдин улы ла бар.
 
30 октября 1942 года Шакира Ишбердина направили учиться в Рижское пехотное училище, находящееся в г. Стерлитамаке&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/  Списки призыва и демобилизации. Ишбердин Шакир Галимьянович]&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]]&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero49983782/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3DИшбердин%26first_name%3DШакир%20%26middle_name%3DГалимьянович%26date_birth_from%3D1923%26static_hash%3D448fa876d12df22028ee72cac8dc9c76b3573f3600cdbc1aa8742bd494516397v3%26place_birth_ids%3D%26division_ids%3D%26division_rod_ids%3D%26rank_group_ids%3D%26collection%3D%26award_ids%3D%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_card%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Akld_partizan%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%3Asame_rvk%3Asame_guk%3Apotery_knigi_pamyati%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;  Награждение Орден Отечественной войны II степени]&lt;/ref&gt;
 
== Ғаиләһе ==
Ҡатыны Сәмәрйә Хәким ҡыҙы Ишбирҙина.

Балалары

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/  Списки призыва и демобилизации. Ишбердин Шакир Галимьянович]
* [https://pamyat-naroda.ru/  Списки призыва и демобилизации. Ишбердин Шакир Галимьянович]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero49983782/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3DИшбердин%26first_name%3DШакир%20%26middle_name%3DГалимьянович%26date_birth_from%3D1923%26static_hash%3D448fa876d12df22028ee72cac8dc9c76b3573f3600cdbc1aa8742bd494516397v3%26place_birth_ids%3D%26division_ids%3D%26division_rod_ids%3D%26rank_group_ids%3D%26collection%3D%26award_ids%3D%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_card%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Akld_partizan%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%3Asame_rvk%3Asame_guk%3Apotery_knigi_pamyati%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;  Награждение Орден Отечественной войны II степени]

== Сығанаҡтар ==
* ВК Республики Башкортостан Фонд: Отдел ВК по Дуванскому, Мечетлинскому и Салаватскому р-нам Республики Башкортостан Дело: 11005453 Дело: 11005452
 
[[Категория:]]</text>
      <sha1>5xx6605o06hf3s44x7qx7h4pjhjoh2m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306655</id>
      <parentid>1306654</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T17:46:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1306655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4627" sha1="nxtc5x297a18r3ld0s93sw0z50dgfqm" xml:space="preserve">'''Ишбирҙин Шакир Ғәлимйәән улы''' ([[1923 йыл|1923]]-[[2010 йыл|2010]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ҡатнашыусыһы, ефрейтор&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/  Списки призыва и демобилизации. Ишбердин Шакир Галимьянович]&lt;/ref&gt;.
 

== Биографияһы ==
Шакир 1923 йылда [[Башҡорт АССР-ы]] [[Мәсәғүт кантоны]] [[Тирмән (Салауат районы)|Тирмән]] ауылында Ишбирҙин Ғәлимйән ғаиләһендә тыуған.
 
Тирмән ете йыллыҡ мәктәбендә уҡыған.
 
1942 йылдың 21 майында Салауат районы хәрби комиссариаты егетте Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра. Саҡырылғандар исемлегендә шулай уҡ Лаҡлы ауылынан тиҫтерҙәре Баймөхәмәтов фәрит Закир улы һәм Рьянов Рәид Ғәләүетдин улы ла бар.
 
30 октября 1942 года Шакира Ишбердина направили учиться в Рижское пехотное училище, находящееся в г. Стерлитамаке&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/  Списки призыва и демобилизации. Ишбердин Шакир Галимьянович]&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]]&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero49983782/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3DИшбердин%26first_name%3DШакир%20%26middle_name%3DГалимьянович%26date_birth_from%3D1923%26static_hash%3D448fa876d12df22028ee72cac8dc9c76b3573f3600cdbc1aa8742bd494516397v3%26place_birth_ids%3D%26division_ids%3D%26division_rod_ids%3D%26rank_group_ids%3D%26collection%3D%26award_ids%3D%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_card%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Akld_partizan%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%3Asame_rvk%3Asame_guk%3Apotery_knigi_pamyati%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;  Награждение Орден Отечественной войны II степени]&lt;/ref&gt;
 
== Ғаиләһе ==
Ҡатыны Сәмәрйә Хәким ҡыҙы Ишбирҙина.

Балалары

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/  Списки призыва и демобилизации. Ишбердин Шакир Галимьянович]
* [https://pamyat-naroda.ru/  Списки призыва и демобилизации. Ишбердин Шакир Галимьянович]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero49983782/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3DИшбердин%26first_name%3DШакир%20%26middle_name%3DГалимьянович%26date_birth_from%3D1923%26static_hash%3D448fa876d12df22028ee72cac8dc9c76b3573f3600cdbc1aa8742bd494516397v3%26place_birth_ids%3D%26division_ids%3D%26division_rod_ids%3D%26rank_group_ids%3D%26collection%3D%26award_ids%3D%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_card%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Akld_partizan%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%3Asame_rvk%3Asame_guk%3Apotery_knigi_pamyati%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;  Награждение Орден Отечественной войны II степени]

== Сығанаҡтар ==
* ВК Республики Башкортостан Фонд: Отдел ВК по Дуванскому, Мечетлинскому и Салаватскому р-нам Республики Башкортостан Дело: 11005453 Дело: 11005452
 
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>nxtc5x297a18r3ld0s93sw0z50dgfqm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306658</id>
      <parentid>1306655</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T18:47:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1306658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4625" sha1="kewgnl536611ec931zljtspczf367e5" xml:space="preserve">'''Ишбирҙин Шакир Ғәлимйән улы''' ([[1923 йыл|1923]]-[[2010 йыл|2010]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ҡатнашыусыһы, ефрейтор&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/  Списки призыва и демобилизации. Ишбердин Шакир Галимьянович]&lt;/ref&gt;.
 

== Биографияһы ==
Шакир 1923 йылда [[Башҡорт АССР-ы]] [[Мәсәғүт кантоны]] [[Тирмән (Салауат районы)|Тирмән]] ауылында Ишбирҙин Ғәлимйән ғаиләһендә тыуған.
 
Тирмән ете йыллыҡ мәктәбендә уҡыған.
 
1942 йылдың 21 майында Салауат районы хәрби комиссариаты егетте Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра. Саҡырылғандар исемлегендә шулай уҡ Лаҡлы ауылынан тиҫтерҙәре Баймөхәмәтов фәрит Закир улы һәм Рьянов Рәид Ғәләүетдин улы ла бар.
 
30 октября 1942 года Шакира Ишбердина направили учиться в Рижское пехотное училище, находящееся в г. Стерлитамаке&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/  Списки призыва и демобилизации. Ишбердин Шакир Галимьянович]&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]]&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero49983782/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3DИшбердин%26first_name%3DШакир%20%26middle_name%3DГалимьянович%26date_birth_from%3D1923%26static_hash%3D448fa876d12df22028ee72cac8dc9c76b3573f3600cdbc1aa8742bd494516397v3%26place_birth_ids%3D%26division_ids%3D%26division_rod_ids%3D%26rank_group_ids%3D%26collection%3D%26award_ids%3D%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_card%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Akld_partizan%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%3Asame_rvk%3Asame_guk%3Apotery_knigi_pamyati%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;  Награждение Орден Отечественной войны II степени]&lt;/ref&gt;
 
== Ғаиләһе ==
Ҡатыны Сәмәрйә Хәким ҡыҙы Ишбирҙина.

Балалары

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/  Списки призыва и демобилизации. Ишбердин Шакир Галимьянович]
* [https://pamyat-naroda.ru/  Списки призыва и демобилизации. Ишбердин Шакир Галимьянович]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero49983782/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3DИшбердин%26first_name%3DШакир%20%26middle_name%3DГалимьянович%26date_birth_from%3D1923%26static_hash%3D448fa876d12df22028ee72cac8dc9c76b3573f3600cdbc1aa8742bd494516397v3%26place_birth_ids%3D%26division_ids%3D%26division_rod_ids%3D%26rank_group_ids%3D%26collection%3D%26award_ids%3D%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_card%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Akld_partizan%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%3Asame_rvk%3Asame_guk%3Apotery_knigi_pamyati%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;  Награждение Орден Отечественной войны II степени]

== Сығанаҡтар ==
* ВК Республики Башкортостан Фонд: Отдел ВК по Дуванскому, Мечетлинскому и Салаватскому р-нам Республики Башкортостан Дело: 11005453 Дело: 11005452
 
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>kewgnl536611ec931zljtspczf367e5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306673</id>
      <parentid>1306658</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T04:05:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4923" sha1="fki15b1b1jwagd275fjhp7gvqh1bekd" xml:space="preserve">'''Ишбирҙин Шакир Ғәлимйән улы''' ([[1923 йыл|1923]]-[[2010 йыл|2010]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ҡатнашыусыһы, ефрейтор&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/  Списки призыва и демобилизации. Ишбердин Шакир Галимьянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210427073442/https://pamyat-naroda.ru/ |date=2021-04-27 }}&lt;/ref&gt;.
 

== Биографияһы ==
Шакир 1923 йылда [[Башҡорт АССР-ы]] [[Мәсәғүт кантоны]] [[Тирмән (Салауат районы)|Тирмән]] ауылында Ишбирҙин Ғәлимйән ғаиләһендә тыуған.
 
Тирмән ете йыллыҡ мәктәбендә уҡыған.
 
1942 йылдың 21 майында Салауат районы хәрби комиссариаты егетте Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра. Саҡырылғандар исемлегендә шулай уҡ Лаҡлы ауылынан тиҫтерҙәре Баймөхәмәтов фәрит Закир улы һәм Рьянов Рәид Ғәләүетдин улы ла бар.
 
30 октября 1942 года Шакира Ишбердина направили учиться в Рижское пехотное училище, находящееся в г. Стерлитамаке&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/  Списки призыва и демобилизации. Ишбердин Шакир Галимьянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210427073442/https://pamyat-naroda.ru/ |date=2021-04-27 }}&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]]&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero49983782/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3DИшбердин%26first_name%3DШакир%20%26middle_name%3DГалимьянович%26date_birth_from%3D1923%26static_hash%3D448fa876d12df22028ee72cac8dc9c76b3573f3600cdbc1aa8742bd494516397v3%26place_birth_ids%3D%26division_ids%3D%26division_rod_ids%3D%26rank_group_ids%3D%26collection%3D%26award_ids%3D%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_card%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Akld_partizan%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%3Asame_rvk%3Asame_guk%3Apotery_knigi_pamyati%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;  Награждение Орден Отечественной войны II степени]&lt;/ref&gt;
 
== Ғаиләһе ==
Ҡатыны Сәмәрйә Хәким ҡыҙы Ишбирҙина.

Балалары

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20210427073442/https://pamyat-naroda.ru/  Списки призыва и демобилизации. Ишбердин Шакир Галимьянович]
* [https://web.archive.org/web/20210427073442/https://pamyat-naroda.ru/  Списки призыва и демобилизации. Ишбердин Шакир Галимьянович]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero49983782/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3DИшбердин%26first_name%3DШакир%20%26middle_name%3DГалимьянович%26date_birth_from%3D1923%26static_hash%3D448fa876d12df22028ee72cac8dc9c76b3573f3600cdbc1aa8742bd494516397v3%26place_birth_ids%3D%26division_ids%3D%26division_rod_ids%3D%26rank_group_ids%3D%26collection%3D%26award_ids%3D%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_card%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Akld_partizan%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%3Asame_rvk%3Asame_guk%3Apotery_knigi_pamyati%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;  Награждение Орден Отечественной войны II степени]

== Сығанаҡтар ==
* ВК Республики Башкортостан Фонд: Отдел ВК по Дуванскому, Мечетлинскому и Салаватскому р-нам Республики Башкортостан Дело: 11005453 Дело: 11005452
 
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>fki15b1b1jwagd275fjhp7gvqh1bekd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-10-02</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201569</id>
    <revision>
      <id>1306657</id>
      <timestamp>2026-10-01T18:45:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Gene Autry, NPG 94 39.jpg</comment>
      <origin>1306657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25" sha1="5gwo6nv5yd6y9dm8w91qb6ik2vgf1gm" xml:space="preserve">Gene Autry, NPG 94 39.jpg</text>
      <sha1>5gwo6nv5yd6y9dm8w91qb6ik2vgf1gm</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>