Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 7596 1306721 931967 2026-10-02T15:35:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306721 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Кәлмәргән | image file = Osprey mg 9605.jpg | image descr = Кәлмәргән | regnum = Хайуандар | phylum = [[Хордалылар]] | classis = [[Ҡоштар]] | ordo = Ыласын һымаҡтар | familia = '''Кәлмәргән һымаҡтар''' | genus = '''Кәлмәргәндәр''' | species = '''Кәлмәргән''' | latin = {{btname|Pandion haliaetus| <br />([[Linnaeus]], [[1758]])}} | range map = Wiki-Pandion haliaetus.png | range legend = | wikispecies = Pandion haliaetus | commons = Pandion haliaetus | itis = 175590 | ncbi = 56262 | section name = Ярам төрҙәре | section text = * ''P. h. haliaetus'' * ''P. h. carolinensis'' * ''P. h. ridgwayi'' * ''P. h. cristatus'' }} {{Международная Красная книга|LC|106003324}} [[File:Pandion haliaetus MHNT.ZOO.2010.11.93.9.jpg|thumb| ''Pandion haliaetus'']] '''Кәлмәргән''' ({{lang-ru|Скопа́}}, {{lang-la|Pandion haliaetus}}) — ҡаҙҙан бәләкәйерәк ҡырағай [[:Категория:ҡоштар|ҡош]]. Оҙонлоғо — 55—58 см, ҡанат йәйеме — 145—170 см. Оҙон һәм тар ҡанаттары беләҙек һөйәктәрендә бөгөлгән була. Тышҡы ҡиәфәте менән башҡа йыртҡыс ҡоштарҙан айырылып тора. Ике төҫлө булыуы аныҡ ҡына алыҫтан уҡ күренә: түше, ҡойроғо ҡара-көрән; тамағы, ҡорһағы аҡ, ҡанат төбөндәге ҡаурыйҙары һарғылт сыбар. Суҡышынан күҙе аша муйынына үткән һоро һыҙыҡ бар. Башҡа ҡара ҡоштарҙан аҡ ҡорһағы менән айырыла. Күҙе һары төҫтә, ҡара суҡышының осо кәкере, аяҡтары көслө, тырнаҡтары ҡара һәм текә кәкере. Ата ҡоштар инәләренән бер аҙ бәләкәй булыуҙары менән генә айырылалар. [[Башҡорт теле|Башҡортса]] ''тимер тырнаҡ, балыҡ һары, балыҡ ҡарсығаһы, ҡәлмәргән, халмарйын'' тигән исемдәре лә осрай. == Таралыуы == [[Антарктида]]нан башҡа бөтә [[ҡитға]]ларҙа ла остай. Күсмә ҡош. [[Мысыр]]ҙа һәм [[Ҡыҙыл диңгеҙ]]ҙең ҡайһы бер утрауҙарында ҡышлай. Көньяҡ Урал биләмәләрендә '''P.h.haliaetes'''  осрай. Кәлмәргәндең таралыуы бөтә ерҙә лә һыуға бәйләнгән: йылғаларға, күлдәргә, һыу һаҡлағыстарға, сөнки уның төп аҙығы булып балыҡ тора. Үткән быуаттың төрлө йылдарында кәлмәргәнде Ағиҙел, Һаҡмар, Ҙур Ыҡ йылғалары үҙәндәрендә, Нөгөш йылғаһы һәм Нөгөш һыуһаҡлағысы, Ҙур Талпаҡ күлендә күҙәткәндәр. «Шүлгәнташ» ҡурсаулығы биләмәһендә, Һалдыбаш һәм Сөм йылғалары үҙәндәрендә оялары табылған. Хәйбулла районында ла уның оя ҡороуы тураһында мәғлүмәт бар. 1970 йылдарҙа Дыуан районында Йүрүҙән йылғаһында балыҡ аулауын күргәндәр<ref>Баянов М.Г., Маматов А.Ф. Птицы Южного Урала. – Уфа: Китап, 2009. – 376 с.</ref>. == Йәшәү рәүеше == Кәлмәргән – ихтиофаг. Башҡа ҡоштарҙан айырмалы рәүештә, кәлмәргән рационы 99 %-ҡа [[балыҡ]]тан тора. Һирәкләп [[тәлмәрйен]], башҡа ҡоштар менән туҡлана. Ғәҙәттә һыу өҫтөндә һунар итә. Һыу өҫтөндә ҡорбанын күреп ҡалһа, тәпәйҙәрен алға сығарып, ҡанатын артҡа ташлап аҫҡа ташлана. Балыҡты ул аҡсарлаҡ кеүек суҡышы менән түгел, ә тырнаҡтары менән эләктереп ала. Балыҡ әҙ йәки һыу болғансыҡ булҡан осраҡта тәлмәрйен, ваҡ ҡош-ҡорт, кимереүселәр менән дә туҡлана. Ояһын балыҡ күп булған һыу буйҙарындағы бейек ағас баштарында ҡора. Ергә ултырмай, ял иткәндә лә ағаста ултыра. Яҡынлашып килгән кешене күрһә йәки хәүефле хәл килеп сыҡһа, шунда уҡ күтәрелеп, осоп китә. Шуға күрә, ул янында ағастары булмаған һыу ятҡылыҡтарынан ситләшә. Ояһын күп тапҡырҙар (18 йылға ҡәҙәр) ҡуллана. Уны ҡышлау урынынан ҡайтҡас, яҙғыһын ата һәм инә ҡоштар бергәләшеп яңыртып, рәтләп алалар. Ояны ағаста ҡуйы булмаған, ғәҙәттә һулый башлаған йәки һулыған олонда 8-25 метр бейеклектә ҡоралар. Инә ҡош ҡыҙғылт көрән таптар менән сыбарланған 2-3 бөртөк аҡһыл зәңгәр йомортҡа һала. Йомортҡаны баҫыу 35 тәүлек дауам итә. Ҡошсоҡтарын атаһы ла, инәһе лә ашата. Уларға көнөнә 200-400 грамм ауырлыҡтағы 4-5 балыҡ килтерәләр<ref>Рябицев В.К. Птицы Урала, Приуралья и Западной Сибири. Екатеринбург: Изд-во Уральского университета. 2002. 608 с.</ref>. Йәш ҡоштар июнь аҙағында июль башында оянан ососп сығалар.Тәүҙә уларҙы инә ҡош ҡурсалап тора. Ҡышлау урынына осоп китеү сентябрь аҙағына йәки октябрь уртаһына саҡлы бара. == Һаҡлау == Төрлө әҙәби сығанаҡтарға ҡарағанда, кәлмәргәндәрҙең һаны XIX быуат аҙағында кәмей башлай. Башҡортостан биләмәләрендә XX быуаттың 30-сы йылдарында уҡ ул һирәк осрай башлай. Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына һирәк осрай торған төр булараҡ индерелгән (3-сө категория). Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына юғалып барған төр булараҡ индерелгән (1-се категория). Кәлмәргәндәрҙе һаҡлап ҡалыу өсөн оя ҡорған һыу ятҡылыҡтары эргәһендәге һулып барыусы ағастарҙы һаҡларға, ояларын туҙҙырмаҫҡа кәрәк. Яһалма оялар эшләп ҡуйыу ҙа уларҙы һаҡларға булышлыҡ итәсәк. ==Иҫкәрмәләр== {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * [https://web.archive.org/web/20160813150831/http://ecoclub.nsu.ru/raptors/publicat/pandion/Ikar_pandion_1998.pdf И. В. Карякин. Скопа (Pandion haliaetus) // Пернатые хищники Уральского региона. Соколообразные (Falconiformes) и Совообразные (Strigiformes). Пермь: Центр полевых исследований Союза охраны животных Урала / Социально-экологический союз, 1998. — 483 с.] * [https://web.archive.org/web/20160304070524/http://ecoclub.nsu.ru/raptors/publicat/pandion/Dem_pandion.pdf Г. П. Дементьев. Скопа (Pandion haliaetus) // Птицы Советского Союза, т.1. — М.: Сов. наука. 1951. — С.275-279.] * Баянов М.Г., Маматов А.Ф. Птицы Южного Урала. – Уфа: Китап, 2009. – 376 с. * Дементьев Г.П., Гладков Н.А. Птицы Советского Союза. Т. 1 – 6.М.: Советская наука, 1951-1954. *Кучеров Е.В., Ильичев В.Д. Охотничье-промысловые птицы Башкирии и их охрана. Уфа, 1961. 120с. * Лоскутова Н.М. Редкие хищные птицы Башкирского заповедника // Экология и охрана хищных птиц. М., 1983. с. 17-20. *Ишбирзин Э.Ф. Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1986. [[Категория:Ыласын һымаҡтар]] [[Категория:Башҡортостан ҡоштары]] [[Категория:Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы:Ҡоштар]] gzkkkop0qa8ipmguqql918pbgok2ye7 0 29528 1306715 1101554 2026-10-02T12:57:38Z Kontributor 2K 42555 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:DE-TH 16-0-65-074 Topfstedt COA.svg]] → [[File:DEU Topfstedt COA.svg]] [[c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set) 1306715 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Топфштедт |төп исеме = Topfstedt |ил = Германия |герб = DEU Topfstedt COA.svg |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Кифхойзер (район) |теҙмәләге район = Кифхойзер (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = 2 район |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Арнд Халеккер<br>([[фирҡәһеҙ]]) |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 10,78 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 175 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 613 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 99718 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = KYF |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 65 074 |Commons-тағы категория = Topfstedt |сайт = |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Топфштедт''' ({{lang-de|Topfstedt}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса коммунала 613 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 10,78 км². Диңгеҙ кимәленән 175 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99718 һәм автомобиль коды — KYF. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [ Рәсми сайт]. [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} 8k9th5bg452lstm6sgutmjkxaaezxfq 10 42841 1306749 909736 2026-10-03T02:24:21Z EmausBot 2500 Бот: [[Ҡалып:Флагификация/Бонэйр, Синт-Эстатиус һәм Саба]] битенә икеле йүнәлтеүҙе төҙәтеү 1306749 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Ҡалып:Флагификация/Бонэйр, Синт-Эстатиус һәм Саба]] lfv5io16pel3r7f0dtm0yfqibcmuebc 10 50656 1306751 285384 2026-10-03T02:24:41Z EmausBot 2500 Бот: [[Ҡалып:Флагификация/Кук Утрауҙары]] битенә икеле йүнәлтеүҙе төҙәтеү 1306751 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Ҡалып:Флагификация/Кук Утрауҙары]] dz5tdakyx2weftm6vzgy9sxkcruk5ug 0 57865 1306725 969612 2026-10-02T16:44:16Z Айсар 10823 орфография 1306725 wikitext text/x-wiki '''Ирәндек''' һүҙе менән башланған мәҡәләләр исемлеге * [[Ирәндек]] — Көньяҡ-көнсығыш [[Башҡортостан]]дағы [[арҡа|тау арҡаһы]] * [[Ирәндек айыуы]] — [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]] [[Күсей]] ауылында табылған 5 кг-лыҡ [[алтын]] киҫәге. * [[Ирәндек (боҙ һарайы)]] — [[Сибай (ҡала)‎|Сибай]] ҡалаһындағы боҙ һарайы. * [[«Ирәндек» халыҡ бейеүҙәре ансамбле (Баймаҡ)|Ирәндек]] — 1983 йылда ойошторолған ансамбль. {{Күп мәғәнәлелек}} 27c6nv8w3pzkqdbokyhpjhwloag2xwh 1306726 1306725 2026-10-02T16:44:48Z Айсар 10823 орфография 1306726 wikitext text/x-wiki '''Ирәндек''' һүҙе менән башланған мәҡәләләр исемлеге * [[Ирәндек]] — көньяҡ-көнсығыш [[Башҡортостан]]дағы [[арҡа|тау арҡаһы]] * [[Ирәндек айыуы]] — [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]] [[Күсей]] ауылында табылған 5 кг-лыҡ [[алтын]] киҫәге. * [[Ирәндек (боҙ һарайы)]] — [[Сибай (ҡала)‎|Сибай]] ҡалаһындағы боҙ һарайы. * [[«Ирәндек» халыҡ бейеүҙәре ансамбле (Баймаҡ)|Ирәндек]] — 1983 йылда ойошторолған ансамбль. {{Күп мәғәнәлелек}} ltl3eunr4r0tc27p6y30g4leewzupky 0 66686 1306720 1301906 2026-10-02T15:21:36Z Shirshikay 48080 /* Админстратив ҡоролошо */ 1306720 wikitext text/x-wiki {{Административная единица |Цвет1 = {{Цвет|Россия}} |Цвет2 = |Русское название = Ҡоншаҡ районы |Оригинальное название =Кунашакский район |Герб = RUS Кунашакский район COA.gif |Флаг = Flag of Kunashak rayon (Chelyabinsk oblast).png |Описание флага = Ҡоншаҡ районы флагы |Страна = {{RUS}} |Статус = |Гимн = |Входит в = [[Силәбе өлкәһе]] |Включает = 9 берекмә |Столица = [[Ҡоншаҡ]] ауылы |КрупныйГород = |КрупныеГорода = |Дата = [[1930]] |Глава = |Название главы = |Глава2 = |Название главы2 = |ВВП = |Год ВВП = |Место по ВВП = |ВВП на душу населения = |Место по ВВП на душу населения = |Язык = |Языки = | Население = {{ Население | Кунашакский район | тс }} | Год переписи = {{ Население | Кунашакский район | г }} | Процент от населения = {{ #expr: ( {{ Население | Кунашакский район | ч }} * 100 / {{ Население | Челябинская область | ч }} round 2 ) }} | Место по населению = 17 | Плотность = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Население | Кунашакский район | ч }} / 3280 round 2 ) }} }} |Место по плотности = |Национальный состав = [[башҡорттар]] – 47%, [[татарҙар]]– 36%, [[урыҫтар]] – 15% |Конфессиональный состав = |Площадь = 3 280 |Место по площади = 12 |Максимальная высота = |Средняя высота = |Минимальная высота = |Широта = |Долгота = |coor = |Карта = Chelyabinskaya_oblast_Kunashaksky_rayon.png |ЧасовойПояс = {{MSK+2}} |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Код автомобильных номеров = 74, 174 |Сайт = http://www.kunashak.ru/kunashak/index.php |Параметр1 = |Название параметра1 = |Примечания = }} '''Ҡоншаҡ районы''' ({{lang-ru|Кунашакский район}}) — [[Силәбе өлкәһе]]нең административ-территориаль берәмеге. Район үҙәге — [[Ҡоншаҡ]] ауылы. == География == Район Силәбе өлкәһенең төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Төньяҡта [[Свердловск өлкәһе|Свердловск]] һәм [[Ҡурған өлкәһе|Ҡурған өлкәләре]] менән сиктәш. Районда [[Сыбаркүл (күл)|Сыбаркүл]] һәм [[Айлыкүл (күл)|Айлыкүл]] күлдәре, [[Ҡараболаҡ]], [[Бағыряҡ]], [[Көртмәле һаҙы]] йылғалары аға. === Сиктәшлек === {| class="wikitable" |- ! Яҡ !! Район йәки регион |- | [[Төньяҡ]] || [[Кәҫле районы]] |- | [[Төньяҡ]]-[[көнсығыш]] || [[Свердловск өлкәһе]], [[Ҡурған өлкәһе]] |- | [[Көньяҡ]]-[[көнсығыш]] || [[Красноармейск районы (Силәбе өлкәһе)|Красноармейск районы]] |- | [[Көньяҡ]] || [[Арғаяш районы]], [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районы]] |} == Халҡы == {| style="margin: 0 auto; text-align: center;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 5px; width: 100%; display: block;" | Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе диаграммаһы |- {{Wikidata/Population}} [[Файл:V Международный туристический форум "Большой Урал" 03.jpg|мини|слева|Ҡоншаҡ районында башҡорт сувениры эшләүселәр Екатеринбургта үткән V Халыҡ-ара турист форумында, 2017]] ; Милли составы Ҡоншаҡ районында төрлө милләт вәкилдәре: башҡорттар, татарҙар, урыҫтар, украиндар, немецтар, ҡаҙаҡтар һәм бик күп башҡа халыҡтар йәшәй. Шундай состав дөйөм алғанда район мәҙәниәтен ҡабатланмаҫ итә. Күп төрлө байрамдар билдәләнә. Төрлө сығанаҡтарҙа райондың башҡорт телендәге формаһы килтерелә({{lang-ba|Ҡоншаҡ районы}}<ref>[http://www.vatandash.ru/pics/pdf/831.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925065228/http://vatandash.ru/pics/pdf/831.pdf |date=2020-09-25 }} Ссылка на статью в журнале [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]]</ref>, ''Көншәк районы''). Ҡоншаҡ Тарихи Башҡортостан ере булғас, башҡорттар һәр ауылда, ҡасабала, ҡалала күпләп йәшәй. Төп башҡорт ауылдары: Яңы Бүре, Оло Ҡояш, Һары һәм Хәлит. Башҡорттар йәшәгән ауылдар: Әшир, Яңы Бүре, Оло Ҡояш, Яңы Ҡорман, Һары, Хәлит, шулай уҡ Ҡыҙыл, Әлифкүл, Мәхмүт, Сосновка, Борисовка, Ҡәнзәфәр, Ибраһим, Ҡырмыҫҡалы, Кесе Ҡояш, Һарыкүлмәк, Суртаныш, Ноғоман, Сураҡ, Солтан, Әмин, Ҡайынкүл, Ҡаракүлмәк, Сөләймән, Сыбакүл, Оло Иркәбай, Оло Түләк, Ҡарағайкүл, Ҡолошбай, Сураҡай, Солтанай, Юлдаш, Ямантай, Аҡсакүл, Иҡсан, Ҡарино, Мурино, Серкино, Соҡор, Бараҡ, Баязит, Оло Ҡаҙаҡбай, Бүре, Ҡобағыш, Ҡунаҡбай, Кесе Ҡаҙаҡбай. Башҡорттар шулай уҡ Трудовой, Маяҡ, Дружный, Прибрежный, Ҡомкүл, Мансур, Таҡталым һ. б. ҡасабаларҙа йәшәй. Татарҙар Ҡоншаҡта, Мөслимдә, Татар Караболкаһында, Бағаряк-тамаҡта, Усман һәм [[Мусаҡай]]ҙа йәшәй. Башҡорт ауылдары Яңы Бүрелә, Оло Ҡояшта, Һары һәм Хәлит ауылдарында ла һәм Лесной, Дружный һәм Синарский ҡасабаларында татарҙар бар. == Тарих == 1917—1930 йылдарҙа район биләмәһе [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы]]ның Арғаяш кантонына керә. 1934 йылдың 17 ғинуарынан 17 ноябренә тиклем [[Арғаяш милли округы]]на ҡарай. Артабан үрҙәге идаралыҡ ҡарары менән Силәбе өлкәһенә индерелгән. == Админстратив ҡоролошо == 9 берекмә, 73 халыҡ йәшәгән пункт бар. {| class="wikitable" border="1" |- ! № п/п ! Берекмә ! Үҙәк ! Пункттар <br />һаны !Халыҡ <br />(2002), һаны, кеше |- | 1 | Әшир ауыл биләмәһе | Әшир | style="text-align:right" |3 | style="text-align:right" |652 |- | 2 | Бүре ауыл биләмәһе | Яңы Бүре ауылы | style="text-align:right" |4 | style="text-align:right" |2 582 |- | 3 | Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе | [[Ҡоншаҡ]] | style="text-align:right" |7 | style="text-align:right" |7 640 |- | 4 | Ҡояш ауыл биләмәһе | Оло Ҡояш | style="text-align:right" |10 | style="text-align:right" |2 898 |- | 5 | Мөслим ауыл биләмәһе | Мөслим | style="text-align:right" |8 | style="text-align:right" |5 591 |- | 6 | Һары ауыл биләмәһе | Һары | style="text-align:right" |6 | style="text-align:right" |2 267 |- | 7 | Өрөккүл ауыл биләмәһе | Дружный ҡасабаһы | style="text-align:right" |11 | style="text-align:right" |3 089 |- | 8 | Бағаряҡ-тамаҡ ауыл биләмәһе | Бағаряк-тамаҡ | style="text-align:right" |13 | style="text-align:right" |3 065 |- | 9 | Хәлит ауыл биләмәһе | Хәлит | style="text-align:right" |10 | style="text-align:right" |4 433 |} Ҡоншаҡ районында 73 халыҡ йәшәгән пункт бар. {{Автонумерация | Оформление = standard sortable collapsible collapsed | Название = Райондың тораҡ пункттары исемлеге | Столбцов = 5 | Заголовок2 = Тораҡ пункты | Заголовок3 = Тип | Заголовок4 = Халҡы | Заголовок5 = Муниципаль берәмек | Выравнивание4 = right | Сортировка4 = число | | [[Аҡсакүл (ауыл)|Аҡсакүл]] | ауыл| {{ Население | Акчакуль (деревня) | тс }} | [[Бәғерәктамаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Әлифҡол]] | ауыл| {{ Население | Алифкулова | тс }} | [[Ғәшер ауыл биләмәһе]] | | [[Әмин (Ҡоншаҡ районы)|Әмин]] | ауыл| {{ Население | Аминева (деревня) | тс }} | [[Һары ауыл биләмәһе]] | | [[Арыҡ|Арыҡ]] | ауыл| {{ Население | Арыкова (деревня) | тс }} | [[Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Ғәшер]] | ауыл| {{ Население | Аширово | тс }} | [[Ғәшир ауыл биләмәһе]] | | [[Бараҡ (Рәсәй)|Бараҡ]] | ауыл| {{ Население | Баракова | тс }} | [[Хәлит ауыл биләмәһе]] | | [[Баязит (Силәбе өлкәһе)|Баязит]] | ауыл| {{ Население | Баязитова | тс }} | [[Хәлит ауыл биләмәһе]] | | [[Оло Иркәбай]] | ауыл| {{ Население | Большая Иркабаево | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]] | | [[Оло Ҡаҙаҡбай]] | ауыл| {{ Население | Большая Казакбаева | тс }} | [[Хәлит ауыл биләмәһе]] | | [[Оло Түләк]] | ауыл| {{ Население | Большая Тюлякова | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]] | | [[Оло Ҡояш]] | ауыл| {{ Население | Большой Куяш | тс }} | [[Ҡояш ауыл биләмәһе]] | | [[Борисовка (Ҡоншаҡ районы)|Борисовка]] | ауыл| {{ Население | Борисовка (Кунашакский район) | тс }} | [[Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Бүре (Силәбе өлкәһе)|Бүре]] | ауыл| {{ Население | Бурино (Челябинская область) | тс }} | [[Хәлит ауыл биләмәһе]] | | [[Голубинка (Силәбе өлкәһе)|Голубинка]] | ауыл| {{ Население | Голубинка (Челябинская область) | тс }} | [[Ҡояш ауыл биләмәһе]] | | [[Дружный (Ҡоншаҡ районы)|Дружный]] | ҡасаба| {{ Население | Дружный (Кунашакский район) | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]] | | [[Ибраһим (Силәбе өлкәһе)|Ибраһим]] | ауыл | {{ Население | Ибрагимова (деревня) | тс }} | [[Ҡояш ауыл биләмәһе]] | | [[Иҡсан|Иҡсан]] | ауыл| {{ Население | Иксанова | тс }} | [[Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Ҡайынкүл (ауыл)|Ҡайынкүл]] | ауыл| {{ Население | Каинкуль | тс }} | [[Һары ауыл биләмәһе]] | | [[Ҡәнзәфәр (Силәбе өлкәһе)|Ҡәнзәфәр]]| ауыл| {{ Население | Канзафарова | тс }} | [[Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Ҡарағайкүл (ауыл, Ҡоншаҡ районы)|Ҡарағайкүл]] | ауыл| {{ Население | Карагайкуль (Челябинская область) | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]] | | [[Ҡарағайлы (Силәбе өлкәһе)|Ҡарағайлы]] | ҡасаба| {{ Население | Карагайлы (Челябинская область) | тс }} | [[Мөслим ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Мөслим ауыл биләмәһе]] | | [[Ҡаракүлмәк (Ҡоншаҡ районы)|Ҡаракүлмәк]] | ауыл| {{ Население | Каракульмяк (Кунашакский район) | тс }} | [[Һары ауыл биләмәһе]] | | [[Карино (Силәбе өлкәһе)|Карино]] | ауыл| {{ Население | Карино (Челябинская область) | тс }} | [[Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Ҡобағош (Силәбе өлкәһе)|Ҡобағош]] | ауыл| {{ Население | Кубагушева | тс }} | [[Хәлит ауыл биләмәһе]] | | [[Ҡолошбай]] | ауыл| {{ Население | Кулужбаева | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]] | | [[Ҡомкүл (ҡасаба)|Ҡомкүл]] | ҡасаба| {{ Население | Кумкуль (посёлок) | тс }} | [[Бәғерәктамаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Ҡунаҡбай (Силәбе өлкәһе)|Ҡунаҡбай]] | ауыл| {{ Население | Кунакбаева | тс }} | [[Хәлит ауыл биләмәһе]] | | [[Ҡоншаҡ (тимер юл станцияһы ҡасабаһы)|Ҡоншаҡ]] | {{abbr|т.ю. станцияһы ҡасабаһы|тимер юл станцияһы ҡасабаһы|0}} | {{ Население | Кунашак (посёлок железнодорожной станции) | тс }} | [[Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Ҡоншаҡ]] | ауыл| {{ Население | Кунашак (село) | тс }} | [[Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Ҡырмыҫҡалы (Силәбе өлкәһе)|Ҡырмыҫҡалы]] | ауыл| {{ Население | Кырмыскалы | тс }} | [[Ҡояш ауыл биләмәһе]] | | [[Лесной (Ҡоншаҡ районы)|Лесной]] | ҡасаба| {{ Население | Лесной (Кунашакский район) | тс }} | [[Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Кесе Ҡаҙаҡбай]] | ауыл| {{ Население | Малая Казакбаева | тс }} | [[Хәлит ауыл биләмәһе]] | | [[Кесе Ҡоншаҡ]] | ауыл| {{ Население | Малый Кунашак | тс }} | [[Ҡояш ауыл биләмәһе]] | | [[Кесе Ҡояш]] | ауыл| {{ Население | Малый Куяш | тс }} | [[Ҡояш ауыл биләмәһе]] | | [[Мансур (Силәбе өлкәһе)|Мансур]] | ауыл| {{ Население | Мансурова (деревня) | тс }} | [[Хәлит ауыл биләмәһе]] | | [[Мәхмүт (Силәбе өлкәһе)|Мәхмүт]] | ауыл| {{ Население | Махмутова | тс }} | [[Ғәшер ауыл биләмәһе]] | | [[Маяк (Ҡоншаҡ районы)|Маяк]] | ҡасаба| {{ Население | Маяк (Кунашакский район) | тс }} | [[Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Маян]] | ҡасаба| {{ Население | Маян | тс }} | [[Бәғерәктамаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Муры (Силәбе өлкәһе)|Муры]] | ауыл| {{ Население | Мурино (Челябинская область) | тс }} | [[Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Мусаҡай]] | ауыл| {{ Население | Мусакаева | тс }} | [[Ҡояш ауыл биләмәһе]] | | [[Мөслим (ҡасаба, Силәбе өлкәһе)|Мөслим]] | {{abbr|т.ю. станцияһы ҡасабыһы|тимер юл станцияһы ҡасабыһы|0}} | {{ Население | Муслюмово (посёлок, Челябинская область) | тс }} | [[Мөслим ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Мөслим ауыл биләмәһе]] | | [[Мөслим (ауыл, Силәбе өлкәһе)|Мөслим]] | ауыл| {{ Население | Муслюмово (село, Челябинская область) | тс }} | [[Мөслим ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Мөслим ауыл биләмәһе]] | | [[Нижняя (Силәбе өлкәһе)|Нижняя]] | {{abbr|т.ю. станцияһы ҡасабыһы|тимер юл станцияһы ҡасабыһы|0}} | {{ Население | Нижняя (Челябинская область) | тс }} | [[Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Яңы Бүре]] | ауыл| {{ Население | Новобурино | тс }} | [[Бүре ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Бүре ауыл биләмәһе]] | | [[Яңы Ҡорман]] | ауыл| {{ Население | Новое Курманово | тс }} | [[Мөслим ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Мөслим ауыл биләмәһе]] | | [[Ноғман (Силәбе өлкәһе)|Ноғман]] | ауыл| {{ Население | Нугуманово | тс }} | [[Мөслим ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Мөслим ауыл биләмәһе]] | | [[Прибрежный (Силәбе өлкәһе)|Прибрежный]] | ҡасаба| {{ Население | Прибрежный (Челябинская область) | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]] | | [[Разъезд № 2]] |ҡасаба| {{ Население | Разъезд № 2 | тс }} | [[Бүре ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Бүре ауыл биләмәһе]] | | [[Разъезд № 3]] |ҡасаба| {{ Население | Разъезд № 3 | тс }} | [[Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Разъезд № 5]] | ҡасаба| {{ Население | Разъезд № 5 | тс }} | [[Мөслим ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Мөслим ауыл биләмәһе]] | | [[Һары (Ҡоншаҡ районы)|Һары]] | ауыл| {{ Население | Сары (Кунашакский район) | тс }} | [[Һары ауыл биләмәһе]] | | [[Һарыҡай]] | ауыл| {{ Население | Сарыкаево | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]] | | [[Һарыкүлмәк]] | ауыл| {{ Население | Сарыкульмяк | тс }} | [[Ҡояш ауыл биләмәһе]] | | [[Сәркәй]] | ауыл| {{ Население | Серкино (Челябинская область) | тс }} | [[Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Сәнәр (Силәбе өлкәһе)|Сәнәр]] | ҡасаба| {{ Население | Синарский (Челябинская область) | тс }} | [[Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Сосновка (Ҡоншаҡ районы)|Сосновка]] | ауыл| {{ Население | Сосновка (Кунашакский район) | тс }} | [[Бүре ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Бүре ауыл биләмәһе]] | | [[Сөләймән (Силәбе өлкәһе)|Сөләймән]] | ауыл| {{ Население | Сулейманово (Челябинская область) | тс }} | [[Һары ауыл биләмәһе]] | | [[Солтанай (Силәбе өлкәһе)|Солтанай]] | ауыл| {{ Население | Султанаева | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]] | | [[Солтан (Силәбе өлкәһе)|Солтан]] | ауыл| {{ Население | Султаново | тс }} | [[Мөслим ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Мөслим ауыл биләмәһе]] | | [[Сураҡ]] | ауыл| {{ Население | Сураково | тс }} | [[Мөслим ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Мөслим ауыл биләмәһе]] | | [[Суртаныш]] | ауыл| {{ Население | Суртаныш | тс }} | [[Ҡояш ауыл биләмәһе]] | | [[Татар Ҡараболағы]] | ауыл| {{ Население | Татарская Караболка | тс }} | [[Ҡояш ауыл биләмәһе]] | | [[Таҡталым]] | ауыл| {{ Население | Тахталым | тс }} | [[Хәлит ауыл биләмәһе]] | | [[Трудовой (Силәбе өлкәһе)|Трудовой]] | ҡасаба| {{ Население | Трудовой (Челябинская область) | тс }} | [[Бүре ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Бүре ауыл биләмәһе]] | | [[Үрәкүл]] | ауыл| {{ Население | Урукуль | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]] | | [[Ғосман (ауыл)|Ғосман]] | ауыл| {{ Население | Усманова (деревня) | тс }} | [[Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Бәғерәктамаҡ (ауыл)|Бәғерәктамаҡ]] | ауыл| {{ Население | Усть-Багаряк | тс }} | [[Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Хәлит (Ҡоншаҡ районы)|Хәлит]] | ауыл| {{ Население | Халитово (Челябинская область) | тс }} | [[Хәлит ауыл биләмәһе]] | | [[Себәкүл]] | ауыл| {{ Население | Чебакуль (деревня) | тс }} | [[Һары ауыл биләмәһе]] | | [[Сүкер]] | ауыл| {{ Население | Чекурова (деревня) | тс }} | [[Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Элеваторный (Силәбе өлкәһе)|Элеваторный]] | ҡасаба| {{ Население | Элеваторный (Челябинская область) | тс }} | [[Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Юлдаш (Ҡоншаҡ районы)|Юлдаш]] | ауыл| {{ Население | Юлдашева (деревня) | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]] | | [[Ямантай]] | ауыл| {{ Население | Ямантаева | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]] }} [[Файл:Administrative Map of Kunashaksky municipal okrug in Bashkir language.png|thumb|center|400px|Ҡоншаҡ муниципаль округының административ картаһы]] == Иҡтисады == Район иҡтисадының нигеҙен [[ауыл хужалығы]] тармағы тәшкил итә. Ауыл хужалығы предприятиелары [[бойҙай]], [[ҡарабойҙай]], [[сөгөлдөр]], [[көнбағыш]], [[кукуруз]], [[малсылыҡ]] менән махсуслаша. Етештереүҙең иң ҙур өлөшө [[аҙыҡ-түлек]] етештереүгә тура килә. == Билдәле шәхестәре == * [[Сөләймәнов Фәтҡелҡадир Мостафа улы]] — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы, яҙыусы, төркиәтсе<ref name="БҠЭ">Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе. /Баш мөхәррир Р. З.Шәкүров. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. 303 бит</ref>; * [[Ҡадир Даян]] — [[башҡорт]] яҙыусыһы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре; * {{МиҙалБ}} [[Солтанов Барый Муллағәли улы]]  (13.10.1907—21.01.1945) — Советтар Союзы Геройы (1945). Хәлит (Ҡоншаҡ районы)|Хәлит ауылы. * [[Мөхәмәтйәров Хәй Ғабдрафиҡ улы]] — башҡорт шағиры; * [[Тимерғазин Ҡадир Рәхим улы]] — нефтсе, геолог, геология-минералогия фәндәре докторы, профессор; * [[Ғәлимов Сәләм Ғәлим улы|Ғәлимов Сәләм]] — (18.01.1911—19.06.1939) — [[башҡорт]] шағиры, журналист һәм ғилми хеҙмәткәр. 1934 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы (Тәгәш ауылы). * [[Сәйәрғәлиев Барый Сәйәрғәли улы]] (12.12.1907—1964), [[фән|ғалим]]-[[Тел ғилеме|тел белгесе]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1945 йылдан [[Башҡорт театр-художество училищеһы]]ның уҡыу‑уҡытыу бүлеге мөдире, 1951—1964 йылдарҙа [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (Өфө)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] ғилми хеҙмәткәре. Филология фәндәре кандидаты (1956). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] орденындары кавалеры. [[Ҡоншаҡ]] ауылынан. * [[Тимерғәлина Шәрифә Тимерғәзи ҡыҙы]] — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе, аҙаҡтан ВЛКСМ Үҙәк Комитеты секретары (Ҡәнзәфәр ауылы). * Искандәр Рәмилә Риф ҡыҙы — кино һәм театра актрисаһы, «Алтын Лира» премияһы лауреаты ([[Мәскәү]]) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|90491}}{{V|09|12|2022}} * [http://www.vatandash.ru/pics/pdf/831.pdf «[[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]» журналында мәкәлә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925065228/http://vatandash.ru/pics/pdf/831.pdf |date=2020-09-25 }} * [http://www.kunashak.ru Официальный сайт Кунашакского района] * [http://www.heraldicum.ru/russia/subjects/towns/kunasak.htm История герба Кунашакского района] * [http://www.dlica.ru/showart.php?id=363 Кунашакский муниципальный район]{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.bashinform.ru/index.php?id=26705 Кунашакский район Челябинской области отмечает 75-летие] * [http://www.nuclear.tatar.mtss.ru/fa040907-1.htm Татарская Караболка — 50 лет в объятиях смерти.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101206122056/http://nuclear.tatar.mtss.ru/fa040907-1.htm |date=2010-12-06 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=6bO6etm3moQ Башкирское родословие: Салъют] {{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}} {{Силәбе өлкәһе}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы]] [[Категория:Башҡорт АССР-ы тарихы]] qgr0zhdoo0rp3zyd1vy036hcl91l87o 1306724 1306720 2026-10-02T16:33:09Z Kontributor 2K 42555 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Administrative Map of Kunashaksky municipal okrug in Bashkir language.png]] → [[File:Administrative Map of Kunashaksky Municipal Okrug in Bashkir language.png]] [[c:COM:FR#FR1|Criterion 1]] (original uploader's request) 1306724 wikitext text/x-wiki {{Административная единица |Цвет1 = {{Цвет|Россия}} |Цвет2 = |Русское название = Ҡоншаҡ районы |Оригинальное название =Кунашакский район |Герб = RUS Кунашакский район COA.gif |Флаг = Flag of Kunashak rayon (Chelyabinsk oblast).png |Описание флага = Ҡоншаҡ районы флагы |Страна = {{RUS}} |Статус = |Гимн = |Входит в = [[Силәбе өлкәһе]] |Включает = 9 берекмә |Столица = [[Ҡоншаҡ]] ауылы |КрупныйГород = |КрупныеГорода = |Дата = [[1930]] |Глава = |Название главы = |Глава2 = |Название главы2 = |ВВП = |Год ВВП = |Место по ВВП = |ВВП на душу населения = |Место по ВВП на душу населения = |Язык = |Языки = | Население = {{ Население | Кунашакский район | тс }} | Год переписи = {{ Население | Кунашакский район | г }} | Процент от населения = {{ #expr: ( {{ Население | Кунашакский район | ч }} * 100 / {{ Население | Челябинская область | ч }} round 2 ) }} | Место по населению = 17 | Плотность = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Население | Кунашакский район | ч }} / 3280 round 2 ) }} }} |Место по плотности = |Национальный состав = [[башҡорттар]] – 47%, [[татарҙар]]– 36%, [[урыҫтар]] – 15% |Конфессиональный состав = |Площадь = 3 280 |Место по площади = 12 |Максимальная высота = |Средняя высота = |Минимальная высота = |Широта = |Долгота = |coor = |Карта = Chelyabinskaya_oblast_Kunashaksky_rayon.png |ЧасовойПояс = {{MSK+2}} |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Код автомобильных номеров = 74, 174 |Сайт = http://www.kunashak.ru/kunashak/index.php |Параметр1 = |Название параметра1 = |Примечания = }} '''Ҡоншаҡ районы''' ({{lang-ru|Кунашакский район}}) — [[Силәбе өлкәһе]]нең административ-территориаль берәмеге. Район үҙәге — [[Ҡоншаҡ]] ауылы. == География == Район Силәбе өлкәһенең төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Төньяҡта [[Свердловск өлкәһе|Свердловск]] һәм [[Ҡурған өлкәһе|Ҡурған өлкәләре]] менән сиктәш. Районда [[Сыбаркүл (күл)|Сыбаркүл]] һәм [[Айлыкүл (күл)|Айлыкүл]] күлдәре, [[Ҡараболаҡ]], [[Бағыряҡ]], [[Көртмәле һаҙы]] йылғалары аға. === Сиктәшлек === {| class="wikitable" |- ! Яҡ !! Район йәки регион |- | [[Төньяҡ]] || [[Кәҫле районы]] |- | [[Төньяҡ]]-[[көнсығыш]] || [[Свердловск өлкәһе]], [[Ҡурған өлкәһе]] |- | [[Көньяҡ]]-[[көнсығыш]] || [[Красноармейск районы (Силәбе өлкәһе)|Красноармейск районы]] |- | [[Көньяҡ]] || [[Арғаяш районы]], [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районы]] |} == Халҡы == {| style="margin: 0 auto; text-align: center;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 5px; width: 100%; display: block;" | Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе диаграммаһы |- {{Wikidata/Population}} [[Файл:V Международный туристический форум "Большой Урал" 03.jpg|мини|слева|Ҡоншаҡ районында башҡорт сувениры эшләүселәр Екатеринбургта үткән V Халыҡ-ара турист форумында, 2017]] ; Милли составы Ҡоншаҡ районында төрлө милләт вәкилдәре: башҡорттар, татарҙар, урыҫтар, украиндар, немецтар, ҡаҙаҡтар һәм бик күп башҡа халыҡтар йәшәй. Шундай состав дөйөм алғанда район мәҙәниәтен ҡабатланмаҫ итә. Күп төрлө байрамдар билдәләнә. Төрлө сығанаҡтарҙа райондың башҡорт телендәге формаһы килтерелә({{lang-ba|Ҡоншаҡ районы}}<ref>[http://www.vatandash.ru/pics/pdf/831.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925065228/http://vatandash.ru/pics/pdf/831.pdf |date=2020-09-25 }} Ссылка на статью в журнале [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]]</ref>, ''Көншәк районы''). Ҡоншаҡ Тарихи Башҡортостан ере булғас, башҡорттар һәр ауылда, ҡасабала, ҡалала күпләп йәшәй. Төп башҡорт ауылдары: Яңы Бүре, Оло Ҡояш, Һары һәм Хәлит. Башҡорттар йәшәгән ауылдар: Әшир, Яңы Бүре, Оло Ҡояш, Яңы Ҡорман, Һары, Хәлит, шулай уҡ Ҡыҙыл, Әлифкүл, Мәхмүт, Сосновка, Борисовка, Ҡәнзәфәр, Ибраһим, Ҡырмыҫҡалы, Кесе Ҡояш, Һарыкүлмәк, Суртаныш, Ноғоман, Сураҡ, Солтан, Әмин, Ҡайынкүл, Ҡаракүлмәк, Сөләймән, Сыбакүл, Оло Иркәбай, Оло Түләк, Ҡарағайкүл, Ҡолошбай, Сураҡай, Солтанай, Юлдаш, Ямантай, Аҡсакүл, Иҡсан, Ҡарино, Мурино, Серкино, Соҡор, Бараҡ, Баязит, Оло Ҡаҙаҡбай, Бүре, Ҡобағыш, Ҡунаҡбай, Кесе Ҡаҙаҡбай. Башҡорттар шулай уҡ Трудовой, Маяҡ, Дружный, Прибрежный, Ҡомкүл, Мансур, Таҡталым һ. б. ҡасабаларҙа йәшәй. Татарҙар Ҡоншаҡта, Мөслимдә, Татар Караболкаһында, Бағаряк-тамаҡта, Усман һәм [[Мусаҡай]]ҙа йәшәй. Башҡорт ауылдары Яңы Бүрелә, Оло Ҡояшта, Һары һәм Хәлит ауылдарында ла һәм Лесной, Дружный һәм Синарский ҡасабаларында татарҙар бар. == Тарих == 1917—1930 йылдарҙа район биләмәһе [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы]]ның Арғаяш кантонына керә. 1934 йылдың 17 ғинуарынан 17 ноябренә тиклем [[Арғаяш милли округы]]на ҡарай. Артабан үрҙәге идаралыҡ ҡарары менән Силәбе өлкәһенә индерелгән. == Админстратив ҡоролошо == 9 берекмә, 73 халыҡ йәшәгән пункт бар. {| class="wikitable" border="1" |- ! № п/п ! Берекмә ! Үҙәк ! Пункттар <br />һаны !Халыҡ <br />(2002), һаны, кеше |- | 1 | Әшир ауыл биләмәһе | Әшир | style="text-align:right" |3 | style="text-align:right" |652 |- | 2 | Бүре ауыл биләмәһе | Яңы Бүре ауылы | style="text-align:right" |4 | style="text-align:right" |2 582 |- | 3 | Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе | [[Ҡоншаҡ]] | style="text-align:right" |7 | style="text-align:right" |7 640 |- | 4 | Ҡояш ауыл биләмәһе | Оло Ҡояш | style="text-align:right" |10 | style="text-align:right" |2 898 |- | 5 | Мөслим ауыл биләмәһе | Мөслим | style="text-align:right" |8 | style="text-align:right" |5 591 |- | 6 | Һары ауыл биләмәһе | Һары | style="text-align:right" |6 | style="text-align:right" |2 267 |- | 7 | Өрөккүл ауыл биләмәһе | Дружный ҡасабаһы | style="text-align:right" |11 | style="text-align:right" |3 089 |- | 8 | Бағаряҡ-тамаҡ ауыл биләмәһе | Бағаряк-тамаҡ | style="text-align:right" |13 | style="text-align:right" |3 065 |- | 9 | Хәлит ауыл биләмәһе | Хәлит | style="text-align:right" |10 | style="text-align:right" |4 433 |} Ҡоншаҡ районында 73 халыҡ йәшәгән пункт бар. {{Автонумерация | Оформление = standard sortable collapsible collapsed | Название = Райондың тораҡ пункттары исемлеге | Столбцов = 5 | Заголовок2 = Тораҡ пункты | Заголовок3 = Тип | Заголовок4 = Халҡы | Заголовок5 = Муниципаль берәмек | Выравнивание4 = right | Сортировка4 = число | | [[Аҡсакүл (ауыл)|Аҡсакүл]] | ауыл| {{ Население | Акчакуль (деревня) | тс }} | [[Бәғерәктамаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Әлифҡол]] | ауыл| {{ Население | Алифкулова | тс }} | [[Ғәшер ауыл биләмәһе]] | | [[Әмин (Ҡоншаҡ районы)|Әмин]] | ауыл| {{ Население | Аминева (деревня) | тс }} | [[Һары ауыл биләмәһе]] | | [[Арыҡ|Арыҡ]] | ауыл| {{ Население | Арыкова (деревня) | тс }} | [[Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Ғәшер]] | ауыл| {{ Население | Аширово | тс }} | [[Ғәшир ауыл биләмәһе]] | | [[Бараҡ (Рәсәй)|Бараҡ]] | ауыл| {{ Население | Баракова | тс }} | [[Хәлит ауыл биләмәһе]] | | [[Баязит (Силәбе өлкәһе)|Баязит]] | ауыл| {{ Население | Баязитова | тс }} | [[Хәлит ауыл биләмәһе]] | | [[Оло Иркәбай]] | ауыл| {{ Население | Большая Иркабаево | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]] | | [[Оло Ҡаҙаҡбай]] | ауыл| {{ Население | Большая Казакбаева | тс }} | [[Хәлит ауыл биләмәһе]] | | [[Оло Түләк]] | ауыл| {{ Население | Большая Тюлякова | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]] | | [[Оло Ҡояш]] | ауыл| {{ Население | Большой Куяш | тс }} | [[Ҡояш ауыл биләмәһе]] | | [[Борисовка (Ҡоншаҡ районы)|Борисовка]] | ауыл| {{ Население | Борисовка (Кунашакский район) | тс }} | [[Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Бүре (Силәбе өлкәһе)|Бүре]] | ауыл| {{ Население | Бурино (Челябинская область) | тс }} | [[Хәлит ауыл биләмәһе]] | | [[Голубинка (Силәбе өлкәһе)|Голубинка]] | ауыл| {{ Население | Голубинка (Челябинская область) | тс }} | [[Ҡояш ауыл биләмәһе]] | | [[Дружный (Ҡоншаҡ районы)|Дружный]] | ҡасаба| {{ Население | Дружный (Кунашакский район) | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]] | | [[Ибраһим (Силәбе өлкәһе)|Ибраһим]] | ауыл | {{ Население | Ибрагимова (деревня) | тс }} | [[Ҡояш ауыл биләмәһе]] | | [[Иҡсан|Иҡсан]] | ауыл| {{ Население | Иксанова | тс }} | [[Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Ҡайынкүл (ауыл)|Ҡайынкүл]] | ауыл| {{ Население | Каинкуль | тс }} | [[Һары ауыл биләмәһе]] | | [[Ҡәнзәфәр (Силәбе өлкәһе)|Ҡәнзәфәр]]| ауыл| {{ Население | Канзафарова | тс }} | [[Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Ҡарағайкүл (ауыл, Ҡоншаҡ районы)|Ҡарағайкүл]] | ауыл| {{ Население | Карагайкуль (Челябинская область) | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]] | | [[Ҡарағайлы (Силәбе өлкәһе)|Ҡарағайлы]] | ҡасаба| {{ Население | Карагайлы (Челябинская область) | тс }} | [[Мөслим ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Мөслим ауыл биләмәһе]] | | [[Ҡаракүлмәк (Ҡоншаҡ районы)|Ҡаракүлмәк]] | ауыл| {{ Население | Каракульмяк (Кунашакский район) | тс }} | [[Һары ауыл биләмәһе]] | | [[Карино (Силәбе өлкәһе)|Карино]] | ауыл| {{ Население | Карино (Челябинская область) | тс }} | [[Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Ҡобағош (Силәбе өлкәһе)|Ҡобағош]] | ауыл| {{ Население | Кубагушева | тс }} | [[Хәлит ауыл биләмәһе]] | | [[Ҡолошбай]] | ауыл| {{ Население | Кулужбаева | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]] | | [[Ҡомкүл (ҡасаба)|Ҡомкүл]] | ҡасаба| {{ Население | Кумкуль (посёлок) | тс }} | [[Бәғерәктамаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Ҡунаҡбай (Силәбе өлкәһе)|Ҡунаҡбай]] | ауыл| {{ Население | Кунакбаева | тс }} | [[Хәлит ауыл биләмәһе]] | | [[Ҡоншаҡ (тимер юл станцияһы ҡасабаһы)|Ҡоншаҡ]] | {{abbr|т.ю. станцияһы ҡасабаһы|тимер юл станцияһы ҡасабаһы|0}} | {{ Население | Кунашак (посёлок железнодорожной станции) | тс }} | [[Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Ҡоншаҡ]] | ауыл| {{ Население | Кунашак (село) | тс }} | [[Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Ҡырмыҫҡалы (Силәбе өлкәһе)|Ҡырмыҫҡалы]] | ауыл| {{ Население | Кырмыскалы | тс }} | [[Ҡояш ауыл биләмәһе]] | | [[Лесной (Ҡоншаҡ районы)|Лесной]] | ҡасаба| {{ Население | Лесной (Кунашакский район) | тс }} | [[Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Кесе Ҡаҙаҡбай]] | ауыл| {{ Население | Малая Казакбаева | тс }} | [[Хәлит ауыл биләмәһе]] | | [[Кесе Ҡоншаҡ]] | ауыл| {{ Население | Малый Кунашак | тс }} | [[Ҡояш ауыл биләмәһе]] | | [[Кесе Ҡояш]] | ауыл| {{ Население | Малый Куяш | тс }} | [[Ҡояш ауыл биләмәһе]] | | [[Мансур (Силәбе өлкәһе)|Мансур]] | ауыл| {{ Население | Мансурова (деревня) | тс }} | [[Хәлит ауыл биләмәһе]] | | [[Мәхмүт (Силәбе өлкәһе)|Мәхмүт]] | ауыл| {{ Население | Махмутова | тс }} | [[Ғәшер ауыл биләмәһе]] | | [[Маяк (Ҡоншаҡ районы)|Маяк]] | ҡасаба| {{ Население | Маяк (Кунашакский район) | тс }} | [[Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Маян]] | ҡасаба| {{ Население | Маян | тс }} | [[Бәғерәктамаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Муры (Силәбе өлкәһе)|Муры]] | ауыл| {{ Население | Мурино (Челябинская область) | тс }} | [[Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Мусаҡай]] | ауыл| {{ Население | Мусакаева | тс }} | [[Ҡояш ауыл биләмәһе]] | | [[Мөслим (ҡасаба, Силәбе өлкәһе)|Мөслим]] | {{abbr|т.ю. станцияһы ҡасабыһы|тимер юл станцияһы ҡасабыһы|0}} | {{ Население | Муслюмово (посёлок, Челябинская область) | тс }} | [[Мөслим ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Мөслим ауыл биләмәһе]] | | [[Мөслим (ауыл, Силәбе өлкәһе)|Мөслим]] | ауыл| {{ Население | Муслюмово (село, Челябинская область) | тс }} | [[Мөслим ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Мөслим ауыл биләмәһе]] | | [[Нижняя (Силәбе өлкәһе)|Нижняя]] | {{abbr|т.ю. станцияһы ҡасабыһы|тимер юл станцияһы ҡасабыһы|0}} | {{ Население | Нижняя (Челябинская область) | тс }} | [[Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Яңы Бүре]] | ауыл| {{ Население | Новобурино | тс }} | [[Бүре ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Бүре ауыл биләмәһе]] | | [[Яңы Ҡорман]] | ауыл| {{ Население | Новое Курманово | тс }} | [[Мөслим ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Мөслим ауыл биләмәһе]] | | [[Ноғман (Силәбе өлкәһе)|Ноғман]] | ауыл| {{ Население | Нугуманово | тс }} | [[Мөслим ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Мөслим ауыл биләмәһе]] | | [[Прибрежный (Силәбе өлкәһе)|Прибрежный]] | ҡасаба| {{ Население | Прибрежный (Челябинская область) | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]] | | [[Разъезд № 2]] |ҡасаба| {{ Население | Разъезд № 2 | тс }} | [[Бүре ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Бүре ауыл биләмәһе]] | | [[Разъезд № 3]] |ҡасаба| {{ Население | Разъезд № 3 | тс }} | [[Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Разъезд № 5]] | ҡасаба| {{ Население | Разъезд № 5 | тс }} | [[Мөслим ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Мөслим ауыл биләмәһе]] | | [[Һары (Ҡоншаҡ районы)|Һары]] | ауыл| {{ Население | Сары (Кунашакский район) | тс }} | [[Һары ауыл биләмәһе]] | | [[Һарыҡай]] | ауыл| {{ Население | Сарыкаево | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]] | | [[Һарыкүлмәк]] | ауыл| {{ Население | Сарыкульмяк | тс }} | [[Ҡояш ауыл биләмәһе]] | | [[Сәркәй]] | ауыл| {{ Население | Серкино (Челябинская область) | тс }} | [[Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Сәнәр (Силәбе өлкәһе)|Сәнәр]] | ҡасаба| {{ Население | Синарский (Челябинская область) | тс }} | [[Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Сосновка (Ҡоншаҡ районы)|Сосновка]] | ауыл| {{ Население | Сосновка (Кунашакский район) | тс }} | [[Бүре ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Бүре ауыл биләмәһе]] | | [[Сөләймән (Силәбе өлкәһе)|Сөләймән]] | ауыл| {{ Население | Сулейманово (Челябинская область) | тс }} | [[Һары ауыл биләмәһе]] | | [[Солтанай (Силәбе өлкәһе)|Солтанай]] | ауыл| {{ Население | Султанаева | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]] | | [[Солтан (Силәбе өлкәһе)|Солтан]] | ауыл| {{ Население | Султаново | тс }} | [[Мөслим ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Мөслим ауыл биләмәһе]] | | [[Сураҡ]] | ауыл| {{ Население | Сураково | тс }} | [[Мөслим ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Мөслим ауыл биләмәһе]] | | [[Суртаныш]] | ауыл| {{ Население | Суртаныш | тс }} | [[Ҡояш ауыл биләмәһе]] | | [[Татар Ҡараболағы]] | ауыл| {{ Население | Татарская Караболка | тс }} | [[Ҡояш ауыл биләмәһе]] | | [[Таҡталым]] | ауыл| {{ Население | Тахталым | тс }} | [[Хәлит ауыл биләмәһе]] | | [[Трудовой (Силәбе өлкәһе)|Трудовой]] | ҡасаба| {{ Население | Трудовой (Челябинская область) | тс }} | [[Бүре ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Бүре ауыл биләмәһе]] | | [[Үрәкүл]] | ауыл| {{ Население | Урукуль | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]] | | [[Ғосман (ауыл)|Ғосман]] | ауыл| {{ Население | Усманова (деревня) | тс }} | [[Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Бәғерәктамаҡ (ауыл)|Бәғерәктамаҡ]] | ауыл| {{ Население | Усть-Багаряк | тс }} | [[Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Хәлит (Ҡоншаҡ районы)|Хәлит]] | ауыл| {{ Население | Халитово (Челябинская область) | тс }} | [[Хәлит ауыл биләмәһе]] | | [[Себәкүл]] | ауыл| {{ Население | Чебакуль (деревня) | тс }} | [[Һары ауыл биләмәһе]] | | [[Сүкер]] | ауыл| {{ Население | Чекурова (деревня) | тс }} | [[Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Элеваторный (Силәбе өлкәһе)|Элеваторный]] | ҡасаба| {{ Население | Элеваторный (Челябинская область) | тс }} | [[Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Юлдаш (Ҡоншаҡ районы)|Юлдаш]] | ауыл| {{ Население | Юлдашева (деревня) | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]] | | [[Ямантай]] | ауыл| {{ Население | Ямантаева | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]] }} [[Файл:Administrative Map of Kunashaksky Municipal Okrug in Bashkir language.png|thumb|center|400px|Ҡоншаҡ муниципаль округының административ картаһы]] == Иҡтисады == Район иҡтисадының нигеҙен [[ауыл хужалығы]] тармағы тәшкил итә. Ауыл хужалығы предприятиелары [[бойҙай]], [[ҡарабойҙай]], [[сөгөлдөр]], [[көнбағыш]], [[кукуруз]], [[малсылыҡ]] менән махсуслаша. Етештереүҙең иң ҙур өлөшө [[аҙыҡ-түлек]] етештереүгә тура килә. == Билдәле шәхестәре == * [[Сөләймәнов Фәтҡелҡадир Мостафа улы]] — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы, яҙыусы, төркиәтсе<ref name="БҠЭ">Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе. /Баш мөхәррир Р. З.Шәкүров. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. 303 бит</ref>; * [[Ҡадир Даян]] — [[башҡорт]] яҙыусыһы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре; * {{МиҙалБ}} [[Солтанов Барый Муллағәли улы]]  (13.10.1907—21.01.1945) — Советтар Союзы Геройы (1945). Хәлит (Ҡоншаҡ районы)|Хәлит ауылы. * [[Мөхәмәтйәров Хәй Ғабдрафиҡ улы]] — башҡорт шағиры; * [[Тимерғазин Ҡадир Рәхим улы]] — нефтсе, геолог, геология-минералогия фәндәре докторы, профессор; * [[Ғәлимов Сәләм Ғәлим улы|Ғәлимов Сәләм]] — (18.01.1911—19.06.1939) — [[башҡорт]] шағиры, журналист һәм ғилми хеҙмәткәр. 1934 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы (Тәгәш ауылы). * [[Сәйәрғәлиев Барый Сәйәрғәли улы]] (12.12.1907—1964), [[фән|ғалим]]-[[Тел ғилеме|тел белгесе]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1945 йылдан [[Башҡорт театр-художество училищеһы]]ның уҡыу‑уҡытыу бүлеге мөдире, 1951—1964 йылдарҙа [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (Өфө)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] ғилми хеҙмәткәре. Филология фәндәре кандидаты (1956). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] орденындары кавалеры. [[Ҡоншаҡ]] ауылынан. * [[Тимерғәлина Шәрифә Тимерғәзи ҡыҙы]] — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе, аҙаҡтан ВЛКСМ Үҙәк Комитеты секретары (Ҡәнзәфәр ауылы). * Искандәр Рәмилә Риф ҡыҙы — кино һәм театра актрисаһы, «Алтын Лира» премияһы лауреаты ([[Мәскәү]]) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|90491}}{{V|09|12|2022}} * [http://www.vatandash.ru/pics/pdf/831.pdf «[[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]» журналында мәкәлә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925065228/http://vatandash.ru/pics/pdf/831.pdf |date=2020-09-25 }} * [http://www.kunashak.ru Официальный сайт Кунашакского района] * [http://www.heraldicum.ru/russia/subjects/towns/kunasak.htm История герба Кунашакского района] * [http://www.dlica.ru/showart.php?id=363 Кунашакский муниципальный район]{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.bashinform.ru/index.php?id=26705 Кунашакский район Челябинской области отмечает 75-летие] * [http://www.nuclear.tatar.mtss.ru/fa040907-1.htm Татарская Караболка — 50 лет в объятиях смерти.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101206122056/http://nuclear.tatar.mtss.ru/fa040907-1.htm |date=2010-12-06 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=6bO6etm3moQ Башкирское родословие: Салъют] {{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}} {{Силәбе өлкәһе}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы]] [[Категория:Башҡорт АССР-ы тарихы]] i9f8qro8ksiizby4kt44tvncckfbpyg 0 67547 1306718 1306707 2026-10-02T14:40:10Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ күренеште төҙәтеү, аныҡлаштырыу, стилде төҙәтеү 1306718 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''5 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 278-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 279-сы). Йыл аҙағына тиклем 87 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Уҡытыусылар көнө. * [[Мәктәп]]кә хәүефһеҙ юл көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Кәбеҫтә]] көнө. * {{Португалия}} [[Португалия]]: Республика көнө. * {{Флагификация|Таджикистан}}: Дәүләт теле көнө. ==== ''Төбәк байрамдары'' ==== * {{Адыгей Республикаһы флагы}} [[Адыгея]]: Республика көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Боливия}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженерҙар]] көнө. * {{Флагификация|Индонезия}}: Ҡораллы көстәр көнө. * {{Флагификация|Иран}}: Хоҡуҡ һаҡлау органдары көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Уҡытыусылар көнө. ** Эске эштәр органдарының Енәйәтселәрҙе эҙләү бүлеге хеҙмәткәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1502 йыл]]: [[Христофор Колумб]] [[Коста-Рика]]ны аса. * [[2002 йыл]]: Бахрейнда Владимир Крамник менән донъялағы иң көслө компьютер шахмат программаһы «Дип Фриц» араһында шахмат матчы башлана. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Александрова Вера Васильевна]] (1925—2016), табип, педиатр, [[Бөрө районы|Бөрө район]] дауаханаһы бала тыуҙырыу йортоноң элекке баш табибы. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған табибы. * [[Сафиуллина Альмира Морат ҡыҙы]] (1940—25.09.2016), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], йәмәғәтсе. 1984—1988 йылдарҙа оборона сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре профсоюзының өлкә комитеты рәйесе. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] ХII саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]]ның халыҡ депутаты (1991—1995). [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының почётлы гражданы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Секерин Алексей Борисович]] (1955—1.05.2008), [[математик]]-[[фән|ғалим]]. 1978 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның Математика институты ғилми хеҙмәткәре, 1986 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1994 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр; 1995 йылдан [[Өфө]]ләге Бөтә Рәсәй ситтән тороп уҡыу финанс-иҡтисад институты уҡытыусыһы; 1997 йылдан [[Орёл]] университетының [[алгебра]] һәм иҡтисади математик ысулдар кафедраһы мөдире. [[Физика]]-[[математика]] фәндәре докторы (1994), профессор (1999). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дыуан районы]] [[Дыуан (Дыуан районы)|Дыуан]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Миҙхәт Шакиров]] (1916—1.05.2004), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре. 1969—1987 йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның беренсе секретары. СССР-ҙың 8—11-се саҡырылыш [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] 7—11-се саҡырылыш [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1981). * [[Ханнанов Шамил Хәбир улы]] (1941—28.09.2009), [[Физика|физик]]-[[Фән|ғалим]]. 1970 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның һәм [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге]]нең Молекулалар һәм кристалдар физикаһы институты ғилми хеҙмәткәре, 1981 йылдан лаборатория мөдире, 1986 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр. Физика-математика фәндәре докторы (1989). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңауыл районы]] [[Яңы Артауыл]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ишҡинина Финә Сәрүәретдин ҡыҙы]] (1946 — ?), табип-терапевт, [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1978 йылдан Салауат медицина училищеһы уҡытыусыһы, 1983 йылдан фельдшер-акушер бүлеге мөдире, 1985 йылдан директорҙың уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, 1989 йылдан — училище директоры. 2000 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала советы рәйесе урынбаҫары, 2002 йылдан – рәйес вазифаһын башҡарыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Үрнәк (Илеш районы)|Үрнәк]] ауылынан. * [[Шаһиев Марс Хызыр улы]] (1946), партия, [[Муниципаль район|муниципаль]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1987 йылдан КПСС-тың [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] комитетының беренсе секретары, халыҡ депутаттарының район советы рәйесе, район хакимиәте башлығы; 1993 йылдан «Башкирптицепром» берекмәһенең генераль директоры, 1997 йылдан Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек министры урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры, Ишембай районының почётлы гражданы. * [[Ҡоҙаяров Альберт Шамил улы]] (1951—3.11.2020), график, биҙәү-ҡуланма сәнғәте рәссамы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2015) һәм мәғариф отличнигы. Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Бреды районы]] Павловка ауылынан. * [[Мансуров Камил Абрар улы]] (1956), [[төҙөлөш]] тармағы, [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]], партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-төҙөүсе, ғалим-[[иҡтисад]]сы. 2012—2014 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты рәйесе. Башҡортостан Республикаһының дүртенсе саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай]] депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Иҫке Ҡалмаш]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Ҡоҙайәров Шәмсетдин Хәйретдин улы]] (1907—6.09.1983), [[дәүләт]] һәм урындағы совет органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1948 йылдан [[Әбйәлил районы|Әбйәлил район]] Советы башҡарма комитетының финанс бүлеге мөдире, 1963—1977 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Асҡар ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Асҡар ауыл Советы]] башҡарма комитеты рәйесе. Ике 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1944, 1985). [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1949). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Ташлыкүл (Бүздәк районы)|Ташлыкүл]] ауылынан. * [[Недошивин Вениамин Георгиевич]] (1917—25.01.1988), хәрби хеҙмәткәр. Совет-фин (1939—1940) һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. 1944—1963 йылдарҙа [[ФСБ|СССР дәүләт именлеге]] һәм эске эштәр органдары хеҙмәткәре. Подполковник. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Көйөргәҙе районы]] [[Ермолаевка (Көйөргәҙе районы)|Ермолаевка]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Исхаҡов Вәзих Мөхәмәтша улы]] (1927—20.01.1985), яҙыусы, журналист. 1968—1973 йылдарҙа [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] секретары. 1966 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981), [[Башҡортостан]] комсомолының [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]]һы лауреаты (1984). * [[Вәхитов Йәнғәли Арыҫлан улы]] (1932—3.10.2003), [[бейеү]]се, [[ҡурай]]сы, [[Хореография|хореограф]], халыҡ сәсәне. 1951—1960 һәм 1964—1967 йылдарҙа хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы һәм музыканты, 1960—1964 һәм 1967 йылдан хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның эстрада артисы. 1972—2001 йылдарҙа республиканың төрлө үҙешмәкәр сәнғәт коллективтарында халыҡ бейеүҙәрен сәхнәгә ҡуйыусы. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1957), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995). Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале ([[Вена]], 1959) лауреаты. * [[Ершов Альберт Михайлович]] (1932—21.05.1999), [[нефть|нефтсе]]-[[Геология|геолог]]. 1964—1995 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының баш геологы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған геологы (1992). [[СССР]]-ҙың уйлап табыусыһы (1988). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1986) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1981) ордендары кавалеры. [[Дүртөйлө]] ҡалаһының почётлы гражданы (1995). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]нан. * [[Лаптев Владимир Викторович]] (1937), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[геофизик]]. 1992—2004 йылдарҙа «Геофизика» фәнни-производство фирмаһының генераль директоры. Техник фәндәр кандидаты (1967). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1982), Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1997), СССР нефть сәнәғәте отличнигы, Урал тау премияһы лауреаты. Сығышы менән [[Һамар өлкәһе]] [[Сызрань]] ҡалаһынан. * [[Ҡорбанова Әҙибә Шәрифғәли ҡыҙы]] (1942—8.07.2015), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1957—1968 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] Калинин исемендәге колхоз һауынсыһы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Мәскәү (Дүртөйлө районы)|Мәскәү]] ауылынан. * [[Михалёв Сергей Михайлович]] (1947—21.04.2015), [[хоккей]]сы һәм [[шайбалы хоккей]] тренеры. 2005—2009 йылдарҙа һәм 2011 йылда — [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев» хоккей командаһының]] баш тренеры. СССР-ҙың спорт мастеры (1974). [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған тренеры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре. 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы (1996) һәм [[«Башҡортостан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры (2008). * [[Рәхмәтуллин Фоат Исмәғил улы]] (1947), [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль органдар]] хеҙмәткәре, [[иҡтисад]]сы, йәмәғәтсе. 1971 йылдан [[Баҡалы районы]] «Совет» колхозы бухгалтеры, рәйес урынбаҫары, рәйесе; 1997—2005 йылдарҙа район хакимиәте башлығы урынбаҫары — финанс идаралығы начальнигы; 2005 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Финанс министрлығының Баҡалы районы буйынса территориаль идаралығы начальнигы. Кеше хоҡуҡтары буйынса вәкилдең район буйынса ышаныслыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡамышлытамаҡ]] ауылынан. * [[Абдрахманова Гөлдәр Рәхмәт ҡыҙы]] (1967), фельдшер. 1987—1991 йылдарҙа һәм 2001 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Шәрип (Әбйәлил районы)|Шәрип]] фельдшер-акушер пункты мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (2013). Сығышы менән ошо райондың [[Әхмәт (Әбйәлил районы)|Әхмәт]] ауылынан. * [[Ниғмәтуллин Рауил Руфат улы]] (1972), инженер-[[Энергетика|энергетик]]. 1993 йылдан [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] һәм [[«Газпром Нефтехим Салауат» йәмғиәте]] хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2008). Сығышы менән ошо ҡаланан. * [[Иҙелбаева Айгөл Рамазан ҡыҙы]] (1977), [[Журналистика|журналист]], шағир. 2000 йылдан [[Баймаҡ районы]]ның «Һаҡмар» гәзите хәбәрсеһе. 2012 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Баймаҡ үҙәк район китапханаһының Юлай Мәҡсүтов исемендәге премияһы лауреаты (2012). Журналистарҙың республика конкурсы дипломанты (2008). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡолсора]] ауылынан. * [[Сөләймәнов Рөстәм Сәлих улы]] (1977), [[музыка]]нт, дирижер. 2011—2014 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының милли симфоник оркестры]]ның художество етәксеһе һәм баш дирижеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2013) һәм [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы|Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2013). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Ғәзизов Мостафа Шакир улы]] (1923—27.10.2005), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, [[танк]] полкының разведка взводы уҡсыһы, командир ярҙамсыһы, гвардия старшинаһы (аҙаҡтан гвардия капитаны). [[Башҡортостан]]дан [[Дан ордены]]ның беренсе тулы кавалеры. * [[Мәҡсүтов Фәһим Әхмәт улы]] (1933—4.07.1996), физик географ-[[фән|ғалим]]. 1965 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1977—1988 йылдарҙа физик география кафедраһы мөдире. [[География]] фәндәре кандидаты (1963), профессор (1996). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1983). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Дүртөйлө районы]]ның [[Күкҡуян]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғәлимуллин Рауил Йыһангир улы]] (1943—20.01.2022), [[Агрономия|агроном]]-ғалим, [[ауыл хужалығы]], [[КПСС|партия]], урындағы башҡарма һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] орган хеҙмәткәре. 1987 йылдан [[КПСС]]-тың [[Шишмә районы|Шишмә район]] комитетының икенсе секретары, 1989 йылдан – район советы башҡарма комитеты рәйесе, 1994—1998 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылыш — Ҡоролтай]] депутаты. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты. [[СССР]]-ҙың уйлап табыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. * [[Чурикова Инна Михайловна]] (1943—14.01.2023), [[театр]] һәм кино актёры; 1975 йылдан Мәскәү дәүләт «Ленком» театры актрисаһы. СССР-ҙың (1991) һәм [[РСФСР]]-ҙың (1985) халыҡ артисы, РСФСР-ҙың (1987) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1996) дәүләт премиялары, [[Ленин комсомолы премияһы]] лауреаты (1976). [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены]]ның тулы кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бәләбәй]] ҡалаһынан. * [[Исаев Айрат Кәүсәр улы]] (1948), техник. 1971 йылдан «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының ҡоролма начальнигы, цех начальнигы урынбаҫары һәм цех начальнигы; 1994 йылдан [[Дүртөйлө]] керамик кирбес заводы, 2007—2016 йылдарҙа «Мегастрой» йәмғиәтенең кирбес заводы директоры. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2008). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Саҡмағош районы]]ның [[Үрге Аташ]] ауылынан. * [[Кәбиров Әбүзәр Хәтмулла улы]] (1948), [[Педагогика|педагог]], [[Муниципаль берәмек|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1988 йылдан хәҙерге [[Ағиҙел (ҡала)|Ағиҙел]] ҡалаһының 2-се урта мәктәбе директоры, 2002-2008 йылдарҙа ҡала хакимиәтенең мәғариф бүлеге начальнигы. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған уҡытыусыһы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Илеш районы]]ның [[Бишҡурай (Илеш районы)|Бишҡурай]] ауылынан. * [[Ғәскәров Айрат Рафиҡ улы]] (1963), [[иҡтисад]]сы, дәүләт һәм хужалыҡ органдары хеҙмәткәре. 1995 йылдан Башҡортостан Республикаһы финанс министры урынбаҫары, 2000 йылдан Рәсәй Пенсия фондының Башҡортостан буйынса бүлексәһе идарсыһы, 2002 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]нең Премьер-министр урынбаҫары—финанс министры. 2010—2011 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһының Федераль йыйылышы|Рәсәй Федерацияһының Федераль Йыйылышы]]ның Федерация советы ағзаһы, 2016 йылдан РФ финанс министры ярҙамсыһы. 2019 йылдан «Росспиртпром» йәмғиәтенең генераль директоры. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2007). [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] һәм Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. * [[Кирәев Ринат Рейн улы]] (1963), юл һалыусы. [[Саҡмағош]] юл төҙәтеү-юл һалыу идаралығының асфальт-бетон түшәү машинисы. Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән ошо райондан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Бәҙрүш Моҡамай]] (1909—20.09.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған [[башҡорт]] шағиры. 1939 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. * [[Лякишев Николай Павлович]] (1929—18.11.2006), [[фән|ғалим]]-металлург. 1987—2004 йылдарҙа А. А. Байков исемендәге Металлургия һәм материалдарҙы өйрәнеү ғилеме институты директоры. СССР Фәндәр академияһы академигы (1987), [[Башҡортостан Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1991), техник фәндәр докторы (1975), профессор (1979). [[Ленин премияһы]] (1976), СССР-ҙың Дәүләт премияһы (1970), [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәте премияһы (2002), Демидов премияһы (2005) лауреаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1981) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Орёл өлкәһе]] Покровка ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әҙеһәмов Юнир Самат улы]] (1929—24.09.1994), ғалим—педагог, [[КПСС|партия]] һәм дәүләт органдары, мәғариф хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1978—1988 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] Йылайыр ауыл хужалығы техникумының директор урынбаҫары һәм директоры. 1968 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1982). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1978), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. Сығышы менән ошо райондың [[Ғәҙелбай]] ауылынан. * [[Ғилфанов Дәбир Тимерхан улы]] (1949), хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. 1994—2004 йылдарҙа [[Краснокама районы]] хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы һәм аҙыҡ түлек идаралығы етәксеһе; 2005—2006 йылдарҙа хакимиәттең бүлек етәксеһе, 2006—2009 йылдарҙа — эштәр идарасыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2007), райондың почётлы гражданы. Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Йәнйегет ауыл Советы (Краснокама районы)|Яңы Йәнйегет ауыл Советы]]на ҡараған [[Яңауыл (Яңы Йәнйегет ауыл Советы, Краснокама районы)|Яңауыл]] ауылынан. * [[Никифоров Юрий Иванович]] (1954—9.12.2022), [[Тимер юл транспорты|тимер юлы]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]], йәмәғәтсе, тимер юл һәм партия органдары хеҙмәткәре. 1982—1991 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]] тимер юл станцияһының локомотив депоһының партбюро, тимер юл станцияһының партком секретары; 1994 йылдан «Стәрлетамаҡ тимер юл йәмғиәте»нең генераль директоры. 2004 йылдан Стәрлетамаҡ ҡала советы депутаты, 2005 йылдан ҡала советы рәйесе урынбаҫары, 2008 йылдан — ҡала советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (2004). Сығышы менән Стәрлетамаҡ ҡалаһынан<ref>[https://www.bashinform.ru/news/social/2022-12-09/v-sterlitamake-skoropostizhno-skonchalsya-byvshiy-predsedatel-gorsoveta-yuriy-nikiforov-3064536 В Стерлитамаке скоропостижно скончался бывший председатель горсовета Юрий Никифоров. ИА «Башинформ», 9 декаюря 20222 года]{{ref-ru}}{{V|09|12|2022}}</ref>. * [[Шәйхисламов Рәшит Бәҙретдин улы]] (1959), ғалим-[[тарих]]сы, [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (2007). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2009), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Салауат районы]]ның [[Арҡауыл (Салауат районы)|Арҡауыл]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:5 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1609 йыл]]: Пауль Флеминг, [[Германия]] яҙыусыһы. * [[1829 йыл]]: Честер Алан Артур, [[АҠШ]]-тың 21-се Президенты. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1952 йыл]]: Эмомали Рахмон, Тажикстан Президенты. * [[1976 йыл]]: Рамзан Ҡадыров, [[Чечен Республикаһы]] Башлығы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:5 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1285 йыл]]:[[Филипп III]], Франция короле. * [[2004 йыл]]:[[Мәғәфүр Хисмәтуллин]], йырсы, [[БАССР]]-ҙың һәм РСФСР-ҙың халыҡ артисы, [[Башҡортостан]]дың [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Йыл көндәре|К05]] [[Категория:5 октябрь]] 9hsen2wx29hxn6tkjyua3spdhj7mil3 1306723 1306718 2026-10-02T16:27:59Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1306723 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''5 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 278-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 279-сы). Йыл аҙағына тиклем 87 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Уҡытыусылар көнө. * [[Мәктәп]]кә хәүефһеҙ юл көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Кәбеҫтә]] көнө. * {{Португалия}} [[Португалия]]: Республика көнө. * {{Флагификация|Таджикистан}}: Дәүләт теле көнө. ==== ''Төбәк байрамдары'' ==== * {{Адыгей Республикаһы флагы}} [[Адыгея]]: Республика көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Боливия}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженерҙар]] көнө. * {{Флагификация|Индонезия}}: Ҡораллы көстәр көнө. * {{Флагификация|Иран}}: Хоҡуҡ һаҡлау органдары көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Уҡытыусылар көнө. ** Эске эштәр органдарының Енәйәтселәрҙе эҙләү бүлеге хеҙмәткәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1502 йыл]]: [[Христофор Колумб]] [[Коста-Рика]]ны аса. * [[2002 йыл]]: Бахрейнда Владимир Крамник менән донъялағы иң көслө компьютер шахмат программаһы «Дип Фриц» араһында шахмат матчы башлана. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Александрова Вера Васильевна]] (1925—2016), табип, педиатр, [[Бөрө районы|Бөрө район]] дауаханаһы бала тыуҙырыу йортоноң элекке баш табибы. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған табибы. * [[Сафиуллина Альмира Морат ҡыҙы]] (1940—25.09.2016), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], йәмәғәтсе. 1984—1988 йылдарҙа оборона сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре профсоюзының өлкә комитеты рәйесе. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] ХII саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]]ның халыҡ депутаты (1991—1995). [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының почётлы гражданы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Секерин Алексей Борисович]] (1955—1.05.2008), [[математик]]-[[фән|ғалим]]. 1978 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның Математика институты ғилми хеҙмәткәре, 1986 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1994 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр; 1995 йылдан [[Өфө]]ләге Бөтә Рәсәй ситтән тороп уҡыу финанс-иҡтисад институты уҡытыусыһы; 1997 йылдан [[Орёл]] университетының [[алгебра]] һәм иҡтисади математик ысулдар кафедраһы мөдире. [[Физика]]-[[математика]] фәндәре докторы (1994), профессор (1999). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дыуан районы]] [[Дыуан (Дыуан районы)|Дыуан]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Миҙхәт Шакиров]] (1916—1.05.2004), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре. 1969—1987 йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның беренсе секретары. СССР-ҙың 8—11-се саҡырылыш [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] 7—11-се саҡырылыш [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1981). * [[Алексеев Виталий Арсентьевич]] (1931—14.03.2022), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1958-1991 йылдарҙа [[Ауырғазы районы]]ның Мичурин исемендәге колхоз рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1981). Ике [[Ленин ордены|Ленин]] (1973, 1976), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971) һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Райондың беренсе почётлы гражданы (2014). Сығышы менән [[Сосновка (Ауырғазы районы)|Сосновка]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ханнанов Шамил Хәбир улы]] (1941—28.09.2009), [[Физика|физик]]-[[Фән|ғалим]]. 1970 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның һәм [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге]]нең Молекулалар һәм кристалдар физикаһы институты ғилми хеҙмәткәре, 1981 йылдан лаборатория мөдире, 1986 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр. Физика-математика фәндәре докторы (1989). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңауыл районы]] [[Яңы Артауыл]] ауылынан. * [[Ишҡинина Финә Сәрүәретдин ҡыҙы]] (1946 — ?), табип-терапевт, [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1978 йылдан Салауат медицина училищеһы уҡытыусыһы, 1983 йылдан фельдшер-акушер бүлеге мөдире, 1985 йылдан директорҙың уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, 1989 йылдан — училище директоры. 2000 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала советы рәйесе урынбаҫары, 2002 йылдан – рәйес вазифаһын башҡарыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Үрнәк (Илеш районы)|Үрнәк]] ауылынан. * [[Шаһиев Марс Хызыр улы]] (1946), партия, [[Муниципаль район|муниципаль]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1987 йылдан КПСС-тың [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] комитетының беренсе секретары, халыҡ депутаттарының район советы рәйесе, район хакимиәте башлығы; 1993 йылдан «Башкирптицепром» берекмәһенең генераль директоры, 1997 йылдан Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек министры урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры, Ишембай районының почётлы гражданы. * [[Ҡоҙаяров Альберт Шамил улы]] (1951—3.11.2020), график, биҙәү-ҡуланма сәнғәте рәссамы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2015) һәм мәғариф отличнигы. Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Бреды районы]] Павловка ауылынан. * [[Мансуров Камил Абрар улы]] (1956), [[төҙөлөш]] тармағы, [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]], партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-төҙөүсе, ғалим-[[иҡтисад]]сы. 2012—2014 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты рәйесе. Башҡортостан Республикаһының дүртенсе саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай]] депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Иҫке Ҡалмаш]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Ҡоҙайәров Шәмсетдин Хәйретдин улы]] (1907—6.09.1983), [[дәүләт]] һәм урындағы совет органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1948 йылдан [[Әбйәлил районы|Әбйәлил район]] Советы башҡарма комитетының финанс бүлеге мөдире, 1963—1977 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Асҡар ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Асҡар ауыл Советы]] башҡарма комитеты рәйесе. Ике 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1944, 1985). [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1949). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Ташлыкүл (Бүздәк районы)|Ташлыкүл]] ауылынан. * [[Недошивин Вениамин Георгиевич]] (1917—25.01.1988), хәрби хеҙмәткәр. Совет-фин (1939—1940) һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. 1944—1963 йылдарҙа [[ФСБ|СССР дәүләт именлеге]] һәм эске эштәр органдары хеҙмәткәре. Подполковник. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Көйөргәҙе районы]] [[Ермолаевка (Көйөргәҙе районы)|Ермолаевка]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Исхаҡов Вәзих Мөхәмәтша улы]] (1927—20.01.1985), яҙыусы, журналист. 1968—1973 йылдарҙа [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] секретары. 1966 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981), [[Башҡортостан]] комсомолының [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]]һы лауреаты (1984). * [[Вәхитов Йәнғәли Арыҫлан улы]] (1932—3.10.2003), [[бейеү]]се, [[ҡурай]]сы, [[Хореография|хореограф]], халыҡ сәсәне. 1951—1960 һәм 1964—1967 йылдарҙа хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы һәм музыканты, 1960—1964 һәм 1967 йылдан хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның эстрада артисы. 1972—2001 йылдарҙа республиканың төрлө үҙешмәкәр сәнғәт коллективтарында халыҡ бейеүҙәрен сәхнәгә ҡуйыусы. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1957), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995). Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале ([[Вена]], 1959) лауреаты. * [[Ершов Альберт Михайлович]] (1932—21.05.1999), [[нефть|нефтсе]]-[[Геология|геолог]]. 1964—1995 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының баш геологы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған геологы (1992). [[СССР]]-ҙың уйлап табыусыһы (1988). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1986) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1981) ордендары кавалеры. [[Дүртөйлө]] ҡалаһының почётлы гражданы (1995). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]нан. * [[Лаптев Владимир Викторович]] (1937), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[геофизик]]. 1992—2004 йылдарҙа «Геофизика» фәнни-производство фирмаһының генераль директоры. Техник фәндәр кандидаты (1967). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1982), Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1997), СССР нефть сәнәғәте отличнигы, Урал тау премияһы лауреаты. Сығышы менән [[Һамар өлкәһе]] [[Сызрань]] ҡалаһынан. * [[Ҡорбанова Әҙибә Шәрифғәли ҡыҙы]] (1942—8.07.2015), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1957—1968 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] Калинин исемендәге колхоз һауынсыһы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Мәскәү (Дүртөйлө районы)|Мәскәү]] ауылынан. * [[Михалёв Сергей Михайлович]] (1947—21.04.2015), [[хоккей]]сы һәм [[шайбалы хоккей]] тренеры. 2005—2009 йылдарҙа һәм 2011 йылда — [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев» хоккей командаһының]] баш тренеры. СССР-ҙың спорт мастеры (1974). [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған тренеры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре. 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы (1996) һәм [[«Башҡортостан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры (2008). * [[Рәхмәтуллин Фоат Исмәғил улы]] (1947), [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль органдар]] хеҙмәткәре, [[иҡтисад]]сы, йәмәғәтсе. 1971 йылдан [[Баҡалы районы]] «Совет» колхозы бухгалтеры, рәйес урынбаҫары, рәйесе; 1997—2005 йылдарҙа район хакимиәте башлығы урынбаҫары — финанс идаралығы начальнигы; 2005 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Финанс министрлығының Баҡалы районы буйынса территориаль идаралығы начальнигы. Кеше хоҡуҡтары буйынса вәкилдең район буйынса ышаныслыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡамышлытамаҡ]] ауылынан. * [[Абдрахманова Гөлдәр Рәхмәт ҡыҙы]] (1967), фельдшер. 1987—1991 йылдарҙа һәм 2001 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Шәрип (Әбйәлил районы)|Шәрип]] фельдшер-акушер пункты мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (2013). Сығышы менән ошо райондың [[Әхмәт (Әбйәлил районы)|Әхмәт]] ауылынан. * [[Ниғмәтуллин Рауил Руфат улы]] (1972), инженер-[[Энергетика|энергетик]]. 1993 йылдан [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] һәм [[«Газпром Нефтехим Салауат» йәмғиәте]] хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2008). Сығышы менән ошо ҡаланан. * [[Иҙелбаева Айгөл Рамазан ҡыҙы]] (1977), [[Журналистика|журналист]], шағир. 2000 йылдан [[Баймаҡ районы]]ның «Һаҡмар» гәзите хәбәрсеһе. 2012 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Баймаҡ үҙәк район китапханаһының Юлай Мәҡсүтов исемендәге премияһы лауреаты (2012). Журналистарҙың республика конкурсы дипломанты (2008). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡолсора]] ауылынан. * [[Сөләймәнов Рөстәм Сәлих улы]] (1977), [[музыка]]нт, дирижер. 2011—2014 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының милли симфоник оркестры]]ның художество етәксеһе һәм баш дирижеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2013) һәм [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы|Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2013). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Ғәзизов Мостафа Шакир улы]] (1923—27.10.2005), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, [[танк]] полкының разведка взводы уҡсыһы, командир ярҙамсыһы, гвардия старшинаһы (аҙаҡтан гвардия капитаны). [[Башҡортостан]]дан [[Дан ордены]]ның беренсе тулы кавалеры. * [[Мәҡсүтов Фәһим Әхмәт улы]] (1933—4.07.1996), физик географ-[[фән|ғалим]]. 1965 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1977—1988 йылдарҙа физик география кафедраһы мөдире. [[География]] фәндәре кандидаты (1963), профессор (1996). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1983). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Дүртөйлө районы]]ның [[Күкҡуян]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғәлимуллин Рауил Йыһангир улы]] (1943—20.01.2022), [[Агрономия|агроном]]-ғалим, [[ауыл хужалығы]], [[КПСС|партия]], урындағы башҡарма һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] орган хеҙмәткәре. 1987 йылдан [[КПСС]]-тың [[Шишмә районы|Шишмә район]] комитетының икенсе секретары, 1989 йылдан – район советы башҡарма комитеты рәйесе, 1994—1998 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылыш — Ҡоролтай]] депутаты. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты. [[СССР]]-ҙың уйлап табыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. * [[Чурикова Инна Михайловна]] (1943—14.01.2023), [[театр]] һәм кино актёры; 1975 йылдан Мәскәү дәүләт «Ленком» театры актрисаһы. СССР-ҙың (1991) һәм [[РСФСР]]-ҙың (1985) халыҡ артисы, РСФСР-ҙың (1987) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1996) дәүләт премиялары, [[Ленин комсомолы премияһы]] лауреаты (1976). [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены]]ның тулы кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бәләбәй]] ҡалаһынан. * [[Исаев Айрат Кәүсәр улы]] (1948), техник. 1971 йылдан «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының ҡоролма начальнигы, цех начальнигы урынбаҫары һәм цех начальнигы; 1994 йылдан [[Дүртөйлө]] керамик кирбес заводы, 2007—2016 йылдарҙа «Мегастрой» йәмғиәтенең кирбес заводы директоры. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2008). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Саҡмағош районы]]ның [[Үрге Аташ]] ауылынан. * [[Кәбиров Әбүзәр Хәтмулла улы]] (1948), [[Педагогика|педагог]], [[Муниципаль берәмек|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1988 йылдан хәҙерге [[Ағиҙел (ҡала)|Ағиҙел]] ҡалаһының 2-се урта мәктәбе директоры, 2002-2008 йылдарҙа ҡала хакимиәтенең мәғариф бүлеге начальнигы. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған уҡытыусыһы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Илеш районы]]ның [[Бишҡурай (Илеш районы)|Бишҡурай]] ауылынан. * [[Ғәскәров Айрат Рафиҡ улы]] (1963), [[иҡтисад]]сы, дәүләт һәм хужалыҡ органдары хеҙмәткәре. 1995 йылдан Башҡортостан Республикаһы финанс министры урынбаҫары, 2000 йылдан Рәсәй Пенсия фондының Башҡортостан буйынса бүлексәһе идарсыһы, 2002 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]нең Премьер-министр урынбаҫары—финанс министры. 2010—2011 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһының Федераль йыйылышы|Рәсәй Федерацияһының Федераль Йыйылышы]]ның Федерация советы ағзаһы, 2016 йылдан РФ финанс министры ярҙамсыһы. 2019 йылдан «Росспиртпром» йәмғиәтенең генераль директоры. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2007). [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] һәм Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. * [[Кирәев Ринат Рейн улы]] (1963), юл һалыусы. [[Саҡмағош]] юл төҙәтеү-юл һалыу идаралығының асфальт-бетон түшәү машинисы. Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән ошо райондан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Бәҙрүш Моҡамай]] (1909—20.09.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған [[башҡорт]] шағиры. 1939 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. * [[Лякишев Николай Павлович]] (1929—18.11.2006), [[фән|ғалим]]-металлург. 1987—2004 йылдарҙа А. А. Байков исемендәге Металлургия һәм материалдарҙы өйрәнеү ғилеме институты директоры. СССР Фәндәр академияһы академигы (1987), [[Башҡортостан Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1991), техник фәндәр докторы (1975), профессор (1979). [[Ленин премияһы]] (1976), СССР-ҙың Дәүләт премияһы (1970), [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәте премияһы (2002), Демидов премияһы (2005) лауреаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1981) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Орёл өлкәһе]] Покровка ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әҙеһәмов Юнир Самат улы]] (1929—24.09.1994), ғалим—педагог, [[КПСС|партия]] һәм дәүләт органдары, мәғариф хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1978—1988 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] Йылайыр ауыл хужалығы техникумының директор урынбаҫары һәм директоры. 1968 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1982). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1978), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. Сығышы менән ошо райондың [[Ғәҙелбай]] ауылынан. * [[Ғилфанов Дәбир Тимерхан улы]] (1949), хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. 1994—2004 йылдарҙа [[Краснокама районы]] хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы һәм аҙыҡ түлек идаралығы етәксеһе; 2005—2006 йылдарҙа хакимиәттең бүлек етәксеһе, 2006—2009 йылдарҙа — эштәр идарасыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2007), райондың почётлы гражданы. Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Йәнйегет ауыл Советы (Краснокама районы)|Яңы Йәнйегет ауыл Советы]]на ҡараған [[Яңауыл (Яңы Йәнйегет ауыл Советы, Краснокама районы)|Яңауыл]] ауылынан. * [[Никифоров Юрий Иванович]] (1954—9.12.2022), [[Тимер юл транспорты|тимер юлы]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]], йәмәғәтсе, тимер юл һәм партия органдары хеҙмәткәре. 1982—1991 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]] тимер юл станцияһының локомотив депоһының партбюро, тимер юл станцияһының партком секретары; 1994 йылдан «Стәрлетамаҡ тимер юл йәмғиәте»нең генераль директоры. 2004 йылдан Стәрлетамаҡ ҡала советы депутаты, 2005 йылдан ҡала советы рәйесе урынбаҫары, 2008 йылдан — ҡала советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (2004). Сығышы менән Стәрлетамаҡ ҡалаһынан<ref>[https://www.bashinform.ru/news/social/2022-12-09/v-sterlitamake-skoropostizhno-skonchalsya-byvshiy-predsedatel-gorsoveta-yuriy-nikiforov-3064536 В Стерлитамаке скоропостижно скончался бывший председатель горсовета Юрий Никифоров. ИА «Башинформ», 9 декаюря 20222 года]{{ref-ru}}{{V|09|12|2022}}</ref>. * [[Шәйхисламов Рәшит Бәҙретдин улы]] (1959), ғалим-[[тарих]]сы, [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (2007). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2009), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Салауат районы]]ның [[Арҡауыл (Салауат районы)|Арҡауыл]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:5 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1609 йыл]]: Пауль Флеминг, [[Германия]] яҙыусыһы. * [[1829 йыл]]: Честер Алан Артур, [[АҠШ]]-тың 21-се Президенты. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1952 йыл]]: Эмомали Рахмон, Тажикстан Президенты. * [[1976 йыл]]: Рамзан Ҡадыров, [[Чечен Республикаһы]] Башлығы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:5 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1285 йыл]]:[[Филипп III]], Франция короле. * [[2004 йыл]]:[[Мәғәфүр Хисмәтуллин]], йырсы, [[БАССР]]-ҙың һәм РСФСР-ҙың халыҡ артисы, [[Башҡортостан]]дың [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Йыл көндәре|К05]] [[Категория:5 октябрь]] gpeqcz5ea1ngpb4kziqx7rdhpepjcm4 1306727 1306723 2026-10-02T16:47:24Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1306727 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''5 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 278-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 279-сы). Йыл аҙағына тиклем 87 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Уҡытыусылар көнө. * [[Мәктәп]]кә хәүефһеҙ юл көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Кәбеҫтә]] көнө. * {{Португалия}} [[Португалия]]: Республика көнө. * {{Флагификация|Таджикистан}}: Дәүләт теле көнө. ==== ''Төбәк байрамдары'' ==== * {{Адыгей Республикаһы флагы}} [[Адыгея]]: Республика көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Боливия}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженерҙар]] көнө. * {{Флагификация|Индонезия}}: Ҡораллы көстәр көнө. * {{Флагификация|Иран}}: Хоҡуҡ һаҡлау органдары көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Уҡытыусылар көнө. ** Эске эштәр органдарының Енәйәтселәрҙе эҙләү бүлеге хеҙмәткәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1502 йыл]]: [[Христофор Колумб]] [[Коста-Рика]]ны аса. * [[2002 йыл]]: Бахрейнда Владимир Крамник менән донъялағы иң көслө компьютер шахмат программаһы «Дип Фриц» араһында шахмат матчы башлана. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Александрова Вера Васильевна]] (1925—2016), табип, педиатр, [[Бөрө районы|Бөрө район]] дауаханаһы бала тыуҙырыу йортоноң элекке баш табибы. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған табибы. * [[Сафиуллина Альмира Морат ҡыҙы]] (1940—25.09.2016), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], йәмәғәтсе. 1984—1988 йылдарҙа оборона сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре профсоюзының өлкә комитеты рәйесе. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] ХII саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]]ның халыҡ депутаты (1991—1995). [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының почётлы гражданы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Секерин Алексей Борисович]] (1955—1.05.2008), [[математик]]-[[фән|ғалим]]. 1978 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның Математика институты ғилми хеҙмәткәре, 1986 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1994 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр; 1995 йылдан [[Өфө]]ләге Бөтә Рәсәй ситтән тороп уҡыу финанс-иҡтисад институты уҡытыусыһы; 1997 йылдан [[Орёл]] университетының [[алгебра]] һәм иҡтисади математик ысулдар кафедраһы мөдире. [[Физика]]-[[математика]] фәндәре докторы (1994), профессор (1999). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дыуан районы]] [[Дыуан (Дыуан районы)|Дыуан]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Миҙхәт Шакиров]] (1916—1.05.2004), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре. 1969—1987 йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның беренсе секретары. СССР-ҙың 8—11-се саҡырылыш [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] 7—11-се саҡырылыш [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1981). * [[Алексеев Виталий Арсентьевич]] (1931—14.03.2022), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1958-1991 йылдарҙа [[Ауырғазы районы]]ның Мичурин исемендәге колхоз рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1981). Ике [[Ленин ордены|Ленин]] (1973, 1976), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971) һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Райондың беренсе почётлы гражданы (2014). Сығышы менән [[Сосновка (Ауырғазы районы)|Сосновка]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Байбулов Ғәйфулла Вафа улы]] (1941—28.02.1994), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1957 йылдан [[Баймаҡ районы]]ның «Ирәндек» совхозы тракторсыһы, 1990—1994 йылдарҙа — механигы. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1986) һәм III дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт Даны]] (1976) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫәнбәт]] ауылынан. * [[Ханнанов Шамил Хәбир улы]] (1941—28.09.2009), [[Физика|физик]]-[[Фән|ғалим]]. 1970 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның һәм [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге]]нең Молекулалар һәм кристалдар физикаһы институты ғилми хеҙмәткәре, 1981 йылдан лаборатория мөдире, 1986 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр. Физика-математика фәндәре докторы (1989). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңауыл районы]] [[Яңы Артауыл]] ауылынан. * [[Ишҡинина Финә Сәрүәретдин ҡыҙы]] (1946 — ?), табип-терапевт, [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1978 йылдан Салауат медицина училищеһы уҡытыусыһы, 1983 йылдан фельдшер-акушер бүлеге мөдире, 1985 йылдан директорҙың уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, 1989 йылдан — училище директоры. 2000 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала советы рәйесе урынбаҫары, 2002 йылдан – рәйес вазифаһын башҡарыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Үрнәк (Илеш районы)|Үрнәк]] ауылынан. * [[Шаһиев Марс Хызыр улы]] (1946), партия, [[Муниципаль район|муниципаль]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1987 йылдан КПСС-тың [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] комитетының беренсе секретары, халыҡ депутаттарының район советы рәйесе, район хакимиәте башлығы; 1993 йылдан «Башкирптицепром» берекмәһенең генераль директоры, 1997 йылдан Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек министры урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры, Ишембай районының почётлы гражданы. * [[Ҡоҙаяров Альберт Шамил улы]] (1951—3.11.2020), график, биҙәү-ҡуланма сәнғәте рәссамы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2015) һәм мәғариф отличнигы. Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Бреды районы]] Павловка ауылынан. * [[Мансуров Камил Абрар улы]] (1956), [[төҙөлөш]] тармағы, [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]], партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-төҙөүсе, ғалим-[[иҡтисад]]сы. 2012—2014 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты рәйесе. Башҡортостан Республикаһының дүртенсе саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай]] депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Иҫке Ҡалмаш]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Ҡоҙайәров Шәмсетдин Хәйретдин улы]] (1907—6.09.1983), [[дәүләт]] һәм урындағы совет органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1948 йылдан [[Әбйәлил районы|Әбйәлил район]] Советы башҡарма комитетының финанс бүлеге мөдире, 1963—1977 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Асҡар ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Асҡар ауыл Советы]] башҡарма комитеты рәйесе. Ике 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1944, 1985). [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1949). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Ташлыкүл (Бүздәк районы)|Ташлыкүл]] ауылынан. * [[Недошивин Вениамин Георгиевич]] (1917—25.01.1988), хәрби хеҙмәткәр. Совет-фин (1939—1940) һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. 1944—1963 йылдарҙа [[ФСБ|СССР дәүләт именлеге]] һәм эске эштәр органдары хеҙмәткәре. Подполковник. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Көйөргәҙе районы]] [[Ермолаевка (Көйөргәҙе районы)|Ермолаевка]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Исхаҡов Вәзих Мөхәмәтша улы]] (1927—20.01.1985), яҙыусы, журналист. 1968—1973 йылдарҙа [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] секретары. 1966 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981), [[Башҡортостан]] комсомолының [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]]һы лауреаты (1984). * [[Вәхитов Йәнғәли Арыҫлан улы]] (1932—3.10.2003), [[бейеү]]се, [[ҡурай]]сы, [[Хореография|хореограф]], халыҡ сәсәне. 1951—1960 һәм 1964—1967 йылдарҙа хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы һәм музыканты, 1960—1964 һәм 1967 йылдан хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның эстрада артисы. 1972—2001 йылдарҙа республиканың төрлө үҙешмәкәр сәнғәт коллективтарында халыҡ бейеүҙәрен сәхнәгә ҡуйыусы. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1957), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995). Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале ([[Вена]], 1959) лауреаты. * [[Ершов Альберт Михайлович]] (1932—21.05.1999), [[нефть|нефтсе]]-[[Геология|геолог]]. 1964—1995 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының баш геологы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған геологы (1992). [[СССР]]-ҙың уйлап табыусыһы (1988). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1986) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1981) ордендары кавалеры. [[Дүртөйлө]] ҡалаһының почётлы гражданы (1995). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]нан. * [[Лаптев Владимир Викторович]] (1937), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[геофизик]]. 1992—2004 йылдарҙа «Геофизика» фәнни-производство фирмаһының генераль директоры. Техник фәндәр кандидаты (1967). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1982), Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1997), СССР нефть сәнәғәте отличнигы, Урал тау премияһы лауреаты. Сығышы менән [[Һамар өлкәһе]] [[Сызрань]] ҡалаһынан. * [[Ҡорбанова Әҙибә Шәрифғәли ҡыҙы]] (1942—8.07.2015), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1957—1968 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] Калинин исемендәге колхоз һауынсыһы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Мәскәү (Дүртөйлө районы)|Мәскәү]] ауылынан. * [[Михалёв Сергей Михайлович]] (1947—21.04.2015), [[хоккей]]сы һәм [[шайбалы хоккей]] тренеры. 2005—2009 йылдарҙа һәм 2011 йылда — [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев» хоккей командаһының]] баш тренеры. СССР-ҙың спорт мастеры (1974). [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған тренеры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре. 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы (1996) һәм [[«Башҡортостан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры (2008). * [[Рәхмәтуллин Фоат Исмәғил улы]] (1947), [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль органдар]] хеҙмәткәре, [[иҡтисад]]сы, йәмәғәтсе. 1971 йылдан [[Баҡалы районы]] «Совет» колхозы бухгалтеры, рәйес урынбаҫары, рәйесе; 1997—2005 йылдарҙа район хакимиәте башлығы урынбаҫары — финанс идаралығы начальнигы; 2005 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Финанс министрлығының Баҡалы районы буйынса территориаль идаралығы начальнигы. Кеше хоҡуҡтары буйынса вәкилдең район буйынса ышаныслыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡамышлытамаҡ]] ауылынан. * [[Абдрахманова Гөлдәр Рәхмәт ҡыҙы]] (1967), фельдшер. 1987—1991 йылдарҙа һәм 2001 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Шәрип (Әбйәлил районы)|Шәрип]] фельдшер-акушер пункты мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (2013). Сығышы менән ошо райондың [[Әхмәт (Әбйәлил районы)|Әхмәт]] ауылынан. * [[Ниғмәтуллин Рауил Руфат улы]] (1972), инженер-[[Энергетика|энергетик]]. 1993 йылдан [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] һәм [[«Газпром Нефтехим Салауат» йәмғиәте]] хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2008). Сығышы менән ошо ҡаланан. * [[Иҙелбаева Айгөл Рамазан ҡыҙы]] (1977), [[Журналистика|журналист]], шағир. 2000 йылдан [[Баймаҡ районы]]ның «Һаҡмар» гәзите хәбәрсеһе. 2012 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Баймаҡ үҙәк район китапханаһының Юлай Мәҡсүтов исемендәге премияһы лауреаты (2012). Журналистарҙың республика конкурсы дипломанты (2008). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡолсора]] ауылынан. * [[Сөләймәнов Рөстәм Сәлих улы]] (1977), [[музыка]]нт, дирижер. 2011—2014 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының милли симфоник оркестры]]ның художество етәксеһе һәм баш дирижеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2013) һәм [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы|Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2013). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Ғәзизов Мостафа Шакир улы]] (1923—27.10.2005), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, [[танк]] полкының разведка взводы уҡсыһы, командир ярҙамсыһы, гвардия старшинаһы (аҙаҡтан гвардия капитаны). [[Башҡортостан]]дан [[Дан ордены]]ның беренсе тулы кавалеры. * [[Мәҡсүтов Фәһим Әхмәт улы]] (1933—4.07.1996), физик географ-[[фән|ғалим]]. 1965 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1977—1988 йылдарҙа физик география кафедраһы мөдире. [[География]] фәндәре кандидаты (1963), профессор (1996). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1983). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Дүртөйлө районы]]ның [[Күкҡуян]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғәлимуллин Рауил Йыһангир улы]] (1943—20.01.2022), [[Агрономия|агроном]]-ғалим, [[ауыл хужалығы]], [[КПСС|партия]], урындағы башҡарма һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] орган хеҙмәткәре. 1987 йылдан [[КПСС]]-тың [[Шишмә районы|Шишмә район]] комитетының икенсе секретары, 1989 йылдан – район советы башҡарма комитеты рәйесе, 1994—1998 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылыш — Ҡоролтай]] депутаты. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты. [[СССР]]-ҙың уйлап табыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. * [[Чурикова Инна Михайловна]] (1943—14.01.2023), [[театр]] һәм кино актёры; 1975 йылдан Мәскәү дәүләт «Ленком» театры актрисаһы. СССР-ҙың (1991) һәм [[РСФСР]]-ҙың (1985) халыҡ артисы, РСФСР-ҙың (1987) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1996) дәүләт премиялары, [[Ленин комсомолы премияһы]] лауреаты (1976). [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены]]ның тулы кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бәләбәй]] ҡалаһынан. * [[Исаев Айрат Кәүсәр улы]] (1948), техник. 1971 йылдан «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының ҡоролма начальнигы, цех начальнигы урынбаҫары һәм цех начальнигы; 1994 йылдан [[Дүртөйлө]] керамик кирбес заводы, 2007—2016 йылдарҙа «Мегастрой» йәмғиәтенең кирбес заводы директоры. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2008). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Саҡмағош районы]]ның [[Үрге Аташ]] ауылынан. * [[Кәбиров Әбүзәр Хәтмулла улы]] (1948), [[Педагогика|педагог]], [[Муниципаль берәмек|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1988 йылдан хәҙерге [[Ағиҙел (ҡала)|Ағиҙел]] ҡалаһының 2-се урта мәктәбе директоры, 2002-2008 йылдарҙа ҡала хакимиәтенең мәғариф бүлеге начальнигы. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған уҡытыусыһы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Илеш районы]]ның [[Бишҡурай (Илеш районы)|Бишҡурай]] ауылынан. * [[Ғәскәров Айрат Рафиҡ улы]] (1963), [[иҡтисад]]сы, дәүләт һәм хужалыҡ органдары хеҙмәткәре. 1995 йылдан Башҡортостан Республикаһы финанс министры урынбаҫары, 2000 йылдан Рәсәй Пенсия фондының Башҡортостан буйынса бүлексәһе идарсыһы, 2002 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]нең Премьер-министр урынбаҫары—финанс министры. 2010—2011 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһының Федераль йыйылышы|Рәсәй Федерацияһының Федераль Йыйылышы]]ның Федерация советы ағзаһы, 2016 йылдан РФ финанс министры ярҙамсыһы. 2019 йылдан «Росспиртпром» йәмғиәтенең генераль директоры. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2007). [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] һәм Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. * [[Кирәев Ринат Рейн улы]] (1963), юл һалыусы. [[Саҡмағош]] юл төҙәтеү-юл һалыу идаралығының асфальт-бетон түшәү машинисы. Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән ошо райондан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Бәҙрүш Моҡамай]] (1909—20.09.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған [[башҡорт]] шағиры. 1939 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. * [[Лякишев Николай Павлович]] (1929—18.11.2006), [[фән|ғалим]]-металлург. 1987—2004 йылдарҙа А. А. Байков исемендәге Металлургия һәм материалдарҙы өйрәнеү ғилеме институты директоры. СССР Фәндәр академияһы академигы (1987), [[Башҡортостан Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1991), техник фәндәр докторы (1975), профессор (1979). [[Ленин премияһы]] (1976), СССР-ҙың Дәүләт премияһы (1970), [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәте премияһы (2002), Демидов премияһы (2005) лауреаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1981) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Орёл өлкәһе]] Покровка ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әҙеһәмов Юнир Самат улы]] (1929—24.09.1994), ғалим—педагог, [[КПСС|партия]] һәм дәүләт органдары, мәғариф хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1978—1988 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] Йылайыр ауыл хужалығы техникумының директор урынбаҫары һәм директоры. 1968 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1982). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1978), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. Сығышы менән ошо райондың [[Ғәҙелбай]] ауылынан. * [[Ғилфанов Дәбир Тимерхан улы]] (1949), хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. 1994—2004 йылдарҙа [[Краснокама районы]] хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы һәм аҙыҡ түлек идаралығы етәксеһе; 2005—2006 йылдарҙа хакимиәттең бүлек етәксеһе, 2006—2009 йылдарҙа — эштәр идарасыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2007), райондың почётлы гражданы. Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Йәнйегет ауыл Советы (Краснокама районы)|Яңы Йәнйегет ауыл Советы]]на ҡараған [[Яңауыл (Яңы Йәнйегет ауыл Советы, Краснокама районы)|Яңауыл]] ауылынан. * [[Никифоров Юрий Иванович]] (1954—9.12.2022), [[Тимер юл транспорты|тимер юлы]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]], йәмәғәтсе, тимер юл һәм партия органдары хеҙмәткәре. 1982—1991 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]] тимер юл станцияһының локомотив депоһының партбюро, тимер юл станцияһының партком секретары; 1994 йылдан «Стәрлетамаҡ тимер юл йәмғиәте»нең генераль директоры. 2004 йылдан Стәрлетамаҡ ҡала советы депутаты, 2005 йылдан ҡала советы рәйесе урынбаҫары, 2008 йылдан — ҡала советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (2004). Сығышы менән Стәрлетамаҡ ҡалаһынан<ref>[https://www.bashinform.ru/news/social/2022-12-09/v-sterlitamake-skoropostizhno-skonchalsya-byvshiy-predsedatel-gorsoveta-yuriy-nikiforov-3064536 В Стерлитамаке скоропостижно скончался бывший председатель горсовета Юрий Никифоров. ИА «Башинформ», 9 декаюря 20222 года]{{ref-ru}}{{V|09|12|2022}}</ref>. * [[Шәйхисламов Рәшит Бәҙретдин улы]] (1959), ғалим-[[тарих]]сы, [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (2007). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2009), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Салауат районы]]ның [[Арҡауыл (Салауат районы)|Арҡауыл]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:5 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1609 йыл]]: Пауль Флеминг, [[Германия]] яҙыусыһы. * [[1829 йыл]]: Честер Алан Артур, [[АҠШ]]-тың 21-се Президенты. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1952 йыл]]: Эмомали Рахмон, Тажикстан Президенты. * [[1976 йыл]]: Рамзан Ҡадыров, [[Чечен Республикаһы]] Башлығы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:5 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1285 йыл]]:[[Филипп III]], Франция короле. * [[2004 йыл]]:[[Мәғәфүр Хисмәтуллин]], йырсы, [[БАССР]]-ҙың һәм РСФСР-ҙың халыҡ артисы, [[Башҡортостан]]дың [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Йыл көндәре|К05]] [[Категория:5 октябрь]] nrin7dwry10ogs395wbf87ev7oxowdr 1306730 1306727 2026-10-02T17:02:37Z Айсар 10823 өҫтәмә мәғлүмәт 1306730 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''5 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 278-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 279-сы). Йыл аҙағына тиклем 87 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя [[архитектура]] көнө (октябрҙең беренсе дүшәмбеһе). ** Халыҡ-ара торлаҡ көнө (октябрҙең беренсе дүшәмбеһе). ** [[Мәктәп]]кә хәүефһеҙ юл көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Кәбеҫтә]] көнө. * {{Португалия}} [[Португалия]]: Республика көнө. * {{Флагификация|Таджикистан}}: Дәүләт теле көнө. ==== ''Төбәк байрамдары'' ==== * {{Адыгей Республикаһы флагы}} [[Адыгея]]: Республика көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя табиптар көнө (октябрҙең беренсе дүшәмбеһе). ** [[Уҡытыусы]]лар көнө. * {{Флагификация|Боливия}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженерҙар]] көнө. * {{Флагификация|Индонезия}}: Ҡораллы көстәр көнө. * {{Флагификация|Иран}}: Хоҡуҡ һаҡлау органдары көнө. * {{Флагификация|Россия}}: [[Уҡытыусылар көнө]]. ** Эске эштәр органдарының Енәйәтселәрҙе эҙләү бүлеге хеҙмәткәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1502 йыл]]: [[Христофор Колумб]] [[Коста-Рика]]ны аса. * [[2002 йыл]]: Бахрейнда Владимир Крамник менән донъялағы иң көслө компьютер шахмат программаһы «Дип Фриц» араһында шахмат матчы башлана. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Александрова Вера Васильевна]] (1925—2016), табип, педиатр, [[Бөрө районы|Бөрө район]] дауаханаһы бала тыуҙырыу йортоноң элекке баш табибы. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған табибы. * [[Сафиуллина Альмира Морат ҡыҙы]] (1940—25.09.2016), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], йәмәғәтсе. 1984—1988 йылдарҙа оборона сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре профсоюзының өлкә комитеты рәйесе. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] ХII саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]]ның халыҡ депутаты (1991—1995). [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының почётлы гражданы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Секерин Алексей Борисович]] (1955—1.05.2008), [[математик]]-[[фән|ғалим]]. 1978 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның Математика институты ғилми хеҙмәткәре, 1986 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1994 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр; 1995 йылдан [[Өфө]]ләге Бөтә Рәсәй ситтән тороп уҡыу финанс-иҡтисад институты уҡытыусыһы; 1997 йылдан [[Орёл]] университетының [[алгебра]] һәм иҡтисади математик ысулдар кафедраһы мөдире. [[Физика]]-[[математика]] фәндәре докторы (1994), профессор (1999). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дыуан районы]] [[Дыуан (Дыуан районы)|Дыуан]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Миҙхәт Шакиров]] (1916—1.05.2004), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре. 1969—1987 йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның беренсе секретары. СССР-ҙың 8—11-се саҡырылыш [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] 7—11-се саҡырылыш [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1981). * [[Алексеев Виталий Арсентьевич]] (1931—14.03.2022), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1958-1991 йылдарҙа [[Ауырғазы районы]]ның Мичурин исемендәге колхоз рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1981). Ике [[Ленин ордены|Ленин]] (1973, 1976), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971) һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Райондың беренсе почётлы гражданы (2014). Сығышы менән [[Сосновка (Ауырғазы районы)|Сосновка]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Байбулов Ғәйфулла Вафа улы]] (1941—28.02.1994), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1957 йылдан [[Баймаҡ районы]]ның «Ирәндек» совхозы тракторсыһы, 1990—1994 йылдарҙа — механигы. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1986) һәм III дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт Даны]] (1976) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫәнбәт]] ауылынан. * [[Ханнанов Шамил Хәбир улы]] (1941—28.09.2009), [[Физика|физик]]-[[Фән|ғалим]]. 1970 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның һәм [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге]]нең Молекулалар һәм кристалдар физикаһы институты ғилми хеҙмәткәре, 1981 йылдан лаборатория мөдире, 1986 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр. Физика-математика фәндәре докторы (1989). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңауыл районы]] [[Яңы Артауыл]] ауылынан. * [[Ишҡинина Финә Сәрүәретдин ҡыҙы]] (1946 — ?), табип-терапевт, [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1978 йылдан Салауат медицина училищеһы уҡытыусыһы, 1983 йылдан фельдшер-акушер бүлеге мөдире, 1985 йылдан директорҙың уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, 1989 йылдан — училище директоры. 2000 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала советы рәйесе урынбаҫары, 2002 йылдан – рәйес вазифаһын башҡарыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Үрнәк (Илеш районы)|Үрнәк]] ауылынан. * [[Шаһиев Марс Хызыр улы]] (1946), партия, [[Муниципаль район|муниципаль]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1987 йылдан КПСС-тың [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] комитетының беренсе секретары, халыҡ депутаттарының район советы рәйесе, район хакимиәте башлығы; 1993 йылдан «Башкирптицепром» берекмәһенең генераль директоры, 1997 йылдан Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек министры урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры, Ишембай районының почётлы гражданы. * [[Ҡоҙаяров Альберт Шамил улы]] (1951—3.11.2020), график, биҙәү-ҡуланма сәнғәте рәссамы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2015) һәм мәғариф отличнигы. Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Бреды районы]] Павловка ауылынан. * [[Мансуров Камил Абрар улы]] (1956), [[төҙөлөш]] тармағы, [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]], партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-төҙөүсе, ғалим-[[иҡтисад]]сы. 2012—2014 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты рәйесе. Башҡортостан Республикаһының дүртенсе саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай]] депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Иҫке Ҡалмаш]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Ҡоҙайәров Шәмсетдин Хәйретдин улы]] (1907—6.09.1983), [[дәүләт]] һәм урындағы совет органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1948 йылдан [[Әбйәлил районы|Әбйәлил район]] Советы башҡарма комитетының финанс бүлеге мөдире, 1963—1977 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Асҡар ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Асҡар ауыл Советы]] башҡарма комитеты рәйесе. Ике 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1944, 1985). [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1949). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Ташлыкүл (Бүздәк районы)|Ташлыкүл]] ауылынан. * [[Недошивин Вениамин Георгиевич]] (1917—25.01.1988), хәрби хеҙмәткәр. Совет-фин (1939—1940) һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. 1944—1963 йылдарҙа [[ФСБ|СССР дәүләт именлеге]] һәм эске эштәр органдары хеҙмәткәре. Подполковник. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Көйөргәҙе районы]] [[Ермолаевка (Көйөргәҙе районы)|Ермолаевка]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Исхаҡов Вәзих Мөхәмәтша улы]] (1927—20.01.1985), яҙыусы, журналист. 1968—1973 йылдарҙа [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] секретары. 1966 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981), [[Башҡортостан]] комсомолының [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]]һы лауреаты (1984). * [[Вәхитов Йәнғәли Арыҫлан улы]] (1932—3.10.2003), [[бейеү]]се, [[ҡурай]]сы, [[Хореография|хореограф]], халыҡ сәсәне. 1951—1960 һәм 1964—1967 йылдарҙа хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы һәм музыканты, 1960—1964 һәм 1967 йылдан хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның эстрада артисы. 1972—2001 йылдарҙа республиканың төрлө үҙешмәкәр сәнғәт коллективтарында халыҡ бейеүҙәрен сәхнәгә ҡуйыусы. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1957), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995). Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале ([[Вена]], 1959) лауреаты. * [[Ершов Альберт Михайлович]] (1932—21.05.1999), [[нефть|нефтсе]]-[[Геология|геолог]]. 1964—1995 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының баш геологы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған геологы (1992). [[СССР]]-ҙың уйлап табыусыһы (1988). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1986) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1981) ордендары кавалеры. [[Дүртөйлө]] ҡалаһының почётлы гражданы (1995). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]нан. * [[Лаптев Владимир Викторович]] (1937), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[геофизик]]. 1992—2004 йылдарҙа «Геофизика» фәнни-производство фирмаһының генераль директоры. Техник фәндәр кандидаты (1967). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1982), Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1997), СССР нефть сәнәғәте отличнигы, Урал тау премияһы лауреаты. Сығышы менән [[Һамар өлкәһе]] [[Сызрань]] ҡалаһынан. * [[Ҡорбанова Әҙибә Шәрифғәли ҡыҙы]] (1942—8.07.2015), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1957—1968 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] Калинин исемендәге колхоз һауынсыһы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Мәскәү (Дүртөйлө районы)|Мәскәү]] ауылынан. * [[Михалёв Сергей Михайлович]] (1947—21.04.2015), [[хоккей]]сы һәм [[шайбалы хоккей]] тренеры. 2005—2009 йылдарҙа һәм 2011 йылда — [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев» хоккей командаһының]] баш тренеры. СССР-ҙың спорт мастеры (1974). [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған тренеры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре. 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы (1996) һәм [[«Башҡортостан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры (2008). * [[Рәхмәтуллин Фоат Исмәғил улы]] (1947), [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль органдар]] хеҙмәткәре, [[иҡтисад]]сы, йәмәғәтсе. 1971 йылдан [[Баҡалы районы]] «Совет» колхозы бухгалтеры, рәйес урынбаҫары, рәйесе; 1997—2005 йылдарҙа район хакимиәте башлығы урынбаҫары — финанс идаралығы начальнигы; 2005 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Финанс министрлығының Баҡалы районы буйынса территориаль идаралығы начальнигы. Кеше хоҡуҡтары буйынса вәкилдең район буйынса ышаныслыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡамышлытамаҡ]] ауылынан. * [[Абдрахманова Гөлдәр Рәхмәт ҡыҙы]] (1967), фельдшер. 1987—1991 йылдарҙа һәм 2001 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Шәрип (Әбйәлил районы)|Шәрип]] фельдшер-акушер пункты мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (2013). Сығышы менән ошо райондың [[Әхмәт (Әбйәлил районы)|Әхмәт]] ауылынан. * [[Ниғмәтуллин Рауил Руфат улы]] (1972), инженер-[[Энергетика|энергетик]]. 1993 йылдан [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] һәм [[«Газпром Нефтехим Салауат» йәмғиәте]] хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2008). Сығышы менән ошо ҡаланан. * [[Иҙелбаева Айгөл Рамазан ҡыҙы]] (1977), [[Журналистика|журналист]], шағир. 2000 йылдан [[Баймаҡ районы]]ның «Һаҡмар» гәзите хәбәрсеһе. 2012 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Баймаҡ үҙәк район китапханаһының Юлай Мәҡсүтов исемендәге премияһы лауреаты (2012). Журналистарҙың республика конкурсы дипломанты (2008). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡолсора]] ауылынан. * [[Сөләймәнов Рөстәм Сәлих улы]] (1977), [[музыка]]нт, дирижер. 2011—2014 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының милли симфоник оркестры]]ның художество етәксеһе һәм баш дирижеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2013) һәм [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы|Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2013). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Ғәзизов Мостафа Шакир улы]] (1923—27.10.2005), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, [[танк]] полкының разведка взводы уҡсыһы, командир ярҙамсыһы, гвардия старшинаһы (аҙаҡтан гвардия капитаны). [[Башҡортостан]]дан [[Дан ордены]]ның беренсе тулы кавалеры. * [[Мәҡсүтов Фәһим Әхмәт улы]] (1933—4.07.1996), физик географ-[[фән|ғалим]]. 1965 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1977—1988 йылдарҙа физик география кафедраһы мөдире. [[География]] фәндәре кандидаты (1963), профессор (1996). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1983). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Дүртөйлө районы]]ның [[Күкҡуян]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғәлимуллин Рауил Йыһангир улы]] (1943—20.01.2022), [[Агрономия|агроном]]-ғалим, [[ауыл хужалығы]], [[КПСС|партия]], урындағы башҡарма һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] орган хеҙмәткәре. 1987 йылдан [[КПСС]]-тың [[Шишмә районы|Шишмә район]] комитетының икенсе секретары, 1989 йылдан – район советы башҡарма комитеты рәйесе, 1994—1998 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылыш — Ҡоролтай]] депутаты. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты. [[СССР]]-ҙың уйлап табыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. * [[Чурикова Инна Михайловна]] (1943—14.01.2023), [[театр]] һәм кино актёры; 1975 йылдан Мәскәү дәүләт «Ленком» театры актрисаһы. СССР-ҙың (1991) һәм [[РСФСР]]-ҙың (1985) халыҡ артисы, РСФСР-ҙың (1987) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1996) дәүләт премиялары, [[Ленин комсомолы премияһы]] лауреаты (1976). [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены]]ның тулы кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бәләбәй]] ҡалаһынан. * [[Исаев Айрат Кәүсәр улы]] (1948), техник. 1971 йылдан «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының ҡоролма начальнигы, цех начальнигы урынбаҫары һәм цех начальнигы; 1994 йылдан [[Дүртөйлө]] керамик кирбес заводы, 2007—2016 йылдарҙа «Мегастрой» йәмғиәтенең кирбес заводы директоры. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2008). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Саҡмағош районы]]ның [[Үрге Аташ]] ауылынан. * [[Кәбиров Әбүзәр Хәтмулла улы]] (1948), [[Педагогика|педагог]], [[Муниципаль берәмек|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1988 йылдан хәҙерге [[Ағиҙел (ҡала)|Ағиҙел]] ҡалаһының 2-се урта мәктәбе директоры, 2002-2008 йылдарҙа ҡала хакимиәтенең мәғариф бүлеге начальнигы. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған уҡытыусыһы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Илеш районы]]ның [[Бишҡурай (Илеш районы)|Бишҡурай]] ауылынан. * [[Ғәскәров Айрат Рафиҡ улы]] (1963), [[иҡтисад]]сы, дәүләт һәм хужалыҡ органдары хеҙмәткәре. 1995 йылдан Башҡортостан Республикаһы финанс министры урынбаҫары, 2000 йылдан Рәсәй Пенсия фондының Башҡортостан буйынса бүлексәһе идарсыһы, 2002 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]нең Премьер-министр урынбаҫары—финанс министры. 2010—2011 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһының Федераль йыйылышы|Рәсәй Федерацияһының Федераль Йыйылышы]]ның Федерация советы ағзаһы, 2016 йылдан РФ финанс министры ярҙамсыһы. 2019 йылдан «Росспиртпром» йәмғиәтенең генераль директоры. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2007). [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] һәм Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. * [[Кирәев Ринат Рейн улы]] (1963), юл һалыусы. [[Саҡмағош]] юл төҙәтеү-юл һалыу идаралығының асфальт-бетон түшәү машинисы. Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән ошо райондан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Бәҙрүш Моҡамай]] (1909—20.09.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған [[башҡорт]] шағиры. 1939 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. * [[Лякишев Николай Павлович]] (1929—18.11.2006), [[фән|ғалим]]-металлург. 1987—2004 йылдарҙа А. А. Байков исемендәге Металлургия һәм материалдарҙы өйрәнеү ғилеме институты директоры. СССР Фәндәр академияһы академигы (1987), [[Башҡортостан Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1991), техник фәндәр докторы (1975), профессор (1979). [[Ленин премияһы]] (1976), СССР-ҙың Дәүләт премияһы (1970), [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәте премияһы (2002), Демидов премияһы (2005) лауреаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1981) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Орёл өлкәһе]] Покровка ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әҙеһәмов Юнир Самат улы]] (1929—24.09.1994), ғалим—педагог, [[КПСС|партия]] һәм дәүләт органдары, мәғариф хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1978—1988 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] Йылайыр ауыл хужалығы техникумының директор урынбаҫары һәм директоры. 1968 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1982). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1978), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. Сығышы менән ошо райондың [[Ғәҙелбай]] ауылынан. * [[Ғилфанов Дәбир Тимерхан улы]] (1949), хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. 1994—2004 йылдарҙа [[Краснокама районы]] хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы һәм аҙыҡ түлек идаралығы етәксеһе; 2005—2006 йылдарҙа хакимиәттең бүлек етәксеһе, 2006—2009 йылдарҙа — эштәр идарасыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2007), райондың почётлы гражданы. Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Йәнйегет ауыл Советы (Краснокама районы)|Яңы Йәнйегет ауыл Советы]]на ҡараған [[Яңауыл (Яңы Йәнйегет ауыл Советы, Краснокама районы)|Яңауыл]] ауылынан. * [[Никифоров Юрий Иванович]] (1954—9.12.2022), [[Тимер юл транспорты|тимер юлы]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]], йәмәғәтсе, тимер юл һәм партия органдары хеҙмәткәре. 1982—1991 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]] тимер юл станцияһының локомотив депоһының партбюро, тимер юл станцияһының партком секретары; 1994 йылдан «Стәрлетамаҡ тимер юл йәмғиәте»нең генераль директоры. 2004 йылдан Стәрлетамаҡ ҡала советы депутаты, 2005 йылдан ҡала советы рәйесе урынбаҫары, 2008 йылдан — ҡала советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (2004). Сығышы менән Стәрлетамаҡ ҡалаһынан<ref>[https://www.bashinform.ru/news/social/2022-12-09/v-sterlitamake-skoropostizhno-skonchalsya-byvshiy-predsedatel-gorsoveta-yuriy-nikiforov-3064536 В Стерлитамаке скоропостижно скончался бывший председатель горсовета Юрий Никифоров. ИА «Башинформ», 9 декаюря 20222 года]{{ref-ru}}{{V|09|12|2022}}</ref>. * [[Шәйхисламов Рәшит Бәҙретдин улы]] (1959), ғалим-[[тарих]]сы, [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (2007). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2009), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Салауат районы]]ның [[Арҡауыл (Салауат районы)|Арҡауыл]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:5 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1609 йыл]]: Пауль Флеминг, [[Германия]] яҙыусыһы. * [[1829 йыл]]: Честер Алан Артур, [[АҠШ]]-тың 21-се Президенты. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1952 йыл]]: Эмомали Рахмон, Тажикстан Президенты. * [[1976 йыл]]: Рамзан Ҡадыров, [[Чечен Республикаһы]] Башлығы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:5 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1285 йыл]]:[[Филипп III]], Франция короле. * [[2004 йыл]]:[[Мәғәфүр Хисмәтуллин]], йырсы, [[БАССР]]-ҙың һәм РСФСР-ҙың халыҡ артисы, [[Башҡортостан]]дың [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Йыл көндәре|К05]] [[Категория:5 октябрь]] elyqwwbruad5sdg2h1m0khkq8jjegtj 0 67563 1306758 1255493 2026-10-03T06:34:21Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү, аныҡлаштырыу 1306758 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''6 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 279-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 280-се). Йыл аҙағына тиклем 86 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Йәшәйеш урындарын һаҡлау көнө. ** [[Һарымһаҡ]] яратыусылар көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Бөйөк Британия}}: [[Шиғриәт]] көнө. * {{Төркмәнстан}} [[Төркмәнстан]]: Хәтер көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|АҠШ}}: Тренерҙар көнө. * {{Беларусь}} [[Беларусь]]: Архивсы көнө. * {{Флагификация|Иран}}: [[Ветеринария|Ветеринарҙар]] көнө. * {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: Оборона сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө. ** Бухгалтер һәм аудитор көнө. * {{Мысыр}} [[Мысыр]]: Ҡораллы көстәр көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Страховкалаусы көнө. * {{Флагификация|Шри-Ланка}}: [[Уҡытыусы]]лар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1769 йыл]]: [[Джеймс Кук]] [[Яңы Зеландия]]ны аса. * [[1889 йыл]]: [[Томас Эдисон]] беренсе фильмын күрһәтә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1908 йыл]]: Крит бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. * [[1927 йыл]]: [[Нью-Йорк]]та беренсе тауышлы фильм премьераһы була. * [[1979 йыл]]: «Миг-29» беренсе осошон яһай. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Михайлов Александр Викторович]] (1970), [[спорт]]сы. 1997—2002 йылдарҙа [[Өфө]]ләге Юғары спорт оҫталығы мәктәбе өсөн сығыш яһаусы. 1992—2002 йылдарҙа фристайл буйынса [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы, 1998 йылғы [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1994). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (1999). [[Ер|Донъя]] (1998) һәм [[Европа]] (2001) кубогы этаптары еңеүсеһе, Рәсәй чемпионы (1997—1999), Рәсәй кубогын яулаусы (2000), Рәсәй чемпионатының көмөш һәм Европа кубогының бронза призёры (икеһе лә — 2001). Көньяҡ Кореяла халыҡ ара ярыштар еңеүсеһе (1997). Сығышы менән [[Волгоград]] ҡалаһынан. * [[Шульман Филипп Евгеньевич]] (1980), спортсы. 2002—2008 йылдарҙа [[биатлон]] буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ ара класлы спорт мастеры (2001). Спринтта Бөтә донъя универсиадаһының көмөш призёры (2003), Рәсәй чемпионаттарының бронза призёры (2001—2002); эстафетала Бөтә донъя универсиадаһы (2003) һәм Рәсәй (2007) чемпионы. Европа чемпионатының (2003) һәм Бөтә донъя универсиадаһының (2001) көмөш призёры, Донъя кубогы этабының (2004) һәм Рәсәй чемпионатының (2002) бронза призёры. Үҫмер спортсылар араһында донъя (2002) һәм Европа (2000) беренселектәренең көмөш призёры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Тюгаев Прокофий Фёдорович]] (1931—2.03.2011), [[инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]], нефть химияһы тармағы хеҙмәткәре, йәмәғәте. 1977—1994 йылдарҙа [[СНОС|«Салауатнефтеоргсинтез» производство берекмәһенең]] генераль директоры. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] XI һәм XII саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1991), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1985), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1988). СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1985). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] почётлы гражданы (2010). }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Ноғоманов Дәйләғи Сирай улы]] (1922—12.10.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир. [[Танк]]ист, взвод командиры, өлкән лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай районы]] [[Әрмет-Рәхим|Әрмет]] ауылынан. * [[Метельский Леонид Васильевич]] (1927—?), [[Энергетика|энергетик]]. 1962—1987 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең баш энергетигы. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Фәттәхетдинов Спартак Ғабдрахман улы]] (1932—13.12.1994), [[фән|ғалим]]-[[Геология|геолог]]. 1954 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның [[Геология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Геология институты]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1961 йылда һәм 1969 йылдан — ғилми секретарь, 1966—1968 йылдарҙа директор вазифаһын башҡарыусы, 1991 йылдан палеовулканология һәм металлогения лабораторияһының төп ғилми хеҙмәткәре; 1971 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Президиумының ғилми секретары, 1989 йылдан — баш ғилми секретарь. Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1973). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1981). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Мейәс]] ҡалаһынан. * [[Рәхимов Рөстәм Хәлим улы]] (1937), инженер-химик, йәмәғәтсе. 1983 йылдан [[Стәрлетамаҡ]] «Каучук» заводының директоры, 1992 йылдан — генераль директоры (1992). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 2-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты (1999—2003). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған химигы, [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы (2016). Сығышы менән [[Ауырғазы районы]] [[Иҫке Әпсәләм]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Нефёдов Филипп Диомидович]] (1838—12.03.1902), [[Рәсәй империяһы]] [[Археология|археологы]], [[Этнография|этнограф]], [[Журналистика|журналист]] һәм [[яҙыусы]]. [[Башҡортостан тарихы]]ын һәм [[мәҙәниәт]]ен өйрәнеүсе. * [[Уйылданова Мәҙинә Шәрип ҡыҙы]] (1938), [[Педагогика|педагог]]. 1960—1993 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] урта мәктәбе [[китапхана]]сыһы һәм [[уҡытыусы]]һы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1991), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1988). Сығышы менән ошо ауылдан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Сазонова (Иванова) Светлана Романовна]] (1943), [[химия|химик]]-[[фән|ғалим]]. 1969 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] һәм [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1992), профессор (1994). [[СССР]]-ҙың юғары белем биреү отличнигы, [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәтенең Фән һәм техника буйынса премияһы лауреаты (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңауыл]] ҡалаһынан. * [[Баһауетдинов Альберт Нуриман улы]] (1953), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[нефть|нефтсе]], [[иҡтисад]]сы-ғалим. «СНЭМА-СЕРВИС» йәмғиәтенең директорҙар советы рәйесе. Иҡтисад фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе, [[Рәсәй]]ҙең Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре. 2-се дәрәжә [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены]]ның миҙалы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Баулы районы]] Дымтамаҡ ауылынан. * [[Рәхимов Марат Наурыз улы]] (1958), химик‑технолог-ғалим. 1985—2001 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның [[Салауат (ҡала)|Салауат]] филиалы уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2000), профессор (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Ибраҡай]] ауылынан. * [[Загороднев Юрий Александрович]] (1963), [[юл]] һалыусы. [[Күгәрсен районы|Күгәрсен]] юл төҙәтеү-юл һалыу идаралығының бульдозер машинисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән ошо райондан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Солтанов Юнир Йонос улы]] (1954), дәүләт һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре. 1984—2005 йылдарҙа [[Мәсетле районы]]ндағы «Ҡарағай» шифаханаһының баш табибы һәм директоры, 2005—2011 йылдарҙа Мәсетле район хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған табибы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йылайыр районы]] [[Юлдыбай (Йылайыр районы)|Юлдыбай]] ауылынан. * [[Сафин Венер Рәсих улы]] (1964), [[хоккей]]сы, тренер. Спорт мастеры, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған тренеры. [[Салауат Юлаев хоккей клубы|«Салауат Юлаев» хоккей мәктәбе]] тәрбиәләнеүсеһе. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:6 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1732 йыл]]: Нэвиль Маскелин, [[Англия]] [[Астрономия|астрономы]]. * [[1773 йыл]]: Луи Филипп I, [[Франция]] батшаһы (1830—1848). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1914 йыл]]: Тур Хейердал, [[Норвегия]] [[сәйәхәт]]сеһе. * [[1982 йыл]]: Левон Аронян, [[Әрмәнстан]] [[шахмат]]сыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:6 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1553 йыл]]: Шаһзада Мостафа, атаһы [[Сөләймән I|Сөләймән]] солтан әмере буйынса үлем яҙаһына тарттырыла. * [[1951 йыл]]: Отто Мейергоф, [[Германия]] [[Биохимия|биохимигы]], [[Нобель премияһы]] лауреаты (1922). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1981 йыл]]: [[Әнүәр Саҙат]], 1970—1981 йылдарҙа Мысыр президенты. * [[1991 йыл]]: Игорь Тальков, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] йырсыһы. * [[1998 йыл]]: Ролан Быков, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] актёры, режиссёр һәм сценарист, СССР-ҙың халыҡ артисы (1990). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К06]] [[Категория:6 октябрь]] czsgq99w8d28ft58ub907h6dd3adnwx 1306761 1306758 2026-10-03T06:59:51Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1306761 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''6 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 279-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 280-се). Йыл аҙағына тиклем 86 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Йәшәйеш урындарын һаҡлау көнө. ** [[Һарымһаҡ]] яратыусылар көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Бөйөк Британия}}: [[Шиғриәт]] көнө. * {{Төркмәнстан}} [[Төркмәнстан]]: Хәтер көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|АҠШ}}: Тренерҙар көнө. * {{Беларусь}} [[Беларусь]]: Архивсы көнө. * {{Флагификация|Иран}}: [[Ветеринария|Ветеринарҙар]] көнө. * {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: Оборона сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө. ** Бухгалтер һәм аудитор көнө. * {{Мысыр}} [[Мысыр]]: Ҡораллы көстәр көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Страховкалаусы көнө. * {{Флагификация|Шри-Ланка}}: [[Уҡытыусы]]лар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1769 йыл]]: [[Джеймс Кук]] [[Яңы Зеландия]]ны аса. * [[1889 йыл]]: [[Томас Эдисон]] беренсе фильмын күрһәтә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1908 йыл]]: Крит бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. * [[1927 йыл]]: [[Нью-Йорк]]та беренсе тауышлы фильм премьераһы була. * [[1979 йыл]]: «Миг-29» беренсе осошон яһай. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Михайлов Александр Викторович]] (1970), [[спорт]]сы. 1997—2002 йылдарҙа [[Өфө]]ләге Юғары спорт оҫталығы мәктәбе өсөн сығыш яһаусы. 1992—2002 йылдарҙа фристайл буйынса [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы, 1998 йылғы [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1994). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (1999). [[Ер|Донъя]] (1998) һәм [[Европа]] (2001) кубогы этаптары еңеүсеһе, Рәсәй чемпионы (1997—1999), Рәсәй кубогын яулаусы (2000), Рәсәй чемпионатының көмөш һәм Европа кубогының бронза призёры (икеһе лә — 2001). Көньяҡ Кореяла халыҡ ара ярыштар еңеүсеһе (1997). Сығышы менән [[Волгоград]] ҡалаһынан. * [[Шульман Филипп Евгеньевич]] (1980), спортсы. 2002—2008 йылдарҙа [[биатлон]] буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ ара класлы спорт мастеры (2001). Спринтта Бөтә донъя универсиадаһының көмөш призёры (2003), Рәсәй чемпионаттарының бронза призёры (2001—2002); эстафетала Бөтә донъя универсиадаһы (2003) һәм Рәсәй (2007) чемпионы. Европа чемпионатының (2003) һәм Бөтә донъя универсиадаһының (2001) көмөш призёры, Донъя кубогы этабының (2004) һәм Рәсәй чемпионатының (2002) бронза призёры. Үҫмер спортсылар араһында донъя (2002) һәм Европа (2000) беренселектәренең көмөш призёры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Гәрәев Абзал Гәрәй улы]] (1911—6.08.2003), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, өлкән лейтенант. [[Борай районы]] Чапаев исемендәге колхоздың элекке рәйесе. I һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Таңатар (Борай районы)|Таңатар]] ауылынан. * [[Тюгаев Прокофий Фёдорович]] (1931—2.03.2011), [[инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]], нефть химияһы тармағы хеҙмәткәре, йәмәғәте. 1977—1994 йылдарҙа [[СНОС|«Салауатнефтеоргсинтез» производство берекмәһенең]] генераль директоры. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] XI һәм XII саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1991), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1985), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1988). СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1985). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] почётлы гражданы (2010). }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Ноғоманов Дәйләғи Сирай улы]] (1922—12.10.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир. [[Танк]]ист, взвод командиры, өлкән лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай районы]] [[Әрмет-Рәхим|Әрмет]] ауылынан. * [[Метельский Леонид Васильевич]] (1927—?), [[Энергетика|энергетик]]. 1962—1987 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең баш энергетигы. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Фәттәхетдинов Спартак Ғабдрахман улы]] (1932—13.12.1994), [[фән|ғалим]]-[[Геология|геолог]]. 1954 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның [[Геология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Геология институты]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1961 йылда һәм 1969 йылдан — ғилми секретарь, 1966—1968 йылдарҙа директор вазифаһын башҡарыусы, 1991 йылдан палеовулканология һәм металлогения лабораторияһының төп ғилми хеҙмәткәре; 1971 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Президиумының ғилми секретары, 1989 йылдан — баш ғилми секретарь. Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1973). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1981). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Мейәс]] ҡалаһынан. * [[Рәхимов Рөстәм Хәлим улы]] (1937), инженер-химик, йәмәғәтсе. 1983 йылдан [[Стәрлетамаҡ]] «Каучук» заводының директоры, 1992 йылдан — генераль директоры (1992). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 2-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты (1999—2003). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған химигы, [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы (2016). Сығышы менән [[Ауырғазы районы]] [[Иҫке Әпсәләм]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Нефёдов Филипп Диомидович]] (1838—12.03.1902), [[Рәсәй империяһы]] [[Археология|археологы]], [[Этнография|этнограф]], [[Журналистика|журналист]] һәм [[яҙыусы]]. [[Башҡортостан тарихы]]ын һәм [[мәҙәниәт]]ен өйрәнеүсе. * [[Уйылданова Мәҙинә Шәрип ҡыҙы]] (1938), [[Педагогика|педагог]]. 1960—1993 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] урта мәктәбе [[китапхана]]сыһы һәм [[уҡытыусы]]һы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1991), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1988). Сығышы менән ошо ауылдан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Сазонова (Иванова) Светлана Романовна]] (1943), [[химия|химик]]-[[фән|ғалим]]. 1969 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] һәм [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1992), профессор (1994). [[СССР]]-ҙың юғары белем биреү отличнигы, [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәтенең Фән һәм техника буйынса премияһы лауреаты (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңауыл]] ҡалаһынан. * [[Баһауетдинов Альберт Нуриман улы]] (1953), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[нефть|нефтсе]], [[иҡтисад]]сы-ғалим. «СНЭМА-СЕРВИС» йәмғиәтенең директорҙар советы рәйесе. Иҡтисад фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе, [[Рәсәй]]ҙең Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре. 2-се дәрәжә [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены]]ның миҙалы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Баулы районы]] Дымтамаҡ ауылынан. * [[Рәхимов Марат Наурыз улы]] (1958), химик‑технолог-ғалим. 1985—2001 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның [[Салауат (ҡала)|Салауат]] филиалы уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2000), профессор (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Ибраҡай]] ауылынан. * [[Загороднев Юрий Александрович]] (1963), [[юл]] һалыусы. [[Күгәрсен районы|Күгәрсен]] юл төҙәтеү-юл һалыу идаралығының бульдозер машинисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән ошо райондан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Солтанов Юнир Йонос улы]] (1954), дәүләт һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре. 1984—2005 йылдарҙа [[Мәсетле районы]]ндағы «Ҡарағай» шифаханаһының баш табибы һәм директоры, 2005—2011 йылдарҙа Мәсетле район хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған табибы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йылайыр районы]] [[Юлдыбай (Йылайыр районы)|Юлдыбай]] ауылынан. * [[Сафин Венер Рәсих улы]] (1964), [[хоккей]]сы, тренер. Спорт мастеры, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған тренеры. [[Салауат Юлаев хоккей клубы|«Салауат Юлаев» хоккей мәктәбе]] тәрбиәләнеүсеһе. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:6 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1732 йыл]]: Нэвиль Маскелин, [[Англия]] [[Астрономия|астрономы]]. * [[1773 йыл]]: Луи Филипп I, [[Франция]] батшаһы (1830—1848). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1914 йыл]]: Тур Хейердал, [[Норвегия]] [[сәйәхәт]]сеһе. * [[1982 йыл]]: Левон Аронян, [[Әрмәнстан]] [[шахмат]]сыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:6 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1553 йыл]]: Шаһзада Мостафа, атаһы [[Сөләймән I|Сөләймән]] солтан әмере буйынса үлем яҙаһына тарттырыла. * [[1951 йыл]]: Отто Мейергоф, [[Германия]] [[Биохимия|биохимигы]], [[Нобель премияһы]] лауреаты (1922). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1981 йыл]]: [[Әнүәр Саҙат]], 1970—1981 йылдарҙа Мысыр президенты. * [[1991 йыл]]: Игорь Тальков, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] йырсыһы. * [[1998 йыл]]: Ролан Быков, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] актёры, режиссёр һәм сценарист, СССР-ҙың халыҡ артисы (1990). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К06]] [[Категория:6 октябрь]] ezbwe0ety7iaayd5gi34863eipg8cdz 1306762 1306761 2026-10-03T07:29:28Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1306762 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''6 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 279-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 280-се). Йыл аҙағына тиклем 86 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Йәшәйеш урындарын һаҡлау көнө. ** [[Һарымһаҡ]] яратыусылар көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Бөйөк Британия}}: [[Шиғриәт]] көнө. * {{Төркмәнстан}} [[Төркмәнстан]]: Хәтер көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|АҠШ}}: Тренерҙар көнө. * {{Беларусь}} [[Беларусь]]: Архивсы көнө. * {{Флагификация|Иран}}: [[Ветеринария|Ветеринарҙар]] көнө. * {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: Оборона сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө. ** Бухгалтер һәм аудитор көнө. * {{Мысыр}} [[Мысыр]]: Ҡораллы көстәр көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Страховкалаусы көнө. * {{Флагификация|Шри-Ланка}}: [[Уҡытыусы]]лар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1769 йыл]]: [[Джеймс Кук]] [[Яңы Зеландия]]ны аса. * [[1889 йыл]]: [[Томас Эдисон]] беренсе фильмын күрһәтә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1908 йыл]]: Крит бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. * [[1927 йыл]]: [[Нью-Йорк]]та беренсе тауышлы фильм премьераһы була. * [[1979 йыл]]: «Миг-29» беренсе осошон яһай. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Михайлов Александр Викторович]] (1970), [[спорт]]сы. 1997—2002 йылдарҙа [[Өфө]]ләге Юғары спорт оҫталығы мәктәбе өсөн сығыш яһаусы. 1992—2002 йылдарҙа фристайл буйынса [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы, 1998 йылғы [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1994). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (1999). [[Ер|Донъя]] (1998) һәм [[Европа]] (2001) кубогы этаптары еңеүсеһе, Рәсәй чемпионы (1997—1999), Рәсәй кубогын яулаусы (2000), Рәсәй чемпионатының көмөш һәм Европа кубогының бронза призёры (икеһе лә — 2001). Көньяҡ Кореяла халыҡ ара ярыштар еңеүсеһе (1997). Сығышы менән [[Волгоград]] ҡалаһынан. * [[Шульман Филипп Евгеньевич]] (1980), спортсы. 2002—2008 йылдарҙа [[биатлон]] буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ ара класлы спорт мастеры (2001). Спринтта Бөтә донъя универсиадаһының көмөш призёры (2003), Рәсәй чемпионаттарының бронза призёры (2001—2002); эстафетала Бөтә донъя универсиадаһы (2003) һәм Рәсәй (2007) чемпионы. Европа чемпионатының (2003) һәм Бөтә донъя универсиадаһының (2001) көмөш призёры, Донъя кубогы этабының (2004) һәм Рәсәй чемпионатының (2002) бронза призёры. Үҫмер спортсылар араһында донъя (2002) һәм Европа (2000) беренселектәренең көмөш призёры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Гәрәев Абзал Гәрәй улы]] (1911—6.08.2003), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, өлкән лейтенант. [[Борай районы]] Чапаев исемендәге колхоздың элекке рәйесе. I һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Таңатар (Борай районы)|Таңатар]] ауылынан. * [[Ғилметдинова Рәшиҙә Исмәғил ҡыҙы]] (1926—2003), [[Педагогика|педагог]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, зениткасы. [[Учалы районы]] мәктәптәренең элекке уҡытыусыһы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. II дәрәжә Ватан һуғышы һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. * [[Тюгаев Прокофий Фёдорович]] (1931—2.03.2011), [[инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]], нефть химияһы тармағы хеҙмәткәре, йәмәғәте. 1977—1994 йылдарҙа [[СНОС|«Салауатнефтеоргсинтез» производство берекмәһенең]] генераль директоры. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] XI һәм XII саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1991), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1985), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1988). СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1985). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] почётлы гражданы (2010). }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Ноғоманов Дәйләғи Сирай улы]] (1922—12.10.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир. [[Танк]]ист, взвод командиры, өлкән лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай районы]] [[Әрмет-Рәхим|Әрмет]] ауылынан. * [[Метельский Леонид Васильевич]] (1927—?), [[Энергетика|энергетик]]. 1962—1987 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең баш энергетигы. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Фәттәхетдинов Спартак Ғабдрахман улы]] (1932—13.12.1994), [[фән|ғалим]]-[[Геология|геолог]]. 1954 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның [[Геология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Геология институты]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1961 йылда һәм 1969 йылдан — ғилми секретарь, 1966—1968 йылдарҙа директор вазифаһын башҡарыусы, 1991 йылдан палеовулканология һәм металлогения лабораторияһының төп ғилми хеҙмәткәре; 1971 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Президиумының ғилми секретары, 1989 йылдан — баш ғилми секретарь. Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1973). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1981). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Мейәс]] ҡалаһынан. * [[Рәхимов Рөстәм Хәлим улы]] (1937), инженер-химик, йәмәғәтсе. 1983 йылдан [[Стәрлетамаҡ]] «Каучук» заводының директоры, 1992 йылдан — генераль директоры (1992). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 2-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты (1999—2003). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған химигы, [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы (2016). Сығышы менән [[Ауырғазы районы]] [[Иҫке Әпсәләм]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Нефёдов Филипп Диомидович]] (1838—12.03.1902), [[Рәсәй империяһы]] [[Археология|археологы]], [[Этнография|этнограф]], [[Журналистика|журналист]] һәм [[яҙыусы]]. [[Башҡортостан тарихы]]ын һәм [[мәҙәниәт]]ен өйрәнеүсе. * [[Уйылданова Мәҙинә Шәрип ҡыҙы]] (1938), [[Педагогика|педагог]]. 1960—1993 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] урта мәктәбе [[китапхана]]сыһы һәм [[уҡытыусы]]һы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1991), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1988). Сығышы менән ошо ауылдан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Сазонова (Иванова) Светлана Романовна]] (1943), [[химия|химик]]-[[фән|ғалим]]. 1969 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] һәм [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1992), профессор (1994). [[СССР]]-ҙың юғары белем биреү отличнигы, [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәтенең Фән һәм техника буйынса премияһы лауреаты (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңауыл]] ҡалаһынан. * [[Баһауетдинов Альберт Нуриман улы]] (1953), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[нефть|нефтсе]], [[иҡтисад]]сы-ғалим. «СНЭМА-СЕРВИС» йәмғиәтенең директорҙар советы рәйесе. Иҡтисад фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе, [[Рәсәй]]ҙең Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре. 2-се дәрәжә [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены]]ның миҙалы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Баулы районы]] Дымтамаҡ ауылынан. * [[Рәхимов Марат Наурыз улы]] (1958), химик‑технолог-ғалим. 1985—2001 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның [[Салауат (ҡала)|Салауат]] филиалы уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2000), профессор (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Ибраҡай]] ауылынан. * [[Загороднев Юрий Александрович]] (1963), [[юл]] һалыусы. [[Күгәрсен районы|Күгәрсен]] юл төҙәтеү-юл һалыу идаралығының бульдозер машинисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән ошо райондан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Солтанов Юнир Йонос улы]] (1954), дәүләт һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре. 1984—2005 йылдарҙа [[Мәсетле районы]]ндағы «Ҡарағай» шифаханаһының баш табибы һәм директоры, 2005—2011 йылдарҙа Мәсетле район хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған табибы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йылайыр районы]] [[Юлдыбай (Йылайыр районы)|Юлдыбай]] ауылынан. * [[Сафин Венер Рәсих улы]] (1964), [[хоккей]]сы, тренер. Спорт мастеры, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған тренеры. [[Салауат Юлаев хоккей клубы|«Салауат Юлаев» хоккей мәктәбе]] тәрбиәләнеүсеһе. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:6 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1732 йыл]]: Нэвиль Маскелин, [[Англия]] [[Астрономия|астрономы]]. * [[1773 йыл]]: Луи Филипп I, [[Франция]] батшаһы (1830—1848). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1914 йыл]]: Тур Хейердал, [[Норвегия]] [[сәйәхәт]]сеһе. * [[1982 йыл]]: Левон Аронян, [[Әрмәнстан]] [[шахмат]]сыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:6 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1553 йыл]]: Шаһзада Мостафа, атаһы [[Сөләймән I|Сөләймән]] солтан әмере буйынса үлем яҙаһына тарттырыла. * [[1951 йыл]]: Отто Мейергоф, [[Германия]] [[Биохимия|биохимигы]], [[Нобель премияһы]] лауреаты (1922). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1981 йыл]]: [[Әнүәр Саҙат]], 1970—1981 йылдарҙа Мысыр президенты. * [[1991 йыл]]: Игорь Тальков, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] йырсыһы. * [[1998 йыл]]: Ролан Быков, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] актёры, режиссёр һәм сценарист, СССР-ҙың халыҡ артисы (1990). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К06]] [[Категория:6 октябрь]] op4qmeyq19azr3t5mof4j897nvjkcn2 1306764 1306762 2026-10-03T07:33:43Z Айсар 10823 /* Башҡортостан менән бәйле шәхестәр */ күренеште төҙәтеү 1306764 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''6 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 279-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 280-се). Йыл аҙағына тиклем 86 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Йәшәйеш урындарын һаҡлау көнө. ** [[Һарымһаҡ]] яратыусылар көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Бөйөк Британия}}: [[Шиғриәт]] көнө. * {{Төркмәнстан}} [[Төркмәнстан]]: Хәтер көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|АҠШ}}: Тренерҙар көнө. * {{Беларусь}} [[Беларусь]]: Архивсы көнө. * {{Флагификация|Иран}}: [[Ветеринария|Ветеринарҙар]] көнө. * {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: Оборона сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө. ** Бухгалтер һәм аудитор көнө. * {{Мысыр}} [[Мысыр]]: Ҡораллы көстәр көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Страховкалаусы көнө. * {{Флагификация|Шри-Ланка}}: [[Уҡытыусы]]лар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1769 йыл]]: [[Джеймс Кук]] [[Яңы Зеландия]]ны аса. * [[1889 йыл]]: [[Томас Эдисон]] беренсе фильмын күрһәтә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1908 йыл]]: Крит бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. * [[1927 йыл]]: [[Нью-Йорк]]та беренсе тауышлы фильм премьераһы була. * [[1979 йыл]]: «Миг-29» беренсе осошон яһай. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Михайлов Александр Викторович]] (1970), [[спорт]]сы. 1997—2002 йылдарҙа [[Өфө]]ләге Юғары спорт оҫталығы мәктәбе өсөн сығыш яһаусы. 1992—2002 йылдарҙа фристайл буйынса [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы, 1998 йылғы [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1994). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (1999). [[Ер|Донъя]] (1998) һәм [[Европа]] (2001) кубогы этаптары еңеүсеһе, Рәсәй чемпионы (1997—1999), Рәсәй кубогын яулаусы (2000), Рәсәй чемпионатының көмөш һәм Европа кубогының бронза призёры (икеһе лә — 2001). Көньяҡ Кореяла халыҡ ара ярыштар еңеүсеһе (1997). Сығышы менән [[Волгоград]] ҡалаһынан. * [[Шульман Филипп Евгеньевич]] (1980), спортсы. 2002—2008 йылдарҙа [[биатлон]] буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ ара класлы спорт мастеры (2001). Спринтта Бөтә донъя универсиадаһының көмөш призёры (2003), Рәсәй чемпионаттарының бронза призёры (2001—2002); эстафетала Бөтә донъя универсиадаһы (2003) һәм Рәсәй (2007) чемпионы. Европа чемпионатының (2003) һәм Бөтә донъя универсиадаһының (2001) көмөш призёры, Донъя кубогы этабының (2004) һәм Рәсәй чемпионатының (2002) бронза призёры. Үҫмер спортсылар араһында донъя (2002) һәм Европа (2000) беренселектәренең көмөш призёры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Гәрәев Абзал Гәрәй улы]] (1911—6.08.2003), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, өлкән лейтенант. [[Борай районы]] Чапаев исемендәге колхоздың элекке рәйесе. I һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Таңатар (Борай районы)|Таңатар]] ауылынан. * [[Ғилметдинова Рәшиҙә Исмәғил ҡыҙы]] (1926—2003), [[Педагогика|педагог]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, зениткасы. [[Учалы районы]] мәктәптәренең элекке уҡытыусыһы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. II дәрәжә Ватан һуғышы һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Тюгаев Прокофий Фёдорович]] (1931—2.03.2011), [[инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]], нефть химияһы тармағы хеҙмәткәре, йәмәғәте. 1977—1994 йылдарҙа [[СНОС|«Салауатнефтеоргсинтез» производство берекмәһенең]] генераль директоры. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] XI һәм XII саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1991), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1985), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1988). СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1985). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] почётлы гражданы (2010). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Ноғоманов Дәйләғи Сирай улы]] (1922—12.10.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир. [[Танк]]ист, взвод командиры, өлкән лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай районы]] [[Әрмет-Рәхим|Әрмет]] ауылынан. * [[Метельский Леонид Васильевич]] (1927—?), [[Энергетика|энергетик]]. 1962—1987 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең баш энергетигы. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Фәттәхетдинов Спартак Ғабдрахман улы]] (1932—13.12.1994), [[фән|ғалим]]-[[Геология|геолог]]. 1954 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның [[Геология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Геология институты]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1961 йылда һәм 1969 йылдан — ғилми секретарь, 1966—1968 йылдарҙа директор вазифаһын башҡарыусы, 1991 йылдан палеовулканология һәм металлогения лабораторияһының төп ғилми хеҙмәткәре; 1971 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Президиумының ғилми секретары, 1989 йылдан — баш ғилми секретарь. Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1973). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1981). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Мейәс]] ҡалаһынан. * [[Рәхимов Рөстәм Хәлим улы]] (1937), инженер-химик, йәмәғәтсе. 1983 йылдан [[Стәрлетамаҡ]] «Каучук» заводының директоры, 1992 йылдан — генераль директоры (1992). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 2-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты (1999—2003). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған химигы, [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы (2016). Сығышы менән [[Ауырғазы районы]] [[Иҫке Әпсәләм]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Нефёдов Филипп Диомидович]] (1838—12.03.1902), [[Рәсәй империяһы]] [[Археология|археологы]], [[Этнография|этнограф]], [[Журналистика|журналист]] һәм [[яҙыусы]]. [[Башҡортостан тарихы]]ын һәм [[мәҙәниәт]]ен өйрәнеүсе. * [[Уйылданова Мәҙинә Шәрип ҡыҙы]] (1938), [[Педагогика|педагог]]. 1960—1993 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] урта мәктәбе [[китапхана]]сыһы һәм [[уҡытыусы]]һы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1991), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1988). Сығышы менән ошо ауылдан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Сазонова (Иванова) Светлана Романовна]] (1943), [[химия|химик]]-[[фән|ғалим]]. 1969 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] һәм [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1992), профессор (1994). [[СССР]]-ҙың юғары белем биреү отличнигы, [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәтенең Фән һәм техника буйынса премияһы лауреаты (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңауыл]] ҡалаһынан. * [[Баһауетдинов Альберт Нуриман улы]] (1953), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[нефть|нефтсе]], [[иҡтисад]]сы-ғалим. «СНЭМА-СЕРВИС» йәмғиәтенең директорҙар советы рәйесе. Иҡтисад фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе, [[Рәсәй]]ҙең Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре. 2-се дәрәжә [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены]]ның миҙалы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Баулы районы]] Дымтамаҡ ауылынан. * [[Рәхимов Марат Наурыз улы]] (1958), химик‑технолог-ғалим. 1985—2001 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның [[Салауат (ҡала)|Салауат]] филиалы уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2000), профессор (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Ибраҡай]] ауылынан. * [[Загороднев Юрий Александрович]] (1963), [[юл]] һалыусы. [[Күгәрсен районы|Күгәрсен]] юл төҙәтеү-юл һалыу идаралығының бульдозер машинисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән ошо райондан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Солтанов Юнир Йонос улы]] (1954), дәүләт һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре. 1984—2005 йылдарҙа [[Мәсетле районы]]ндағы «Ҡарағай» шифаханаһының баш табибы һәм директоры, 2005—2011 йылдарҙа Мәсетле район хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған табибы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йылайыр районы]] [[Юлдыбай (Йылайыр районы)|Юлдыбай]] ауылынан. * [[Сафин Венер Рәсих улы]] (1964), [[хоккей]]сы, тренер. Спорт мастеры, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған тренеры. [[Салауат Юлаев хоккей клубы|«Салауат Юлаев» хоккей мәктәбе]] тәрбиәләнеүсеһе. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:6 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1732 йыл]]: Нэвиль Маскелин, [[Англия]] [[Астрономия|астрономы]]. * [[1773 йыл]]: Луи Филипп I, [[Франция]] батшаһы (1830—1848). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1914 йыл]]: Тур Хейердал, [[Норвегия]] [[сәйәхәт]]сеһе. * [[1982 йыл]]: Левон Аронян, [[Әрмәнстан]] [[шахмат]]сыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:6 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1553 йыл]]: Шаһзада Мостафа, атаһы [[Сөләймән I|Сөләймән]] солтан әмере буйынса үлем яҙаһына тарттырыла. * [[1951 йыл]]: Отто Мейергоф, [[Германия]] [[Биохимия|биохимигы]], [[Нобель премияһы]] лауреаты (1922). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1981 йыл]]: [[Әнүәр Саҙат]], 1970—1981 йылдарҙа Мысыр президенты. * [[1991 йыл]]: Игорь Тальков, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] йырсыһы. * [[1998 йыл]]: Ролан Быков, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] актёры, режиссёр һәм сценарист, СССР-ҙың халыҡ артисы (1990). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К06]] [[Категория:6 октябрь]] 26lo42l7hgt4t3cxarbtzrthzwhoxqv 1306765 1306764 2026-10-03T07:40:21Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1306765 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''6 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 279-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 280-се). Йыл аҙағына тиклем 86 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Йәшәйеш урындарын һаҡлау көнө. ** [[Һарымһаҡ]] яратыусылар көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Бөйөк Британия}}: [[Шиғриәт]] көнө. * {{Төркмәнстан}} [[Төркмәнстан]]: Хәтер көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|АҠШ}}: Тренерҙар көнө. * {{Беларусь}} [[Беларусь]]: Архивсы көнө. * {{Флагификация|Иран}}: [[Ветеринария|Ветеринарҙар]] көнө. * {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: Оборона сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө. ** Бухгалтер һәм аудитор көнө. * {{Мысыр}} [[Мысыр]]: Ҡораллы көстәр көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Страховкалаусы көнө. * {{Флагификация|Шри-Ланка}}: [[Уҡытыусы]]лар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1769 йыл]]: [[Джеймс Кук]] [[Яңы Зеландия]]ны аса. * [[1889 йыл]]: [[Томас Эдисон]] беренсе фильмын күрһәтә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1908 йыл]]: Крит бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. * [[1927 йыл]]: [[Нью-Йорк]]та беренсе тауышлы фильм премьераһы була. * [[1979 йыл]]: «Миг-29» беренсе осошон яһай. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Михайлов Александр Викторович]] (1970), [[спорт]]сы. 1997—2002 йылдарҙа [[Өфө]]ләге Юғары спорт оҫталығы мәктәбе өсөн сығыш яһаусы. 1992—2002 йылдарҙа фристайл буйынса [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы, 1998 йылғы [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1994). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (1999). [[Ер|Донъя]] (1998) һәм [[Европа]] (2001) кубогы этаптары еңеүсеһе, Рәсәй чемпионы (1997—1999), Рәсәй кубогын яулаусы (2000), Рәсәй чемпионатының көмөш һәм Европа кубогының бронза призёры (икеһе лә — 2001). Көньяҡ Кореяла халыҡ ара ярыштар еңеүсеһе (1997). Сығышы менән [[Волгоград]] ҡалаһынан. * [[Шульман Филипп Евгеньевич]] (1980), спортсы. 2002—2008 йылдарҙа [[биатлон]] буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ ара класлы спорт мастеры (2001). Спринтта Бөтә донъя универсиадаһының көмөш призёры (2003), Рәсәй чемпионаттарының бронза призёры (2001—2002); эстафетала Бөтә донъя универсиадаһы (2003) һәм Рәсәй (2007) чемпионы. Европа чемпионатының (2003) һәм Бөтә донъя универсиадаһының (2001) көмөш призёры, Донъя кубогы этабының (2004) һәм Рәсәй чемпионатының (2002) бронза призёры. Үҫмер спортсылар араһында донъя (2002) һәм Европа (2000) беренселектәренең көмөш призёры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Гәрәев Абзал Гәрәй улы]] (1911—6.08.2003), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, өлкән лейтенант. [[Борай районы]] Чапаев исемендәге колхоздың элекке рәйесе. I һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Таңатар (Борай районы)|Таңатар]] ауылынан. * [[Ғилметдинова Рәшиҙә Исмәғил ҡыҙы]] (1926—2003), [[Педагогика|педагог]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, зениткасы. [[Учалы районы]] мәктәптәренең элекке уҡытыусыһы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. II дәрәжә Ватан һуғышы һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Тюгаев Прокофий Фёдорович]] (1931—2.03.2011), [[инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]], нефть химияһы тармағы хеҙмәткәре, йәмәғәте. 1977—1994 йылдарҙа [[СНОС|«Салауатнефтеоргсинтез» производство берекмәһенең]] генераль директоры. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] XI һәм XII саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1991), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1985), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1988). СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1985). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] почётлы гражданы (2010). * [[Мәһәҙиев Ғилметдин Сөләймән улы]] (1936), [[урман]]сы. [[Ғафури районы]] урман хужалығы эшсеһе. Башҡортостандың атҡаҙанған урман хужалығы хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Ноғоманов Дәйләғи Сирай улы]] (1922—12.10.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир. [[Танк]]ист, взвод командиры, өлкән лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай районы]] [[Әрмет-Рәхим|Әрмет]] ауылынан. * [[Метельский Леонид Васильевич]] (1927—?), [[Энергетика|энергетик]]. 1962—1987 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең баш энергетигы. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Фәттәхетдинов Спартак Ғабдрахман улы]] (1932—13.12.1994), [[фән|ғалим]]-[[Геология|геолог]]. 1954 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның [[Геология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Геология институты]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1961 йылда һәм 1969 йылдан — ғилми секретарь, 1966—1968 йылдарҙа директор вазифаһын башҡарыусы, 1991 йылдан палеовулканология һәм металлогения лабораторияһының төп ғилми хеҙмәткәре; 1971 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Президиумының ғилми секретары, 1989 йылдан — баш ғилми секретарь. Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1973). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1981). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Мейәс]] ҡалаһынан. * [[Рәхимов Рөстәм Хәлим улы]] (1937), инженер-химик, йәмәғәтсе. 1983 йылдан [[Стәрлетамаҡ]] «Каучук» заводының директоры, 1992 йылдан — генераль директоры (1992). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 2-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты (1999—2003). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған химигы, [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы (2016). Сығышы менән [[Ауырғазы районы]] [[Иҫке Әпсәләм]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Нефёдов Филипп Диомидович]] (1838—12.03.1902), [[Рәсәй империяһы]] [[Археология|археологы]], [[Этнография|этнограф]], [[Журналистика|журналист]] һәм [[яҙыусы]]. [[Башҡортостан тарихы]]ын һәм [[мәҙәниәт]]ен өйрәнеүсе. * [[Уйылданова Мәҙинә Шәрип ҡыҙы]] (1938), [[Педагогика|педагог]]. 1960—1993 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] урта мәктәбе [[китапхана]]сыһы һәм [[уҡытыусы]]һы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1991), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1988). Сығышы менән ошо ауылдан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Сазонова (Иванова) Светлана Романовна]] (1943), [[химия|химик]]-[[фән|ғалим]]. 1969 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] һәм [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1992), профессор (1994). [[СССР]]-ҙың юғары белем биреү отличнигы, [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәтенең Фән һәм техника буйынса премияһы лауреаты (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңауыл]] ҡалаһынан. * [[Баһауетдинов Альберт Нуриман улы]] (1953), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[нефть|нефтсе]], [[иҡтисад]]сы-ғалим. «СНЭМА-СЕРВИС» йәмғиәтенең директорҙар советы рәйесе. Иҡтисад фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе, [[Рәсәй]]ҙең Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре. 2-се дәрәжә [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены]]ның миҙалы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Баулы районы]] Дымтамаҡ ауылынан. * [[Рәхимов Марат Наурыз улы]] (1958), химик‑технолог-ғалим. 1985—2001 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның [[Салауат (ҡала)|Салауат]] филиалы уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2000), профессор (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Ибраҡай]] ауылынан. * [[Загороднев Юрий Александрович]] (1963), [[юл]] һалыусы. [[Күгәрсен районы|Күгәрсен]] юл төҙәтеү-юл һалыу идаралығының бульдозер машинисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән ошо райондан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Солтанов Юнир Йонос улы]] (1954), дәүләт һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре. 1984—2005 йылдарҙа [[Мәсетле районы]]ндағы «Ҡарағай» шифаханаһының баш табибы һәм директоры, 2005—2011 йылдарҙа Мәсетле район хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған табибы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йылайыр районы]] [[Юлдыбай (Йылайыр районы)|Юлдыбай]] ауылынан. * [[Сафин Венер Рәсих улы]] (1964), [[хоккей]]сы, тренер. Спорт мастеры, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған тренеры. [[Салауат Юлаев хоккей клубы|«Салауат Юлаев» хоккей мәктәбе]] тәрбиәләнеүсеһе. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:6 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1732 йыл]]: Нэвиль Маскелин, [[Англия]] [[Астрономия|астрономы]]. * [[1773 йыл]]: Луи Филипп I, [[Франция]] батшаһы (1830—1848). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1914 йыл]]: Тур Хейердал, [[Норвегия]] [[сәйәхәт]]сеһе. * [[1982 йыл]]: Левон Аронян, [[Әрмәнстан]] [[шахмат]]сыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:6 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1553 йыл]]: Шаһзада Мостафа, атаһы [[Сөләймән I|Сөләймән]] солтан әмере буйынса үлем яҙаһына тарттырыла. * [[1951 йыл]]: Отто Мейергоф, [[Германия]] [[Биохимия|биохимигы]], [[Нобель премияһы]] лауреаты (1922). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1981 йыл]]: [[Әнүәр Саҙат]], 1970—1981 йылдарҙа Мысыр президенты. * [[1991 йыл]]: Игорь Тальков, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] йырсыһы. * [[1998 йыл]]: Ролан Быков, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] актёры, режиссёр һәм сценарист, СССР-ҙың халыҡ артисы (1990). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К06]] [[Категория:6 октябрь]] o73oz5280hlsrgxjgxhd0hvdilfx8x9 1306787 1306765 2026-10-03T10:53:31Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт, күренеште төҙәтеү 1306787 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''6 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 279-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 280-се). Йыл аҙағына тиклем 86 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Йәшәйеш урындарын һаҡлау көнө. ** [[Һарымһаҡ]] яратыусылар көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Бөйөк Британия}}: [[Шиғриәт]] көнө. * {{Төркмәнстан}} [[Төркмәнстан]]: Хәтер көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|АҠШ}}: Тренерҙар көнө. * {{Беларусь}} [[Беларусь]]: Архивсы көнө. * {{Флагификация|Иран}}: [[Ветеринария|Ветеринарҙар]] көнө. * {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: Оборона сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө. ** Бухгалтер һәм аудитор көнө. * {{Мысыр}} [[Мысыр]]: Ҡораллы көстәр көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Страховкалаусы көнө. * {{Флагификация|Шри-Ланка}}: [[Уҡытыусы]]лар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1769 йыл]]: [[Джеймс Кук]] [[Яңы Зеландия]]ны аса. * [[1889 йыл]]: [[Томас Эдисон]] беренсе фильмын күрһәтә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1908 йыл]]: Крит бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. * [[1927 йыл]]: [[Нью-Йорк]]та беренсе тауышлы фильм премьераһы була. * [[1979 йыл]]: «Миг-29» беренсе осошон яһай. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Михайлов Александр Викторович]] (1970), [[спорт]]сы. 1997—2002 йылдарҙа [[Өфө]]ләге Юғары спорт оҫталығы мәктәбе өсөн сығыш яһаусы. 1992—2002 йылдарҙа фристайл буйынса [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы, 1998 йылғы [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1994). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (1999). [[Ер|Донъя]] (1998) һәм [[Европа]] (2001) кубогы этаптары еңеүсеһе, Рәсәй чемпионы (1997—1999), Рәсәй кубогын яулаусы (2000), Рәсәй чемпионатының көмөш һәм Европа кубогының бронза призёры (икеһе лә — 2001). Көньяҡ Кореяла халыҡ ара ярыштар еңеүсеһе (1997). Сығышы менән [[Волгоград]] ҡалаһынан. * [[Шульман Филипп Евгеньевич]] (1980), спортсы. 2002—2008 йылдарҙа [[биатлон]] буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ ара класлы спорт мастеры (2001). Спринтта Бөтә донъя универсиадаһының көмөш призёры (2003), Рәсәй чемпионаттарының бронза призёры (2001—2002); эстафетала Бөтә донъя универсиадаһы (2003) һәм Рәсәй (2007) чемпионы. Европа чемпионатының (2003) һәм Бөтә донъя универсиадаһының (2001) көмөш призёры, Донъя кубогы этабының (2004) һәм Рәсәй чемпионатының (2002) бронза призёры. Үҫмер спортсылар араһында донъя (2002) һәм Европа (2000) беренселектәренең көмөш призёры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Штехер Геннадий Гиляриевич]] (1891—24.05.1970), [[Педагогика|педагог]]-[[фән|ғалим]], [[Зоология|зоолог]], [[Энтомология|энтоммолог]], [[Орнитология|орнитолог]]. 1943 йылдан [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]], 1957—1961 йылдарҙа [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] [[уҡытыусы]]һы. Педагогия фәндәре кандидаты (1954), доцент. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Гәрәев Абзал Гәрәй улы]] (1911—6.08.2003), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, өлкән лейтенант. [[Борай районы]] Чапаев исемендәге колхоздың элекке рәйесе. I һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Таңатар (Борай районы)|Таңатар]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғилметдинова Рәшиҙә Исмәғил ҡыҙы]] (1926—2003), педагог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, зениткасы. [[Учалы районы]] мәктәптәренең элекке уҡытыусыһы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. II дәрәжә Ватан һуғышы һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. * [[Тюгаев Прокофий Фёдорович]] (1931—2.03.2011), [[инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]], нефть химияһы тармағы хеҙмәткәре, йәмәғәте. 1977—1994 йылдарҙа [[СНОС|«Салауатнефтеоргсинтез» производство берекмәһенең]] генераль директоры. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] XI һәм XII саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1991), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1985), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1988). СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1985). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] почётлы гражданы (2010). * [[Мәһәҙиев Ғилметдин Сөләймән улы]] (1936), [[урман]]сы. [[Ғафури районы]] урман хужалығы эшсеһе. Башҡортостандың атҡаҙанған урман хужалығы хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Ноғоманов Дәйләғи Сирай улы]] (1922—12.10.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир. [[Танк]]ист, взвод командиры, өлкән лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай районы]] [[Әрмет-Рәхим|Әрмет]] ауылынан. * [[Метельский Леонид Васильевич]] (1927—?), [[Энергетика|энергетик]]. 1962—1987 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең баш энергетигы. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Фәттәхетдинов Спартак Ғабдрахман улы]] (1932—13.12.1994), [[фән|ғалим]]-[[Геология|геолог]]. 1954 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның [[Геология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Геология институты]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1961 йылда һәм 1969 йылдан — ғилми секретарь, 1966—1968 йылдарҙа директор вазифаһын башҡарыусы, 1991 йылдан палеовулканология һәм металлогения лабораторияһының төп ғилми хеҙмәткәре; 1971 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Президиумының ғилми секретары, 1989 йылдан — баш ғилми секретарь. Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1973). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1981). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Мейәс]] ҡалаһынан. * [[Рәхимов Рөстәм Хәлим улы]] (1937), инженер-химик, йәмәғәтсе. 1983 йылдан [[Стәрлетамаҡ]] «Каучук» заводының директоры, 1992 йылдан — генераль директоры (1992). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 2-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты (1999—2003). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған химигы, [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы (2016). Сығышы менән [[Ауырғазы районы]] [[Иҫке Әпсәләм]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Нефёдов Филипп Диомидович]] (1838—12.03.1902), [[Рәсәй империяһы]] [[Археология|археологы]], [[Этнография|этнограф]], [[Журналистика|журналист]] һәм [[яҙыусы]]. [[Башҡортостан тарихы]]ын һәм [[мәҙәниәт]]ен өйрәнеүсе. * [[Уйылданова Мәҙинә Шәрип ҡыҙы]] (1938), [[Педагогика|педагог]]. 1960—1993 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] урта мәктәбе [[китапхана]]сыһы һәм [[уҡытыусы]]һы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1991), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1988). Сығышы менән ошо ауылдан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Сазонова (Иванова) Светлана Романовна]] (1943), [[химия|химик]]-[[фән|ғалим]]. 1969 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] һәм [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1992), профессор (1994). [[СССР]]-ҙың юғары белем биреү отличнигы, [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәтенең Фән һәм техника буйынса премияһы лауреаты (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңауыл]] ҡалаһынан. * [[Баһауетдинов Альберт Нуриман улы]] (1953), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[нефть|нефтсе]], [[иҡтисад]]сы-ғалим. «СНЭМА-СЕРВИС» йәмғиәтенең директорҙар советы рәйесе. Иҡтисад фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе, [[Рәсәй]]ҙең Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре. 2-се дәрәжә [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены]]ның миҙалы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Баулы районы]] Дымтамаҡ ауылынан. * [[Рәхимов Марат Наурыз улы]] (1958), химик‑технолог-ғалим. 1985—2001 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның [[Салауат (ҡала)|Салауат]] филиалы уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2000), профессор (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Ибраҡай]] ауылынан. * [[Загороднев Юрий Александрович]] (1963), [[юл]] һалыусы. [[Күгәрсен районы|Күгәрсен]] юл төҙәтеү-юл һалыу идаралығының бульдозер машинисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән ошо райондан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Солтанов Юнир Йонос улы]] (1954), дәүләт һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре. 1984—2005 йылдарҙа [[Мәсетле районы]]ндағы «Ҡарағай» шифаханаһының баш табибы һәм директоры, 2005—2011 йылдарҙа Мәсетле район хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған табибы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йылайыр районы]] [[Юлдыбай (Йылайыр районы)|Юлдыбай]] ауылынан. * [[Сафин Венер Рәсих улы]] (1964), [[хоккей]]сы, тренер. Спорт мастеры, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған тренеры. [[Салауат Юлаев хоккей клубы|«Салауат Юлаев» хоккей мәктәбе]] тәрбиәләнеүсеһе. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:6 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1732 йыл]]: Нэвиль Маскелин, [[Англия]] [[Астрономия|астрономы]]. * [[1773 йыл]]: Луи Филипп I, [[Франция]] батшаһы (1830—1848). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1914 йыл]]: Тур Хейердал, [[Норвегия]] [[сәйәхәт]]сеһе. * [[1982 йыл]]: Левон Аронян, [[Әрмәнстан]] [[шахмат]]сыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:6 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1553 йыл]]: Шаһзада Мостафа, атаһы [[Сөләймән I|Сөләймән]] солтан әмере буйынса үлем яҙаһына тарттырыла. * [[1951 йыл]]: Отто Мейергоф, [[Германия]] [[Биохимия|биохимигы]], [[Нобель премияһы]] лауреаты (1922). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1981 йыл]]: [[Әнүәр Саҙат]], 1970—1981 йылдарҙа Мысыр президенты. * [[1991 йыл]]: Игорь Тальков, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] йырсыһы. * [[1998 йыл]]: Ролан Быков, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] актёры, режиссёр һәм сценарист, СССР-ҙың халыҡ артисы (1990). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К06]] [[Категория:6 октябрь]] e3gtem3r26f9m3mn9qrjzynz7qsfkp1 0 67582 1306772 1260903 2026-10-03T08:22:11Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү 1306772 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''7 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 280-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 281-се). Йыл аҙағына тиклем 85 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Профсоюздарҙың «Лайыҡлы хеҙмәт өсөн» бөтә донъя хәрәкәт көнө. ** [[Балалар музыкаһы]] көнө. ** [[Карате]] көнө. ** [[Ҡабатлау таблицаһы]] көнө. ** {{comment|«Һин миңә мөһимһең» көнө|День «Ты важен мне»}}. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Эске матурлыҡ көнө. ** Төрлөлөк көнө. * {{Флагификация|Бөйөк Британия}}: Шиғриәт көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Әҙәпле кешеләр көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ҡырғыҙстан}} [[Ҡырғыҙстан]]: Граждандар авиацияһы көнө. * {{Флагификация|Лаос}}: Уҡытыусылар көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Эске эштәр органдарының штаб подразделениелары ойошторолған көн. ** Хөкүм башҡарыу системаһының ойоштороу-инспектор хеҙмәте көнө. * {{Флагификация|Сингапур}}: Балалар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1919 йыл]]: [[Голландия]]ла иң ҙур авиакомпания — KLM ойошторола. * [[1949 йыл]]: Германия Демократик Республикаһы (ГДР) ойошторола. * [[1977 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] яңы Конституция ҡабул ителә. * [[2001 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] [[Афғанстан]]ға ғәскәр ебәрә. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Демидов Владимир Геннадьевич]] (1935), хеҙмәт ветераны. [[Ейәнсура районы]] «Заветы Ильича» колхозының элекке баш агрономы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. * [[Камилйәнов Ратмир Фаотович]] (1960—20.12.2020), [[Педагогика|педагог]], 2005—2020 йылдарҙа [[Саҡмағош]] гимназияһы директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Бикмөхәмәтов Рәйес Миңлевәли улы]] (1951), хеҙмәт ветераны, тренер-[[уҡытыусы]]. 1979 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]] спорт мәктәптәренең полиатлон буйынса тренеры, бер үк ваҡытта йәйге полиатлон буйынса 1993 йылдан — [[Башҡортостан]], 1997 йылдан — [[Рәсәй]]ҙең йыйылма командалары тренеры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2003) һәм иң яҡшы тренеры (1994), Рәсәйҙең физик культура һәм спорт отличнигы (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бөрө районы]] [[Силантьев]] ауылынан. * [[Сәлимов Рим Рифғәт улы]] (1951), [[ауыл хужалығы]], [[КПСС|партия]] органдары һәм муниципаль хеҙмәт ветераны, инженер-механик. 2006 йылдан [[Саҡмағош районы|Саҡмағош район]] Советы секретары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2006). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2004). Сығышы менән ошо райондың [[Сыйрышбаш]] ауылынан. * [[Сәхәбетдинов Зәнфир Абзал улы]] (1951), комсомол, партия органдары һәм ауыл хужалығы ветераны. 1991 йылдан [[Шишмә районы]] «Коммунизм» колхозы рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның ун икенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. * [[Хәкимов Рәүеф Барый улы]] (1956), комсомол, партия органдары һәм матбуғат ветераны. 1980 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 1982—1984 йылдарҙа ВЛКСМ-дың [[Әлшәй районы|Әлшәй район]] комитетының икенсе секретары. 1989—1994 йылдарҙа [[Ауырғазы районы|Ауырғазы район]] гәзитенең бүлек мөдире, мөхәррир урынбаҫары һәм мөхәррире; 1995 йылдан [[Өмөт (гәзит)|«Өмет» гәзите]] хәбәрсеһе, 1988 йылдан — бүлек мөдире; 2000 йылдан [[«Кызыл таң» гәзите]]нең үҙ хәбәрсеһе. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2005) һәм [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы]] лауреаты (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы [[Никифар]] ауылынан. * [[Харрасов Рауил Ғүмәр улы]] (1961), үҙешмәкәр [[йыр]]сы. 1998—2014 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] халыҡ ижады үҙәге хеҙмәткәре. Халыҡ-ара һәм республика вокал конкурстары еңеүсеһе һәм лауреаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004), Баймаҡ райоының [[Батыр Вәлид]] исемендәге премияһы лауреаты (2017). }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Путин Владимир Владимирович]] (1952), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең [[дәүләт]] эшмәкәре, [[сәйәсмән]]. [[2012 йыл]]дың [[7 май]]ынан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның ғәмәлдәге [[Рәсәй Президенты|Президенты.]] * [[Бикбаев Нәсибулла Рәхмәтулла улы]] (1897—27.09.1937), [[Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте]]ндә һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[ВКП (б)|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны. * [[Боғҙанов Фәрит Вәлинур улы]] (1932—12.03.2001), [[Драма (жанр)|драма]]тург. 1977 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1992). * [[Рәхмәтуллин Камил Ғабдулхаҡ улы]] (1932—27.09.1974), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Хәйбулла районы]] «Новый Путь» колхозының элекке механизаторы. [[Ленин ордены]] кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Таңатар (Хәйбулла районы)|Таңатар]] ауылынан. * [[Вәхитов Ришат Рәкип улы]] (1947), [[Күмертау]] ҡала дауахааһының балалар хирургы, һәүәҫкәр [[йыр]]сы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] [[Переволоцк районы]]ның [[Ғәбдрәфиҡ]] ауылынан. * [[Халдеева Галина Викторовна]] (1947), [[опера]] [[йыр]]сыһы, [[Педагогика|педагог]]. 1974—2004 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1992). * [[Маслов Александр Борисович]] (1952), педагог, [[спорт]] тренеры. 1987 йылдан [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] махсус (коррекцион) интернат-мәктәбенең физкультура уҡытыусыһы, район балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тренеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һәм Иң яҡшы физик культура хеҙмәткәре, мәғариф отличнигы. Сығышы менән Баҡалы ауылынан. * [[Ишмөхәмәтов Рөстәм Рифат улы]] (1977), [[фән|ғалим]]-[[Социология|социолог]], дәүләт хеҙмәткәре, сәйәсмән. 2018 йылдан Башҡортостан Республикаһының [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] Рәйесе урынбаҫары; [[Рәсәй Федерацияһы]] VI саҡырылыш [[Федераль йыйылыш]]ының [[Дәүләт думаһы]], Башҡортостан Республикаһының VI саҡырылыш (2018—2023) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Социологмя фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2020) һәм мәғариф отличнигы (2006). }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Осоргин (Ильин) Михаил Андреевич]] (1878—27.11.1942), [[Журналистика|журналист]], [[яҙыусы]], эмигрант. [[Өфө]] дворяндары Ильиндар нәҫеленән. Сығышы менән [[Пермь]] ҡалаһынан. * [[Гуреев Сергей Николаевич]] (1918—14.01.2013), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир, артиллерист, лейтенант (1947). [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). * [[Сәлимгәрәев Рафаэль Әғләм улы]] (1948), [[Скульптура|скульптор]], биҙәү-ҡулланма сәнғәте рәссамы. 1982 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1995). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы махсус урта белем биреү хеҙмәткәре (2003). * [[Миңлеғәли Нәҙерғолов]] (1953), [[башҡорт]] әҙәбиәте белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2010). 2003 йылдан [[Башҡортостандың Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007), [[Ғәли Соҡорой]] исемендәге премия лауреаты (2013). * [[Кинйәбулатов Ғәлим Ғиниәт улы]] (1963), [[музыка]]нт, композитор. [[Күгәрсен районы]]ның «Ҡыҙыл мәсет» эстрада төркөмен ойоштороусы һәм 1991 йылдан уның етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009). Сығышы менән ошо райондың [[Йомағужа (Күгәрсен районы)|Йомағужа]] ауылынан. * [[Ҡаһарманова Баныу Латиф ҡыҙы]] (1973), [[уҡытыусы]], журналист. 2000 йылдан Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2015). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2008). }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Сарбулатова Фәниә Фаҡий ҡыҙы]] (1949), педагогик хеҙмәт ветераны, фольклорсы. 1979–1989 йылдарҙа [[Сибай]] ҡалаһы мәктәптәре, 1989–2012 йылдарҙа Сибай медицина һәм педагогия колледждары уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1999). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]] Сәйетбаттал ауылынан. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:7 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1885 йыл]]: Нильс Бор, [[Дания]] физигы, [[Нобель премияһы]] лауреаты. * [[1952 йыл]]: [[Владимир Путин]], [[Рәсәй Федерацияһы]] Президенты. == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:7 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1849 йыл]]: [[Эдгар По]], [[АҠШ]] яҙыусыһы, шағир һәм әҙәби тәнҡитсе. * [[2006 йыл]]: Анна Политковская, [[Рәсәй]] журналисы. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} [[Категория:Йыл көндәре|К07]] [[Категория:7 октябрь]] 3q1yahlmlz7uagw75q0mg9fgrjj1ubn 1306782 1306772 2026-10-03T10:32:49Z Айсар 10823 аныҡлаштырыу 1306782 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''7 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 280-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 281-се). Йыл аҙағына тиклем 85 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Профсоюздарҙың «Лайыҡлы хеҙмәт өсөн» бөтә донъя хәрәкәт көнө. ** [[Балалар музыкаһы]] көнө. ** [[Карате]] көнө. ** [[Ҡабатлау таблицаһы]] көнө. ** {{comment|«Һин миңә мөһимһең» көнө|День «Ты важен мне»}}. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Эске матурлыҡ көнө. ** Төрлөлөк көнө. * {{Флагификация|Бөйөк Британия}}: Шиғриәт көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Әҙәпле кешеләр көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ҡырғыҙстан}} [[Ҡырғыҙстан]]: Граждандар авиацияһы көнө. * {{Флагификация|Лаос}}: Уҡытыусылар көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Эске эштәр органдарының штаб подразделениелары ойошторолған көн. ** Хөкүм башҡарыу системаһының ойоштороу-инспектор хеҙмәте көнө. * {{Флагификация|Сингапур}}: Балалар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1919 йыл]]: [[Голландия]]ла иң ҙур авиакомпания — KLM ойошторола. * [[1949 йыл]]: Германия Демократик Республикаһы (ГДР) ойошторола. * [[1977 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] яңы Конституция ҡабул ителә. * [[2001 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] [[Афғанстан]]ға ғәскәр ебәрә. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Демидов Владимир Геннадьевич]] (1935), агроном. [[Ейәнсура районы]] «Заветы Ильича» колхозының элекке баш агрономы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. * [[Камилйәнов Ратмир Фаотович]] (1960—20.12.2020), [[Педагогика|педагог]], 2005—2020 йылдарҙа [[Саҡмағош]] гимназияһы директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Бикмөхәмәтов Рәйес Миңлевәли улы]] (1951), тренер-[[уҡытыусы]]. 1979 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]] спорт мәктәптәренең полиатлон буйынса тренеры, бер үк ваҡытта йәйге полиатлон буйынса 1993 йылдан — [[Башҡортостан]], 1997 йылдан — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] йыйылма командалары тренеры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2003) һәм иң яҡшы тренеры (1994), [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] физик культура һәм спорт отличнигы (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бөрө районы]] [[Силантьев]] ауылынан. * [[Сәлимов Рим Рифғәт улы]] (1951), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], [[ауыл хужалығы]], [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре. 2006 йылдан [[Саҡмағош районы|Саҡмағош район]] советы секретары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2006). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2004). Сығышы менән ошо райондың [[Сыйрышбаш]] ауылынан. * [[Сәхәбетдинов Зәнфир Абзал улы]] (1951), [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]] һәм партия органдары, ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1991 йылдан [[Шишмә районы]] «Коммунизм» колхозы рәйесе. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] ун икенсе саҡырылыш [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. * [[Хәкимов Рәүеф Барый улы]] (1956), комсомол, партия органдары һәм матбуғат хеҙмәткәре. 1982—1984 йылдарҙа ВЛКСМ-дың [[Әлшәй районы|Әлшәй район]] комитетының икенсе секретары. 1989—1994 йылдарҙа [[Ауырғазы районы|Ауырғазы район]] гәзитенең бүлек мөдире, мөхәррир урынбаҫары һәм мөхәррире; 1995 йылдан [[Өмөт (гәзит)|«Өмет» гәзите]] хәбәрсеһе, 1988 йылдан — бүлек мөдире; 2000 йылдан [[«Кызыл таң» гәзите]]нең үҙ хәбәрсеһе. 1980 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2005) һәм [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы]] лауреаты (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы [[Никифар]] ауылынан. * [[Харрасов Рауил Ғүмәр улы]] (1961), үҙешмәкәр [[йыр]]сы. 1998—2014 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] халыҡ ижады үҙәге хеҙмәткәре. Халыҡ-ара һәм республика вокал конкурстары еңеүсеһе һәм лауреаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004), Баймаҡ райоының [[Батыр Вәлид]] исемендәге премияһы лауреаты (2017). }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Путин Владимир Владимирович]] (1952), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең [[дәүләт]] эшмәкәре, [[сәйәсмән]]. [[2012 йыл]]дың [[7 май]]ынан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның ғәмәлдәге [[Рәсәй Президенты|Президенты.]] * [[Бикбаев Нәсибулла Рәхмәтулла улы]] (1897—27.09.1937), [[Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте]]ндә һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[ВКП (б)|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны. * [[Боғҙанов Фәрит Вәлинур улы]] (1932—12.03.2001), [[Драма (жанр)|драма]]тург. 1977 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1992). * [[Рәхмәтуллин Камил Ғабдулхаҡ улы]] (1932—27.09.1974), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Хәйбулла районы]] «Новый Путь» колхозының элекке механизаторы. [[Ленин ордены]] кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Таңатар (Хәйбулла районы)|Таңатар]] ауылынан. * [[Вәхитов Ришат Рәкип улы]] (1947), [[Күмертау]] ҡала дауахааһының балалар хирургы, һәүәҫкәр [[йыр]]сы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] [[Переволоцк районы]]ның [[Ғәбдрәфиҡ]] ауылынан. * [[Халдеева Галина Викторовна]] (1947), [[опера]] [[йыр]]сыһы, [[Педагогика|педагог]]. 1974—2004 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1992). * [[Маслов Александр Борисович]] (1952), педагог, [[спорт]] тренеры. 1987 йылдан [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] махсус (коррекцион) интернат-мәктәбенең физкультура уҡытыусыһы, район балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тренеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һәм Иң яҡшы физик культура хеҙмәткәре, мәғариф отличнигы. Сығышы менән Баҡалы ауылынан. * [[Ишмөхәмәтов Рөстәм Рифат улы]] (1977), [[Социология|социолог]]-[[фән|ғалим]], дәүләт хеҙмәткәре, сәйәсмән. 2018 йылдан Башҡортостан Республикаһының [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] Рәйесе урынбаҫары; [[Рәсәй Федерацияһы]] VI саҡырылыш [[Федераль йыйылыш]]ының [[Дәүләт думаһы]], Башҡортостан Республикаһының VI саҡырылыш (2018—2023) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Социологмя фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2020) һәм мәғариф отличнигы (2006). }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Осоргин (Ильин) Михаил Андреевич]] (1878—27.11.1942), [[Журналистика|журналист]], [[яҙыусы]], эмигрант. [[Өфө]] дворяндары Ильиндар нәҫеленән. Сығышы менән [[Пермь]] ҡалаһынан. * [[Гуреев Сергей Николаевич]] (1918—14.01.2013), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир, артиллерист, лейтенант (1947). [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). * [[Сәлимгәрәев Рафаэль Әғләм улы]] (1948), [[Скульптура|скульптор]], биҙәү-ҡулланма сәнғәте рәссамы. 1982 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1995). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы махсус урта белем биреү хеҙмәткәре (2003). * [[Миңлеғәли Нәҙерғолов]] (1953), [[башҡорт]] әҙәбиәте белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2010). 2003 йылдан [[Башҡортостандың Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007), [[Ғәли Соҡорой]] исемендәге премия лауреаты (2013). * [[Кинйәбулатов Ғәлим Ғиниәт улы]] (1963), [[музыка]]нт, композитор. [[Күгәрсен районы]]ның «Ҡыҙыл мәсет» эстрада төркөмен ойоштороусы һәм 1991 йылдан уның етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009). Сығышы менән ошо райондың [[Йомағужа (Күгәрсен районы)|Йомағужа]] ауылынан. * [[Ҡаһарманова Баныу Латиф ҡыҙы]] (1973), [[уҡытыусы]], журналист. 2000 йылдан Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2015). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2008). }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Сарбулатова Фәниә Фаҡий ҡыҙы]] (1949), [[Педагогика|педагог]], фольклорсы. 1979–1989 йылдарҙа [[Сибай]] ҡалаһы мәктәптәре, 1989–2012 йылдарҙа Сибай медицина һәм педагогия колледждары уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1999). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Баймаҡ районы]]ның 1980 йылдарҙа бөткән [[Сәйетбаттал]] ауылынан. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:7 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1885 йыл]]: Нильс Бор, [[Дания]] физигы, [[Нобель премияһы]] лауреаты. * [[1952 йыл]]: [[Владимир Путин]], [[Рәсәй Федерацияһы]] Президенты. == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:7 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1849 йыл]]: [[Эдгар По]], [[АҠШ]] яҙыусыһы, шағир һәм әҙәби тәнҡитсе. * [[2006 йыл]]: Анна Политковская, [[Рәсәй]] журналисы. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} [[Категория:Йыл көндәре|К07]] [[Категория:7 октябрь]] h3fi2azhzkynqjbwvxy9f8v2wr1kalf 1306791 1306782 2026-10-03T10:57:13Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү 1306791 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''7 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 280-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 281-се). Йыл аҙағына тиклем 85 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Профсоюздарҙың «Лайыҡлы хеҙмәт өсөн» бөтә донъя хәрәкәт көнө. ** [[Балалар музыкаһы]] көнө. ** [[Карате]] көнө. ** [[Ҡабатлау таблицаһы]] көнө. ** {{comment|«Һин миңә мөһимһең» көнө|День «Ты важен мне»}}. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Эске матурлыҡ көнө. ** Төрлөлөк көнө. * {{Флагификация|Бөйөк Британия}}: Шиғриәт көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Әҙәпле кешеләр көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ҡырғыҙстан}} [[Ҡырғыҙстан]]: Граждандар авиацияһы көнө. * {{Флагификация|Лаос}}: Уҡытыусылар көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Эске эштәр органдарының штаб подразделениелары ойошторолған көн. ** Хөкүм башҡарыу системаһының ойоштороу-инспектор хеҙмәте көнө. * {{Флагификация|Сингапур}}: Балалар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1919 йыл]]: [[Голландия]]ла иң ҙур авиакомпания — KLM ойошторола. * [[1949 йыл]]: Германия Демократик Республикаһы (ГДР) ойошторола. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1977 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] яңы Конституция ҡабул ителә. * [[2001 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] [[Афғанстан]]ға ғәскәр ебәрә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Демидов Владимир Геннадьевич]] (1935), агроном. [[Ейәнсура районы]] «Заветы Ильича» колхозының элекке баш агрономы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. * [[Камилйәнов Ратмир Фаотович]] (1960—20.12.2020), [[Педагогика|педагог]], 2005—2020 йылдарҙа [[Саҡмағош]] гимназияһы директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Бикмөхәмәтов Рәйес Миңлевәли улы]] (1951), тренер-[[уҡытыусы]]. 1979 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]] спорт мәктәптәренең полиатлон буйынса тренеры, бер үк ваҡытта йәйге полиатлон буйынса 1993 йылдан — [[Башҡортостан]], 1997 йылдан — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] йыйылма командалары тренеры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2003) һәм иң яҡшы тренеры (1994), [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] физик культура һәм спорт отличнигы (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бөрө районы]] [[Силантьев]] ауылынан. * [[Сәлимов Рим Рифғәт улы]] (1951), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], [[ауыл хужалығы]], [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре. 2006 йылдан [[Саҡмағош районы|Саҡмағош район]] советы секретары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2006). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2004). Сығышы менән ошо райондың [[Сыйрышбаш]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Сәхәбетдинов Зәнфир Абзал улы]] (1951), [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]] һәм партия органдары, ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1991 йылдан [[Шишмә районы]] «Коммунизм» колхозы рәйесе. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] ун икенсе саҡырылыш [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. * [[Хәкимов Рәүеф Барый улы]] (1956), комсомол, партия органдары һәм матбуғат хеҙмәткәре. 1982—1984 йылдарҙа ВЛКСМ-дың [[Әлшәй районы|Әлшәй район]] комитетының икенсе секретары. 1989—1994 йылдарҙа [[Ауырғазы районы|Ауырғазы район]] гәзитенең бүлек мөдире, мөхәррир урынбаҫары һәм мөхәррире; 1995 йылдан [[Өмөт (гәзит)|«Өмет» гәзите]] хәбәрсеһе, 1988 йылдан — бүлек мөдире; 2000 йылдан [[«Кызыл таң» гәзите]]нең үҙ хәбәрсеһе. 1980 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2005) һәм [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы]] лауреаты (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы [[Никифар]] ауылынан. * [[Харрасов Рауил Ғүмәр улы]] (1961), үҙешмәкәр [[йыр]]сы. 1998—2014 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] халыҡ ижады үҙәге хеҙмәткәре. Халыҡ-ара һәм республика вокал конкурстары еңеүсеһе һәм лауреаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004), Баймаҡ райоының [[Батыр Вәлид]] исемендәге премияһы лауреаты (2017). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Путин Владимир Владимирович]] (1952), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең [[дәүләт]] эшмәкәре, [[сәйәсмән]]. [[2012 йыл]]дың [[7 май]]ынан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның ғәмәлдәге [[Рәсәй Президенты|Президенты.]] * [[Бикбаев Нәсибулла Рәхмәтулла улы]] (1897—27.09.1937), [[Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте]]ндә һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[ВКП (б)|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Боғҙанов Фәрит Вәлинур улы]] (1932—12.03.2001), [[Драма (жанр)|драма]]тург. 1977 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1992). * [[Рәхмәтуллин Камил Ғабдулхаҡ улы]] (1932—27.09.1974), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Хәйбулла районы]] «Новый Путь» колхозының элекке механизаторы. [[Ленин ордены]] кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Таңатар (Хәйбулла районы)|Таңатар]] ауылынан. * [[Вәхитов Ришат Рәкип улы]] (1947), [[Күмертау]] ҡала дауахааһының балалар хирургы, һәүәҫкәр [[йыр]]сы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] [[Переволоцк районы]]ның [[Ғәбдрәфиҡ]] ауылынан. * [[Халдеева Галина Викторовна]] (1947), [[опера]] [[йыр]]сыһы, [[Педагогика|педагог]]. 1974—2004 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1992). * [[Маслов Александр Борисович]] (1952), педагог, [[спорт]] тренеры. 1987 йылдан [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] махсус (коррекцион) интернат-мәктәбенең физкультура уҡытыусыһы, район балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тренеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һәм Иң яҡшы физик культура хеҙмәткәре, мәғариф отличнигы. Сығышы менән Баҡалы ауылынан. * [[Ишмөхәмәтов Рөстәм Рифат улы]] (1977), [[Социология|социолог]]-[[фән|ғалим]], дәүләт хеҙмәткәре, сәйәсмән. 2018 йылдан Башҡортостан Республикаһының [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] Рәйесе урынбаҫары; [[Рәсәй Федерацияһы]] VI саҡырылыш [[Федераль йыйылыш]]ының [[Дәүләт думаһы]], Башҡортостан Республикаһының VI саҡырылыш (2018—2023) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Социологмя фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2020) һәм мәғариф отличнигы (2006). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Осоргин (Ильин) Михаил Андреевич]] (1878—27.11.1942), [[Журналистика|журналист]], [[яҙыусы]], эмигрант. [[Өфө]] дворяндары Ильиндар нәҫеленән. Сығышы менән [[Пермь]] ҡалаһынан. * [[Гуреев Сергей Николаевич]] (1918—14.01.2013), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир, артиллерист, лейтенант (1947). [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Сәлимгәрәев Рафаэль Әғләм улы]] (1948), [[Скульптура|скульптор]], биҙәү-ҡулланма сәнғәте рәссамы. 1982 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1995). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы махсус урта белем биреү хеҙмәткәре (2003). * [[Миңлеғәли Нәҙерғолов]] (1953), [[башҡорт]] әҙәбиәте белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2010). 2003 йылдан [[Башҡортостандың Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007), [[Ғәли Соҡорой]] исемендәге премия лауреаты (2013). * [[Кинйәбулатов Ғәлим Ғиниәт улы]] (1963), [[музыка]]нт, композитор. [[Күгәрсен районы]]ның «Ҡыҙыл мәсет» эстрада төркөмен ойоштороусы һәм 1991 йылдан уның етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009). Сығышы менән ошо райондың [[Йомағужа (Күгәрсен районы)|Йомағужа]] ауылынан. * [[Ҡаһарманова Баныу Латиф ҡыҙы]] (1973), [[уҡытыусы]], журналист. 2000 йылдан Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2015). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2008). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Сарбулатова Фәниә Фаҡий ҡыҙы]] (1949), [[Педагогика|педагог]], фольклорсы. 1979–1989 йылдарҙа [[Сибай]] ҡалаһы мәктәптәре, 1989–2012 йылдарҙа Сибай медицина һәм педагогия колледждары уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1999). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Баймаҡ районы]]ның 1980 йылдарҙа бөткән [[Сәйетбаттал]] ауылынан. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:7 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1885 йыл]]: Нильс Бор, [[Дания]] физигы, [[Нобель премияһы]] лауреаты. * [[1952 йыл]]: [[Владимир Путин]], [[Рәсәй Федерацияһы]] Президенты. == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:7 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1849 йыл]]: [[Эдгар По]], [[АҠШ]] яҙыусыһы, шағир һәм әҙәби тәнҡитсе. * [[2006 йыл]]: Анна Политковская, [[Рәсәй]] журналисы. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} [[Категория:Йыл көндәре|К07]] [[Категория:7 октябрь]] nv8w9pdala5tdiql86t1y8avec2bx5l 1306792 1306791 2026-10-03T11:17:16Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт, күренеште төҙәтеү 1306792 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''7 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 280-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 281-се). Йыл аҙағына тиклем 85 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Профсоюздарҙың «Лайыҡлы хеҙмәт өсөн» бөтә донъя хәрәкәт көнө. ** [[Балалар музыкаһы]] көнө. ** [[Карате]] көнө. ** [[Ҡабатлау таблицаһы]] көнө. ** {{comment|«Һин миңә мөһимһең» көнө|День «Ты важен мне»}}. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Эске матурлыҡ көнө. ** Төрлөлөк көнө. * {{Флагификация|Бөйөк Британия}}: Шиғриәт көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Әҙәпле кешеләр көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ҡырғыҙстан}} [[Ҡырғыҙстан]]: Граждандар авиацияһы көнө. * {{Флагификация|Лаос}}: Уҡытыусылар көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Эске эштәр органдарының штаб подразделениелары ойошторолған көн. ** Хөкүм башҡарыу системаһының ойоштороу-инспектор хеҙмәте көнө. * {{Флагификация|Сингапур}}: Балалар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1919 йыл]]: [[Голландия]]ла иң ҙур авиакомпания — KLM ойошторола. * [[1949 йыл]]: Германия Демократик Республикаһы (ГДР) ойошторола. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1977 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] яңы Конституция ҡабул ителә. * [[2001 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] [[Афғанстан]]ға ғәскәр ебәрә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Демидов Владимир Геннадьевич]] (1935), агроном. [[Ейәнсура районы]] «Заветы Ильича» колхозының элекке баш агрономы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. * [[Камилйәнов Ратмир Фаотович]] (1960—20.12.2020), [[Педагогика|педагог]], 2005—2020 йылдарҙа [[Саҡмағош]] гимназияһы директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Хәсәнов Рәйес Мофазал улы]] (1946—20.06.2024), табип, һаулыҡ һаҡлау өлкәһе һәм [[дәүләт |дәүләт органдары]] хеҙмәткәре. 1979 йылдан [[Ауырғазы районы]]ның баш табибы, 2001 йылдан — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның һаулыҡ һаҡлау министры, 2003 йылдан — [[Өфө]]ләге 17-се ҡала клиник дауаханаһының баш табибы, 2009—2013 йылдарҙа — [[Башфармация|«Башфармация» дәүләт унитар предприятиеһының]] генераль директор урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2000) һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] (1987) атҡаҙанған табибы. Ауырғазы районының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ғафури районы]]ның [[Ҡолҡан]] ауылынан. * [[Бикмөхәмәтов Рәйес Миңлевәли улы]] (1951), тренер-[[уҡытыусы]]. 1979 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]] спорт мәктәптәренең полиатлон буйынса тренеры, бер үк ваҡытта йәйге полиатлон буйынса 1993 йылдан — [[Башҡортостан]], 1997 йылдан — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] йыйылма командалары тренеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2003) һәм иң яҡшы тренеры (1994), [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] физик культура һәм спорт отличнигы (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бөрө районы]] [[Силантьев]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Сәлимов Рим Рифғәт улы]] (1951), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], [[ауыл хужалығы]], [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре. 2006 йылдан [[Саҡмағош районы|Саҡмағош район]] советы секретары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2006). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2004). Сығышы менән ошо райондың [[Сыйрышбаш]] ауылынан. * [[Сәхәбетдинов Зәнфир Абзал улы]] (1951), [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]] һәм партия органдары, ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1991 йылдан [[Шишмә районы]] «Коммунизм» колхозы рәйесе. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. * [[Хәкимов Рәүеф Барый улы]] (1956), комсомол, партия органдары һәм матбуғат хеҙмәткәре. 1982—1984 йылдарҙа ВЛКСМ-дың [[Әлшәй районы|Әлшәй район]] комитетының икенсе секретары. 1989—1994 йылдарҙа [[Ауырғазы районы|Ауырғазы район]] гәзитенең бүлек мөдире, мөхәррир урынбаҫары һәм мөхәррире; 1995 йылдан [[Өмөт (гәзит)|«Өмет» гәзите]] хәбәрсеһе, 1988 йылдан — бүлек мөдире; 2000 йылдан [[«Кызыл таң» гәзите]]нең үҙ хәбәрсеһе. 1980 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2005) һәм [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы]] лауреаты (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы [[Никифар]] ауылынан. * [[Харрасов Рауил Ғүмәр улы]] (1961), үҙешмәкәр [[йыр]]сы. 1998—2014 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] халыҡ ижады үҙәге хеҙмәткәре. Халыҡ-ара һәм республика вокал конкурстары еңеүсеһе һәм лауреаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004), Баймаҡ райоының [[Батыр Вәлид]] исемендәге премияһы лауреаты (2017). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Путин Владимир Владимирович]] (1952), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең [[дәүләт]] эшмәкәре, [[сәйәсмән]]. [[2012 йыл]]дың [[7 май]]ынан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның ғәмәлдәге [[Рәсәй Президенты|Президенты.]] * [[Бикбаев Нәсибулла Рәхмәтулла улы]] (1897—27.09.1937), [[Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте]]ндә һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[ВКП (б)|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Боғҙанов Фәрит Вәлинур улы]] (1932—12.03.2001), [[Драма (жанр)|драма]]тург. 1977 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1992). * [[Рәхмәтуллин Камил Ғабдулхаҡ улы]] (1932—27.09.1974), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Хәйбулла районы]] «Новый Путь» колхозының элекке механизаторы. [[Ленин ордены]] кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Таңатар (Хәйбулла районы)|Таңатар]] ауылынан. * [[Вәхитов Ришат Рәкип улы]] (1947), [[Күмертау]] ҡала дауахааһының балалар хирургы, һәүәҫкәр [[йыр]]сы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] [[Переволоцк районы]]ның [[Ғәбдрәфиҡ]] ауылынан. * [[Халдеева Галина Викторовна]] (1947), [[опера]] [[йыр]]сыһы, [[Педагогика|педагог]]. 1974—2004 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1992). * [[Маслов Александр Борисович]] (1952), педагог, [[спорт]] тренеры. 1987 йылдан [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] махсус (коррекцион) интернат-мәктәбенең физкультура уҡытыусыһы, район балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тренеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һәм Иң яҡшы физик культура хеҙмәткәре, мәғариф отличнигы. Сығышы менән Баҡалы ауылынан. * [[Ишмөхәмәтов Рөстәм Рифат улы]] (1977), [[Социология|социолог]]-[[фән|ғалим]], дәүләт хеҙмәткәре, сәйәсмән. 2018 йылдан Башҡортостан Республикаһының [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] Рәйесе урынбаҫары; [[Рәсәй Федерацияһы]] VI саҡырылыш [[Федераль йыйылыш]]ының [[Дәүләт думаһы]], Башҡортостан Республикаһының VI саҡырылыш (2018—2023) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Социологмя фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2020) һәм мәғариф отличнигы (2006). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Осоргин (Ильин) Михаил Андреевич]] (1878—27.11.1942), [[Журналистика|журналист]], [[яҙыусы]], эмигрант. [[Өфө]] дворяндары Ильиндар нәҫеленән. Сығышы менән [[Пермь]] ҡалаһынан. * [[Гуреев Сергей Николаевич]] (1918—14.01.2013), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир, артиллерист, лейтенант (1947). [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Сәлимгәрәев Рафаэль Әғләм улы]] (1948), [[Скульптура|скульптор]], биҙәү-ҡулланма сәнғәте рәссамы. 1982 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1995). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы махсус урта белем биреү хеҙмәткәре (2003). * [[Миңлеғәли Нәҙерғолов]] (1953), [[башҡорт]] әҙәбиәте белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2010). 2003 йылдан [[Башҡортостандың Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007), [[Ғәли Соҡорой]] исемендәге премия лауреаты (2013). * [[Кинйәбулатов Ғәлим Ғиниәт улы]] (1963), [[музыка]]нт, композитор. [[Күгәрсен районы]]ның «Ҡыҙыл мәсет» эстрада төркөмен ойоштороусы һәм 1991 йылдан уның етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009). Сығышы менән ошо райондың [[Йомағужа (Күгәрсен районы)|Йомағужа]] ауылынан. * [[Ҡаһарманова Баныу Латиф ҡыҙы]] (1973), [[уҡытыусы]], журналист. 2000 йылдан Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2015). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2008). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Сарбулатова Фәниә Фаҡий ҡыҙы]] (1949), [[Педагогика|педагог]], фольклорсы. 1979–1989 йылдарҙа [[Сибай]] ҡалаһы мәктәптәре, 1989–2012 йылдарҙа Сибай медицина һәм педагогия колледждары уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1999). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Баймаҡ районы]]ның 1980 йылдарҙа бөткән [[Сәйетбаттал]] ауылынан. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:7 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1885 йыл]]: Нильс Бор, [[Дания]] физигы, [[Нобель премияһы]] лауреаты. * [[1952 йыл]]: [[Владимир Путин]], [[Рәсәй Федерацияһы]] Президенты. == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:7 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1849 йыл]]: [[Эдгар По]], [[АҠШ]] яҙыусыһы, шағир һәм әҙәби тәнҡитсе. * [[2006 йыл]]: Анна Политковская, [[Рәсәй]] журналисы. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} [[Категория:Йыл көндәре|К07]] [[Категория:7 октябрь]] jimo71279eq41dtuyh62t9ui1s9ol51 0 67615 1306793 1255656 2026-10-03T11:29:43Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү 1306793 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''8 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 281-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 282-се). Йыл аҙағына тиклем 84 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя [[Йомортҡа (ризыҡ)|йомортҡа]] көнө. ** Йылмайыу көнө. ** Африка пингвиндары көнө. ** Күсеп йөрөүсе ҡоштар көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Шахмат]] көнө. * {{Флагификация|Иран}}: [[Бала]]лар көнө. * {{Куба}} [[Куба]]: Батыр партизан көнө. * {{Флагификация|Монголия}}: [[Ағас]] ултыртыу көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Гомеопатия көнө. * {{Флагификация|Таджикистан}}: [[Ауыл хужалығы]] көнө. * {{Хорватия}} [[Хорватия]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: Подиатрия көнө. * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Гәзит]] таратыусылар көнө. ** Мотоуҙышсылар көнө. * {{Флагификация|Беларусь}}: Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре көнө (октябрҙең икенсе йәкшәмбеһе). * {{Флагификация|Рәсәй}}: Ауыл хужалығы һәм эшкәртеү сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө (октябрҙең икенсе йәкшәмбеһе). ** Һыу аҫты, һыу өҫтө һәм һауа карабы командирҙары көнө. * {{Флагификация|Индия}}: Хәрби-һауа көстәре көнө. * {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: Танкистар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1818 йыл]]: Инглиздәр тәүге тапҡыр [[бокс]]ёр бирсәткәһе ҡуллана. * [[1917 йыл]]: Хәҙерге [[Белебеевские известия (гәзит)|«Белебеевские известия» гәзитенең]] беренсе һаны баҫылып сыға. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1926 йыл]]: [[футбол]] матчы беренсе тапҡыр [[радио]] аша трансляциялана. * [[1961 йыл]]: Кремлдә Съездар һарайы асыла. * [[1967 йыл]]: [[Бөйөк Британия]]ла водителдәрҙең алкоголь ҡулланыу-ҡулланмауын билдәләү өсөн тәүге тапҡыр махсус көпшә (трубка) ҡулланыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Баязитов Мәсәғүт Хәйрулла улы]] (1930), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1959—1991 йылдарҙа [[Благовар районы]] «Октябрь» колхозы рәйесе. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] 5-се саҡырылыш [[Башҡорт АССР-ының Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы (1981). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1965) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Әхмәт (Благовар районы)|Әхмәт]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Трушин Владимир Алексеевич]] (1936), юғары мәктәп ветераны, [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1968 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1985—1987 йылдарҙы квалификация күтәреү факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (1985), профессор (1987). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]нең Борисоглебовка ауылынан. * [[Мидзяева Галина Ивановна]] (1941), [[театр]] сәнғәте һәм юғары мәктәп ветераны, театр актёры. 1966 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1965—2012 йылдарҙа [[Өфө]]ләге [[Рус драма театры]] актёры, бер үк ваҡытта 1992—2007 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. [[Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы]] (1995). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғөбәйҙуллин Рөстәм Мансур улы]] (1946), [[сәнғәт]] өлкәһе һәм юғары мәктәп ветераны, [[музыка]]нт-пианист. 1971—1998 йылдарҙа һәм 1998 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. Профессор (2009). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987). [[Литва]]ның Друскининкай ҡалаһында уҙған ике (2006, 2007) Халыҡ-ара «Музыка без границ» конкурс-фестивале лауреаты. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Күсемов Рәшит Йәмғетдин улы]] (1946), юғары мәктәп ветераны, ғалим-[[Математика|математик]]. 1969 йылдан [[Өфө нефть институты]], 1988 йылдан хәҙерге Төмән нефть-газ университеты уҡытыусыһы, нефть-газ сығарыу процестарының моделен әҙерләү һәм уларға идара итеү кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2002—2007 йылдарҙа уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор. Техник фәндәр докторы (1991), профессор (1992). [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995), Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы газ сәнәғәте хеҙмәткәре (2003), [[Төмән өлкәһе]]нең почётлы нефтсеһе (2008). В. И. Муравленко исемендәге премия лауреаты (1997). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Шиленко Борис Петрович]] (1912—2.11.1983), [[фән|ғалим]]-[[Агрономия|агроном]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1946 йылдан Башҡортостан ғилми-тикшеренеү баҫыусылыҡ тәжрибә станцияһының өлкән ғилми хеҙмәткәре, бүлек мөдире, 1956—1976 йылдарҙа агрохимия лаборатория мөдире; 1977—1982 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның өлкән ғилми хеҙмәткәре. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (1964). [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре һәм атҡаҙанған агрономы, [[СССР]]-ҙың социалистик ауыл хужалығы отличнигы (1949). Ике 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (икеһе лә — 1945) һәм ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943, 1944) ордендары кавалеры. * [[Сәғитов Зәйнулла Мөхәмәтхужа улы]] (1932—?), шахтёр. 1950 йылдан [[Баймаҡ районы]]ндағы төрлө рудник һәм шахта эшсеһе, 1978 йылдан Сәңкем карьеры быраулаусыһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән ошо райондың [[Бәхтегәрәй (Ишмөхәмәт ауыл Советы, Баймаҡ районы)|Бәхтегәрәй]] ([[Манһыр]]) ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Купцов Валентин Михайлович]] (1937—2009), [[урман]]сы. 1975—1998 йылдарҙа [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] урман комбинатының тракторсы-машинисы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған урман сәнәғәте хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баҡалы районы]] [[Яңы Балыҡлы]] ауылынан. * [[Ковалёв Михаил Михайлович]] (1947—1998), рәссам, дизайнер. СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Ежов Александр Анатольевич]] (1957), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. Өфө сәнғәт галереяһы директоры. Рәсәй Рәссамдар союзының почётлы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. * [[Йәнгиров Азат Вәзир улы]] (1977), ғалим-[[иҡтисад]]сы, юғары мәктәп эшмәкәре. 2020 йылдан Башҡортостан Республикаһының Мәғәрифты үҫтереү институты ректоры. Иҡтисад фәндәре докторы (2007). * [[Ғафуров Ренат Зәйтүн улы]] (1982), [[спорт]]сы, спидвей буйынса [[Рәсәй]]ҙең халыҡ-ара класслы спорт мастеры. Мотоциклда уҙышыуҙа [[Европа]] чемпионы, шәхси иҫәптә ике тапҡыр, команда иҫәбендә өс тапҡыр Рәсәй чемпионы. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Аксаков Иван Сергеевич]] (1823—27.01.1886), [[Рәсәй империяһы]] [[шиғриәт|шағиры]], публицист, йәмәғәтсе. Славянофиллыҡ идеологтарының береһе. [[Сергей Тимофеевич Аксаков]]тың улы. Сығышы менән [[Ырымбур губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]] (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]]) [[Надеждино (Бәләбәй районы)|Надеждино]] ауылынан. * [[Шәмсебаров Шакир Хәкимйән улы]] (1953), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Ҡырмыҫҡалы (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡырмыҫҡалы]] ауылындағы «Водоканал» йәмғиәтенең участка начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән ошо райондан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ситдиҡов Ринат Даян улы]] (1968), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]], [[Муниципаль берәмек|урындағы башҡарма]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре. 1994 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Салауат районы]] [[Лағыр урта мәктәбе]] [[уҡытыусы]]һы, директор урынбаҫары, директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2014) һәм мәғариф отличнигы. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Хәсәнов Илүс Хәсән улы]] (1949), рәссам. 1998 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Рәссамдар союзы ағзаһы. * [[Искәндәров Зөфәр Ғүмәр улы]] (1964), спортсы, тренер. 1997 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһындағы «Снайпер» махсус балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең уҡытыусы-тренеры, 2009 йылдан — «Олимп» балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең өлкән уҡытыусы‑тренеры. Ҡышҡы полиатлон буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2002). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Түбәнге Һаҙ]] ауылынан. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:8 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1892 йыл]]: Марина Ивановна Цветаева, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[шиғриәт|шағиры]]. * [[1911 йыл]]: Алексей Ляпунов, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] математигы, кибернетикаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1911 йыл]]: Марк Бернес, СССР-ҙың кино актёры һәм эстрада артисы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1965). * [[1931 йыл]]: Юлиан Семёнов, СССР яҙыусыһы. * [[1936 йыл]]: Леонид Куравлёв, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1976). * [[1946 йыл]]: Александр Горшко́в, СССР фигурисы, олимпия, күп тапҡырҙар донъя һәм Европа чемпионы, СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1970). * [[1956 йыл]]: Рәшит Нурғәлиев, 2004—2012 йылдарҙа Рәсәйҙең эске эштәр министры, армия генералы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:8 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1826 йыл]]: Фридрих Крупп, [[Германия]] сәнәғәтсеһе. * [[1897 йыл]]: Алексей Саврасов, [[Рәсәй империяһы]] рәссамы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1982 йыл]]: [[Ғәйнан Әмири]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан [[башҡорт]] шағиры, яҙыусы һәм тәржемәсе, [[БАССР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1969). * [[2006 йыл]]: [[Солтан Бикәев]], совет-фин (1939—1940) һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К08]] [[Категория:8 октябрь]] in1szsqr1yg5w5e1y1ncn6vci150g04 1306794 1306793 2026-10-03T11:56:47Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе) 1306794 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''8 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 281-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 282-се). Йыл аҙағына тиклем 84 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя [[Йомортҡа (ризыҡ)|йомортҡа]] көнө. ** Йылмайыу көнө. ** Африка пингвиндары көнө. ** Күсеп йөрөүсе ҡоштар көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Шахмат]] көнө. * {{Флагификация|Иран}}: [[Бала]]лар көнө. * {{Куба}} [[Куба]]: Батыр партизан көнө. * {{Флагификация|Монголия}}: [[Ағас]] ултыртыу көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Гомеопатия көнө. * {{Флагификация|Таджикистан}}: [[Ауыл хужалығы]] көнө. * {{Хорватия}} [[Хорватия]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: Подиатрия көнө. * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Гәзит]] таратыусылар көнө. ** Мотоуҙышсылар көнө. * {{Флагификация|Беларусь}}: Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре көнө (октябрҙең икенсе йәкшәмбеһе). * {{Флагификация|Рәсәй}}: Ауыл хужалығы һәм эшкәртеү сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө (октябрҙең икенсе йәкшәмбеһе). ** Һыу аҫты, һыу өҫтө һәм һауа карабы командирҙары көнө. * {{Флагификация|Индия}}: Хәрби-һауа көстәре көнө. * {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: Танкистар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1818 йыл]]: Инглиздәр тәүге тапҡыр [[бокс]]ёр бирсәткәһе ҡуллана. * [[1917 йыл]]: Хәҙерге [[Белебеевские известия (гәзит)|«Белебеевские известия» гәзитенең]] беренсе һаны баҫылып сыға. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1926 йыл]]: [[футбол]] матчы беренсе тапҡыр [[радио]] аша трансляциялана. * [[1961 йыл]]: Кремлдә Съездар һарайы асыла. * [[1967 йыл]]: [[Бөйөк Британия]]ла водителдәрҙең алкоголь ҡулланыу-ҡулланмауын билдәләү өсөн тәүге тапҡыр махсус көпшә (трубка) ҡулланыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Баязитов Мәсәғүт Хәйрулла улы]] (1930), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1959—1991 йылдарҙа [[Благовар районы]] «Октябрь» колхозы рәйесе. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] 5-се саҡырылыш [[Башҡорт АССР-ының Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы (1981). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1965) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Әхмәт (Благовар районы)|Әхмәт]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Трушин Владимир Алексеевич]] (1936—18.05.2019), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]]. 1968 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1985—1987 йылдарҙы квалификация күтәреү факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (1985), профессор (1987). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]нең Борисоглебовка ауылынан. * [[Мидзяева Галина Ивановна]] (1941), [[театр]] сәнғәте һәм юғары мәктәп ветераны, театр актёры. 1966 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1965—2012 йылдарҙа [[Өфө]]ләге [[Рус драма театры]] актёры, бер үк ваҡытта 1992—2007 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. [[Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы]] (1995). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғөбәйҙуллин Рөстәм Мансур улы]] (1946), [[сәнғәт]] өлкәһе һәм юғары мәктәп ветераны, [[музыка]]нт-пианист. 1971—1998 йылдарҙа һәм 1998 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. Профессор (2009). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987). [[Литва]]ның Друскининкай ҡалаһында уҙған ике (2006, 2007) Халыҡ-ара «Музыка без границ» конкурс-фестивале лауреаты. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Күсемов Рәшит Йәмғетдин улы]] (1946), юғары мәктәп ветераны, ғалим-[[Математика|математик]]. 1969 йылдан [[Өфө нефть институты]], 1988 йылдан хәҙерге Төмән нефть-газ университеты уҡытыусыһы, нефть-газ сығарыу процестарының моделен әҙерләү һәм уларға идара итеү кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2002—2007 йылдарҙа уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор. Техник фәндәр докторы (1991), профессор (1992). [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995), Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы газ сәнәғәте хеҙмәткәре (2003), [[Төмән өлкәһе]]нең почётлы нефтсеһе (2008). В. И. Муравленко исемендәге премия лауреаты (1997). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Шиленко Борис Петрович]] (1912—2.11.1983), [[фән|ғалим]]-[[Агрономия|агроном]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1946 йылдан Башҡортостан ғилми-тикшеренеү баҫыусылыҡ тәжрибә станцияһының өлкән ғилми хеҙмәткәре, бүлек мөдире, 1956—1976 йылдарҙа агрохимия лаборатория мөдире; 1977—1982 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның өлкән ғилми хеҙмәткәре. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (1964). [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре һәм атҡаҙанған агрономы, [[СССР]]-ҙың социалистик ауыл хужалығы отличнигы (1949). Ике 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (икеһе лә — 1945) һәм ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943, 1944) ордендары кавалеры. * [[Сәғитов Зәйнулла Мөхәмәтхужа улы]] (1932—?), шахтёр. 1950 йылдан [[Баймаҡ районы]]ндағы төрлө рудник һәм шахта эшсеһе, 1978 йылдан Сәңкем карьеры быраулаусыһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән ошо райондың [[Бәхтегәрәй (Ишмөхәмәт ауыл Советы, Баймаҡ районы)|Бәхтегәрәй]] ([[Манһыр]]) ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Купцов Валентин Михайлович]] (1937—2009), [[урман]]сы. 1975—1998 йылдарҙа [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] урман комбинатының тракторсы-машинисы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған урман сәнәғәте хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баҡалы районы]] [[Яңы Балыҡлы]] ауылынан. * [[Ковалёв Михаил Михайлович]] (1947—1998), рәссам, дизайнер. СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Ежов Александр Анатольевич]] (1957), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. Өфө сәнғәт галереяһы директоры. Рәсәй Рәссамдар союзының почётлы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. * [[Йәнгиров Азат Вәзир улы]] (1977), ғалим-[[иҡтисад]]сы, юғары мәктәп эшмәкәре. 2020 йылдан Башҡортостан Республикаһының Мәғәрифты үҫтереү институты ректоры. Иҡтисад фәндәре докторы (2007). * [[Ғафуров Ренат Зәйтүн улы]] (1982), [[спорт]]сы, спидвей буйынса [[Рәсәй]]ҙең халыҡ-ара класслы спорт мастеры. Мотоциклда уҙышыуҙа [[Европа]] чемпионы, шәхси иҫәптә ике тапҡыр, команда иҫәбендә өс тапҡыр Рәсәй чемпионы. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Аксаков Иван Сергеевич]] (1823—27.01.1886), [[Рәсәй империяһы]] [[шиғриәт|шағиры]], публицист, йәмәғәтсе. Славянофиллыҡ идеологтарының береһе. [[Сергей Тимофеевич Аксаков]]тың улы. Сығышы менән [[Ырымбур губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]] (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]]) [[Надеждино (Бәләбәй районы)|Надеждино]] ауылынан. * [[Шәмсебаров Шакир Хәкимйән улы]] (1953), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Ҡырмыҫҡалы (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡырмыҫҡалы]] ауылындағы «Водоканал» йәмғиәтенең участка начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән ошо райондан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ситдиҡов Ринат Даян улы]] (1968), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]], [[Муниципаль берәмек|урындағы башҡарма]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре. 1994 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Салауат районы]] [[Лағыр урта мәктәбе]] [[уҡытыусы]]һы, директор урынбаҫары, директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2014) һәм мәғариф отличнигы. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Хәсәнов Илүс Хәсән улы]] (1949), рәссам. 1998 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Рәссамдар союзы ағзаһы. * [[Искәндәров Зөфәр Ғүмәр улы]] (1964), спортсы, тренер. 1997 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһындағы «Снайпер» махсус балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең уҡытыусы-тренеры, 2009 йылдан — «Олимп» балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең өлкән уҡытыусы‑тренеры. Ҡышҡы полиатлон буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2002). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Түбәнге Һаҙ]] ауылынан. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:8 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1892 йыл]]: Марина Ивановна Цветаева, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[шиғриәт|шағиры]]. * [[1911 йыл]]: Алексей Ляпунов, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] математигы, кибернетикаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1911 йыл]]: Марк Бернес, СССР-ҙың кино актёры һәм эстрада артисы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1965). * [[1931 йыл]]: Юлиан Семёнов, СССР яҙыусыһы. * [[1936 йыл]]: Леонид Куравлёв, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1976). * [[1946 йыл]]: Александр Горшко́в, СССР фигурисы, олимпия, күп тапҡырҙар донъя һәм Европа чемпионы, СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1970). * [[1956 йыл]]: Рәшит Нурғәлиев, 2004—2012 йылдарҙа Рәсәйҙең эске эштәр министры, армия генералы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:8 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1826 йыл]]: Фридрих Крупп, [[Германия]] сәнәғәтсеһе. * [[1897 йыл]]: Алексей Саврасов, [[Рәсәй империяһы]] рәссамы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1982 йыл]]: [[Ғәйнан Әмири]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан [[башҡорт]] шағиры, яҙыусы һәм тәржемәсе, [[БАССР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1969). * [[2006 йыл]]: [[Солтан Бикәев]], совет-фин (1939—1940) һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К08]] [[Категория:8 октябрь]] k300564l9ynrwrjav1vnjog99kewcoc 0 76513 1306733 1302009 2026-10-02T20:21:19Z Amherst99 2108 /* */ 1306733 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Удмурт теле''' (''удмурт кыл'') — [[Удмурттар|удмурттың]] теле (Удмуртияның рәсми теле). Удмурт теле Урал ғаиләһенә ҡарай. [[Удмуртия]]ла удмурт теле рәсми тел булып һанала. Яҙмалары кирилл алфавитының нигеҙендә. 324 338 кеше удмурт телен туған теле рәүешендә белә. == Яҙма == [[Файл:Otiskom.jpg|thumb|Ижевск. Удмурт һәм урыҫ телендәге яҙма менән алтаҡта]] Яҙмаһы — [[кирил алфавиты]]. Грамматик төрө буйынса удмурт агглютинатив тел була. == Диалекттары == Удмурт теле үҙ биләмәләрендә өс төп һөйләшкә һәм промежуток говорҙарға бүленә<ref>{{cite web |title=Удмуртский язык |url=https://minlang.iling-ran.ru/lang/udmurtskiy-yazyk |publisher=Институт языкознания РАН |lang=ru}}</ref>: [[Файл:UdmDial.jpg|thumb|right|250px|Удмурт теле диалекттарының картаһы]] ==== Удмурт теленең һөйләштәре ==== {| class="wikitable" style="width: 100%; max-width: 500px;" ! Һөйләш һәм диалект төркөмдәре: |- | '''Төньяҡ һөйләше''' (Глазов ҡалаһы тирәһе, Чепца йылғаһы бассейны) |- | '''Урта һөйләше''' (Ижевск ҡалаһы һ.б. үҙәк райондар) |- | '''Көньяҡ һөйләше''' (Удмуртияның көньяғы, Алнаш, Можга райондары) |- | '''Көньяҡ диалекттары''' (Башҡортостан һәм Татарстан ерҙәрендә) |- | '''Бесермян һөйләше''' (Айырым тел үҙенсәлектәре булған [[бесермән теле]]) |} Нәшер ителгән хәҙерге уртаҡ удмурт әҙәби теле төньяҡ һөйләшенең фонетикаһына (өн ҡоролошона) һәм көньяҡ һөйләшенең морфологияһына (грамматикаһына) нигеҙләнгән. == Тарих == Фин-уғыр телдәре яҡын. == Удмурт алфавиты == Удмурт алфавиты урыҫ алфавитына нигеҙләнеп төҙөлгән. Хәҙерге удмурт алфавиты 38 хәрефтән тора. {| style="font-family:Microsoft Sans Serif; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Б б | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | В в | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Г г | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ё ё |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ӝ ӝ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | З з | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ӟ ӟ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | И и | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ӥ ӥ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Й й |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | К к | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Л л | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | М м | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | О о | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ӧ ӧ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | П п |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | С с | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Т т | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | У у | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ц ц |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ч ч | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ӵ ӵ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ш ш | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Щ щ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ъ ъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ы ы | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ь ь |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Э э | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ю ю | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Я я |colspan="4"| |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/13573-udmurt-tele}} {{V|31|01|2019}} [[Категория:Рәсәй телдәре]] [[Категория:Удмурт теле]] {{Lang-stub}} k6mc461a2r9fkwk8xgzoh7yswxapjon 0 78873 1306747 1302747 2026-10-03T01:07:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306747 wikitext text/x-wiki '''Мырҙалар''' — Әйле ырыу-ҡәбилә берләшмәһенә ҡараған башҡорт ҡәбиләһе. == Ырыу составы == * аҡсыуаш, * балтағол, * барҡылдаҡ, * бишәй, бүреҫ, * йәтимдәр, * ҡаҙаҡ, * ҡоҙғон, * ҡотлосура, * ҡырҙы, * манғул, * миндияр, * сипай, * сулпы, * сырҙы, * таҙ, * тауир, * таулы, * тунғатар, * шайтан == Әҙәбиәт == * [https://vk.com/wall-43837739_1794 История башкирских родов Т.23 КУДЕЙ МУРЗАЛАР КАРАТАВЛЫ.pdf]{{ref-ru}}{{V|17|04|2022}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|89996}}{{V|17|04|2022}} * [http://suyun.info/?p=07032014 История башкирского клана Мурзалар по данным ДНК-генеалогии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210517085851/https://suyun.info/?p=07032014 |date=2021-05-17 }} * [https://minasaba.ru/bashkirskij-narod/istorija-bashkirskogo-naroda/46-znaj-korni-svoi-tubaljas-murzalar.html Түбәләҫ һәм Мырҙалар ырыуы тураһында Хәмиҙуллин Салауат ФМ-радиола 1 декабрь 2017]{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20210925235847/http://chel-portal.ru/encyclopedia/murzalar/t/11139 Силәбе өлкәһе порталы. Мырҙалар] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Башҡорт ҡәбиләләре}} [[Категория:Башҡорт ырыуҙары]] [[Категория:Башҡорт ҡәбиләләре]] fyj6jdmgxrgv08xryz2pkt5vp8ijvhe 10 81797 1306750 473798 2026-10-03T02:24:31Z EmausBot 2500 Бот: [[Ҡалып:Флагификация/Мэн Утрауы]] битенә икеле йүнәлтеүҙе төҙәтеү 1306750 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Ҡалып:Флагификация/Мэн Утрауы]] e7r1oe7hc6f2feh2n12zwigvtwe65sp 0 88871 1306753 1306526 2026-10-03T03:55:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306753 wikitext text/x-wiki {{Компания карточкаһы |название = НаноВижн |прежние названия = |логотип = |тип = Яуаплығы сикләнгән йәмғиәт<ref>{{cite web|url=http://www.k-agent.ru/?mod=obj&id=5761441|title=ООО "Нановижн", Москва|publisher=www.k-agent.ru|description=выписка из ЕГРЮЛ|accessdate=2015-04-29}}</ref> |основана = |основатели = Дмитрий Дементьев |упразднена = |причина упразднения = |преемник = |расположение = {{Флагификация|Россия}}: [[Мәскәү]] |ключевые фигуры = Дмитрий Дементьев |листинг на бирже = |отрасль = Медик ҡорамалдары һәм материалдары етештереү |продукция = офтальмологик инструменттар |оборот = |операционная прибыль = |чистая прибыль = |активы = |капитализация = |число сотрудников = |материнская компания = |дочерние компании = ЯСЙ «НаноОптика» |сайт = http://www.nanovisiongroup.com/ }} '''НаноВижн''' (ҡайһы берҙә '''НаноВижн Груп'''<ref name="Посольство" /> тип атайҙар) — Дмитрий Дементьев ойошторған рәсәй офтальмологик компания. Компания яһалма күҙ яҫмығында (интраокуляр линзалар) махсуслашҡан{{sfn|Бизнес-журнал|2014|с=22}}. Бынан башҡа компания офтольмологик лазерҙар етештерә һәм күҙҙең мөгөҙсә шекәрәһен кире тергеҙер өсөн ҡулланған материалдың һаҡлауы һәм етештереүе өсөн эшләнгән «АйЛаб» күҙ банкын барлыҡҡа килтерәләр<ref name="Посольство">{{cite news|url=http://rus.rusemb.org.uk/press/1102|title=«Нановижн Груп» в Лондоне|date=17-09-2014|publisher=Посольство России в Великобритании|accessdate=2015-04-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304193047/http://rus.rusemb.org.uk/press/1102|archivedate=2016-03-04}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193047/http://rus.rusemb.org.uk/press/1102 |date=2016-03-04 }}</ref>. == Тарихы == 2014 йылдың 30 ғинуарында "Ноновижн"дың бүлендек компанияһы «НаноОптика» ОЭЗ «Зеленоград» резиденты статусын ала<ref>{{cite news|url=http://www.russez.ru/oez/innovation/moscow/news?apage=1&fnid=68&fxsl=view.xsl&newWin=0&nm=115199&oo=1&rid=24929|title=Компания ООО "НаноОптика" стала резидентом ОЭЗ "Зеленоград"|date=21 марта 2015|publisher=Россия. Особые Экономические Зоны|accessdate=2015-04-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304074216/http://www.russez.ru/oez/innovation/moscow/news?apage=1&fnid=68&fxsl=view.xsl&newWin=0&nm=115199&oo=1&rid=24929|archivedate=2016-03-04}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304074216/http://www.russez.ru/oez/innovation/moscow/news?apage=1&fnid=68&fxsl=view.xsl&newWin=0&nm=115199&oo=1&rid=24929 |date=2016-03-04 }}</ref>. 2014 йылдың 13 сентябрендә [[Лондон]]да 32-се халыҡ-ара офтольмологик конгреста компания үҙ стендын аса, шул стендта күҙ микрохирургияһында ҡулланған төрлө инструменттар күрһәтә. Стендты [[Яковенко Александр Владимирович|Александр Яковенко]] аса, асыуҙа компанияның ойоштороусыһы Дмитрий Дементьев һәм билдәле офтольмологтар ҡатнашалар<ref name="Посольство" />. 2014 йылдың 15 сентябрендә Лондонда компания үҙе етештергән әйберҙәре тураһында һөйләүгә бағышланған «Офтольмологияла яңы йүнәлештәр» фәни конференцияһын үткәрә. Конференция Бөйөк Британиялағы Рәсәй посольствоһы эгидаһы аҫтында үтә<ref name="Посольство" />. == Продукцияһы == 2014 йылдың октябрендә «НаноВижн» баҙарға йыл һайын 200 мең яһалма күҙ яҫмығы сығарырға тип планлаштыра ине{{sfn|Бизнес-журнал|2014|с=22}}. Кәрәккән саҡта «НаноОптика» фабрикаһы эшләгән линзалар һанын 600 меңгә еткерә ала, ә был рәсәй баҙарының мохтажлығынан күберәк. Компанияның линзалары конкурент ойошмаларҙан етештереү технологияһы менән айырылып тора, был саҡта етешһеҙлектәр проценты кәмей. План буйынса тәүге партияны 2015 йылдың башына сығарырға уйлайҙар ине{{sfn|Бизнес-журнал|2014|с=24}}. Конкуренттарҙан өҫтөнлөк алыр өсөн компания ҡыйбат линзаларҙы түбән хаҡҡа һатырға планлаштыра ине. Шул уҡ ваҡытта төрлө хаҡы булған күҙ яҫмығының биш төрөн эшләп сығарырға уйҙар бар{{sfn|Бизнес-журнал|2014|с=24}}. == Ҡорамалдары == Компанияның «НаноОптика» фабрикаһы [[Зеленоград]]та урынлашҡан, шунда уҡ компанияның сәнәғәт үҙәге. Фабрикала микроорганизмдарҙан һәм саңдан һаҡланған 800 квадрат метрҙа махсус цехтар бар{{sfn|Бизнес-журнал|2014|с=24}}. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{статья|автор=Югринова, Наталья|заглавие=Глаз-плексиглас|ссылка=http://b-mag.ru/2014/importozameshhenie/glaz-pleksiglas/|место=М.|издательство=Бизнес-журнал|год=2014|номер=10|страницы=22-25|issn=1819-267X|ref=Бизнес-журнал}} === Электронные публикации === * {{cite news|url=http://rus.rusemb.org.uk/press/1102|title=«Нановижн Груп» в Лондоне|date=17-09-2014|publisher=Посольство России в Великобритании|accessdate=2015-04-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304193047/http://rus.rusemb.org.uk/press/1102|archivedate=2016-03-04}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193047/http://rus.rusemb.org.uk/press/1102 |date=2016-03-04 }} [[Категория:Рәсәйҙә медицина]] ry3mmbwt6qf9e0wnr8i8dluoa3ad0x5 0 91340 1306743 1285117 2026-10-02T23:27:46Z Raippa-Valli 49077 File 1306743 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Джозеф Юджин Стиглиц | Оригинал имени = Joseph Stiglitz | Изображение = Stiglitz - World Economic Forum Annual Meeting Davos 2009.jpg | Ширина = 250 px | Описание изображения = |Дата рождения = 9.2.1943 | Место рождения = Гэри, Индиана, {{ТУ|АҠШ|АҠШ-та}} | Место смерти = | Гражданство = {{USA}} | Научная сфера = {{Экономика|АҠШ}} | Место работы = [[Колумбия университеты]] | Альма-матер = Амхерст-колледж<br>Массачусет технологик институты | Научный руководитель = | Знаменитые ученики = | Известен как = | Награды и премии = Джон Бейтс Кларк миҙалы (1979)<br>[[Файл:Nobel prize medal.svg|20px]] Иҡтисад буйынса Нобель премияһы ([[2001]]) | Сайт = }} [[File:Joseph Eugene Stiglitz 1964.jpg|thumb|right|upright=0.8|Stiglitz (1964)]] '''Джозеф Юджин Стиглиц''' ({{lang-en|Joseph Stiglitz}}; [[9 февраль]] [[1943 йыл]]) — [[Америка Ҡушма Штаттары]] иҡтисадсыһы. «Симметриялы булмаған мәғлүмәтле баҙарҙарҙы анализлаған өсөн» иҡтисад буйынса Нобель премияһы лауреаты (2001, Джордж Акерлоф һәм Майкл Спенс менән берлектә)<ref>Премия присуждена за работы в области информационной асимметрии, то есть неодинаковой информированности различных участников экономической жизни о её проявлениях, скажем, рабочих и нанимателей о состоянии рынка труда, кредиторов и заемщиков об ожидаемой конъюнктуре и т.</ref>. Амхерст-колледжда һәм Массачусетс технология институтында уҡый, доктор дәрәжәһе ала. Колумбия университеты профессоры. Рәсәй Фәндәр академияһының сит ил ағзаһы (22.05.2003), Рәсәйҙең «МИР: Модернизация. Инновации. Развитие» журналының ғилми мөхәрририәт советы ағзаһы<ref>[http://idnayka.ru/mir-nayka/nay-sovet/ Издательский Дом «Наука» — Журнал «МИР» — Научно-редакционный совет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140301023731/http://www.idnayka.ru/mir-nayka/nay-sovet/ |date=2014-03-01 }}</ref>. Дж. Б. Кларк миҙалы менән бүләкләнгән (1979). Ректенвальд премияһы лауреаты (1998). [[АҠШ президенты]] ҡарамағындағы Иҡтисади консультанттар советы рәйесе (1995—1997). Бөтә донъя банкының шеф-иҡтисадсыһы (1997—2000). Джозеф Стиглиц сикләнмәгән баҙарҙы, монетаризмды һәм неоклассик политэкономия мәктәбен, шулай уҡ [[глобалләшеү]]ҙе неолибераль аңлауҙы, Донъя валюта фондының үҫештәге илдәргә ҡарата мөнәсәбәтен һәм Рәсәйҙәге либераль реформаларҙы ҡаты тәнҡитләй. == Биографияһы == Джозеф Юджин Стиглиц 1943 йылдың 9 февралендә [[АҠШ]]-тың Индиана штаты Гэри ҡалаһында Шарлотта менән Натаниель Стиглицтарҙың иврит ғаиләһендә тыуа. 1960—1963 Амхерст-колледжда уҡый, Массачусетс технология институтында уҡыуын дауам итә. 1965—1966 Стиглиц Чикаго университетында Хирофуми Узава етәкселегендә тикшеренеүҙәр алып бара. Тикшеренеүҙәре иҡтисади үҫеш, инновациялар һәм килемдәрҙе ҡайтанан бүлеү темаларына арнала. Ҡабат Массачусетс технология институтына ҡайта, унда 1967 йылда фән докторы була. Артабан Стиглиц Кембридж, Йель, Дьюк, Стэнфорд, Оксфорд, Уинстон университеттарында уҡыта, әле Колумбия университеты профессоры. ''The Economists' Voice'' («Иҡтисадсылар тауышы») журналы мөхәррирҙәренең береһе. Микро- һәм макроиҡтисад өлкәләрендәге тикшеренеүҙәренән тыш, Стиглиц сәйәси һәм ижтимағи тормошта ла бик мөһим урын биләй. 1992 йылда ул Вашингтонға күсә, сөнки президент Клинтон хакимиәтенә эшкә саҡырыла. 1993—1995 йылдарҙа АҠШ президенты ҡарамағындағы Иҡтисади совет составына инә. 1995—1997 АҠШ президенты ҡарамағындағы Иҡтисади консультанттар советы рәйесе була. 1997—2000 йылдарҙа [[Донъя банкы|Бөтә донъя банкының]] вице-президенты һәм шеф-иҡтисадсыһы. 2008 йылдан Иҡтисади эшмәкәрлектең һәм социаль прогрестың төп күрһәткестәре буйынса халыҡ-ара комиссияның рәйесе. Ҡатыны — журналистка һәм мөхәррир Аня Шиффрин ([[:en:Anya Schiffrin|Anya Schiffrin]], 1962 йыл тыуған), нәшриәтсе Андре Шиффриндың ҡыҙы, нәшриәтсе [[:fr:Schiffrin, Jacques|Яков Савельевич Шифрин]]<nowiki/>дың ейәнсәре. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Модель Шапиро — Стиглица == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == === Хеҙмәттәр исемлеге === * «Капитал, заработная плата и структурная безработица» (''Capital, Wages and Structural Unemployment'', [[1969 йыл|1969]]); * [http://cowles.econ.yale.edu/P/cp/p03a/p0341b.pdf Michael Rothschild and Joseph E. ][http://cowles.econ.yale.edu/P/cp/p03a/p0341b.pdf Stiglitz — 1971: Increasing Risk II: its Economic Consequences]{{Ref-en}} * «Некоторые дальнейшие результаты измерения неравенства» (Some Further Results on the Measurement of Inequality, 1973, в соавторстве М. Ротшильдом); * [http://www.hss.caltech.edu/courses/2005-06/winter/SS213b/Rothschild-Stiglitz1976.pdf Stiglitz — 1976: Equilibrium in cimpetitives Marktes … imperfect Information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517111435/http://www.hss.caltech.edu/courses/2005-06/winter/SS213b/Rothschild-Stiglitz1976.pdf |date=2008-05-17 }}{{Ref-en}} * «Равновесие на рынках продуктов с несовершенной информацией» (''Equilibrium in Product Markets with Imperfect Information'', [[1979 йыл|1979]]). * [http://www.econ.ucdavis.edu/faculty/jorda/class/235b/notes/Topic%203%20-The%20Credit%20Channel/Stiglitz%20and%20Weiss.pdf Stiglitz — 1981 Credit Rationing in Markets with Imperfect Information by Stiglitz and Weiss] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081203082346/http://www.econ.ucdavis.edu/faculty/jorda/class/235b/notes/Topic%203%20-The%20Credit%20Channel/Stiglitz%20and%20Weiss.pdf |date=2008-12-03 }}{{Ref-en}} * [http://www.nyu.edu/econ/user/galed/fewpapers/FEW%20F06/Tirole%204%20slides.pdf Stiglitz — 1983: Incentive Effects of Terminations: Applications to the Credit and Labor Markets]{{Ref-en}} * [http://socsci2.ucsd.edu/~aronatas/project/academic/Stiglitz%20and%20Weiss%20reply.pdf Stiglitz — 1987<span> </span>: Credit Rationing]{{Ref-en}} * [http://instruct.uwo.ca/geog/9322/StiglitzPMCR.pdf Stuiglitz — 1990: A Symposium Issue on Imperfect Information and Rural Credit Markets]{{Ref-en}} * [http://bbs.cenet.org.cn/uploadimages/2004416046223235.doc Stiglitz — A Nobel Prize for Asymmetric Information: The Economic Contributions of George Akerlof, Michael Spence, and Joseph Stiglitz]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Ref-en}} ; Мәҡәләләр * [http://polismi.ru/politika/obratnaya-storona-zemli/231-nekotorye-ne-ravnopravnee.html «Некоторые — не равноправнее…»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150419220925/http://polismi.ru/politika/obratnaya-storona-zemli/231-nekotorye-ne-ravnopravnee.html |date=2015-04-19 }} в New York Times (26.10.2012) === Библиография === * {{книга |автор= Блауг М.|часть= Стиглиц, Джозеф Э.|ссылка часть= |заглавие= 100 великих экономистов после Кейнса|оригинал= Great Economists since Keynes: An introduction to the lives & works of one hundred great economists of the past|ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= {{СПб.}}|издательство= Экономикус|год= 2009|том= |страницы= 286—288|столбцы= |страниц= 384|серия= Библиотека «Экономической школы», вып. 42|isbn= 978-5-903816-03-3|тираж= 1 500|ref= Блауг}} * {{britannica-link|764272|Joseph E. Stiglitz|2014-06-13}} == Һылтанмалар == * [http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-53825.ln-ru Профиль Джозефа Стиглица]<span> на официальном сайте </span>РАН * [http://www-1.gsb.columbia.edu/faculty/jstiglitz/index.cfm Официальная страница] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050211140403/http://www-1.gsb.columbia.edu/faculty/jstiglitz/index.cfm/ |date=2005-02-11 }}{{Ref-en}} * [http://polismi.ru/authors/69-stiglitz.html Переводы статей Джозефа Стиглица на ПолиСМИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150420041518/http://polismi.ru/authors/69-stiglitz.html |date=2015-04-20 }} * [http://www.r-reforms.ru/stigpage.htm Неофициальная страница на русском языке со сборником статей об экономике России] * [http://www.project-syndicate.org/series/11/description Авторская колонка «Особое мнение: Нетрадиционная экономическая мудрость»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080914213339/http://www.project-syndicate.org/series/11/description |date=2008-09-14 }} на сайте Проект Синдикат{{Ref-ru}}. * [https://web.archive.org/web/20041222013947/http://www.ipm.by/pdf/Stiglitz.pdf «Кто потерял Россию?] — глава из книги «Глобализация: тревожные тенденции» (PDF) * [http://nobelprize.org/economics/laureates/2001/stiglitz-autobio.html Автобиография] на сайте [http://nobelprize.org/ Нобелевской премии]{{Ref-en}} [[Категория:АҠШ иҡтисадсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса иҡтисадсылар]] [[Категория:Иҡтисад буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:Джон Бейтс Кларк миҙалы менән наградланыусылар]] snptedqa164znuupuby7mbze6grwp45 0 116601 1306741 1300459 2026-10-02T22:40:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306741 wikitext text/x-wiki {{Театральный деятель | Имя = Минһажев Ғималетдин Минһаж улы | Изображение = | Описание изображения = | Дата рождения = 21.05.1889 | Место рождения = {{ТУ|Өфө губернаһы|Өфө губернаһында}} [[Златоуст өйәҙе]] (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡыйғы районы]] [[Иҙрис (Ҡыйғы районы)|Иҙрис]] ауылы, | Дата смерти = 19.09.1955 | Место смерти = [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы | Профессия = {{актёр|СССР|Рәсәй|XX быуат}}, драматург, театр теоретигы | Гражданство = {{Флагификация|СССР}} | Годы активности = | Театр = [[М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры|Башҡорт драма театры]] | Награды = {{Народный артист РСФСР|1949}}{{Заслуженный артист РСФСР|1949}}{{Орден Ленина|1949}} {{Орден Трудового Красного Знамени|1944}} {{Орден Трудового Красного Знамени|1955}} | imdb_id }} {{фш|Минһажев}} '''Минһажев Ғималетдин Минһаж улы''' ([[21 май]] [[1889 йыл]] — [[19 сентябрь]] [[1955 йыл]]) — совет актёры, драматург һәм театр теоретигы. РСФСР-ҙың (1949) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1935) халыҡ артисы. [[Ленин ордены|Ленин]] (1949), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1944, 1955) ордены кавалеры. == Биографияһы == Ғималетдин Минһаж улы Минһажев 1889 йылдың 21 майында [[Өфө губернаһы]] [[Златоуст өйәҙе]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡыйғы районы]]) [[Иҙрис (Ҡыйғы районы)|Иҙрис]] ауылында тыуа. [[1918 йыл]]дан [[Златоуст]] ҡалаһы драма түңәрәктәрендә уйнай. Бер йылдан гастролдә йөрөүсе Петроградтың Яңы драма театры сәхнәһендә [[Максим Горький|М. Горькийҙың]] «На дне» спектаклендә Татарин ролен башҡара. [[1920 йыл]]дан Ғималетдин Минһаж улы Златоуст ҡала Советы труппаһы менән етәкселек итә, 1921 йылда — Красноярск татар драма һәм комедия театрында, ә 1922—1924 йылдарҙа [[Өфө]] театр труппаларында эшләй. [[1924 йыл]]да — [[М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры|Башҡорт драма театрында]] эшләй. [[1924]]—[[1925]] йылдарҙа [[Мәжит Ғафури]] менән берлектә күсмә театрға нигеҙ һалыу эшендә ҡатнаша. Ғималетдин Минһажев — «Дәүер» һәм «Ялҡын» пьесалары авторы. [[1952 йыл]]да Өфөлә ул үҙенең актерлыҡ сәнғәте теорияһына нигеҙләнеп яҙылған «Минең тормошом. Хәтирәләр» тигән автобиографик китабын баҫтырып сығара. Актерлыҡ сәнғәте теорияһында ул тормоштоң өс сығанағы һәм сәхнә сәнғәтен булдырыусы өс башланғыс тураһында тасуирлай. [[1955 йыл]]дың 19 сентябрендә Өфө ҡалаһында вафат була. == Хеҙмәттәре == [[Файл:Мингажев Гималетдин Мингажевич.jpg|thumb|Ғ. М. Минһажев ҡатыны менән]] Минһажев Ғ. М. «Утыҙ йыл сәхнәлә. Артист яҙмаларынан.» //Әҙәби Башҡортостан. 5-се сығарылыш. Өфө, 1955. == Ролдәре == * Кәрим бай ([[Ибраһимов Хабибулла Калимулла улы]]ның «Башмағым» спектаклендә; * Юлай Аҙналин (Я. Протаназовтың [[Салауат Юлаев (фильм)|«Салауат Юлаев»]] фильмында, [[Мортазин-Иманский Вәлиулла Ғәйназар улы|В. Мортазин-Иманский]], [[Дауыт Юлтый]] һәм [[Абдулҡадир Инан]]дың «Салауат һәм Пугачев», [[Баязит Бикбай]] һәм [[Ғ. Сәләм]]дең «Салауат Юлаев» спектаклендә); * Ҡала башлығы ([[Гоголь Николай Васильевич|Н. В. Гоголдең]] «Ревизор»ында) * Ғәҙелша («Ашҡаҙар»), Йәнгилде («Башҡорт туйы») , [[Буранғолов Мөхәммәтша Абдрахман улы]] * Ҡарамырҙа («Ынйыҡай и Юлдыҡай», [[Ғәбитов Хәбибулла Ғәбделҡаһир улы]]) * Ишмырҙа («Ҡарағол», [[Дауыт Юлтый]] * Күсәрбай («Таңсулпан», [[Ҡадир Даян]]) * Ғиззәтулла («Тальян гармун» [[Әхмәтшин Ғабдулла Ғабдрахман улы]]) Һ.Б. == Наградалары һәм исемдәре == * РСФСР-ҙың һәм БАССР-ҙың халыҡ артисы (1949) (1935), РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1944). * Ленин ордены (1949), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрағы ордены (1944, 1955). == Хәтер == * 1977 йылда [[Ғ. Минһажев исемендәге Ҡыйғы башҡорт халыҡ театры]]на уның исеме бирелә. * [[Өфө]]лә Минһажев урамы артист исемен йөрөтә. * Артистың тыуыуына 110 йыл тулыу айҡанлы, Башҡортостанда Ғ. Минһажевҡа бағышлынған экспозициялы тыуған яҡты өйрәнеү музейы асыла. == Әҙәбиәт == * Башҡортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия. Өфө, 1996. 40 б. * Мәhәҙиев М. Театр тураhында. Өфө, 1962; * Башҡорт дәүләт академия драма театры. Төҙ. В.Ғ. Ғәлимов, С.С Сәитов. Өфө, 1969. * Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 47-48 с. ISBN 5-295-02294-3. == Һылтанмалар == * [http://www.gasrb.ru/shegere865.html Мингажев Гималетдин Мингажевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170113162022/http://www.gasrb.ru/shegere865.html |date=2017-01-13 }} * Валеев Г. К. [https://web.archive.org/web/20190612192321/http://chel-portal.ru/encyclopedia/Mingazhev/t/10668 Мингажев Гималетдин Мингажевич] // Челябинская область : энциклопедия / гл. ред. К. Н. Бочкарев. – Челябинск : Камен. пояс, 2005. – Т. 4. – С. 287. * [http://www.vatandash.ru/index.php?article=10 МИНГАЖЕВ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407062734/http://www.vatandash.ru/index.php?article=10 |date=2014-04-07 }} * {{книга | автор = Фарзутдинова Л. С., Саитов С. С. | заглавие = Мингажев Гималетдин Мингажевич.// Башкортостан: краткая энциклопедия | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Башкирская энциклопедия | год = 1996 | том = | страниц = 672 | страницы = 401 | isbn = 5-88185-001-7 | ref = }} [[Категория:Башҡортостандың халыҡ артистары]] [[Категория:Шәхестәр:Башҡорт дәүләт академия драма театры]] [[Категория:Ҡыйғы районында тыуғандар]] 59vt87z86c1nhvtx8ypo9ptzocbhdp0 0 128713 1306714 1220675 2026-10-02T12:50:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306714 wikitext text/x-wiki {{ук}} [[Файл:History of Korea-108 BC.png|left|мини|Кочосон б.э.т. 108 йылда]] {{корейское имя |hangul=고조선 |hanja=古朝鮮 |rr=Go-Joseon |mr=Ko-Josŏn}} '''Боронғо Чосо́н''' (Кочосо́н, {{lang-ko|고조선}} {{IPA|[kodʑosʌn]}}, «боронғо» Чосон, уны Чосон династияһы менән бутарға ярамай) — беренсе Корея короллеге. «Самгук Юса» һәм башҡа урта быуаттар корея тарихи әҫәрҙәре буйынса б. э. т. 2333 йылда Тангун тарафынан Ляохэ һәм Тэдонган йылғалары ярҙарында барлыҡҡа килгән һәм төньяҡтан Корея ярымутрауын һәм көньяҡ Маньчжурияның территорияһын үҙенең б. э. т. 108 йылда юҡҡа сыҡҡанына тиклем биләп торған тип иҫәпләнә. Хәҙерге ғалимдар тарафынан шул тиклем иртә барлыҡҡа килеүе шиккә алына, сөнки бер ниндәй ҙә яҙма иҫтәлектәрҙә был дәүләт б. э. т. I мең йыллыҡҡа ҡәҙәр иҫкә алынмай.<ref>[http://koreanspace.ru/index.php?showtopic=568 Евгений Штефан. Две свежести в одной.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160220005753/http://koreanspace.ru/index.php?showtopic=568 |date=2016-02-20 }}</ref> Боронғо Чосон осоро йыш ҡына ҡытай һәм корея сығанаҡтарында, төрлө батшаларҙың ил башында тороуына ҡарап, уларҙың исеме менән аталып бүленә. Был бүленеш Тангун Чосоны, Виман Чосоны һәм Кидж Чосоны тип атала, ә ҡайһы саҡ боронғо Чосон даими рәүештә үҫешкән монолит дәүләт итеп ҡарала. Бындай бүленеште көнбайыш тарихсылары дөрөҫ түгел, сөнки улар тарих буйынса түгел, ә мифологиялар буйынса шулай бүленгән, тип һанай. {{История Кореи}} == Халыҡ == Боронғо Чосон тунгус телдәре ғаиләһенә ҡарай һәм алтай телдәренә инә . Бындай телдәр Маньчжурияла, көнсығың [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙа]], Янцзы йылғаһынан төньяҡта һәм Корея ярымутрауында таралған. Кочосон иле түбәнге Маньчжурияла һәм Корея ярымутрауының төньяғында торған. == Географик урыны == Төрлө археологик ҡаҙыныуҙар нигеҙендә аңлатыуҙар буйынса, Кочосандың үҙәге хәҙерге [[Пхеньян]] йә булмаһа хәҙерге [[Төньяҡ Корея]] һәм [[Ҡытай]] сиктәренән әҙ генә төньяҡтараҡ Ляохэ йылғаһы ярында булған. Күп ғалимдар, Кочосон Ляохэ һәм Тэдонган йылғалары ярҙарында, хәҙерге Маньчжуриянан көньяҡ-көнсығышта торған, ләкин б. э. т. IV быуатта Янь баҫып сабыусылары (барымтаһы) арҡаһында баш ҡала [[Пхеньян]]ға күсерелгән, тип иҫбатлай.<ref name="enc.daum.net">[http://enc.daum.net/dic100/viewContents.do?&amp;m=all&amp;articleID=b01g4157b 고조선 — Daum 백과사전<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630054223/http://enc.daum.net/dic100/viewContents.do |date=2007-06-30 }}</ref><ref name="metmuseum.org">[http://www.metmuseum.org/toah/ht/04/eak/ht04eak.htm Korea, 1000 B.C.—1 A.D. | Heilbrunn Timeline of Art History | The Metropolitan Museum of Art<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100207003037/http://www.metmuseum.org/toah/ht/04/eak/ht04eak.htm |date=2010-02-07 }}</ref> == Нигеҙләнеү тураһында риүәйәт == [[File:Baitou Mountain Tianchi.jpg|thumb|250px|Небесное озеро (Чхонджи) на горе Пэктусан, где, по преданию, с небес спустился отец Тангуна.]] Кореяға нигеҙ һалыусы-Тангун, тип әйтелә риүәйәттәрҙә. Был туралағы иң боронғо яҙма иҫтәлек - Самгук Юса, XIII&nbsp;быуаттың хроникаһы. Шундай уҡ тарихты Чеван Унги яҙмаһында ла табырға мөмкин. Күк йөҙө хакимы Хваниндың (환인; 桓因, был исем шулай уҡ [[Һиндостан]]дың буддистар текстарында бар), Хванун исемле улы була, Хванун Ерҙә, кешеләр араһында йәшәргә теләй, шунлыҡтан, атаһының ризалығын алып, Пэктусан тауына өс мең ярҙамсыһы менән килә һәм унда Синси (신시; 神市, «хоҙай ҡалаһы» йәки «изге ҡала») ҡалаһына нигеҙ һала. Үҙ ярҙамсылары менән бергә хоҡуҡ нормалары һәм әхләҡ ҡанундарын уйлап сығара, кешеләрҙе төрлө һөнәрҙәргә: ауыл хужалығы, медицинаға-өйрәтә. Был ваҡытта мәмерйәлә юлбарыҫ менән инә айыу йәшәгән, улар Хванунға килеп, үҙҙәрен кешегә әүерелдереүҙе һораған. Уларҙың доға ҡылыуҙарын иҫәпкә алып, Хванун уларға егерме бөртөк һарымһаҡ һәм бер ус ҡара әрем ботағын биргән һәм, ҡояш нуры төшмәгән урында бары тик ошо аҙыҡты ғына ашап, йөҙ көн буйына йәшәргә ҡушҡан. Юлбарыҫ быны үтәй алмаған, ә инә айыу, шул рәүешсә туҡланып, 21 көн эсендә ҡатын кешегә әүерелгән. Был ҡатын(уннё, 웅녀, 熊女) Хванунға рәхмәт йөҙөнән һәр саҡ бүләктәр килтергән. Уның иргә сығып балалы булғыһы килгән , шунлыҡтан ул сандал ағасы аҫтында көнө-төнө ғибәҙәт ҡылған. Хванун уның доғаһын ишеткән һәм үҙенә ҡатынлыҡҡа алған, уларҙың Вангом Тангун (단군 왕검; 檀君王儉) тигән улдары тыуған. Тангун император Яо батша булғандың 50-се йылында тәхеткә ултырған. Баш ҡаланы ул Пэгак тауындағы Асадаль ҡалаһына күсергән. Үҙенә 1500 йәш тулғас, Тангун баш ҡаланы Чандангёнға күсерә. Ниһайәт, 1908 йәшендә Тангун Асадалгә кире ҡайта һәм тау хоҙайына әйләнә. Тонгук Тхоннам әйтеүенә ҡарағанда (1485), Кочосон б. э. т. 2333 йылда нигеҙләнгән. Төрлө тарихи сығанаҡтарҙа ҡалаға нигеҙ һалыу датаһы төрлөсә булһа ла, уға нигеҙ Яо батша булған саҡта (диапазон дат: 2357-2256 б. э. т.) һалынған тип фаразлана. === Киджа тураһындағы бәхәс === [[Ҡытай]] хәрби начальниктары тарафынан Кочосондың баҫып алыныуы менән корея ғалимдары ризалашмаһа ла, б. э. т. III быуатта ҡытай яҙыуҙарында ([[Ҡытай]] һәм Кочосон һуғышҡан саҡта) Киджа, Инь (шулай уҡ Шан тип тә атала) династияһының һуңғы императорының уҡытыусыһы һәм олатаһы, б. э. т. 1100 йылда Кочосон тәхетен баҫып ала. Тарихтың был осоро Чосон Киджа осоро тип атала, ләкин был тарихи хәл булмайынса, мифтарҙа ғына һөйләнелеп ҡалған хәл. == Мәҙәниәт == {{see also|Доисторическая Корея}} Б. э. т. 2000 йыл менән Боронғо Чосон ерендә табылған төрлө көршәктәр даталана. Улар төрлө инструменттар ярҙамында эшләнгән һәм буялған. Ул заман кешеләре ауыл хужалығы менән булышҡан. Барлыҡ ярымутрау ерендә тура мөйөшлө ҡыуыштар һәм киң ҡәберлектәр бар, уларҙа аш-һыу әйберҙәре, йорт кәрәк-яраҡтары, бронза көҙгөләр һәм төрлө ҡоралдар табыла. Шулай уҡ археологик ҡаҙыуҙарҙа утраҡтарҙың бейек ҡәлғәләр менән уратылыуы асыҡлана<ref name="nytimes.com">[https://www.nytimes.com/books/first/c/cumings-korea.html?_r=1&amp;oref=slogin Korea’s Place in the Sun<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-9500.html North Korea — THE ORIGINS OF THE KOREAN NATION<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> === Мумундарҙың көршәк яһау сәнғәте === Мумун осоронда (б. э. т. 1500—300 йылдар), ябай тупаҫ эшләнгән көршәктәр [[Себер]]ҙән һәм Маньчжуриянан килгән дизайн буйынса эшләнелгән әтәс кикереге кеүек биҙәкле ҡатмарлы көршәктәр эшләнелә. Улаҙың стеналары ҡалын, ә формалары төрлөсә булған<ref name="metmuseum.org" />. Был осор шулай уҡ «корея бронза быуаты» тип тә аталған, тик бронзанан эшләнгән әйберҙәр ул саҡта бик аҙ булған һәм төбәктең айырым райондарында ғына уларҙың таралған булыуы билдәле. === Дөгө үҫтереү === Б. э. т. 1200—900 йылдарҙа Корея [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙан]] дөгө үҫтерергә өйрәнә. Боронғо кореялылар дөгөнән башҡа тары, арпа үҫтереү менән һәм малсылыҡ менән шөғөлләнгән<ref>[http://www.metmuseum.org/toah/ht/03/eak/ht03eak.htm Korea, 2000—1000 B.C. | Heilbrunn Timeline of Art History | The Metropolitan Museum of Art<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. === Бронза ҡоралдар === Корея ярымутрауында бронза быуаты яҡынса б. э. т. 1000 йылда башланған. Корея бронза мәҙәниәте Ляониндан башланыуға ҡарамаҫтан, уның үҙенең уникаль элементтары булған, был бигерәк тә йолалар үткәргәндәге әйберҙәргә ҡағылышлы<ref>http://daegu.museum.go.kr/museum/english/body_02/body02_1_03.htm{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2017 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Б. э. т. 7 быуатта Корея ярымутрауындағы бронза быуатына [[Ҡытай]], [[Себер]] һәм хатта Скифия мәҙәниәте ныҡ йоғонто яһаған. Корея бронзаһы башҡа илдәрҙекенә ҡарағанда үҙ составына цинкты күберәк алған. Ҡәберҙәрҙә табылған бронза артефакттарына геометрик биҙәкле төрлө ҡылыстар, һөңгөләр, хәнйәрҙәр, ҡыңғырауҙар, көҙгөләр инә<ref name="metmuseum.org" /><ref>[http://www.metmuseum.org/explore/korea/koreaonline/text42.html Arts of Korea | Explore &amp; Learn | The Metropolitan Museum of Art<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. === Кәшәнәләр === Б. э. т. 900 йылдарҙа вафат булған кешеләрҙе ерләү ысулдары ныҡ ҡатмарлана, сөнки илдәге халыҡ төрлө ҡатламдарға бүленә башлаған була. Таштан эшләнгән дольмендарҙы Көнсығыш Азияның башҡа илдәре менән сағыштырғанда, Кореяла күберәк табыла, уларҙа йәмғиәттең элитаһына ингән кешеләр ерләнгән. Дольмендарҙа бронза ҡоралдар, керамика һәм башҡа көнкүреш әйберҙәре табыла<ref name="metmuseum.org" /><ref>[http://whc.unesco.org/en/list/977 Gochang, Hwasun and Ganghwa Dolmen Sites — UNESCO World Heritage Centre<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Б. э. т. VI быуатта кәшәнәләргә ялтыратылған тимер әйберҙәр, һауыт-һабалар һалғандар<ref name="metmuseum.org" />. == Дәүләт ҡоролошо формалары == Б. э. т. VII быуаттағы тарих яҙмаларында Кочосон тәүге тапҡыр иҫкә алына, ул Бохай ҡултығы янында торған һәм [[ҡытай]] батшалығы Ци (齊) менән сауҙа иткән. Айырым дәүләт булып ҡаралһа ла, Кочосондың шундай дәүләт булғанлығы археология мәғлүмәттәре менән раҫланмай<ref name="enc.daum.net" /><ref name="naver" />. === Короллек === Б. э. т. дүртенсе быуатта киң сәйәси структуралы дәүләт булып ҡала-дәүләттәр торған. Шундайҙар араһында Кочосон үҙ төбәгендә иң алға киткән ҡала-дәүләт булып һаналған<ref name="metmuseum.org" />. === Тимер быуаты === Б. э. т. IV быуатта Чингук Корея ярымутрауының көньяғын баҫып ала. Был дәүләт тураһында бик аҙ билдәле. Ул, моғайын, Самхан конфелерацияһының башында торған дәүләт булған. Б. э. т. 300 йылда [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙан]] Кореяға тимер эшкәртеү технологияһы күсеп ингән. Тимерҙе ярымутрауҙың көньяғында эшләгәндәр. Ҡытайҙар яҙыуы буйынса, Нактонган йылғаһынан түбәндә сығарылған тимер иң шәбе тип һаналған һәм уны хатта [[Япония]]ға экспортҡа сығарғандар 1/} == Виман == {{main|Чосон Вимана|Ханьско-кочосонская война}} Янь династияһынан сыҡҡан Виман Кочосонға воевода булып килгән. Б. э. т. 194 йылда король Чунды ҡолатып, власты үҙ ҡулына ала. Б. э. т. 109 йылда Хань династияһы ҡытай императоры Ляо йылғаһы янында Кочосанға баҫып инә башлай. Бер йыл барған һуғыш ваҡытында Кочосон еңелә һәм көньяҡ Маньчжурияла һәм Корея ярымутрауының төньяғында дүрт ҡытай округы барлыҡҡа килә: Лолан (樂浪; кореяныҡы: Наннан), Сюаньту (玄菟; Хёндо), Чжэньфань (真番; Чинбон), һәм Линтунь (臨屯; Имдун). == Иртә өс корея короллеге == {{main|Ранние корейские государства}} Кочосон емереклектәрендә бер нисә бәләкәй дәүләттәр барлыҡҡа килә: Когурё, Пуё, Окчо һәм Тонъе. Кореялыларҙың баҫып алырға тырышыуы арҡаһында өс ҡытай округы юҡҡа сыға, бары тик Лолан ғына 313 йылға тиклем тора, ләкин ул да көсәйеп барыусы Когурё дәүләте тарафынан юҡ ителә. Король Чун Корея ярымутрауының көньяғында Чин (Чингук) дәүләтен ойоштора, артабан уны Самхан конфедерацияһына әүерелдерә. Был конфедерация Пэкче һәм Силла дәүләттәренең нигеҙе булып тора. Когурё, Пэкче һәм Силла артабан нығынып китә һәм Корея ярымутрауында IV быуатта 0}өс корея дәүләтен барлыҡҡа килтерә. == Шулай уҡ ҡара == * История Кореи * Список монархов Кореи == Иҫкәрмәләр == {{reflist|2}} == Һылтанмалар == * [http://goryeo.ru/node/66 Статья на goryeo.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170609163540/http://goryeo.ru/node/66 |date=2017-06-09 }} [[Категория:Древняя история Кореи]] [[Категория:Государства в истории Кореи]] [[Категория:Исчезли в 108 году до н. э.]] 09qfwqptsbvnf8y0n2thwkthcndsoaw 0 133443 1306759 1305826 2026-10-03T06:48:55Z ~2026-53089-36 49079 /* Фәнни эшмәкәрлеге */ 1306759 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы<br /> Абуталипова | Изображение = | Ширина = | Описание изображения = | Дата рождения = 30.03.1954 | Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы<ref name="БР">1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]</ref> | Дата смерти = | Место смерти = | Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}} | Научная сфера = [[лингвистика]] | Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;<br /> |Учёная степень = филология фәндәре докторы (2009) |Учёное звание = профессор | Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге | Научный руководитель = | Знаменитые ученики = | Известен как = | Награды и премии = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}} | Сайт = }} {{фамилиялаш|Абуталипов}} '''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2000 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). == Биографияһы == Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1969 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. * БДУ йүнәлтмәһе буйынса [[Ҡырмыҫҡалы районы]] Иҫке Бәпес урта мәктәбендә директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, * 1978 йылдан — Белорет ҡалаһының 1-се мәктәп-интернатында, * 1983 йылдан — Стәрлетамаҡтағы 54-се башланғыс һөнәри-техник белем биреү училищеһында, * 1985 йылдан — 1-се Стәрлетамаҡ мәктәп-интернатында эшләгән. 11 йыл ябай уҡытыусы булып эшләй. * 1987 йылдан Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһының (хәҙерге БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалында) уҡыта, * 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. Дөйөм стажы — 42 йыл, һөнәре буйынса −31 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм Стәрлетамаҡ «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар: * Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика), * Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет, * Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы, * Башҡорт телмәре мәҙәниәте == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тел ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. 115 фәнни хеҙмәте, шул иҫәптән дәреслектәре һәм һүҙлектәре донъя күрҙе. 1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. 2000 йылда доцент ғилми дәрәжәһенә лайыҡ була. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 50-гә яҡын фәнни, фәнни-методик хеҙмәттәр һәм мәҡәләләр, дәреслектәр, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. == Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре == * [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты * Филология фәндәре докторы ([[2009]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]]) * [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе([[2009]]) * == Фәнни хеҙмәттәре == * Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: Монография. — Уфа: Гилем, 2008. * Категория аспектуальности в башкирском языке: Учебно-методические материалы для студентов башкирских отделений вузов. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2008. * В помощь молодому учителю: Методическое пособие по методике обучения башкирскому языку в начальной школе. — Уфа: Китап, 2003. * Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. — Уфа: Китап, 2009 (соавтор). * Методика обучения башкирскому языку и литературе в начальных классах: УМК в 3-х частях. Ч.I. Конспекты лекций: Методические указания по выполнению курсовых и дипломных работ; Ч. II. Практикум; Ч. III. * Инструктивно-методические материалы. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2006; 2011. * методическое руководство к учебнику «Бүләк» и учебное пособие «Тылсымлы бүләк» (соавторы — Тулумбаев Х. А., Давлетшина М. С.), * учебник для башкирских детских садов «Ләйсән» (соавторы — Амирханова Г. И., Юлмухаметов М. Б.), * «Русско-башкирский словарь методических терминов» (соавтор — Камалетдинова А. В.), * методическое руководство {{comment|«Йәш уҡытыусыға ярҙамға»|«В помощь молодому учителю»}} == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Уның исеме Стәрлетамаҡ ҡалаһынан II Бөтә Донъя башҡорттары ҡоролтайында ҡатнашыусыларҙың исемлегендә лә була. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы, башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. 2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. == Әҙәбиәт == * 1993 {{comment|«Әнисә, йәшең нисә?»|«Сколько тебе лет, Аниса?»}} * 1995 {{comment|«Асыуланма, Сыбаркай»|«Асыуланма, Сыбаркай»}} * 1997 «Шаңдау» йыйынтығында «Яҙ һөйөнсөһө» — өлкән китап уҡыусылар өсөн * 2000 «Серем — йөрәк сирем» рама әҫәре — «Ағиҙел», 7-се һан * 2002 {{comment| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»}} * 2006 {{comment|«Мин үҫәм! шиғырҙар, йомаҡтар, әкиәттәр, хикәйәләр.саң|«Я расту! стихи, загадки, сказки, рассказы}}, Өфө == Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт == * «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013; * «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014. == Һылтанмалар == * [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }} * [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306] * [https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/Абуталипова%20Рамзана%20Асхатовна.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://famous-scientists.ru/10695/] * [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }} * [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1961 йылда тыуғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:30 мартта тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] 2eb8cy74ra1eqiy1l98yo0klx55imji 1306760 1306759 2026-10-03T06:55:32Z ~2026-53089-36 49079 /* Биографияһы */ 1306760 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы<br /> Абуталипова | Изображение = | Ширина = | Описание изображения = | Дата рождения = 30.03.1954 | Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы<ref name="БР">1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]</ref> | Дата смерти = | Место смерти = | Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}} | Научная сфера = [[лингвистика]] | Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;<br /> |Учёная степень = филология фәндәре докторы (2009) |Учёное звание = профессор | Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге | Научный руководитель = | Знаменитые ученики = | Известен как = | Награды и премии = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}} | Сайт = }} {{фамилиялаш|Абуталипов}} '''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2000 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). == Биографияһы == Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1971 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. * БДУ йүнәлтмәһе буйынса [[Ҡырмыҫҡалы районы]] Иҫке Бәпес урта мәктәбендә директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, * 1978 йылдан — Белорет ҡалаһының 1-се мәктәп-интернатында, * 1983 йылдан — Стәрлетамаҡтағы 54-се башланғыс һөнәри-техник белем биреү училищеһында, * 1985 йылдан — 1-се Стәрлетамаҡ мәктәп-интернатында эшләгән. 11 йыл ябай уҡытыусы булып эшләй. * 1987 йылдан Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһының (хәҙерге БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалында) уҡыта, * 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. Дөйөм стажы — 42 йыл, һөнәре буйынса −31 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм Стәрлетамаҡ «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар: * Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика), * Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет, * Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы, * Башҡорт телмәре мәҙәниәте == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тел ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. 115 фәнни хеҙмәте, шул иҫәптән дәреслектәре һәм һүҙлектәре донъя күрҙе. 1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. 2000 йылда доцент ғилми дәрәжәһенә лайыҡ була. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 50-гә яҡын фәнни, фәнни-методик хеҙмәттәр һәм мәҡәләләр, дәреслектәр, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. == Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре == * [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты * Филология фәндәре докторы ([[2009]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]]) * [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе([[2009]]) * == Фәнни хеҙмәттәре == * Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: Монография. — Уфа: Гилем, 2008. * Категория аспектуальности в башкирском языке: Учебно-методические материалы для студентов башкирских отделений вузов. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2008. * В помощь молодому учителю: Методическое пособие по методике обучения башкирскому языку в начальной школе. — Уфа: Китап, 2003. * Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. — Уфа: Китап, 2009 (соавтор). * Методика обучения башкирскому языку и литературе в начальных классах: УМК в 3-х частях. Ч.I. Конспекты лекций: Методические указания по выполнению курсовых и дипломных работ; Ч. II. Практикум; Ч. III. * Инструктивно-методические материалы. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2006; 2011. * методическое руководство к учебнику «Бүләк» и учебное пособие «Тылсымлы бүләк» (соавторы — Тулумбаев Х. А., Давлетшина М. С.), * учебник для башкирских детских садов «Ләйсән» (соавторы — Амирханова Г. И., Юлмухаметов М. Б.), * «Русско-башкирский словарь методических терминов» (соавтор — Камалетдинова А. В.), * методическое руководство {{comment|«Йәш уҡытыусыға ярҙамға»|«В помощь молодому учителю»}} == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Уның исеме Стәрлетамаҡ ҡалаһынан II Бөтә Донъя башҡорттары ҡоролтайында ҡатнашыусыларҙың исемлегендә лә була. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы, башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. 2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. == Әҙәбиәт == * 1993 {{comment|«Әнисә, йәшең нисә?»|«Сколько тебе лет, Аниса?»}} * 1995 {{comment|«Асыуланма, Сыбаркай»|«Асыуланма, Сыбаркай»}} * 1997 «Шаңдау» йыйынтығында «Яҙ һөйөнсөһө» — өлкән китап уҡыусылар өсөн * 2000 «Серем — йөрәк сирем» рама әҫәре — «Ағиҙел», 7-се һан * 2002 {{comment| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»}} * 2006 {{comment|«Мин үҫәм! шиғырҙар, йомаҡтар, әкиәттәр, хикәйәләр.саң|«Я расту! стихи, загадки, сказки, рассказы}}, Өфө == Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт == * «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013; * «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014. == Һылтанмалар == * [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }} * [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306] * [https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/Абуталипова%20Рамзана%20Асхатовна.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://famous-scientists.ru/10695/] * [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }} * [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1961 йылда тыуғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:30 мартта тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] 6881pfg9s8ek4ut8ln4b9wr90n81z2x 1306763 1306760 2026-10-03T07:31:08Z ~2026-53089-36 49079 /* Йәмәғәт эшмәкәрлеге */ 1306763 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы<br /> Абуталипова | Изображение = | Ширина = | Описание изображения = | Дата рождения = 30.03.1954 | Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы<ref name="БР">1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]</ref> | Дата смерти = | Место смерти = | Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}} | Научная сфера = [[лингвистика]] | Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;<br /> |Учёная степень = филология фәндәре докторы (2009) |Учёное звание = профессор | Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге | Научный руководитель = | Знаменитые ученики = | Известен как = | Награды и премии = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}} | Сайт = }} {{фамилиялаш|Абуталипов}} '''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2000 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). == Биографияһы == Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1971 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. * БДУ йүнәлтмәһе буйынса [[Ҡырмыҫҡалы районы]] Иҫке Бәпес урта мәктәбендә директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, * 1978 йылдан — Белорет ҡалаһының 1-се мәктәп-интернатында, * 1983 йылдан — Стәрлетамаҡтағы 54-се башланғыс һөнәри-техник белем биреү училищеһында, * 1985 йылдан — 1-се Стәрлетамаҡ мәктәп-интернатында эшләгән. 11 йыл ябай уҡытыусы булып эшләй. * 1987 йылдан Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһының (хәҙерге БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалында) уҡыта, * 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. Дөйөм стажы — 42 йыл, һөнәре буйынса −31 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм Стәрлетамаҡ «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар: * Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика), * Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет, * Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы, * Башҡорт телмәре мәҙәниәте == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тел ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. 115 фәнни хеҙмәте, шул иҫәптән дәреслектәре һәм һүҙлектәре донъя күрҙе. 1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. 2000 йылда доцент ғилми дәрәжәһенә лайыҡ була. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 50-гә яҡын фәнни, фәнни-методик хеҙмәттәр һәм мәҡәләләр, дәреслектәр, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. == Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре == * [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты * Филология фәндәре докторы ([[2009]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]]) * [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе([[2009]]) * == Фәнни хеҙмәттәре == * Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: Монография. — Уфа: Гилем, 2008. * Категория аспектуальности в башкирском языке: Учебно-методические материалы для студентов башкирских отделений вузов. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2008. * В помощь молодому учителю: Методическое пособие по методике обучения башкирскому языку в начальной школе. — Уфа: Китап, 2003. * Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. — Уфа: Китап, 2009 (соавтор). * Методика обучения башкирскому языку и литературе в начальных классах: УМК в 3-х частях. Ч.I. Конспекты лекций: Методические указания по выполнению курсовых и дипломных работ; Ч. II. Практикум; Ч. III. * Инструктивно-методические материалы. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2006; 2011. * методическое руководство к учебнику «Бүләк» и учебное пособие «Тылсымлы бүләк» (соавторы — Тулумбаев Х. А., Давлетшина М. С.), * учебник для башкирских детских садов «Ләйсән» (соавторы — Амирханова Г. И., Юлмухаметов М. Б.), * «Русско-башкирский словарь методических терминов» (соавтор — Камалетдинова А. В.), * методическое руководство {{comment|«Йәш уҡытыусыға ярҙамға»|«В помощь молодому учителю»}} == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Стәрлетамаҡта башҡорттар ҡоролтайының ҡала башҡарма комитетының беренсе рәйесе була, икенсе бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты итеп һайлана. Ул Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы бюроһы ағзаһы, ҡала гәзитенең мөхәрририәт ағзаһы. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы, башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. 2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. == Әҙәбиәт == * 1993 {{comment|«Әнисә, йәшең нисә?»|«Сколько тебе лет, Аниса?»}} * 1995 {{comment|«Асыуланма, Сыбаркай»|«Асыуланма, Сыбаркай»}} * 1997 «Шаңдау» йыйынтығында «Яҙ һөйөнсөһө» — өлкән китап уҡыусылар өсөн * 2000 «Серем — йөрәк сирем» рама әҫәре — «Ағиҙел», 7-се һан * 2002 {{comment| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»}} * 2006 {{comment|«Мин үҫәм! шиғырҙар, йомаҡтар, әкиәттәр, хикәйәләр.саң|«Я расту! стихи, загадки, сказки, рассказы}}, Өфө == Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт == * «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013; * «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014. == Һылтанмалар == * [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }} * [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306] * [https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/Абуталипова%20Рамзана%20Асхатовна.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://famous-scientists.ru/10695/] * [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }} * [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1961 йылда тыуғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:30 мартта тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] i6q7deuy0nqns8mkpp387voqxc6apcz 1306766 1306763 2026-10-03T07:49:54Z ~2026-53089-36 49079 /* Йәмәғәт эшмәкәрлеге */ 1306766 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы<br /> Абуталипова | Изображение = | Ширина = | Описание изображения = | Дата рождения = 30.03.1954 | Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы<ref name="БР">1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]</ref> | Дата смерти = | Место смерти = | Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}} | Научная сфера = [[лингвистика]] | Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;<br /> |Учёная степень = филология фәндәре докторы (2009) |Учёное звание = профессор | Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге | Научный руководитель = | Знаменитые ученики = | Известен как = | Награды и премии = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}} | Сайт = }} {{фамилиялаш|Абуталипов}} '''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2000 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). == Биографияһы == Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1971 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. * БДУ йүнәлтмәһе буйынса [[Ҡырмыҫҡалы районы]] Иҫке Бәпес урта мәктәбендә директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, * 1978 йылдан — Белорет ҡалаһының 1-се мәктәп-интернатында, * 1983 йылдан — Стәрлетамаҡтағы 54-се башланғыс һөнәри-техник белем биреү училищеһында, * 1985 йылдан — 1-се Стәрлетамаҡ мәктәп-интернатында эшләгән. 11 йыл ябай уҡытыусы булып эшләй. * 1987 йылдан Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһының (хәҙерге БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалында) уҡыта, * 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. Дөйөм стажы — 42 йыл, һөнәре буйынса −31 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм Стәрлетамаҡ «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар: * Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика), * Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет, * Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы, * Башҡорт телмәре мәҙәниәте == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тел ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. 115 фәнни хеҙмәте, шул иҫәптән дәреслектәре һәм һүҙлектәре донъя күрҙе. 1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. 2000 йылда доцент ғилми дәрәжәһенә лайыҡ була. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 50-гә яҡын фәнни, фәнни-методик хеҙмәттәр һәм мәҡәләләр, дәреслектәр, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. == Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре == * [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты * Филология фәндәре докторы ([[2009]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]]) * [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе([[2009]]) * == Фәнни хеҙмәттәре == * Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: Монография. — Уфа: Гилем, 2008. * Категория аспектуальности в башкирском языке: Учебно-методические материалы для студентов башкирских отделений вузов. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2008. * В помощь молодому учителю: Методическое пособие по методике обучения башкирскому языку в начальной школе. — Уфа: Китап, 2003. * Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. — Уфа: Китап, 2009 (соавтор). * Методика обучения башкирскому языку и литературе в начальных классах: УМК в 3-х частях. Ч.I. Конспекты лекций: Методические указания по выполнению курсовых и дипломных работ; Ч. II. Практикум; Ч. III. * Инструктивно-методические материалы. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2006; 2011. * методическое руководство к учебнику «Бүләк» и учебное пособие «Тылсымлы бүләк» (соавторы — Тулумбаев Х. А., Давлетшина М. С.), * учебник для башкирских детских садов «Ләйсән» (соавторы — Амирханова Г. И., Юлмухаметов М. Б.), * «Русско-башкирский словарь методических терминов» (соавтор — Камалетдинова А. В.), * методическое руководство {{comment|«Йәш уҡытыусыға ярҙамға»|«В помощь молодому учителю»}} == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Стәрлетамаҡта башҡорттар ҡоролтайының ҡала башҡарма комитетының беренсе рәйесе була, икенсе бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты итеп һайлана. Ул Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы бюроһы ағзаһы, Стәрлетамаҡ ҡала гәзите "Ашҡаҙар"ҙың мөхәрририәт ағзаһы. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы, башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. 2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. == Әҙәбиәт == * 1993 {{comment|«Әнисә, йәшең нисә?»|«Сколько тебе лет, Аниса?»}} * 1995 {{comment|«Асыуланма, Сыбаркай»|«Асыуланма, Сыбаркай»}} * 1997 «Шаңдау» йыйынтығында «Яҙ һөйөнсөһө» — өлкән китап уҡыусылар өсөн * 2000 «Серем — йөрәк сирем» рама әҫәре — «Ағиҙел», 7-се һан * 2002 {{comment| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»}} * 2006 {{comment|«Мин үҫәм! шиғырҙар, йомаҡтар, әкиәттәр, хикәйәләр.саң|«Я расту! стихи, загадки, сказки, рассказы}}, Өфө == Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт == * «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013; * «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014. == Һылтанмалар == * [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }} * [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306] * [https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/Абуталипова%20Рамзана%20Асхатовна.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://famous-scientists.ru/10695/] * [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }} * [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1961 йылда тыуғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:30 мартта тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] pih62611zqi8io7cy47wophufti2glp 1306767 1306766 2026-10-03T07:57:47Z ~2026-53089-36 49079 1306767 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы<br /> Абуталипова | Изображение = | Ширина = | Описание изображения = | Дата рождения = 30.03.1954 | Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы<ref name="БР">1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]</ref> | Дата смерти = | Место смерти = | Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}} | Научная сфера = [[лингвистика]] | Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;<br /> |Учёная степень = филология фәндәре докторы (2009) |Учёное звание = профессор | Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге | Научный руководитель = | Знаменитые ученики = | Известен как = | Награды и премии = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}} | Сайт = }} {{фамилиялаш|Абуталипов}} '''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2000 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының ағза-корреспонденты. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). == Биографияһы == Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1971 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. * БДУ йүнәлтмәһе буйынса [[Ҡырмыҫҡалы районы]] Иҫке Бәпес урта мәктәбендә директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, * 1978 йылдан — Белорет ҡалаһының 1-се мәктәп-интернатында, * 1983 йылдан — Стәрлетамаҡтағы 54-се башланғыс һөнәри-техник белем биреү училищеһында, * 1985 йылдан — 1-се Стәрлетамаҡ мәктәп-интернатында эшләгән. 11 йыл ябай уҡытыусы булып эшләй. * 1987 йылдан Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһының (хәҙерге БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалында) уҡыта, * 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. Дөйөм стажы — 42 йыл, һөнәре буйынса −31 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм Стәрлетамаҡ «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар: * Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика), * Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет, * Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы, * Башҡорт телмәре мәҙәниәте == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тел ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. 115 фәнни хеҙмәте, шул иҫәптән дәреслектәре һәм һүҙлектәре донъя күрҙе. 1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. 2000 йылда доцент ғилми дәрәжәһенә лайыҡ була. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 50-гә яҡын фәнни, фәнни-методик хеҙмәттәр һәм мәҡәләләр, дәреслектәр, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. == Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре == * [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты * Филология фәндәре докторы ([[2009]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]]) * [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе([[2009]]) * == Фәнни хеҙмәттәре == * Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: Монография. — Уфа: Гилем, 2008. * Категория аспектуальности в башкирском языке: Учебно-методические материалы для студентов башкирских отделений вузов. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2008. * В помощь молодому учителю: Методическое пособие по методике обучения башкирскому языку в начальной школе. — Уфа: Китап, 2003. * Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. — Уфа: Китап, 2009 (соавтор). * Методика обучения башкирскому языку и литературе в начальных классах: УМК в 3-х частях. Ч.I. Конспекты лекций: Методические указания по выполнению курсовых и дипломных работ; Ч. II. Практикум; Ч. III. * Инструктивно-методические материалы. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2006; 2011. * методическое руководство к учебнику «Бүләк» и учебное пособие «Тылсымлы бүләк» (соавторы — Тулумбаев Х. А., Давлетшина М. С.), * учебник для башкирских детских садов «Ләйсән» (соавторы — Амирханова Г. И., Юлмухаметов М. Б.), * «Русско-башкирский словарь методических терминов» (соавтор — Камалетдинова А. В.), * методическое руководство {{comment|«Йәш уҡытыусыға ярҙамға»|«В помощь молодому учителю»}} == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Стәрлетамаҡта башҡорттар ҡоролтайының ҡала башҡарма комитетының беренсе рәйесе була, икенсе бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты итеп һайлана. Ул Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы бюроһы ағзаһы, Стәрлетамаҡ ҡала гәзите "Ашҡаҙар"ҙың мөхәрририәт ағзаһы. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы, башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. 2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. == Әҙәбиәт == * 1993 {{comment|«Әнисә, йәшең нисә?»|«Сколько тебе лет, Аниса?»}} * 1995 {{comment|«Асыуланма, Сыбаркай»|«Асыуланма, Сыбаркай»}} * 1997 «Шаңдау» йыйынтығында «Яҙ һөйөнсөһө» — өлкән китап уҡыусылар өсөн * 2000 «Серем — йөрәк сирем» рама әҫәре — «Ағиҙел», 7-се һан * 2002 {{comment| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»}} * 2006 {{comment|«Мин үҫәм! шиғырҙар, йомаҡтар, әкиәттәр, хикәйәләр.саң|«Я расту! стихи, загадки, сказки, рассказы}}, Өфө == Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт == * «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013; * «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014. == Һылтанмалар == * [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }} * [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306] * [https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/Абуталипова%20Рамзана%20Асхатовна.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://famous-scientists.ru/10695/] * [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }} * [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1961 йылда тыуғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:30 мартта тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] 6nqh2s1fcuuuuosypa5rmjdpmusj7yv 1306771 1306767 2026-10-03T08:16:13Z ~2026-53089-36 49079 /* Фәнни эшмәкәрлеге */ 1306771 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы<br /> Абуталипова | Изображение = | Ширина = | Описание изображения = | Дата рождения = 30.03.1954 | Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы<ref name="БР">1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]</ref> | Дата смерти = | Место смерти = | Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}} | Научная сфера = [[лингвистика]] | Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;<br /> |Учёная степень = филология фәндәре докторы (2009) |Учёное звание = профессор | Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге | Научный руководитель = | Знаменитые ученики = | Известен как = | Награды и премии = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}} | Сайт = }} {{фамилиялаш|Абуталипов}} '''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2000 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының ағза-корреспонденты. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). == Биографияһы == Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1971 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. * БДУ йүнәлтмәһе буйынса [[Ҡырмыҫҡалы районы]] Иҫке Бәпес урта мәктәбендә директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, * 1978 йылдан — Белорет ҡалаһының 1-се мәктәп-интернатында, * 1983 йылдан — Стәрлетамаҡтағы 54-се башланғыс һөнәри-техник белем биреү училищеһында, * 1985 йылдан — 1-се Стәрлетамаҡ мәктәп-интернатында эшләгән. 11 йыл ябай уҡытыусы булып эшләй. * 1987 йылдан Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһының (хәҙерге БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалында) уҡыта, * 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. Дөйөм стажы — 42 йыл, һөнәре буйынса −31 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм Стәрлетамаҡ «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар: * Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика), * Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет, * Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы, * Башҡорт телмәре мәҙәниәте == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тел ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. 115 фәнни хеҙмәте, шул иҫәптән дәреслектәре һәм һүҙлектәре донъя күрҙе. 1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«Рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2000 йылда доцент дәрәжәһенә эйә була. 2009 йылда «Башҡорт телендә аспектуаллек функциональ-семантик категорияһы» темаһына филология фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 250-гә яҡын фәнни, фәнни-методик мәҡәлә, ике монография, утыҙлап дәреслек, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. == Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре == * [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты * Филология фәндәре докторы ([[2009]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]]) * [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе([[2009]]) * == Фәнни хеҙмәттәре == * Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: Монография. — Уфа: Гилем, 2008. * Категория аспектуальности в башкирском языке: Учебно-методические материалы для студентов башкирских отделений вузов. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2008. * В помощь молодому учителю: Методическое пособие по методике обучения башкирскому языку в начальной школе. — Уфа: Китап, 2003. * Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. — Уфа: Китап, 2009 (соавтор). * Методика обучения башкирскому языку и литературе в начальных классах: УМК в 3-х частях. Ч.I. Конспекты лекций: Методические указания по выполнению курсовых и дипломных работ; Ч. II. Практикум; Ч. III. * Инструктивно-методические материалы. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2006; 2011. * методическое руководство к учебнику «Бүләк» и учебное пособие «Тылсымлы бүләк» (соавторы — Тулумбаев Х. А., Давлетшина М. С.), * учебник для башкирских детских садов «Ләйсән» (соавторы — Амирханова Г. И., Юлмухаметов М. Б.), * «Русско-башкирский словарь методических терминов» (соавтор — Камалетдинова А. В.), * методическое руководство {{comment|«Йәш уҡытыусыға ярҙамға»|«В помощь молодому учителю»}} == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Стәрлетамаҡта башҡорттар ҡоролтайының ҡала башҡарма комитетының беренсе рәйесе була, икенсе бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты итеп һайлана. Ул Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы бюроһы ағзаһы, Стәрлетамаҡ ҡала гәзите "Ашҡаҙар"ҙың мөхәрририәт ағзаһы. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы, башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. 2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. == Әҙәбиәт == * 1993 {{comment|«Әнисә, йәшең нисә?»|«Сколько тебе лет, Аниса?»}} * 1995 {{comment|«Асыуланма, Сыбаркай»|«Асыуланма, Сыбаркай»}} * 1997 «Шаңдау» йыйынтығында «Яҙ һөйөнсөһө» — өлкән китап уҡыусылар өсөн * 2000 «Серем — йөрәк сирем» рама әҫәре — «Ағиҙел», 7-се һан * 2002 {{comment| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»}} * 2006 {{comment|«Мин үҫәм! шиғырҙар, йомаҡтар, әкиәттәр, хикәйәләр.саң|«Я расту! стихи, загадки, сказки, рассказы}}, Өфө == Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт == * «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013; * «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014. == Һылтанмалар == * [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }} * [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306] * [https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/Абуталипова%20Рамзана%20Асхатовна.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://famous-scientists.ru/10695/] * [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }} * [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1961 йылда тыуғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:30 мартта тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] kundkaqsiv4ot99q4j1it1t99wa01b6 1306773 1306771 2026-10-03T08:28:42Z ~2026-53089-36 49079 /* Фәнни хеҙмәттәре */ 1306773 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы<br /> Абуталипова | Изображение = | Ширина = | Описание изображения = | Дата рождения = 30.03.1954 | Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы<ref name="БР">1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]</ref> | Дата смерти = | Место смерти = | Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}} | Научная сфера = [[лингвистика]] | Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;<br /> |Учёная степень = филология фәндәре докторы (2009) |Учёное звание = профессор | Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге | Научный руководитель = | Знаменитые ученики = | Известен как = | Награды и премии = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}} | Сайт = }} {{фамилиялаш|Абуталипов}} '''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2000 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының ағза-корреспонденты. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). == Биографияһы == Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1971 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. * БДУ йүнәлтмәһе буйынса [[Ҡырмыҫҡалы районы]] Иҫке Бәпес урта мәктәбендә директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, * 1978 йылдан — Белорет ҡалаһының 1-се мәктәп-интернатында, * 1983 йылдан — Стәрлетамаҡтағы 54-се башланғыс һөнәри-техник белем биреү училищеһында, * 1985 йылдан — 1-се Стәрлетамаҡ мәктәп-интернатында эшләгән. 11 йыл ябай уҡытыусы булып эшләй. * 1987 йылдан Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһының (хәҙерге БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалында) уҡыта, * 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. Дөйөм стажы — 42 йыл, һөнәре буйынса −31 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм Стәрлетамаҡ «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар: * Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика), * Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет, * Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы, * Башҡорт телмәре мәҙәниәте == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тел ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. 115 фәнни хеҙмәте, шул иҫәптән дәреслектәре һәм һүҙлектәре донъя күрҙе. 1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«Рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2000 йылда доцент дәрәжәһенә эйә була. 2009 йылда «Башҡорт телендә аспектуаллек функциональ-семантик категорияһы» темаһына филология фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 250-гә яҡын фәнни, фәнни-методик мәҡәлә, ике монография, утыҙлап дәреслек, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. == Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре == * [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты * Филология фәндәре докторы ([[2009]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]]) * [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе([[2009]]) * == Фәнни хеҙмәттәре == * Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: Монография. — Уфа: Гилем, 2008. * Төрки телдәрҙә аспектуаль мәғәнәләрҙе репрезентациялаусы саралар: Монография. * Категория аспектуальности в башкирском языке: Учебно-методические материалы для студентов башкирских отделений вузов. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2008. * В помощь молодому учителю: Методическое пособие по методике обучения башкирскому языку в начальной школе. — Уфа: Китап, 2003. * Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. — Уфа: Китап, 2009 (соавтор). * Методика обучения башкирскому языку и литературе в начальных классах: УМК в 3-х частях. Ч.I. Конспекты лекций: Методические указания по выполнению курсовых и дипломных работ; Ч. II. Практикум; Ч. III. * Инструктивно-методические материалы. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2006; 2011. * методическое руководство к учебнику «Бүләк» и учебное пособие «Тылсымлы бүләк» (соавторы — Тулумбаев Х. А., Давлетшина М. С.), * учебник для башкирских детских садов «Ләйсән» (соавторы — Амирханова Г. И., Юлмухаметов М. Б.), * «Русско-башкирский словарь методических терминов» (соавтор — Камалетдинова А. В.), * методическое руководство {{comment|«Йәш уҡытыусыға ярҙамға»|«В помощь молодому учителю»}} == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Стәрлетамаҡта башҡорттар ҡоролтайының ҡала башҡарма комитетының беренсе рәйесе була, икенсе бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты итеп һайлана. Ул Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы бюроһы ағзаһы, Стәрлетамаҡ ҡала гәзите "Ашҡаҙар"ҙың мөхәрририәт ағзаһы. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы, башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. 2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. == Әҙәбиәт == * 1993 {{comment|«Әнисә, йәшең нисә?»|«Сколько тебе лет, Аниса?»}} * 1995 {{comment|«Асыуланма, Сыбаркай»|«Асыуланма, Сыбаркай»}} * 1997 «Шаңдау» йыйынтығында «Яҙ һөйөнсөһө» — өлкән китап уҡыусылар өсөн * 2000 «Серем — йөрәк сирем» рама әҫәре — «Ағиҙел», 7-се һан * 2002 {{comment| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»}} * 2006 {{comment|«Мин үҫәм! шиғырҙар, йомаҡтар, әкиәттәр, хикәйәләр.саң|«Я расту! стихи, загадки, сказки, рассказы}}, Өфө == Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт == * «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013; * «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014. == Һылтанмалар == * [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }} * [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306] * [https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/Абуталипова%20Рамзана%20Асхатовна.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://famous-scientists.ru/10695/] * [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }} * [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1961 йылда тыуғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:30 мартта тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] gxyi6rcq061oo1a0g6wli70mdf4ot4s 1306774 1306773 2026-10-03T08:35:35Z ~2026-53089-36 49079 /* Фәнни эшмәкәрлеге */ 1306774 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы<br /> Абуталипова | Изображение = | Ширина = | Описание изображения = | Дата рождения = 30.03.1954 | Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы<ref name="БР">1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]</ref> | Дата смерти = | Место смерти = | Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}} | Научная сфера = [[лингвистика]] | Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;<br /> |Учёная степень = филология фәндәре докторы (2009) |Учёное звание = профессор | Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге | Научный руководитель = | Знаменитые ученики = | Известен как = | Награды и премии = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}} | Сайт = }} {{фамилиялаш|Абуталипов}} '''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2000 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының ағза-корреспонденты. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). == Биографияһы == Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1971 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. * БДУ йүнәлтмәһе буйынса [[Ҡырмыҫҡалы районы]] Иҫке Бәпес урта мәктәбендә директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, * 1978 йылдан — Белорет ҡалаһының 1-се мәктәп-интернатында, * 1983 йылдан — Стәрлетамаҡтағы 54-се башланғыс һөнәри-техник белем биреү училищеһында, * 1985 йылдан — 1-се Стәрлетамаҡ мәктәп-интернатында эшләгән. 11 йыл ябай уҡытыусы булып эшләй. * 1987 йылдан Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһының (хәҙерге БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалында) уҡыта, * 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. Дөйөм стажы — 42 йыл, һөнәре буйынса −31 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм Стәрлетамаҡ «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар: * Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика), * Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет, * Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы, * Башҡорт телмәре мәҙәниәте == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тел ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. 115 фәнни хеҙмәте, шул иҫәптән дәреслектәре һәм һүҙлектәре донъя күрҙе. 1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«Рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2000 йылда доцент дәрәжәһенә эйә була. 2009 йылда «Башҡорт телендә аспектуаллек функциональ-семантик категорияһы» темаһына филология фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 250-гә яҡын фәнни, фәнни-методик мәҡәлә, ике монография, утыҙлап дәреслек, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. 2013 йылдан Рәсәй ғилми фонды, Рәсәй фундаменталь тикшеренеүҙәр фонды эксперты. Башҡорт телен уҡыу-уҡытыу методикаһының актуаль проблемаларына арналған мәҡәләләре «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналында даими баҫылып тора. 2007 йылда журналдың лауреаты була. == Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре == * [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты * Филология фәндәре докторы ([[2009]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]]) * [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе([[2009]]) * == Фәнни хеҙмәттәре == * Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: Монография. — Уфа: Гилем, 2008. * Төрки телдәрҙә аспектуаль мәғәнәләрҙе репрезентациялаусы саралар: Монография. * Категория аспектуальности в башкирском языке: Учебно-методические материалы для студентов башкирских отделений вузов. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2008. * В помощь молодому учителю: Методическое пособие по методике обучения башкирскому языку в начальной школе. — Уфа: Китап, 2003. * Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. — Уфа: Китап, 2009 (соавтор). * Методика обучения башкирскому языку и литературе в начальных классах: УМК в 3-х частях. Ч.I. Конспекты лекций: Методические указания по выполнению курсовых и дипломных работ; Ч. II. Практикум; Ч. III. * Инструктивно-методические материалы. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2006; 2011. * методическое руководство к учебнику «Бүләк» и учебное пособие «Тылсымлы бүләк» (соавторы — Тулумбаев Х. А., Давлетшина М. С.), * учебник для башкирских детских садов «Ләйсән» (соавторы — Амирханова Г. И., Юлмухаметов М. Б.), * «Русско-башкирский словарь методических терминов» (соавтор — Камалетдинова А. В.), * методическое руководство {{comment|«Йәш уҡытыусыға ярҙамға»|«В помощь молодому учителю»}} == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Стәрлетамаҡта башҡорттар ҡоролтайының ҡала башҡарма комитетының беренсе рәйесе була, икенсе бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты итеп һайлана. Ул Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы бюроһы ағзаһы, Стәрлетамаҡ ҡала гәзите "Ашҡаҙар"ҙың мөхәрририәт ағзаһы. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы, башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. 2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. == Әҙәбиәт == * 1993 {{comment|«Әнисә, йәшең нисә?»|«Сколько тебе лет, Аниса?»}} * 1995 {{comment|«Асыуланма, Сыбаркай»|«Асыуланма, Сыбаркай»}} * 1997 «Шаңдау» йыйынтығында «Яҙ һөйөнсөһө» — өлкән китап уҡыусылар өсөн * 2000 «Серем — йөрәк сирем» рама әҫәре — «Ағиҙел», 7-се һан * 2002 {{comment| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»}} * 2006 {{comment|«Мин үҫәм! шиғырҙар, йомаҡтар, әкиәттәр, хикәйәләр.саң|«Я расту! стихи, загадки, сказки, рассказы}}, Өфө == Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт == * «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013; * «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014. == Һылтанмалар == * [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }} * [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306] * [https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/Абуталипова%20Рамзана%20Асхатовна.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://famous-scientists.ru/10695/] * [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }} * [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1961 йылда тыуғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:30 мартта тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] 871vv1vt3i6dzibhyoq92jryslm92mx 1306775 1306774 2026-10-03T08:37:07Z ~2026-53089-36 49079 /* Әҙәбиәт */ 1306775 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы<br /> Абуталипова | Изображение = | Ширина = | Описание изображения = | Дата рождения = 30.03.1954 | Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы<ref name="БР">1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]</ref> | Дата смерти = | Место смерти = | Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}} | Научная сфера = [[лингвистика]] | Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;<br /> |Учёная степень = филология фәндәре докторы (2009) |Учёное звание = профессор | Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге | Научный руководитель = | Знаменитые ученики = | Известен как = | Награды и премии = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}} | Сайт = }} {{фамилиялаш|Абуталипов}} '''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2000 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының ағза-корреспонденты. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). == Биографияһы == Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1971 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. * БДУ йүнәлтмәһе буйынса [[Ҡырмыҫҡалы районы]] Иҫке Бәпес урта мәктәбендә директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, * 1978 йылдан — Белорет ҡалаһының 1-се мәктәп-интернатында, * 1983 йылдан — Стәрлетамаҡтағы 54-се башланғыс һөнәри-техник белем биреү училищеһында, * 1985 йылдан — 1-се Стәрлетамаҡ мәктәп-интернатында эшләгән. 11 йыл ябай уҡытыусы булып эшләй. * 1987 йылдан Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһының (хәҙерге БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалында) уҡыта, * 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. Дөйөм стажы — 42 йыл, һөнәре буйынса −31 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм Стәрлетамаҡ «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар: * Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика), * Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет, * Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы, * Башҡорт телмәре мәҙәниәте == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тел ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. 115 фәнни хеҙмәте, шул иҫәптән дәреслектәре һәм һүҙлектәре донъя күрҙе. 1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«Рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2000 йылда доцент дәрәжәһенә эйә була. 2009 йылда «Башҡорт телендә аспектуаллек функциональ-семантик категорияһы» темаһына филология фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 250-гә яҡын фәнни, фәнни-методик мәҡәлә, ике монография, утыҙлап дәреслек, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. 2013 йылдан Рәсәй ғилми фонды, Рәсәй фундаменталь тикшеренеүҙәр фонды эксперты. Башҡорт телен уҡыу-уҡытыу методикаһының актуаль проблемаларына арналған мәҡәләләре «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналында даими баҫылып тора. 2007 йылда журналдың лауреаты була. == Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре == * [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты * Филология фәндәре докторы ([[2009]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]]) * [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе([[2009]]) * == Фәнни хеҙмәттәре == * Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: Монография. — Уфа: Гилем, 2008. * Төрки телдәрҙә аспектуаль мәғәнәләрҙе репрезентациялаусы саралар: Монография. * Категория аспектуальности в башкирском языке: Учебно-методические материалы для студентов башкирских отделений вузов. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2008. * В помощь молодому учителю: Методическое пособие по методике обучения башкирскому языку в начальной школе. — Уфа: Китап, 2003. * Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. — Уфа: Китап, 2009 (соавтор). * Методика обучения башкирскому языку и литературе в начальных классах: УМК в 3-х частях. Ч.I. Конспекты лекций: Методические указания по выполнению курсовых и дипломных работ; Ч. II. Практикум; Ч. III. * Инструктивно-методические материалы. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2006; 2011. * методическое руководство к учебнику «Бүләк» и учебное пособие «Тылсымлы бүләк» (соавторы — Тулумбаев Х. А., Давлетшина М. С.), * учебник для башкирских детских садов «Ләйсән» (соавторы — Амирханова Г. И., Юлмухаметов М. Б.), * «Русско-башкирский словарь методических терминов» (соавтор — Камалетдинова А. В.), * методическое руководство {{comment|«Йәш уҡытыусыға ярҙамға»|«В помощь молодому учителю»}} == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Стәрлетамаҡта башҡорттар ҡоролтайының ҡала башҡарма комитетының беренсе рәйесе була, икенсе бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты итеп һайлана. Ул Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы бюроһы ағзаһы, Стәрлетамаҡ ҡала гәзите "Ашҡаҙар"ҙың мөхәрририәт ағзаһы. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы, башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. 2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. == Әҙәбиәт == * 1993 {{comment|«Әнисә, йәшең нисә?»|«Сколько тебе лет, Аниса?»}} * 1995 {{comment|«Асыуланма, Сыбаркай»|«Асыуланма, Сыбаркай»}} * 1997 «Шаңдау» йыйынтығында «Яҙ һөйөнсөһө» — өлкән китап уҡыусылар өсөн * 2000 «Серем — йөрәк сирем» драма әҫәре — «Ағиҙел», 7-се һан * 2002 {{comment| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»}} * 2006 {{comment|«Мин үҫәм! шиғырҙар, йомаҡтар, әкиәттәр, хикәйәләр.саң|«Я расту! стихи, загадки, сказки, рассказы}}, Өфө == Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт == * «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013; * «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014. == Һылтанмалар == * [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }} * [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306] * [https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/Абуталипова%20Рамзана%20Асхатовна.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://famous-scientists.ru/10695/] * [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }} * [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1961 йылда тыуғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:30 мартта тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] tepwj65ovgsj8u1cxr0d10kdev6pn9w 1306776 1306775 2026-10-03T08:44:23Z ~2026-53089-36 49079 /* Йәмәғәт эшмәкәрлеге */ 1306776 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы<br /> Абуталипова | Изображение = | Ширина = | Описание изображения = | Дата рождения = 30.03.1954 | Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы<ref name="БР">1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]</ref> | Дата смерти = | Место смерти = | Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}} | Научная сфера = [[лингвистика]] | Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;<br /> |Учёная степень = филология фәндәре докторы (2009) |Учёное звание = профессор | Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге | Научный руководитель = | Знаменитые ученики = | Известен как = | Награды и премии = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}} | Сайт = }} {{фамилиялаш|Абуталипов}} '''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2000 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының ағза-корреспонденты. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). == Биографияһы == Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1971 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. * БДУ йүнәлтмәһе буйынса [[Ҡырмыҫҡалы районы]] Иҫке Бәпес урта мәктәбендә директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, * 1978 йылдан — Белорет ҡалаһының 1-се мәктәп-интернатында, * 1983 йылдан — Стәрлетамаҡтағы 54-се башланғыс һөнәри-техник белем биреү училищеһында, * 1985 йылдан — 1-се Стәрлетамаҡ мәктәп-интернатында эшләгән. 11 йыл ябай уҡытыусы булып эшләй. * 1987 йылдан Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһының (хәҙерге БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалында) уҡыта, * 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. Дөйөм стажы — 42 йыл, һөнәре буйынса −31 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм Стәрлетамаҡ «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар: * Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика), * Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет, * Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы, * Башҡорт телмәре мәҙәниәте == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тел ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. 115 фәнни хеҙмәте, шул иҫәптән дәреслектәре һәм һүҙлектәре донъя күрҙе. 1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«Рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2000 йылда доцент дәрәжәһенә эйә була. 2009 йылда «Башҡорт телендә аспектуаллек функциональ-семантик категорияһы» темаһына филология фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 250-гә яҡын фәнни, фәнни-методик мәҡәлә, ике монография, утыҙлап дәреслек, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. 2013 йылдан Рәсәй ғилми фонды, Рәсәй фундаменталь тикшеренеүҙәр фонды эксперты. Башҡорт телен уҡыу-уҡытыу методикаһының актуаль проблемаларына арналған мәҡәләләре «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналында даими баҫылып тора. 2007 йылда журналдың лауреаты була. == Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре == * [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты * Филология фәндәре докторы ([[2009]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]]) * [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе([[2009]]) * == Фәнни хеҙмәттәре == * Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: Монография. — Уфа: Гилем, 2008. * Төрки телдәрҙә аспектуаль мәғәнәләрҙе репрезентациялаусы саралар: Монография. * Категория аспектуальности в башкирском языке: Учебно-методические материалы для студентов башкирских отделений вузов. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2008. * В помощь молодому учителю: Методическое пособие по методике обучения башкирскому языку в начальной школе. — Уфа: Китап, 2003. * Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. — Уфа: Китап, 2009 (соавтор). * Методика обучения башкирскому языку и литературе в начальных классах: УМК в 3-х частях. Ч.I. Конспекты лекций: Методические указания по выполнению курсовых и дипломных работ; Ч. II. Практикум; Ч. III. * Инструктивно-методические материалы. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2006; 2011. * методическое руководство к учебнику «Бүләк» и учебное пособие «Тылсымлы бүләк» (соавторы — Тулумбаев Х. А., Давлетшина М. С.), * учебник для башкирских детских садов «Ләйсән» (соавторы — Амирханова Г. И., Юлмухаметов М. Б.), * «Русско-башкирский словарь методических терминов» (соавтор — Камалетдинова А. В.), * методическое руководство {{comment|«Йәш уҡытыусыға ярҙамға»|«В помощь молодому учителю»}} == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Стәрлетамаҡта башҡорттар ҡоролтайының ҡала башҡарма комитетының беренсе рәйесе була, икенсе бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты итеп һайлана. Ул Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы бюроһы ағзаһы, Стәрлетамаҡ ҡала гәзите "Ашҡаҙар"ҙың мөхәрририәт ағзаһы. Башҡорт халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы булараҡ, Рәмзәнә Әсҡәт ҡыҙы ҡалала үткәрелгән төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнаша. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы, башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. 2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. == Әҙәбиәт == * 1993 {{comment|«Әнисә, йәшең нисә?»|«Сколько тебе лет, Аниса?»}} * 1995 {{comment|«Асыуланма, Сыбаркай»|«Асыуланма, Сыбаркай»}} * 1997 «Шаңдау» йыйынтығында «Яҙ һөйөнсөһө» — өлкән китап уҡыусылар өсөн * 2000 «Серем — йөрәк сирем» драма әҫәре — «Ағиҙел», 7-се һан * 2002 {{comment| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»}} * 2006 {{comment|«Мин үҫәм! шиғырҙар, йомаҡтар, әкиәттәр, хикәйәләр.саң|«Я расту! стихи, загадки, сказки, рассказы}}, Өфө == Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт == * «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013; * «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014. == Һылтанмалар == * [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }} * [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306] * [https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/Абуталипова%20Рамзана%20Асхатовна.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://famous-scientists.ru/10695/] * [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }} * [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1961 йылда тыуғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:30 мартта тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] 4a9zldaravgfp1z6c0etesedb1v6v1p 1306777 1306776 2026-10-03T08:52:35Z ~2026-53089-36 49079 1306777 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы<br /> Абуталипова | Изображение = | Ширина = | Описание изображения = | Дата рождения = 30.03.1954 | Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы<ref name="БР">1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]</ref> | Дата смерти = | Место смерти = | Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}} | Научная сфера = [[лингвистика]] | Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;<br /> |Учёная степень = филология фәндәре докторы (2009) |Учёное звание = профессор | Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге | Научный руководитель = | Знаменитые ученики = | Известен как = | Награды и премии = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}} | Сайт = }} {{фамилиялаш|Абуталипов}} '''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2000 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2005). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). == Биографияһы == Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1971 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. * БДУ йүнәлтмәһе буйынса [[Ҡырмыҫҡалы районы]] Иҫке Бәпес урта мәктәбендә директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, * 1978 йылдан — Белорет ҡалаһының 1-се мәктәп-интернатында, * 1983 йылдан — Стәрлетамаҡтағы 54-се башланғыс һөнәри-техник белем биреү училищеһында, * 1985 йылдан — 1-се Стәрлетамаҡ мәктәп-интернатында эшләгән. 11 йыл ябай уҡытыусы булып эшләй. * 1987 йылдан Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһының (хәҙерге БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалында) уҡыта, * 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. Дөйөм стажы — 42 йыл, һөнәре буйынса −31 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм Стәрлетамаҡ «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар: * Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика), * Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет, * Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы, * Башҡорт телмәре мәҙәниәте == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тел ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. 115 фәнни хеҙмәте, шул иҫәптән дәреслектәре һәм һүҙлектәре донъя күрҙе. 1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«Рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2000 йылда доцент дәрәжәһенә эйә була. 2009 йылда «Башҡорт телендә аспектуаллек функциональ-семантик категорияһы» темаһына филология фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 250-гә яҡын фәнни, фәнни-методик мәҡәлә, ике монография, утыҙлап дәреслек, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. 2013 йылдан Рәсәй ғилми фонды, Рәсәй фундаменталь тикшеренеүҙәр фонды эксперты. Башҡорт телен уҡыу-уҡытыу методикаһының актуаль проблемаларына арналған мәҡәләләре «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналында даими баҫылып тора. 2007 йылда журналдың лауреаты була. == Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре == * [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты * Филология фәндәре докторы ([[2009]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]]) * [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе([[2009]]) * == Фәнни хеҙмәттәре == * Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: Монография. — Уфа: Гилем, 2008. * Төрки телдәрҙә аспектуаль мәғәнәләрҙе репрезентациялаусы саралар: Монография. * Категория аспектуальности в башкирском языке: Учебно-методические материалы для студентов башкирских отделений вузов. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2008. * В помощь молодому учителю: Методическое пособие по методике обучения башкирскому языку в начальной школе. — Уфа: Китап, 2003. * Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. — Уфа: Китап, 2009 (соавтор). * Методика обучения башкирскому языку и литературе в начальных классах: УМК в 3-х частях. Ч.I. Конспекты лекций: Методические указания по выполнению курсовых и дипломных работ; Ч. II. Практикум; Ч. III. * Инструктивно-методические материалы. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2006; 2011. * методическое руководство к учебнику «Бүләк» и учебное пособие «Тылсымлы бүләк» (соавторы — Тулумбаев Х. А., Давлетшина М. С.), * учебник для башкирских детских садов «Ләйсән» (соавторы — Амирханова Г. И., Юлмухаметов М. Б.), * «Русско-башкирский словарь методических терминов» (соавтор — Камалетдинова А. В.), * методическое руководство {{comment|«Йәш уҡытыусыға ярҙамға»|«В помощь молодому учителю»}} == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Стәрлетамаҡта башҡорттар ҡоролтайының ҡала башҡарма комитетының беренсе рәйесе була, икенсе бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты итеп һайлана. Ул Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы бюроһы ағзаһы, Стәрлетамаҡ ҡала гәзите "Ашҡаҙар"ҙың мөхәрририәт ағзаһы. Башҡорт халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы булараҡ, Рәмзәнә Әсҡәт ҡыҙы ҡалала үткәрелгән төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнаша. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы, башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. 2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. == Әҙәбиәт == * 1993 {{comment|«Әнисә, йәшең нисә?»|«Сколько тебе лет, Аниса?»}} * 1995 {{comment|«Асыуланма, Сыбаркай»|«Асыуланма, Сыбаркай»}} * 1997 «Шаңдау» йыйынтығында «Яҙ һөйөнсөһө» — өлкән китап уҡыусылар өсөн * 2000 «Серем — йөрәк сирем» драма әҫәре — «Ағиҙел», 7-се һан * 2002 {{comment| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»}} * 2006 {{comment|«Мин үҫәм! шиғырҙар, йомаҡтар, әкиәттәр, хикәйәләр.саң|«Я расту! стихи, загадки, сказки, рассказы}}, Өфө == Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт == * «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013; * «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014. == Һылтанмалар == * [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }} * [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306] * [https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/Абуталипова%20Рамзана%20Асхатовна.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://famous-scientists.ru/10695/] * [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }} * [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1961 йылда тыуғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:30 мартта тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] pdnl34lke6xfdhxco2a4u9sqw9drsdt 1306779 1306777 2026-10-03T09:11:51Z ~2026-53089-36 49079 /* Фәнни эшмәкәрлеге */ 1306779 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы<br /> Абуталипова | Изображение = | Ширина = | Описание изображения = | Дата рождения = 30.03.1954 | Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы<ref name="БР">1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]</ref> | Дата смерти = | Место смерти = | Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}} | Научная сфера = [[лингвистика]] | Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;<br /> |Учёная степень = филология фәндәре докторы (2009) |Учёное звание = профессор | Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге | Научный руководитель = | Знаменитые ученики = | Известен как = | Награды и премии = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}} | Сайт = }} {{фамилиялаш|Абуталипов}} '''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2000 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2005). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). == Биографияһы == Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1971 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. * БДУ йүнәлтмәһе буйынса [[Ҡырмыҫҡалы районы]] Иҫке Бәпес урта мәктәбендә директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, * 1978 йылдан — Белорет ҡалаһының 1-се мәктәп-интернатында, * 1983 йылдан — Стәрлетамаҡтағы 54-се башланғыс һөнәри-техник белем биреү училищеһында, * 1985 йылдан — 1-се Стәрлетамаҡ мәктәп-интернатында эшләгән. 11 йыл ябай уҡытыусы булып эшләй. * 1987 йылдан Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһының (хәҙерге БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалында) уҡыта, * 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. Дөйөм стажы — 42 йыл, һөнәре буйынса −31 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм Стәрлетамаҡ «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар: * Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика), * Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет, * Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы, * Башҡорт телмәре мәҙәниәте == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тел ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. 115 фәнни хеҙмәте, шул иҫәптән дәреслектәре һәм һүҙлектәре донъя күрҙе. 1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«Рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2000 йылда доцент дәрәжәһенә эйә була. 2009 йылда «Башҡорт телендә аспектуаллек функциональ-семантик категорияһы» темаһына филология фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 250-гә яҡын фәнни, фәнни-методик мәҡәлә, ике монография, утыҙлап дәреслек, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. 2013-2022 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты юғары белем биреү учреждениеһы базаһында д 212 013 диссертация советы ағзаһы, Рәсәй гуманитар фәнни фонды (хәҙер РФФИ) эксперты, 2014-2022 йылдарҙа Рәсәй фәнни фонды эксперты булып эшләй. Башҡорт телен уҡыу-уҡытыу методикаһының актуаль проблемаларына арналған мәҡәләләре «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналында даими баҫылып тора. 2007 йылда журналдың лауреаты була. == Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре == * [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты * Филология фәндәре докторы ([[2009]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]]) * [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе([[2009]]) * == Фәнни хеҙмәттәре == * Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: Монография. — Уфа: Гилем, 2008. * Төрки телдәрҙә аспектуаль мәғәнәләрҙе репрезентациялаусы саралар: Монография. * Категория аспектуальности в башкирском языке: Учебно-методические материалы для студентов башкирских отделений вузов. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2008. * В помощь молодому учителю: Методическое пособие по методике обучения башкирскому языку в начальной школе. — Уфа: Китап, 2003. * Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. — Уфа: Китап, 2009 (соавтор). * Методика обучения башкирскому языку и литературе в начальных классах: УМК в 3-х частях. Ч.I. Конспекты лекций: Методические указания по выполнению курсовых и дипломных работ; Ч. II. Практикум; Ч. III. * Инструктивно-методические материалы. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2006; 2011. * методическое руководство к учебнику «Бүләк» и учебное пособие «Тылсымлы бүләк» (соавторы — Тулумбаев Х. А., Давлетшина М. С.), * учебник для башкирских детских садов «Ләйсән» (соавторы — Амирханова Г. И., Юлмухаметов М. Б.), * «Русско-башкирский словарь методических терминов» (соавтор — Камалетдинова А. В.), * методическое руководство {{comment|«Йәш уҡытыусыға ярҙамға»|«В помощь молодому учителю»}} == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Стәрлетамаҡта башҡорттар ҡоролтайының ҡала башҡарма комитетының беренсе рәйесе була, икенсе бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты итеп һайлана. Ул Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы бюроһы ағзаһы, Стәрлетамаҡ ҡала гәзите "Ашҡаҙар"ҙың мөхәрририәт ағзаһы. Башҡорт халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы булараҡ, Рәмзәнә Әсҡәт ҡыҙы ҡалала үткәрелгән төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнаша. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы, башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. 2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. == Әҙәбиәт == * 1993 {{comment|«Әнисә, йәшең нисә?»|«Сколько тебе лет, Аниса?»}} * 1995 {{comment|«Асыуланма, Сыбаркай»|«Асыуланма, Сыбаркай»}} * 1997 «Шаңдау» йыйынтығында «Яҙ һөйөнсөһө» — өлкән китап уҡыусылар өсөн * 2000 «Серем — йөрәк сирем» драма әҫәре — «Ағиҙел», 7-се һан * 2002 {{comment| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»}} * 2006 {{comment|«Мин үҫәм! шиғырҙар, йомаҡтар, әкиәттәр, хикәйәләр.саң|«Я расту! стихи, загадки, сказки, рассказы}}, Өфө == Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт == * «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013; * «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014. == Һылтанмалар == * [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }} * [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306] * [https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/Абуталипова%20Рамзана%20Асхатовна.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://famous-scientists.ru/10695/] * [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }} * [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1961 йылда тыуғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:30 мартта тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] 2lhchqmj5dxn3jckrb90a3h7ttztkom 1306780 1306779 2026-10-03T09:24:16Z ~2026-53089-36 49079 /* Фәнни хеҙмәттәре */ 1306780 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы<br /> Абуталипова | Изображение = | Ширина = | Описание изображения = | Дата рождения = 30.03.1954 | Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы<ref name="БР">1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]</ref> | Дата смерти = | Место смерти = | Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}} | Научная сфера = [[лингвистика]] | Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;<br /> |Учёная степень = филология фәндәре докторы (2009) |Учёное звание = профессор | Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге | Научный руководитель = | Знаменитые ученики = | Известен как = | Награды и премии = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}} | Сайт = }} {{фамилиялаш|Абуталипов}} '''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2000 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2005). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). == Биографияһы == Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1971 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. * БДУ йүнәлтмәһе буйынса [[Ҡырмыҫҡалы районы]] Иҫке Бәпес урта мәктәбендә директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, * 1978 йылдан — Белорет ҡалаһының 1-се мәктәп-интернатында, * 1983 йылдан — Стәрлетамаҡтағы 54-се башланғыс һөнәри-техник белем биреү училищеһында, * 1985 йылдан — 1-се Стәрлетамаҡ мәктәп-интернатында эшләгән. 11 йыл ябай уҡытыусы булып эшләй. * 1987 йылдан Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһының (хәҙерге БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалында) уҡыта, * 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. Дөйөм стажы — 42 йыл, һөнәре буйынса −31 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм Стәрлетамаҡ «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар: * Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика), * Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет, * Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы, * Башҡорт телмәре мәҙәниәте == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тел ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. 115 фәнни хеҙмәте, шул иҫәптән дәреслектәре һәм һүҙлектәре донъя күрҙе. 1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«Рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2000 йылда доцент дәрәжәһенә эйә була. 2009 йылда «Башҡорт телендә аспектуаллек функциональ-семантик категорияһы» темаһына филология фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 250-гә яҡын фәнни, фәнни-методик мәҡәлә, ике монография, утыҙлап дәреслек, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. 2013-2022 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты юғары белем биреү учреждениеһы базаһында д 212 013 диссертация советы ағзаһы, Рәсәй гуманитар фәнни фонды (хәҙер РФФИ) эксперты, 2014-2022 йылдарҙа Рәсәй фәнни фонды эксперты булып эшләй. Башҡорт телен уҡыу-уҡытыу методикаһының актуаль проблемаларына арналған мәҡәләләре «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналында даими баҫылып тора. 2007 йылда журналдың лауреаты була. == Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре == * [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты * Филология фәндәре докторы ([[2009]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]]) * [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе([[2009]]) * == Фәнни хеҙмәттәре == * Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: Монография. — Уфа: Гилем, 2008. * Төрки телдәрҙә аспектуаль мәғәнәләрҙе репрезентациялаусы саралар: Монография. * Категория аспектуальности в башкирском языке: Учебно-методические материалы для студентов башкирских отделений вузов. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2008. * В помощь молодому учителю: Методическое пособие по методике обучения башкирскому языку в начальной школе. — Уфа: Китап, 2003. * Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. — Уфа: Китап, 2009 (соавтор). * Методика обучения башкирскому языку и литературе в начальных классах: УМК в 3-х частях. Ч.I. Конспекты лекций: Методические указания по выполнению курсовых и дипломных работ; Ч. II. Практикум; Ч. III. * Инструктивно-методические материалы. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2006; 2011. * методическое руководство к учебнику «Бүләк» и учебное пособие «Тылсымлы бүләк» (соавторы — Тулумбаев Х. А., Давлетшина М. С.), * учебник для башкирских детских садов «Ләйсән» (соавторы — Амирханова Г. И., Юлмухаметов М. Б.), * «Русско-башкирский словарь методических терминов» (соавтор — Камалетдинова А. В.), * методическое руководство {{comment|«Йәш уҡытыусыға ярҙамға»|«В помощь молодому учителю»}} * Пропись для изучающих арабскую графику: Учебное пособие для студентов высших и средних учебных заведений. СГПИ, 2006.-40с. * Русско-башкирский словарь по теории и практике филологического образования. Уфа: Китап: 2019. 192 с. (авторҙашлыҡта). == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Стәрлетамаҡта башҡорттар ҡоролтайының ҡала башҡарма комитетының беренсе рәйесе була, икенсе бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты итеп һайлана. Ул Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы бюроһы ағзаһы, Стәрлетамаҡ ҡала гәзите "Ашҡаҙар"ҙың мөхәрририәт ағзаһы. Башҡорт халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы булараҡ, Рәмзәнә Әсҡәт ҡыҙы ҡалала үткәрелгән төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнаша. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы, башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. 2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. == Әҙәбиәт == * 1993 {{comment|«Әнисә, йәшең нисә?»|«Сколько тебе лет, Аниса?»}} * 1995 {{comment|«Асыуланма, Сыбаркай»|«Асыуланма, Сыбаркай»}} * 1997 «Шаңдау» йыйынтығында «Яҙ һөйөнсөһө» — өлкән китап уҡыусылар өсөн * 2000 «Серем — йөрәк сирем» драма әҫәре — «Ағиҙел», 7-се һан * 2002 {{comment| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»}} * 2006 {{comment|«Мин үҫәм! шиғырҙар, йомаҡтар, әкиәттәр, хикәйәләр.саң|«Я расту! стихи, загадки, сказки, рассказы}}, Өфө == Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт == * «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013; * «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014. == Һылтанмалар == * [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }} * [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306] * [https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/Абуталипова%20Рамзана%20Асхатовна.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://famous-scientists.ru/10695/] * [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }} * [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1961 йылда тыуғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:30 мартта тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] ey1x31u93nyc1yuwrapuu24sc2defnf 1306781 1306780 2026-10-03T10:24:55Z ~2026-53089-36 49079 1306781 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы<br /> Абуталипова | Изображение = | Ширина = | Описание изображения = | Дата рождения = 30.03.1954 | Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы<ref name="БР">1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]</ref> | Дата смерти = | Место смерти = | Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}} | Научная сфера = [[лингвистика]] | Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;<br /> |Учёная степень = филология фәндәре докторы (2009) |Учёное звание = профессор | Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге | Научный руководитель = | Знаменитые ученики = | Известен как = | Награды и премии = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}} | Сайт = }} {{фамилиялаш|Абуталипов}} '''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2006 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм 2000 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2005). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). == Биографияһы == Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1971 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. * БДУ йүнәлтмәһе буйынса [[Ҡырмыҫҡалы районы]] Иҫке Бәпес урта мәктәбендә директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, * 1978 йылдан — Белорет ҡалаһының 1-се мәктәп-интернатында, * 1983 йылдан — Стәрлетамаҡтағы 54-се башланғыс һөнәри-техник белем биреү училищеһында, * 1985 йылдан — 1-се Стәрлетамаҡ мәктәп-интернатында эшләгән. 11 йыл ябай уҡытыусы булып эшләй. * 1987 йылдан Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһының (хәҙерге БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалында) уҡыта, * 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. Дөйөм стажы — 42 йыл, һөнәре буйынса −31 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. "Международный школьный научный вестник" һәм "Башҡортостан уҡытыусыһы" журналдарының мөхәрририәт советы ағзаһы булып тора. 2026 йылда "Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе" бөтә Рәсәй конкурсының "Педагог" номинацияһында еңеүсе була. Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар: * Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика), * Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет, * Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы, * Башҡорт телмәре мәҙәниәте == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тел ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. 115 фәнни хеҙмәте, шул иҫәптән дәреслектәре һәм һүҙлектәре донъя күрҙе. 1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«Рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2000 йылда доцент дәрәжәһенә эйә була. 2009 йылда «Башҡорт телендә аспектуаллек функциональ-семантик категорияһы» темаһына филология фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 250-гә яҡын фәнни, фәнни-методик мәҡәлә, ике монография, утыҙлап дәреслек, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. 2013-2022 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты юғары белем биреү учреждениеһы базаһында д 212 013 диссертация советы ағзаһы, Рәсәй гуманитар фәнни фонды (хәҙер РФФИ) эксперты, 2014-2022 йылдарҙа Рәсәй фәнни фонды эксперты булып эшләй. Башҡорт телен уҡыу-уҡытыу методикаһының актуаль проблемаларына арналған мәҡәләләре «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналында даими баҫылып тора. 2007 йылда журналдың лауреаты була. == Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре == * [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты * Филология фәндәре докторы ([[2009]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]]) * [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе ([[2009]]) * Хеҙмәт ветераны. (2009 йыл). * Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы Советының Почет грамотаһы. (2014) * «Башҡорт дәүләт университетының почетлы хеҙмәткәре». (2019). * Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы. (2024). * «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы. (2025) * «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының "Педагог" номинацияһында диплом һәм еңеүсе кубогы. (2026) == Фәнни хеҙмәттәре == * Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: Монография. — Уфа: Гилем, 2008. * Төрки телдәрҙә аспектуаль мәғәнәләрҙе репрезентациялаусы саралар: Монография. * Категория аспектуальности в башкирском языке: Учебно-методические материалы для студентов башкирских отделений вузов. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2008. * В помощь молодому учителю: Методическое пособие по методике обучения башкирскому языку в начальной школе. — Уфа: Китап, 2003. * Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. — Уфа: Китап, 2009 (соавтор). * Методика обучения башкирскому языку и литературе в начальных классах: УМК в 3-х частях. Ч.I. Конспекты лекций: Методические указания по выполнению курсовых и дипломных работ; Ч. II. Практикум; Ч. III. * Инструктивно-методические материалы. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2006; 2011. * методическое руководство к учебнику «Бүләк» и учебное пособие «Тылсымлы бүләк» (соавторы — Тулумбаев Х. А., Давлетшина М. С.), * учебник для башкирских детских садов «Ләйсән» (соавторы — Амирханова Г. И., Юлмухаметов М. Б.), * «Русско-башкирский словарь методических терминов» (соавтор — Камалетдинова А. В.), * методическое руководство {{comment|«Йәш уҡытыусыға ярҙамға»|«В помощь молодому учителю»}} * Пропись для изучающих арабскую графику: Учебное пособие для студентов высших и средних учебных заведений. СГПИ, 2006.-40с. * Русско-башкирский словарь по теории и практике филологического образования. Уфа: Китап: 2019. 192 с. (авторҙашлыҡта). == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Стәрлетамаҡта башҡорттар ҡоролтайының ҡала башҡарма комитетының беренсе рәйесе була, икенсе Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты итеп һайлана. Ул Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы бюроһы ағзаһы, Стәрлетамаҡ ҡала гәзите "Ашҡаҙар"ҙың мөхәрририәт ағзаһы. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы, башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтенең республика Советы составында, Стәрлетамаҡ ҡалаһының башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе, Стәрлетамаҡ ҡала ҡатын-ҡыҙҙар советы ағзаһы булып эшләй. 2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. Башҡорт халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы булараҡ, Рәмзәнә Әсҡәт ҡыҙы ҡалала үткәрелгән төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнаша. == Әҙәбиәт == * 1993 {{comment|«Әнисә, йәшең нисә?»|«Сколько тебе лет, Аниса?»}} * 1995 {{comment|«Асыуланма, Сыбаркай»|«Асыуланма, Сыбаркай»}} * 1997 «Шаңдау» йыйынтығында «Яҙ һөйөнсөһө» — өлкән китап уҡыусылар өсөн * 2000 «Серем — йөрәк сирем» драма әҫәре — «Ағиҙел», 7-се һан * 2002 {{comment| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»}} * 2006 {{comment|«Мин үҫәм! шиғырҙар, йомаҡтар, әкиәттәр, хикәйәләр.саң|«Я расту! стихи, загадки, сказки, рассказы}}, Өфө. * «Бесәй быма эсендә - Котенок в валенке». Уфа. Китап. 2018. * «Еләктәрҙә әй еҫе - Ягоды пахнут летом». Өфө: Китап, 2024. * «Еңеүҙе яҡынайтабыҙ». Өфө; Инеш, 2024. == Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт == * «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013; * «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014. == Һылтанмалар == * [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }} * [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306] * [https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/Абуталипова%20Рамзана%20Асхатовна.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://famous-scientists.ru/10695/] * [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }} * [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1961 йылда тыуғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:30 мартта тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] k6vwmrt03ts94v6gwj6sjlkd5pbc4o3 1306783 1306781 2026-10-03T10:34:22Z ~2026-53089-36 49079 1306783 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы<br /> Абуталипова | Изображение = | Ширина = | Описание изображения = | Дата рождения = 30.03.1954 | Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы<ref name="БР">1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]</ref> | Дата смерти = | Место смерти = | Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}} | Научная сфера = [[лингвистика]] | Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;<br /> |Учёная степень = филология фәндәре докторы (2009) |Учёное звание = профессор | Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге | Научный руководитель = | Знаменитые ученики = | Известен как = | Награды и премии = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}} | Сайт = }} {{фамилиялаш|Абуталипов}} '''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2006 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм 2000 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2005). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). == Биографияһы == Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1971 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. * БДУ йүнәлтмәһе буйынса [[Ҡырмыҫҡалы районы]] Иҫке Бәпес урта мәктәбендә директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, * 1978 йылдан — Белорет ҡалаһының 1-се мәктәп-интернатында, * 1983 йылдан — Стәрлетамаҡтағы 54-се башланғыс һөнәри-техник белем биреү училищеһында, * 1985 йылдан — 1-се Стәрлетамаҡ мәктәп-интернатында эшләгән. 11 йыл ябай уҡытыусы булып эшләй. * 1987 йылдан Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһының (хәҙерге БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалында) уҡыта, * 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. Дөйөм стажы — 42 йыл, һөнәре буйынса −31 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. 2026 йылда "Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе" бөтә Рәсәй конкурсының "Педагог" номинацияһында еңеүсе була. Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар: * Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика), * Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет, * Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы, * Башҡорт телмәре мәҙәниәте == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тел ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. 115 фәнни хеҙмәте, шул иҫәптән дәреслектәре һәм һүҙлектәре донъя күрҙе. 1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«Рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2000 йылда доцент дәрәжәһенә эйә була. 2009 йылда «Башҡорт телендә аспектуаллек функциональ-семантик категорияһы» темаһына филология фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 250-гә яҡын фәнни, фәнни-методик мәҡәлә, ике монография, утыҙлап дәреслек, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. 2013-2022 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты юғары белем биреү учреждениеһы базаһында д 212 013 диссертация советы ағзаһы, Рәсәй гуманитар фәнни фонды (хәҙер РФФИ) эксперты, 2014-2022 йылдарҙа Рәсәй фәнни фонды эксперты булып эшләй. Башҡорт телен уҡыу-уҡытыу методикаһының актуаль проблемаларына арналған мәҡәләләре «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналында даими баҫылып тора. 2007 йылда журналдың лауреаты була. == Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре == * [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты * Филология фәндәре докторы ([[2009]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]]) * [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе ([[2009]]) * Хеҙмәт ветераны. (2009 йыл). * Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы Советының Почет грамотаһы. (2014) * «Башҡорт дәүләт университетының почетлы хеҙмәткәре». (2019). * Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы. (2024). * «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы. (2025) * «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының "Педагог" номинацияһында диплом һәм еңеүсе кубогы. (2026) == Фәнни хеҙмәттәре == * Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: Монография. — Уфа: Гилем, 2008. * Төрки телдәрҙә аспектуаль мәғәнәләрҙе репрезентациялаусы саралар: Монография. * Категория аспектуальности в башкирском языке: Учебно-методические материалы для студентов башкирских отделений вузов. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2008. * В помощь молодому учителю: Методическое пособие по методике обучения башкирскому языку в начальной школе. — Уфа: Китап, 2003. * Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. — Уфа: Китап, 2009 (соавтор). * Методика обучения башкирскому языку и литературе в начальных классах: УМК в 3-х частях. Ч.I. Конспекты лекций: Методические указания по выполнению курсовых и дипломных работ; Ч. II. Практикум; Ч. III. * Инструктивно-методические материалы. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2006; 2011. * методическое руководство к учебнику «Бүләк» и учебное пособие «Тылсымлы бүләк» (соавторы — Тулумбаев Х. А., Давлетшина М. С.), * учебник для башкирских детских садов «Ләйсән» (соавторы — Амирханова Г. И., Юлмухаметов М. Б.), * «Русско-башкирский словарь методических терминов» (соавтор — Камалетдинова А. В.), * методическое руководство {{comment|«Йәш уҡытыусыға ярҙамға»|«В помощь молодому учителю»}} * Пропись для изучающих арабскую графику: Учебное пособие для студентов высших и средних учебных заведений. СГПИ, 2006.-40с. * Русско-башкирский словарь по теории и практике филологического образования. Уфа: Китап: 2019. 192 с. (авторҙашлыҡта). == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Стәрлетамаҡта башҡорттар ҡоролтайының ҡала башҡарма комитетының беренсе рәйесе була, икенсе Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты итеп һайлана. Ул Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы бюроһы ағзаһы, Стәрлетамаҡ ҡала гәзите "Ашҡаҙар"ҙың мөхәрририәт ағзаһы. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы, башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтенең республика Советы составында, Стәрлетамаҡ ҡалаһының башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе, Стәрлетамаҡ ҡала ҡатын-ҡыҙҙар советы ағзаһы булып эшләй. 2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. "Международный школьный научный вестник" һәм "Башҡортостан уҡытыусыһы" журналдарының мөхәрририәт советы ағзаһы булып тора. Башҡорт халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы булараҡ, Рәмзәнә Әсҡәт ҡыҙы ҡалала үткәрелгән төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнаша. == Әҙәбиәт == * 1993 {{comment|«Әнисә, йәшең нисә?»|«Сколько тебе лет, Аниса?»}} * 1995 {{comment|«Асыуланма, Сыбаркай»|«Асыуланма, Сыбаркай»}} * 1997 «Шаңдау» йыйынтығында «Яҙ һөйөнсөһө» — өлкән китап уҡыусылар өсөн * 2000 «Серем — йөрәк сирем» драма әҫәре — «Ағиҙел», 7-се һан * 2002 {{comment| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»}} * 2006 {{comment|«Мин үҫәм! шиғырҙар, йомаҡтар, әкиәттәр, хикәйәләр.саң|«Я расту! стихи, загадки, сказки, рассказы}}, Өфө. * «Бесәй быма эсендә - Котенок в валенке». Уфа. Китап. 2018. * «Еләктәрҙә әй еҫе - Ягоды пахнут летом». Өфө: Китап, 2024. * «Еңеүҙе яҡынайтабыҙ». Өфө; Инеш, 2024. == Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт == * «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013; * «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014. == Һылтанмалар == * [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }} * [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306] * [https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/Абуталипова%20Рамзана%20Асхатовна.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://famous-scientists.ru/10695/] * [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }} * [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1961 йылда тыуғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:30 мартта тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] gfhf9or5hgr41zsots68qzz9kyq8uhs 1306784 1306783 2026-10-03T10:37:33Z ~2026-53089-36 49079 1306784 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы<br /> Абуталипова | Изображение = | Ширина = | Описание изображения = | Дата рождения = 30.03.1954 | Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы<ref name="БР">1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]</ref> | Дата смерти = | Место смерти = | Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}} | Научная сфера = [[лингвистика]] | Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;<br /> |Учёная степень = филология фәндәре докторы (2009) |Учёное звание = профессор | Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге | Научный руководитель = | Знаменитые ученики = | Известен как = | Награды и премии = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}} | Сайт = }} {{фамилиялаш|Абуталипов}} '''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2006 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм 2000 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2005). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). == Биографияһы == Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1971 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. * БДУ йүнәлтмәһе буйынса [[Ҡырмыҫҡалы районы]] Иҫке Бәпес урта мәктәбендә директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, * 1978 йылдан — Белорет ҡалаһының 1-се мәктәп-интернатында, * 1983 йылдан — Стәрлетамаҡтағы 54-се башланғыс һөнәри-техник белем биреү училищеһында, * 1985 йылдан — 1-се Стәрлетамаҡ мәктәп-интернатында эшләгән. 11 йыл ябай уҡытыусы булып эшләй. * 1987 йылдан Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһының (хәҙерге БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалында) уҡыта, * 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. Дөйөм стажы — 42 йыл, һөнәре буйынса −31 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. 2026 йылда "Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе" бөтә Рәсәй конкурсының "Педагог" номинацияһында еңеүсе була. == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тел ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар: * Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика), * Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет, * Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы, * Башҡорт телмәре мәҙәниәте. 115 фәнни хеҙмәте, шул иҫәптән дәреслектәре һәм һүҙлектәре донъя күрҙе. 1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«Рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2000 йылда доцент дәрәжәһенә эйә була. 2009 йылда «Башҡорт телендә аспектуаллек функциональ-семантик категорияһы» темаһына филология фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 250-гә яҡын фәнни, фәнни-методик мәҡәлә, ике монография, утыҙлап дәреслек, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. 2013-2022 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты юғары белем биреү учреждениеһы базаһында д 212 013 диссертация советы ағзаһы, Рәсәй гуманитар фәнни фонды (хәҙер РФФИ) эксперты, 2014-2022 йылдарҙа Рәсәй фәнни фонды эксперты булып эшләй. Башҡорт телен уҡыу-уҡытыу методикаһының актуаль проблемаларына арналған мәҡәләләре «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналында даими баҫылып тора. 2007 йылда журналдың лауреаты була. == Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре == * [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты * Филология фәндәре докторы ([[2009]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]]) * [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе ([[2009]]) * Хеҙмәт ветераны. (2009 йыл). * Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы Советының Почет грамотаһы. (2014) * «Башҡорт дәүләт университетының почетлы хеҙмәткәре». (2019). * Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы. (2024). * «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы. (2025) * «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының "Педагог" номинацияһында диплом һәм еңеүсе кубогы. (2026) == Фәнни хеҙмәттәре == * Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: Монография. — Уфа: Гилем, 2008. * Төрки телдәрҙә аспектуаль мәғәнәләрҙе репрезентациялаусы саралар: Монография. * Категория аспектуальности в башкирском языке: Учебно-методические материалы для студентов башкирских отделений вузов. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2008. * В помощь молодому учителю: Методическое пособие по методике обучения башкирскому языку в начальной школе. — Уфа: Китап, 2003. * Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. — Уфа: Китап, 2009 (соавтор). * Методика обучения башкирскому языку и литературе в начальных классах: УМК в 3-х частях. Ч.I. Конспекты лекций: Методические указания по выполнению курсовых и дипломных работ; Ч. II. Практикум; Ч. III. * Инструктивно-методические материалы. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2006; 2011. * методическое руководство к учебнику «Бүләк» и учебное пособие «Тылсымлы бүләк» (соавторы — Тулумбаев Х. А., Давлетшина М. С.), * учебник для башкирских детских садов «Ләйсән» (соавторы — Амирханова Г. И., Юлмухаметов М. Б.), * «Русско-башкирский словарь методических терминов» (соавтор — Камалетдинова А. В.), * методическое руководство {{comment|«Йәш уҡытыусыға ярҙамға»|«В помощь молодому учителю»}} * Пропись для изучающих арабскую графику: Учебное пособие для студентов высших и средних учебных заведений. СГПИ, 2006.-40с. * Русско-башкирский словарь по теории и практике филологического образования. Уфа: Китап: 2019. 192 с. (авторҙашлыҡта). == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Стәрлетамаҡта башҡорттар ҡоролтайының ҡала башҡарма комитетының беренсе рәйесе була, икенсе Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты итеп һайлана. Ул Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы бюроһы ағзаһы, Стәрлетамаҡ ҡала гәзите "Ашҡаҙар"ҙың мөхәрририәт ағзаһы. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы, башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтенең республика Советы составында, Стәрлетамаҡ ҡалаһының башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе, Стәрлетамаҡ ҡала ҡатын-ҡыҙҙар советы ағзаһы булып эшләй. 2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. "Международный школьный научный вестник" һәм "Башҡортостан уҡытыусыһы" журналдарының мөхәрририәт советы ағзаһы булып тора. Башҡорт халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы булараҡ, Рәмзәнә Әсҡәт ҡыҙы ҡалала үткәрелгән төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнаша. == Әҙәбиәт == * 1993 {{comment|«Әнисә, йәшең нисә?»|«Сколько тебе лет, Аниса?»}} * 1995 {{comment|«Асыуланма, Сыбаркай»|«Асыуланма, Сыбаркай»}} * 1997 «Шаңдау» йыйынтығында «Яҙ һөйөнсөһө» — өлкән китап уҡыусылар өсөн * 2000 «Серем — йөрәк сирем» драма әҫәре — «Ағиҙел», 7-се һан * 2002 {{comment| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»}} * 2006 {{comment|«Мин үҫәм! шиғырҙар, йомаҡтар, әкиәттәр, хикәйәләр.саң|«Я расту! стихи, загадки, сказки, рассказы}}, Өфө. * «Бесәй быма эсендә - Котенок в валенке». Уфа. Китап. 2018. * «Еләктәрҙә әй еҫе - Ягоды пахнут летом». Өфө: Китап, 2024. * «Еңеүҙе яҡынайтабыҙ». Өфө; Инеш, 2024. == Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт == * «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013; * «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014. == Һылтанмалар == * [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }} * [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306] * [https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/Абуталипова%20Рамзана%20Асхатовна.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://famous-scientists.ru/10695/] * [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }} * [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1961 йылда тыуғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:30 мартта тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] r108jd4dw6i8cyk4y4feyvia0tzzqqc 1306785 1306784 2026-10-03T10:39:08Z ~2026-53089-36 49079 /* Һылтанмалар */ 1306785 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы<br /> Абуталипова | Изображение = | Ширина = | Описание изображения = | Дата рождения = 30.03.1954 | Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы<ref name="БР">1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]</ref> | Дата смерти = | Место смерти = | Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}} | Научная сфера = [[лингвистика]] | Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;<br /> |Учёная степень = филология фәндәре докторы (2009) |Учёное звание = профессор | Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге | Научный руководитель = | Знаменитые ученики = | Известен как = | Награды и премии = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}} | Сайт = }} {{фамилиялаш|Абуталипов}} '''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2006 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм 2000 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2005). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). == Биографияһы == Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1971 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. * БДУ йүнәлтмәһе буйынса [[Ҡырмыҫҡалы районы]] Иҫке Бәпес урта мәктәбендә директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, * 1978 йылдан — Белорет ҡалаһының 1-се мәктәп-интернатында, * 1983 йылдан — Стәрлетамаҡтағы 54-се башланғыс һөнәри-техник белем биреү училищеһында, * 1985 йылдан — 1-се Стәрлетамаҡ мәктәп-интернатында эшләгән. 11 йыл ябай уҡытыусы булып эшләй. * 1987 йылдан Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһының (хәҙерге БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалында) уҡыта, * 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. Дөйөм стажы — 42 йыл, һөнәре буйынса −31 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. 2026 йылда "Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе" бөтә Рәсәй конкурсының "Педагог" номинацияһында еңеүсе була. == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тел ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар: * Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика), * Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет, * Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы, * Башҡорт телмәре мәҙәниәте. 115 фәнни хеҙмәте, шул иҫәптән дәреслектәре һәм һүҙлектәре донъя күрҙе. 1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«Рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2000 йылда доцент дәрәжәһенә эйә була. 2009 йылда «Башҡорт телендә аспектуаллек функциональ-семантик категорияһы» темаһына филология фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 250-гә яҡын фәнни, фәнни-методик мәҡәлә, ике монография, утыҙлап дәреслек, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. 2013-2022 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты юғары белем биреү учреждениеһы базаһында д 212 013 диссертация советы ағзаһы, Рәсәй гуманитар фәнни фонды (хәҙер РФФИ) эксперты, 2014-2022 йылдарҙа Рәсәй фәнни фонды эксперты булып эшләй. Башҡорт телен уҡыу-уҡытыу методикаһының актуаль проблемаларына арналған мәҡәләләре «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналында даими баҫылып тора. 2007 йылда журналдың лауреаты була. == Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре == * [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты * Филология фәндәре докторы ([[2009]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]]) * [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе ([[2009]]) * Хеҙмәт ветераны. (2009 йыл). * Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы Советының Почет грамотаһы. (2014) * «Башҡорт дәүләт университетының почетлы хеҙмәткәре». (2019). * Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы. (2024). * «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы. (2025) * «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының "Педагог" номинацияһында диплом һәм еңеүсе кубогы. (2026) == Фәнни хеҙмәттәре == * Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: Монография. — Уфа: Гилем, 2008. * Төрки телдәрҙә аспектуаль мәғәнәләрҙе репрезентациялаусы саралар: Монография. * Категория аспектуальности в башкирском языке: Учебно-методические материалы для студентов башкирских отделений вузов. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2008. * В помощь молодому учителю: Методическое пособие по методике обучения башкирскому языку в начальной школе. — Уфа: Китап, 2003. * Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. — Уфа: Китап, 2009 (соавтор). * Методика обучения башкирскому языку и литературе в начальных классах: УМК в 3-х частях. Ч.I. Конспекты лекций: Методические указания по выполнению курсовых и дипломных работ; Ч. II. Практикум; Ч. III. * Инструктивно-методические материалы. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2006; 2011. * методическое руководство к учебнику «Бүләк» и учебное пособие «Тылсымлы бүләк» (соавторы — Тулумбаев Х. А., Давлетшина М. С.), * учебник для башкирских детских садов «Ләйсән» (соавторы — Амирханова Г. И., Юлмухаметов М. Б.), * «Русско-башкирский словарь методических терминов» (соавтор — Камалетдинова А. В.), * методическое руководство {{comment|«Йәш уҡытыусыға ярҙамға»|«В помощь молодому учителю»}} * Пропись для изучающих арабскую графику: Учебное пособие для студентов высших и средних учебных заведений. СГПИ, 2006.-40с. * Русско-башкирский словарь по теории и практике филологического образования. Уфа: Китап: 2019. 192 с. (авторҙашлыҡта). == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Стәрлетамаҡта башҡорттар ҡоролтайының ҡала башҡарма комитетының беренсе рәйесе була, икенсе Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты итеп һайлана. Ул Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы бюроһы ағзаһы, Стәрлетамаҡ ҡала гәзите "Ашҡаҙар"ҙың мөхәрририәт ағзаһы. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы, башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтенең республика Советы составында, Стәрлетамаҡ ҡалаһының башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе, Стәрлетамаҡ ҡала ҡатын-ҡыҙҙар советы ағзаһы булып эшләй. 2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. "Международный школьный научный вестник" һәм "Башҡортостан уҡытыусыһы" журналдарының мөхәрририәт советы ағзаһы булып тора. Башҡорт халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы булараҡ, Рәмзәнә Әсҡәт ҡыҙы ҡалала үткәрелгән төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнаша. == Әҙәбиәт == * 1993 {{comment|«Әнисә, йәшең нисә?»|«Сколько тебе лет, Аниса?»}} * 1995 {{comment|«Асыуланма, Сыбаркай»|«Асыуланма, Сыбаркай»}} * 1997 «Шаңдау» йыйынтығында «Яҙ һөйөнсөһө» — өлкән китап уҡыусылар өсөн * 2000 «Серем — йөрәк сирем» драма әҫәре — «Ағиҙел», 7-се һан * 2002 {{comment| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»}} * 2006 {{comment|«Мин үҫәм! шиғырҙар, йомаҡтар, әкиәттәр, хикәйәләр.саң|«Я расту! стихи, загадки, сказки, рассказы}}, Өфө. * «Бесәй быма эсендә - Котенок в валенке». Уфа. Китап. 2018. * «Еләктәрҙә әй еҫе - Ягоды пахнут летом». Өфө: Китап, 2024. * «Еңеүҙе яҡынайтабыҙ». Өфө; Инеш, 2024. == Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт == * «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013; * «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014. == Һылтанмалар == * [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }} * [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306] * [https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/Абуталипова%20Рамзана%20Асхатовна.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://famous-scientists.ru/10695/] * [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }} * [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1961 йылда тыуғандар]] [[Категория:30 мартта тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] s4vemrvey93gwxcmjo3hvpjk4km4mxo 1306786 1306785 2026-10-03T10:47:54Z ~2026-53089-36 49079 1306786 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы<br /> Абуталипова | Изображение = | Ширина = | Описание изображения = | Дата рождения = 30.03.1954 | Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы<ref name="БР">1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]</ref> | Дата смерти = | Место смерти = | Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}} | Научная сфера = [[лингвистика]] | Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;<br /> |Учёная степень = филология фәндәре докторы (2009) |Учёное звание = профессор | Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге | Научный руководитель = | Знаменитые ученики = | Известен как = | Награды и премии = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}} | Сайт = }} {{фамилиялаш|Абуталипов}} '''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2006 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм 2000 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2005). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). == Биографияһы == Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1971 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. * БДУ йүнәлтмәһе буйынса [[Ҡырмыҫҡалы районы]] Иҫке Бәпес урта мәктәбендә директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, * 1978 йылдан — Белорет ҡалаһының 1-се мәктәп-интернатында, * 1983 йылдан — Стәрлетамаҡтағы 54-се башланғыс һөнәри-техник белем биреү училищеһында, * 1985 йылдан — 1-се Стәрлетамаҡ мәктәп-интернатында эшләгән. 11 йыл ябай уҡытыусы булып эшләй. * 1987 йылдан Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһының (хәҙерге БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалында) уҡыта, * 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. Дөйөм стажы — 42 йыл, һөнәре буйынса −31 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. 2026 йылда "Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе" бөтә Рәсәй конкурсының "Педагог" номинацияһында еңеүсе була. 2022 йылдан хаҡлы ялда. Әҙәби ижад менән шөғөлләнә. == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тел ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар: * Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика), * Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет, * Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы, * Башҡорт телмәре мәҙәниәте. 115 фәнни хеҙмәте, шул иҫәптән дәреслектәре һәм һүҙлектәре донъя күрҙе. 1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«Рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2000 йылда доцент дәрәжәһенә эйә була. 2009 йылда «Башҡорт телендә аспектуаллек функциональ-семантик категорияһы» темаһына филология фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 250-гә яҡын фәнни, фәнни-методик мәҡәлә, ике монография, утыҙлап дәреслек, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. 2013-2022 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты юғары белем биреү учреждениеһы базаһында д 212 013 диссертация советы ағзаһы, Рәсәй гуманитар фәнни фонды (хәҙер РФФИ) эксперты, 2014-2022 йылдарҙа Рәсәй фәнни фонды эксперты булып эшләй. Башҡорт телен уҡыу-уҡытыу методикаһының актуаль проблемаларына арналған мәҡәләләре «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналында даими баҫылып тора. 2007 йылда журналдың лауреаты була. == Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре == * [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты * Филология фәндәре докторы ([[2009]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]]) * [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе ([[2009]]) * Хеҙмәт ветераны. (2009 йыл). * Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы Советының Почет грамотаһы. (2014) * «Башҡорт дәүләт университетының почетлы хеҙмәткәре». (2019). * Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы. (2024). * «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы. (2025) * «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының "Педагог" номинацияһында диплом һәм еңеүсе кубогы. (2026) == Фәнни хеҙмәттәре == * Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: Монография. — Уфа: Гилем, 2008. * Төрки телдәрҙә аспектуаль мәғәнәләрҙе репрезентациялаусы саралар: Монография. * Категория аспектуальности в башкирском языке: Учебно-методические материалы для студентов башкирских отделений вузов. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2008. * В помощь молодому учителю: Методическое пособие по методике обучения башкирскому языку в начальной школе. — Уфа: Китап, 2003. * Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. — Уфа: Китап, 2009 (соавтор). * Методика обучения башкирскому языку и литературе в начальных классах: УМК в 3-х частях. Ч.I. Конспекты лекций: Методические указания по выполнению курсовых и дипломных работ; Ч. II. Практикум; Ч. III. * Инструктивно-методические материалы. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2006; 2011. * методическое руководство к учебнику «Бүләк» и учебное пособие «Тылсымлы бүләк» (соавторы — Тулумбаев Х. А., Давлетшина М. С.), * учебник для башкирских детских садов «Ләйсән» (соавторы — Амирханова Г. И., Юлмухаметов М. Б.), * «Русско-башкирский словарь методических терминов» (соавтор — Камалетдинова А. В.), * методическое руководство {{comment|«Йәш уҡытыусыға ярҙамға»|«В помощь молодому учителю»}} * Пропись для изучающих арабскую графику: Учебное пособие для студентов высших и средних учебных заведений. СГПИ, 2006.-40с. * Русско-башкирский словарь по теории и практике филологического образования. Уфа: Китап: 2019. 192 с. (авторҙашлыҡта). == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Стәрлетамаҡта башҡорттар ҡоролтайының ҡала башҡарма комитетының беренсе рәйесе була, икенсе Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты итеп һайлана. Ул Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы бюроһы ағзаһы, Стәрлетамаҡ ҡала гәзите "Ашҡаҙар"ҙың мөхәрририәт ағзаһы. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы, башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтенең республика Советы составында, Стәрлетамаҡ ҡалаһының башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе, Стәрлетамаҡ ҡала ҡатын-ҡыҙҙар советы ағзаһы булып эшләй. 2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. "Международный школьный научный вестник" һәм "Башҡортостан уҡытыусыһы" журналдарының мөхәрририәт советы ағзаһы булып тора. Башҡорт халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы булараҡ, Рәмзәнә Әсҡәт ҡыҙы ҡалала үткәрелгән төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнаша. == Әҙәбиәт == * 1993 {{comment|«Әнисә, йәшең нисә?»|«Сколько тебе лет, Аниса?»}} * 1995 {{comment|«Асыуланма, Сыбаркай»|«Асыуланма, Сыбаркай»}} * 1997 «Шаңдау» йыйынтығында «Яҙ һөйөнсөһө» — өлкән китап уҡыусылар өсөн * 2000 «Серем — йөрәк сирем» драма әҫәре — «Ағиҙел», 7-се һан * 2002 {{comment| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»}} * 2006 {{comment|«Мин үҫәм! шиғырҙар, йомаҡтар, әкиәттәр, хикәйәләр.саң|«Я расту! стихи, загадки, сказки, рассказы}}, Өфө. * «Бесәй быма эсендә - Котенок в валенке». Уфа. Китап. 2018. * «Еләктәрҙә әй еҫе - Ягоды пахнут летом». Өфө: Китап, 2024. * «Еңеүҙе яҡынайтабыҙ». Өфө; Инеш, 2024. == Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт == * «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013; * «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014. == Һылтанмалар == * [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }} * [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306] * [https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/Абуталипова%20Рамзана%20Асхатовна.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://famous-scientists.ru/10695/] * [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }} * [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1961 йылда тыуғандар]] [[Категория:30 мартта тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] 40w7897jqaph4zz83mcnh5ntioicxj6 1306789 1306786 2026-10-03T10:55:25Z Таңһылыу 14946 /* Биографияһы */ 1306789 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы<br /> Абуталипова | Изображение = | Ширина = | Описание изображения = | Дата рождения = 30.03.1954 | Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы<ref name="БР">1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]</ref> | Дата смерти = | Место смерти = | Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}} | Научная сфера = [[лингвистика]] | Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;<br /> |Учёная степень = филология фәндәре докторы (2009) |Учёное звание = профессор | Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге | Научный руководитель = | Знаменитые ученики = | Известен как = | Награды и премии = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}} | Сайт = }} {{фамилиялаш|Абуталипов}} '''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2006 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм 2000 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2005). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). == Биографияһы == Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1971 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. * БДУ йүнәлтмәһе буйынса [[Ҡырмыҫҡалы районы]] Иҫке Бәпес урта мәктәбендә директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, * 1978 йылдан — Белорет ҡалаһының 1-се мәктәп-интернатында, * 1983 йылдан — Стәрлетамаҡтағы 54-се башланғыс һөнәри-техник белем биреү училищеһында, * 1985 йылдан — 1-се Стәрлетамаҡ мәктәп-интернатында эшләгән. 11 йыл ябай уҡытыусы булып эшләй. * 1987 йылдан Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһының (хәҙерге БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалында) уҡыта, * 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. Дөйөм стажы — 42 йыл, һөнәре буйынса −31 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. 2026 йылда "Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе" Бөтә Рәсәй конкурсының "Педагог" номинацияһында еңеүсе була. 2022 йылдан хаҡлы ялда. Әҙәби ижад менән шөғөлләнә. == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тел ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар: * Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика), * Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет, * Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы, * Башҡорт телмәре мәҙәниәте. 115 фәнни хеҙмәте, шул иҫәптән дәреслектәре һәм һүҙлектәре донъя күрҙе. 1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«Рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2000 йылда доцент дәрәжәһенә эйә була. 2009 йылда «Башҡорт телендә аспектуаллек функциональ-семантик категорияһы» темаһына филология фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 250-гә яҡын фәнни, фәнни-методик мәҡәлә, ике монография, утыҙлап дәреслек, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. 2013-2022 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты юғары белем биреү учреждениеһы базаһында д 212 013 диссертация советы ағзаһы, Рәсәй гуманитар фәнни фонды (хәҙер РФФИ) эксперты, 2014-2022 йылдарҙа Рәсәй фәнни фонды эксперты булып эшләй. Башҡорт телен уҡыу-уҡытыу методикаһының актуаль проблемаларына арналған мәҡәләләре «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналында даими баҫылып тора. 2007 йылда журналдың лауреаты була. == Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре == * [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты * Филология фәндәре докторы ([[2009]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]]) * [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе ([[2009]]) * Хеҙмәт ветераны. (2009 йыл). * Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы Советының Почет грамотаһы. (2014) * «Башҡорт дәүләт университетының почетлы хеҙмәткәре». (2019). * Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы. (2024). * «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы. (2025) * «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының "Педагог" номинацияһында диплом һәм еңеүсе кубогы. (2026) == Фәнни хеҙмәттәре == * Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: Монография. — Уфа: Гилем, 2008. * Төрки телдәрҙә аспектуаль мәғәнәләрҙе репрезентациялаусы саралар: Монография. * Категория аспектуальности в башкирском языке: Учебно-методические материалы для студентов башкирских отделений вузов. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2008. * В помощь молодому учителю: Методическое пособие по методике обучения башкирскому языку в начальной школе. — Уфа: Китап, 2003. * Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. — Уфа: Китап, 2009 (соавтор). * Методика обучения башкирскому языку и литературе в начальных классах: УМК в 3-х частях. Ч.I. Конспекты лекций: Методические указания по выполнению курсовых и дипломных работ; Ч. II. Практикум; Ч. III. * Инструктивно-методические материалы. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2006; 2011. * методическое руководство к учебнику «Бүләк» и учебное пособие «Тылсымлы бүләк» (соавторы — Тулумбаев Х. А., Давлетшина М. С.), * учебник для башкирских детских садов «Ләйсән» (соавторы — Амирханова Г. И., Юлмухаметов М. Б.), * «Русско-башкирский словарь методических терминов» (соавтор — Камалетдинова А. В.), * методическое руководство {{comment|«Йәш уҡытыусыға ярҙамға»|«В помощь молодому учителю»}} * Пропись для изучающих арабскую графику: Учебное пособие для студентов высших и средних учебных заведений. СГПИ, 2006.-40с. * Русско-башкирский словарь по теории и практике филологического образования. Уфа: Китап: 2019. 192 с. (авторҙашлыҡта). == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Стәрлетамаҡта башҡорттар ҡоролтайының ҡала башҡарма комитетының беренсе рәйесе була, икенсе Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты итеп һайлана. Ул Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы бюроһы ағзаһы, Стәрлетамаҡ ҡала гәзите "Ашҡаҙар"ҙың мөхәрририәт ағзаһы. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы, башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтенең республика Советы составында, Стәрлетамаҡ ҡалаһының башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе, Стәрлетамаҡ ҡала ҡатын-ҡыҙҙар советы ағзаһы булып эшләй. 2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. "Международный школьный научный вестник" һәм "Башҡортостан уҡытыусыһы" журналдарының мөхәрририәт советы ағзаһы булып тора. Башҡорт халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы булараҡ, Рәмзәнә Әсҡәт ҡыҙы ҡалала үткәрелгән төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнаша. == Әҙәбиәт == * 1993 {{comment|«Әнисә, йәшең нисә?»|«Сколько тебе лет, Аниса?»}} * 1995 {{comment|«Асыуланма, Сыбаркай»|«Асыуланма, Сыбаркай»}} * 1997 «Шаңдау» йыйынтығында «Яҙ һөйөнсөһө» — өлкән китап уҡыусылар өсөн * 2000 «Серем — йөрәк сирем» драма әҫәре — «Ағиҙел», 7-се һан * 2002 {{comment| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»}} * 2006 {{comment|«Мин үҫәм! шиғырҙар, йомаҡтар, әкиәттәр, хикәйәләр.саң|«Я расту! стихи, загадки, сказки, рассказы}}, Өфө. * «Бесәй быма эсендә - Котенок в валенке». Уфа. Китап. 2018. * «Еләктәрҙә әй еҫе - Ягоды пахнут летом». Өфө: Китап, 2024. * «Еңеүҙе яҡынайтабыҙ». Өфө; Инеш, 2024. == Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт == * «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013; * «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014. == Һылтанмалар == * [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }} * [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306] * [https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/Абуталипова%20Рамзана%20Асхатовна.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://famous-scientists.ru/10695/] * [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }} * [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1961 йылда тыуғандар]] [[Категория:30 мартта тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] 99rzu13egqqd5bwl5nm0bhqnv3w915x 1306790 1306789 2026-10-03T10:56:22Z Таңһылыу 14946 /* Әҙәбиәт */ 1306790 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы<br /> Абуталипова | Изображение = | Ширина = | Описание изображения = | Дата рождения = 30.03.1954 | Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы<ref name="БР">1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]</ref> | Дата смерти = | Место смерти = | Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}} | Научная сфера = [[лингвистика]] | Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;<br /> |Учёная степень = филология фәндәре докторы (2009) |Учёное звание = профессор | Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге | Научный руководитель = | Знаменитые ученики = | Известен как = | Награды и премии = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}} | Сайт = }} {{фамилиялаш|Абуталипов}} '''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2006 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм 2000 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2005). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). == Биографияһы == Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1971 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. * БДУ йүнәлтмәһе буйынса [[Ҡырмыҫҡалы районы]] Иҫке Бәпес урта мәктәбендә директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, * 1978 йылдан — Белорет ҡалаһының 1-се мәктәп-интернатында, * 1983 йылдан — Стәрлетамаҡтағы 54-се башланғыс һөнәри-техник белем биреү училищеһында, * 1985 йылдан — 1-се Стәрлетамаҡ мәктәп-интернатында эшләгән. 11 йыл ябай уҡытыусы булып эшләй. * 1987 йылдан Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһының (хәҙерге БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалында) уҡыта, * 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. Дөйөм стажы — 42 йыл, һөнәре буйынса −31 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. 2026 йылда "Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе" Бөтә Рәсәй конкурсының "Педагог" номинацияһында еңеүсе була. 2022 йылдан хаҡлы ялда. Әҙәби ижад менән шөғөлләнә. == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тел ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар: * Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика), * Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет, * Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы, * Башҡорт телмәре мәҙәниәте. 115 фәнни хеҙмәте, шул иҫәптән дәреслектәре һәм һүҙлектәре донъя күрҙе. 1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«Рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2000 йылда доцент дәрәжәһенә эйә була. 2009 йылда «Башҡорт телендә аспектуаллек функциональ-семантик категорияһы» темаһына филология фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 250-гә яҡын фәнни, фәнни-методик мәҡәлә, ике монография, утыҙлап дәреслек, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. 2013-2022 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты юғары белем биреү учреждениеһы базаһында д 212 013 диссертация советы ағзаһы, Рәсәй гуманитар фәнни фонды (хәҙер РФФИ) эксперты, 2014-2022 йылдарҙа Рәсәй фәнни фонды эксперты булып эшләй. Башҡорт телен уҡыу-уҡытыу методикаһының актуаль проблемаларына арналған мәҡәләләре «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналында даими баҫылып тора. 2007 йылда журналдың лауреаты була. == Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре == * [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты * Филология фәндәре докторы ([[2009]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]]) * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]]) * [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе ([[2009]]) * Хеҙмәт ветераны. (2009 йыл). * Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы Советының Почет грамотаһы. (2014) * «Башҡорт дәүләт университетының почетлы хеҙмәткәре». (2019). * Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы. (2024). * «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы. (2025) * «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының "Педагог" номинацияһында диплом һәм еңеүсе кубогы. (2026) == Фәнни хеҙмәттәре == * Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: Монография. — Уфа: Гилем, 2008. * Төрки телдәрҙә аспектуаль мәғәнәләрҙе репрезентациялаусы саралар: Монография. * Категория аспектуальности в башкирском языке: Учебно-методические материалы для студентов башкирских отделений вузов. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2008. * В помощь молодому учителю: Методическое пособие по методике обучения башкирскому языку в начальной школе. — Уфа: Китап, 2003. * Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. — Уфа: Китап, 2009 (соавтор). * Методика обучения башкирскому языку и литературе в начальных классах: УМК в 3-х частях. Ч.I. Конспекты лекций: Методические указания по выполнению курсовых и дипломных работ; Ч. II. Практикум; Ч. III. * Инструктивно-методические материалы. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2006; 2011. * методическое руководство к учебнику «Бүләк» и учебное пособие «Тылсымлы бүләк» (соавторы — Тулумбаев Х. А., Давлетшина М. С.), * учебник для башкирских детских садов «Ләйсән» (соавторы — Амирханова Г. И., Юлмухаметов М. Б.), * «Русско-башкирский словарь методических терминов» (соавтор — Камалетдинова А. В.), * методическое руководство {{comment|«Йәш уҡытыусыға ярҙамға»|«В помощь молодому учителю»}} * Пропись для изучающих арабскую графику: Учебное пособие для студентов высших и средних учебных заведений. СГПИ, 2006.-40с. * Русско-башкирский словарь по теории и практике филологического образования. Уфа: Китап: 2019. 192 с. (авторҙашлыҡта). == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Стәрлетамаҡта башҡорттар ҡоролтайының ҡала башҡарма комитетының беренсе рәйесе була, икенсе Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты итеп һайлана. Ул Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы бюроһы ағзаһы, Стәрлетамаҡ ҡала гәзите "Ашҡаҙар"ҙың мөхәрририәт ағзаһы. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы, башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтенең республика Советы составында, Стәрлетамаҡ ҡалаһының башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе, Стәрлетамаҡ ҡала ҡатын-ҡыҙҙар советы ағзаһы булып эшләй. 2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. "Международный школьный научный вестник" һәм "Башҡортостан уҡытыусыһы" журналдарының мөхәрририәт советы ағзаһы булып тора. Башҡорт халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы булараҡ, Рәмзәнә Әсҡәт ҡыҙы ҡалала үткәрелгән төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнаша. == Әҙәбиәт == * 1993 {{comment|«Әнисә, йәшең нисә?»|«Сколько тебе лет, Аниса?»}} * 1995 {{comment|«Асыуланма, Сыбаркай»|«Асыуланма, Сыбаркай»}} * 1997 «Шаңдау» йыйынтығында «Яҙ һөйөнсөһө» — өлкән китап уҡыусылар өсөн * 2000 «Серем — йөрәк сирем» драма әҫәре — «Ағиҙел», 7-се һан * 2002 {{comment| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»}} * 2006 {{comment|«Мин үҫәм! шиғырҙар, йомаҡтар, әкиәттәр, хикәйәләр.саң|«Я расту! стихи, загадки, сказки, рассказы}}, Өфө. * «Бесәй быма эсендә - Котенок в валенке». Уфа. Китап. 2018. * «Еләктәрҙә йәй еҫе - Ягоды пахнут летом». Өфө: Китап, 2024. * «Еңеүҙе яҡынайтабыҙ». Өфө; Инеш, 2024. == Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт == * «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013; * «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014; * «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014. == Һылтанмалар == * [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }} * [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306] * [https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/Абуталипова%20Рамзана%20Асхатовна.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://famous-scientists.ru/10695/] * [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }} * [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1961 йылда тыуғандар]] [[Категория:30 мартта тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] l057shkaqawf02njjp1kq5x3l14opwq 0 134609 1306788 847875 2026-10-03T10:53:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306788 wikitext text/x-wiki '''Понти́й ра́саһы''' — европеоид раса төрсәһе, [[Ҡара диңгеҙ]] яры буйында йәшәгән халыҡтар араһында таралған. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Совет]] антропологы һәм анатомы В. В. Бунак ([[1932 йыл]]) тарафынан өйрәнелгән. Ҡайһы саҡ понтий расаһын [[Кавказ|кавкасион]] раса менән яҡынайтып ҡуялар, әммә беренсе төрсә вәкилдәренең йөҙө тарыраҡ. [[Урта диңгеҙ]] расаһының [[Каспий диңгеҙе|каспий]] төрсәһе менән оҡшаш һыҙаттары байтаҡ. Боронғо халыҡтар араһынан хатти халҡын ошо расаға индерәләр<ref> [http://zihia.narod.ru/hatty_hotko.htm Черкесский историко-культурный тип]</ref>. [[Файл:Д.Ермаков. Грузины.jpg|thumb|Д.Ермаков. Грузиндар]] == Үҙенсәлекле билдәләре == Понтий антропологик тип мезокефалия[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D1%84%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F] менән айырылып тора, сәстәре һәм күҙҙәре ҡара, йәки шуға яҡын пигментациялы, танауҙары тура, осо төшөбөрәк тора, танау биле бейек, һаҡалдары оҙон булып үҫеүсән. Урта буйлылар, яңы заманда оҙоная баралар. == Таралыуы == Была раса төрсәһе [[Адыгей Республикаһы|адыгтар]], [[Абхазия|абхаздар]], [[абазиндар]]<ref>{{Книга|автор=Дж Тайсаев|заглавие=Этногенез народов Кавказа|ссылка=https://books.google.ru/books?id=dn73CwAAQBAJ&pg=PT129&lpg=PT129&dq=абази+ны+понтийский+тип&source=bl&ots=srBC5aBr2m&sig=lCvkSaT0Oof6P4uOaZametqGKGs&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiLpNvPspzQAhVCiCwKHb07Cq4Q6AEIUDAL#v=onepage&q=абази%20ны%20понтийский%20тип&f=false|издательство=Litres|год=2016-04-14|страниц=284|isbn=9785040058679}}</ref>, [[Грузия|грузиндар]], көньяҡ [[украиндар]], [[урыҫтар]] ([[Рязань|рязандәр]]) араһында йыш осрай<ref>[http://sknowledge.ru/Msg.aspx?id=8600 Рязанский тип среднеевропейской расы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140313223427/http://sknowledge.ru/Msg.aspx?id=8600 |date=2014-03-13 }}</ref>), [[татарҙар]], [[мишәрҙәр]], [[башҡорттар]] араһында ла бар<ref>Р. М. Юсупов «Башкиры: этническая история и традиционная культура»</ref><ref>[http://www.booksite.ru/ancient/reader/human_1_04.htm Антропологический облик русского народа]</ref><ref>Трофимова Т. А. Этногенез татар Среднего Поволжья в свете данных антропологии. // Происхождение казанских татар. — Казань, 1948. — C. 58—59.</ref>, [[молдавандар]], валах [[Румыния|румындары]] араһында шулай уҡ осрай. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Европеоид раса]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} [[Категория:Расалар]] [[Категория:Башҡорттар]] [[Категория:Палеоантропология]] qg01bw8qxpr49193zh5uke5utvitj2j 0 144194 1306737 1254898 2026-10-02T21:41:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306737 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Матюшин Геральд Николаевич''' ([[14 ноябрь]] [[1927 йыл]] — [[7 август]] [[2000 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[Археология|ғалим-археологы]]. 1961 йылдан СССР Фәндәр академияһы Археология институты ғилми хеҙмәткәре, 1977 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Тарих фәндәре докторы (1988), Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһы ағза-корреспонденты (1992) 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Рәсәй археология йәмғиәте рәйесе (1986—2000). Рәсәй археология йәмғиәтенең археология колледжы ректоры һәм рәйесе, Рәсәй халыҡ фәндәр академияһының вице-президенты, [[Америка]] археология йәмғиәте ағзаһы. == Биографияһы == Матюшин Геральд Николаевич 1927 йылдың 14 ноябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Өфө ҡалаһы]]нда тыуа. Төньяҡ флоттың Соловецкий утрауындағы юнгалар мәктәбен тамамлағас, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]нда юғары һөнәри белем алғандан һуң (1952), [[Өфө]] мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй. [[1961 йыл]]дан — СССР Фәндәр академияһының Археология институтында эшләй. Фәнни тикшеренеүҙәре антропогенез һәм [[Көньяҡ Урал|Көньяҡ Уралда таш быуат]] проблемаларына арналған. [[1964 йыл]]да «Башҡортостанда мезолит һәм неолит» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын, [[1987 йыл]]да — «Таш быуатта Көньяҡ Урал алды. Етештереү хужалығының үҫеш проблемалары» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Уралда [[палеолит]] ([[Урта түбә|Мысовая]]), [[мезолит]] (Янгелька), [[неолит]] (Ташбулат I) һәм [[энеолит]] (VIII Суртанды) тораҡтарын таба. [[Ағиҙел мәҙәниәте|Ағиҙел]], [[Ағиҙел буйы мәҙәниәте|Ағиҙел буйы]], [[Суртанды мәҙәниәте|Суртанды]], Башбулат һәм [[Йәнгел мәҙәниәте|Йәнгел мәҙәниәттәрен]] айырып аса. 300-ҙән ашыу фәнни эштәр авторы. == Төп хеҙмәттәре == {{refbegin|2}} * У колыбели истории. М., 1972; * Мезолит Южного Урала. М., 1976; * Яшмовый пояс Урала. М., 1977; * Энеолит Южного Урала. М., 1982; * У истоков человечества. М., 1982; * Три миллиона лет до нашей эры. М., 1986; * Nguon gos loaoi ngioi. Ha noi, 1986; * Историческое краеведение. М., 1987; * У истоков цивилизации. М., 1992; * On the Bound of History // Antiquity RAS. Issue 5. Moscow, 1993; * Каменный век Южного Урала. М., 1994; * Смена культур, цивилизации и экологические кризисы. М., 1994; * Неолит Южного Урала: Предуралье. М., 1996; * Археологический словарь. М., 1996<ref>[http://lib.misto.kiev.ua/HISTORY/MATYUSHIN/archeodict.txt ''Матюшин Г. Н.'' Археологический словарь // Київська міська бібліотека]</ref><ref>[http://www.archaeology.ru/Download/Matushin/Matushin_1996_Arheologicheskiy.pdf ''Матюшин Г. Н.'' Археологический словарь. Москва: «Просвещение», 1996.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170329085724/http://www.archaeology.ru/Download/Matushin/Matushin_1996_Arheologicheskiy.pdf |date=2017-03-29 }}</ref>; * Общество и власть. М., 1997; * Тайны цивилизаций: История Древнего мира / Матюшин, Геральд Николаевич. — М.: АСТ-ПРЕСС КНИГА, 2002. — 350 с.: ил. — (Историческое расследование). {{refend}} == Наградалары == 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены(1985), Ушаков миҙалдары (1946, 1992) менән бүләкләнгән. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Матюшин Геральд Николаевич: (1927—2000) // Археологические статьи и материалы. — Тула, 2002. — С. 6. * ''Бурханов А. А.'' Г. Н. Матюшин и некоторые вопросы деятельности Волго-Уральского центра РАО: (памяти выдающегося ученого) // Древности. — М., 2003. — Вып. 36. — С. 11—26. * ''Петренко А. Г.'' Г. Н. Матюшин и проблемы становления производящего хозяйства // Древности. — М., 2003. — Вып. 36. — С. 26—30. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/8-statya/9374-matyushin-gerald-nikolaevich}}{{V|9|11|2019}} * [http://www.russika.ru/t.php?t=2625 Матюшин Геральд Николаевич // Энциклопедический фонд]{{Недоступная ссылка|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20140528005404/http://chel-portal.ru/encyclopedia/Matyushin/t/10264 Матюшин Геральд Николаевич] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]] [[Категория:Рәсәй тарихсылары]] [[Категория:СССР тарихсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:14 ноябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1927 йылда тыуғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:7 августа вафат булғандар]] [[Категория:2000 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] 3yzqf8u6dpu8k0jb7jd3gnw7orf298m 0 145859 1306717 1184043 2026-10-02T14:37:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306717 wikitext text/x-wiki {{Ук}} «'''Курессааре'''» ({{Lang-et|Jalgpalliklubi Kuressaare}}) — [[Эстония|Куресааре ҡалаһынан эстон]] футбол клубы, 1997 йылда барлыҡҡа килгән. [[2018 йыл]] миҙгеленән алып Эстонияның юғары лигаһында сығыш яһай. Клубтың йорт стадионы — «Курессааре», 2000 тамашасыны һыйҙыра. == Тарих == [[2017 йыл]]да команда [[Эстония]]ның Эсилигаһында уйнай һәм бишенсе урынды биләй<ref>{{Cite web|title=Футбольная команда из Маарду выиграла первую лигу и пробилась в элиту|url=https://rus.err.ee/640749/futbolnaja-komanda-iz-maardu-vyigrala-pervuju-ligu-i-probilas-v-jelitu|publisher=rus.err.ee|accessdate=2018-02-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180207110653/https://rus.err.ee/640749/futbolnaja-komanda-iz-maardu-vyigrala-pervuju-ligu-i-probilas-v-jelitu|archivedate=2018-02-07}}</ref>, әммә был уға илдең юғары лигаһына күсергә мөмкинлек бирә<ref>{{Cite web|title=Маарду отказывается от места в элите эстонского футбола|url=https://rus.postimees.ee/4347859/maardu-otkazyvaetsya-ot-mesta-v-elite-estonskogo-futbola|publisher=[[Postimees]]|accessdate=2018-02-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171222121245/https://rus.postimees.ee/4347859/maardu-otkazyvaetsya-ot-mesta-v-elite-estonskogo-futbola|archivedate=2017-12-22}}</ref> һәм [[2018 йыл]]дан алып клуб Премиум лигаһында сығыш яһай<ref>{{Cite web|title=Островитяне заменят ГК Маарду в Премиум Лиге 2018|url=https://www.sportaeg.ee/premium-liga/ostrovetyane-zamenyat-gk-maardu-v-premium-lige-2018/|publisher=sportaeg.ee|accessdate=2018-02-07}}</ref><ref>{{Cite web|title=Нет денег: ФК Маарду отказался от высшей лиги Эстонии|url=https://ru.sputnik-news.ee/sport/20171218/8472946/deneg-mardu-otlazalsja-vyshej-logi-estonija.html|publisher=sputnik-news.ee|accessdate=2018-02-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180207110653/https://ru.sputnik-news.ee/sport/20171218/8472946/deneg-mardu-otlazalsja-vyshej-logi-estonija.html|archivedate=2018-02-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180207110653/https://ru.sputnik-news.ee/sport/20171218/8472946/deneg-mardu-otlazalsja-vyshej-logi-estonija.html |date=2018-02-07 }}</ref><ref>{{Cite web|title=Чемпионат Эстонии по футболу стартует 25 февраля в Нарве и Таллинне|url=http://rus.delfi.ee/sport/jalgpall/chempionat-estonii-po-futbolu-startuet-25-fevralya-v-narve-i-tallinne?id=80834933|publisher=[[Delfi]]|accessdate=2018-02-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180207110653/http://rus.delfi.ee/sport/jalgpall/chempionat-estonii-po-futbolu-startuet-25-fevralya-v-narve-i-tallinne?id=80834933|archivedate=2018-02-07}}</ref>. [[2017 йыл]]дың декабрендә клубтың баш тренеры Яан Важинский була<ref>{{Cite web|title=Яан Важинский — новый старый тренер ФК Курессааре|url=https://www.sportaeg.ee/premium-liga/yaan-vazhinskij-novyj-staryj-trener-fk-kuressaare/|publisher=sportaeg.ee|accessdate=2018-02-07}}</ref>. == Сығыштар статистикаһы == <timeline> ImageSize = width:550 height:60 PlotArea = left:10 right:10 bottom:30 top:10 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:01/01/1997 till:01/07/2009 ScaleMajor = unit:year increment:1 start:1997 Colors = id:bl1 value:rgb(0.5,0.8,0.5) id:bl2 value:rgb(0.9,0.9,0.3) id:rs value:rgb(0.8,0.6,0.6) id:rn value:rgb(0.9,0.1,0.1) PlotData= bar:Position width:15 color:white align:center from:01/01/1997 till:01/07/1997 shift:(0,-4) text:1 from:01/07/1997 till:01/07/1998 shift:(0,-4) text:6 from:01/07/1998 till:01/07/1999 shift:(0,-4) text:1 from:01/07/1999 till:01/07/2000 shift:(0,-4) text:7 from:01/07/2000 till:01/07/2001 shift:(0,-4) text:8 from:01/07/2001 till:01/07/2002 shift:(0,-4) text:2 from:01/07/2002 till:01/07/2003 shift:(0,-4) text:8 from:01/07/2003 till:01/07/2004 shift:(0,-4) text:5 from:01/07/2004 till:01/07/2005 shift:(0,-4) text:9 from:01/07/2005 till:01/07/2006 shift:(0,-4) text:2 from:01/07/2006 till:01/07/2007 shift:(0,-4) text:9 from:01/07/2007 till:01/07/2008 shift:(0,-4) text:2 from:01/07/2008 till:01/07/2009 shift:(0,-4) text:8 from:01/01/1997 till:01/07/1997 color:rn shift:(0,13) text: "[[Третья лига Эстонии по футболу|Третья лига]]" from:01/07/1997 till:01/07/1999 color:bl2 shift:(0,13) text: "[[Первая лига Эстонии по футболу|Эсилига]]" from:01/07/1999 till:01/07/2001 color:bl1 shift:(0,13) text: "[[Чемпионат Эстонии по футболу|Мейстрилига]]" from:01/07/2001 till:01/07/2002 color:bl2 shift:(0,13) text: "[[Первая лига Эстонии по футболу|ЭЛ]]" from:01/07/2002 till:01/07/2003 color:bl1 shift:(0,13) text: "[[Чемпионат Эстонии по футболу|МЛ]]" from:01/07/2003 till:01/07/2004 color:bl2 shift:(0,13) text: "[[Первая лига Эстонии по футболу|ЭЛ]]" from:01/07/2004 till:01/07/2005 color:bl1 shift:(0,13) text: "[[Чемпионат Эстонии по футболу|МЛ]]" from:01/07/2005 till:01/07/2006 color:bl2 shift:(0,13) text: "[[Первая лига Эстонии по футболу|ЭЛ]]" from:01/07/2006 till:01/07/2007 color:bl1 shift:(0,13) text: "[[Чемпионат Эстонии по футболу|МЛ]]" from:01/07/2007 till:01/07/2008 color:bl2 shift:(0,13) text: "[[Первая лига Эстонии по футболу|ЭЛ]]" from:01/07/2008 till:01/07/2009 color:bl1 shift:(0,13) text: "[[Чемпионат Эстонии по футболу|МЛ]]" </timeline> {| class="wikitable" ! width="60px" |Миҙгел ! width="60px" |Лига ! width="30px" |Урын ! width="30px" |Матчтар ! width="30px" |В ! width="30px" |Н ! width="30px" |П ! width="30px" |ГЗ ! width="30px" |ГП ! width="30px" |РМ ! width="30px" |Мәрәйҙәр ! width="30px" |Кубок өсөн сығышы |- align="center" |1997/98 |3 |1 |6 |5 |1 |0 |18 |3 |15 |16 | |- align="center" |1998 |2 |6 |14 |4 |5 |5 |20 |19 |1 |17 | |- align="center" |1999 |2 |1 |28 |21 |4 |3 |92 |25 |67 |67 | |- align="center" |2000 |1 |7 |28 |5 |4 |19 |25 |68 |—43 |19 | |- align="center" |2001 |1 |8 |28 |2 |1 |25 |18 |114 |—96 |7 | |- align="center" |2002 |2 |2 |28 |17 |2 |9 |82 |50 |32 |53 | |- align="center" |2003 |1 |8 |28 |1 |2 |25 |11 |121 |—110 |5 | |- align="center" |2004 |2 |5 |28 |11 |2 |15 |56 |35 |21 |35 | |- align="center" |2005 |1 |9 |36 |7 |6 |23 |40 |96 |—56 |27 | |- align="center" |2006 |2 |2 |36 |22 |5 |9 |64 |44 |20 |71 | |- align="center" |2007 |1 |9 |36 |5 |3 |28 |25 |94 |—69 |18 | |- align="center" |2008 |2 |2 |36 |21 |8 |7 |67 |35 |32 |71 | |- align="center" |2009 |1 |8 |36 |7 |3 |26 |21 |99 |—78 |24 |1/8 финала |- align="center" |2010 |1 |9 |36 |7 |3 |26 |32 |93 |—61 |24 |1/8 финала |- align="center" |2011 |1 |9 |36 |7 |5 |24 |28 |68 |—40 |26 |1/16 финала |- align="center" |2012 |1 |8 |36 |5 |11 |20 |31 |80 |—49 |26 |1/8 финала |- align="center" |2013 |1 |10 |36 |2 |5 |29 |22 |87 |—65 |11 |1/32 финала |- align="center" |2014 |2 |6 |36 |14 |5 |17 |69 |81 |—12 |47 |Ярымфинал |- align="center" |2015 |2 |10 |36 |10 |7 |19 |48 |95 |—47 |37 |1/16 финала |- align="center" |2016 |3 | | | | | | | | | |1/16 финала |} == Ҡаҙаныштар == * Еңеүсе Эсилига (1): 1999 * Беренсе лигаһының «б» (1): 2016 == Клуб рекордсылары == ; Уйналған матчтар иҫәбе буйынса<ref><div>[http://www.fckuressaare.ee/mehed/kure-labi-aegade/ Aegade Kure läbi (27.10.2018)]</div></ref> : * Мартти Пукк — 303 * Сандер Вийра — 299 * Урмас Раявер — 285 * Элари Валмас — 267 * Мярт Клуге— 253 ; Гол индереү буйынса иҫәп : * Сандер Лахт — 83 * Мартти Пукк — 72 * Маарек Суурсаар — 63 == Тренерҙар == * Айвар Похлак: 1997 * Ян Важинский: 1998—2000, 2003—2009, 2018—{{Х. в.}} * Заур Чилингарашвили: 2001 * Сергей Замогильный: 2002, 2009—2013 * Ааво Сарап: 2003 * Пелле Похлак: 2014—2015 * Сандер Вийра: 2016—2017 * Мартти Пукк<ref><div>[http://jalgpall.ee/voistlused/uudised/esiliiga-parimate-auhinnad-lahevad-kuressaarele-ja-kalevile-n12596 Esiliiga lähevad Kalevile ja auhinnad parimate Kuressaarele]</div></ref>: 2017 == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * [http://www.fckuressaare.ee/ Официальный сайт]{{ref-et}} * [http://jalgpall.ee/voistlused/52/team/76?season=2018 На сайте ЭФС]{{ref-et}} * [https://www.transfermarkt.de/fc-kuressaare/startseite/verein/23368 «Курессааре» на сайте Transfermarkt.de]{{ref-ger}}{{ref-en}} * {{Facebook|fckuressaare|ФК «Курессааре»}}{{ref-et}}{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20190115143004/http://footballfacts.ru/clubs/35551-kuressaare-kuressaare «Курессааре» на сайте footballfacts.ru]{{ref-ru}} [[Категория:Алфавит буйынса футбол клубтары]] d4aj6g0ukjc82pdfsgz1o1siica7syo 0 148840 1306768 1301068 2026-10-03T07:58:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306768 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[File:Озеро Окункуль - panoramio.jpg|thumb|Оҡонкүл күренеше]] [[File:Озеро Окункуль - panoramio (1).jpg|thumb|слева|Оҡонкүлдең таллы яры]] '''Оҡонкүл''' - {{lang-ru|Окункуль}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Кәҫле районы]]ндағы күл <ref name="Озеро Окункуль">[http://chel-portal.ru/enc/%D0%9E%D0%BA%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C Озеро Окункуль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331091531/http://chel-portal.ru/enc/%25D0%259E%25D0%25BA%25D1%2583%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258C |date=2019-03-31 }}</ref>. == Этимологияһы == {{lang-ru|Окункуль}} топонимын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә аныҡ ҡына атамай, башҡорттарҙың популяр '''''Окункул''''' тигән ир-ат исеменән сыҡҡан булыуы ихтимал тигән фараз яҙа. ''Окунь'' һүҙенән килеп сығыу фаразын кире ҡаға<ref>Шувалов Н. И. Окункуль// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области.Касарги (Косарги, Кусарги) [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>."Свое название озеро получило от популярного раньше башкирского мужского имени Орункул", - тигән фекер ҙә осраны<ref>[https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/chelyabinsk/lakes/30430 Озеро Окункуль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221007055321/https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/chelyabinsk/lakes/30430 |date=2022-10-07 }}</ref>.Балыҡ исеменән сығыуын был сығанаҡ та, башҡа бик күп сығанаҡтарҙа ышанырлыҡ түгел тип иҫбатлай, сөнки күлдә алабуға бик күп булмаған. ''Окункул'' йәки ''Орункул'' тигәнгә оҡшаш исемдәр башҡорт исемдәре һүҙлектәрендә осрамай. Әммә башҡорт телендә "оҡон" тигән һүҙ бар - үҙ ырыуын белмәгән кеше тигәнде аңлата ул <ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 30-сы бит</ref>. ''Оҡонҡол'' тигән исем түгел, ә ҡушамат киң таралған булыуы бик ихтимал, сөнки башҡорт яуҙарында күпләп ҡырылғандар, етем ҡалыусылар күп булған. == Географияһы == Оҡонкүл Кәҫле районының төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан, өлкәнең иң төньяҡҡы күлдәрең береһе тип һанала. Көньяҡ ярында Воздвиженка ауылы урынлашҡан <ref>[https://chelindustry.ru/view2.php?idd=442&rr=8 Озеро Окункуль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210421201836/https://chelindustry.ru/view2.php?idd=442&rr=8 |date=2021-04-21 }}</ref> Төньяғынан ҡылымыҡ аша Кесе Оҡонкүл менән тоташа, ә көньяғында Синараға ҡоя.Был күлдән ул 2,5 км төньяҡтараҡ урынлашҡан <ref name="Озеро Окункуль"/>. Кәҫле ҡалаһынан йыраҡ түгел – 40 км, Силәбегә – 120 км, Екатеринбургҡа – 92 км алыҫлыҡта урынлашҡан <ref>[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/okunkul/ Озеро Окункуль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324090404/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/okunkul/ |date=2019-03-24 }}</ref>. Снежинск ҡалаһынан - 10 км <ref>[https://urochishe.ru/vodnyie-obektyi/okunkul-ozero/ ОЗЕРО ОКУНКУЛЬ]</ref>] Координаттары: 56°9′56″N 60°47′22″E == Тасуирламаһы == Һыу көҙгөһө майҙаны - 11,6 км² (БС буйынса кимәленең абс. билдәһе 249,4 м булғанда). Һыуйыйғыс майҙаны 29,5 км². Тәрәнлеге — 2 метр самаһы, иң тәрән урыны — 4 метрға етә. Күл буйҙарын ҡатнаш урман ҡаплаған, тупрағы урмандарға хас ҡара-һоро<ref name="Озеро Окункуль"/>. Ярҙары күпселек текә, ярлаулы, әммә бик бейек түгел. Һаҙлыҡлы. Яр буйҙарын элодия баҫып бара, ҡаты һыу үҫемлектәре ҡамлаған (һыу өҫтөнөң 30% самаһын ҡаплаған).Төбө ләмле. Һыуы сөсө, үтәҙек. Химик составы буйынса гидрокарбонатлы-натрийлы типҡа ҡарай. Минераллылығы - 200 мг/л. Һыуҙа һелтеле металдар (натрий һәм калий) миҡдары бик юғары, бының сығанағы - гранитогнейстар һәм ялан шпаттары. Күл ағып тора, шуның өсөн уның һыу режимын ярайһы уҡ тотороҡло. == Ихтиофаунаһы == Балыҡлылығы бик юғары түгел. (10-15 кг/га).Башлыса [[Балыҡтар|табан, алабуға, сабаҡ, шамбы, опто]] тереклек итә<ref name="Озеро Окункуль"/>. == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Сығанаҡтар == *Шувалов Н. И. Окункул // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7. * Обзорно-географический Атлас России. — Картография, АСТ, Астрель, 2010. — С. 60—61. * Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с. == Һылтанмалар== *Озеро Окункуль[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/okunkul/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324090404/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/okunkul/ |date=2019-03-24 }} *Озеро Окункуль [http://chel-portal.ru/enc/%D0%9E%D0%BA%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C] *ОЗЕРО ОКУНКУЛЬ [https://urochishe.ru/vodnyie-obektyi/okunkul-ozero/] {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Кәҫле районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] rrwy5yt3ef5vu5vd0ijyp24jrk34c4o 0 153838 1306713 1255684 2026-10-02T12:29:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306713 wikitext text/x-wiki {{Универсальная карточка}} '''Коростень районы''' ({{lang-uk|Коростенський район}}) — [[Житомир өлкәһе]]ндәге район. Район үҙәге — [[Коростень]] ҡалаһы. [[2018 йыл]]ғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 26 183 кеше йәшәй. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20200528201324/http://www.korosten-rayrada.in.ua/ Коростенська районна рада] {{ref-uk}} * [http://korosten-rda.gov.ua/ Коростенська РДА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190830095640/http://korosten-rda.gov.ua/ |date=2019-08-30 }} {{ref-uk}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Житомир өлкәһе райондары]] fi8kbhb8ifjoheqwkx2mf6rxhj2e6fc 0 157667 1306769 1249784 2026-10-03T08:06:41Z Айсар 10823 өҫтәмә мәғлүмәт 1306769 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Проскурякова Илһөйәр Ҡәүи ҡыҙы''' ([[1 ғинуар]] [[1955 йыл]]) — китапхансы, йәмәғәтсе. 1983—2015 йылдарҙа [[Яңауыл]] үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы директоры. 2013 йылдан [[Яңауыл районы|райондың]] Ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005). == Биографияһы == Илһөйәр Ҡәүи ҡыҙы Проскурякова (ҡыҙ фамилияһы Фәрхетдинова) 1955 йылдың 1 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Яңауыл районы]] [[Вотяк Ушъяҙы]] ауылында тыуған. 1962—1970 йылдарҙа ошо райондың [[Вәрәшбаш]] ауылындағы һигеҙ йыллыҡ мәктәптә, шунан һуң хәҙерге Яңауыл ҡалаһындағы [[Радик Гәрәев]] исемендәге 3-сө урта мәктәптә уҡый. Урта белем алғандан һуң 1972—1973 йылдарҙа [[Удмурт Республикаһы|Удмурт АССР-ының]] Ҡаракулин районының «Прогресс» колхозында бухгалтер булып эшләй. Артабанғы хеҙмәт эшмәкәрлеген Яңауыл район үҙәк балалар китапханаһының уҡыу залы мөдире вазифаһында дауам итә, 1976 йылдан китапхананың методисы була. 1983 йылда етәксе эшкә үрләтелә: Яңауыл үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы директоры итеп тәғәйенләнә һәм 2015 йылғаса шунда хеҙмәт һала. Илһөйәр Проскурякова 1976 йылда Өфө китапхана техникумын, 1981 йылда — Ҡазан мәҙәниәт институтын тамамлай. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * 1982—1989 йылдар: халыҡ депутаттарының Яңауыл ҡасаба Советы депутаты. * 2004—2012 йылдар: Яңауыл районы муниципаль районының I һәм II саҡырылыш Яңауыл ҡала биләмәһе Советы депутаты. * 2013 йылдан: Яңауыл районы ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе<ref>[https://www.rusprofile.ru/id/7622186 Местная общественая организация по содействию повышению статуса женщины в обществе «Совет женщин Янаульского района» Республики Башкортостан]</ref>. * 2018 йылдан: Яңауыл районы хакимиәте ҡарамағындағы Йәмәғәт советының һаулыҡ һаҡлау, мәғариф, мәҙәниәт, спорт, йәштәр һәм социаль сәйәсәт, ғаилә һәм балалыҡ мәсьәләләре буйынса комиссияһы рәйесе. * Яңауыл районы башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитетының президиум ағзаһы. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005)<ref>[http://kultura-yanaul.ru/index.files/Page1445.htm Гордость района: Заслуженные работники культуры Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200128170128/http://kultura-yanaul.ru/index.files/Page1445.htm |date=2020-01-28 }}{{ref-ru}}{{V|28|01|2020}}</ref> * Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығының һәм Рәсәй мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Почёт грамотаһы (2004). * «Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу буйынса күрһәткән ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы (2002). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.bashinform.ru/news/social/2026-10-03/glava-bashkirii-rasskazal-o-pobeditele-i-natsionalnoy-premii-zhenschiny-nko-4668658 Глава Башкирии рассказал о победителе I национальной премии «Женщины НКО»] * [https://vk.com/id406415957 «Бәйләнештә» социаль селтәрендәге шәхси бите] * [https://vk.com/yanaul102?z=video-48763157_456242708%2Ff1f5e1d45262b883a9%2Fpl_wall_-48763157 Актуальное интервью Янаульского телевидения с председателем НКО Совет женщин Янаульского района И. К. Проскуряковой. 25 января 2020 года]{{ref-ru}}{{V|28|01|2020}} * [http://yanbibl.ru/wp-content/uploads/2018/06/%D0%97%D0%B0%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B-%D0%A0%D0%91-%D0%AF%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0-pdf.io_.pdf Заслуженные работники культуры РБ Янаульского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210925084113/http://yanbibl.ru/wp-content/uploads/2018/06/%D0%97%D0%B0%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B-%D0%A0%D0%91-%D0%AF%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0-pdf.io_.pdf |date=2021-09-25 }} * [https://ufa.bezformata.com/listnews/neftekamske-chestvovali-bibliotekarej/33794809/ В Нефтекамске чествовали библиотекарей. 2015, 4 июня. Сайт BezFormata.Com.] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] mrb3gqc2xqobfr204nczzurh3lcbvo9 0 158349 1306746 1284718 2026-10-03T01:00:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306746 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мухина Вера Игнатьевна''' ([[1 июль]] [[1889 йыл]] — [[6 октябрь]] [[1953 йыл]]) — совет скульптор-монументалисы. [[1947 йыл]]дан [[1953 йыл]]ға тиклем — СССР Сәнғәт академияһы Президиумы ағзаһы. СССР Сәнғәт академияһы академигы (1947). [[СССР-ҙың халыҡ рәссамы]] (1943). Биш тапҡыр Сталин премияһы лауреаты (1941, 1943, 1946, 1951, 1952). [[Венера (планета)|Венера]] планетаһындағы кратерға Вера Мухина хөрмәтенә уның исеме бирелгән. == Биографияһы == Вера Игнатьевна Мухина 1889 йылдың 1 июленә (иҫкесә стиль буйынса 19 июнендә) [[Рәсәй империяһы]] [[Лифляндия губернаһы]]ның [[Рига]] ҡалаһында билдәле меценат һәм эшҡыуар Игнатий Кузьмич Мухин ғаиләһендә тыуған{{Sfn|Джанджугазова|2013}}. Ата йорто Ригала һаҡланып ҡалған — Тургенев урамы, 23/25-се йорт<ref name="Pukhlyak">''Пухляк О.'' {{Cite web|url=http://www.russkije.lv/ru/lib/read/the-house-of-mukhina.html|title=Дом Мухиных в Риге|publisher=// Сетевой справочник «Русские Латвии»|accessdate=2016-07-25}}</ref>. Ата-әсәһе Сауҙагәрҙәр ҡатламына ҡараған, Мухинаның ата-бабалары [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нан һуң Ригала йәшәгән. Ғаилә хәлле була: 1937 йылда Вера Игнатьевнаның олатаһынан ҡалған 4 миллион лат мираҫы асыла<ref name="ReferenceA">''Гурин, Александр.'' {{Cite web|url=http://www.russkije.lv/ru/lib/read/vera-mukhina.html?source=persons|title=Вера Мухина|publisher=// Сетевой справочник «Русские Латвии»|accessdate=2016-07-25}}</ref>. Бала һәм үҫмер сағын (1892—1904) [[Феодосия]]ла үткәрә, унда атаһы уны сәләмәтлеге өсөн хәеүфләнеп алып китә (Вераға ике йәшендә әсәһе [[Туберкулёз|туберкулездан]] вафат була)<ref name="ReferenceA"/>. Феодосияла буласаҡ рәссам рәсем һәм һынлы сәнғәт буйынса беренсе дәрестәр ала<ref name="Pukhlyak"/>. Бында ул 1904 йылға, атаһы вафат булғанға тиклем йәшәй. Вераны һәм уның өлкән апаһы Марияны Курскта йәшәгән бабайҙары һәм инәйҙәре тәрбиәгә ала, унда Вера гимназияны тик яҡшы билдәләренә генә тамамлай. Һуңынан ике ҡыҙ ҙа Мәскәүгә китә һәм Пречистинский бульварында урынлаша<ref name="Oberemko">{{Мәҡәлә|автор=Оберемко, Валентина. |заглавие=Главная Вера столицы. Первого июля знаменитому скульптору Вере Мухиной — 125 лет|ссылка=http://www.aif.ru/culture/person/ne_utrachennoe_nasledie_gde_v_moskve_mozhno_uvidet_skulptury_very_muhinoy|издание=[[Аргументы и факты]]|год=2014|номер=27 (1756) за 2 июля|страницы=45}} {{v|25|07|2016}}</ref><ref name="Serikova">''Серикова, Ксения.'' {{Cite web|url=http://kafanews.com/novosti/46522/muzey-very-mukhinoy-v-feodosii--dom-narodnogo-skulptora_2015-08-14|title=Музей Веры Мухиной в Феодосии — дом народного скульптора (фото)|publisher=// Сайт ''KafaNews'' — Новости Феодосии|accessdate=2016-07-25}}</ref>. Вера Мухина Мәскәүҙә һынлы сәнғәткә К. Ф. Юон, И. О. Дудин һәм И. И. Машков студияһында уҡый<ref name="TASS">{{Cite web|url=http://tass.ru/info/1290462|title=Биография скульптора Веры Мухиной|publisher=// Сайт Информационного агентства России «ТАСС»|date=1.07.2014|accessdate=2016-07-25}}</ref> 1912 йылдағы Раштыуа байрамына, Вера Мухина менән бәхетһеҙ осраҡ була: тауҙан санала шыуып йөрөгән ваҡытта ул ағасҡа барып төртөлә, ағас ботағы уның танауын ҡырҡа. Танауын Смоленск дауаханаһында тегәләр, әммә йөйө (артабанғы ете-һигеҙ пластик операцияларға ҡарамаҫтан) Мухина Вераның бөтә ғүмеренә ҡала. Шунан тыш француз хирургтары тергеҙгән ҡыҙҙың йөҙө үҙгәрә: ирҙәрсә ҙур, тупаҫ һәм ихтыярлы була. Бынан һуң уға ул яратҡан балдарҙы оноторға тура килә<ref name="Oberemko"/>{{Sfn|Джанджугазова|2013}}. 1912—1914 йылдарҙа [[Париж]]да йәшәй, унда Колароссиҙың шәхси студияһында уҡый һәм шул уҡ ваҡытта Шомьер Гранд Академияһына йөрөй, унда француз скульптор-монументалист Э. А. Бурделдә уҡый. Һуңыраҡ [[Италия]] буйлап сәйәхәт итә , шул уҡ ваҡытта Ренессанс осороноң [[скульптура]] һәм һынлы сәнғәт өйрәнә<ref name="TASS"/>. Мәскәүгә Вера Мухина 1914 йылдың йәйендә ҡайта, ә ике аҙна үткәс Беренсе донъя һуғышы башлана. Медицина туташтары курсын тамамлағандан һуң Вера хәрби госпиталдә эшләй башлай<ref>''Серикова, Ксения.'' {{cite web|url=http://kafanews.com/novosti/46522/muzey-very-mukhinoy-v-feodosii--dom-narodnogo-skulptora_2015-08-14|title=Музей Веры Мухиной в Феодосии — дом народного скульптора (фото)|publisher=// Сайт ''KafaNews'' — Новости Феодосии|accessdate=2016-07-25}}</ref>. Бында уҡ шул уҡ 1914 йылда йәш хәрби хирург менән таныша<ref name="aif.ru">{{статья|автор=Оберемко, Валентина. |заглавие=Главная Вера столицы. Первого июля знаменитому скульптору Вере Мухиной — 125 лет|ссылка=http://www.aif.ru/culture/person/ne_utrachennoe_nasledie_gde_v_moskve_mozhno_uvidet_skulptury_very_muhinoy|издание=[[Аргументы и факты]]|год=2014|номер=27 (1756) за 2 июля|страницы=45}} {{v|25|07|2016}}</ref>. 1918 йылда Вера Мухина Алексей Замковҡа кейәүгә сыға. Рәсәйҙә [[Октябрь революцияһы]] еңгәндән һуң «монументаль пропаганданың Ленин планы» ҡабул ителә, уның сиктәрендә скульпторҙар ҡала монументтарын төҙөү буйынса дәүләт заказдары ала. 1918 йылда Мухина мәғрифәтсе һәм публицист Н. И. Новиков һәйкәленең проектын эшләй. Проект Халыҡ мәғарифы комиссариатының ыңғай баһаһын ала, әммә һәйкәл макеты балсыҡтан эшләнә һәм йылытылмаған оҫтаханала һаҡлана, уға күрә проект башҡарылмай ҡала<ref name="TASS"/>. Бынан тыш, Мухина монументаль пропаганда эше сиктәрендә «Азат хеҙмәт» һәм «Революция» (1919), шулай уҡ М. В. Загорскийҙың (1921) һәм [[Свердлов Яков Михайлович|М. Я. Свердловты]]ң һәйкәлдәрен (шулай уҡ «Революция ялҡыны» кеүек билдәле, 1923) төҙөй{{Sfn|Измайлова|2010}}. Вера Мухина 1923 йылда А. А. Экстер менән бергә Мәскәүҙәге беренсе Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы һәм кустар-сәнәғәт күргәҙмәһендә «Известие» гәзитенең павильонын биҙәй. 1925 йылда модельер Н. П. Ломанова менән берлектә Париждағы күргәҙмәлә осһоҙ тупаҫ туҡымаларҙан тегелгән ҡатын-ҡыҙҙар кейеме коллекцияһы өсөн гран-при яулай 1926—1927 йылдарҙа В. И. Мухина Художество-сәнәғәт техникумының уйынсыҡтар музейы янындағы әүәләү класында уҡыта, 1927—1930 йылдарҙа Юғары художество-техник институтын (ВХУТЕИН). 1927 йылда Мухина булдырған «Крәҫтиән ҡатын-ҡыҙы» Октябрҙең 10 йыллығына арналған күргәҙмәлә 1-се премияға лайыҡ була; һуңыраҡ скульптураны Триест музейы һатып ала, ә [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң [[Рим]]дәге Ватикан музейының милегенә күсә [[Рим]]<ref name="TASS"/>. [[Файл:Москва._Памятник_Горькому_у_Белорусского_вокзала,_почтовый_конверт.jpg|справа|мини|350x350пкс|ҺәБелорус вокзалы майҙанында М.Горький һәйкәле. СССР почта конверты]] Мухинаның иң билдәле композицияһы булып 24 метрлыҡ «Эшсе һәм колхозсы» монументы тора, ул 1937 йылда Парижда бөтә донъя күргәҙмәһенә ҡуйыла. В. И. Мухина композицияһы архитектор Б. М. Иофан проектлаған совет павильонын ослап ҡуя<ref name="aif.ru"/>. Мухина ниәте буйынса ҡояш, балҡыш эффектын тыуҙырып, монументты яҡтырта; ике һын да осоп барған кеүек тойола. Был тойғоно елгә елберҙәгән оҙон шарф та көсәйтә; һөҙөмтәлә скульптура төркөмө ғәҙәти булмаған экспрессия һәм энергетика менән айырыла, ул Советтар Союзының яңы еңеүҙәргә ынтылышын сағылдыра<ref>{{Мәҡәлә|автор=Джанджугазова Е. А. |заглавие=Монументальная композиция „Рабочий и колхозница“ как новая идеология городского пространства или как туристский бренд Москвы?|ссылка=http://cyberleninka.ru/article/n/monumentalnaya-kompozitsiya-rabochiy-i-kolhoznitsa-kak-novaya-ideologiya-gorodskogo-prostranstva-ili-kak-turistskiy-brend-moskvy|издание=''Современные проблемы сервиса и туризма''|год=2013|номер=4|страницы=63—71}}</ref>. Француз матбуғаты монументты «XX быуаттың бөйөк скульптура әҫәре» тип баһалай<ref>''Трубицын А. К.'' {{cite web|url=https://kprf.ru/otvet/90484.html|title=Десталинизация — цитаты и ответы|publisher=// Официальный сайт КПРФ|date=16.04.2011|accessdate=2016-07-25}}</ref>, ә [[Пабло Пикассо]] былай тип яҙа: «Париж күксин күк йөҙө фонында ниндәй матур совет гиганттары матур париж күксин». Күргәҙмәнән һуң монументты һүтелгән килеш Мәскәүгә күсерәләр һәм халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең төньяҡ инеү урынына алыҫ түгел урынлаштыралар, әммә Мухинаның дизайн фекере юҡҡа сыға: скульптура түбән постаментҡа һәм ҡояшҡа арты менән урынлаштырыла, осоу тойғоһо юҡҡа сыға (Мухина был метаморфозаны «һын ерҙә шыуыша» тип аңлата){{Sfn|Измайлова|2010}}. Шуға ҡарамаҫтан, скульптура яңы Мәскәү символдарының береһе була, ә [[1947 йыл]]да «[[Мосфильм]]» киностудияһының эмблемаһына әүерелә. [[2003 йыл|2003]]—[[2009 йыл]]дарҙа монумент реставрациялана; хәҙер ул тышҡы күренеше һәм бейеклеге буйынса Париж күргәҙмәһенә яҡынайтылған ҡоролма-пьедесталға ҡуйыла<ref name="Oberemko"/>. 1938—1939 йылдарҙа В. И. Мухина Щусев Москворецкий күперҙәре өсөн скульптуралар өҫтөндә эшләй: «Интернационалға гимн», «Революция ялҡыны», «Диңгеҙ», «Ер», «Уңдырышлылыҡ», «Икмәк». «Икмәк» скульптураһы (1939) — Мухина башҡарған берҙән-бер композиция, ҡалғандары уның вафатынан һуң эскиздары буйынса эшләнгән. 1941 йылдың октябренән алып 1942 йылдың апреленә тиклем Каменск-Уральский ҡалаһында эвакуацияла йәшәй һәм эшләй<ref>{{Cite web|url=https://vokrugkamenska.livejournal.com/5033.html|title=Скульптор Вера Мухина. 5 месяцев в Каменске-Уральском|author=Лысков Антон|date=09.01.2020|publisher=}}</ref>. 1945 йылда В. И. Мухинаны Ригаға — Азатлыҡ һәйкәлен баһалау өсөн эксперт сифатында саҡыралар, уның өҫтөнән һүтеп ҡурҡынысы янай. Әммә Мухина, партия функционерҙары фекеренә ҡаршы сығып, һәйкәлде ҡәтғи яҡлап сығыш яһай, һәм ул һүтелмәй ҡала. Мухина шулай уҡ күп күренекле шәхестәрҙең һәйкәле авторы<ref name="Pukhlyak"/>. В. И. Мухина Максим Горькийҙың ике һәйкәленең авторы: уларҙың береһе 1943 йылда Мәскәүҙә Белорус вокзалы янында, икенсеһе 1952 йылда [[Түбәнге Новгород]] ҡалаһында ҡуйыла. Вера Мухинаның иң романтик һәм илһамлы эше тип Ҙур Никитская урамында Мәскәү консерваторияһы ихатаһында ҡуйылған П. И. Чайковский һәйкәлен иҫәпләйҙәр. Был скульптура композицияһы консерваторияның төп фасады алдында урынлашҡан һәм бөтә архитектура комплексының доминантаһы булып тора. Мухина бөйөк композиторҙың ижади илһам мәлен һүрәтләгән, һәм ул, ихтыярһыҙ музыка тактына дирижерлыҡ итеп, консерватория тәҙрәләренән ағылған моңға ҡолаҡ һалған кеүек. [[1947 йыл]]дан [[1953 йыл]]ға тиклем В. И. Мухина — СССР Художество академияһы Президиумы ағзаһы, СССР Художество академияһы академигы ([[1947 йыл|1947]]). Вера Мухина Игнатьевна 1953 йылдың 6 октябрендә стенокардиянан вафат була. Ул Мәскәүҙәге Новодевичье зыяратында ерләнгән (участка № 2)<ref>{{Cite web|url=http://devichka.ru/nekropol/view/item/id/101/catid/1|title=Могила В. И. Мухиной на Новодевичьем кладбище|accessdate=2012-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120304142048/http://devichka.ru/nekropol/view/item/id/101/catid/1|archivedate=2012-03-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120304142048/http://devichka.ru/nekropol/view/item/id/101/catid/1 |date=2012-03-04 }}</ref>. == В. И. Мухина эштәре == [[Файл:Sculpture_Mir_on_the_top_of_Volgograd_Planetarium.jpg|мини|Волоградта «Мир» скульптураһы]] === Мәскәүҙә === * Эшсе һәм колхозсы" монументы (2016 йылан — ЦВЗ «Манеж» филиалында) * МДУ бинаһы янында ҡуйылған «Наука» скульптураһы * «Икмәк» һәм «Уңдырышлылыҡ» (икенсе исеме — «Уңыш») скульптураһы Йылға вокзалы янындағы Дуҫлыҡ паркы янында * «Ер» һәм «Һыу» скульптуралары (икенсе исеме — «Диңгеҙ») Лужникиҙа * Мәскәү консерваторияһы бинаһы янында П. И. Чайковский һәйкәле * Белорус вокзалы янында Максим Горький һәйкәле * Донъя әҙәбиәте институты янында Максим Горький һәйкәле * Новодевичье зыяратында<ref>[http://www.zbulvar.ru/?c=article&id=479373 «Не только рабочий с колхозницей» — газета «Звёздный Бульвар»]</ref> (Пешков Максимдың, Леонид Собиновтың<ref>[https://zen.yandex.ru/media/id/5d6bf74d118d7f00ad693d23/novodeviche-kladbisce-skulptor-vera-muhina-i-doktor-aleksei-zamkov-istoriia-liubvi-chast-vtoraia-5de52aed74f1bc00b2a45b5d оводевичье кладбище. Скульптор Вера Мухина и доктор Алексей Замков. История любви.]</ref>, Мария Ермолова<ref>[https://www.mk.ru/editions/daily/article/2004/07/15/108880-progulki-po-novodevichemu.html Прогулки по Новодевичьему]</ref>) ҡәбер таштары === Башҡа ҡалаларҙа === * Фәрхәд ГЭС-ы комплексы өсөн «Фәрхәд һәм Ширин» (арх. [[Каракис Иосиф Юльевич|И. Ю. Каракис]]) скульптура композицияһы. * Түбәнге Новгородта Максим Горький һәйкәле (архитектор П. П. Штеллер һәм В В. Лебедев) һ.б. * Волгоградта планетарий ҡыйығында скульптура — «Мир», Вера Мухинаның һуңғы ижад емеше == Ғаиләһе == * ''Мухин, Кузьмич Игнатий'' — атаһы * ''Мухина (тыумыштан Мюде), Надежда Вильгельмовна'' — әсәһе * ''Мухин Мария Игнатьевна'' — апаһы * ''Замков Алексей Андреевич'' — ире (медицина профессоры, [[Булгаков Михаил Афанасьевич|Михаил Булгаковтың]] «Эт йөрәге» повесында профессор Преображенскийҙың прототибы<ref name="Oberemko"/>) :* ''Замков Всеволод Алексеевич '' — улы (физик)<ref>[http://www.unbelievable.su/articles.php?id=373 Доктор А. А. Замков и его уро-гравиданотерапия Невероятное] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006030606/http://unbelievable.su/articles.php?id=373 |date=2011-10-06 }}</ref> :** Замкова Марфа Всеволодовна — ейәнсәре (рәссам) :*** ''Веселовсий Алексей Игоревич'' — бүләһе (рәссам) :** ''Рождественский Дмитрий Дмитриевич'' — ейәне (режиссёр) :*** ''Рождественская Анастасия Дмитриевна'' — бүләсәре (продюсер, В. Мухина әҫәрҙәренә авторлыҡ хоҡуғы вариҫы) Вера Мухинаның шулай уҡ тағы бер бүләһе ҡала, Мухин Михаил Михайлович, әлеге ваҡытта уның яҙмышы билдәһеҙ == Награда һәм премиялары == * Беренсе дәрәжә Сталин премияһы ([[1941 йыл|1941]]) — «Эшсе һәм колхозсы» скульптура төркөмө өсөн 1937). * Икенсе дәрәжәлә Сталин премияһы ([[1943 йыл|1943]]) — полковниктар А. Йосопов Б. һәм И. Л. Хижняктың скульптура портреты өсөн (1942). * Беренсе дәрәжәлә Сталин премияһы ([[1946 йыл|1946]]) — академик А. Н. Крыловтың скульптура портреты өсөн . * Икенсе дәрәжәлә Сталин премияһы ([[1951 йыл|1951]]) — «Тыныслыҡ талап итәбеҙ!» ''(авторҙаштар менән)'' скульптура төркөмө өсөн * Беренсе дәрәжәлә Сталин премияһы ([[1952 йыл|1952]]) — Мәскәүҙә Белорус вокзалы янында М. Горький һәйкәле * [[СССР-ҙың халыҡ рәссамы|СС<u>СР -</u>ҙың халыҡ рәссамы]] ([[1943 йыл|1943]]). * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] ([[1938 йыл|1938]]). * [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почет Билдәһе» ордены]] ([[1945 йыл|1945]]). * «Гражданлыҡ ҡаҙаныштары өсөн» ордены (Болгария). == Ҡыҙыҡлы факттар == [[Файл:Стакан.jpg|альт=|мини|138x138пкс|Ҡырл стакан]] * Ҡайһы берәүҙәр совет өлгөһөндәге билдәле ҡырлы стакан дизайнының авторлығын В. И. Мухинаға ҡайтарып ҡалдыра<ref>Воткинский изобретатель был одним из создателей гранёного стакана ^{Неавторитетный источник}</ref> . Быға бер нидәй ҙә документаль раҫлауҙар юҡ. В. И. Мухинаның ижады Ленинград художестволы быяла заводы менән бәйле, унда скульптор художество етәксеһе була. * «Эшсе һәм колхозсы» монументының прообразы булып йәнәһе Мухинаның үҙенең һәм уның ире А. А. Замковтың автпортреты булған тигән версия бар. Башта ике һын да яланғас була, бер-береһенә йөҙҙәре менән яртылаш боролоп тора һәм эшсе уң ҡулында сүкеш тота. Әммә һуңыраҡ скульптор һындарҙы йөҙө менән бер яҡҡа бора, һәм, үҙенең инициативаһы менән декоратив шарф менән драпировка өҫтәп, конкурс комиссияһы талаптары буйынса һындарҙы «кейендерә». == В. И. Мухина тураһында иҫтәлек == [[Файл:Mukhina_vi_house.jpg|справа|мини|200x200пкс|Пречистенский тыҡрығының 5а йоронда В. И. Мухина оҫтаханаһы]] * Ригала Тургенев урамының Вера Мухина тыуған 23/25, йортонда музей асылды. * Феодосияла «Вера Игнатьевна Мухинаның музейы» эшләй * [[Мәскәү]]ҙең Яңы-Переделкино районында скульптор исемен йөрөткән урам бар * «Вера Мухина» — шулай тип «Төньяҡ диңгеҙ пароходсылығы» асыҡ акционерҙар ойошмаһының теплоходы атала * [[1953 йыл]]да скульптор В. И. Мухина исеме Ленинград юғары художество-сәнәғәт училищеһына бирелә * [[Мәскәү]]ҙә Пречистинский тыҡрығында В. И. Мухина һәйкәле ҡуйыла һәйкәл; һәйкәлдең авторы — [[СССР-ҙың халыҡ рәссамы]] М. К. Аникушин һәм РСФСР[[РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторы|-ҙың атҡаҙанған архитекторы]] С. П. Хаджибарон * Мәскәүҙә Пречистинский тыҡрығының 5а йортонда (1947—1953 йылдарҙа В. И. Мухина бында йәшәгән һәм эшләгән) 1956 йылдың ноябрендә скульпторҙар З. Г. Иванова һәм Н. Г. Зеленскийҙың мемориаль таҡтаташы ҡуйылған * «Эшсе һәм колхозсы» монументы [[1967 йыл]]ғы юбилей значок һәм тәңкәләрендә төшөрөлгән һәм «Мосфильм» киностудияһының эмблемаһына әүерелгән. * В. И. Мухина портреты [[1989 йыл]]ғы почта маркаһына урынлаштырылған * Иркутсктың Свердловск округында скульптор хөрмәтенә урам аталған * Кривой Рог (Днепропетровск өлкәһе, Украина) ҡалаһының Долгинцев районында скульптор хөрмәтенә урам аталған. == Галереяһы == <gallery> Файл:Vera Mukhina. Bertran from Rose and Cross (1916).jpg|А. А. Блоктың «Роза и Крест» драмаһына театр костюмы эскизы, [[гуашь]], [[1916 йыл]] Файл:Мухина москва.jpg|В. И. Мухина һәйкәле, скульптор [[Аникушин, Михаил Константинович|М.К. Аникушин]], архитектор [[Хаджибаронов Сергей Павлович|С.П. Хаджибаронов]] Файл:Memorial Plaque to Vera Mukhina in Riga.jpg|Скульптор тыуған йортта мемориаль таҡта, [[Рига|(Рига)]] Файл:Stamp of USSR 2100.jpg|СССР почта маркаһы: Мухинаның «Эшсе һәм колхозсы» скульптураһы Файл:The Soviet Union 1970 CPA 3914 stamp (Sculpture 'Science' (after Vera Mukhina), Petroglyphs, Sputnik and Congress Emblem).jpg|СССР почта маркаһы:Мухинаның «Фән» скульптураһы Файл:1989 CPA 6077.jpg|СССР почта маркаһы: Совет скульпторы В. И. Мухина Файл:The Soviet Union 1988 CPA 6017 stamp (14th standard issue of Soviet Union. 1st issue. 'Worker and Kolkhoz Woman', sculpture by Vera Mukhina (1889-1953)) 1200dpi.jpg|СССР-ҙың стандарт почта маркаһы, [[1988 йыл]] Файл:Russia-2000-stamp-Tatlin Tower and Worker and Kolkhoz Woman by Vera Mukhina.jpg|Рәсәй почта маркаһы Файл:RR3006-0001R Coin USSR 15 cop.jpg|СССР-ҙың юбилей тәңкәһе, [[1967 йыл]] Файл:Muzei Muhinoy, Feodosia.jpg|Феодосияла Вера Мухина музейы </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Зотов А. |издательство=Искусство|isbn=|серия=Массовая библиотека|страниц=16, [6]|страницы=|том=|год=1944|место=М.-Л.|часть=|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Мухина Вера Игнатьевна: Народный художник СССР|ссылка часть=|тираж=15 000}} * {{Китап|автор=[[Воронов, Никита Васильевич|Воронов Н. В.]] |издательство=[[Изобразительное искусство (издательство)|Изобразительное искусство]]|isbn=5-85200-078-7|серия=|страниц=336|страницы=|том=|год=1989|место=М.|часть=|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Вера Мухина (Монография)|ссылка часть=|тираж=18 500}} * {{Китап|автор=Воронов Н. В. |издательство=[[Московский рабочий (издательство)|Московский рабочий]]|isbn=5-239-00763-2|серия=[[Биография московского памятника]]|страниц=80, [16]|страницы=|том=|год=1990|место=М.|часть=|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=http://vivovoco.astronet.ru/VV/ARTS/MUKHINA/VORONOV.HTM|оригинал=|заглавие=«Рабочий и колхозница»|ссылка часть=|тираж=45 000}} * {{Китап|автор=Воронова О. И. |заглавие=Вера Игнатьевна Мухина|ссылка=http://vivovoco.astronet.ru/VV/ARTS/MUKHINA/CHAPT_V01.HTM|место=М.|издательство=Искусство|год=1976|серия=Жизнь в искусстве|страниц=230}} * {{Китап|автор=|год=2009|тираж=|isbn=978-5-93332-319-8|серия=|страниц=159|столбцы=|страницы=|том=|издательство=[[Palace Editions]]|часть=|место=СПб.|издание=|ответственный=Авторы-составители [[Вострецова, Людмила Новомировна|Людмила Вострецова]] и др.; Авторы статей Елена Василевская и др.|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Вера Мухина, 1889—1953|ссылка часть=|ref=}} * {{Мәҡәлә|автор=Измайлова М. И. |заглавие=Роль Веры Мухиной в развитии российского дизайна|ссылка=http://cyberleninka.ru/article/n/rol-very-muhinoy-v-razvitii-rossiyskogo-dizayna|издание=''Царскосельские чтения''|год=2010|том=4, вып. 14|страницы=325—329|ref=Измайлова}} * {{Мәҡәлә|автор=Джанджугазова Е. А. |заглавие=Вера Мухина — «Первая дама советской скульптуры»|ссылка=http://cyberleninka.ru/article/n/vera-muhina-pervaya-dama-sovetskoy-skulptury|издание=''Современные проблемы сервиса и туризма''|год=2013|номер=4|страницы=5—10|ref=Джанджугазова}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20161120000033/http://www.artonline.ru/encyclopedia/427 Мухина Вера Игнатьевна. Биография и творчество художника на Artonline.ru] * [http://www.staratel.com/pictures/ruspaint/427.htm Работы В.Мухиной в библиотеке «Старатель»] * [http://vivovoco.astronet.ru/VV/ARTS/MUKHINA/MUKHINA.HTM Вера Игнатьевна Мухина (1889—1953). Автобиография и статьи о творчестве художника на сайте vivovoco.astronet.ru] * [http://www.kommersant.ru/doc.aspx?fromsearch=c46c4aef-a3a2-4eb5-bd2e-787f00f09b64&docsid=1241467 ''Г. Ревзин.'' Пляски смерти и торговли. // «Коммерсант», 22.09.09] * {{YouTube|g8Sy42x8ldM|logo=1|Неизвестный Каменск, серия 3 (Красногорский район)}} [[Категория:СССР-ҙың халыҡ рәссамдары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Рәсәй империяһы скульпторҙары]] [[Категория:СССР скульпторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса скульпторҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1953 йылда вафат булғандар]] [[Категория:6 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1889 йылда тыуғандар]] [[Категория:1 июлдә тыуғандар]] pnwxze5pf7q5tiwd2nxk293wbz0o7nl 0 163039 1306711 1257232 2026-10-02T11:59:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306711 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Johann-Amos-Comenius-Apel.JPG|справа|мини|200x200пкс|Я. А. Коменскийҙың Берлиндағы мемориаль һүрәте]] '''Ян Амос Коменский'''<ref>По данным Советского Энциклопедического Словаря под ред. А. М. Прохорова, М.: «Советская Энциклопедия», 1982. Словарь также допускает произношение с ударением на втором слоге — '''Коме́нский''', которое весьма распространено среди русскоязычного населения. В чешском языке данное имя произносится как '''Ян А́мос Ко́менски'''.</ref> ({{Lang-cs|Jan Amos Komenský}} {{Lang-la|Ioannes Amos Comenius}}; [[28 март]] 1592 йыл — [[15 ноябрь|15 ноябрь,]] 1670 йыл) — чех педагог-гуманисы, яҙыусы, йәмәғәт һәм дин эшмәкәре, Чешскобратский сиркәүе епискобы, үҙаллы дисциплина булараҡ [[педагогика]]ға нигеҙ һалыусы, класс-дәрес системаһын системаға һалыусы һәм популярлаштырыусы. == Биографияһы һәм эшмәкәрлеге == Ян Коменский 1592 йылдың 28 мартында Моравияла, Нивница ҡалаһында тыуа. Мартин Коменский (Martin Komenský) менән Анна Хмелованың (Anna Chmelová) улы. Мартин Коменскийкүрше Комне ауылынан була. Мартиндың атаһы — Ян Сегеш (Jan Segeš) — Моравияға [[Словакия]]нан күсеп килә һәм үҙе төпләнгән ауыл хөрмәтенә Коменский фамилияһын ала. Анна менән Мартин Коменскийҙар Чех (Моравия) туғандар дини общинаһы ағзаһы була. Башланғыс белемде Ян ошо ойошма мәктәбендә ала. 1602—1604 йылдарҙа уның атаһы, әсәһе һәм ике апаһы тағундан вафат була. 1608—1610 йылдарҙа Ян килә Пршеров ҡалһында латин мәктәбендә уҡый. 1611 йылда Ян Коменский, сиркәү үҙ ҡанунына ярашлы, суҡындырыла һәм икенсе — Амос исемен ала. Һуңынан ул Херборн академияһында, Гейдельберг университетында уҡый, унда үҙенсәлекле — «Барлыҡ әйберҙәр театры» энциклопедияһын (1614—1627) төҙөй башлай һәм чех теленең («Сокровищница чешского языка»<ref>В это и в позднейшее время моравская литература пользовалась чешским языком, родственным моравскому.</ref>, 1612-56) тулы һүҙлеге өҫтөндә эшләй. Коменский 1614 йылда — Пршеров туғандар мәктәбе уҡытыусыһы. 1618—1621 йылда Фульнека ҡалаһында йәшәй, [[Яңырыу]] дәүере гуманистарының — Т Кампанелла, Х. Вивес һәм башҡаларҙың хеҙмәттәрен өйрәнә. Фульнекск осоронда Коменский «Моравские древности»<ref>O starožitnostech Moravy.</ref> (1618—1621) китабын яҙа һәм Моравияның картаһын ентекле итеп төҙөй<ref>Moraviae nova et post omnes priores accuratissima delineatio autore J. A. Comenio.</ref> (1618—1627). 1627 йылда чех телендә дидактика буйынса хеҙмәт яҙа башлай. Католик фанаттар тарафынан эҙәрлекләүҙәргә бәйле, Коменский [[Польша]]ның Лешное (унда 1626 йылдан Моравия туғандары үҙҙәренең гимназияһын аса) ҡалаһына күсенә. Бында ул гимназиялаа уҡыта, чех телендәге үҙенең «Дидактика» хеҙмәтен тамамлай (1632), ә һуңынан уны ҡабаттан эшкәртеп, латин теленә тәржемә итә һәм «Бөйөк дидактика» ''(Magna Didactica)'' (1633-38) тип атай, бер нисә дәреслек әҙерләй: «Открытая дверь к языкам» (1631), «Астрономия» (1632), «Физика» (1633), һәм тарихта беренсе тапҡыр ғаилә тәрбиәһе әсбабы — «Әсә мәктәбе» (1632) хеҙмәтен яҙа. Коменский пансофизм (барыһын да бөтә нәмәгә өйрәтеү) идеяһын эшләү буйынса етди шөғөлләнә, был Европа ғалимдарында ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. [[Файл:Relief_Komensky.jpg|справа|мини|200x200пкс|Коменскийҙың Долань (Чехия) мәктәбе бинаһын биҙәгән барельефы ]] 40-сы йылдарҙа бер нисә дәреслек баҫтыра. 1651 йылда Трансильвания кенәзе Дьердь II Ракоци уға үҙ ерҙәрендә мәктәп реформаһын тормошҡа ашырырға тәҡдим итә. Яңы система буйынса уҡытыу Шарошпатак ҡалаһынан башлана. Коменскийға пансофик мәктәп булдырыуҙы өлөшлөтә тормошҡа ашырырға мөмкин була. Уның принциптарының фәнни нигеҙҙәрен, уҡыу пландарын, көн тәртибен Коменский «Пансофическая школа» хеҙмәтендә яҙа (1651). Тиҙҙән Коменский Лешноеға ҡайта. 1655 йылда Лешное Речь Посполитая менән һуғышҡан Запорожье гетманы Богдан Хмельницкий менән союздаш шведтар баҫып ала. Быға тиклем католик фанатизмдан ыҙаланған урындағы лютерандар ҙа, Ян Амос Коменский һәм Моравия туғандары ла протестант (лютеран) армияһын ҡыуанып ҡаршы ала. 1656 йылда Коменский [[Амстердам]] аша [[Гамбург]]ҡа сыға. Белем биреүҙе йәнләндереү, балаларҙа белемгә ҡыҙыҡһыныу туыуҙырыу маҡсатында Коменский уҡытыу материалын сәхнәләштереү ысулын ҡуллана һәм «Открытая дверь к языкам» нигеҙендә «Мәктәп-уйын» (1656) китабына ингән бер нисә пьеса яҙа. Венгрияла Коменский тарихта беренсе тапҡыр һүрәттәр менән биҙәлгән «Мир чувственных вещей в картинках» (1658) дәреслеген тамамлай, унда һүрәттәр уҡыу текстарын тулыландырып тора. [[Амстердам]]ға күсенгәс Коменский 1644 йылда уҡ башлаған Коменский «Всеобщий совет об исправлении дел человеческих» (лат. ''Rerum De culsultatio humanarum emendatione catholica'') нигеҙ хеҙмәте өҫтөндә эшләүен дауам итә, унда ул кешелек йәмғиәтен реформалау планын бирә. Хеҙмәттең беренсе ике өлөшө 1662 йылда баҫыла, ҡалған биш өлөштөң ҡулъяҙмалары 20-се быуаттың 30-сы йылдарында табыла; тулыһынса был ъхеҙмәт 1966 йылда [[Прага]]ла баҫылып сыға<ref name="Прага">{{Cite web|url=http://www.history.ox.ac.uk/cofk/reference/jan-amos-comenius|title=Jan Amos Comenius Bibliography|accessdate=2011-05-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615200912/http://www.history.ox.ac.uk/cofk/reference/jan-amos-comenius|archivedate=2011-06-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615200912/http://www.history.ox.ac.uk/cofk/reference/jan-amos-comenius |date=2011-06-15 }}</ref>. Үҙенең оҙайлы торомшона йомғаҡты Коменский «Единственно необходимо» (1668) әҫәрендә яһай. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Красновский А. А.'' Я. А. Коменский, М., 1953; * Материалы науч. сессии АПН РСФСР, посвящённой 300-летию опубликования собрания дидактических трудов Я. А. Коменского (13-14 декабря 1957 г.), М., 1959; * ''Альт Р.'' Прогрессивный характер педагогики Коменского, пер. с нем., М., 1959; * ''Лордкипанидзе Д.'' Ян Амос Коменский, М., 1970; * ''Kvačala J.'' J. A. Comenius. Sein Leben und seine Schriften, B., 1892; * ''Heyberger A.'' J. A. Comenius (Komenský). Sa vie et son oeuvre d 'éducation. P., 1928; * ''Novák J., Hendrich J.'' J. A. Komenský. Jeho život a spisy, Praha, 1932: Young R. F., Comenius in England, Oxf., 1932; * ''Kopecký J., Patočka J., Kyrašek J.'' J. A. Komonský. Nástin života a díla, Praha, 1957; * ''Kurdybacha Ł.'' Działalność Jana Amosa Komenskiego w Polsce, Warsz., 1957; * ''Larangé S.S.'' La Parole de Dieu en Bohême et Moravie. La tradition de la prédication dans l’Unité des Frères de Jan Hus à Jan Amos Comenius, Paris, L’Harmattan, 2008 ISBN 978-2-296-06087-6 * Sesja naukowa w Lesznie w czterechsetną rocznicę powstania Gimnazjum i w trzechsetną wydania «Opera didactica omnia» J. A. Komeńskiego, red. Kurdybacha, Wrocław — Warszawa, 1957; * Soupis děl J. A. Komenského v československých knihovnách, archivech a museích, Praha, 1959; * ''Schaller K.'' Die Pädagogik des Johann Amos Comenius und die Anfänge des pädagogischen Realismus im 17. Jahrhundert, Hdlb., 1962; * «Acta Comeniana», Archiv pro bádání о životě a díle Jana Amose Komenského, t. 25, Praha, 1969; * ''Floss P.'' J. A. Komenský. Od divadla věcí k dramatu člověka, Ostrava, 1970; * ''Kožik F.'' Světlo v temnotách. Bolestný a hrdinský život J. A. Komenského, [Praha, 1970]; * ''Łibrt С.'' Bibliografie české historie, t. 5, Praha, 1912, č. 17324-30638. * ''VeverkovÁ, Kamila''. Идеи Коменского как инспирация образования в мультикультурном обществе/ Comenius' Ideas as an Isnspiration for the Education. In Muldma, Maia., Talts, Leida. Haridus kuidialoog mitmekultuurilises ühiskonnas. 1.vyd. Tallinn : Tallinn University, 2012. 216 s. ISBN 978-9949-29-033-8, s. 20-31. * Пережовская А. Н. Вклад Я. А. Коменского в развитие педагогической науки [Текст] // Инновационные педагогические технологии: материалы II Междунар. науч. конф. (г. Казань, май 2015 г.). — Казань: Бук, 2015. — С. 27-30. — URL https://moluch.ru/conf/ped/archive/150/7993/ == Һылтанмалар == {{Навигация|Тема=Ян Амос Коменский|Портал=|Викиучебник=|Викицитатник=Ян Амос Коменский|Викитека=|Викиновости=|Проект=}} * ''Коменский Я. А.'' [http://elibrary.karelia.ru/book.shtml?levelID=046&id=726&cType=1 Избранные педагогические сочинения. Т. 2. Отдельные произведения] (фото-файлы). * ''Коменский Я. А.'' [http://jorigami.ru/PP_corner/Classics/Komensky/Komensky_Yan_Amos_Velikaya_didakt_izbr.htm «Великая дидактика» (избр. главы (по хрестоматии М.:Просвещение, 1988))] (html) * ''Коменский Я. А.'' [[s:Великая дидактика (Коменский 1875)|Великая дидактика. — СПб: Типография А. М. Котомина, 1875.]] (Викитека, html) * ''Коменский Я. А.'' [http://jorigami.ru/PP_corner/Classics/Komensky/01_Comenius_Mother_school.html Материнская школа] (html) * ''Коменский Я. А.'' [http://jorigami.ru/PP_corner/Classics/Komensky/Komensky_Yan_Amos_Pampedia_izbr.htm «Пампедия» (избр. главы (по хрестоматии М.:Просвещение, 1988))] (html) * ''Коменский Я. А.'' [http://jorigami.ru/PP_corner/Classics/Komensky/Comenius_Saros_Patak_Articles.htm Статьи в Сарос-Патаке.] (html) * [http://www.bibliolink.ru/publ/14-1-0-22 J.A. Comenii. Physicae ad lumen divinum reformatae synopsis, Lipsae, 1633] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191031084630/http://www.bibliolink.ru/publ/14-1-0-22 |date=2019-10-31 }} * [http://aforism.nnov.ru/?owner=%DF%ED%20%C0%EC%EE%F1%20%CA%E0%EC%E5%ED%F1%EA%E8%E9 Афоризмы и цитаты Яна Амоса Каменского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080614082805/http://aforism.nnov.ru/?owner=%DF%ED%20%C0%EC%EE%F1%20%CA%E0%EC%E5%ED%F1%EA%E8%E9 |date=2008-06-14 }} * [http://www.mjakub.cz/english/index.php?idm=11 J.A.Comenius’ museum in Uherský Brod] Официальный сайт музея Яна Амоса Коменского в Чехии (на английском). * [http://www.ibe.unesco.org/en/areas-of-action/international-conference-on-education-ice/comenius-medal.html The Comenius Medal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924032417/http://www.ibe.unesco.org/en/areas-of-action/international-conference-on-education-ice/comenius-medal.html |date=2015-09-24 }}. Международное бюро просвещения. * [http://intencia.ru/Filosof-view-30.html Коменский, Ян Амос — Биография. Библиография. Высказывания] * ''Коменский Я. А.'' [http://gogr.narod.ru/coll/komenski.html Мир чувственных вещей в картинках] * ''Куприянов Н. И.'' [http://gogr.narod.ru/theory/janr/janr.html Два жанра говорящей графики] (о книге Я. А. Коменского «Мир чувственных вещей в картинках»). * ''Бим-Бад Б. М.'' [http://www.bim-bad.ru/biblioteka/article_full.php?aid=100&binn_rubrik_pl_articles=104 Аксиомы панпедии Коменского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210420155405/http://www.bim-bad.ru/biblioteka/article_full.php?aid=100&binn_rubrik_pl_articles=104 |date=2021-04-20 }} * [https://www.radio.cz/ru/rubrika/bogema/komenskij-v-komikse-pedagog-puteshestvennik-personazh-trillera Radio Prague Int.: КОМенский в КОМиксе] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{внешние ссылки}} {{rq|wikify|refless|isbn|sources}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:15 ноябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Христианлыҡ эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Польша педагогтары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:28 мартта тыуғандар]] sycg60unk9o7i1iwafq34fk2314wlgb 0 163598 1306770 1286583 2026-10-03T08:07:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306770 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Павленко Вероника Евгеньевна''' (''Ника Павленко'', тыумыштан ''Лаврентьева'', псевдонимы ''Батша ҡыҙы Будур''; [[25 апрель]] [[1966 йыл]]) — [[Рәсәй]]ҙең туҡыма буйынса рәссамы, педагог, куратор, галерист. == Биографияһы == Вероника Лаврентьева 1966 йылдың 25 апрелендә [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. 1981—1985 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]]нда уҡый. Училищенан һуң 1987 йылға тиклем Өфөлә ер ҡаҙыу идаралығында маляр булып эшләй. 1987—1989 йылдарҙа эксперименталь лабораторияһында эшләй, 1987—1989 йылдарҙа «Ағиҙел» художество-сәнәғәт берекмәһенең (Өфө) эксперименталь лабораторияһында рәссам булып эшләй. 1989—1990 йылдарҙа Көньяҡ Йәмәндә сәнәғәт радиостанцияһында радист була. 1990—1993 йылдарҙа [[Сочи]] ҡалаһында йәшәй һәм балалар сәнғәт мәктәбендә уҡыта. 1994—1996 йылдарҙа [[Люберцы]] ҡалаһында балалар сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы. 1996 йылда [[Мәскәү өлкәһе]] Люберцы районындағы Октябрьский ҡасабаһында шәхси балалар студияһын аса, 1998 йылда студия ябыла. 2000 йылда М. А. Шолохов исемендәге Мәскәү дәүләт гуманитар педагогия университетының художество-график факультетын тамамлай. 2001 йылда Мәскәүҙә «Мәҙәниәт» павильонында «Батша ҡыҙы Будур» галереяһын булдыра, ул 2004 йылға тиклем ғәмәлдә була. 2004 йылда ярты йыллыҡ урам «Батша ҡыҙы будурҙың каникулдары» исемле галереяһын ойоштора һәм үткәрә. Шул уҡ йылда «Батша ҡыҙы Будур» галереяһын Остоженкла (13 йорт) ҡабаттан аса һәм 2006 йылда яба. 2006—2008 йылдарҙа әлеге галерея Эрмитаж баҡсаһында эшләй. 2004—2008 йылдарҙа шулай уҡ Дмитрий Фокин фольклор студияһында белем ала. 2009 йылдың авгусында [[Индонезия]]ға алты кешенән торған экспедиция ойоштора, маҡсаты — традицион [[ява]]н батигын өйрәнеү. 2010 йылдың авгусында ҡурайҙы өйрәнеү маҡсаты менән [[Көньяҡ Урал]]ға 5 кешенән торған экспедиция ойоштора. 2008 йылда Мәскәүҙә 21-се технология колледжы оҫтаханаларында эшләй башлай<ref>[http://www.rainchild.ru/node/256 Дети Дождя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151223064045/http://www.rainchild.ru/node/256 |date=2015-12-23 }}</ref>. 2009 йылда «Ника» атамаһы аҫтында өйҙәге изостудия аса, составы — студенттар һәм колледж уҡыусылары. Һуңыраҡ студия «Башҡа төрлө рәссамдар» («Особые художники») тип үҙгәртелә һәм хәҙерге ваҡытта ла Мәскәүҙә эшләп килә, әммә даими урыны булмағанға күрә, 2009 йылдан 2019 йылға тиклем урындан-урынға күсенеп йөрөй<ref>{{Cite web|author=|url=http://www.ncca.ru/articles.text?filial=2&id=296|title=Мастерская «Особые художники»|lang=|publisher=[[Государственный центр современного искусства]]|date=|accessdate=2019-02-04}}</ref><ref>{{Cite web|author=|url=http://www.rosizo.ru/news/1268/|title=Творческие студии переехали|lang=|publisher=[[Государственный музейно-выставочный центр «РОСИЗО»|РОСИЗО]]|date=|accessdate=2019-02-04}}</ref><ref>{{Cite web|author=|url=http://osobye-hudozhniki.tilda.ws|title=Сайт студии «Особые художники»|lang=|publisher=|date=|accessdate=2019-02-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190204174539/http://osobye-hudozhniki.tilda.ws/ |date=2019-02-04 }}</ref>. === Шәхси күргәҙмәләре === == Ижади ойошмаларҙа ҡатнашыу == * Юнеско-ның халыҡ-ара рәссамдар федерацияһы ағзаһы (IFA) (1996)<ref>[http://www.vvcentre.ru/exhibitions/show/?177 7-я тематическая выставка «Российский стиль»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[ВВЦ]]. — [[2004]].</ref> == Күргәҙмәләр == * 1996 йылдан алып 2007 йылға тиклем йыл һайын (2000 йылдан башҡа) Мәскәүҙә Үҙәк рәссамдар йортонда күргәҙмәләр ойоштора, шул иҫәптән, 2005 йылдың 27 декабренән 2006 йылдың 8 ғинуарына тиклем художество туҡыма буйынса «Иҫтәлеккә төйөндәр» («Узелки на память») күргәҙмә. '''Төркөм күргәҙмәләре''' * 2010 — «Башҡа әйберҙәр» йәрминкәһе ([[Мәскәү]]) * 2009 — «Ағиҙел тураһында төштәр», [[Мәскәү]] Башҡортостан Республикаһының тулы хоҡуҡлы вәкиллеге<ref>[http://www.mdn.ru/information/events/29-sentyabrya/ Художники из Башкирии в Москве]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 2009 — «Башҡа әйберҙәр» йәрминкәһе, [[Мәскәү]] * 2009 — «Алтын Томбойоҡ» фестивале, Путивль * 2008 — Ростов, «ХОРС» ижады йорто * 2008 — [[Мәскәү]], баҡса Эрмитаж баҡсаһы * 2008 — «Башҡа әйберҙәр» йәрминкәһе, [[Мәскәү]] * 2008 — «Алтын Томбойоҡ» фестивале, Путивль * 2008 — [[Сергиев Посад]]. * 2007 — [[Мәскәү]], Эрмитаж баҡсаһы * 2007 — «Алтын Томбойоҡ» фестивале, Путивль * 2007 — [[Өфө]]. * 2005 — [[Мәскәү]], баҡса Эрмитаж. * 2005 — [[Сергиев Посад]]. * 2004 — «Алтын Томбойоҡ» фестивале, Путивль * 2004 — «Батша ҡыҙы Будур каникулдары» халыҡ ижады фестивале, [[Мәскәү]], ВВЦ. * 2003 — «Юлда талашмағыҙ» (Сочи рәссамдары күргәҙмәһе), [[Мәскәү]], Үҙәк Рәссамдар йорто<ref>[http://www.moscow-painters.ru/archive.php?id=6&date=200310 Московские живописцы]</ref>. * 2001 — ''FAUN фестивале сиктәрендә ике күргәҙмә,'' [[Чехия]]. * 1992 — «Матурҙар гильдияһы», [[Сочи]]. * 1991 — «Матурҙар гильдияһы», [[Сочи]]. * 1990 — «Матурҙар гильдияһы», [[Сочи]]. * 1988 — [[Өфө]] * 1987 — [[Өфө]] * 1986 — [[Өфө]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Библиографияһы == * ''Егоршина Людмила''. [http://www.bg.ru/article/4285/ Рахат-лукум]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Большой город. — [[13 декабрь|13 декабря]] [[2004 йыл|2004 года]]. * [http://www.tvkultura.ru/news.html?id=83186 Узелки на память]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Культура. — [[30 декабрь|30 декабря]] [[2005 йыл|2005 года]]. * ''Павленко Вероника''. [http://admil.nichost.ru/dialog/radio/show/?itemid=2223 Интервью Ольге Суворовой]{{Недоступная ссылка|date=Май 2019|bot=InternetArchiveBot}} // Радиопрограмма «Адреса милосердия». — [[1 апрель|1 апреля]] [[2009 йыл|2009 года]]. * [https://web.archive.org/web/20100615051829/http://www.miloserdie.ru/index.php?ss=2&s=41&id=12303 Хорошо, что я такой, а не какой-нибудь другой] // Милосердие. Ru. — [[6 июнь|6 июня]] [[2010 йыл|2010 года]]. * ''Федоренко Маша''. [http://www.polit.ru/country/2011/04/30/mfol.html Особые люди] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110506142547/http://www.polit.ru/country/2011/04/30/mfol.html |date=2011-05-06 }} // Полит.ру. — [[30 апрель|30 апреля]] [[2011 йыл|2011 года]]. == Һылтанмалар == * {{lj-user|nika_pavlenko}} * {{lj-user|nika_pavlenko2}} * [http://nika-pavlenko.livejournal.com/77626.html Автобиография] * [http://veronikapavlenko.narod.ru/resume.html Персональный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170405220801/http://veronikapavlenko.narod.ru/resume.html |date=2017-04-05 }} * {{cite web |author= Владимир Ештокин, Анна Ионычева |url=https://foma.ru/15-osobyih-hudozhnikov.html|title= 15 особых художников |lang= |website= |publisher= [[Фома (журнал)|Фома]] |date= 2016-02-19|accessdate=2019-02-04}} * {{cite web |author= Анна Орлова |url=https://www.miloserdie.ru/article/hudozhnik-i-diagnoz-kak-adaptirovat-lyudej-s-mentalnymi-narusheniyami-k-zhizni-v-obshhestve/|title=Художник и диагноз: как адаптировать людей с ментальными нарушениями к жизни в обществе? |lang= |website=www.miloserdie.ru |publisher= |date=2013-07-01 |accessdate=2019-02-04}} * {{cite web |author= |url=http://cultobzor.ru/2017/02/territoriya-spaseniya/|title=Территория спасения |lang= |website= cultobzor.ru |publisher= |date= 2017-02-09 |accessdate=2019-02-04}} * {{cite web |author=Алиса Орлова |url=https://dislife.ru/articles/view/36860|title= Особый художник нарисовал Булгакова и Маяковского |lang= |website= dislife.ru |publisher= |date=2015-04-05 |accessdate=2019-02-04}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1966 йылда тыуғандар]] [[Категория:25 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:М. А. Шолохов исемендәге Мәскәү дәүләт гуманитар педагогия университетының художество-график факультетын тамамлаусылар]] 0tk1u9qrv0vlak7u52eq8djz4749xm9 0 163854 1306754 1041458 2026-10-03T04:18:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306754 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Нежданова Антонина Васильевна''' ([[1873 йыл|1873]] — [[1950 йыл|1950]]) — рус һәм совет опера йырсыһы (лирик-колоратура сопрано), [[Педагогика|педагог]]. СССР-ҙың халыҡ артисы ([[1936 йыл|1936]]). [[Хеҙмәт Геройы]] ([[1925 йыл|1925]]). I дәрәжә Сталин премияһы лауреаты ([[1943 йыл|1943]]). [[Фән докторы|Сәнғәт фәне докторы]] ([[1944 йыл|1944]]). == Биографияһы == Нежданова Антонина Васильевна 1873 йылдың 4 (16) июнендә (башҡа сығанаҡтар буйынса — 1873 йылдың 17 (29) июлендә <ref>Театральная Энциклопедия. драма опера балет оперетта цирк эстрада драматург режиссёр</ref>) Одесса янындағы Кривая Балка ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. Бала сағында сиркәү хорында йырлаған. 1883—1891 йылдарҙа Одессаның Мария гимназияһында уҡыған. 1885 йылдың ноябренән 1886 йылдың башына тиклем Император рус музыка йәмғиәтенең (хәҙер — А.В.нежданова исемендәге Одесса музыка исемендәге милли академия) фортепиано класында уҡый. Музыка уҡытыусыһы С. Рубинштейн булған<ref>Большая биографическая энциклопедия - рубинштейн софья григорьевна. www.terminy.info.Дата обращения 24 июня 2017.</ref>. Гимназияны тамамлағандан һуң Одесса ҡатын-ҡыҙҙар училищеһында рус һәм немец теле уҡытыусыһы була. Гастролдәргә йөрөүсе рус һәм итальян йырсылары ҡатнашлығында спектаклдәргә йөрөй (М. И. Фигнер, М. Баттистини, Дж. Гальвани), (башлыса халыҡ йырҙарын) һәүәҫкәр кисәләрҙә, хәйриә концерттарында йырлай. [[1902 йыл]]да Мәскәү консерваторияһын У. Мазетти класы буйынса тамамлай, һәм тигҙҙән Ҙур театрға солист булып саҡырыла, унда утыҙ йылдан ашыу хеҙмәт итә, рус һәм сит ил композиторҙары операларында төп партияларҙы башҡара. Йырсыға ҙур билдәлелекте М.И.Глинка «Жизнь за царя» операһында ''Антонида'' роле һәм Н. А. Римский-Корсаковтың «Царская невеста» операһында ''Марфа'' роле килтерә [[1912 йыл]]да уның карьераһында берҙән-бер тапҡыр Европала — Париж операһында [[Джузеппе Верди|Дж. Верди]]ҙың «[[Риголетто]]» операһында ''Джильда'' партияһын башҡара. [[Файл:Могила_певицы_Антонины_Неждановой.JPG|справа|мини|267x267пкс|Нежданованың Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ҡәбере]] Опера партияларынан тыш шулай уҡ камера вокаль әҫәрҙәрен башҡара, йыш ҡына ансамблдә ире Н.С. Голованов менән бергә сығыш яһай. Йырсының киң репертуарына (700-ҙән ашыу әҫәр) С. В. Рахманинов, [[Чайковский Пётр Ильич|П. И. Чайковский]], [[Людвиг ван Бетховен|Л. ван Бетховен]], [[Франц Петер Шуберт|Ф. Шуберт]], [[Стравинский Игорь Фёдорович|И. Ф. Стравинский]] һ. б. әҫәрҙәре инә, ҙур урынды урыҫ, белорус һәм украин халыҡ йырҙары, романстар биләй. [[Василенко Сергей Никифорович|С.Н. Василенко]]ның Тарихи концерттарында ҡатнаша. Сит илдәрҙә (1922) һәм СССР ҡалаларында концерттар бирә. Тәнҡит фекере буйынса, йырсының тауышы асыҡ, дөрөҫлөгө һәм колоратура техникаһы менән айырылып тора. Тыумыштан матур тауышҡа эйә булмаған йырсы, тикшеренеүселәр фекере буйынса, ныҡышмалы дәрестәр һөҙөмтәһендә үҙ тауышының диапазонын шаҡтай киңәйтә, барлыҡ регистрҙарҙа тулы яңғырашлы, киң кантилена, иҫ киткес виртуозлыҡҡа ирешә. Төрлө йылдарҙа сәхнәлә йырсының партнерҙары П. Словцов, Л. Собинов, [[Шаляпин Фёдор Иванович|Ф.Шаляпин]] була 1917 йылдан алып киң музыкаль-йәмәғәт эшмәкәрлеге алып бара. Эшселәр, крәҫтиәндәр, Ҡыҙыл Армия яугирҙәре өсөн шефлыҡ концерттарында ҡатнаша 1924 йылдан радиола сығыш яһай. Грампластинкаларға яҙыла. [[1936 йыл]]дан Ҙур театрҙың опера студияһында, [[Станиславский Константин Сергеевич|К.С. Станиславский]] исемендәге Опера студияһында, 1943-1950 йылдарҙа Мәскәү консерваторияһында уҡыта (1943 йылдан — профессор). Уның уҡыусылары араһында — И. И. Масленникова, А Д. Масленников, М.. П. Максакова, Т.А. Воскресенская, Л. О. Гриценко, Р. В. Котова, Л. В. Лубенцова, Н. Добриянова ([[Болгария]]) һәм башҡалар. Вокал сәнғәте буйынса күп кенә мәҡәләләр авторы. Уның редакцияһы аҫтында 11 вокаль әҫәрҙәр йыйынтығы сыға. Нежданова Антонина Васильевна [[1950 йыл]]дың [[26 июнь|26 июнендә]] [[Мәскәү]]ҙә вафат була. [[29 июнь|29 июндә]] Новодевичье зыяратында ерләнә (участка № 3). === Ғаиләһе === * Ире — Голованов Николай Семенович (1891—1953), дирижер, хормейстер, пианист, композитор, педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1948) * Ике туған ағаһы — Касьянов Владимир Павлович (1883—1960), актер, режиссер. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * Император театрҙарының атҡаҙанған артисы (1912) * [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]] (1919)<ref>[http://www.ukrreferat.com/index.php?referat=26458&pg=14&lang=ru Реферати Українською, курсові, дипломи - скачати безкоштовно на UkrReferat.com]</ref> * РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1925)<ref>[http://www.hrono.info/biograf/bio_n/nezhdanova_av.php Нежданова Антонина Васильевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140101160951/http://www.hrono.info/biograf/bio_n/nezhdanova_av.php |date=2014-01-01 }}</ref> * СССР-ҙың халыҡ артисы (1936) * [[Хеҙмәт Геройы]] (1925) * Беренсе дәрәжә Сталин премияһы (1943) — театр-вокал сәнғәте өлкәһендә ҙур ҡаҙаныштары өсөн * Ике [[Ленин ордены]] (02.06.1937, ?) * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1933) * «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы * «Мәскәүҙең 800-йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы * [[Фән докторы|Сәнғәт фәне докторы]] (1944) == Партиялары == [[Файл:Nezhdanova_(Les_Huguenots).jpg|справа|мини|307x307пкс|Джакомо Мейербер операһында ''Гугенота'']] * ''Антонида'' («Иван Сусанин» М.&amp;nbsp;И.&amp;nbsp;Глинки, 1902) * ''Джильда'' («Риголетто» [[Джузеппе Верди|Дж. Верди]], 1902) * ''Людмила'' («Руслан и Людмила» М. И. Глинки, 1902) * ''Микаэла'' («[[Кармен (опера)|Кармен]]» [[Жорж Бизе|Ж. Бизе]], 1903) * ''Розина'' («Севильский цирюльник» Дж. Россини, 1903) * ''Лакме'' («Лакме» Л. Делиба, 1903) * ''Маргарита'' («Фауст» Ш. Гуно, 1903) * ''Лейла'' («Искатели жемчуга» [[Жорж Бизе|Ж. Бизе]], 1903) * ''Церлина'' («Фра-Дьяволо» Д. Обера, 1905) * ''Татьяна'' («Евгений Онегин» [[Чайковский Пётр Ильич|П. И. Чайковского]], 1906) * ''Волхова'' («Садко» [[Римский-Корсаков Николай Андреевич|Н. А. Римского-Корсакова]], 1906) * ''Царица ночи'' («Волшебная флейта» [[Вольфганг Амадей Моцарт|В. А. Моцарта]], 1906) * ''Снегурочка'' («Снегурочка» Н. А. Римского-Корсакова, 1907) * ''Эльза'' («Лоэнгрин» [[Рихард Вагнер|Р. Вагнера]], 1908) * ''Шемаханская царица'' («Золотой петушок» Н. А. Римского-Корсакова, 1909) * ''Филина'' («Миньон (опера)» А. Томы, 1912) * ''Манон'' («Манон» Ж. Массне, 1915) * ''Марфа'' («Царская невеста» Н. А. Римского-Корсакова, 1916) * ''Иоланта'' («Иоланта» П. И. Чайковского, 1917) * ''Царевна-лебедь'' — «Сказка о царе Салтане» Н. А. Римского-Корсакова * ''Парася'' («Сорочинская ярмарка» М. П. Мусоргского) (первая исполнительница) * ''Нинетта'' («Любовь к трём апельсинам» [[Прокофьев Сергей Сергеевич|С.]] [[Прокофьев Сергей Сергеевич|С. Прокофьева]]) * ''Джульетта'' («Ромео и Джульетта» Ш. Гуно) * ''Маргарита Валуа'' («Гугеноты» Дж. Мейербера) * ''Мими'' («Богема» [[Джакомо Пуччини|Дж.]] [[Джакомо Пуччини|Пуччини]]) * ''Виолетта'' («[[Травиата]]» [[Джузеппе Верди|Дж.]] [[Джузеппе Верди|Верди]]) * ''Царевна'' («Кащей Бессмертный» Н. А. Римского-Корсакова) * ''Констанца'' («Похищение из сераля» [[Вольфганг Амадей Моцарт|В.]] [[Вольфганг Амадей Моцарт|А. Моцарта]] * ''Забава Путятична'' («Добрыня Никитич» А. Т. Гречанинова) (первая исполнительница) * ''Франческа'' («Франческа да Римини» С. В. Рахманинова) (первая исполнительница) * ''Герда'' («Оле из Нордланда» М. И. Ипполитова-Иванова) (первая исполнительница) == Хәтер == * Одесса Мария гимназияһы бинаһында йырсыға мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. * [[1950 йыл]]дан Одесса консерваторияһы (хәҙер Одесса милли музыка академияһы) А.Нежданова исемен йөрөтә. * 1951 йылда Мәскәү консерваторияһының опера класына А. Нежданова исеме бирелә. * Мәскәүҙә, Брюсов тыҡрығының йырсы йәшәгән 7-се йортона (1962—1994 — Нежданова урамында), мемориаль таҡтаташ ҡуйылған; 1951 йылда бында А.Нежданованың Музей-фатиры асыла. 1952 — Нежданова исемендәге Вокаль-ижад кабинеты. * Йырсыға С.В. Рахманиновтың вокализы, фортепиано һәм тауыш өсөн уның иң билдәле әҫәрҙәренең береһе бағышланған. == Библиография == * {{Китап|автор=|год=1953|тираж=10000|isbn=|серия=Большой театр СССР|страниц=15|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Искусство|часть=|место=Москва|издание=1-е|ответственный=А.Анисимов|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Антонина Васильевна Нежданова|ссылка часть=|ref=}} * {{Китап|автор=|год=1967|тираж=40000|isbn=|серия=|страниц=544|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Искусство|часть=|место=Москва|издание=1-е|ответственный=В.А.Васина-Гроссман|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Антонина Васильевна Нежданова.Материалы,воспоминания,исследования|ссылка часть=|ref=}} * ''Поляновский Г.'' Антонина Нежданова. — М., 1970. * Нежданова Антонина Васильевна // Отечественные певцы. 1750—1917: Словарь / Пружанский А. М. — Изд. 2-е испр. и доп. — М., 2008. * [https://web.archive.org/web/20131217232119/http://mugi.hfmt-hamburg.de/A_lexartikel/lexartikel.php?id=nesh1873 Статья М. Лобановой об А. В. Неждановой]. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * [http://belcanto.ru/nezhdanova.html Антонина Нежданова на belcanto.ru] * [http://www.cantabile-subito.de/Sopranos/Nezhdanova__Antonina/nezhdanova__antonina.html Биография, фотографии Неждановой] * Фотография: [[Обухова Надежда Андреевна|Н. А. Обухова]], А. В. Нежданова, К.Г.Держинская, В.Р.Петров, Н.С.Голованов, 1912 [http://www.library.ru/2/liki/img_view.php?fu_uid=253] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Сопрано]] [[Категория:СССР-ҙың академик музыканттары]] [[Категория:Рәсәйҙең академик музыканттары]] [[Категория:Мәскәү консерваторияһы уҡытыусылары]] [[Категория:Мәскәү консерваторияһын тамамлаусылар]] [[Категория:Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Сәнғәт ғилеме докторҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Сталин премияһы лауреаттары]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған артистары]] [[Категория:РСФСР-ҙың халыҡ артистары]] [[Категория:СССР-ҙың халыҡ артистары]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:XX быуат музыка педагогтары]] [[Категория:Рәсәй музыка педагогтары]] [[Категория:СССР музыка педагогтары]] [[Категория:Алфавит буйынса педагогтар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:XX быуат опера йырсылары]] [[Категория:Рәсәй опера йырсылары]] [[Категория:СССР опера йырсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]] [[Категория:XX быуат йырсылары]] [[Категория:Рәсәй йырсылары]] [[Категория:СССР йырсылары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:1950 йылда вафат булғандар]] [[Категория:26 июндә вафат булғандар]] [[Категория:1873 йылда тыуғандар]] [[Категория:16 июндә тыуғандар]] 6zm4duutzmgb9onhbepcxa2n24bkq56 0 169381 1306732 1242729 2026-10-02T19:36:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306732 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''М. А. Шолохов исемендәге Мәскәү дәүләт гуманитар университеты''' — Рәсәйҙең гуманитар технологиялар һәм ғәмәли гуманитар белем өлкәһендәге юғары уҡыу йорто (1951—2015). [[Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығы]]ның 2015 йылдың 26 февралендә сыҡҡан 124-се бойороғона ярашлы, '''Мәскәү дәүләт педагоги́я университе́тына''' ҡушыу юлы менән үҙгәртеп ҡорола. Университет күренекле совет яҙыусыһы, [[1965 йыл]]да әҙәбиәт буйынса [[Нобель премияһы]] лауреатына лайыҡ булған [[Шолохов Михаил Александрович]] исемен йөрөтә. == Тарихы == Мәскәү дәүләт гуманитар университеты М. А. Шолохов исемендәге Мәскәү дәүләт ситтән тороп уҡыу педагогия институты булараҡ 1951 йылда булдырыла (МГЗПИ)<ref name="Страницы истории"/>. Юғары уҡыу йортонда 1987 йылда урыҫ теле һәм әҙәбиәте, физика-математика, мәктәпкәсә тәрбиә, шулай уҡ башланғыс кластар факультеттарында көндөҙгө бүлек асыла. 1992 йылда Мәскәү дәүләт ситтән тороп уҡыу педагогия институты Мәскәү дәүләт асыҡ педагогия институты тип үҙгәртелә (МГОПИ). 1995 йылдың 10 ғинуарында вузға «университет» статусы бирелә, ә исеме Мәскәү дәүләт асыҡ педагогия университеты тип үҙгәртелә (МГОПУ)<ref name="Страницы истории"/>. Мәскәү Хөкүмәте ҡарары менән 2000 йылдың 16 майында университетҡа яҙыусы [[Шолохов Михаил Александрович|М. А. Шолоховтың]] исеме бирелә, университет М. А. Шолохов исемендәге Мәскәү дәүләт асыҡ педагогия университеты тип атала башлай. 2006 йылдың 19 октябрендә университет гуманитар вуз була һәм яңы исем ала —— М. А. Шолохов исемендәге Мәскәү дәүләт гуманитар университеты<ref name="Страницы истории">{{Cite web|url=https://mggu-sh.ru/stranitsy-istorii|title=Страницы истории {{!}} МГГУ им. М.А.Шолохова|publisher=mggu-sh.ru|accessdate=2019-11-18}}</ref>. Мәскәү дәүләт гуманитар университеты педагогик һәм гуманитар белем биреү проблемалары буйынса Рәсәйҙең иң ҙур фәнни үҙәктәрҙең береһе булып тора. МДГУ ғилми кадрҙар әҙерләүҙә БДБ, Бөйөк Британия, Германия, Израиль, Ҡаҙағстан, Финляндия, Польша, Ҡытай һәм башҡа илдәрҙең юғары уҡыу йорттары менән хеҙмәттәшлек итә<ref name="Страницы истории"/>. МДГУ шулай уҡ Халыҡ-ара педагогик белем биреү фәндәре академияһының (МАНПО) ойоштороусыһы булып тора. '''Мәскәү дәүләт педагоги́я университе́тына''' ҡушылған мәлдә университетта 14 меңдән ашыу студент 65 йүнәлеш буйынса белем ала ([[бакалавр]]иат һәм магистратура). 7 һөнәр буйынса докторанттар, 41 һөнәр буйынса аспиранттар әҙерләү алып барыла. Йыл һайын 7 мең самаһы уҡыусы университет студенты булып китә, юғары уҡыу йорто бөтә эшләгән осоронда 100 меңдән ашыу белгес әҙерләй. Университет составына инәләр: мәғарифты мәғлүмәтләштереү институты, 54 кафедра, көндөҙгө, көндөҙгө-ситтән тороп һәм ситтән тороп уҡыу формалары булған 15 факультет, аспирантура һәм докторантура. Өс вуз-ара үҙәк эшләй: — экологик-педагогик белем биреү технологиялары эшләү буйынса үҙәк, — дистанцион белем биреү үҙәге, — Шолоховская үҙәге. Университетта әҙерлек курстары, спорт-һауыҡтырыу базаһы, спорт клубы, студенттарҙың фольклор ансамбле һәм театр эшләй<ref>{{Cite web|url=http://stv.yuginform.ru/catalog/highschool|title=ВУЗы Ставропольского края - высшие учебные заведения в Ставропольском крае - контакты, отзывы (28) — каталог «ЮГ РОССИИ»|publisher=stv.yuginform.ru|accessdate=2019-11-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190725164134/http://stv.yuginform.ru/catalog/highschool |date=2019-07-25 }}</ref>. Уҡыу процесын билдәле профессорҙар, фән кандидаттары һәм докторҙары, Рәсәй мәғариф академияһының академиктары һәм ағза-корреспонденттары, сит ил академияларының ағзалары, атҡаҙанған фән, мәҙәниәт, сәнғәт һәм мәғариф эшмәкәрҙәре алып баралар. Уҡытыусыларҙың 80%-ы авторлыҡ программаһы буйынса дәрестәр үткәрә. Иң билдәле уҡытыусылары араһында — Галина Алексеевна Аванесова, Вербицкий Андрей Александрович, Наум Яковлевич Виленкин, Ирина Владимировна Гречаник., Лактионов Александр Иванович, Ирина Юрьевна Левченко, Роберт Семенович Немов, Панов Михаил Викторович, Людмила Александровна Рапацкая, Свенцицкая Ирина Сергеевна һәм башҡалар. Музыка сәнғәте һәм мәҙәниәте факультетында (вокал кафедраһы) Николай Басков һәм Стас Намин эшләйҙәр. Эстрада бүлегенең художество етәксеһе Валерий Сюткин була. М. А. Шолохов исемендәге МДГУ базаһында [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындары|Сочи—2014]] [[Олимпия уйындары|Олимпия]] һәм [[паралимпия уйындары]] өсөн волонтерҙар әҙерләү буйынса волонтерлыҡ үҙәге асыла. 2009 йылдан университет йыл һайын Селигер Бөтә Рәсәй йәштәр мәғариф форумы өсөн уҡытыу программалары әҙерләй һәм үткәрә. == МДПУ-ға ҡушыу == [[Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығы]] 2015 йылдың 26 февралендә М. А. Шолохов исемендәге МДГУ-ны '''Мәскәү дәүләт педагоги́я университе́тына''' ҡушыу юлы менән үҙгәртеп ҡороу тураһында 124-се бойороҡ сығара.<ref>[http://мпгу.рф/wp-content/uploads/2014/06/Prikaz-674-ot-19.10.15.pdf Приказ № 674 от 19.10.15 «О проведении мероприятий по реорганизации МПГУ»]</ref>. == Факультеттары == * Сәйәсәт, хоҡуҡ һәм социаль үҫеш институты ** Тарих факультеты * Психология, педагогика һәм кеше ресурстары менән идара итеү институты ** Дефектология факультеты ** Педагогия факультеты ** Психология һәм кеше ресурстары менән идара итеү факультеты * Тел һәм коммуникациялар институты ** Журналистика факультеты ** Филология факультеты ** Халыҡ-ара коммуникациялар һәм сит ил телдәре факультеты * Сәнғәт һәм креатив технологиялар институты ** Визуаль сәнғәт һәм дизайн факультеты ** Музыка сәнғәте һәм мәҙәниәт факультеты * Теүәл фәндәр һәм инновацион технологиялар факультеты * Экология һәм тәбиғи фәндәр факультеты * Әҙерлек факультеты * Иҡтисад-технология колледжы * Гуманитар технологиялар лицейы (9-11 профилле кластар) * Дөйөм университет кафедралары ** Ватан тарихы һәм культурология кафедраһы ** Сит ил телдәре кафедраһы ** Физик культура һәм һаулыҡ һаҡлаусы технологиялар кафедраһы ** Когнитив нейробиология кафедраһы ** Мәғариф системаһы менән идара итеү база кафедраһы<ref>{{Cite web|url=https://mggu-sh.ru/struktura-universiteta|title=Структура Университета {{!}} МГГУ им. М.А.Шолохова|publisher=mggu-sh.ru|accessdate=2019-11-18}}</ref> == Рейтингы == * 2001 йылдан М. А. Шолохов исемендәге МДГУ Рәсәйҙең иң яҡшы педагогия һәм лингвистик вуздары исемлегенә инә (Рәсәй Фән һәм мәғариф министрлығы мәғлүмәттәре буйынса). <center> {| class="standard" !Йыл||Урын |- |2001||74-тән 6 |- |2002||73-тән 8-10 |- |2003||77-нән 7-11 |- |2004||78-ҙән 7-11 |- |2005||73-тән 9-12 |- |2007||74-тән 7-9 |- |2008||74-тән 11-16 |} </center> * 2010 йылда М. А. Шолохов исемендәге МДГУ килгән абитуриенттарҙың уртаса БДИ балдары буйынса Рәсәйҙең иң яҡшы 380 университеттары исемлегендә 88-се урынды биләй, ошо күрһәткес буйынса Мәскәү юғары уҡыу йорттарының иң яҡшы егерме бише иҫәбенә инә. Ә 2011 йылда 359 университет араһында 151-се, 2012 йылда 359 университет араһында 118-се урынды биләй. == МДГУ-ның Мәскәүҙә уҡыу корпустары == * Рязань проспекты, 9 * Үрге Радищев урамы, 16-18 * Краснодар урамы, 59 * Ташкент урамы, 18, корп. 4 * 3-сө Владимир урамы, й. 7 * Михайлов урамы, й. 12А <gallery>Файл:SholokhovMoscowStateUniversity.jpg|<center>Рязань проспектындағы корпусы</center> Файл:SholokhovMoscowStateUniversity2.jpg|<center>Үрге Радищев урамындағы корпусы</center></gallery> == Филиалдары == Университеттың 18 филиалы эшләй, уларҙа 15 меңдән ашыу [[студент]] уҡый. Күпселек филиалдары университет биналарында урынлашҡан. Бөтә филиалдарында ла интернет, электрон почта бар. == Партнерҙары (халыҡ-ара бәйләнештәр) == * Открытый университет Израиля, ([[Тель-Авив]], [[Израиль дәүләте|Израиль]]) * [[Брест дәүләт университеты|Брестский Государственный Университет им. Пушкина]], ([[Брест]], [[Беларусь]]) * Приднестровский Государственный университет им. Шевченко, ([[Тирасполь]], [[Днестр буйы Молдова Республикаһы|Приднестровская Молдавская Республика]]) * Университет им. Кунаева, ([[Алматы|Алма-Ата]], [[Ҡаҙағстан|Казахстан]]) * [[:en:Oklahoma State University–Stillwater|Государственный университет штата Оклахома]], (Оклахома, [[Америка Ҡушма Штаттары|США]]) * [[:en:University of Gdańsk|Гданьский Университет]], ([[Гданьск]], [[Польша]]) * Университет Западного Сиднея, ([[Сидней]], [[Австралия]]) * [[:en:University of Canberra|Университет Канберры]], ([[Австралия]]) * [[:en:Qiqihar University|Цицикарский университет]], ([[Цицикар]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Китай]]) * [[:en:Jiaying Universit|Университет Цзяин]], (Мэйчжоу, [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Китай]]) * [[:de:Goethe-Museum|Музей Гёте]], (Дюссельдорф) * [[:en:Syrian Virtual University|Сирийский Виртуальный Университет]], ([[Дамаск]], [[Сүриә|Сирия]]) * [[:de:Pädagogische Hochschule Karlsruhe|Высшая педагогическая школа в г. Карлсруэ]], (Карлсруэ, [[Германия]]) * [[:en:Jan Kochanowski University|Гуманитарно-Научный Университет (Академия) Яна Кохановского]], ([[Кельце]], [[Польша]]) * [[:en:Yunnan University of Finance and Economics|Юньнаньский университет финансов и экономики]], ([[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Китай]]) * Дэчжоуский университет, (Дэчжоу, [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Китай]]) * Багдадский университет, ([[Ираҡ|Ирак]]) * Северо-западный Университет, ([[Сиань]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Китай]]) * Академия образования Таджикистана, ([[Дүшәмбе (ҡала)|Душанбе]]) * Высшая музыкальная школа «Консерватория», (Сантьяго-де-Компостела, [[Испания]]) * Таджикский Государственный Педагогический Университет, ([[Дүшәмбе (ҡала)|Душанбе]], [[Тажикстан|Таджикистан]]) * Европейский Образовательный Центр в г. Кошалине (Кошалин, [[Польша]]) * Русско-китайский фонд развития культуры и образования * Свободная высшая школа антропософской педагогики == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.mggu-sh.ru/ Официальный сайт МГГУ им. М. А. Шолохова] * [https://web.archive.org/web/20201203001230/http://ege.mggu-sh.ru/ Сайт Центра довузовской подготовки МГГУ им. М. А. Шолохова] * Иллюминаты. Исторический факультете МГГУ//http://www.illuminats.ru/ [[Категория:Михаил Шолохов]] [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]] n3i60ieg14pxmmmfyy39a74d6wpsi2v 0 169766 1306742 1189067 2026-10-02T23:08:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306742 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Миңете, Миңеште''' ({{lang-ru|Миништы,Маништы, Министы, Миниты}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]]ндағы күл<ref>[http://chel-portal.ru/encyclopedia/minishty/t/10712 Озеро Миништы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200216235020/http://chel-portal.ru/encyclopedia/minishty/t/10712 |date=2020-02-16 }}</ref>. == Тасуирламаһы == Күл дөрөҫ түңәрәк формаға эйә. Төньяҡтан көньяҡҡа ул — 1,8 километрға, ә көнбайыштан көнсығышҡа 1,2 километрға һуҙылған. Уның һыу ятҡылығының дөйөм майҙаны яҡынса 2,16 квадрат километр тәшкил итә. Һыу ятҡылығының иң ҙур тәрәнлеге 2,7 метр иҫәпләнә, уны төньяҡ һәм көнсығыш яр буйҙарынан ағып төшкән шишмәләр һәм яуым-төшөм туйындыра. Күл буйҙарының ландшафты төрлө: көньяҡта — Миңеште далаһы, көнсығыштараҡ һаҙлыҡ һыҙаттары һуҙыла, ә көнбайыштан урман зонаһы башлана. == Географияһы == Силәбенән — 79 саҡрым, Ҡоншаҡ ҡалаһынан — 23 саҡрым, Златоустан 220 саҡрым алыҫлыҡта ята. Һыу көҙгөһө буйынса Ҡоншаҡ һәм [[Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия райондары]] араһындағы сик үтә. Яҡындағы тораҡ пункты — Усольцево ауылы, күлдең көнсығышында 10 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Ике саҡрым арыраҡ, көнбайыштараҡ ҙур һыу ятҡылығы — [[Һағышты]] күле урынлашҡан. Координаттары: 55°37’10"N 61°52’5"E<ref name="Озеро Миништы">[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/minishty_ozero Озеро Миништы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210127093238/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/minishty_ozero/ |date=2021-01-27 }}</ref> == Этимологияһы == Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә ошондай аңлатма бирә:{{Цитата|Миниты, озеро, Кунашакский район. От распространенного у башкир и татар древнего тюркского мужского имени Миниты, с основой мин (и) — «родинка». Родинка у новорожденного считалась счастливой приметой. Частица -ты — имяобразующий аффикс.<ref>Шувалов Н. И. Миниты // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm] От Парижа до Берлина по карте Челябинской области</ref>.}} Йәғни, атама башҡорт сығышлы, ул «миңле» тигән һүҙҙән яһалған ниндәйҙер андронимдан алынған. Урыҫ телендә күл бер нисә төрө атама менән йөрөй, йышыраҡ Миништы — Миңеште тигәне ҡулланыла<ref name="Озеро Миништы"/> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Әйле]] *[[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Сығанаҡтар == * Шувалов Н. И. Айдыкуль // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN 5-7688-0157-7 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Ҡоншаҡ районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] opi7ownafqaw5zjwk6dzav5olg0ldw8 0 171199 1306757 1150400 2026-10-03T05:55:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306757 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фамилиялаш|Нуғаев}} ''' Нуғаев Азамат Ҡотләхмәт улы''' (1898, [[Кәлтәү]] ауылы — 1938, [[Силәбе]]) — хужалыҡ һәм партия етәксеһе. == Биографияһы == Азамат Ҡотләхмәт улы Нуғаев [[1898 йыл]]да хәҙерге [[Тәтешле районы]] [[Кәлтәү]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башҡорт. Атаһының хужалығында хеҙмәт иткән. 1916 йылда армияға алына. Уҡытыусылар әҙерләүсе курстарҙа уҡый. Мәскәүҙә [[Көнсығыш хеҙмәтсәндәренең коммунистик университеты]]н һәм Ленинградта Ленин исемендәге университетты тамамлай. [[Фирғәнә]] комсомол ойошмаларында эшләй. Артабан [[Екатеринбург|Свердловск]], [[Силәбе]], [[Магнитогорск]] ҡалаларындағы партия етәксеһе вазифаларында хеҙмәт итә. 1933 йылда Урал өлкәһенең игенселек совхозы директоры урынбаҫары. 1934 йылда — [[Сафакүл районы|Сафакүл район]] (хәҙерге Ҡурған өлкәһе)башҡарма комитеты рәйесе. 1934—35 йылдарҙа — ВКП (б)-ның Ҡыҙыл-Троицк партия комитеты һәм 1935—1937 йылдарҙа — ВКП(б)-ның [[Ҡоншаҡ районы|Ҡоншаҡ район]] (Силәбе өлкәһе) комитеты секретары. 1937 йылда, «халыҡ дошманы» мөһөрө тағылып, партиянан сығарыла һәм эшенән ҡыуыла. [[1938 йыл]]да [[Силәбе өлкәһе]]ндә атылған. 1956 йылда ғына аҡлана<ref name="Уфа-гид">[//chel-portal.ru/enc/%D0%9D%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D1%83%D1%82%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Ҡотләхмәт Нуғаев</ref>. ==Ғаиләһе == Ҡатыны- Нуғаева Мәрйәм Шәйҙулла ҡыҙы (1899?- 2000?), Үрге Тәтешле ауылында тыуған,Үрге Тәтешле урта мәктәбе уҡытыусыһы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры, БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы. Улы- Томас Азамат улы Нуғаев (1929- 2007), Башҡорт дәүләт медицина институтын 1953? тамамлаған, Башҡортостандың үҙәк район дауаханаһы табибы (хирург-онколог), Башҡортостан АССР Республикаһының атҡаҙанған табибы (198?). == Һылтанмалар == *[https://web.archive.org/web/20220524052411/http://chel-portal.ru/enc/%D0%9D%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D1%83%D1%82%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Ҡотләхмәт Нуғаев] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар (Рәсәй)]] [[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Тәтешле районында тыуғандар]] [[Категория:Көнсығыш хеҙмәтсәндәренең И. В. Сталин исемендәге коммунистик университетын тамамлаусылар]] mcnx6ni6q87rn1940faldprk2e0w46l 0 171202 1306748 1209231 2026-10-03T02:22:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306748 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Мәғәсүмов}} '''Мәғәсүмов Мансур Мәғәсүм улы''' ([[15 март]] ([[27 март]]) [[1891 йыл]] — [[12 июнь]] [[1936 йыл]]) — медик, совет органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнашҡан<ref name="Мәғәсүмов Мансур Мәғәсүм улы">[http://chel-portal.ru/enc/%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%83%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Мәғәсүмов Мансур Мәғәсүм улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200109154044/http://chel-portal.ru/enc/%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%83%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2020-01-09 }}</ref>. == Биографияһы == Мансур Мәғәсүм улы Мәғәсүмов 1891 йылдың 27 мартында [[Пермь губернаһы]] [[Шадринск өйәҙе]] (хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]]) [[Ҡоншаҡ]] ауылында тыуған. [[1906]] йылдан урыҫ-башҡорт башланғыс мәктәбендә белем ала. [[1909]] йылда [[Златоуст]] заводы рудниктарында, [[1910]] йылда — Ҡоншаҡ дауаханаһында хеҙмәт итә<ref name="Мәғәсүмов Мансур Мәғәсүм улы"/>. === Хәрби хеҙмәте === [[1911]] йылда [[Двинск]] ҡалаһындағы (хәҙер — [[Латвия]]лағы [[Даугавпилс]]) 97-се Лифлянд пехота полкына хеҙмәткә оҙатыла. Двина ҡәлғәһендә фельдшер мәктәбендә махсус уҡыу үтә. 1913—1914 йылдарҙа полктың сирлеләрҙе ҡабул итеү бүлеге фельдшеры. 1914 йылдың июненән [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнаша. Ауырыу сәбәпле, демобилизациялана, Ҡоншаҡҡа әйләнеп ҡайта<ref name="Мәғәсүмов Мансур Мәғәсүм улы"/>. === Хеҙмәт юлы һәм йәмәғәтселек эшмәкәрлеге === [[Силәбе]] земствоһының [[Сүлмәк]] участкаһында фельдшер булып эш башлай. Артабан [[Шадринск өйәҙе]] [[Һолтай]] ауылына күсерелә. 1915 йылдан йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә: уҡыу урыны булған китапхана, өлкәндәргә киске курстар, санитар пунктын астырыуҙы юллай. 1917 йылдың октябрендә [[Арғаяш кантоны|Арғаяш кантон]] революцион комитетын, 1918 йылда Һары ауылында (хәҙер Троицк районы) Советтарҙың 1-се кантон съезын ойоштороусыларҙың береһе. 1919 йылда Аҡтар ҡулына эләгә, [[Силәбе]] ҡалаһы төрмәһендә тотола. 1919 йыл ахырынан Арғаяш хәрби комиссариатының мобилизациялау бүлеге начальнигы. 1920 йылдан Арғаяш кантоны һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире. 1921 йылдан аслыҡтан зыян күреүселәргә ярҙам комиссияһы етәксеһе: йоғошло сирлеләр өсөн барактар ҡороуға, балалар йорттарын, ас кешеләрҙе ашатыу өсөн ашханалар асыу эшенә булышлыҡ итә. Себергә аслыҡтан миктәгән балалар тейәлгән санитар поезы эшелонын оҙатыуҙы юллаған. Асығыусыларға Америка ярҙам хакимиәте менән бәйләнеш тотҡан. 1922 йылда, һаулыҡ һаҡлау бүлеге рәйесе булараҡ, (Троицк ҡалаһы эргәһендә) Соболев [[ҡымыҙ]] менән дауалау урынын (кумысолечебница) асҡан. 1923 йылдан кантон, ауыл хужалығы союзы рәйесе. 1924 йылда Силәбе өйәҙенең Ҡоншаҡ, [[Мөслим (ауыл, Силәбе өлкәһе)|Мөслим]] һәм башҡа ауылдарында мәктәптәр төҙөткән. Силәбе өйәҙе [[Ҡолой (ауыл)|Мөхәмәтҡолой]] ауылында ҡулланыусылар кооперацияһы, Әсән һәм Һатлыҡ ауыл Советтары территорияһында ауыл кооперацияһы үҫешенә булышлыҡ иткән. Ҡоншаҡ улус башҡарма комитеты рәйесе. 1-се һәм 2-се баҫҡыслы мәктәптәр төҙөтөү маҡсатында, халыҡтан үҙ ирке менән аҡсалата ярҙам йыйыу комиссияһын ойошторған. 1925 йылда [[Бөтә Башҡорт Советтар съезы|5-се Бөтә Башҡортостан Советтары съезында]] ҡатнаша. 1925—1926 йылдарҙа ауыл хужалығы советы идаралығы рәйесе. 1930—1936 йылдарҙа Силәбе трактор заводының санитар табибы, фельдшеры. [[1936]] йылдың 12 июнендә [[Арғаяш]] ауылында вафат була<ref name="Мәғәсүмов Мансур Мәғәсүм улы"/>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20200109154044/http://chel-portal.ru/enc/%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%83%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Мәғәсүмов Мансур Мәғәсүм улы] {{Портал|Шәхестәр}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар (Рәсәй)]] [[Категория:Ҡоншаҡ районында тыуғандар]] [[Категория:Арғаяш районында вафат булғандар]] [[Категория:Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Башҡорт хәрби шураһы ағзалары]] kste78v1korar284agjody3kutd1024 0 171257 1306752 1189076 2026-10-03T02:40:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306752 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Мөнирова}} '''Мөнирова Римма Мирас ҡыҙы''' ([[24 октябрь]] [[1948 йыл]] — [[23 сентябрь]] [[1998 йыл]]) — уҡытыусы, совет органдары хеҙмәткәре, [[Үрге Өпәле]] ҡалаһының почётлы гражданы (1998, үлгәндән һуң). == Биографияһы == Римма Мирас ҡыҙы Мөнирова [[1948 йыл]]дың [[24 октябрь|24 октябрендә]] Татар АССР-ы [[Аҡтаныш районы]]ның [[Аҡкүҙ (Аҡтаныш районы)|Аҡкүҙ]] ауылында тыуған. [[1966 йыл]]да Полдневая урта мәктәбен тамамлағандан һуң 1972—1977 йылдарҙа Силәбе дәүләт педагогия институтының филология факультетында уҡый, бер үк ваҡытта [[1966 йыл]]дан рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй. [[1978 йыл]]дан [[Этҡол (Үрге Өпәле ҡала округы)|Этҡол]] ауылының 7-се тулы булмаған урта мәктәбе директоры. 1984 йылда халыҡ депутаттарының Этҡол ауыл Советы башҡарма комитеты рәйесе итеп һайлана. Был яуаплы вазифала ул Этҡол ауыл Советы тораҡ пункттары — [[Дауыт (Силәбе өлкәһе)|Дауыт]], Ключи (1996 йылда Снежинск ҡалаһына ҡушыла) Этҡол ауылдарының иҡтисади, мәҙәни һәм социаль үҫеше өсөн күп эшләй. Теләһә ниндәй рангтағы етәкселәрҙең күңел асҡысын таба белде, уға Екатеринбург, Полевский, Снежинск ҡалалары ярҙам итте. Ул етәкселек иткән осорҙа мәктәптәр, клуб төҙөлә; тиҫтәләгән километр юлға асфальт түшәлә, [[1985 йыл]]да Этҡол ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яҡташтарға һәйкәл ҡуйыла. Үрге Өпәлегә уҡыусыларҙың экскурсияларын, Этҡол халҡының байрамдарға, күргәҙмәләргә, спектаклдәргә барыуҙарын ойошторҙо. Мөнирова ауыл хакимиәте биләмәһендә [[башҡорттар]]ҙың милли култураны тергеҙеүҙә булышлыҡ итә: Этҡол күле ярҙары янында археологик ҡаҙыныу эштәре алып барыуҙа ярҙам күрһәртә; башҡорт халҡының ғөрөф-ғәҙәттәре һәм ауыл тарихы менән бәйле материалдар йыя<ref>[http://chel-portal.ru/encyclopedia/Munirova/t/11116 Мунирова Римма Мирасовна] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Римма Мирас ҡыҙы Мөнирова [[1998 йыл]]дың 23 сентябрендә юл-транспорт фажиғәһендә һәләк була. == Хәтер == [[2004 йыл]]дың июлендә Этҡол ауылында Римма Мөнирова йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйыла. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20210715065657/http://chel-portal.ru/encyclopedia/Munirova/t/11116 Силәбе өлкәһе порталында Мөнирова Римма Мирас ҡыҙы тураһында мәғлүмәт]{{ref-ru}} * [http://ufaleyadmin.ru/htmlpages/Show/potgrajdane Почётные граждане ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210715071201/http://ufaleyadmin.ru/htmlpages/Show/potgrajdane |date=2021-07-15 }} {{Портал|Шәхестәр}} {{Башҡорттар}} [[Категория:1948 йылда тыуғандар]] [[Категория:Аҡтаныш районында тыуғандар]] [[Категория:Уҡытыусылар]] [[Категория:Почётлы граждандар]] [[Категория:1998 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Силәбе дәүләт педагогия университетын тамамлаусылар]] 8nbfzqfwanfhw5bobbwonf1gyc25ktb 0 171637 1306738 1295933 2026-10-02T21:53:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306738 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Межево́й''' — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Һатҡы районындағы]] эшселәр ҡасабаһы, Межевой ҡала биләмәһенең административ үҙәге<ref>[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/tourism/cities/mezhevoy/ Межевой. Туристический портал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210307135856/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/tourism/cities/mezhevoy/ |date=2021-03-07 }}</ref>. == Географик урыны == Межевой ҡасабаһы Силәбе өлкәһенең көнбайышында, [[Һатҡы]] ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышта, [[Башҡортостан Республикаһы]] сигендә, [[Әй (йылға)|Әй]] йылғаһы буйында урынлашҡан. Район үҙәге [[Һатҡы]] ҡалаһына тиклем 27 км, яҡындағы тимер юл станцияһы Һилейәгә — 9 км. Рельефы — Урал тау һырттары алды, иң яҡын бейеклектәр — 336 һәм 400 м. Ландшафты — ҡайын, уҫаҡ, ҡарағай һәм ҡарағаслы таулы урман зонаһы. Межевой күрше тораҡ пункттар менән асфальт юлдар менән бәйләнгән. Халыҡ һаны — 5578 кеше (1979 — 6204, 1989 — 5808, 1995 — 5700-гә яҡын). 1973 йылда, бер нисә тораҡ пунктын — Межевой Лог, Яңы Пристань, Парамоновка, [[Первомайский (Салауат районы)|Первомайский]] (хәҙер Башҡортостан территорияһында), Ваняшкино, Блиновка һәм Әй Төркөмө ауылдарын (1950—1973 йылдарҙа улар Һилейә эшселәр ҡасабаһы составында була) — ҡушып, рәсми рәүештә Межевой ҡасабаһы ойошторола<ref name="Силәбе порталы. Межевой ҡасабаһы">[http://chel-portal.ru/encyclopedia/mezhevoy/t/10390 Силәбе порталы. Межевой ҡасабаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200109235553/http://chel-portal.ru/encyclopedia/mezhevoy/t/10390 |date=2020-01-09 }}</ref>. == Топонимикаһы == Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[башҡорт халҡы]]ның фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә {| |{{начало цитаты}} «Межевая, Межевое, Межевой, Межевское — төрлө хужаның милке булған, төрлө ер участкалары сигендә урынлашҡан тиҫтәләгән йылға, күл, һаҙлыҡ, төбәк, ауылдарҙың атамаһы. Межевой Лог (Межевой), Һатҡы районында 1936 йылда нигеҙләнгән ҡасаба, Силәбе өлкәһе менән Башҡортостан сигендә боксит руднигы булараҡ барлыҡҡа килә» {{oq|ru| «Межевая, Межевое, Межевой, Межевское — до десяти названий рек, озер, болот, урочищ, населенных пунктов в районах области, возникших в связи с тем, что эти занимали пограничное, межевое положение между земельными угодьями, принадлежащими разным владельцам. Межевой Лог (Межевой), посёлок, Саткинский район. Основан в 1936 г. на границе Челябинской области и Башкортостана как бокситовый рудник» }} {{конец цитаты}} |}<ref>Шувалов Н. И. Межевой // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/kar.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> тип аңлата. == Тарихы == Межевойға индерелгән боронғо тораҡ пункт тип Яңы Пристань ауылын (элгәрге атамаһы — Саткинская Пристань) атарға була: уға эшҡыуар Н. Г. Лазарев 1778 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1775) йылда, Златоуст (Алтынтамаҡ), Ҡуҫа һәм Һатҡы металлургия заводтарынан йылға буйынса суйын ағыҙыуға ҡулайлаштырылған барка-коломенкаларға пристань төҙөгән ваҡытта нигеҙ һалған. 1887 йылда, был тирәлә тәүгеләрҙән булып, күмер һәм эзбизташ яндырыу кустарь етештереүе башлана. Шул уҡ ваҡытта таш бысыу оҫтаханаһы асыла, унда таш плиталар һәм тирмән таштары етештерелә башлай. Ҡул хеҙмәте ҡулланыла. Продукция Рәсәйҙең үҙәк һәм төньяҡ райондары предприятиеларына, Балтик буйына, Волга буйына, Себергә оҙатыла. 1900 йылда Лазарев үҙ аҡсаһына сиркәү төҙөтә (совет осоронда емертелә), 1902 йылда ҙур ҡыңғырауҙар һатып алына. Сиркәү мәхәллә мәктәбе эшләй. 1910 йылда эшҡыуар таш вағынан тирмән ташы етештерә торған бер нисә цех, уларҙы киптереү өсөн ағас биналар, пар ярҙамында эшләй торған тирмән төҙөтә, икмәк һәм тимер-томор эшләнмәләр кибеттәре, контора эргәһендә магазин аса<ref>[http://chel-portal.ru/encyclopedia/mezhevoy/t/10390 портал Челябинской области. Межевой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200109235553/http://chel-portal.ru/encyclopedia/mezhevoy/t/10390 |date=2020-01-09 }}</ref>. Революциянан һуң, Яңы Пристандә Киров исемендәге колхоз ойошторола, һәм унда күрше Ваняшкино ауылы халҡы эшләй. Әҙәби сығанаҡтарҙа һуңғыһы 1899 йылда телгә алына, Лазарев бында таш юныу фабрикаһын аса, һуңыраҡ «Урал тирмән ташы» артелен булдыра. Парамоновка ауылы 1780 йылда, Ишйылға йылғаһында тәүге парҙа эшләүсе тирмәндәр төҙөгәндә барлыҡҡа килә, бында урыҫ-француз-бельгия йәмғиәте тирмән таштары ҡулланыла. Халыҡ эзбизташ үртәү, тирмән ташы һәм кирбес етештереү менән шөғөлләнгән. Блиновка һәм Әй Төркөмө ауылдары Каменка йылғаһының (Әй ҡушылдығы) үрге ағымында, ҡарағай урманы араһында 1952 йылда барлыҡҡа килә. Бында халыҡ үҙағас, карап ағасы әҙерләгән. Межевой Лог ҡасабаһына 1930-сы йылдар уртаһында боксит ҡаҙылмаларын табылғандан һуң нигеҙ һалынған. Ҡасабаға урын ике тау араһы ҡултығынан бирелә (ошо урында Ҡыйғы районы [[Ҡолмәт|Ҡолмәт ауылы]] менән межа үтә). 1936 йылдан Көньяҡ Урал боксит рудниктары Межевой биләмәләрендә алдынғы предприятие була. Башта мәғдән асыҡ ысул менән алынһа, 1938 йылдан Әй һәм Яңы ятҡылыҡтарында ер аҫты ысулы менән сығарыла. 1941 йылда — беренсе шахта, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нан һуң икенсеһе эксплуатациялана. Барлығы ҡасаба тирә-яғында, [[Күкшик (тау)|Күкшик һырты]]нан төньяҡҡараҡ, боксит мәғдәненең 8 эре ятҡылығы (Барсучий Лог, Белоусовский, Блиново-Каменский, Ивано-Кузьминский, Краснокаменский, Межевой Лог, Первомайский, Черепанов Лог) асыла. Уларҙың ҡайһы берҙәре янында тораҡ пункттарға нигеҙ һалына. 1969 йылда — «Блиново-Каменский» шахтаһы, 1979 йылда «Ҡорғаҙаҡ» шахтаһы сафҡа баҫа. Һуңғараҡ, ҡаҙылған мәғдәндең сифаты түбән булыуы, шахталарҙа боксит мәғдәнен сығарыу үҙҡиммәте аҡланмауы арҡаһында, рудниктарҙа эштәр туҡтатыла<ref name="Силәбе порталы. Межевой ҡасабаһы"/>. == Халҡы == {{Население|Межевой (Саткинский район)}}{{Население|Межевой (Саткинский район)|д}} == Иҡтисады == 1991 йылдан 2001 йылға тиклем Межевой керамика цехы эшләй, икмәкхана бар. == Социаль өлкәһе == Хәҙерге ваҡытта Межевой халҡы социаль учреждениеларҙа эшләй. Ҡасабала: - «Берёзка» исемле мәктәпкәсә йәштәге балалар комбинаты, - Славян мәҙәниәте үҙәге, - Межевой ҡасабаһы тарих музейы, - дауахана (уның тиҙ ярҙам күрһәтеү бригадаһы, 2000 йылда асылған геронтология бүлеге бар), - поликлиника (уға күрше тораҡ пункттарҙың халҡы ла беркетелгән), - Әй Төркөмө, Ваняшкино халҡын хеҙмәтләндергән Яңы Пристань фельдшер-акушер пункты, - Блиново-Каменский руднигының һәм «Ҡорғаҙаҡ» шахтаһының медицина пункты, - «Межевой эшселәр ҡасабаһы урта дөйөм белем биреү мәктәбе» муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеһы, - шифахана мәктәп-интернаты (Әйле ауылында һәм Һилейә ҡасабаһында 2 филиалы бар), - «Горняк» мәҙәниәт һарайы (бер нисә түңәрәк эшләй), - Яңы Пристань ауыл мәҙәниәт йорто, - ике китапхана, - балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе (2016 йылдың 6 ғинуарында янды), - музыка мәктәбе<ref>[http://chel-portal.ru/encyclopedia/mezhevoy/t/10390 иләбе порталы. Межевой ҡасабаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200109235553/http://chel-portal.ru/encyclopedia/mezhevoy/t/10390 |date=2020-01-09 }}</ref>. == Иҫтәлекле урындары һәм ҡомартҡылары == * Эзбизташ яндырыу мейестәре; * Парамонов ҡаяташ диуарҙары (притёсы); * Дан скверында шахтёрҙар һәйкәле; * П. Л. Зеленюк һәйкәле. Элек ҡасабала [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] һәйкәле торған. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Һатҡы]] * [[Олөйөр мәмерйәләр комплексы]] * [[Күкшик (тау)]] * [[Сыбарҡая]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * Шувалов Н. И. Межевой// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == * [http://old.toposural.ru/html/kar.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20200109235553/http://chel-portal.ru/encyclopedia/mezhevoy/t/10390 портал Челябинской области. Межевой] * [http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/tourism/cities/mezhevoy/ Межевой. Туристический портал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210307135856/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/tourism/cities/mezhevoy/ |date=2021-03-07 }} [[Категория:Әй буйындағы тораҡ пункттар]] [[Категория:Һатҡы районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] [[Категория:1936 йылда нигеҙләнгән тораҡ пункттар]] dcqimk2fuf9hk542xo6c30mbmbgkdfr 0 172169 1306719 1274262 2026-10-02T15:04:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306719 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Күлмәк''' — ({{lang-ru|Кульмяково}}) [[Рәсәй]]ҙең [[Силәбе өлкәһе]] [[Кәҫле районы]]ндағы ауыл. Береговой ауыл торағы составына инә. Район үҙәгенән, [[Кәҫле]] ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 32 км алыҫлыҡта урынлашҡан, диңгеҙ кимәленән 209 метр бейеклектә ята<ref>Kul’myakovo(англ.). GeoNames.Дата обращения: 2 апреля 2014.</ref>. == Атамаһы == Ауыл күсеп ултырған кешеләрҙең береһенең исеме менән аталған (Күлмәк; Килмәк боронғо башҡорт теленән — «килмешәк»; ваҡыт үтеү менән, күрәһең, географик термин күлмәк менән алмашынған — «таҙа һыу менән үлән баҫҡан һаҙлыҡ»). ==Тасуирламаһы == Рельефы — ярым тигеҙлек (Урал арты пенеплен); Ландшафты — урман-дала. Ауыл тирәләй — күп һанлы ваҡ урманлыҡтар. Кәҫле күрше тораҡ пункттар менән грунт юлдар менән бәйләнгән. Ауыл биләмәһенә, Береговой ҡасабаһына тиклем — 12 км. Халҡы 4 кеше. (1970 йылда — 137, в 1983 йылда — 50, 1995 йылда — 14). ==Тарихы== Ауылға 18 быуат — 19 быуат башында Олоҡатай сиктәрендә башҡорттар нигеҙ һала. Башта Екатеринбург ведомствоһына ҡарай, һуңғараҡ — Буринский һәм [[Ҡоншаҡ районы]]на. 1930 йылда «Үрнәк» колхозы ойошторола, уға 2948 га ауыл-хужалығы ерҙәре ҡарай. 1939 йылда Күлмәк ауылында 104 ихата була. Һуңғараҡ ауыл производство сәбәптәре менән Кәҫле районына беркетелә: колхоз ерҙәре «Береговой» совхозына бирелә. 1946 йылда 79 ихата иҫәпләнә; мәктәп, тимерлек эшләй<ref>[http://chel-portal.ru/enc/Кульмяково Кульмяково] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190923080245/http://chel-portal.ru/enc/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE |date=2019-09-23 }}</ref>. == Халҡы == {{Население|Кульмяково}}Мәғлүмәттәр буйынса [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010|Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәре буйынса 2010 йылда даими халыҡ һаны ауылда юҡ == Урамдары == Ауыл бер урамдан тора (Урман урамы)<ref>[http://okato-kod.ru/74009000024.html Регионы России → Челябинская обл. → Каслинский р-н → Кульмяково д.]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Кәҫле районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Кәҫле районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] teglyhi645icsrcl4k7nyeh5ncnnp0f 0 172401 1306736 1067661 2026-10-02T21:24:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306736 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мартыновка''' — [[Рәсәй]]ҙә [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡыҙыл районы]]ндағы ҡасаба. Гранит ауыл биләмәһе составына инә. ==Тасуирламаһы== Ҡасабаны йәнәшәләге тораҡ пункттар менән грунт юлдар бәйләй. Район үҙәгенә (Ҡыҙыл) тиклем алыҫлыҡ — 59 км, ауыл биләмәһе үҙәгенә тиклем (Гранит ҡасабаһына тиклем) — 14 км. Ҡасабаға Мартынов биләмәһендә революцияға тиклем нигеҙ һалына (хужаһы эре мөгөҙлө мал үрсетеү менән шөғөлләнә). Ҡасабаның атамаһы ла шул кешенең исеме менән бәйле. Унда бер нисә ғаилә — Украинанан күсеп килгәндәр төпләнә, улар землянкаларҙы культуралары үҫтереүҙә, һөт малсылығында махсуслаша. Һуңғараҡ һарыҡсылыҡ үҫешә башлай. 1959 йылда статистика мәғлүмәттәренә ярашлы, Мартыновка «Уралец» ҡасаба Советына ҡарай, ул 30 ихатанан тора. 1950—70 йылдарҙа башланғыс мәктәп, клуб, фельдшер-акушерлыҡ пункты, китапхана төҙөлә ( 1973 йылда [[Ильинка (Силәбе өлкәһе)|Ильинка]] ҡасабаһына күсерелә). Хәҙер Мартыновкала «Уралец» ауыл хужалығы производствоһы кооперативының 3-сө бүлексәһе урынлашҡан (сәсеү майҙаны— 1000 га; эшмәкәрлектең төп йүнәлеше — иген етештереү)<ref>[http://chel-portal.ru/enc/Мартыновка Мартыновка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200217043906/http://chel-portal.ru/enc/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B0 |date=2020-02-17 }}</ref> == Географияһы == Мартыновка ҡасабаһы Көньяҡ Урал тауы алдының көньяҡ-көнсығыш сиктәрендә<ref>Туристический паспорт Кизильского муниципального района.&#x20; Официальный сайт Администрации Кизильского муниципального района Челябинской области.</ref>, дала зонаһында, Ҡыҙыл районының төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Ҡыҙыл ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай (туранан) яҡынса 20 км алыҫлыҡта, Ҡоро йылғаһының уң яҡ яры буйында урынлашҡан. Рельефы — убалы тигеҙлек (Урал һырты армыттары); яҡындағы бейеклек— 467 м; көнбайышҡа ҡарай 4 км алыҫлыҡта Осло тау урынлашҡан (494 м). Мартыновка территорияһында гранит тоҡомдарының өҫкә сығып ятыуы осрай. Ҡасабаның диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге — 382 метр<ref>{{Cite web|url=https://www.geonames.org/6313509/martynovka.html|title=Martynovka|publisher=GeoNames}}</ref>. ; Климаты Климаты эҫе, ҡоро йәйе һәм ҡырыҫ ҡышы менән ҡырҡа континенталь. Уртаса йыллыҡ яуым — төшөм күләме- 266 мм, иң һалҡын айҙа (ғинуар) уртаса температура -17,9°С, иң йылы айҙа (июлдә) — 19,9°С тәшкил итә. == Халҡы == {{Население|Мартыновка (Челябинская область)}}Халҡы 140 кеше тәшкил итә. (1959 йылда — 248, 1970 йылда — 276, 1983 йылда — 203, 1995 йылда 185 кеше булған). ; Гендер составы 2010 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса, гендер структурала ир-егеттәр халыҡтың 47,4 %-ы, ҡатын — ҡыҙҙар 52,6 % тәшкил иитә. ; Милли составы 2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, халыҡтың милли структураһында [[Ҡаҙаҡтар|ҡаҙаҡтар —]] 39 %; [[урыҫтар]] — 33 %; [[башҡорттар]] 26 % тәшкил итә. == Урамдары == Ҡасаба ике урамдан тора<ref>[http://okato-kod.ru/74031000023.html Регионы России → Челябинская обл. → Кизильский р-н → Мартыновка п.]</ref>: * Быуа урамы * Мәктәп урамы == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [https://ba.wikipedia.org/wiki/Ҡыҙыл_районы Ҡыҙыл районы] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Ҡыҙыл районы]] [[Категория:Силәбе өлкәһе ауылдары]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] s5q1bcxf0icdjxihnrh0ehmr51ur6lw 0 172481 1306740 1295941 2026-10-02T22:26:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306740 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Минкә | оригинальное название = Минка | герб = | флаг = | lat_deg = 55.0009 | lon_deg = 58.249054 | CoordAddon = source:yandexmaps | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = ҡала округы | район = Ҡатаутамаҡ ҡала округы | район в таблице = Ҡытаутамаҡ ҡала округы{{!}}Ҡытаутамаҡ ҡала округы | C в регион = слева | вид поселения = | поселение = | поселение в таблице = | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Минка (село, Челябинская область) | тс }} | год переписи = {{ Население | Минка (село, Челябинская область) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 456051 | почтовые индексы = | телефонный код = 35167 | цифровой идентификатор = 75455000008 | категория в Commons = | сайт = }} '''Минкә''' — [[Рәсәй]]ҙең [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡытаутамаҡ ҡала округы]]ндағы ауыл. == Географияһы == Минкә йылғаһы менән Минкә шишмәһе ҡушылған ерҙә, [[Башташ]] һыртының көньяҡ-көнбайыш осонда, [[Ҡытаутамаҡ]]тан 9 (15) км төньяҡ-көнсығышта һәм [[Силәбе]]нән көнбайышҡа табан 200 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Минкә ауылының рельефы таулы, ауылдан көнсығышта — [[Башташ]] тау армыттары, көньяҡ-көнсығышында — Козлов тауы (482 м). Ландшафы — ҡарағас һәм япраҡлы аастар менән аралашҡан аҡһыл ылыҫлы ҡарағай урмандары зонаһы<ref>[https://yandex.ru/maps/geo/selo_minka/53154185/?ll=58.227469%2C55.003612&source=wizgeo&utm_medium=maps-desktop&utm_source=serp&z=16 https://yandex.ru/maps/geo/selo_minka/53154185/?ll=58.227469%2C55.003612&source=wizgeo&utm_medium=maps-desktop&utm_source=serp&z=16 Минкә ауылы картала]</ref>. Элек күрше тораҡ пункттары менән грунт һәм шоссе юлдарынан бәйләнеш тотҡандар. Хәҙерге ваҡытта ауыл аша Минкә тимер юл станцияһы<ref>[https://rasp.yandex.ru/station/9610015/?direction=all&from=wraspstation Расписание поездов по остановочному пункту Минка]</ref>—Минкә ауылы 75К-258, [[Түбәләҫ (ауыл)|Түбәләҫ]]—Минкә ауылы 75К-261 төбәк автомобиль юлдары үтә. == Топонимикаһы == Силәбе топонимисы Николай Шувалов «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области» тигән һүҙлегендә былай тип яҙған: «Минйылға (Мәнйылға), бәләкәй йылға, Эҫем йылғаһының уң ҡушылдығы, ҡасаба, Әшә районы; Минә, Үрге һәм Түбәнге йылғасыҡтар, Минйәр йылғаһының уң ҡушылдығы, Эҫем бассейны; ''Минкә, йылғасыҡ, Йүрүҙәндең уң ҡушылдығы, обгон, пункт, ҡасаба, 1779 йылда Минкә металлургия заводы булараҡ нигеҙләнгән ауыл; Ҡытау-Ивановск районының Минкә тауы''; Минйәр, йылға, Эҫемдең уң ҡушылдығы; 1784 йылда нигеҙләнгән район ҡарамағындағы ҡала; Мини, йылғасыҡ, Әшә йылғаһының уң ҡушылдығы, Эҫем бассейны, 1867 йылда нигеҙләнгән ҡасаба, Әшә районы» {{oq|ru| Мин-Елга (Мань-Елга), речка, правый приток Сима, поселок, Ашинский район; Миня, Верхняя и Нижняя речки, правый приток Миньяра, бассейн Сима; ''Минка, речка, правый приток Юрюзани, обгон, пункт, поселок, село, основанное в 1779 г. как Минский металлургический завод; Минская гора, Катав-Ивановский район''; Миньяр, река, правый приток Сима; город районного подчинения, основанный в 1784 г.; Мини, речка, правый приток Аши, бассейн Сима, поселок, основан в 1867 г., Ашинский район<ref>[http://old.toposural.ru/html/t.htm Шувалов От Парижа до Берлина по карте Челябинской области]</ref>}} Мин- өлөшөнә -кә ҫтәп әйтеү урыҫ теленең йоғонтоһонда барлыҡҡа килгәне аңлашылып тора. Шувалов топонимды мең ҡәбиләһенә бәйләп аңлата. Әммә Минкә урынлашҡан ерҙәр Түбәләҫ һәм Көҙәй ырыуҙары ерҙәре сигендә урынлашҡаны бындай аңлатманы ҡабул итергә нигеҙ була алмай. Көҙәйҙәрҙә Миндеш ауылы бар, бәлки, шул атама менән уртаҡлығы барҙыр. == Тарихы == Минкә, Дурасовка, Минкә заводы, ауыл. Ҡытаутамаҡ округының төньяҡ-көнсығышында, Минкә йылғаһы ярында урынлашҡан. Шул йылға атамаһы һуңғараҡ ауыл исеменә күскән тип фаразларға кәрәк. Минкә ауылына Я. Б. Твердышев тарафынан 1779 йылда, Йүрүҙән-Ивановск суйын эшкәртеү буйынса тимер заводын төҙөгән осорҙа, төп заводтың ярҙамсыһы сифатында нигеҙ һалына. Компания хужалары [И. Б. Твердышев һәм И. С. Мясников] вафатынан һуң Йүрүҙән-Ивановский һәм Минкә заводтарына А. И. Дурасова эйә була. 1803 йылдан уның улы Н. А. Дурасовҡа (Дурасовка уның исеме менән бәйле) күсә. 1815 йылда А. Г. Белосельская-Белозерскаяға һатыла. 1830 йылда уның ҡыҙының бирнәһе булараҡ (ауылдары менән бергә) И. О. Сухозанетҡа күсә. 1861 йылда хосуси милек булараҡ поручик А. И. Сухозанет ҡулына күсә<ref name="Силәбе порталы. Минкә">[http://chel-portal.ru/encyclopedia/minka/t/10714 Силәбе порталы. Минкә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200109230424/http://chel-portal.ru/encyclopedia/minka/t/10714 |date=2020-01-09 }}</ref>. Ауыр хеҙмәт шарттары бик күп тапҡыр завод халҡының болаларына алып килгән. Ҡытау заводтары крепостнойҙары ихтилалдары (1828-1829) тоҡанған<ref>[http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=vosstanie-katavskih-zavodah&id=5108 Восстания крепостных на Катавских заводах (1828-1829 гг.)]</ref>. 1870 йылда биләмәнең 436 хужалығында 2401 кеше йәшәгән. Май яҙыу заводы, ағас бысыу цехы, 3 һыу тирмәне, 5 кибет булған. 1873 йылда Минкә заводы эшмәкәрлеге туҡтатылғандан һуң, халыҡ игенселек менән шөғөлләнә. 1917 йылда ауыл Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Минкә улусы үҙәге була. Ул ваҡытта ауылдағы 791 йортта 4192 кеше, шул иҫәптән украиндар (103), белорустар (86), эстондар (3) йәшәгән. Дөйөм сәсеү майҙаны 2156,77 дисәтинә тәшкил иткән, 1491 йылҡы малы аҫрағандар. Статистика мәғлүмәттәре буйынса, 1920-се йылдарҙа Минкә Урал өлкәһе Златоуст округының Ҡытау районы үҙәге лә булған. Мәктәп, медпункт, кооператив эшләгән<ref name="Силәбе порталы. Минкә"/>. 1930 йылда 3614 га ергә (һөрөнтө ерҙәре — 2166,5, сабынлыҡтары —821 га) эйә «Красный Октябрь» колхозы ойошторолған. Тирмәне, 1936 йылдан ағас бысыу ҡулайламаһы (лесопилка) булған. Ауыл халҡы бөртөклө һәм техник культуралар, бәрәңге, йәшелсә үҫтереү, мал үрсетеү менән шөғөлләнгән. 1959 йылда колхоз нигеҙендә Түбәләҫ емеш-еләк питомник-совхозы булдырылған (һуңғараҡ ТОО «Түбәләҫ»). 1990-сы йылдарҙа Минкә ауылы территорияһында совхоздың 2-се бүлексәһе урынлашҡан<ref name="Силәбе порталы. Минкә"/>. == Халҡы == 1926 йылғы халыҡ иҫәбен алыу материалдары буйынса — 2347 кеше, 1959 йылғы мәғлүмәт буйынса — 742, 1995 йылда 360 кеше йәшәгән. {{Население|Минка (село, Челябинская область)}}2010 йылғы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010|Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәре буйынса, ауыл халҡының һаны 251 кеше (129 ир-ат һәм 122 ҡатын-ҡыҙ) тәшкил итә. == Инфраструктураһы == Хәҙерге осорҙа Минкәлә мәктәп, китапхана, клуб, фельдшер-акушер пункты бар. == Урамдары == Минкә ауылында 12 урам бар<ref>[http://okato-kod.ru/74000015008.html Регионы России → Челябинская обл. → Усть-Катав г. → Минка с.]</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Түбәләҫ (ауыл)]] * [[Ҡытаутамаҡ ҡала округы]] * [[Минкә (станция янындағы ҡасаба, Силәбе өлкәһе)]] == Әҙәбиәт == == Һылтанмалар == * [https://yandex.ru/maps/geo/selo_minka/53154185/?ll=58.227469%2C55.003612&source=wizgeo&utm_medium=maps-desktop&utm_source=serp&z=16 https://yandex.ru/maps/geo/selo_minka/53154185/?ll=58.227469%2C55.003612&source=wizgeo&utm_medium=maps-desktop&utm_source=serp&z=16 Минкә ауылы картала] * [https://web.archive.org/web/20200109230424/http://chel-portal.ru/encyclopedia/minka/t/10714 Силәбе порталы. Минкә] * [http://old.toposural.ru/html/t.htm Шувалов От Парижа до Берлина по карте Челябинской области]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=vosstanie-katavskih-zavodah&id=5108 Восстания крепостных на Катавских заводах (1828-1829 гг.)] * [https://rasp.yandex.ru/station/9610015/?direction=all&from=wraspstation Расписание поездов по остановочному пункту Минка] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Силәбе өлкәһе ауылдары]] [[Категория:Йүрүҙән ҡушылдыҡтары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] 7hi2ooql613dw79j9ww9uz9i9htbczl 0 172493 1306778 1067794 2026-10-03T09:06:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306778 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Первомайка''' — [[Рәсәй]]ҙә [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡыҙыл районы]]ндағы ҡасаба<ref>[https://ba.wikipedia.org/wiki/Ҡыҙыл_районы Ҡыҙыл районы]</ref>. Гранит ауыл биләмәһе составына инә. ОКАТО коды: 75232820006 ОКТМО коды: 75632420126 ==Тарихы һәм исеме == Первомайка ҡасабаһы Силәбе өлкәһе Ҡыҙыл районының төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Күрше тораҡ пункттар менән Первомайка ҡасабаһын грунт юлдары бәйләй. Район үҙәгенә тиклем (Ҡыҙыл ауылы) — 57 км, ауыл биләмәһе үҙәгенә тиклем (Гранит ҡасабаһы) — 12 км. Ҡасабаға 1930 йылдар башында «Уралец» совхозының бер бүлексәһе төҙөлөү менән, 1 Май байрамы алдынан нигеҙ һалына, ҡасабаның атамаһы ла шул ваҡиға менән бәйле. Яңы барлыҡҡа килгән ҡасабаға землянкаларҙа йәшәүсе бер нисә ғаилә күсеп килә. 1936 йылда беренсе трактор һатып алына. Бүлексә иген етештереүҙә һәм һөт малсылығында махсуслаша (һуңғараҡ — һарыҡ үрсетеү буйынса)<ref name="Первомайка. Кизильский район">[http://chel-portal.ru/enc/Первомайка_Кизильский_район Первомайка. Кизильский район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190825052303/http://chel-portal.ru/enc/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0_%D0%9A%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD |date=2019-08-25 }}</ref>. 1954 йылда ҡасабаға сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштереү өсөн йәштәр күп килә. Торлаҡ йорттар, малсылыҡ биналары, социаль мәҙәни көнкүреш объекттарын төҙөү әүҙем башлана. Хәҙер Первомайка ҡасабаһы биләмәһендә «Уралец» ауыл хужалығы производствоһы кооперативының 2-се бүлексәһе урынлаша; 4 крәҫтиән-фермерлыҡ хужалығы эшләй. Башланғыс мәктәп, китапхана, клуб, фельдшер-акушерлыҡ пункты бар. Хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн механизатор К. И. Лящук (Ленин ордены), агроном В. М. Гарейнов (Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены), һауынсы Н. Л. Хәмзина («Хөрмәт билдәһе» ордены) дәүләт наградаларына эйә була; Чечня Республикаһы территорияһының хәрби хәрәкәттәрендә ҡатнашыуы өсөн А.Г. Прытков «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены, Р.Ш. Әһлиуллин Батырлыҡ ордены менән бүләкләнә. Ҡасабала йәшәүсе 10 бала тәрбиәләп үҫтергән Г.К. Ибраһимова 1-се дәрәжә «Әсәлек миҙалына» лайыҡ була<ref name="Первомайка. Кизильский район"/>. == Географияһы == Ҡасаба Силәбе өлкәһенең көньяғында, Көньяҡ Урал тауы итәге сиктәрендә<ref name="тп">{{Cite web|url=http://www.kizil74.ru/politika-v-oblasti-kultury-i-turizma/turizm/turisticheskii-pasport/turisticheskii-pasport-kizilskogo-municipalnogo-raiona|title=Туристический паспорт Кизильского муниципального района|publisher=Официальный сайт Администрации Кизильского муниципального района Челябинской области}}</ref>, дала зонаһында урынлашҡан. Райондың административ үҙәге Ҡыҙыл ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан туранан 30 километр алыҫлыҡта ята. Диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге 405 метр тәшкил итә<ref>{{Cite web|url=https://www.geonames.org/511006/pervomayka.html|title=Pervomayka|publisher=GeoNames}}</ref>. Рельефы — ярым тигеҙлек; иң яҡын бейеклектәр — 428, 448 һәм 464 м. Ландшафты — ҡылғанлы-бүтәгәле дала. ; Климаты Климаты эҫе, ҡоро йәйе һәм ҡырыҫ ҡышы менән ҡырҡа континенталь. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме — 266 мм, күп йыллыҡ күҙәтеүҙәр буйынса иң һалҡын айҙа (ғинуар) уртаса температура -17,9°С, уртаса температура иң йылы айҙа (июлдә) — 19,9°С тәшкил итә<ref name="тп"/>. == Халыҡ == {{Население|Первомайка (Кизильский район)}} Ҡасаба халҡы 253 кеше тәшкил итә (1970 йылда — 395, 1983 йылда — 302, 1995 йылда 326 иҫәпләнгән). ; Гендер составы 2010 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, гендер структурала ир-егеттәр 47,4 %, ҡатын — ҡыҙҙар 52,6 % тәшкил итә. ; Милли составы 2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, Первомайка ҡасабаһында халыҡтың милли структураһында [[башҡорттар]] 59 % тәшкил итә<ref>{{Cite web|url=http://lingvarium.org/russia/BD/2015/Chel'abinskaja1.xls|author=[[Коряков, Юрий Борисович|Коряков Ю. Б.]]|title=База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»}}</ref>. == Урам == Ҡасаба урам селтәре өс урамдан тора:<ref>[http://okato-kod.ru/74031000034.html Регионы России → Челябинская обл. → Кизильский р-н → Первомайка п.]</ref>. <br/> Үҙәк урам <br/>Беренсе май урамы <br/>Мәктәп урамы == Шулай уҡ ҡарағыҙ == [https://ba.wikipedia.org/wiki/Ҡыҙыл_районы Ҡыҙыл районы] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] [[Категория:Ҡыҙыл районы]] h4t76o5va8kba2x8o8mr93rf8eijbs0 0 172898 1306745 1067697 2026-10-03T00:53:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306745 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мусаҡай''' — Рәсәйҙең [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]]ндағы ауыл. Ҡояш ауыл биләмәһе составына инә. ОКАТО коды: 75236840007 ОКТМО коды: 75636440131 Почта индексы: 456734 ==Исеме == Ауыл уның нигеҙ һалыусыһы Мусаҡай исеме менән аталған (Муса һүҙенең иркәләтеү-кесерәйтеү формаһынан)<ref>[http://chel-portal.ru/encyclopedia/musakaeva/t/11156 Мусакаева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022004301/http://chel-portal.ru/encyclopedia/musakaeva/t/11156 |date=2021-10-22 }}</ref>. == Географияһы == Мусаҡай ауылы райондың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, [[Ҡараболаҡ]] йылғаһының уң ҡушылдығы булған ҙур булмаған буйында урынлашҡан. Рельефы — ярым тигеҙлек (Урал аръяғы пенеплены); иң яҡын бейеклектәр — 226, 230 һәм 239 метр. Ландшафты — урман - дала. Мусаҡай бөтә яҡтан да урман менән уратып алынған. Район үҙәге [[Ҡоншаҡ]]ҡа тиклем алыҫлыҡ 53 км. Ауыл биләмәһе үҙәгенә тиклем (Ҡояш ауылы) алыҫлыҡ — 13 км. Мусаҡай ауылын күрше тораҡ пункттар менән шоссе юлдары бәйләй. Ауылдан көнбайышҡа ҡарай 2 км алыҫлыҡта [[Силәбе]] — [[Екатеринбург]] автомагистрале үтә. == Тарихы == Мусаҡай ауылына бындағы башҡорт ерҙәренә 1742 йылда суҡындырыуҙан ҡасып килеп урынлашҡан Волга буйына татарҙары нигеҙ һала<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.ru/cat/books/book/38979/|title=Челябинская область. Энциклопедия. В 7 томах|publisher=www.encyclopedia.ru|accessdate=2019-08-26}}</ref> 1962 йылдан Мусаҡай ауылында «Ҡояш» совхозының 4-се бүлексәһе бригадаһы урынлаша. == Халҡы == {{Население|Мусакаева}}Халҡы 44 кеше тәшкил итә (1995 йылда — 44 кеше иҫәпләнгән) == Урамдары == Мусаҡай ауылы урам селтәре тик бер Үҙәк урамынан тора. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == *[https://ba.wikipedia.org/wiki/Ҡоншаҡ_районы#.D0.A5.D0.B0.D0.BB.D2.A1.D1.8B Ҡоншаҡ районы] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Силәбе өлкәһе ауылдары]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] th4z3u3xh9emetg3ympbjtczzpxd3c7 0 172924 1306734 1067656 2026-10-02T20:32:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306734 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Малышево''' — [[Силәбе өлкәһе]] [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районының]] Кременкүл ауыл биләмәһе составындағы ауыл. ==Тарихы== Ауылға [[1744]]—[[1763 йыл]]дарҙа Силәбе ҡәлғәһенән килгән кешеләр тарафынан нигеҙ һалына. Ауыл беренсе күсеп ултырыусы кешенең фамлияһы буйынса аталған. 3-сө генераль рәүиз мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда 12 ир-ат енсенән торған кеше (крәҫтиән) теркәлгән. [[1775 йыл]]да 6 ихата иҫәпләнгән. Ауылдың Силәбе өйәҙенең генераль планындағы урынлашыуы хәҙерге планға тап килә. 1801 йылда Малышево ауылында Шадрино һәм Силәбе ауылдарынан дүрт крәҫтиән ғаиләһе күсеп килә. 1841 йылда бөтә крәҫтиәндәр ҙә казак сословиеһына теркәлә. 20 быуат башында мәктәп эшләй, ауыл Силәбе станицаһы ОКВ 3-сө хәрби бүлегенә инә. 1930 йылда «Ҡыҙыл Байраҡ» колхозы ойошторола, уға 1477,18 га ер биләмәләре ҡарай<ref name="Малышево">[http://chel-portal.ru/encyclopedia/malyshevo/t/10060 Малышево] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200111003150/http://chel-portal.ru/encyclopedia/malyshevo/t/10060 |date=2020-01-11 }}</ref>. Халҡы иген культуралары һәм йәшелсә үҫтереү, мал үрсетеү менән шөғөлләнә. Һуңғараҡ колхоз «Митрофановский» совхозы составына инә. 1990 йылдарҙа ауыл территорияһында «Митрофановское» ЯАЗТ бүлексәһе урынлаша. Хәҙер Малышево ауылында эшкә һәләтле кешеләр юҡ (тик ялға сыҡҡан кешеләр генә йәшәй) == Географияһы == Малышево ауылы Сосновка районының үҙәк өлөшөндә, Мейәс йылғаһы яры буйында, Кайгородово ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 3,5 км алыҫлыҡта һәм өлкә үҙәге Силәбегә яҡын урынлашҡан. Рельефы — ярым тигеҙлек. (Урал аръяғы пенеплены); иң яҡын бейеклек — 267 м. Ландшафты — утрауҙағы ҡарағайлыҡтар һыҙаты менән урман-дала<ref name="Малышево"/> Яҡындағы тимер юл станцияһы – [[Силәбе]] – [[Ҡыштым]] – [[Екатеринбург]] тимер юлы һыҙығында – Шагол станцияһы, Кайгородово ауылынан көньяҡтараҡ 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан Полетаево станцияһы. Ауылдан көнбайыштараҡ өлкә әһәмиәтендәге автомобиль юлдары: Силәбене урап, Силәбе – Харлуши – Кулуево үтә. Малышево ауылы диңгеҙ кимәленән 236. м бейеклектә ята<ref>Малышево. Фото-планета.Дата обращения: 26 августа 2015.</ref> Малышево ауылын күрше тораҡ пункттар менән шоссе юлдары бәйләй. Район үҙәгенә тиклем (Долгодеревенское ауылы) алыҫлыҡ 50 км, ауыл биләмәһе үҙәгенә тиклем (Кременкүл) — 10 км. == Халҡы == {{Население|Малышево (Челябинская область)}}Халҡы 7 кеше. (1775 йылда — 100 (51 казак, 49 крәҫтиән), 1873 йылда — 274, 1900 йылда — 213, 1916 йылда — 312, 1926 йылда — 316, 1995 йылда — 13]. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [https://ba.wikipedia.org/wiki/Ҡалып:Сосновка_районы_(Силәбе_өлкәһе)_тораҡ_пункттары Сосновка районы (Силәбе өлкәһе] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.book-chel.ru/ind.php?id=1347&what=card Малышево, деревня] * [http://snt5.ru/ «Тракторосад № 5» — д. Малышево] * {{Cite web|title=Генеральный план деревни Малышево|url=http://www.chelsosna.ru/sites/default/files/field_downloads/799/13-053tom3.docx|date=2011|publisher=ООО «Архстрой-сервис»|accessdate=2015-08-26|location=Челябинск|format=DOCX}} [[Категория:Сосновка районы (Силәбе өлкәһе) тораҡ пункттары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] 96elb9zpv45z0ttkeht9fx9956f46ak 0 173881 1306716 1087439 2026-10-02T14:32:08Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү, стилде төҙәтеү, аныҡлаштырыу 1306716 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шаһиев Марс Хызыр улы''' ({{lang-ru|Шагиев Марс Хзырович}}; [[5 октябрь]] [[1946 йыл]]) — [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]], муниципаль һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1977 йылдан [[Ишембай районы|Ишембай район]] советы башҡарма комитеты рәйесе; 1987 йылдан КПСС-тың [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] комитетының беренсе секретары, халыҡ депутаттарының район советы рәйесе, район хакимиәте башлығы; 1993 йылдан «Башкирптицепром» берекмәһенең генераль директоры, 1997 йылдан Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек министры урынбаҫары. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты]]. Милләте — башҡорт<ref>Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104</ref>. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. == Биографияһы == Марс Хызыр улы Шаһиев 1946 йылдың 5 октябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның Ишембай районы [[Кинйәбулат]] ауылында тыуған. Юғары белемле — 1972 йылда [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]н, [[КПСС Үҙәк Комитеты]] ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен тамамлаған. Хеҙмәт юлын Ишембай районының «Ударник» колхозында башлай: 1967—1970 йылдарҙа — баш ветеринар табип булып эшләй, колхозда һыйырҙарҙы машина менән һауыуҙы ойоштора. 1970—1973 йылдарҙа — Ишембай районының «Ударник» колхозы рәйесе. 1973—1975 йылдарҙа — Ишембай район советы башҡарма комитетының ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. 1975—1977 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитете ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбе тыңлаусыһы. 1977—1987 йылдарҙа Ишембай район советы башҡарма комитеты рәйесе. 1987 йылда КПСС-тың Хәйбулла район комитетының беренсе секретары итеп һайлана. 1990 йылда халыҡ депутаттарының Хәйбулла район советы рәйесе. 1992 йылдан Хәйбулла районы хакимиәте башлығы. 1993—1997 йылдарҙа «Башкирптицепром» берекмәһенең генераль директоры. 1997 йылдан Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек министры урынбаҫары. 1990 йылда Хәйбулла районындағы 268-се Бүребай һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының Мандат комиссияһы ағзаһы<ref>Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104</ref>. 2004—2005 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Дин эштәре буйынса советҡа етәкселек итә<ref>[http://www.religrb.ru/sovet-po-gosudarstvenno-konfessionalnyim-otnosheniyam-pri-glave-rb/ Совет по государственно-конфессио­нальным отношениям при Главе РБ]</ref>. Хаҡлы ялға сыҡҡас, тыуған ауылы Кинйәбулат тормошонда әүҙем ҡатнаша. Уның етәкселегендә һәм бағыусылар ярҙамы 2009 йылда унда мәсет төҙөлә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. * [[«Почёт Билдәһе» ордены]]. * «Хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы. * Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104 == Һылтанмалар == * [http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ 12 созыв (БАССР)] * [http://www.religrb.ru/sovet-po-gosudarstvenno-konfessionalnyim-otnosheniyam-pri-glave-rb/ Совет по государственно-конфессио­нальным отношениям при Главе РБ] {{Портал|Шәхестәр}} {{Башҡорттар}} [[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] 0b0i9291xqdbibwdfuhyflhum6s5l19 0 176902 1306729 1087284 2026-10-02T16:57:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306729 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Көсөков}} '''Көсөков Хәмиҙулла Шаһингәрәй улы''' ({{lang-ru|Кучуков Хамидулла Шагингареевич}}; 1871 — ?) — уҡытыусы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, сәйәсмән. == Биографияһы == Хәмиҙулла Шаһингәрәй улы Көсөкөв [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] (хәҙер [[Силәбе өлкәһе]] [[Арғаяш районы]]) [[Миҙиәк]] ауылында тыуа. Сығышы менән [[Көсөковтар]] дворян нәҫеленән. Һөнәре буйынса уҡытыусы-мөғәллим булараҡ ул йәштән үк ил-көн хәстәре менән яна, шуға ла дәүләт эшмәкәре, сәйәсмән һәм йәмәғәт эшмәкәре булып таныла. Сәйәси йәһәттән ышанысһыҙ тип татынып, полиция күҙәтеүендә тотола. 1908 йылда бер йылға [[Ырымбур губернаһы]]нан ҡыуыла. Февраль революцияһынан һуң, 1917 йылдың яҙында, Йәмәғәт хәүефһеҙлеге комитетына һайлана, әммә тиҙҙән уның составынан сығырға мәжбүр була. 1917-1918 йылдарҙа Башҡортостандың Урал аръяғында йәйелгән сәйәси көрәштә Совет власы яҡлы булып сығыш яһай. 1918 йылда, башҡорт халҡының вәкиле булараҡ, Силәбе өйәҙенең ер комитеты составына индерелә. Шул төбәктә йәшәгән башҡорт һәм урыҫтар араһында ер мөнәсәбәттәрен яйға һалыуҙа мөһим роль уйнай. Әммә 1918 йылдың июнендә [[Чехословак корпусы]] башлаған фетнә арҡаһында, власҡа аҡтар килә һәм Көсөков ҡулға алына. Уны төрмәнән ҡыҙыл партизандар отряды килеп ҡотҡара. Арғаяш эшсе, крәҫтиән һәм һалдат депутаттары Советы рәйесе С. А. Ходов етәкселегендә шул төбәктә йәшәгәндәрҙән ойошторолған 1-се тау полкы штабында тәржемәсе булып хеҙмәт итә. 1919 йылда, власть ҡыҙылдар ҡулына күскәс, [[Арғаяш]]ҡа эшкә ебәрелә. Халыҡ судъяһы, [[Арғаяш кантоны]] башҡарма комитет ағзаһы булып эшләй. Ауырыу сәбәпле 1923 йылда эшенән китергә мәжбүр була<ref>Назыров П. Ф. [http://chel-portal.ru/encyclopedia/Kuchukov/t/9678 Кучуков Хамидулла Шагингареевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210716141420/http://chel-portal.ru/encyclopedia/Kuchukov/t/9678 |date=2021-07-16 }} // Челябинская область : энциклопедия / гл. ред. К. Н. Бочкарев. – Челябинск: Камен. пояс, 2005. – Т. 3. – С. 607.</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:1871 йылда тыуғандар]] [[Категория:Арғаяш районында тыуғандар]] [[Категория:Көсөковтар]] 4eumqpe6lumyolqizr8ylxp57soqlxh 0 177884 1306735 1080292 2026-10-02T20:54:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306735 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мансур''' — [[Башҡорттар|башҡорт]] [[Башҡорт ир-ат исемдәре|ир-ат исеме]]. Башҡа [[Төрки халыҡтар|төрки халыҡтарҙа]] ла '''Мансур''' исеме осрай. == Этимология == Мансур исеме ғәрәп теленән еңеүсе тигәнде аңлата<ref>[[Таңһылыу Күсимова]]. [https://www.bashklip.ru/site/kitap/isembashklip_ru.pdf Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1991. — 192 бит.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180516203613/http://bashklip.ru/site/kitap/isembashklip_ru.pdf |date=2018-05-16 }}</ref>. == Билдәле шәхестәр == * [[Солтанов Мансур Ислам улы]] ([[25 апрель]] [[1875 йыл]] — [[19 декабрь]] [[1919 йыл]]) — [[Рәсәй империяһы]] һәм [[Совет Рәсәйе]] [[музыка]]нты, [[флейта]]сы, фольклорсы, [[башҡорттар]]ҙан тәүге профессиональ музыкант, [[башҡорт халҡы]]ның музыкаль ижадын йыйыусы һәм өйрәнеүсе. 1906 йылдан [[Ҙур театр]] оркестры, Ҡырым симфоник оркестры музыканты, 1912 йылдан [[Һарытау]] консерваторияһы уҡытыусыһы. * [[Халиҡов Мансур Хатип улы]] ([[20 декабрь]] [[1886 йыл]] — [[1934 йыл]]) — [[башҡорт]] [[дин]] әһеле, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1921—1923 йылдарҙа [[Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты]] мөфтөйө. * [[Ғөбәйҙуллин Мансур Мөхәммәтсаҙиҡ улы]] ([[29 ноябрь]] [[1920 йыл]] — [[10 декабрь]] [[2008 йыл]]) — ғалим-иҡтисадсы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡортостан Республикаһы]] фәндәр академияһының почетлы академигы (1996), профессор (1973), иҡтисад фәндәре докторы (1978), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976). * [[Рафиҡов Мансур Миңлебай улы]] ([[8 декабрь]] [[1964 йыл]]) — 1982—2012 йылдарҙа [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] Ҡораллы Көстәренең ғәмәлдәге хәрби хеҙмәткәре, танкист. Запастағы гвардия полковнигы (2012). [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (1996). * [[Мансур Таймаҫов]] — [[Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—1775)|1773—1775 йылдарҙағы Е. И. Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында]] ҡатнашыусы, [[Пугачёв Емельян Иванович|Е. И. Пугачёвтың]] полковнигы. Тархан. * [[Әйүпов Мансур Әнүәр улы]] ([[8 июль]] [[1947 йыл]]) — ғалим-политолог, партия, дәүләт, матбуғат һәм юғары мәктәп эшмәкәре. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир-ағзаһы, вице-президенты һәм президиумы ағзаһы, философия фәндәре кандидаты, сәйәси фәндәр докторы, профессор. [[Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы]]ның элекке ректоры (1998—2003, 2007—2011). * [[Камалетдинов Мансур Фәтхинур улы]] ([[7 ғинуар]] [[1926 йыл]] — [[19 апрель]] [[2012 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[АҠШ]]-тың [[балет]] [[бейеү]]сеһе, [[уҡытыусы]], балетмейстер һәм [[Хореография|хореограф]].<ref>{{cite web |url=http://dancemagazine.com/issues/June-2012/Mansur-Kamaletdinov-19262012 |title=Dance Magazine – If it's happening in the world of dance, it's happening in Dance Magazine |publisher=Dancemagazine.com |date=2010-02-05 |accessdate=2012-10-10 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121016111808/http://dancemagazine.com/issues/June-2012/Mansur-Kamaletdinov-19262012 |date=2012-10-16 }}</ref>. * [[Баһауетдинов Мансур Баһауетдин улы]] ([[1905 йыл]] — ?) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, гвардия капитаны. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] кавалерия полкының ветеринар хеҙмәте начальнигы, 2-се ранг ветврачы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1943). * [[Һиҙиәтов Мансур Яҡшыбай улы]] ([[24 ноябрь]] [[1949 йыл]]) — хеҙмәт ветераны, яҙыусы, йәмәғәтсе. 1971—2005 йылдарҙа [[Белорет металлургия комбинаты]] волочильщигы, өлкән мастеры, смена начальнигы. 2013 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар һәм Журналистар союздары ағзаһы. III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1980). * [[Мәғәсүмов Мансур Мәғәсүм улы]] ([[15 март]] ([[27 март]]) [[1891 йыл]] — [[12 июнь]] [[1936 йыл]]) — медик, совет органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнашҡан<ref>[http://chel-portal.ru/enc/%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%83%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Мәғәсүмов Мансур Мәғәсүм улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200109154044/http://chel-portal.ru/enc/%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%83%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2020-01-09 }}</ref>. * [[Абдуллин Мансур Иҙиәт улы]] ([[15 сентябрь]] [[1919 йыл]] — [[8 июнь]] [[1996 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, педагог. Еңел артиллерия полкының орудие командиры, гвардия өлкән сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1980), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1970). * [[Яҡупов Мансур Ҡалтай улы]] ([[17 сентябрь]] [[1939 йыл]] — [[27 сентябрь]] [[1973 йыл]]) — башҡорт биҙәү-ғәмәли сәнғәт рәссамы, скульптор. 1965 йылдан РСФСР Художество фондының Башҡортостан бүлексәһе рәссамы. 1968 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостандың коммунистик йәштәр союзы|Башҡортостан комсомолының]] [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]]һы лауреаты (1969). * [[Мифтахов Мансур Сәһәрйәр улы]] ([[23 июль]] [[1947 йыл]]) — ғалим-химик. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (1998), химия фәндәре докторы (1988), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2007) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1994) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы лауреаты (1992). * [[Ғимранов Мансур Ғимран улы]] (13.08.1917—8.01.2009) — ғалим-микробиолог, медицина фәндәре докторы (1969), профессор (1970). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1970), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1968)<ref>[http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/3320-imranov-mansur-imran-uly Ғимранов Мансур Ғимран улы — Башҡорт энциклопедияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421194400/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/3320-imranov-mansur-imran-uly |date=2016-04-21 }}{{V|11|08|2017}}</ref>. == Ауылдар == * [[Мансур (Ҡурған өлкәһе)]] ({{lang-ru|Мансурово}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Ҡурған өлкәһе]] [[Сафакүл районы]] ауылы. * [[Мансур (Бөрө районы)]] — Башҡортостандың [[Бөрө районы]]ндағы ауыл. * [[Мансур (Силәбе өлкәһе)]] — Силәбе өлкәһенең [[Ҡоншаҡ районы]]ндағы ауыл. * [[Мансур (Учалы районы)]] — Башҡортостандың [[Учалы районы]]ндағы ауыл. * [[Мансур (Калуга өлкәһе)]] — [[Калуга өлкәһе]]нең Медын районындағы ауыл. * [[Мансур (Калуга өлкәһе)]] — [[Калуга өлкәһе]]нең Тарусс районындағы ауыл. * [[Мансур (Ырымбур өлкәһе)]] — [[Ырымбур өлкәһе]]нең Первомайский районындағы ҡасаба. * [[Мансур (Ырымбур өлкәһе)]] — [[Ырымбур өлкәһе]]нең Первомайский районындағы ауыл. * [[Мансур (Курск өлкәһе)]] — [[Курск өлкәһе]]нең Совет районындағы ауыл. * [[Мансур (Мәскәү өлкәһе)]] — [[Мәскәү өлкәһе]]нең Истра районындағы ауыл. * [[Мансур (Мәскәү өлкәһе)]] — [[Мәскәү өлкәһе]]нең Домодедово ҡала округындағы ауыл. * [[Мансур (Әстрәхан өлкәһе)]] — [[Әстрәхан өлкәһе]]нең Приволжский районындағы ҡасаба. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Мансур — [[Меркурий]]ҙағы кратер. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == {{Исемдәр донъяһында}} {{Аҙаштар исемлеге}} [[Категория:Башҡорт ир-ат исемдәре]] 08m5cge95cmj39xtcwibze38smj01cp 0 178969 1306744 1194412 2026-10-03T00:11:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306744 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мортаза Йортомов''' — Емельян Пугачёв етәкселегендәге [[1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Иҫәт провинцияһы]] Әйле улусы старшинаһы. Е. И. Пугачёв полковнигы<ref name="Башкирские предводители Крестьянской войны 1773 - 1775 годов">[http://blog.cbs-beloretsk.com/images/BeloretskHystory/Bashkirskie-predvoditeli-Krestyanskoj-vojny.pdf Муртаза Юртумов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922052036/http://blog.cbs-beloretsk.com/images/BeloretskHystory/Bashkirskie-predvoditeli-Krestyanskoj-vojny.pdf |date=2020-09-22 }}</ref>. == Биографияһы == Мортаза Йортомов Себер даруғаһы Иҫәт провинцияһы Әйле улусы (хәҙер Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы) башҡорттарынан. [[Иҫәт провинцияһы]] Әйле улусы старшинаһы булған. Уның ҡарамағына 226 йорт ингән, улар менән етәкселек иткән. Баш күтәреүселәр полковнигы. 1773 йыл аҙағында ихтилалға ҡушыла<ref>[http://bashenc.online/ru/articles/51876/ Муртаза Юртумов]</ref>. Фураж һәм аҙыҡ-түлек йыйыу, урындағы халыҡты мобилизациялау менән шөғөлләнә, юлдарҙы контролдә тота<ref>[http://chel-portal.ru/encyclopedia/Murtaza/t/11151 Муртаза Юртумов] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1773—1774 йылдар ҡышында [[Ғайса Туҡтағолов]], [[Һары Абдуллин]] һәм Урал аръяғының башҡа старшиналары менән бергә Силәбе янында, Кәҫле һәм Ҡыштым заводтары районында хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. 1774 йылдың февраль башында Силәбе ҡәлғәһе янында [[Мансур Таймасов]] менән берлектә генерал-поручик И. А. Деколонг, апрель башында секунд-майор Д. О. Гагрин етәкселеге аҫтындағы хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша<ref>{{БЭ2013|51876}}</ref>. Мортаза Йортомов ихтилалда бигерәк тә 1774 йылдың яҙында әүҙем ҡатнаша. Урал аръяғы башҡорттары Пугачевты үҙендә йәшергәндә, Мортаза Йортомов Төп ғәскәрҙе тергеҙеү буйынса отряд туплай. Пугачевтың башҡорт старшиналарына юғары хәрби «полковник» дәрәжәһен биреү тураһында июнь айындағы указында Мортаза Йортомовтың да исеме бар. Указ һаҡланып ҡалмаған. Әммә артабанғы документтарҙа ул полковник тип атала. Полковник Мортаза Йортомов баш күтәреүселәр армияһы фельдмаршалы [[Баҙарғол Юнаев]], генерал [[Юламан Ҡушаев]] һәм полковник [[Һары Абдуллин]] менән бергә Пугачевтың Төп ғәскәренә ҡушыла һәм уның составында Ҡазанға поход менән бара. Уҫы биҫтәһен, Ижевск һәм Воткин заводтарын, Ҡазан ҡалаһын штурмлауҙа һәм баҫып алыуҙа, 12 һәм 15 июлдә Ҡазан янында [[Михельсон Иван Иванович|Михельсон]] корпусына ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша<ref name="Башкирские предводители Крестьянской войны 1773 - 1775 годов" />. Ҡазан янында Төп ғәскәр еңелгәндән һуң, Волгаға китерҙән алда, Пугачев баш күтәреүсе башҡорт отрядтарын өйҙәренә ҡайтара. Иҫәт провинцияһына ҡайтып, Мортаза Йортомов, ихтилалдан ситләшә. Иҫәт провинцияһы канцелярияһының 1774 йылдың 17 декабрендәге «Ведомости» яҙмаһында Мортаза Йортомовтың ғәйебен таныуы тураһында теркәлеү бар. Уның доносы буйынса Баҙарғол Юнаев ҡулға алына. Полковник Мортаза Йортомовтың артабанғы яҙмышы билдәһеҙ<ref>[http://bashenc.online/ru/articles/88669/ МУРТАЗА ЮРТУМОВ, ист. личность]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|88669}} * [http://blog.cbs-beloretsk.com/images/BeloretskHystory/Bashkirskie-predvoditeli-Krestyanskoj-vojny.pdf Муртаза Юртумов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922052036/http://blog.cbs-beloretsk.com/images/BeloretskHystory/Bashkirskie-predvoditeli-Krestyanskoj-vojny.pdf |date=2020-09-22 }} == Әҙәбиәт == * {{китап |автор=Таймасов С. У. |часть= |ссылка часть= |заглавие=Восстание 1773—1774 гг. в Башкортостане |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=Уфа |издательство= |год=200 |том= |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }} * {{китап |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=Крестьянская война 1773—1775 гг. на территории Башкирии |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=Уфа |издательство=Башкнигоиздат |год=1975 |том= |страницы=138—139, 181 −182 |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }} {{Портал|Шәхестәр}} {{Башҡорттар}} [[Категория:Башҡорттар]] [[Категория:Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—1775) ҡатнашыусылар]] 3zfemxs8h40gevj0ulzc8qyiwiv4fu3 0 179657 1306728 1084042 2026-10-02T16:49:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 7 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306728 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Көньяҡ Уралды үҙләштереү''' — XVI—XX быуаттар башында Көньяҡ Уралдағы буш ятҡан ерҙәргә кешеләрҙе күсереү, төбәкте мәҙәни йәһәттән үҙләштереү<ref>http://chel-portal.ru/enc/Колонизация_Южного_Урала {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211010092057/http://chel-portal.ru/enc/%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%AE%D0%B6%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%A3%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0 |date=2021-10-10 }}</ref>. == Тарихы == [[Көньяҡ Урал]]ды үҙләштергәндә дәүләт ситендә ятҡан ерҙәрҙәрҙе үҙләштереүҙең бөтә формалары ла ҡулланыла. Йәғни аграр, сәнәғәт, урбанистик, хәрби-административ, православие диненә ылыҡтыру һәм башҡа реформалар әүҙем үткәрелә. Башҡортостан ерен үҙләштереү [[XVI быуат]]та башлана. Был йәһәттән 1557 йылда [[Башҡортостан]]дың [[Рәсәй]]гә үҙ ирке менән ҡушылыуы, 1591 йылда [[Яйыҡ]] казак ғәскәренең ойошторолоуы, [[1581—1582 йылдар]]ҙа Ермактың Себер походы мөһим әһәмиәткә эйә була<ref>http://chel-portal.ru/enc/Колонизация_Южного_Урала {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211010092057/http://chel-portal.ru/enc/%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%AE%D0%B6%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%A3%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0 |date=2021-10-10 }}</ref> Башҡорт ерҙәре Рәсәй биләмәһе составына ингәндән һуң Көньяҡ Уралда урыҫ ауылдарына нигеҙ һалына. 1574 йылда [[Өфө ҡәлғәһе]] төҙөлә, 1584 йылда Архангельск (Бөрө) һәм Минзәлә (хәҙер Татарстан Республикаһының Минзәлә районы үҙәге) ауылдары, 1591 йылда боронғо урыҫ ауылы Новоникольск (хәҙер Пермь крайындағы Оса ҡалаһы) ҡалҡып сыға. XVII быуатта [[Сирмешән йылғаһы]] ярҙары буйлап [[Тейен]] (Тиинск), [[Биләр]], [[Шешмә]] кеүек яңы нығытмалар төҙөүгә бәйле башҡорт ерҙәренә хәрби сословиеға ҡарағандар күпләп күсерелә. Улар араһында дворяндар, казактар, стрелецтар була. XVII быуаттың тәүге яртыһында башҡорт ерҙәрен Рәсәй административ-территориаль ҡоролошона индереүҙе тиҙләтеү маҡсатында [[Өфө өйәҙе]] ойошторола. Әммә күсмәндәрҙең урыҫ ауылдарын йыш ҡына талауы һәм бер туҡтауһыҙ тиерлек булып торған башҡорт ихтилалдары колонизация процесын тотҡарлай<ref>http://chel-portal.ru/enc/Колонизация_Южного_Урала {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211010092057/http://chel-portal.ru/enc/%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%AE%D0%B6%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%A3%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0 |date=2021-10-10 }}</ref>. [[Яйыҡ казактары]] Рәсәй империяһының көньяҡ сиген нуғайҙар, ҡырғыҙ-ҡайсаҡтар (ҡаҙаҡтар), ҡалмыҡтарҙан һаҡлай. Ошо маҡсатта Яйыҡ ҡаласығына (хәҙер [[Ҡаҙағстан Республикаһы]]ның [[Уральск]] ҡалаһы) һәм [[Яйыҡ]] һәм [[Һаҡмар]] йылғалары буйлап бер нисә крепостной нығытмалар булдырыла. [[Ермак дружинаһы]]ның походы һәм [[Себер ханлығы]]н бөтөрөү күсенеүселәрҙең үҙләштерелгән Урта Уралдан Көньяҡ Урал аръяғына үтеп инеүен еңелләштерә<ref>http://chel-portal.ru/enc/Колонизация_Южного_Урала {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211010092057/http://chel-portal.ru/enc/%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%AE%D0%B6%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%A3%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0 |date=2021-10-10 }}</ref> XVII быуат уртаһынан [[Иҫәт йылғаһы]] һәм уның ҡушылдыҡтары ([[Мейәс]], [[Тинес]], [[Синара]] йылғалары) буйында йәйрәп ятҡан уңдырышлы ерҙәргә күскенселәр килеп төпләнә һәм был территориялар [[Иҫәт провинцияһы]] составына индерелә. 1644 йылда [[Далматовский Успенский монастыре]]нә нигеҙ һалыу Көньяҡ Уралды колонизациялауҙа мөһим этап булып тора. Был монастырь тирәһенә урыҫ крәҫтиәндре килеп төпләнә. Көньяҡ Уралдың көнсығыш һырттарын уратып Иҫәт төрмәһе (1650), Ҡатай төрмөһе (1655), Мехос төрмәһе (1660), Щадрин слобадаһы (1662), Маслен төрмәһе (1668), Белояр слободаһы (1682), Багаряк слободаһы (1688) ярым түңәрәк рәүешендә урынлаша. Шулай итеп, XVII быуат аҙағына Уралда бик ҙур иген игеү үҙәге хасил була. 1695 йылда Көньяҡ Уралда 5 мең ир-егеттән торған (поместьеһы булмаған казактар, крәҫтиәндәр, ғаиләһеҙ ирҙәр) 1417 ихата барлыҡҡа килә. 1678 йылда Өфө өйәҙендә 688 яңы күсенеүселәр ихаталары барлыҡҡа килә, 1719 йылға уларҙың һаны 1198-гә етә<ref>http://chel-portal.ru/enc/Колонизация_Южного_Урала {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211010092057/http://chel-portal.ru/enc/%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%AE%D0%B6%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%A3%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0 |date=2021-10-10 }}</ref> XVIII быуатта Ырымбур экспедицияһын ойоштороу һәм Ырымбур хәрби-сик һыҙатын булдырыу крәҫтиәндәрҙең ирекле рәүештә күсенеүенеп төпләнеүен, крайҙы хужалыҡ-иҡтисади һәм мәҙәни яҡтан үҙләштереүҙе тиҙләтә. 1744 йылда ойошторолған [[Ырымбур губернаһы]] тотошо менән Көньяҡ Урал территорияһын үҙ эсенә ала. Ю. М. Тарасов мәғлүмәттәре буйынса 1744 йылдан алып 1788 йылға тиклем был төбәккә 155 мең крәҫтиән күсенә. Уларҙың милли составы: 33,3 процент урыҫтар, 14.1 — сыуаштар, 7.5 — мордвалар һәм 1.7 процент мариҙар. XVIII быуат аҙағына һөрөнтө ерҙәр 5 тапҡырға арта (1794 йылда 895,3 десятина). Иң уңдырышлы ерҙәр Иҫәт провинцияһында булыуы асыҡлана. Шулай итеп, крҫтиәндәр арыш, һоло, бойҙай, арпа, борсаҡ, мәк, тары, киндер, етен, ҡара бойҙай үҫтерә. Етештерелгән игендең өстән бер өлөшө һатыуға сығарыла. Сөнки был ерҙәрҙә асылған завод эшселәренә, башҡа китегория граждандарына икмәкте һатып алырға тура килә. Көньяҡ Уралда 1745 йылда тәүге Воскресенск баҡыр иретеү заводы эшләй башлай. Шулай итеп, 1760 —70-се йылдарҙа Көньяҡ уралда 30-ҙан ашыу металлуоргия заводтары асыла<ref>http://chel-portal.ru/enc/Колонизация_Южного_Урала {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211010092057/http://chel-portal.ru/enc/%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%AE%D0%B6%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%A3%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0 |date=2021-10-10 }}</ref>. Һамар-Златоуст тимер юлының һалыныуы шул тирәләге өйәҙҙәргә күскенселәрҙе килеп төпләнеүе бермә-бер арта. Бигекрәк тә Силәбе өйәҙенә күп күсенәләр. Реформа үткәреү йылдарында Рәсәйҙең төрлө төбәгенән крәҫтиәндәр башҡорт ерҙәренә килеп төпләнә. Өфө губернаһына Вятка губернаһынан, Ырымбурға Тамбов, курск, Рязань, Орлов һәм башҡа губерналарҙан киләләләр. 1860—90-сы йылдарҙа Өфө губернаһы халҡы 1,8, ә Ырымбур губернаһы халҡы 2 тапҡырға арта. Сәнәғәт тармағының үҫеше менән бергә төрлө халыҡ кәсептәренең үҫә башлауына күҙәтелә. Балыҡ тотоу, тимерлек асыу, тире иләү, ит һәм сало ҡаҡлау кеүек кәсептәр киң үҫеш ала. Губернала 1 меңдән ашыу һыу тирмәне була (1764). Был тармаҡтарҙы үҫтереүгә дәүләт крәҫтиәндәре тос өлөш индерә. [[Рәсәй хөкүмәте]] көньяҡ сиктарҙы нығытыу маҡсатында [[Тамбов]], [[Рязань]], [[Курск]], [[Орлов]], [[Воронеж]] һәм башҡа губерналарҙан күсенеүселәргә төрлө пособиелар һәм льготалар биреүҙе юлға һала: мәҫәлән, крәҫтиәндәр рекрут хеҙмәтенән азат ителә, аҡсалата ссудалар, сәсеү өсөн орлоҡ, йорт төҙөү өсөн бушлай ағас материалдары ала, уларға буш медицина ярҙамы күрһәтелә. Күсенеү ваҡытында йәшәп тороу өсөн хатта фатирҙар бирелә. Күсенеүселәр, нигеҙҙә, урыҫ, татар, типтәр, мишәр, мордва, сыуаш милләтенән була. XIX быуаттың бееренсе яртыһына Көньяҡ Уралды колонизациялауҙы өс осороға бүлергә мөмкин: беренсе осор — 1800—1815 йй., 2-се осор — 1816—1834 йй., өсөнсө осор — 1835—1850 йй. Тәүге ике осорҙа күсенеүселәр [[Быҙаулыҡ]], [[Силәбе]], [[Троицк]] өйәҙҙәренә ебәрелә. Өсөнсө осорҙа күсенеүселәр Ырымбур өйәҙенә барып төпләнә. Көньяҡ Уралды үҙләштереүҙә казактар мөһим роль уйнай. 1850 йылға [[Ырымбур губернаһы]]нда казактар һаны 162,1 меңгә барып етә (ике енес тә иҫәпкә алына). 1861—1890 йылдарҙа үҙ иректәре менән күсенеүселәр һаны 190,9 меңгә бурып етә, һәм улар, башлыса, Өфө (33,ғ процент), Стәрлетамаҡ (25,8 процент), Бәләбәй (22 процент), Ырымбур өйәҙенә һәм ҡалаһына (51,5 процент) төпләнә<ref>http://chel-portal.ru/enc/Колонизация_Южного_Урала {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211010092057/http://chel-portal.ru/enc/%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%AE%D0%B6%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%A3%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0 |date=2021-10-10 }}</ref>. == Сығанаҡтар == == Әҙәбиәт == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Рәсәй империяһы]] jq2hbzia0jzg6c5fkexiq7v1hwnyfo4 0 180631 1306756 1091901 2026-10-03T05:50:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306756 wikitext text/x-wiki {{Биатлонист |Имя = Тимур Нурмәев |Изображение = |Описание изображения = |Ширина = |Полное имя = Тимур Рафаил улы Нурмәев |Оригинальное имя = |Прозвище = |Гражданство = {{RUS}} |Дата рождения = 21.7.1980 |Место рождения = [[СССР]], [[РСФСР]], [[Силәбе өлкәһе]], {{МР|Магнитогорск|Магнитогорскиҙа}} |Дата смерти = |Место смерти = |Проживание = [[Рәсәй]], [[Магнитогорск]] |Рост_Вес = |Профессия = |Образование = юғары |Олимпийский чемпион = |Чемпион мира = |Кубок мира = |Кубок мира-индивидуально = |Кубок мира-спринт = |Кубок мира-преследование = |Кубок мира-масс = |Сезон = |Точность = |Лёжка = |Стойка = |Гонок = |Побед = |Подиумов = |Очков = |Медали = {{ОИ-спорт|Йәйге биатлон (кросс)}} {{турнир|Донъя чемпионаттары}} {{медаль|Көмөш|Форни-Авольтри 2003|эстафета 4×6 км}} {{медаль|Көмөш|Брезно 2004|эстафета 4×6 км}} {{медаль|Көмөш|Брезно 2004|масс-старт}} {{турнир|Европа чемпионаттары}} {{медаль|Алтын|Быстрице 2005|ҡатнаш эстафета}} {{медаль|Алтын|Быстрице 2005|спринт}} {{медаль|Бронза|Быстрице 2005|масс-старт}} }} '''Нурмәев Тимур Рафаил улы''' ([[21 июль]] [[1980 йыл]]) — [[Рәсәй]] [[биатлон]]сыһы. Айырыуса йәйге биатлонда сығыштары менән танылыу алған, донъяның өс тапҡыр көмөш призеры, ике тапҡыр Европаның чемпионы, юниорҙар араһында өс тапҡыр донъя чемпионы. Халыҡ-ара класлы Рәсәй спорт мастеры (2000). Ҡышҡы биатлонда — Рәсәй чемпионаты призёры. == Биографияһы == Тимур Рафаил улы Нурмәев 1980 йылдың 21 июлендә [[Силәбе өлкәһе]] [[Магнитогорск]] ҡалаһында тыуған. 1989 йылда ҡаланың «Магнит» клубында спорт менән шөғөлләнә башлай, тәүге тренеры — В. В. Иванцов. 1995 йылдан тренер С. А. Елпанов етәкселегендә шөғөлләнә. Рәсәй федераль һаҡ хеҙмәте профсоюздары һәм [[Силәбе]] ҡалаһы өсөн сығыш яһай. 1997 йылда [[Швеция]]ла уҙғарылған Европа үҫмерҙәр ҡышҡы Олимпия фестивалендә бронза миҙалын яулай. 1999 йылда [[Санкт-Петербург]]та уҙған үҫмерҙәр араһында йәйге биатлон буйынса Европа чемпионатында бронза призеры була. 2000 йылда [[Ханты-Мансийск]]иҙа үҫмерҙәр араһында йәйге биатлон буйынса донъя чемпионатында абсолют чемпион була: программаның бөтә төрҙәрендә — спринт, эҙәрлекләү уҙышы һәм эстафетала өс алтын миҙал яулай<ref>[http://uralpress.ru/news/2000/09/08/timur-nurmeev-stal-trekhkratnym-chempionom-mira-po-letnemu-biatlonu Тимур Нурмеев стал трехкратным чемпионом мира по летнему биатлону]{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. 2002 йылда [[Магнитогорск дәүләт университеты]]н тамамлаған. 2003 йылда Форни-Авольтрила йәйге биатлон буйынса донъя чемпионатында Рәсәй йыйылмаһы составында эстафетала көмөш миҙал яулай, шулай уҡ спринта 5-се, эҙәрлекләү уҙышында һәм масс-стартта 10-сы урындарҙы биләй. Киләһе донъя чемпионатында, 2004 йылда Брезнола эстафетала һәм масс-стартта көсөш миҙалға эйә була, ә спринтта 22-се һәм эҙәрлекләү уҙышында 18-се урындарҙы биләй. 2005 йылда Муониола уҙғарылған донъя чемпионатында спринтта 17-се, эҙәрлекләү уҙышында 11-се һәм масс-стартта 6-сы урын биләй һәм эстафетала сығыш яһамай. 2005 йылда Быстрице-под-Гостыне ҡалаһында үткән йәйге биатлон буйынса Европа чемпионатында спринтта һәм ҡатнаш эстафетала алтын миҙалдары, ә масс-стартта бронза миҙалын яулай. 2001 йылда ҡышҡы биатлон буйынса Рәсәй чемпионатында команда ярышында бронза призеры була<ref>[http://www.sport-express.ru/newspaper/2001-02-26/14_7/ БИАТЛОН. НОВОСИБИРСК. Чемпионат России. Эстафета]</ref> и гонке патрулей (2003)<ref>[http://www.sport-express.ru/newspaper/2003-01-21/7_8/ БИАТЛОН. ПЕРМЬ. Чемпионат России. Гонка патрулей]</ref>. 2000-се йылдар уртаһында спорт карьераһын тамамлай. Артбана Магнитогорск ҡалаһында бизнес менән шөғөлләнә. Биатлон буйынса беренсе категориялы судья дәрәжәһенә эйә. 2013 йылда Магнитогорск ҡалаһында Олимпия уты эстафетаһында ҡатнаша<ref>[http://uim5.ru/files/13__Vstrecha_Olimpijskogo_ognja.pdf Встреча Олимпийского огня]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://biathlonresults.com/?IBUId=BTRUS12107198001 Профиль на сайте IBU] * [https://web.archive.org/web/20211109163122/http://chel-portal.ru/encyclopedia/Nurmeev_Timur_Rafailovich/t/11849 Нурмеев Тимур Рафаилович. Энциклопедия Челябинской области] * [http://www.infosport.ru/person/biatlon/nurmeev-timur-rafailovich Профиль infosport.ru] [[Категория:Рәсәй биатлонсылары]] [[Категория:Магнитогорск дәүләт университетын тамамлаусылар]] 1r5ftjdd9r1nlkyqdaecgvs3wrlhd7n 0 184088 1306755 1143245 2026-10-03T05:06:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306755 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Ничлавка |Национальное название = uk/Нічлавка |Изображение = Нічлавка узимку.jpg | Подпись изображения = |Длина = 42 |Площадь бассейна = |Бассейн = Ҡара диңгеҙ |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = Сухостав ауылы |Высота истока = |Координаты истока = 49/09/41/N/25/48/32/E |Устье = [[Ничлава]] |Местоположение устья = Давыдкивци ауылы |Высота устья = |Координаты устья = 48/57/14/N/25/58/33/E |Уклон реки = |Страна = Украина |Регион = |Позиционная карта = |Район = }} '''Ничлавка''' ({{lang-uk|Нічлавка}}) — [[Украина]]лағы йылға. [[Тернополь өлкәһе]]нең Гусятын һәм Чорткив райондары аша көньяҡҡа табан аға. [[Ничлава]]ның һул ҡушылдығы, [[Ҡара диңгеҙ]] бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 42 километр. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Гуменюк, Л.'' Чому річка&nbsp;— «НІЧЛАВА»?… / Людмила Гуменюк // Голос народу.&nbsp;— 2017.&nbsp;— [https://web.archive.org/web/20240226170524/http://chortkivrr.gov.ua/chortkivrr.te.ua/userfiles/file/6/golos%20narody/16.2017%20%D1%80%D1%96%D0%BA%20pdf.pdf №&nbsp;16 (21 квіт.)].&nbsp;— С. 5.&nbsp;— (Наше). [[Категория:Тернополь өлкәһе йылғалары]] 4vmolntk25lbieiwvgexjrms1epcsne 0 185666 1306731 1305934 2026-10-02T18:35:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306731 wikitext text/x-wiki {{Ҡораллы конфликт | часть = Ғәрәп яҙы | изображение = [[Файл:Libyan war final.svg|300px]] | заголовок = {{legend|#d45500|1 марттан Каддафиҙың дошмандары контролдә тотҡан территориялар. (Шаҡмаҡ менән: БМО интервенцияһы алдынан юғалған биләмәләр)}} {{legend|#d4aa00|Март һәм август араһында һуғыштар барған территориялар.}} {{legend|#d38d5f|Августа илдең көнбайышында һөжүм иткән баш күтәреүселәр яулаған территориялар.}} {{legend|#ffb380|1 октябргә баш күтәреүселәр баҫып алған территориялар.}} {{legend|#afe9af|Каддафи көстәренең һуңғы бастиондары.}} [[Файл:Big battle symbol.svg|30px]] Төп кампаниялары. [[Файл:Small battle symbol.svg|20px]] битвы. | конфликт = Ливияла Граждандар һуғышы | дата = [[2011 йыл]]дың 15 феврале — 23 октябре | место = [[Ливия]] | итог = Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) һәм уларҙың союздаштарының еңеүе * [[Муаммар Каддафи]]ҙы ҡолатыу һәм үлтереү * Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) көстәре Ливия республикаһы территорияһын контролгә алыу * Төньяҡ Атлантик килешеүе илдәренең (НАТО) Ливияға хәрби интервенцияһына БМО-ның рөхсәт биреүе * 105 илдең, БМО-ның, Европа союзының, Ғәрәп дәүләттәре лигаһының һәм Африка союзының Күсмә милли советын (ПНС) Ливияның берҙән-бер легитим хөкүмәте тип дипломатик таныуы * Муаммар Каддафиҙы ҡолатҡандан һуң, Ливияла төрлө фракциялар һәм төркөмдәр араһында ҡораллы бәрелештәр * Ливияның де-факто бер нисә үҙ аллы дәүләт ойоштормаларына тарҡалыуы<ref>[https://lenta.ru/articles/2013/10/07/liberty/ Гуляй-пустыня - Как живется Ливии в условиях анархической конфедерации] // Лента.ру, 07.10.2013</ref><ref>[http://news.rambler.ru/14859877/ Сатановский: На планете больше не существует государства «Ливия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150222181211/http://news.rambler.ru/14859877/ |date=2015-02-22 }}</ref> * Ливияла салафизм йоғотоһоноң үҫеүе<ref>{{Cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/libya-war-religion-struggle-madkhalists-rise-supremacy|title=The rise of the 'Madkhalists': Inside Libya's struggle for religious supremacy|website=Middle East Eye|access-date=18 July 2020}}</ref> | противник2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] <small>'''Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһе''' *• [[Файл:Seal_of_the_Libyan_Ground_Forces.svg|22px|border]] Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһенең Ҡораллы Көстәре *• Хәрбиләштерелгән формированиелар *• Ливияла сит ил ялсылары <ref name="Россия">{{Cite web |url=http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |title=НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ |accessdate=2011-09-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |archivedate=2011-09-26 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=2011-09-26 }}</ref> *• [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''Ливия''' '''Хәрби ярҙам:'''<br> {{Флагификация|Зимбабве}}<ref name="radov">Захар Радов [http://kp.ru/print/article/25645/809127 В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530212617/http://kp.ru/print/article/25645/809127 |date=2019-05-30 }}//[[Комсомольская правда]],01.03.2011</ref>{{проверить авторитетность|7|04|2019}}<br> [[Файл:Bandera Darfur.svg|border|22px]] Дарфур төбәге баш күтәреүселәрере<ref name="Дарфур">[https://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]</ref><br> {{Флагификация|Белоруссия|1995}}<ref>см. подробней {{нп3|Белорусы в ливийском конфликте||be|Беларусы ў лівійскім канфлікце}}</ref> *• Белоруссия хәрби белгестәре *• Снайперҙар *• Баш разведка идаралығы (Белоруссия)|ГРУ]]/[[ССО РБ|ССО]] <small>([[5-я отдельная бригада специального назначения #334-й отдельный отряд специального назначения|334-й ООСпН 5-й ОБрСпН]])</small> *• Техник хеҙмәткәрҙәр | противник1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px]] <small>'''[[Переходный национальный совет Ливийской республики|Переходный национальный совет]]'''</small> *• <small>Ливияның Милли-азатлыҡ армияһы (НОА)</small> *• [[Файл:Flag of Jihad.svg|22px|border]] <small>Ливия ислам хәрби төркөмө</small> *• <small> Ливияла сит ил ялсылары </small><ref>{{Cite web|url=https://argumentiru.com/world/2011/09/124401|title=На решающий штурм Бени-Валида посылают афганских наемников -|website=argumentiru.com|access-date=18 July 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759|title=Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники|date=23 August 2011|access-date=18 July 2020}}</ref> *• {{Флаг|Джихад}} <small>[[Аль-Каида]]</small><ref>[https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html "Аль-Каида" проникла в ряды ливийской оппозиции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120112914/https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |date=2021-01-20 }}</ref> *• [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg||22px|border]] '''<small>Ливия </small>''' '''<small>Хәрби ярҙам:</small>'''<br> * {{Флагификация|Катар}}<ref>Иван Яковина [https://lenta.ru/articles/2011/04/21/tatouine/ Вести с Татуина]//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.</ref><ref>[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]</ref> * {{Флагификация|Тунис}}<ref>{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}</ref> ---- <small>[[Интервенция в Ливии|Интервенция НАТО и их союзников в Ливию]] согласно [[Резолюция Совета Безопасности ООН 1973|резолюции СБ ООН 1973]]:</small> *• {{Флагификация|Швеция}}<ref>[https://lenta.ru/news/2011/04/01/planes/ Швеция утвердила отправку истребителей на войну в Ливии]//[[Lenta.ru]],01.04.2011 г.</ref><br> *• {{Флагификация|ОАЭ}}<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html ОАЭ направит в Ливию 12 боевых самолетов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112060637/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html |date=2013-11-12 }}//Росбалт, 25.03.2011 г.</ref><br> *• {{Флагификация|Иордания}}<ref>[http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html Иорданские ВВС примут участие в ливийской операции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410203225/http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html |date=2011-04-10 }}//MIGnews,06.04.2011 г.</ref><br> *• {{Флагификация|Саудовская Аравия}}<ref>{{Cite journal|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/mepo.12310|doi = 10.1111/mepo.12310|title = Why Was Muammar Qadhafi Really Removed?|year = 2017|last1 = Davidson|first1 = Christopher M.|journal = Middle East Policy|volume = 24|issue = 4|pages = 91–116}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-saudi-clerics-idUSTRE71R4BG20110228|title = Gaddafi's sons tried to get Saudi cleric help: TV|newspaper = Reuters|date = 28 February 2011}}</ref> *• <small>'''Интервенттар исемлеге'''</small> <!-- | силы2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] 10 000 — 12 000<ref>[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/03/2011331522685587.html Gaddafi’s military capabilities]//Al Jazeera English,03.03.2011 г.</ref> (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 20 000<ref>[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=2012-01-19 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.</ref> до 45 000<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12692068 Libya: How the opposing sides are armed]//[[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011</ref>),<br> С-75М3 «Волга» 39 дивизионы,<br> ЗРК С-125М 36 дивизионы,<br> ЗРК «Квадрат» үҙйөрөшлө 7 полк комплекты (140 хәрби машина),<br> С-200ВЭ дүрт дивизион, 20 Оса ЗРК-АК (зенит ракета комплексы), 27 Crotale (ЗРК),<br> 14 Су-24МК]], около 36 [[Су-22]], 90 [[МиГ-23]], 50 [[МиГ-21]], 29 [[Mirage F-1]],<br> 23 000 человек личного состава [[ВВС]]<ref>Анатолий Цыганок [http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html Интервенция США и НАТО в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906025830/http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html |date=2011-09-06 }}//Фонд стратегической культуры,20.03.2011 г.</ref><ref>Виктор Баранец [http://kp.ru/daily/25654.5/818010 В каком состоянии «воздушный щит» Каддафи?]//[[Комсомольская правда]],21.03.2011 г.</ref> ---- {{Флаг|Белоруссия|1995}} около 500 военных советников и наёмников<ref name="комсомольская">[https://m.kp.by/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} — Комсомольская правда, 6 апреля 2011. {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}}</ref><br>{{Флаг Зимбабве}} несколько сотен военнослужащих и наёмников<ref name="radov"/> | силы1 = [[Файл:Flag of Libya (1951).svg|22px|border]] около 17 000 (на 24 марта) (по другим данным менее чем 35 000 — 40 000 добровольцев (на 31 марта) включая ещё 1 000 подготовленных 23 марта бойцов<ref>[http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 Libya Live Blog — March 24] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110324161128/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 |date=2011-03-24 }}//[[Al Jazeera]] Staff in Africa,24 March 2011. Retrieved 30 August 2011.</ref>)<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12850975 «Libya: France Jet Destroys Pro-Gaddafi Plane»].// [[BBC News]],24 March 2011 Retrieved 30 August 2011.</ref> ---- [[Файл:NATO flag.svg|22px|border]] 2 [[Эскадренный миноносец|эсминца]] [[Эскадренные миноносцы типа «Арли Бёрк»|типа «Арли Бёрк»]]: [[USS Stout (DDG-55)]] и [[USS Barry (DDG-52)]];<br> 3 подводных лодки, две АПЛ [[Подводные лодки типа «Лос-Анджелес»|типа «Лос-Анджелес»]]: [[USS Providence (SSN-719)]], [[USS Scranton (SSN-756)]] и одна подлодка [[Подводные лодки типа «Огайо»|типа «Огайо»]] [[USS Florida (SSGN-728)]];<br> Один [[авианосец]] [[Шарль де Голль (авианосец)|Шарль де Голль]];<br> Самолёты [[B-2]], [[F-15]], [[F-16]], [[Rafale]], [[Eurofighter Typhoon]], [[Mirage F-1]], [[F-18]], [[Boeing EA-18 Growler|Growler]], [[AWACS]];<br> 25 боевых кораблей и подводных лодок, 50 истребителей и самолётов-разведчиков<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=439698 В Ливии к «Одиссее. Рассвет» присоединился «Объединенный защитник»]//[[Вести.ru]], 26 Марта 2011</ref><br>{{Флаг|Катар}} несколько сотен военнослужащих<ref>[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru</ref> | потери1 = примерно 5 904 – 6 626 человек убито <small>(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])</small> | потери2 = примерно 3 309 – 4 227 солдат убито,<br> 7 000 пленных<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20111023020554/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |url-status=dead |archive-date=23 October 2011 |title=Prisoners in Libya languish without charge|work=The Washington Post|date=22 October 2011|access-date=25 January 2012|first=Mary Beth|last=Sheridan|location=Misrata}}</ref> <small>(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])</small> | общие потери = '''Ҡорбандарҙың дөйөм һаны<small>(граждандарҙы ла индереп)</small>''':<br> 25 000 — 100 000 һәләк булыусылар<ref>[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года</ref><ref name="revolutioncasualties">Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government «Libyan revolution casualties lower than expected, says new government».] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.</ref><ref name="автоссылка4">[http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml |date=2014-03-11 }}//РБК,30 августа 2011 года</ref><ref name="автоссылка1">[https://expert.ru/2012/08/23/instrumentyi-protivodejstviya-zapadu/?n=66992 Инструменты противодействия Западу «Expert Online» / 23 авг 2012]</ref> </small> <br> 4 000 — 30 000 пропавших без вести<ref name=ap-20110908>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/feedarticle/9835879 |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |author=Karin Laub |agency=Associated Press |work=The Guardian |date=8 September 2011 |access-date=25 November 2011 |location=London}}</ref><ref>[http://www.moskvam.ru/publications/publication_825.html «Пыль, поднятая Западом, уляжется!»] // [[Москва (журнал)|Журнал «Москва»]]</ref><br> не менее 50 000 раненых<ref>{{cite news|url=http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |access-date=27 January 2012 |date=8 September 2011 |work=Arab Times |agency=Associated Press |location=Tripoli |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615130129/http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |archive-date=15 June 2012}}</ref><br><small>(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])</small> ---- '''*'''Революционерҙарға ҡулға төшкәндәр араһында күп һанлы иммигранттар некомбатанттар<ref>{{cite news|title=Libyan Rebels Accused of Arbitrary Arrests, Torture|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/06/05/libya.war/index.html|date=5 June 2011|publisher=CNN}}</ref>, 1692+ кешенән торған фаразланған минимум комбатанттар сифатында раҫланған<ref>300 заключенных в Бенгази,{{cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/41960775 |title=Archived copy |access-date=31 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812035932/http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ |archive-date=12 August 2011}}Мисуратта 230 тотҡон,[https://www.nytimes.com/2011/05/18/world/africa/18cemetery.html] Налутта 52 тотҡон,[http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/05/201152451012814342.html] 13 заключенных в Яфране,[https://www.youtube.com/watch?v=hVIZDIKxFSA] Әл-Галаала 50 тотҡон,[https://ottawacitizen.com/story_print.html?id=4993607&sponsor=]{{Dead link|date=November 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} Зинтанда 147 тотҡрн,[https://www.theguardian.com/world/2011/jul/14/libya-gaddafi-troops-demoralised-prisoners-of-war] Триполиҙа 600 тотҡон,{{cite web |url=http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |title=Archived copy |access-date=9 October 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330072328/http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |archive-date=30 March 2012}} Сабхта 1150 тотҡон,[http://www.dailynewsegypt.com/2011/09/21/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory/]Сиртта 150 тотҡон, минимум, 1692 кешене революционерҙар әсирлеккә ала</ref> --> }} '''Ливияла 2011 йылғы Граждандар һуғышы''' шулай уҡ '''Ливияла Беренсе Граждандар һуғышы''' ({{Lang-ar|الحرب الأهلية الليبية}}) булараҡ билдәле — 2011 йылда Ливия биләмәһендә Ливия Жәмәһириәһе хөкүмәте һәм уның 1969 йылдан алып дәүләт менән идара иткән алыштырғыһыҙ лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендә революционерҙарҙың ҡораллы отрядтары араһында барған Граждандар һуғышы. Низағ 2011 йылдың февралендә күрше Тунис һәм Мысыр революцияларынан һуң сыуалыштарҙан башлана һәм тиҙ арала граждандар һуғышы формаһын ҡабул итә. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көньяғында бер нисә ҡаланы биләп, Жәмәһириә амахирия, шул иҫәптән төрлө илдәрҙәннигеҙҙә, ҡара Африка и - Чада, Гвинея, Нигерия, Кот-д/Ивуаранып эшләүселәр. Ливия Милли күсмә советы (ПНС), хупланы [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Ғәрәп илдәре лигаһы|ЛАГИ]], [[Европа берлеге|ЕС]], башҡа ойошмалар һәм дәүләт-ара. Февраль сыуалыштар башланыу менән Конфликт [[2011 йыл]], революция тоҡанып һуң, күршеңә барыу Тунис һәм Мысыр тиҙ формаһы һәм граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көнсығышында бер нисә ҡаланы яулап, шул иҫәптән төрлө илдәрҙән ялланған (ҡара Африканан - Чад, Гвинея, Нигерия, Кот-д’Ивуар һ.б.) һуғышмандар менән Жәмәһириә армияһына ҡаршы ҡаты һуғыш алып бара<ref>Алексей Калабанов [https://utro.ru/articles/2011/02/25/958487.shtml Наёмники Каддафи зачищают Ливию]//газета «Утро», 25.02.2011 г.</ref><ref>{{Cite news|title=В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев|first=Захар РАДОВ {{!}} Сайт «Комсомольской|last=правды»|url=https://m.kp.by/daily/25645/809127/|work=KP.BY - сайт «Комсомольской правды»|date=2011-03-01|accessdate=2017-11-30|language=ru}}{{Недоступная ссылка|accessdate=января 2022|fix-attempted=InternetArchiveBot}}</ref>. Һуғышҡа тиклем 2009 йылдың 8 авгусында Эз-Звияла протесттар була, һуңыраҡ, 8 августа, ә һуңғараҡ Бенгазиҙағы протестар, 2011 йылдың 15 февралендә башланып, хоҡуҡ һаҡлау органдары тарафынан аяуһыҙ баҫтырылған бәрелештәргә килтерә<ref name="AmnestyRape">{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/amnesty-questions-claim-that-gaddafi-ordered-rape-as-weapon-of-war-2302037.html|title=Amnesty questions claim that Gaddafi ordered rape as weapon of war|date=2011-06-24|work=The Independent|location=London|accessdate=26 June 2011|first=Patrick|last=Cockburn}}</ref>. Каддафиға ҡаршы торған көстәр 5 мартта Милли күсмә советтың ваҡытлыса етәксе органын булдырып, уны илдең берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип иғлан иткәнлектән<ref>{{Cite news|last=Barker|first=Anne|url=http://www.abc.net.au/news/2011-02-24/time-running-out-for-cornered-gaddafi/1955842|title=Time Running Out for Cornered Gaddafi|date=2011-02-24|work=ABC News|accessdate=12 September 2011}}</ref>, бар ил буйлап таралған ихтилалға әүерелә. Халыҡ-ара берләшмә, күпселек осраҡта, Каддафиҙың һәм уға тоғро ғәскәрҙәре ғәмәлдәрен хөкөм иткән. 26 февралдә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Каддафиҙың һәм уның яҡындарының активтарын бикләгән, уларҙың сәфәрҙәрен сикләгән һәм был мәсьәләне тикшереү өсөн Халыҡ-ара енәйәт судына тапшырыуға нигеҙ булып торған Резолюция 1970-те ҡабул иткән<ref name=autogenerated13>{{Cite news|last=Wyatt|first=Edward|title=Security Council Calls for War Crimes Inquiry in Libya|url=https://www.nytimes.com/2011/02/27/world/africa/27nations.html|access-date=27 February 2011|work=The New York Times|date=2011-02-26}}</ref>. Халыҡ-ара енәйәт суды үҙ сиратында, Каддафиҙың ғәмәлдәре кешелеклелеккә ҡаршы енәйәт тип баһаланыуы мөмкин, тип белдерҙе. Һуңыраҡ, 2011 йылдың 18 мартына ҡарай төндә Именлек Советы, «сит ил баҫып алыу көстәренең Ливия территорияһының теләһә ниндәй өлөшөндә булыу мөмкинлегенән» тыш, Ливия өҫтөндә осошһоҙ зона урынлаштырған һәм тыныс халыҡты яҡлау өсөн теләһә ниндәй саралар ҡулланырға рөхсәт биргән Резолюция 1973-тө (2011) ҡабул итте. Бынан һуң Жәмәһириә хөкүмәте контролдә тотҡан төрлө объекттар һауанан утҡа тотолдо. Шунан Каддафи хөкүмәте утты туҡтатырға теләүе хаҡында иғлан итә, ләкин хәрби хәрәкәттәр һәм бомбардировка дауам итә<ref>{{cite news|url=http://www.nbcnews.com/id/42164455|title= Gadhafi Blasts 'Crusader' Aggression After Strikes|work=NBC News|date=2011-03-19|access-date =14 August 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |access-date=2012-02-25 |url-status=dead | title=Libya accuses rebels of breaching truce | website=Dawn | date=2011-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110324053512/http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |archive-date=2011-03-24}}</ref>. Бөтә конфликт дауамында революционерҙар, бәйән ителгән план Каддафиҙың китеүен үҙ эсенә алмағанлыҡтан, хөкүмәттең утты туҡтатыу буйынса һәм Африка союзының хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатыу тураһындағы тәҡдимдәрен кире ҡаға<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/04/201141116356323979.html |title=Libyan rebels reject African Union road map – Africa |publisher=Al Jazeera English |access-date=2013-08-27}}</ref>. Августа революционерҙар көстәре НАТО ғәскәрҙәренең киң масштаблы хәрби ҡыҫылыуы Ливия хөкүмәте ҡулындағы яр буйына һөжүм башлай, ул граждандар һуғышы барышын революционерҙар файҙаһына бора, шуның һөҙөмтәһендә революционерҙар, ахырҙа баш ҡала Триполиҙы яулап, бер ай элек юғалтҡан биләмәне кире ҡайтара <ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html|title=Who is Saif al-Islam Gadhafi?|publisher=CNN|date=2011-08-21|access-date=12 September 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210804091943/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html |date=2021-08-04 }}</ref>, һөҙөмтәлә Каддафи әсирлектән ҡасыуға өлгәшә, ә лоялистар аръергард кампанияла ҡатнаша<ref name="guardian-2011-08-24"/>. 2011 йылдың 16 сентябрендә БМО Күсмә милли советын Ливияның Жәмәһириә хөкүмәтен алмаштырған берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип таныған. Муаммар Каддафи 2011 йылдың 20 октябренә тиклем әсирлектән ҡаса, 23 октябрҙә Каддафи көстәренең һуңғы бастионы - Сирт ҡолай. Муаммар Каддафи үҙе ҡасып китергә маташҡанда әсирлеккә алына һәм Сирт янында, алдан тикшереүһеҙ, судһыҙ үлтерелә<ref>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|archive-url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|url-status=dead|archive-date=22 October 2011|title=Gaddafi killed as Libya's revolt claims hometown|agency=Reuters Africa|date=2011-10-20|access-date=28 October 2011|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-10-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020 |date=2011-10-22 }}</ref>. Шунан һуң Күсмә милли совет «Ливияны азат итеү» һәм «һуғыштың рәсми рәүештә тамамланыуы» тураһында 2011 йылдың 23 октябрендә иғлан итә<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/201110235316778897.html|publisher=Al Jazeera|date=2011-10-23|access-date=23 October 2011|title=NTC declares 'Liberation of Libya'}}</ref>. Әммә Ливияла декларацияланған граждандар һуғышы тамамланғандан һуң, хәрби хәрәкәттәр ғәмәлдә Жәмәһирә көстәренең ҡалдыҡтары менән дауам иткән. Урындағы ополчениелар һәм ҡәбиләләр араһында төрлө фекер айырымлыҡтары, шул иҫәптән 2012 йылдың 23 ғинуарында Каддафиҙың элекке Бени-Вәлид нығытмаһындағы хәрби хәрәкәттәр барған, был властың альтернатив органын булдырыуға килтерә<ref>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120510050952/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|url-status=dead|archive-date=10 May 2012|title=Former Gaddafi stronghold revolts against Tripoli|date=2012-01-24|agency=Reuters Africa|first=Oliver|last=Holmes|location=Bani Walid|access-date=24 January 2012|accessdate=2021-10-20|archivedate=2018-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124 |date=2018-10-21 }}</ref><ref name=aljazeera2401>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/01/2012124133415649500.html|title=Pro-Gaddafi fighters retake Bani Walid|publisher=Al Jazeera|date=2012-01-24|access-date=24 January 2012}}</ref>. Граждандар һуғышында ҡатнашҡан ополченсыларҙың роле бермә-бер етдиерәк проблема була. Бәғзеләре ҡоралланыуҙан баш тарта, һәм ПНС менән хеҙмәттәшлек көсөргәнешле була, был ополченсыларға ҡаршы күрһәтеүгә, һәм яңы хөкүмәттең ошондай төркөмдәрҙе таратыу йәки уларҙы Ливияның яңы ҡораллы көстәре менән берләштереү буйынса эш итеүенә килтерә<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/09/2012923221126439787.html|title=Libyan forces raid militia outposts|publisher=Al Jazeera|date=2012-09-23|access-date=24 September 2012}}</ref>. Был хәл ителмәгән проблемалар һөҙөмтәлә Ливияла икенсе граждандар һуғышына килтерҙе. == Сәбәптәре һәм тәүшарттары == === Дәүләт идаралығы === Муаммар Каддафи «Ирекле офицерҙар юнионсы-социалиста» йәшерен ойошмаһы, 1969 йылда Ливияның короле Мөхәммәт Иҙрис I әс-Санусиҙы ҡолатҡан ғәрәп һул офицерҙары төркөмө башлығы була, һуңынан Каддафи үҙе яңы дәүләт башлығы булып китә<ref>{{Cite news|title=Qaddafi Is No Mubarak as Regime Overthrow May Trigger a 'Descent to Chaos' |url=https://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226160548/http://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |url-status=dead |archive-date=26 February 2011 |date=2011-02-23 |access-date=12 March 2011 |work=Bloomberg L.P. |author=Viscus, Gregory}}</ref>. Түңкәрелештән һуң 1951 йылғы Конституция бөтөрөлә, илдә сәйәси партиялар тыйыла, панғәрәбизм сәйәсәте иғлан ителә<ref name="Революция2">{{книга|автор= Егорин А. З.|заглавие= Ливийская революция|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]|год= 1989|страницы= 56—58|isbn= 5-02-016693-6, ББК 66.2(6Лив) Е 30}}</ref>. 1971-1977 йылдарҙа илдә Ғәрәп социалистик союзы берҙән-бер легаль сәйәси партия була, һуңынан ул да эшләүҙән туҡтай һәм ғәмәлдәге составы «революцион секторға» күсә. 1975 йылда Каддафи «Йәшел китап» булараҡ билдәле үҙенең фәлсәфәүи хеҙмәтен баҫтырып сығара. 1977 йылда рәсми рәүештә дәүләт башлығы вәкәләттәрен һалыуы тураһында иғлан итә һәм һуңынан 2011 йылға тиклем уның ни бары «революция лидеры» булыуын раҫлай, ә Ливия хөкүмәте әлегә тиклем уның ниндәй ҙә булһа власҡа эйә булыуын инҡар итә<ref name="telegraph_gaddafi">{{cite news|last=Wynne-Jones|first=Jonathan|title=Libyan minister claims Gaddafi is powerless and the ceasefire is 'solid'|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8393285/Libyan-minister-claims-Gaddafi-is-powerless-and-the-ceasefire-is-solid.html|work=The Telegraph|access-date=22 October 2011|date=2011-03-19|location=London}}</ref><ref name="jazeera_gaddafi">{{cite news|title=Gaddafi: Libya dignity under attack|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/03/201132113120236750.html|publisher=Al Jazeera|access-date=22 October 2011|date=2011-03-02}}</ref>. Шул уҡ ваҡытта Жәмәһириә ҡораллы көстәренең Юғары баш командующийы Каддафиҙың власы бер нисек тә сикләнмәгән. Бер ниндәй рәсми вазифалар биләмәйенсә, Жәмәһириә лидеры бөтә дәүләт структуралары өҫтөнән ҡуйылған, уның рөхсәтенән тыш бер мөһим ҡарар ҙа ҡабул ителмәгән<ref>{{Cite web|url=http://fccland.ru/stati/22205-istoriya-livii.html|title=История Ливии|website=Строительно-информационный портал|access-date=2021-10-27}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kapital-rus.ru/articles/article/zakonomernosti_i_osobennosti_arabskih_revolyucij/|title=Закономерности и особенности арабских революций {{!}} Капитал страны|website=kapital-rus.ru|access-date=2021-10-27}}</ref>. Каддафи ҡарамағында Ливия Жәмәһириәһе де-юре тура демократиялы үҙәкләштерелмәгән дәүләт була <ref>{{cite news|last=Robbins|first=James|title=Eyewitness: Dialogue in the desert|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6425873.stm|access-date=22 October 2011|date=2007-03-07|work=BBC News}}</ref>, ул Йәшел китап философияһына ярашлы идара ителә, өҫтәүенә Каддафи рәсми рәүештә вазифаһын һаҡлап ҡала. Ливия менән халыҡ комитеттары системаһы идара иткән, улар ил төбәктәре өсөн урындағы власть органдары бурыстарын башҡарған. Ливияның Дөйөм халыҡ конгресы закондар сығарыу органы сифатында ситтән һайлана һәм Генераль секретарь етәкселегендә Дөйөм халыҡ комитеты башҡарма власть сифатында башҡарылды. Дөйөм халыҡ конгресына һайлауҙар «революция комитеттары» контроле аҫтында була; бынан тыш, ХКС-тың закондар сығарыу инициативаһы хоҡуғы булманы һәм түбәнге халыҡ конгресы менән тәҡдим ителгән тәҡдимдәрҙе ошо уҡ революция комитеттары контроле аҫтында тикшереү бурысы йөкмәтелде. Бынан тыш, Революция лидеры Дөйөм милли конгресы ҡарарҙарына вето һалырға хоҡуҡлы булған. Дөйөм халыҡ конгресы тик «Революция етәкселеге» тәҡдиме буйынса ғына Юғары Халыҡ Комитеты формалаштыра алған. Freedom House мәғлүмәттәре буйынса, Каддафиҙың дәүләт тормошоноң бөтә аспекттарына ла ғәмәлдәге власын тәьмин итеү өсөн, был структуралар менән даими манипуляция яһағандар<ref>{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2010&country=7862 |title=Libya |work=Country Report |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-08-07 |archive-date=2011-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2010&country=7862 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2010&country=7862 |date=2011-08-23 }}</ref>. Үрҙә әйтеп үтелгәнсә, Муаммар Каддафи ҡарамағында революцион комитеттар - башҡаса фекерләүҙе контролдә тотоу өсөн граждандар яҡлылар органдары булған. <ref name="ливия22">{{cite web|url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|title=Libya|date=2005-02-28|publisher=[[Государственный департамент США]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVoURoD?url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|archivedate=2012-10-26|accessdate=2012-09-15}}</ref>, һәм уларҙа Ливия халҡының 10-20 % информатор булып эшләгән, өҫтәүенә хөкүмәттә, заводтарҙа һәм мәғариф секторында күҙәтеү алып барылған.<ref name="ливия22" /><ref name="Mohamed Eljhami" />. Халыҡ конгрестарынан айырмалы рәүештә, «революцион сектор» һайланмаған, ә юғарынан тәғәйенләнгән кешеләрҙән ғибәрәт ине. Илдәге реаль власть, формаль эшләүсе халыҡ конгрестары һәм халыҡ комитеттары эшмәкәрлеген контролдә тотоуҙы маҡсат итеп ҡуйған һәм туранан-тура Каддафиға буйһонған «революцион комитеттар» ҡулында булған<ref>[http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html Ливия — Правовые системы стран мира. Энциклопедический справочник — ред. А. Я. Сухарев. — Международное право] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923004358/http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html |date=2011-09-23 }}</ref>. 1979 йылда революцион комитеттар ахыр килеп аяуһыҙ репрессиялар үткәргән дәүләт сәйәсәтен әүҙем яҡлаусыларға әүерелә<ref name="ham_40_1">{{cite book|last=Ham|first=Anthony|title=Libya|year=2007|publisher=[[Lonely Planet]]|location=Footscray, Victoria|isbn=978-1-74059-493-6|url=https://archive.org/details/isbn_9781740594936|url-access=registration|edition=2nd|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781740594936/page/40 40]–1}}</ref>. 1980-се йылдар башында революцион комитеттар ҙур власҡа эйә була һәм Жәмәһириәлә көсөргәнешлек сығанағына әйләнеп бара<ref name="vandewalle_124" />, хатта Каддафи ҙа ҡайһы берҙә уларҙың һөҙөмтәлелеген тәнҡитләй<ref name="ham_40_1" /><ref name="vandewalle_124" />. Урындарҙағы революция комитеттары, үҙ сиратында, революция лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендәге «Революция етәкселеге» идаралығы Үҙәк комитетына буйһонған. Шулай итеп, формаль рәүештә илдә власть халыҡтыҡы булһа ла һәм дәүләт башлығы булмаһа ла, реаль власть - һайланмаған ревкомдарҙыҡы<ref>{{cite web|date=2011-03-28|url=http://www.ng.ru/courier/2011-03-28/9_livia.html|title=Ливия — заговор Запада или народное восстание?|publisher=[[Независимая газета]]|accessdate=2013-02-12|archiveurl=|archivedate=}}</ref>, ә Муаммар Каддафи үҙе, дәүләттә уның урыны ярымрәсми рәүештә танылһа ла, ысынында иһә абсолют власҡа эйә ине. «Революция лидеры» Муаммар Каддафи бер кем тарафынан да һайланмаған һәм ул бер кемгә лә отчёт бирмәгән<ref>[https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html Государственное устройство. Правовая система. Гражданское право. Уголовное право. Судебная система] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220404193554/https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html |date=2022-04-04 }}</ref>. Дөйөм алғанда, тап «Революцион етәкселек» дәүләттә төп ролде уйнаған<ref>[http://stepandstep.ru/catalog/your-city/131350/liviya-do-voyny.html Ливия до войны]</ref>. [[WikiLeaks]] арҡаһында, АҠШ-тың дипломатик телеграммалары хәбәрҙәренең таралыуы «Каддафиҙың тактик манёврҙары оҫталығы»н күрһәтте<ref name="Whitlock 02/22">{{Cite news |author=Whitlock, Craig |title=Gaddafi Is Eccentric But the Firm Master of His Regime, Wikileaks Cables Say |work=The Washington Post |date=2011-02-22 |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/22/AR2011022207298.html|access-date=12 March 2011}}</ref>. Үҙ ырыуы вәкилдәрен һәм туғандарын үҙәк хәрби һәм хөкүмәт вазифаларында урынлаштырып, ул үҙенең яҡлыларын да, ярышташтарын да оҫта маргиналлаштырған, шуның менән көстәр балансын, тотороҡлолоҡто һәм иҡтисади үҫеште һаҡлаған. Был уның улдарына ла ҡағылған, сөнки, ысын алмашсы һәм ярышташ барлыҡҡа килмәһен өсөн, бер нисә тапҡыр яратҡан улдарын алмаштырған<ref name="Whitlock 02/22"/>. Көнбайышта уны «тотороҡһоҙ психикалы» кеше тип атағандар, ғәрәп донъяһында ул «''мәжнүн''» – ''аҡылһыҙ'' тигән насар ҡушаматҡа лайыҡ булған, ләкин Каддафи киреһенсә үҙен бөйөк дәүләт эшмәкәре-философ тип иҫәпләгән<ref>{{cite news|last=Bazzi|first=Mohamad|title=What Did Qaddafi's Green Book Really Say?|url=https://www.nytimes.com/2011/05/29/books/review/what-did-qaddafis-green-book-really-say.html|access-date=28 October 2011|newspaper=The New York Times|date=2011-05-27}}</ref>. Триполитанияла тыуып үҫкән Муаммар Каддафи 40 йылдан ашыу власта торған осорҙа Көнсығыш Ливия ҡәбиләләре сәйәсәттә ҡатнашыуҙан тулыһынса ситләтелә<ref>[https://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ Революция бугров и разломов // «Эксперт» № 30—31 (813) 30 июл 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324121111/http://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ |date=2019-03-24 }}</ref>. Рәсәй Фәндәр Академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының баш ғилми хеҙмәткәре, Рәсәй дәүләт гуманитар университетының хәҙерге Көнсығыш кафедраһы мөдире, Юғары иҡтисад мәктәбе милли тикшеренеү университеты профессоры Андрей Коротаев Триполитания һәм Киренаика ҡәбиләләре араһындағы низағты илдәге граждандар һуғышына сәбәпсе тип иҫәпләй. Көнбайыштың бер нисә киң мәғлүмәт сараһы сығанағына ярашлы, Каддафи үҙенең хөкүмәтенә ҡаршы хәрби түңкәрелеш ойошторолоуынан ҡурҡа һәм юрый Ливияның ҡораллы көстәрен сағыштырмаса көсһөҙ хәлдә тота. Ливия армияһында 50 000 самаһы хәрби хеҙмәткәр булып, Каддафи ҡәбиләһе ағзаларынан йәки уға лояль башҡа ҡәбиләләр ағзаларынан торған яҡшы йыһазландырылған һәм өйрәтелгән дүрт һайланма бригадаһы иң ҡеүәтле подразделениеларының береһе тип иҫәпләнгән. Уларҙың береһен, Хәмис бригадаһын улы Хәмис етәкләгән. Урындағы ополченсылар һәм революцион комитеттар ҙа бик яҡшы ҡоралланған булған. Даими хәрби частар насар ҡоралланған, уларға бүленгән хәрби техника иҫкергән була, бында хәрби әҙерлек тә шәптән түгел ине»<ref name="KFMBChannel8">{{cite news |url=http://www.cbs8.com/story/14084125/clampdown-in-libyan-capital-as-protests-close-in|title=Qaddafi Survival Means Weak Army, Co-Opted Tribes |agency=Associated Press|work=KFMB-TV|date=2011-02-23 |access-date=5 August 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.npr.org/2011/03/10/134404618/gadhafis-military-muscle-concentrated-in-elite-units |title=Gadhafi's Military Muscle Concentrated In Elite Units |newspaper=NPR.org |publisher=[[NPR]] |date= 2011-03-10 |access-date=2 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |title=Video Libyan Leader Muammar Gaddafi's Forces Facing Modern Firepower From RAF |publisher=Sky News |date=2011-03-18 |access-date=2011-07-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322213900/http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |archive-date=2011-03-22}}</ref>. === Ришүәтселек, иҡтисади һәм социаль үҫеш === 1969 йылдан 1975 йылға тиклем Ливияла йәшәү кимәле, көтөлгән ғүмер оҙайлығы һәм белемлеләр һаны яйлап үҫкән. Каддафиҙың 42 йыллыҡ идараһы аҙағына Ливия халҡы йән башына 14 000 доллар күләмендә килемгә эйә булған, шулай ҙа, төрлө иҫәпләүҙәр буйынса, халыҡтың өстән бер өлөшө фәҡирлек сигендә йәшәгән<ref>Christopher S. Chivvis, Keith Crane, Peter Mandaville, Jeffrey Martini [https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR100/RR129/RAND_RR129.pdf 'Libya’s Post-Qaddafi Transition,'] Rand Corporation, 2012 p.11</ref>. Рәсәй интернет-порталы мәғлүмәттәре буйынса, Ливияла уртаса эш хаҡы 1050 доллар тәшкил иткән<ref>{{cite web|url=https://svpressa.ru/economy/article/35820/|title=Зарплаты в России в 2 раза ниже нормы|publisher=[[Свободная пресса]]|author=Лев Иванов|date=2010-12-20|accessdate=2012-09-15}}</ref>. Каддафи осоронда Ливияла традицион мосолман йәмғиәте тормошона йоғонто яһарлыҡ ҡайһы бер ыңғай үҙгәрештәр индерелә<ref>[https://www.reuters.com/article/us-libya-assembly-idUSBRE89D0F520121014 'Libya’s national assembly elects former diplomat as prime minister,'] [[Reuters]] 14 October 2012</ref>: балалар никахтары тыйыла, башҡарған хеҙмәте өсөн ҡатын-ҡыҙҙарға ирҙәр менән бер тигеҙ түләү менән файҙалана, ә юғары белем алған ҡатын-ҡыҙҙарҙың өлөшө 1966 йылда 8 %-тан алып 1996 йылда 43 %-ҡа тиклем артҡан, был күрһәткес ир-егеттәр кимәленә тап килә<ref name="Observer">{{cite news | url=http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | archive-url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | url-status=dead | archive-date=14 May 2016 | title=Gaddafi's odd love affair with women | work=[[The Observer (Uganda)|The Observer]] | date=2011-10-27 | access-date=29 April 2016 | author=Kiapi, Evelyn Matsamura }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women |date=14 May 2016 }}</ref>. Шулай ҙа Ливия ҡануниәте нигеҙендә «ислам шәриғәтенең төп принциптарына таянып» төҙөлгән<ref name="Ливия (государство)">{{из|БСЭ|http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/070/126.htm|title=Ливия}}</ref>, илдә алкоголле эсемлектәр һәм ҡомарлы уйындар тыйылған<ref name="Britannica">{{cite web|title=Muammar al-Qaddafi|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8Niy40?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}</ref>, күп ҡатынлылыҡ рөхсәт ителгән<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.pravda.ru/news/world/1144304-libya/|title=Ливийцам разрешили многоженство|author=Редакция Правда.Ру|website=Правда.Ру|date=2013-02-08|access-date=2021-10-22}}</ref>, Каддафи идаралығы ваҡытында йәмәғәт язаһын һәм енәйәт язаларын әүҙем ҡуллана башлағандар<ref>{{cite web|title=Ливия: краткая справка|publisher=[[Би-би-си]]|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|date=2009-09-18|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8MNwIi?url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}</ref>ә йыл иҫәбе Мөхәммәт пәйғәмбәр үлгән йылдан алып иҫәпләнгән, бөтә сиркәүҙәр һәм христиан клубтары ябылған. Өйһөҙҙәр һаны күп булмаған, белем кимәле 88 %, грамотаһыҙҙар — 12 %, ә көтөлгән ғүмер оҙайлығы 74 йәш тәшкил иткән<ref>{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|title=World Population Prospects The 2010 Revision (стр. 124)|publisher=[[ООН]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVWusP4?url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|archivedate=2012-10-26}}</ref><ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.IN?locations=LY|title=Life expectancy at birth, total (years) - Libya|publisher=The World Bank|accessdate=2020-09-03}}</ref>. Ливияның иҡтисады нигеҙҙә илдең энергетика секторы тирәләй структурланған, ул экспорт керемдәренең 95 %-ын, эске тулайым продукттың 80 %-н һәм дәүләт табыштарының 99 %-ын етештергән (генерировал). Дәүләт килеменең күпселек өлөшө 1970 йылдарҙа ҡапыл күтәрелгән нефть сығарыуҙан килгән. 1980-се йылдарҙа был аҡсаның ҙур өлөшө ҡорал һатып алыуға, шулай уҡ бөтә донъя буйлап төрлө террористик төркөмдәрҙе финанслауға тотонола<ref>{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239888 |title=Endgame in Tripoli|date=2011-02-24 |work=[[The Economist]] |access-date=12 March 2011}}</ref><ref>{{Cite book|title=Libya – The Struggle for Survival|author=Simons, Geoffrey Leslie|author-link=Geoff Simons|page=[https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281 281]|publisher=[[St. Martin's Press]]|location=New York City|year=1993|isbn=978-0-312-08997-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281}}</ref>. 1980 йылдың ғинуарында шәхси сауҙаны бөтөрөү һәм уның урынына йәмәғәт һәм кооператив магазиндар системаһын булдырыу тураһында иғлан ителә. 1980 йылдарҙа нефть хаҡтарының кәмеүе Жәмәһириә именлеген ныҡ ҡаҡшата. Йөҙәрләгән төҙөлөш туҡтатылған, Каддафи үҙ көстәренә таяныу сәйәсәтен иғлан иткән, ләкин 1987 йылда «Жәмәһириәлә үҙгәртеп ҡороу» тураһында иғлан итергә мәжбүр булған. Шәхси секторҙың хоҡуҡтары дәүләт секторы менән тиңләштерелә, дәүләт импорт-экспорт компаниялары бөтөрөлә, киң амнистия иғлан ителә. Хужалыҡ эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәрен ҡаты контролдә тотҡандан һуң шәхси инициатива хуплана башланы, хеҙмәтләндереү өлкәһендә генә түгел, эшкәртеү сәнәғәтендә лә шәхси магазиндар һәм шәхси бизнес асырға рөхсәт ителә. Әммә иҡтисадты бер аҙ либералләштереү, бәләкәй һәм урта бизнесты тергеҙеүгә курс дәүләт контроле аҫтында тормошҡа ашырыла. 1990 йылдың мартында иҡтисадта реформалар үткәреү менән бер рәттән Дөйөм халыҡ конгресы «Революцион законлылыҡ хартияһы»н ҡабул итә, уға ярашлы Ливия революцияһы лидеры полковник Муаммар Каддафиҙың һәр директиваһы мотлаҡ үтәлергә тейешле була. Ливияның эске тулайым продукты 2007 йылға тиклем яйлап 228,2 миллиард долларға етә, шунан һуң ул төшә башлай, һәм 2010 йылда 194,3 миллиард доллар тәшкил итә<ref>{{Cite web|url=https://svspb.net/danmark/vvp.php?l=livija|title=ВВП Ливии по годам. График и таблица|website=svspb.net|access-date=2021-10-16}}</ref>, Кеше потенциалын үҫтереү индексы (ИРЧП) Тунис һәм Мысырҙағына ҡарағанда яҡшыраҡ булған<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|title=Доклад о развитии человека 2010 (стр. 212)|publisher=[[Индекс развития человеческого потенциала]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVXXRVp?url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|archivedate=2012-10-26}}</ref>, Әммә 2010 йылда Ливияла коррупцияның юғары кимәле күҙәтелә, мәҫәлән, ГФР-ҙағы Transparency International ойошмаһы төҙөгән ришүәтселекте үҙләштереү индексы Ливия 2,2 балл йыя (ни тиклем һан юғарыраҡ — коррупция кимәле шул тиклем аҙыраҡ), 178 илдән 146-сы урынды биләй, был Мысырҙағыға (98-се урын) һәм Тунистағыға (59-сы) ҡарағанда насарыраҡ<ref>{{cite web|url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|title=Corruption Perceptions Index 2010|publisher=[[Transparency International]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnA4bm?url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|archivedate=2012-10-26}}</ref>. Бер мәҡәләлә әйтелгәнсә, бындай хәл яҡшы белем, демократияға юғары талап менән дәүләттең сәйәси системаһына юғары талап араһында ҙурыраҡ ҡапма-ҡаршылыҡ тыуҙырған<ref name = "Maleki 02/09">{{cite web| title=Uprisings in the Region and Ignored Indicators| author=Maleki, Ammar| date=2011-02-09| publisher=[[Rooz]] (via Payvand)| url=http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html| access-date=2011-03-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425231858/http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html |date=2013-04-25 }}</ref>. Рәсәй Фәндәр академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының ғилми хеҙмәткәре Алексей Подцероб, илдә йәшәү кимәле ярайһы уҡ юғары булғанлыҡтан, хөкүмәткә ҡаршы сығыштар социаль-иҡтисади сәбәптәр арҡаһында булмаған, тип иҫәпләй<ref>{{cite web|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1317702840|title=А.Подцероб: Ливийская трагедия - причины и последствия|publisher=ЦентрАзия|date=2011-10-04|accessdate=2012-09-15}}</ref>. Ливияла эшһеҙлек проблемаһы торған: 2005 йылда эшһеҙлек 13 % тәшкил иткән<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4515919.stm | work=BBC News | first=Rana | last=Jawad | title=Libya grapples with unemployment | date=2005-05-05}}</ref>, 2009 йылда был күрһәткес 20,7 %-ҡа тиклем артҡан<ref>{{cite web|url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|title=Libya's jobless rate at 20.7 percent: report|publisher=af.reuters.com|date=2009-03-02|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVlSUNO?url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}</ref>. Ғаиләләрҙең 16 %-тан ашыуында тотороҡло килем алған ағзалар булмаған, ә ғаиләләрҙең 43,3 %-ында тотороҡло килемле бер генә ағзаһы булған. 2011 йылда Ливия халҡының 40 %-ы тиерлек ярлылыҡ сигендә йәшәһәләр ҙә<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2022/06/07/muammar_gaddafi/|title=«Бешеный пес пустыни» Террор, шатры и личная женская гвардия. Как жил и за что умер Муаммар Каддафи?|website=lenta.ru|access-date=2022-06-09}}</ref>, баҙарҙа даими рәүештә эшсе көстәрҙең етмәүе һиҙелә, сөнки унда миллиондан ашыу хеҙмәтсән-иммигрант була<ref>{{Cite news |title = Libya's Jobless Rate at 20.7 Percent: Report |agency = Reuters Africa |date = 2009-03-02 |url = https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101204174620/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |url-status = dead |archive-date = 4 December 2010 |access-date = 12 March 2011 |accessdate = 2022-01-19 |archivedate = 2012-10-20 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}</ref>. Был хеҙмәтсән мигранттар хәрби хәрәкәттәр башланғас, Ливиянан киткән ҡасаҡтарҙың төп өлөшөн тәшкил иткән. Ливияла бушлай белем алыуға, бушлай һаулыҡ һаҡлауға һәм торлаҡ алыуҙа билдәле бер ярҙамға юлды тәьмин итеүсе социаль тәьминәт системалары булған<ref name="автоссылка5">{{cite web|url=http://www.1tv.ru/news/world/188829|title=Полковник Каддафи погиб в своем родном городе|publisher=[[Первый канал (Россия)|Первый канал]]|author=Евгений Сандро|date=2011-10-20|accessdate=2012-09-15}}</ref>, ә кеше ҡулы тыуҙырған бөйөк йылға илдең күпселек биләмәләрен бушлай сөсө һыу менән тәьмин итеү маҡсатында төҙөлгән<ref name="dailynews">{{cite web |last=Azad |first=Sher |title=Gaddafi and the media |url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |url-status=dead |archive-date=2011-10-25 |work=[[Daily News (Sri Lanka)|The Daily News]] |access-date=2011-10-22 |date=2011-10-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.water-technology.net/projects/gmr/|title=GMR (Great Man-Made River) Water Supply Project (проект водоснабжения Великая рукотворная река)|publisher=Verdict Media Limited|accessdate=2020-09-03|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322002049/https://www.water-technology.net/projects/gmr/|deadlink=yes}}</ref>, ул Ливия халҡының яртыһын көнкүреш һәм ауыл хужалығы ихтыяждары өсөн һыу менән тәьмин иткән<ref name="daili5">{{cite web|url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|title=Gaddafi and the media|publisher=www.dailynews.lk|author=|date=|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVaOtw2?url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}</ref><ref name="автоссылка1" /><ref>{{cite web|url=https://www.mdpi.com/2504-3900/2/11/586/pdf|title=Water Resources and Desalination in Libya:A Review (Водные ресурсы и опреснение в Ливии: Обзор)|publisher=MDPI|accessdate=2020-09-03}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fao.org/3/ad456e/ad456e0c.htm|title=Appendix 5: Country case study - national water policy review, and managment of water scarcity in the Libyan arab Jamahiriya (раздел 5:исследование проблемы в стране - национальная политика касающаяся воды, и решения проблемы нехватки воды в Ливийской арабской Джамахирии)|accessdate=2020-09-03}}</ref>. Иң насар иҡтисади шарттарҙың береһе дәүләттең көнсығыш өлөшөндә, ҡасандыр Каддафи нефть сығарған боронғо донъяның игенгә бай урыны булған<ref>{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18290470 |title=A Civil War Beckons|date=2011-03-03 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}</ref><ref name="The Economist">{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239900 |title=Building a New Libya|date=2011-02-24 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}</ref>. Торлаҡ шарттарын бер ни тиклем яҡшыртыуҙы һәм кеше ҡулы булдырған бөйөк йылғаны иҫәпкә алмағанда, күп йылдар дауамында был төбәктә инфраструктура бик аҙ үҫешкән<ref name="dailynews"/>. Мәҫәлән, Бенгазиҙағы берҙән-бер канализация станцияһы 40 йылдан ашыу эшләгән, һәм һөҙөмтәлә таҙартылмаған ағынты һыуҙар экологик проблемаларға килтергән<ref>{{cite news | url=http://www.content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | title=Dispatch from Libya: Why Benghazi Rebelled | work=Time | date=2011-03-03 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | archive-date=12 March 2016 | accessdate=2022-01-19 | archivedate=2016-03-12 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html |date=2016-03-12 }}</ref>. Бер нисә сит ил хөкүмәте һәм аналитиктары белдереүенсә, Ливия бизнесының ҙур өлөшөн Каддафи, уның ғаиләһе һәм хөкүмәте контролдә тотҡан<ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/idUS108205791820110304 | title=Lesson from Libya: Despotism, Poverty and Risk |work=Reuters| date=2011-03-04}}</ref>. Америкалағы илселек миссияһы хеҙмәткәрҙәренең дипломатик документацияһында әйтелгәнсә, Ливия иҡтисады «хөкүмәт - йәки Каддафи ғаиләһе, йәки уның яҡын сәйәси союздаштары - һатып алырға, һатырға йәки биләргә кәрәк булған бөтә нәмәлә туранан-тура өлөшкә эйә булған клептократия» булған<ref name="nytimes" />. Америка Ҡушма Штаттарының рәсми кешеләре әйтеүенсә, Каддафи 42 йыллыҡ етәкселек итеү дәүерендә бик ҙур шәхси байлыҡ туплаған<ref name=risen>{{cite news |author1=Risen, James |author2=Lichtblau, Eric | date=2011-03-09 |url=https://www.nytimes.com/2011/03/10/world/africa/10qaddafi.html|title=Hoard of Cash Lets Qaddafi Extend Fight Against Rebels |work=The New York Times |access-date=10 March 2011}}</ref>. The New York Times, ҡиммәтле йорттар, Голливуд фильмдарына инвестициялар һәм Американың поп-йондоҙҙары менән шәхси кисәләр ойоштороусы Каддафиҙың туғандары мул тормошта йәшәгән<ref name="nytimes">{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2011/03/24/world/africa/24qaddafi.html| title=Shady Dealings Helped Qaddafi Build Fortune and Regime |work=The New York Times | date=2011-03-24 | first1=Eric | last1=Lichtblau | first2=David | last2=Rohde | first3=James | last3=Risen}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/democracyinamerica/2011/04/libya | title=One reason Qaddafi might fold |work=The Economist | date=2011-04-01}}</ref>. 2008 йылда Каддафи, дәүләт органдарына түгел, илдең алты миллион халҡына нефтте һатыуҙан алынған табышты бүлеү ярҙамында ришүәтселек коррупция менән көрәшергә ниәтләүен белдереп, амбициялы һәм популистик реформаны тормошҡа ашырырға маташты<ref name="reuters_handout" />, сөнки «аҡса дәүләт органы ҡарамағында булғанда, урлашыу һәм коррупцияға урын бар» тип белдерҙе<ref name="bbc_handout">{{cite news|title=Gaddafi 'to hand out oil money'|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7591458.stm|work=BBC News|access-date=23 October 2011|date=2008-09-01}}</ref>. Каддафи, «ливийҙарҙы бюрократиянан азат итеү» һәм «дәүләт бюджетын коррупциянан һаҡлау» маҡсатында министрҙар кабинеты системаһының күпселек өлөшөн бөтөрөргә тәҡдим итеп, хөкүмәт бюрократияһын радикаль реформаларға саҡырҙы. Көнбайыш дипломаттары фекеренсә, был аҙым, күрәһең, реформаларҙы тиҙләтеү маҡсатында хөкүмәткә баҫым яһауға йүнәлтелгән булған<ref name="reuters_handout">{{cite news|title=Libya's Gaddafi tells govt to hand out oil money|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508|access-date=30 October 2011|date=2008-05-08|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729215929/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508 |date=2020-07-29 }}</ref>. 2008 йылдың мартында Каддафи илдең ғәмәлдәге административ структураһын таратыу һәм нефттән алынған килемде туранан-тура халыҡҡа бүлеү буйынса пландар тәҡдим итте. Планда оборона, эске именлек һәм сит ил эштәре министрлыҡтарынан тыш, бөтә министрлыҡтарҙың, шулай уҡ стратегик проекттарҙы тормошҡа ашырыусы департаменттарҙың эшмәкәрлеген туҡтатыу ҡаралғайны. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе<ref>{{cite web| url=http://www.carnegieendowment.org/publications/index.cfm?fa=view&id=19968&prog=zgp&proj=zdrl,zme#news |title=Libya: Ministries Abolished |publisher=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |access-date=2010-02-14}}</ref>. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын<ref>{{cite news|title=Gaddafi threatens to abolish government ministries|url=http://www.meed.com/sectors/economy/gaddafi-threatens-to-abolish-government-ministries/850614.article|access-date=29 October 2011|date=2008-03-03|work=MEED}}</ref> һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе<ref name="reuters_oil" />. Каддафи планы буйынса милли тауыш биреү 2009 йылда, Ливияның халыҡ комитеттары, дөйөм алғанда, илдең юғары власть органдары, уны кисектереү өсөн тауыш биргәндән һуң, үткәрелде. Дөйөм халыҡ конгресы 468 халыҡ комитетынан 64-е генә планды кисекмәҫтән тормошҡа ашырыуҙы һайлауын иғлан итте, ә 251 кеше уны тормошҡа ашырыуҙы хупланы, «әммә уны бойомға ашырыу мөмкинлеге булғанға тиклем кисектереүҙе һораны». Хөкүмәттең ҡайһы бер юғары дәрәжәле чиновниктары был планға ҡаршы сығыш яһаны һәм, был план «инфляцияны таратып һәм капитал ҡасыуҙы дәртләндереп, дәүләт иҡтисадын юҡҡа сығарасаҡ», тип белдерҙе. Каддафи, 30 000-гә яҡын ливия динары (23 000 АҠШ доллары) йыл һайын яҡынса миллион ярлы ливия кешеһенә вәғәҙә иткән схема «ил сәскә атыр алдынан алдағы 2 йылға хаос тыуҙырыуы мөмкин», әммә «яңы форма идаралығы буйынса эксперимент яһарға ҡурҡмағыҙ» һәм «был план Ливия балалары өсөн яҡшыраҡ киләсәк тәҡдим итергә тейеш», тип таныған<ref name="reuters_oil">{{cite news|title=Libyan congresses delay Gaddafi's oil shareout plan|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729170030/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303 |date=2020-07-29 }}</ref><ref>{{cite news|title=Libya delays Gaddafi oil plan|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2009/03/200933183343913989.html|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|publisher=[[Al Jazeera]]}}</ref>. Әммә был план мотлаҡ үтәлмәне. === Ливияла кеше хоҡуҡтары === 1972 йылдың 31 майында эшселәрҙең һәм студенттарҙың забастовкаларын һәм демонстрацияларын тыйған, шулай уҡ матбуғатҡа ҡаты контроль индергән закон баҫылып сыға<ref>{{книга|заглавие=Новейшая история арабских стран Африки: 1917—1987|ссылка= https://archive.org/details/isbn_5020167142 |издательство= Наука |место= М.|год= 1990|страницы= [https://archive.org/details/isbn_5020167142/page/184 184]—192|isbn= 5-02-016714-2}}</ref>. 2009 һәм 2011 йылдарҙа Матбуғаттың азатлыҡ индексы Ливияны Яҡын Көнсығышта һәм Төньяҡ Африкала цензураһы иң юғары булған<ref>{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |title=Freedom of the Press 2009&nbsp;– Table of Global Press Freedom Rankings |publisher=[[Freedom House]] |year=2009 |format=PDF; 696 KB |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804224233/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |archive-date=2011-08-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090520232850/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |date=2009-05-20 }}</ref><ref>{{cite web |title=Freedom of the Press 2011 |url=http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-05-17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |archive-date=2011-05-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |date=2011-05-15 }}</ref>, 2010 йылда АҠШ-тың Freedom House ойошмаһы, азатлыҡтың иң түбәнге кимәлен аңлатҡан 7 рейтингын ҡуйып (рейтинг ни тиклем түбән — азатлыҡ шул тиклем юғарыраҡ), Ливияла матбуғат азатлығын һәм сәйәси хоҡуҡтарҙы тормошҡа ашырыу мөмкинлеген баһаланы<ref>{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&year=2010&country=7862|title=Libya|publisher=[[Freedom House]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnjNBZ?url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302005755/http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&year=2010&country=7862 |date=2014-03-02 }}</ref>. Ошонан айырмалы рәүештә, БМО-ның Кеше хоҡуҡтары буйынса советының 2011 йылдың ғинуарындағы докладында, унда Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе революцияға тиклем бер ай алдан баҫылып сыҡҡан, илдә кеше хоҡуҡтары өлкәһендәге хәлдең ҡайһы бер аспекттары, шул иҫәптән ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәле һәм башҡа өлкәләрҙәге хәле юғары баһаланды<ref name="ohchr">{{cite web|title=Report of the Working Group on the Universal Periodic Review: Libyan Arab Jamahiriya|url=http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/16session/A-HRC-16-15.pdf|work=[[Universal Periodic Review]]|publisher=United Nations|access-date=2011-10-26|date=2011-01-04}}</ref>. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ҡарамағындағы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе делегацияһы Ливияла кеше хоҡуҡтары тураһында доклад баҫтырып сығарған. Докладта ил, халыҡ йыйылыштары аша бөтә граждандарҙың власты тормошҡа ашырыуын гарантиялаған туранан-тура халыҡ демократияһына нигеҙләнгән, тиелә. Граждандар конгрестарҙа сәйәси, иҡтисади, социаль һәм мәҙәни мәсьәләләр буйынса үҙ фекерен белдерә ала тиелә. Бынан тыш, докладта, халыҡ үҙ фекерен белдерә алырлыҡ гәзит һәм телеканалдар кеүек мәғлүмәт платформалары бар, тип билдәләнде. Ливия властары раҫлауынса, Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһендә бер кем дә сиктән тыш ярлылыҡтан һәм аслыҡтан ғазап сикмәгән, хөкүмәт аҙ килемле кешеләргә иң кәрәкле әйберҙәр һәм аҙыҡ-түлек гарантиялаған. 2006 йылда табыштары түбән кешеләргә банктарҙа һәм компанияларҙа урынлаштырыу өсөн 30 000 долларға тиклем инвестиция портфелдәре биреү буйынса башланғыс ҡабул ителә<ref name="lib.ohchr.org">{{cite web |url=http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |title=U.N. Human Rights Council resolution: Great Socialist People's Libyan Arab Jamahiriya (2010) |access-date=2013-10-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160529133237/http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |date=2016-05-29 }}</ref>. Әммә ысынбарлыҡта барыһы ла башҡаса тора, башҡаса фекерләү 1973 йылдың 75-се Законына ярашлы язалана, 1974 йылда Каддафи сәйәси партия булдырыуҙа ғәйепле һәр кем үлем язаһына тарттырыла, дәүләттә бөтә диссидент хәрәкәттәре лә тыйыла тип белдерә<ref name="Mohamed Eljhami"/><ref>Special issue on human rights in Libya. Al-Inqad (1993)</ref>. Хөкүмәт башҡа фекер йөрөтөүсе граждандарҙы, сыбыҡ менән һуҡтырыу йәки аяҡ-ҡулдарын ҡырҡыу, быны йәмәғәт телеканалдарынан күрһәтеү ысулы менән язалаға<ref name="Mohamed Eljhami">{{cite journal|url=http://www.meforum.org/878/libya-and-the-us-qadhafi-unrepentant|title=Libya and the U.S.: Qadhafi Unrepentant|journal=The Middle East Quarterly|author=Mohamed Eljahmi|year=2006|access-date=12 September 2011}}</ref>. Шулай уҡ Ливияның махсус хеҙмәттәре бөтә донъя буйлап Ливия диссиденттарын үлтергән<ref>{{cite web|url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|title=Overview of State-Sponsored Terrorism|publisher=permanent.access.gpo.gov|date=1997|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpBuJv?url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|archivedate=2012-10-26}}</ref><ref name="Mohamed Eljhami" /><ref>Staff (2002). ''The Middle East and North Africa, 2003''. Europa Publications (London). p. 758. {{ISBN|978-1-85743-132-2}}.</ref>. 2004 йылда Каддафи Бөйөк Британияла 1960-сы йылдарҙан бирле йәшәгән Ливия диссидент журналисы Ашур Шәмис өсөн элеккесә 1 миллион $ вәғәҙә итә<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|title=Gadaffi still hunts «stray dogs» in UK|publisher=[[The Guardian]]|author=Martin Bright|date=2004-03-28|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpb8fT?url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|archivedate=2012-10-26}}</ref>. 1970 йылдарҙа Каддафи авторы булған «Йәшел китап» күп йылдар дауамында мәктәптәрҙә лә, университеттарҙа ла идеологик белем биреүҙең төп сығанағы булған. Би-би-сиҙа бер ливия кешеһе менән интервьюға һылтанма яһап, быны сүп-сар тип атаған уҡытыусыларҙың язаланыуы хаҡында әйтелгәйне<ref>{{cite news|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13235981|title=What now for Colonel Gadaffi's Green Book?|date=29 April 2011|access-date=30 October 2011}}</ref>. Шул уҡ ваҡытта китапта асыҡтан-асыҡ хөкөм ителгән һәм сикке осраҡтарҙа ғына күҙ уңында тотолған, әммә ул дәүләт тарафынан әүҙем ҡулланылған<ref name="lib.ohchr.org"/>. Мәктәп программаһында инглиз һәм француз телдәре тыйылған булған, ә сит ил кешеләре менән сәйәси темаларға һөйләшеү өс йылға иркенән мәхрүм ителеү менән янаған<ref>{{cite web|url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|title=A new flag flies in the east|publisher=[[The Economist]]|date=2011-02-24|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVqIK1N?url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|archivedate=2012-10-26}}</ref>. Бынан тыш, Ливияла төп бербер халҡы, уларҙың милли теле һәм мәҙәниәте ҡәтғи тыйылған. Ливияла хатта берберҙәр барлығы тураһында иҫкә алыуҙар юҡҡа сығарылған, шулай итеп бөтә бербер топонимдары ла ғәрәп телендәгегә алмаштырылған, мәҫәлән, Нафус тауҙары ''Көнбайыш тауҙары'' тип үҙгәртелгән һәм бөтә ерҙә лә шуға оҡшаш нимәләр ҡабатланған<ref name="Libya’s Berbers"/><ref>{{cite news|last=Simpson|first=John|title=Waiting game for rebels in western Libya|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14026216|access-date=18 August 2011|work=BBC News|date=5 July 2011}}</ref>. 2009 йылдың декабрендә Каддафи, хөкүмәт чиновниктарына Ливия тиҙҙән «яңы сәйәси осорҙо» үткәреп ебәрәсәк һәм министр кимәлендә вазифалар һәм милли именлек буйынса кәңәшсе вазифаһы (премьер-министр эквиваленты) кеүек мөһим вазифаларға ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк, тип хәбәр ителгәйне. Ғәҙел һайлауҙарҙы тәьмин итеү өсөн халыҡ-ара күҙәтеүселәр йәлеп ителәсәк, тип вәғәҙә бирҙе. Уның телмәре ығы-зығы тыуҙырыуы билдәле. Был һайлауҙарҙы 2010 йылда Жәмәһириә власы органдарына даими һайлауҙар менән бер үк ваҡытта үткәреү планлаштырылғайны, әммә улай булманы, был Ливия халҡының ышанысын бөтөрә һәм ауыр тойғо ҡалдыра <ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/wikileaks-files/libya-wikileaks/8294906/AL-QADHAFI-SUGGESTS-LIBYAN-ELECTIONS-MAY-BE-IN-THE-OFFING.html |title=Al-Qadhafi Suggests Libyan Elections May Be In The Offing |work=The Daily Telegraph|date=2011-01-31 |access-date=1 September 2011 |location=London}}</ref>. == Һуғышта ҡатнашыусылар == Ливиялағы граждандар һуғышында Муаммар Каддафи хөкүмәтенә лояллеген һаҡлаған («лоялистар») ғәскәрҙәр һәм НАТО һәм Ғәрәп Дәүләттәре Лигаһы илдәрен үҙ эсенә алған халыҡ-ара коалиция хуплаған оппозиция Күсмә Милли Совет отрядтары (ПНС, «баш күтәреүселәр») ҡатнаша. Шулай уҡ конфликтта сит ил ялсыларының төрлө төркөмдәре һәм урындағы ҡәбиләләр (Туареги, Амазига, Тубу) отрядтары ҡатнаша. === Төп ҡатнашыусылар === ==== Муаммар Каддафи хөкүмәте ==== М. Каддафи хөкүмәтенә лояль көстәрҙе даими армия, ополченсыларҙың һәм ғәрәп ҡәбиләләренең хөкүмәт отрядтары, Зимбабве һәм Белоруссиянан сит ил хәрбиҙәре, шулай уҡ Көнсығыш Европа, Яҡын Көнсығыш, Ҡара Африка илдәренән һәм Советтарҙан һуңғы киңлектәге илдәрҙән ялланғандар тәшкил иткән. Бөтә был берләшмәләр Ливия хөкүмәтенә буйһонған. Граждандар һуғышы алдынан Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе ҡораллы көстәренең 2000-дән ашыу танкы, 3600 бронемашинаһы, 3000-дән ашыу артиллерия орудиеһы һәм системаһы, шул иҫәптән САУ һәм РСЗО, бер нисә йөҙ хәрби самолёты, 100-ҙән ашыу вертолёты һәм башҡа ҡоралы була. Хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең дөйөм һаны 76 000 кеше тәшкил итә<ref>[http://www.200stran.ru/war_country116.html Вооружённые силы Ливийской Арабской Джамахирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406225249/http://www.200stran.ru/war_country116.html |date=2019-04-06 }}</ref>. Әммә, конфликт башланғас, хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең бер өлөшө баш күтәреүселәр яғына сыға. Шулай уҡ фетнәселәр ҡулына элек хөкүмәт армияһы ҡарамағында булған күп ҡорал һәм техника эләгә<ref>[https://rg.ru/2011/06/01/kaddafi.html Полковник остался без генералов]</ref>. Бөтә һуғыш дауамында Каддафиға тоғролоғон һаҡлап ҡалған 32-се Хәмис бригадаһы һәм Революцион һаҡ корпусы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһенең элиталы подразделениеһы иҫәпләнгән. Шулай уҡ Каддафи хөкүмәтенә 40 000 кешенән торған Халыҡ милицияһы, шул иҫәптән Революция гвардияһы һәм Судан, Мысыр, Тунис, Мали һәм Чад граждандарынан торған Ислам пан-африка легионы тоғро булған. Халыҡ милицияһы, асылда, ополчение булған<ref>[http://www.chekist.ru/article/459 Вооружённые силы Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190417192936/http://www.chekist.ru/article/459 |date=2019-04-17 }}</ref><ref name="Дарфур"/><ref name=prunier45>G. Prunier, ''Darfur: The Ambiguous Genocide'', p. 45</ref>. Ливияла ҡораллы конфликт башланғанға тиклем 500 Белоруссия хәрбиҙәре була, улар араһында Беларусь Республикаһының махсус операция көстәре яугирҙары һәм Белоруссия Баш разведка идаралығы хеҙмәткәрҙәре була<ref name="комсомольская"/><ref name='РИА'>[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]</ref>. Хәрби күҙәтеүсе Александр Алесин белдереүенсә, контингенттың нигеҙен Белоруссия армияһының отставкалағы хәрбиҙәре тәшкил иткән<ref>[https://web.archive.org/web/20220316143338/https://belaruspartisan.by/politic/178872/ Эксперт: В Ливии могут воевать белорусские летчики, штабисты и снайперы]</ref>. Улар хәрби техниканы файҙаланыу, ремонтлау һәм модернизациялау менән шөғөлләнде, советник, снайпер вазифаларында торҙо. «Комсомольская правда» баҫмаһы хәбәр итеүенсә, белорус инструкторҙары булышлығында хөкүмәт армияһы конфликттың тәүге айҙарында НАТО-ға һәм баш күтәреүселәргә уңышлы ҡаршы тора алды. Ләкин республика властары үҙҙәренең хәрбиҙәрен һәм ялланып һуғышыусыларының низағта ҡатнашыуын кире ҡаға<ref name="комсомольская"/>. <!-- {{нет АИ 2|Это же издание [[1 марта]] сообщило, что в Триполи прибыла группа военных и наёмников из Зимбабве, в том числе элитное подразделение [[5-я бригада (Зимбабве)|5-я бригада]]. В статье КП говорилось о нескольких сотнях зимбабвийцев<ref name="radov"/>{{проверить авторитетность|7|04|2019}}.|7|04|2019}} --> Ливия хөкүмәте армияһы, белорус һәм зимбабве хәрбиҙәренән тыш, Сербия, Дарфур, Рәсәй, Украина, Кот-д’Ивуар, Либерия, Чад, Камерун, Ангола һәм башҡа илдрҙең ирекмәндәренең ярҙамына таянған<ref name ="Дарфур"/><ref name="Россия"/><ref>[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref><ref name=prunier45/><ref>[https://inosmi.ru/africa/20110222/166760135.html Ливийские демонстранты линчуют африканских наемников]</ref>. ==== Баш күтәреүселәр ==== Ливия оппозицияһы лидерҙары сифатында йышыраҡ Ливияның Милли ҡотҡарыу фронтын етәкләүсе Ибраһим Сахад атала. Матбуғат Бөйөк Британияның Ливия оппозицияһы менән һөйләшеүҙәрҙәге «ҡыйынлыҡтар» хаҡында хәбәр итә. Оппозицияла тотош илде берләштерә алған лидер булмаған. Оппозицияла берҙәмлек булмаған, уға революция яғына күскән исламсылар, либералдар, диссиденттар һәм хәрбиҙәр ингән<ref>[http://perevodika.ru/articles/17786.html Ливийская оппозиция в буквальном смысле управляет протестами из Вашингтона («Libyan opposition literally running protests from Washington»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226232535/http://perevodika.ru/articles/17786.html |date=2011-02-26 }}//«Land Destroyer», Таиланд 23.02.2011 г.</ref>. Рәсәйҙең Ливиялағы элекке илсеһе Владимир Чамов оппозиция араһында, атап әйткәндә, [[Әл-Ҡаидә]] ойошмаһының «ислам террорсылары» барлығын күрһәткән. Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени оппозицияға ҡарата кире ҡарашын белдерҙе, уны «марионетка» тип атаны. Рәсәй Президентының Африкалағы махсус вәкиле Михаил Маргелов оппозиция вәкилдәре менән һөйләшеүҙәрҙән һуң «улар - лидерҙар булып торған етди һәм яуаплы кешеләр. Улар экстремистик идеялар тәҡдим итмәй, Ливияны берҙәм һәм бөтөн дәүләт булараҡ тотороҡло үҫтереү яҡлылар»<ref>[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/06/07/n_1873601.shtml Побывав в Бенгази, Маргелов заявил, что повстанцы согласны на посредничество России]//Газета.ru,07.06.2011 г.</ref>. ===== Ойошма ===== [[Файл:2011 Libyan uprising Voice of America.ogv|thumb|thumbtime=125|Ливия бойскауттары Бенгази социаль хеҙмәттәренә ярҙам итә.]] Оппозицияла ҡатнашыусыларҙың күбеһе 1952 йылғы Конституцияны ҡабаттан ҡайтырға һәм күп партиялы демократияға күсергә саҡыра. Ихтилалға ҡушылған хәрби частар һәм күп доброволецтар Жәмәһириәнең көстәренә ҡаршы тороу һәм илдә власты баҫып алыу өсөн хәрби подразделениелар төҙөй<ref>{{cite web|author=Gillis, Clare Morgana| url= https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/03/in-eastern-libya-defectors-and-volunteers-build-rebel-army/72018/ |title=In Eastern Libya, Defectors and Volunteers Build Rebel Army |date=2011-03-04 |work=The Atlantic|access-date=2011-03-12}}</ref>. Тобрукта доброволецтар ҡала хакимиәтенең элекке бинаһын протест белдереүселәргә ярҙам үҙәге итеп үҙгәртә. Доброволецтар нефть экспортына булышлыҡ итеү өсөн портты, урындағы банктарҙы һәм нефть терминалдарын һаҡлаған. Уҡытыусылар һәм инженерҙар ҡорал йыйыу буйынса комитет төҙөгән<ref name="The Economist"/>. Шулай итеп, тәьминәт линияларын доброволецтар хеҙмәтләндергән. Мәҫәлән, Мисуратта кешеләр көрәшселәргә көнөнә 8000-гә тиклем пицца ташыуҙы ойошторған<ref>{{cite news |url=https://edmontonjournal.com/news/Pizza+delivery+service+caters+Libya+front+line+rebels/5044735/story.html |title=Pizza delivery service caters to Libya's front-line rebels |work=Edmonton Journal |date=2011-07-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |archive-date=7 August 2011 |accessdate=2022-01-19 |archivedate=2011-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |date=2011-08-07 }}</ref>. Бенгазиҙа «Ливия» тигән бойондороҡһоҙ гәзит, шулай уҡ баш күтәреүселәр раҫлаған радиостанциялар барлыҡҡа килә<ref>{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12579451| title=New Media Emerge in 'Liberated' Libya|work=BBC News| date=2011-02-25| access-date=13 March 2011}}</ref>. Баш күтәреүселәрҙең ҡайһы берҙәре трайбализмға ҡаршы сығыш яһаны һәм «Трайбализмға, фракциялылыҡҡа - юҡ» лозунгылары менән жилет йөрөткән<ref name="The Economist"/>. Ливияла йәшәүселәрҙең ҡайһы берҙәре, элек экзекуциялар өсөн ҡулланылған яфалау камераларын һәм яйланмаларын таптыҡ, тип белдергән<ref>{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/03/20113122102545671.html| title=Evidence of Libya Torture Emerges| date=2011-03-01|access-date=13 March 2011|publisher=Al Jazeera}}</ref>. ===== Баш күтәреүселәрҙең составы ===== [[Файл:Bengasi court square 0824b.jpg|thumb|right|Бенгазиҙа суд майҙаны, 19 апрель, 2011 йыл. Йыйылыштар һәм демонстрацияларҙың үҙәк урынында режим ҡорбандарының фотоһүрәттәре урынлаштырылған.]] Баш күтәреүселәр араһында уҡытыусылар, студенттар, юристар һәм нефтселәр, шулай уҡ дезертир полицейскийҙар һәм һалдаттар бар ине<ref>{{cite news|author=Garcia-Navarro, Lourdes|title=As Tide Turns, Rebels' Dream Of 'Free Libya' Dims|newspaper=NPR.org|url=https://www.npr.org/2011/03/16/134594253/as-tide-turns-rebels-dream-of-free-libya-dims|publisher=[[NPR]]|access-date=30 March 2011}}</ref>. Күп кенә исламсылар көнсығышта ла, шулай уҡ Ливияның көнбайышында ла баш күтәреүселәр хәрәкәтенә ингән<ref>{{cite web|url=http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR500/RR577/RAND_RR577.pdf|title=Libya After Qaddafi: Lessons and Implications for the Future|last=Chivvis|first=Christopher S|publisher=RAND}}</ref>. Баш күтәреүселәр төркөмдәре башлыса Мисуратанан, Зинтан һәм Дернанан булған. Бенгазиҙа «17 февраль бригадаһы» 12 төрлө бригаданан торған ҡеүәтле ислам төркөмө була. «Лвия ҡалҡаны» Мисуратта һәм Зәүиәлә урынлашҡан. Шулай уҡ Ливияның ислам хәрби төркөмө һәм «Обайда ибн Джарра бригадаһы» була, ул баш күтәреүселәрҙең баш командиры генерал Абдулх Фәтх Юнисты үлтереү өсөн яуаплы тип таныла<ref>{{cite news|date=30 July 2011|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14352662|access-date=28 August 2012|title=Islamist Militia 'Shot Libya Rebel Abdel Fattah Younes'|work=BBC News}}</ref>. НАТО юғары баш командующийы Джеймс Ставридис белдереүенсә, разведка отчёттарында революционерҙар араһында Әл-Ҡаидә әүҙемлеге күрһәтелгән, әммә террористик төркөмдәрҙең күп булыуын раҫлау өсөн мәғлүмәт етмәй<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title = Libya: al-Qaeda Among Libya Rebels, Nato Chief Fears|work=The Daily Telegraph |location=London |author1=Winnett, Robert |author2=Gardham, Duncan |date=29 March 2011|access-date=10 August 2011}}{{cbignore}} </ref><ref>{{cite news|url = https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12901820 |title = Halt To Rebel Advance Creates Libyan Divide|work=BBC News|author=Simpson, John|date=29 March 2011|access-date=30 March 2011}}</ref>. Каддафи раҫлауҙарын 2008 йылда Триполи ҡалаһындағы Америка Ҡушма Штаттарының дәүләт департаментына һәм Вест-Пойнттағы Хәрби академияның терроризмға ҡаршы көрәш үҙәгенә ебәрелгән «Синджар яҙмалары» исемле йәшерен телеграмма раҫлай<ref>{{cite news|url=http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda|title=Libya rebels: Gaddafi could be right about al-Qaeda|work=The Week|author=Alexander Cockburn|date=24 March 2011|access-date=9 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130222112011/http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda |date=22 February 2013 }}</ref>. 2005 йылда WikiLeaks файлында, баш күтәреүселәрҙең лидеры Әбү Суфиян Ибраһим Әхмәт Хәмәд Бен Куму Гуантанамолағы элекке тотҡон, 1998 йылда Талибтарға ҡушылған Ливия ислам хәрби төркөмө ағзаһы булған<ref>{{cite news|last=Watt|first=Holly|title=WikiLeaks: Guantanamo detainee is now Libyan rebel leader|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=29 October 2011|work=The Daily Telegraph|date=26 April 2011|location=London}}{{cbignore}}</ref>. ===== Ливия республикаһының Күсмә милли советы ===== Ливия республикаһының ({{lang-ar|المجلس الوطني الانتقالي}})) Күсмә милли советы 2011 йылдың 27 февралендә Бенгазиҙа баш күтәреүселәрҙең урындағы халыҡ комитеттарының ғәҙәттән тыш ултырышында 5 мартта Ливияла власты алмаштырыу буйынса көстәрҙе берләштереү маҡсатында ойошторола, ул үҙен Ливияла берҙән-бер легитимлы власть тип иғлан итә<ref>{{cite news| url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-idUSTRE71G0A620110228| title=World raises pressure on Libya, battles for key towns|work=Reuters |last=Golovnina|first=Maria| date=2011-02-28|access-date=25 January 2012|location=Tripoli}}</ref>. Основными целями группы были координация сопротивления между городами, находящимися под контролем революционеров, и представление оппозиции всему миру<ref>{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011227175955221853.html#|title=Libya Opposition Launches Council|publisher=Al Jazeera| date=2011-02-27|access-date=13 March 2011}}</ref>. Бенгазиҙағы оппозиция хөкүмәте осоуһоҙ зона булдырырға һәм Жәмәһириәгә авиаудар яһарға саҡыра<ref name="nzherald1">{{cite news|author=Sengupta, Kim|url=http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&objectid=10711553|title=Why Won't You Help, Libyan Rebels Ask West|date=2011-03-11|work=The New Zealand Herald|access-date=13 March 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019223726/http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&objectid=10711553 |date=2017-10-19 }}</ref>. Совет үҙен Ливия Республикаһы хөкүмәте тип атай башланы, һәм мартҡа уның үҙенең веб-сайты барлыҡҡа килде<ref>{{cite web |title=The Council's Statement |publisher=[[National Transitional Council]] |url=http://ntclibya.org/english/ |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314133238/http://ntclibya.org/english/ |archive-date=2011-03-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110310050118/http://ntclibya.org/english/ |date=2011-03-10 }}</ref>. Жәмәһириәнең элекке юстиция министры Мостафа Абдул Жәлил февралдә яңы хөкүмәттең һайлауҙарға әҙерләнеүен, уның өс айҙан һуң уҙғарылыу мөмкинлеген белдерҙе<ref>{{cite web|url=http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&vId= |title=Libyan Ex-Minister Wants Election |date=2011-02-27 |publisher=Sky News |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110227071313/http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&vId= |archive-date=2011-02-27}}</ref>. 29 мартта Күсмә милли советының (ПНС) сәйәси һәм халыҡ-ара эштәр буйынса комитеты Guardian гәзитендә Ливия өсөн һигеҙ пункттан торған планы менән таныштырҙы. Улар ирекле һәм ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк һәм милли конституция әҙерләйәсәк, тип белдерҙе<ref name="vision">{{cite news |title=A Vision of a Democratic Libya|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/mar/29/vision-democratic-libya-interim-national-council|work=The Guardian|date=2011-03-29 |access-date=13 August 2011 |location=London}}</ref><ref name="vision2">{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329|title=Libyan Rebels Pledge Free and Fair Election|date=2011-03-29|agency=Reuters India}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727071811/https://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329 |date=2020-07-27 }}</ref>. ===== Ихтилал символикаһы ===== [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|200px|thumb|left|Ливия баш күтәреүселәре файҙаланған флаг. Ливия Короллегенең флагынан һыҙаттарының киңлеге менән айырыла.]] [[Файл:Flag of Libya (1951).svg|200px|thumb|right|Милли күсмә советы тарафынан рәсми рәүештә файҙаланылған Ливия Короллегенең флагы.]] Баш күтәреүселәр Бенгазиҙағы үҙәк ҡала суды бинаһы өҫтөндә торған Ливия Жәмәһириәһенең флагын алып ташлай һәм 1969 йылда власҡа Каддафи килгәнгә тиклемге булған Ливия Короллегенең дәүләт флагын күтәрә<ref>[http://www.rian.ru/tourism/20110221/336977438-print.html Количество российских туристов в Ливии минимально]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//«[[РИА Новости]],21.02.2011 г.»</ref><ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110221174059.shtml?print Протестующие взяли под свой контроль второй по населению город Ливии]//[[РБК]], 22.10.2011 г.</ref>. Демонстранттар сит ил вәкиллектәре биналарындағы Ливия Жәмәһириәһенең йәшел флагтарын элекке монархияның ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагтарына алмаштыра башлай<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=431733&tid=87353 Противники Каддафи подняли «обагренный кровью» флаг]//[[Вести (канал)|Вести]],26.02.2011 г.</ref>. 16 мартта демонстранттар Лондондағы Ливия илселегендәге йәшел флагты ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагҡа алмаштыра<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/16/ontotheroof/_Printed.htm Демонстранты лишили посольство Ливии в Лондоне национального флага]//[[Lenta.ru]],16.03.2011 г.</ref>. Монархия символикаһының күпмелер дәрәжәлә тергеҙелеүе Ливияның һуңғы короле Киренаиканан булыуы һәм күп һанлы Сенусий суфыйҙар орденына эйә булыуы менән бәйле. ===== Каддафи вәкилдәренең Күсмә милли советы яғына сығыуы ===== {{external media | topic = Мальтала Ливия «Мираж»дарының фотографиялары (борт номерҙары 502 һәм 508) н | subtopic = | font-size = | align = | clear = | width = | image1 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871388/&sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 после посадки] | image2 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871074/&sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 502 на стоянке] | image3 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871075/&sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 на стоянке ночью] | image4 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Mirage-F1ED/1876578/&sid=207e18551258aaa72def6f37d5c313ad № 502 на стоянке ночью] | image5 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1877456/&sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e Оба самолёта на следующий день после перелёта] }} * Демонстрацияла ҡатнашыусыларға ҡаршы протест билдәһе итеп Ливияның Бангладеш, Бөйөк Британия, Һиндостан, Индонезия, Ҡытай, Польшалағы илселәре отставкаға китә. Ғәрәп дәүләттәре лигаһы ҡарамағындағы Ливия вәкиле һәм илдең Юстиция Баш халыҡ комитеты секретары (министр) шулай уҡ эш иткән<ref>[https://vz.ru/news/2011/2/21/470505.html Послы Ливии начали массово подавать в отставку]//[[Взгляд.ру|Взгляд.ru]],21.02.2011 г.</ref>. * Ливияның Берләшкән Милләттәр Ойошмаһындағы илсеһе урынбаҫары Ибраһим Даббаши был хәлде «геноцид» һәм «Ливия халҡына һуғыш иғлан итеү» тип атаны, шулай уҡ Гаагалағы Халыҡ-ара трибуналдан Каддафи енәйәттәрен тикшерә башлауҙы талап итеүен белдерҙе<ref name="климов">Илья Климов.[http://www.vesti.ru/doc.html?id=430647 На улицах Триполи — настоящая война]//[[Вести.ru]]</ref>. * Эске эштәр министрлығы башлығы баш күтәреүселәр яғына сыға һәм Ливия граждандарын үҙенең өлгөһөнә эйәрергә саҡыра. * Ливияның генпрокуроры баш күтәреүселәр яғына сыға. * 2011 йылдың 21 февралендә Мальтаға идара ителмәгән ракеталар менән ҡоралланған ике «Мираж» F1 истребитель-бомбардировщигы ултырҙы. Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, Ливияның ике хәрби пилоты (ике лә полковник) Бенгази баш күтәреүселәренә һөжүм итеү бойороғон үтәүҙән баш тартып, үҙ самолёттарын ҡыуып алып киткән<ref name="mirages">[https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221 Two Libyan fighter pilots defect, fly to Malta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151344/https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],21 February 2011 {{V|5|3|2011}}</ref>. Ике лётчик та Мальтала сәйәси һыйыныу урыны һорай<ref>[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya Fears over safety of defecting military pilots’ families in Libya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308222950/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya |date=2011-03-08 }}//Times of Malta, 05 March 2011 {{V|6|3|2011}}</ref>. Шулай уҡ Мальтаға Ливиянан ике граждан вертолёты килә, уларҙың пассажирҙары, береһенең генә паспорты булһа ла, быраулау вышкаларында эшләүсе Франция граждандары тип таныта<ref>[http://gulfnews.com/news/region/libya/libyan-fighter-jets-helicopters-land-in-malta-military-1.765688 Libyan fighter jets, helicopters land in Malta: military]//Gulfnews,21 February 2011 {{V|5|3|2011}}</ref>. Мальтаның премьер-министры Лоренс Гонзи белдереүенсә, Ливия «Миражи»ҙы кире ҡайтарыуҙы үтенгән һәм хатта машиналарҙы кире алып ҡайтырға тейешле пилоттары менән Мальтаға граждандар самолётын ебәргән, әммә мальта яғы был үтенесте ҡәнәғәтләндереүҙән баш тартҡан<ref>[https://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227 Libyan plane brought pilots to Malta to return jets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151452/http://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],27 February 2011 {{V|5|3|2011}}</ref>. «Мираж» пилоттары Ливияла власҡа Милли күсеү советы килгәнгә тиклем Мальтала ҡалды, һуңынан тыуған илдәренә әйләнеп ҡайтты<ref>[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110919/local/Defecting-pilots-get-heroes-welcome.385296 Christian Peregin. Defecting pilots get heroes’ welcome] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925003727/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110919/local/Defecting-pilots-get-heroes-welcome.385296 |date=2011-09-25 }} {{V|26|9|2011}}</ref>. * 1 июндә нефть сәнәғәте министры Ливия Шукри Ганем көс ҡулланыу һәм көндәлек ҡан ҡойоу менән бәйле ил хөкүмәтенән китеүен иғлан итте. Шулай уҡ ул «Ливия йәштәренең конституция дәүләте өсөн көрәшен» хуплауын белдерҙе<ref>[https://korrespondent.net/world/1224059-bezhavshij-ministr-neftyanoj-promyshlennosti-livii-dal-press-konferenciyu-v-rime Бежавший министр нефтяной промышленности Ливии дал пресс-конференцию в Риме]//Korrespondent.net,01/06/2011 u/</ref>. * 7 июндә Ливияның хеҙмәт министры Әмин Мәнфүр үҙенең баш күтәреүселәр яғына сығыуы хаҡында белдерҙе<ref>[https://lenta.ru/news/2011/06/07/defect/ Ливийский министр труда сбежал от Каддафи]//[[Lenta.ru]],07.06.2011 г.</ref>. === Ҡәбиләләрҙең конфликтта ҡатнашыуы === Ливияла этник аҙсылыҡ 10 %-тан ашыуыраҡ тәшкил итә (иҫәпләү һәм күсмә халыҡтар булыуы менән бәйле уларҙың һаны тураһында аныҡ мәғлүмәттәр юҡ). Нигеҙҙә, улар - бербербер ҡәбиләләре - амазигтар һәм туарегтар, шулай уҡ илдең көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан тубу негроид ҡәбиләһе<ref name="gumilev">Виталий Трофимов-Трофимов [http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 Туареги — воины-торговцы на службе Заклинателя пустыни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111112708/http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 |date=2012-01-11 }}//Центр Льва Гумилева [http://www.win.ru/win/6874.phtml{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия статьи]</ref>. ==== Амазиги ==== Уларҙың «амазиг» тип аталыуы «азат кешеләр» тип тәржемә ителә, бербер ҡәбиләһе булып тора. Ливияла йәшәгән был ҡәбиләнең һаны 700 000 кеше, йәғни ил халҡының 10 % тәшкил итә<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Nuj8zrTDdtU 27-9-2011 Amazigh Libya celebrating victory over Gaddafi in Martyr square]</ref>. Туарегтарҙан айырмалы рәүештә, ултыраҡ халыҡ булып, Зувара, Гарьян, Яфран, Зинтан, Джаду һәм Налут кеүек ҙур ҡалаларҙа йәшәйҙәр. Был бербер ҡәбиләһенең милли мәҙәниәте ғәрәп ҡәбиләләренекенән айырыла, Каддафи идара иткән ваҡытта улар дискриминацияға дусар ителә. Уларҙың теле - тамазигт - һөйләшеү һәм яҙыу тулыһынса тыйылған<ref name="Libya’s Berbers">[http://www.alarabiya.net/articles/2011/09/28/169162.html Libya’s Berbers demand post-revolution dues]</ref>. Бөтә донъя амазиг конгресы (Париж) хуплаған амазигтар ихтилал башланғандан алып оппозиция менән теләктәш була һәм Каддафиға ҡаршы сығыш яһай. 1 октябрҙә Бадр һәм Тиджи ҡалалары тирәһендә ғәрәп ырыуы Сиаам яугирҙары менән Налуттан бербер ополчениелары араһында ҡораллы бәрелеш тураһында билдәле булды. Ливияның Күсмә Милли советы был хәлде таныны. Артабан общиналар араһында һөйләшеүҙәр алып барыла<ref>[http://edition.cnn.com/2011/10/01/world/africa/libya-war/index.html Anti-Gadhafi tribes clash in two Libyan locales]</ref>. ==== Туарегтар ==== Туарегтар иһә, киреһенсә, Каддафи хөкүмәтен яҡлау өсөн 2000-дән ашыу ҡәрҙәшен йәлеп иткән, сөнки ул һәр ваҡыт туарегтарҙың проблемаларына иғтибар биргән, гуманитар ярҙам күрһәткән, хәрби хеҙмәткә яллаған һәм күрше илдәрҙәге туарегтарҙың сауҙа мәнфәғәттәрен яҡлаған<ref name="gumilev" />. Шулай уҡ Каддафиҙың Мали һәм Нигерҙа 1970 йылдарҙағы хөкүмәткә ҡаршы туарег ихтилалдарын хуплауы, һуңыраҡ - Ливия хөкүмәте әүҙем хуплаған 100 000-дән ашыу туарегҡа күсеп ултырырға рөхсәт итеүе билдәле<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp |title=Libya officer at Tuareg-Arab talks in desert town |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp |date=2015-09-24 }}</ref>, ә бындай мигранттар йыш ҡына катиб нигеҙен тәшкил иткән<ref>[http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ Орхан Джемаль. Блог очевидца. Мифы о Ливийской войне, мире и революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809052919/http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ |date=2011-08-09 }}</ref>. 2011 йылдың сентябрь башында, йәнәһе лә, Ливиянан төньяҡ Нигерҙың сүл зонаһына ҡасҡан 150 мең кеше тураһында, улар араһында элек Каддафиға ялланған туарег күскенселәре лә бар тигән хәбәр килә. Күҙәтеүселәр һәм эксперттар Ливиялағы һуғыш һөҙөмтәһендә ҡоралланыу мөмкинлеге Нигер һәм Ливия менән күрше сүллек дәүләттәре аша Ислам Мәғрибе илдәрендә Әл-Ҡаидә ҡарамағына эләгеүенән ҡурҡа<ref>{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |title=Analysis — Libya’s war upsets the neighbours |access-date=2011-09-14 |archive-date=2011-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |date=2011-11-04 }}</ref>. 2011 йылдың сентябрендә бер нисә юғары вазифалы кешенең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең Ливия менән Нигер сиген үтеүе хаҡында мәғлүмәт килә башлай. Шулай уҡ Муаммар Каддафи Саадиҙың улы (29 сентябрҙән Интерпол эҙләй) әлеге мәлдә Нигерҙа йәшенгән<ref>[https://lenta.ru/news/2011/09/12/niger/ Сын Каддафи получил убежище в Нигере]</ref><ref>[http://english.aljazeera.net/indepth/opinion/2011/09/2011921142949286466.html Libya and the Sahel’s nightmare scenario]</ref>. ==== Каддафа ==== Ливия лидеры сығышы менән һан буйынса ҙур булмаған, әммә Магарх ҡәбиләһе (Барфалланан һуң, 1 миллион самаһы кеше) ҡурсауы аҫтында булған Каддафа ҡәбиләһенән. Сирт төп ҡалаһы иҫәпләнгән Магарх ҡәбиләһе Каддафиға иң лояль һәм бер үк ваҡытта Варфалла ҡәбиләһенең конкуренты булып тора. ==== Варфалла ==== Злитен, Хомс, Зәүиә ҡалаларында, шулай уҡ Триполи, Джанзура һәм илебеҙҙең башҡа бик күп ҡалаларында өҫтөнлөк иткән Ливияның иң ҙур ҡәбиләһе (1,1 миллион кеше) Варфалла ҡәбиләһенең берҙәм лидеры юҡ, ә уның вәкилдәре урындағы общиналар тирәләй бергә туплана. Һәм, төрлө ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең яза акциялары менән оҙатылған Варфалла ҡәбиләһенең бер нисә ихтилалы<ref>[http://www.philly.com/philly/news/nation_world/129426733.html Libyans differ on Gadhafi’s location]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>, а также о немилости правительства по отношению к городу Бени-Валид<ref>Paul Schemm [https://bonnercountydailybee.com/news/world/article_c3a51c2b-1efe-589c-85ff-a7314febfb2e.html Libya rebels focus on tribal city as Gadhafi haven]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//{{iw|Bonner County Daily Bee}}, 2 September 2011</ref>, шулай уҡ хөкүмәттең Бени-Вәлид ҡалаһына ҡарата ризаһыҙлығы тураһында билдәле булһа ла, 2011 йылғы граждандар һуғышы дауамында Варфалла ҡәбиләһе вәкилдәре ярайһы уҡ тотороҡло позиция биләй. Һуңғыһы власта Каддафи булған йылдарҙа бағымсылыҡ ярҙамы менән аңлатыла, улар лояллеккә һәм ярҙамға алмашҡа аҡса, машиналар, йорттар алған <ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?pageNumber=2&virtualBrandChannel=0 |title=Clock ticking on Gaddafi bastion’s last stand |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&virtualBrandChannel=0 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&virtualBrandChannel=0 |date=2018-09-27 }}</ref>. ==== Свейхтар ==== Урбанизацияланған һәм Ливияның иң яугир ҡәбиләләренең береһе - Свейхтар - Мисрата ҡалаһында йәшәй. Бени-Вәлид һәм Мисрата общиналары араһындағы мөнәсәбәттәр 1915 йылдаҙары Рамаҙан Әл-Свейхты үлтергәненән бирле сиктән тыш көсөргәнешле<ref>[http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi A score to settle Bani Walid, not just Gaddafi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111106114906/http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi |date=2011-11-06 }}</ref>. === Сит илдән ялланғандарҙың ер өҫтө операцияларында ҡатнашыуы === ==== Каддафи яғында ==== Билдәле булыуынса, Каддафи үҙ армияһына ышанмаған, шуға күрә Ливия армияһына ҡаршы альтернатив ҡораллы көстәр - катибтар (йәки ғәрәп теленән тәржемә иткәндә - батальондар) - муртазактар (башлыса Чадтан килгән ялланғандар) иҫәбенә формалашҡан шәхси гвардия - ойошторолған. Һәр бер катиб менән Каддафи туғандарының береһе идара иткән. Әгәр армия частары ҡаланан ситтә урынлашҡан икән, катибтар һәр ваҡыт ҡала үҙәгендә урынлашҡан. Тап ошо частар хөкүмәттең таянысы булған, һәм нәҡ яллаған ғәскәр революция башланған осорҙа уҡ ҡоралһыҙ демонстранттарға ҡаршы ут асҡан<ref>[http://tvrain.ru/teleshow/here_and_now/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ Орхан Джемаль: о Ливии и войне]</ref><ref>[http://www.kommersant.ru/doc/1619481 Ъ-Огонек — Перестрелка вместо перестройки]</ref><ref>[http://izvestia.ru/news/493290 Повстанцы в Мисурате смеются над Каддафи — Известия]</ref>. 22 февралдән һуң, Эске эштәр министрлығы башлығы Абдулла Фаттах Юныс фетнәселәр яғына күскәс, баш күтәргән Ливия халҡының төп дошмандары ялланғандар тип иғлан ителә. Ассошиэйтед Престың аноним сығанаҡтары, Бенгазиҙа бысаҡ һәм эре калибрлы ҡолалдар ҡулланған ялланғандарҙың йыртҡыслыҡтары тураһында 20 февралдә үк хәбәр ителә<ref>[http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html Ливия: оппозиционеров убивают секретные иностранные наемники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223194841/http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html |date=2011-02-23 }}//MIGnews.com ,20.02.2011 г.</ref>. 24 февралдә баш күтәреүселәр Бенгазиҙы контролгә алғандан һуң, «халыҡ дружиналары» яғынан Африка һәм ғәрәп илдәренең ялланғандарҙы язалауҙары тураһында хәбәр килә<ref>[https://rg.ru/2011/02/24/haos-anons.html Бежавшие из Ливии египтяне рассказывают о зверствах наемников и бомбардировках] // «[[Российская Газета|Российская Газета»]], 24 февраля 2011 г.</ref>. 25 февралдә хәбәр ителеүенсә, ялсылар Триполиҙың көнсығыш биҫтәһендәге демонстранттарҙы атып үлтерә<ref>[http://rus.err.ee/foreign/4f38920c-97b7-4d8e-b560-b630897a105d В Ливии наёмники открыли огонь по манифестантам]//Eesti Rahvusringhääling, 25.02.2011 г.</ref>. Human Rights Watch Халыҡ-ара хоҡуҡ һаҡлау ойошмаһы хәбәр итеүенсә, ул ялланыусыларҙы конфликтта файҙаланыуҙарын раҫлаған бер ниндәй ҙә дәлил таба алмаған. Илдең көнсығышында ялланған тип ғәйепләнеп ҡулға алынған бер нисә йөҙ кешенең барыһы ла сит ил эшселәре йәки хөкүмәт ғәскәрҙәре һалдаттары булып сыҡҡан<ref>[http://www.smh.com.au/world/black-men-mistaken-for-mercenaries-20110305-1biwb.html Black men mistaken for mercenaries]</ref>. Шикле һымаҡ тойолһа ла, айырым видеоматериалдар, Ливияла ялланып һуғышыусылар булыуын дәлилләй<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=psYirCAnmCA Mercenaries in Libya]</ref>. Мөхәмәт Нәббус нигеҙ һалған «Libya AlHurra» (ғәр. - «ирек») телеканалы, атап әйткәндә, Ливияла ялланып һуғышыусыларҙы күрһәтә<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=vAclhhHv43s Arab Awakening — Libya: Through the fire 14:24]</ref>. Артабан Каддафи власы дошмандары тарафынан Мисрат, Бир-әл-Ганем, Триполи, Себха һәм башҡа хәрби хәрәкәттәр урындарында төшөрөлгән видеокадрҙар Африка ялсыларының Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә булыуын иҫбатлай. Ләкин, ялланғандарҙан тыш, сит илдәрҙән кадрлы хәрбиҙәр булыуы тураһында ла хәбәр ителде. «Комсомольская правда» гәзите мәғлүмәтенә ярашлы, март аҙағында һәм апрель башында Белоруссиянан хәрби белгестәр илдең көнсығышында контрһөжүмдә хөкүмәт көстәренә булышлыҡ итте<ref name="комсомольская"/><ref name="иносми2011"/>. Мәҫәлән, хәрәкәт иткәндә Каддафи армияһы Бреги оппозицияһын еңә һәм Аджабиға яҡынлаша. Август-сентябрҙә илдең төньяҡ-көнбайышында белорустарҙың, шул иҫәптән снайперҙарҙың булыуы тураһында мәғлүмәт алғас, НАТО, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре һәм Катарҙың махсус подразделениелары менән туранан-тура бәрелештәрҙә ҡатнашыуы хаҡында һүҙ ҡуҙғатылды<ref>[https://lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]</ref>. Августа Белоруссияның өс гражданы (Валерий Гардиенко, Игорь Едимичев һәм Федор Труфанов)<ref>[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}}}</ref>) һәм сентябрҙә тағы берәүһе (Вячеслав Качура) хатта Триполиға баш күтәреүселәр тарафынан әсиргә алына<ref name="РИА"/><ref>[https://russian.rt.com/inotv/2012-06-05/Sud-nad-russkimi-naemnikami-v Суд над русскими наемниками в Ливии разозлил Москву // RT, 5 июня 2012 г.]</ref><ref>[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="РИА"/>) Чечен Республикаһы башлығы Рамзан Ҡадыров булышлыҡ иткән оҙайлы һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә Белорус Республикаһы граждандарын ваҡытынан алда азат итеүгә өлгәшелде (2018). Быға тиклем ул 334-се махсус тәғәйенләнешендәге отряд штабы начальнигы була<ref name='РИА' />. ==== Баш күтәреүселәр яғында ==== [[23 август]]а Мөхәмәт Каддафи Кирсан Илюмжинов менән телефон аша һөйләшкәндә, Триполиҙа уларға баш күтәреүселәр түгел, ә НАТО подразделениелары һәм ялланған һуғышсылар ҡаршы тора, тип хәбәр иткән<ref>[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники]</ref>. Британ гәзиттәре 23 августан башлап Ливияла Айырым һауа хеҙмәтенең (SAS) граждандар һуғышында ҡатнашыуы тураһында яҙа. The Guardian ( баш күтәреүселәр һөжүменең координацияһы), Daily Telegraph<ref>{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Norton-Taylor.|publisher=''[[The Guardian]]'', 23 August 2011|title=SAS troopers help co-ordinate rebel attacks in Libya|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ1WglB?url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archivedate=2012-09-15}}</ref> (координация атак повстанцев), [[Daily Telegraph]]<ref>{{cite web|accessdate=|first=|last=Thomas Harding, Gordon Rayner and Damien McElroy.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 24 Aug 2011|title=Libya: SAS leads hunt for Gaddafi|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ2X0RE?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archivedate=2012-09-15}}</ref><ref>{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Spencer and Ruth Sherlock.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 03 Sep 2011|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|title=The hunt for Gaddafi: 'even if he is in hell, we will chase him there and fight'|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ3mktQ?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|archivedate=2012-09-15}}</ref> (Каддафины эҙәрлекләү). 26 октябрҙә Дохе ҡалаһында Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан дәүләттәрҙең ҡораллы көстәре штабтары начальниктарының осрашыуында ҡораллы көстәр Генераль штабы начальнигы Катар Хамад бен Али әл-Атия Катар хәрбиҙәренең Ливияның Күсмә милли советы хәрби формированиелары яғында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуын рәсми таныны, был 2011 йылдың мартында коалицияға бирелгән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы мандатына ҡаршы килә<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html Росбалт. Катар признал участие своих солдат в боевых действиях в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111030010322/http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html |date=2011-10-30 }}</ref><ref>[http://www.interfax.ru/news.asp?id=213914 Интерфакс. Катар признал, что оказывал военную помощь ливийской оппозиции]</ref><ref>[http://www.kommersant.ru/news/1803756 Коммерсант. Власти Катара признали участие в войне в Ливии на стороне ПНС]</ref>. === Ҡорал === ==== Каддафи ғәскәрҙәренең Скад ракетаһын ҡулланыуы ==== 17 августа мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре конфликт башланғандан алып тәүге тапҡыр «Скад» ракетаһын ҡулланған. Ракета сүлгә ҡолаған, ҡорбандар юҡ, тип хәбәр ителә. Хәрби эксперттар иҫәпләүенсә, Каддафи ғәскәрҙәренең арсеналдағы 200-ҙән ашыу «Скад» ракетаһы бар<ref>[http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html Ливия: Силы Каддафи запустили ракету «Скад»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131131835/http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html |date=2012-01-31 }}</ref>. 23 августа Сирт ҡалаһынан М. Каддафи ғәскәрҙәре Мисрата порты йүнәлешендә өс «Скад» ракетаһы менән атҡаны билдәле була. Зыян күреүселәр юҡ, ракеталарҙы осороу тураһында мәғлүмәтте НАТО етәкселектә раҫланы<ref>[http://podrobnosti.ua/accidents/2011/08/23/787222.html Силы Каддафи запустили не одну, а три ракеты «Скад» в лагерь повстанцев]</ref>. 9 сентябрҙә улар альянс авиацияһының Бени-Валид районында ике «Скад» ракетаһын тотоп алыуын хәбәр итте<ref>[http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data/international/2011/September/international_September392.xml&section=international&col= NATO destroys two Scud missiles near Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913142524/http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data%2Finternational%2F2011%2FSeptember%2Finternational_September392.xml&section=international&col= |date=2011-09-13 }}</ref>. ==== Баш күтәреүселәрҙе ҡорал менән тәьмин итеү ==== Француз хәрбиҙәре Эз-Зинтан һәм Эр-Рагуб ҡалалары тирәһендә Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан амазиг ырыуы баш күтәреүселәренә ярҙам итеү өсөн парашют ысулы менән ҡорал ырғыта. Ләкин Каддафи контрразведка сираттағы ҡорал ташлау ваҡытын һәм француз пилоттарының амазигтар менән бәйләнеш ысулдарын белә. Контрразведка француз командованиеһы менән радиоуйынға инә һәм 2011 йылдың июлендә француздар ҡоралды (граждандар өсөн ҡурҡыныс тыуҙырған пехотаға ҡаршы миналар) хөкүмәт хәрби часына ырғыта, һәм быны Ливия телевидениеһы операторҙары төшөргән. Бынан һуң Францияның Сит ил эштәре министрлығының рәсми вәкиле Бернар Валеро «Жәбәлл Нефусса таулы райондары граждандарының хәүефен иҫәпкә алып», уны ҡотҡарыу өсөн «үҙен-үҙе һаҡланыу саралары» кәрәк булғанлығын, улар «БМО Именлек советы резолюцияларына ярашлы» килтерелгәнен белдерҙе<ref>[http://www.izvestia.ru/news/493695 Ю. Кравчинский, И. Являнский, О. Шевцов. Как французы сбрасывали оружие «берберским повстанцам»]</ref>. Өҫтәүенә, ҡорал поставкалау Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының 1970-се резолюцияһы менән туранан-тура тыйыла. 2011 йылдың 26 октябрендә Судан президенты Ғүмәр әл-Бәшир Судан баш күтәреүселәрҙе ҡорал һәм боеприпастар менән тәьмин иткәнен таныны. Ул «Трополгә ингән отрядтарҙың ҡоралдарының һәм хәрби сараларының бер өлөшө 100 процент судандыҡы» тине<ref name=autogenerated11>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |title=Sudan armed Libya’s former rebels — Reuters |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |date=2016-03-04 }}</ref>. Уның һүҙҙәренсә, был Муаммар Каддафиҙың Дарфурҙа һәм Көньяҡ Суданда хөкүмәткә ҡаршы көстәргә күрһәткән ярҙамына яуап итеп эшләнгән<ref name=autogenerated11 />. == Һуғыш барышы == === Протестарҙың башланыуы === [[Файл:Bayda protest cropped.jpg|thumb|left|Әл-Ороба урамында протестар, Байда, 13 ғинуар, 201йыл.]] 2011 йылдың 13 ғинуарынан 16 ғинуарына тиклемге осорҙа, торлаҡ йорттар төҙөлөшөндә ришүәт менән бәйле тотҡарлыҡтарға ризаһыҙлыҡ белдереп, Эл-Байдала, Дернда, Бенгазиҙа һәм башҡа ҡалаларҙа хөкүмәт төҙөп ятҡан йортто биләй башлай.Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр Байдала полиция менән бәрелешкән һәм хөкүмәт учреждениеларына һөжүм иткән<ref>{{cite web|title=Libyans Protest over Delayed Subsidized Housing Units |url=http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |date=2011-01-16 |work=Almasry Alyoum |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322055904/http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |archive-date=2011-03-22}}</ref><ref>{{cite web |title=Libya Protest over Housing Enters Its Third Day |url=http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |author=Abdel-Baky, Mohamed |date=2011-01-16 |work=Al-Ahram |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |archive-date=2011-07-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |date=2011-07-19 }}</ref>. 27 ғинуарға хөкүмәт кешеләрҙе торлаҡ менән тәьмин итеү өсөн 20 миллиард евронан ашыу күләмендә инвестиция фондын булдырыу менән торлаҡ тәртипһеҙлектәренә иғтибар иткән<ref name=fund-reuters>{{Cite news|title=Libya Sets Up $24 Bln Fund for Housing|url=https://www.reuters.com/article/libya-fund-investment-idUSLDE70Q1ZM20110127|access-date=18 March 2011|work=Reuters |date=2011-01-27|first=Souhail|last=Karam}}</ref><ref>{{cite news|last=Weaver|first=Matthew|date=2011-01-16|url=https://www.theguardian.com/world/2011/jan/16/muammar-gaddafi-condemns-tunisia-uprising|title=Muammar Gaddafi Condemns Tunisia Uprising|work=The Guardian|access-date=13 August 2011|location=London}}</ref>. [[Файл:My name is freedom DSCF0480b.jpg|thumb|right|upright|140px| Бенгазиҙа ғәрәп яҙы менән бәйләнеште сағылдырған граффити.]] Ғинуар аҙағында Жамал әл-Хажи, яҙыусы, сәйәси күҙәтеүсе һәм бухгалтер, Тунис һәм Мысыр революциялары уңышынан илһамланып, «интернетта Ливиялағы ҙур азатлыҡҡа ярҙам итер өсөн демонстрациялар үткәрергә саҡыра». 1 февралдә полиция хеҙмәткәрҙәре уны штатта ҡулға ала, ә 3 февралдә уға үҙенең машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Әбдел хажи үҙенең көсһөҙ сәйәси инаныуҙары өсөн төрмәгә ябылғас, күреүебеҙсә, уны ҡулға алыуға сәбәпсе булған. 1 февралдә штат кейемле полиция хеҙмәткәрҙәре уны ҡулға ала, ә 3 февралдә уға машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Amnesty International белдереүенсә әл-Хажи элек ҡулға алыныуының ысын сәбәбе, күрәһең, үҙенең көс ҡулланмаған сәйәси инаныуҙары, демонстрацияға саҡырыуы булған.<ref name="AI_JamalH">{{cite web|title=Libyan Writer Detained Following Protest Call|publisher=[[Amnesty International]]|date=2011-02-08|url=https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|access-date=2011-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|archive-date=2011-02-09|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08 |date=2011-02-09 }}</ref>. Февраль башында Каддафи Жәмәһириә исеменән сәйәси активистар, журналистар һәм киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре менән осрашты һәм, улар, Лиыияла тыныслыҡты боҙған йәки хаос тыуҙырған осраҡта, яуаплылыҡҡа тарттырыласаҡ, тип иҫкәртте<ref name="awsat"/>. [[Файл:First demonstrations calling for toppling the regime in Libya (Bayda, Libya, 2011-02-16).jpg|thumb|left|Байдалағы тәүге демонстрациялар. Полиция машинаһы 2011 йылдың 16 февралендә хәҙер Осҡон тип билдәле булған Ат-Талхи киҫелешендә янған.]] Тәртипһеҙлектәр һәм бәрелештәр 2011 йылдың 2 февралендә башлана. Тиҙҙән ҡаршылыҡ күрһәтеүсе һәм сит ил киң мәғлүмәт саралары уларҙы Ливия лайыҡлылыҡ революцияһы тип атай<ref>{{cite journal|doi=10.1215/01903659-1506283 | volume=39 | issue=1 | title=A Revolution of Dignity and Poetry |url=https://archive.org/details/boundary-2_spring-2012_39_1/page/137 | year=2012 | journal=Boundary 2 | pages=137–165 | last1 = Omri | first1 = Mohamed-Salah}}</ref>. Сит ил эшселәре һәм ризаһыҙлыҡ белдергән граждандар Зәүиәнең төп майҙанында, урындағы ҡала хакимиәтенә ҡаршы протест үткәрә. Унан һуң полиция һәм Каддафи яҡлылар баҫтырған сыуалыштар башланған. Ливиялағы ихтилал иһә 15 февралдә Бенгази ҡалаһындағы ваҡиғанан башлана<ref name="newsru" /><ref>{{cite news|author=Staff|title=Libyan Police Stations Torched&nbsp;– Clashes Reported Across the Country, as Security Forces and Government Supporters Confront Demonstrators|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/5wYDLZMdr?url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|archivedate=2011-02-16|deadurl=no}}</ref><ref name="15 Feb BEN">{{cite web|author=Edwards, William|title=Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi|url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|publisher=[[France 24]]|date=2011-02-16|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG3YR4t?url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|archivedate=2012-07-15}}</ref>. Быға юрист һәм хоҡуҡ һаҡлаусы Фәтхи Тербилде ҡулға алыу сәбәпсе булған (һуңғараҡ азат ителгән)<ref name="newsru" />. Ғәмәлдәрен социаль интернет-селтәрҙәр аша көйләүсе демонстранттар<ref>[https://news.ub.ua/ru/print/6786-v-livii-segodnya-sostoitsya-den-gneva.html В Ливии сегодня состоится «День гнева»]. // Портал «УкрБизнес», 17.02.2011 г.</ref> урындағы хакимиәт бинаһы янына йыйылды һәм уны азат итеүҙе талап итте<ref>[http://ura-inform.com/ru/politics/2011/02/17/lybiadem В Ливии сегодня пройдет «День гнева»]//УРА-Информ,17.02.2011 г.</ref>. Һуңынан кешеләр ҡала үҙәгенә йүнәлә, һәм унда низағ була. 600-гә яҡын кеше ҡатнашҡан демонстрация барышында хөкүмәттең отставкаға китеүен талап итеү яңғыраны. Протест күрһәтеүселәр яндырғыс ҡатнашмалар һәм таштар менән ҡоралланған була. Полиция халыҡҡа ҡарша күҙ йәштәрен ағыҙыусы газ, һыу пушкалары һәм резина пулялар ҡуллана<ref>{{cite web|author=<!--[if IE 6]> <![endif]--> |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/16/137834.html |title=Clash breaks out as Libya braces for 'day of anger' |publisher=Alarabiya.net |date=2011-02-16 |access-date=2013-10-02}}</ref>. Бәрелешеүҙәр барышында 38 кеше, шул иҫәптән хәүефһеҙлек хеҙмәтенең 10 хеҙмәткәре зыян күргән<ref>[http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html В результате беспорядков в Ливии погибли 4 человека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110220205138/http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html |date=2011-02-20 }}//Росбалт, 17.02.2011 г.</ref><ref>{{cite news|last=Edwards|first=William |title = Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi |url = http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|work=[[France 24]]|date=2011-02-16|access-date=26 March 2011}}</ref>. [[Файл:A Benghazi girl holding a paper.jpg|thumb|Бенгази. 2011 йылдың 23 феврале. Ливия ырыуҙары берҙәм, тигән яҙыулы плакат тотҡан ҡыҙыҡай.]] Демонстранттар «Әбү Сәлим» төрмәһендә үлтерелгән кешеләрҙең фотоһүрәттәрен тотоп барған: 1996 йылдың 29 июнендә, тотҡондарҙы тотоу шарттарына ҡаршы протест белдергәс, төрмәлә 1200-гә яҡын кеше атып үлтерелә. Фәтхи Тербиль һәләк булғандарҙың туғандарының рәсми вәкиле булып сығыш яһаған<ref name="newsru">[http://www.newsru.ru/world/16feb2011/bengazi.html Волна революций докатились до Ливии: на улицах начались драки, людей разгоняют горячей водой]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],16.02.2011 г.</ref>. [[Файл:Benghazi - Flickr - Al Jazeera English (1).jpg|thumb|right|2011 йылдың 25 феврале. Бенгазиҙа Каддафиға ҡаршы сыҡҡан бер нисә йөҙ кеше.]] Һөҙөмтәлә властар «Әбү Сәлим» төрмәһенән «Ливия көрәше ислам төркөмө»нөң 110 ағзаһын сығара<ref>[http://mvkursk.ru/topnews/18260.html Ливийская оппозиция проводит «День гнева» для Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111141032/http://mvkursk.ru/topnews/18260.html |date=2012-01-11 }}/ИА «Свободная волна», 17.02.2011 г.</ref>. Яҙыусы Иҙрис Әл-Месмари Әл-Джазирегә полицияның протест белдереүе тураһында интервью биргәндән һуң бер нисә сәғәт үткәс ҡулға алына<ref name=erupts15Feb>{{cite news| title=Libyan Police Stations Torched|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/20112167051422444.html |access-date=26 March 2011}}</ref>. Бенгазиҙағы бәрелештәрҙән һуң баҫылған белдереүҙә Ливия чиновнигы, хөкүмәт «кешеләр төркөмөнә төндә йөрөргә һәм Ливия хәүефһеҙлеге менән уйнарға мөмкинлек бирмәй», тип иҫкәртте. Белдереүҙ: «Уҙған төндә кешеләрҙең ҙур булмаған төркөмдәре - 150-гә тиклем кеше - ошондай хәл тыуҙырҙы. Сит кешеләрҙең ҡайһы берҙәре был төркөмгә үтеп ингән. Улар урындағы суд процесын юҡҡа сығарырға маташҡан. Беҙ быға бөтөнләй юл ҡуймаясаҡбыҙ, һәм халыҡты, хөкүмәтте ҡолатыуға саҡырһа ла, ғәмәлдәге каналдар буйынса үҙ проблемаларын әйтеп бирергә саҡырабыҙ» тиелә<ref>{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12477275 | work=BBC News | title=Libya protests: Second city Benghazi hit by violence | date=2011-02-16}}</ref>. 16 февралгә ҡарата төндә Бейидала, Зәүиәлә һәм Зинтанда Каддафи хөкүмәтен тар-мар итергә саҡырған йөҙҙәрсә кеше полиция һәм хәүефһеҙлек хеҙмәте биналарын яндыра<ref name=erupts15Feb/><ref name="auto">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/media/press/what-happened-next-the-big-stories-of-2009-6278870.html|title=What happened next? The big stories of 2011|work=The Independent|access-date=18 December 2011|date=2011-12-18|location=London}}</ref>. === Хөкүмәттең башланғыс эшмәкәрлеге === Низағ алдындағы көндәрҙә Каддафи 17 февралдә үтергә тейешле хөкүмәткә ҡаршы митингыла ҡатнашырға саҡыра. Халыҡ-ара көрсөк төркөмө, был халыҡ иғтибарын үҙенән һәм Жәмәһириә сәйәси системаһынан хөкүмәт чиновниктарына күсереүгә йүнәлтелгән сәйәси манёвр булған, тип иҫәпләй<ref name="crisisgroup"/>. Һуңыраҡ февралдә Каддафи бунтарыусыларҙың «Әл-Ҡаидә» йоғонтоһонда булыуын, Усама Бен Ладендың һәм эсемлектәргә, таблеткаларға, һөткә, кофеға һәм Нескафеға өҫтәлгән галлюциноген наркотиктарҙың шәхсән тәьҫирендә булыуын белдерҙе<ref>{{cite news |author1=Millership, Peter |author2=Blair, Edmund |url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-gaddafi-idUSTRE71N4NI20110224 |title=Gaddafi Says Protesters Are on Hallucinogenic Drugs |date=24 February 2011 |work=Reuters|access-date=18 March 2011}}</ref><ref>{{cite news|author=Ben Gedalyahu, Tzvi|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/142629| title=Yemen Blames Israel and US; Qaddafi Accuses US&nbsp;– and al-Qaeda|publisher=Arutz Sheva| date=2 March 2011|access-date=18 March 2011}}</ref>. Каддафи һуңғараҡ шулай уҡ уның идараһына ҡаршы баш күтәреү «сит ил дәүләттәренең колониалистик заговоры» һөҙөмтәһе булыуын белдерҙе, атап әйткәндә, Францияны, Америка Ҡушма Штаттарын һәм Бөйөк Британияны нефтте контролдә тоторға һәм Ливия халҡын ҡол итергә теләүендә ғәйепләй. Ул революционерҙарҙы «тараҡандар» һәм «ҡомаҡтар» тип атай һәм, ихтилал баҫтырылғансы, отставкаға китмәҫкә һәм Ливияны таҙартырға ант бирә<ref name="deserve_to_live">{{cite news|author=Blomfield, Adrian| url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live| title=Libya: 'More Than 1,000 Dead'| date=23 February 2011|access-date=26 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London}}{{cbignore}}</ref><ref name="three_scenarios">{{cite news|last=Ajbaili|first=Mustapha |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/26/139381.html| title= Three Scenarios for End of Gaddafi: Psychologist| date=26 February 2011|access-date=11 August 2011|publisher=[[Al Arabiya]]}}</ref><ref>{{cite news|date=9 March 2011|url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/03/09/140782.html |title= Gaddafi Warns of al-Qaeda Spread 'Up to Israel' |publisher=[[Al Arabiya]]|access-date=11 August 2011}}</ref>. «Сыуалыштарға ҡотҡо һалған күп кешеләр ҡулға алынды. Ливия уларҙың ''Әл-Ҡаидәнеке'' икәнлеген күрһәтәсәк. Ҡайһы бер йәш баш акүтәреүселәр хаталы юлға баҫҡан. Хөкүмәт улар менән һөйләшеүгә әҙер», - тине Мальта илсеһе. Ул Ливия көнсығышында 2500-гә яҡын сит ил һуғышманының эш итеүе һәм башлыса сыуалыштар тыуҙырыуы хаҡында белдерә. «Таһрир майҙанында һәм Туниста күргәндәребеҙ асыҡ аңлашыла ине. Ләкин Ливияла башҡасараҡ»<ref name="maltatoday.com.mt">{{cite web|last=Balzan |first=Saviour |url=http://www.maltatoday.com.mt/en/newsdetails/news/national/Unrest-caused-by-Al-Qaeda-insurgents-govt-right-in-using-force-Ambassador |title=– Malta's news portal |publisher=Maltatoday.com.mt |date=24 February 2011 |access-date=27 August 2013}}</ref>. Каддафи үҙен «бәҙеүән-яугир» тип атай, артабан һуғышырға һәм «ғазап сигеүсе» булып үлергә ант итә һәм үҙенең яҡлыларын өйҙәрен ташлап китергә, революционерҙарҙың «өңөнә» һөжүм итергә саҡыра. Каддафи әлегә көс ҡулланыу тураһында бойороҡ бирмәүен белдерә, әгәр башлаһа, «барыһы ла янасаҡ», тип янай. Отставкаға китеү талаптарына яуап биреп, ул, «власта халыҡ» торғанын, «церемональ вазифа» биләгәнлеген иҫкә алып, отставкаға китә алмауын белдергән<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/201122216458913596.html |title=Defiant Gaddafi Vows To Fight On|publisher=Al Jazeera|date=23 February 2011 |access-date=11 August 2011}}</ref>. === «Асыу көнө» === «Асыу көнө»н ливиялылар ил эсендә лә, унан ситтә лә 17 февралгә билдәләй<ref name="awsat" /><ref>{{cite news| title=Calls for Weekend Protests in Syria|date=2011-02-04|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201122171649677912.html |access-date=26 March 2011}}</ref><ref>{{cite news|last=Debono|first=James|title=Libyan Opposition Declares 'Day of Rage' Against Gaddafi|work=[[Malta Today]]|url=https://www.maltatoday.com/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|access-date=10 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|archive-date=13 February 2011|url-status=dead|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi |date=2011-02-13 }}</ref>. Ливия оппозицияһының милли конференцияһы Каддафи хөкүмәтенә ҡаршы сығыш яһаусы бөтә төркөмдәрҙең биш йыл элек булып үткән Бенгази демонстрацияһын хәтерләп 17 февралдә сығыш яһауын һораны<ref name="awsat">{{cite news |last=Mahmoud |first=Khaled |title=Gaddafi Ready for Libya's 'Day of Rage' |date=2011-02-09 |work=Asharq Al-Awsat |url=http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&id=24095 |access-date=10 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&id=24095 |archive-date=23 February 2011 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&id=24095 |date=23 February 2011 }}</ref>. Протестар Тунис һәм Мысыр революциялары менән илһамландырылған<ref name="awsat" />. 17 февралдә Бенгази, Бевида, Эз-Зинтан, Ружбан, Аждабия һәм Дерна ҡалаларында күмәк сығыштар булды. Ливияның хәүефһеҙлек көстәре ҡаршылашыусылар төркөмөнә хәрби патрон менән ут асты<ref name="autogenerated1" />. Штаб-фатиры Женевала урынлашҡан Ливияның Human Right Solidarity хоҡуҡ һаҡлаусы ойошмаһы, шаһиттарҙың әйткәненән сығып, протест сығышының 13 ҡорбаны тураһында хәбәр итә<ref>[http://www.metronews.ru/mir/livijcy-trebujut-otstavki-kadaffi/Tpokbq!rUmvObbTbUFk/ Ливийцы требуют отставки Кадаффи]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Metro International]],17.02.2011 г.</ref>. Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр яуап итеп бер нисә хөкүмәт бинаһын, шул иҫәптән полиция участкаһын яндыра<ref>{{cite news |title=Anti-Government Protesters Killed in Libyan Clash |url=https://www.usatoday.com/news/world/2011-02-17-libya-protests_N.htm |agency=Associated Press|work=USA Today |date=2011-02-17 |access-date=12 August 2011}}</ref><ref>{{cite news |url= https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/20/AR2011022004185.html|title=Military Helicopters Reportedly Fire on Protesters in Libya|last1=Raghavan|first1=Sundarsan|last2=Fadel|first2=Leila |work=The Washington Post |date=2011-02-21|access-date=23 July 2011}}</ref>. Триполиҙа урындағы телевидение һәм радиостанция офистары талана, баш күтәреүселәр шулай уҡ именлек хеҙмәте биналарына, революция комитеттары офистарына, Эске эштәр министрлығы һәм Халыҡ залы бинаһына (Ливия парламенты бинаһы) ут төртә<ref name="crisisgroup">{{Cite web|title=POPULAR PROTEST IN NORTH AFRICA AND THE MIDDLE EAST (V): MAKING SENSE OF LIBYA. Middle East/North Africa Report N°107|date=2011-06-06|publisher=[[International Crisis Group]]|url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|url-status=dead|archive-date=2011-07-11|page=4 (page 9 of PDF)}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf |date=2011-07-11 }}</ref>. 2006 йылда Бенгази ҡалаһында 10-дан ашыу кеше ҡорбан ителгән Италия консуллығында карикатура низағына бәйле килеп тыуған протест акцияһының биш йыллығы уңайынан Ливияла «Асыу көнө» ойошторола<ref>* [http://www.polit.ru/news/2006/02/18/bengazy_print.html Ливия: демонстрация в Бенгази возобновилась] {{Недоступная ссылка|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//[[Полит.ру]],18.02.2066 г. * [http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html В Ливии на акцию протеста вышли две тысячи человек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120708/http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html |date=2014-04-28 }}//MIGnews.com.ua,16.02.2011 г. * [http://www.kyivpost.ua/world/news/vo-vremya-akcij-protesta-v-livijskom-gorode-bengazi-pogibli-20-chelovek.htmlВо{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<nowiki> время акций протеста в ливийском городе Бенгази погибли 20 человек] //Kyiv Post,18.02.2011 г.</nowiki> * [http://news.israelinfo.ru/world/36179?for_printing{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}Ливия<nowiki>: «День гнева» против Каддафи]//Israelinfo.ru, 17.02.2011 г.</nowiki> * [https://lenta.ru/news/2011/02/16/benghazi/_Printed.htm На акцию протеста в Ливии вышли две тысячи человек]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.</ref>. Триполиҙа, баш ҡалала, Каддафи яҡлылар митингыһы үтә. === Һуғыштың беренсе осоро. Халыҡ-ара интервенция алдынан (17 февраль — 19 март 2011 йыл) === [[Файл:Victims of Abu Sleem massacre.JPG|thumb|250px|Демонстранттар Бенгазиҙа 1996 йылда Әбү-Сәлим төрмәһендә ризаһыҙлыҡ сығышы баҫтырылғанда һәләк булғандарҙың портреттары төшөрөлгән плакаттарҙы ҡарай ]] === Киренаиканың ҡалаларында тулҡынланыуҙар һәм һуғыштар (18—20 февраль) === [[Файл:Libyan flag above the communications tower in Al Bayda (Libya, 2011-07-17).jpg|thumb|left|Байдалағы элемтә башняһы өҫтөндә Ливия Күсмә милли советының флагы.]] 17-18 февралдән алып Бенгазиҙағы хөкүмәткә ҡаршы сыуалыштар, бында урынлашҡан Ливия армияһы частары оппозиция яғына сыҡҡанлыҡтан, ҡораллы фетнәгә әүерелә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/02/22/army/ Группа офицеров ливийской армии призвала к свержению Каддафи]//[[Lenta.ru]],22.02.2011 г.</ref>, һуңынан улар боласылар менән бергә урындағы радиостанцияны баҫып ала һәм яндыра<ref>[http://www.rosbalt.ru/2011/02/18/821044.html В Ливии манифестанты сожгли радиостанцию]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Росбалт, 18.02.2011 г.</ref>. Ливияның Эске эштәр министрлығы башлығы армия генералы ''Әбдел Фәттәх Юныс'' Каддафи менән мөнәсәбәтен өҙә һәм армияны ҡаршылыҡ белдереүселәр яғына сығырға саҡыра. Һөҙөмтәлә, Ливияның ҡораллы көстәре ғәмәлдә баш күтәреүселәр яғына күскән һәм Триполи хөкүмәтенә буйһонған частарға бүленә. Йәкшәмбе, 20 февралдә, хәрбиҙәр ҡалдырған үҙәктәге хәрби база һәләк булғас, ҡала баш күтәреүселәрҙең тулы контроленә күсә<ref>[http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html Оппозиция захватила военную базу в ливийском городе Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223005017/http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html |date=2011-02-23 }}//Росбалт, 20.02.2011 г.</ref>. Авиация Бенгазиҙа фетнәселәр ҡулындағы хәрби базаға һөжүм итә. 19 февралдә шаһиттар Ливияла вертолёттар хөкүмәткә ҡаршы халыҡ төркөмөн утҡа тотоуын хәбәр итә<ref>{{cite news|last=Basu|first= Moni|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/02/19/libya.protests/|title=Libyan demonstrators Say They'll Soldier on Despite Violent Crackdown|publisher=CNN|access-date=31 March 2011|date=20 February 2011}}</ref>. 18 февралдә баш күтәреүселәр, полиция ҡаршылығын ҡыйратып, Әл-Байда ҡалаһын контролгә ала, хәбәр ителеүенсә, урындағы полиция һәм сыуалыштарға ҡаршы көрәш буйынса подразделениелар протест белдереүселәр яғына күсә<ref name=liveblog217>{{cite news|url=http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|title=Libya&nbsp;– Live Blog|publisher=Al Jazeera|date=17 February 2011|access-date=10 April 2011|archive-date=23 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223072304/http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.newsru.ru/world/18feb2011/livia_opp.html Ливийская оппозиция утверждает, что взяла под контроль город. Полиция и военные переходят на сторону демонстрантов]{{Недоступная ссылка|date=November 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],18.02.2011 г.</ref>. Армия Байд ҡалаһынан китә. Мысыр өлгөһөндә Ливияла 19 февралгә ҡарай төндә властар интернетты өҙгән<ref>[https://lenta.ru/news/2011/02/19/libya/ В Ливии отключен интернет]//[[Lenta.ru]],19.02.2011 г.</ref>. {{Врезка | Выравнивание = right | Заголовок =Муаммар Каддафиҙың Ливия халҡына мөрәжәғәте | Содержание =Мин бер ҡасан да Ливия ерен ҡалдырмам, һуңғы тамсы ҡаныма тиклем һуғышасаҡмын һәм бында ата-бабаларым менән ғазап сигеп үләсәкмен… <br>Каддафи президент түгел, ул - революция лидеры һәм ливиялыларға дан килтергән яугир-бәҙәүи. | Подпись = [[21 февраль]] [[2011 йыл]]<ref>[http://newsru.com/world/22feb2011/gaddafy.html Каддафи, чьи войска убили уже сотни демонстрантов, выступил: он "умрет как мученик"]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.</ref> | Ширина = 235px }} [[Файл:Sirt Front-final.svg|thumb|350px|Көнсығыш фронт]] 20 февралдә халыҡ-ара берләшмәне «мәғлүмәт бомбаһы» шартлата (Рәсәйҙең «Комсомольская правда» гәзите баһаһы буйынса)<ref name="kp.ru">Юлия Алёхина [http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 Запад врет о бунте в Ливии, как в 2008-м о войне в Грузии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221010190011/http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 |date=2022-10-10 }}//[[Комсомольская правда]],28.02.2011 г.</ref>, уға ярашлы Ливия властары пулемёттарҙан протест демонстрацияһын ата. Әл-Жазира телеканалы хәбәр итеүенсә, Ливияның хоҡуҡ һаҡлаусыларына һылтанып, 200-гә яҡын кеше һәләк булған, 800-гә яҡыны яраланған<ref name="autogenerated1">* [http://newsru.com/world/20feb2011/bengazi.html NEWSru.com: «Сущий ад» в ливийском Бенгази — войска ведут огонь по демонстрантам, до 200 погибших]//[[NEWSru.com]],20.02.2011 г. * [http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/02/110220_libya_unrest_death.shtml?hpt=T1?print=1 В беспорядках в Ливии погибло более 200 человек]//[[BBC]] Russian,20.02.2011 г.</ref>. Киң мәғлүмәт саралары таралыуынса, демонстранттарға ҡаршы артиллерия һәм хәрби вертолёттар файҙаланылған.<ref>* Nick Meo [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8335934/Libya-protests-140-massacred-as-Gaddafi-sends-in-snipers-to-crush-dissent.html Libya protests: 140 'massacred' as Gaddafi sends in snipers to crush dissent]//[[The Telegraph]],20 Feb 2011{{ref-en}} * [http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110221/local/two-libyan-fighter-jets-arrive-in-malta-two-helicopters-land Updated: Libyan fighter jets arrive in Malta]//Times of Malta,21 Feb 2011</ref>. Ләкин был мәғлүмәттәр раҫланмаған<ref name="volovich">{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Ливия в огне: мятеж или революция?|publisher=Институт Ближнего Востока|author=Волович А.А.|date=2011-03-10|description=|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}</ref><ref name="british_civilians" />. Ваҡиғаны баһалау билдәһеҙ. Атап әйткәндә, Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени фекеренсә, был осраҡта власты баҫып алыу маҡсатында, полиция участкаларына һәм казармаларға һөжүм иткәнлектән, фетнәселәр демонстранттар статусын юғалтҡан, һәм һәр яуаплы хөкүмәт ошондай хәлдә саралар күрергә тейеш. <ref name="pres_ugandy">Йовери Кагут Мусевени [https://vz.ru/opinions/2011/3/30/479950.print.html «Большие ошибки Каддафи»]//Взгляд,Global Public Square,30.03.2011 г.</ref>. Рәсәйҙең ҡайһы бер политологтары демонстрацияларҙы атыуҙы Ливиялағы ваҡиғаларҙың ялған картинаһын булдырыу буйынса махсус ойошторолған ғәмәлдәрҙең бер өлөшө тип иҫәпләй<ref name="delyagin">{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Экономика ливийской войны|publisher=Телекомпания «Невский Экспресс»|author=Михаил Делягин|date=2011-03-28|description=Ливийский кризис: экономический смысл и глобальные последствия|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}</ref><ref>[[Хазин, Михаил Леонидович|Михаил Хазин]] [https://echo.msk.ru/programs/creditworthiness/759695-echo.phtml Кредит доверия]//«[[Эхо Москвы|Эхо Москвы»]],23.03.2011</ref>. [[Файл:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|left|Бенгази ҡалаһындағы танкта кешеләр төркөмө]] Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәре буйынса, күренекле мосолман вәғәзсеһе шәйех Йософ әл-Ҡардауи армияны Каддафиҙы үлтерергә саҡырған: «ул үҙ халҡының ҡанын ҡойҙо, йәлләд»<ref>[http://www.newsru.com/world/22feb2011/killgaddafi.html Авторитетный мусульманский богослов ужесточил риторику, призвав физически устранить Каддафи]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.</ref>, бынан алда ул, Тунис һәм Мысыр президенттары өлгөһөндә, тыныс ҡына отставкаға китергә тәҡдим иткән<ref>[http://www.newsru.com/world/21feb2011/bogoslov.html Видный исламский богослов посоветовал Каддафи последовать примеру президентов Туниса и Египта]//[[NEWSru.com]],21.02.2011 г.</ref>. Бөйөк Британияның Сит ил эштәре министрлығы башлығы Уильям Хейг 2011 йылдың 21 февралендә Каддафиҙың Венесуэлаға ҡасыуы хаҡында ялған мәғлүмәт таратты<ref>[http://www.avesta.tj/index.php?newsid=7503 Каддафи бежал из Ливии, глава МИД Великобритании]//ИА «Авеста»,21.02.2011 г.</ref>. Британия хөкүмәте ҡарамағында булмаған British Civilians For Peace in Libya ойошмаһы тикшереү үткәреп, полковник Муаммар Каддафи ғәскәрҙәренең илдең көнбайыш өлөшөндә тыныс халыҡҡа һөжүм итеүен иҫбатлаған дәлилдәр тапмай<ref name="british_civilians">[http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html Правозащитники не нашли доказательств преступлений Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208030450/http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html |date=2011-12-08 }}//Росбалт,19.04.2011 г.</ref>. Ливияның Швейцариялағы илсеһе Слиман Бугушиир хәбәр итеүенсә<ref>{{Cite web |url=http://news.mail.ru/politics/7527269/ |title=сообщил |accessdate=2012-04-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |date=2014-04-28 }}</ref>, хоҡуҡ һаҡлаусыларҙың октябрҙә үлтерелгән Ливия лидеры Муамар Каддафиҙың хөкүмәтен хәрби енәйәттәр һәм кешелеккә ҡаршы енәйәттәрҙә ғәйепләүҙәре аныҡ дәлилдәр менән нығытылмаған. Атап әйткәндә, 2011 йылдың яҙында Ливияның көнсығышында Каддафи хөкүмәтенең граждандарҙы үлтерә һәм көсләй алырлыҡ көстәре булмаған. 22 февралдә фетнәселәр үҙ власын Тобрук ҡалаһына тарата, сөнки Тобрук ғәскәрҙәре командующийы генерал-майор ''Сөләймән Мөхәммәт'' уға тоғро ғәскәрҙәр менән оппозиция яғына күскән, тип хәбәр иткән Катарҙың «Әл-Жәзирә» телеканалы. Ливия властары төҙөлгән сыуалыштар һәм фетнәләрҙә ғәйепләнә<ref>[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/livia8013.html Оппозиция: в Ливии погибли уже 10.000 человек]//[[Newsru]],23.02.2011 г.</ref>. Ливия властары сыуалыштар һәм фетнәләр ойоштороуҙа Әл-Ҡаидәне ғәйепләй<ref>[http://rian.ru/world/20110223/337917183-print.html «Аль-Каида» провозгласила исламский эмират на востоке Ливии]//РИА Новости,23.02.2011 г.</ref>. 24 февралгә бөтә Киренаика фетнәселәрҙең контроленә күсә. Ливия властары төбәк өҫтөнән контролде кире ҡайтарырға тырышыуҙы ваҡытлыса туҡтата<ref>[http://www.newsru.co.il/mideast/24feb2011/benrazi8004.html Бенгази празднует освобождение от власти Каддафи]//[[Newsru]],24.02.2011 г.</ref>. 26 февралдә фетнәселәр Бенгазиҙа илдең элекке юстиция министры ''Мостафа Мөхәммәт Әбделжәлил'' етәкселегендәге Ливияның ваҡытлыса хөкүмәтен иғлан итә<ref>* [http://www.fontanka.ru/2011/02/27/012/ В Ливии создано оппозиционное переходное правительство]//«Фонтанка».ru,27.02.2011 г. * [https://radiomayak.ru/doc.html?id=226084 Оппозиция Ливии создала переходное правительство]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Радио Маяк]],27.02.2011 г.</ref>. === «Триполиға марш» (2—6 март) === 23 февралдә Бенгазиҙан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыуып сығарғандан һуң, Триполи ҡалаһы властары контролендә булмаған '''«Альхурра»''' телеканалы (''Мөхәмәт Набус'') 5000 ополченсы (дивизия) ҡатнашырға йыйынған тәүге марш анонсын бирә<ref>[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/mercen8007.html Ливийские повстанцы взяли в плен наёмников Каддафи]//[[Newsru]],23.02.2011 г.</ref>. Британияның «Дейли мейл» гәзите хәбәр итеүенсә, Бөйөк Британия Оборона министрлығының үҙенең исемен әйтергә теләмәгән юғары дәрәжәле вәкиле һөйләүенсә, һөжүм башланыр алдынан (21 мартҡа тиклем өс аҙна ҡалғас, йәғни 1 мартҡа тиклем) Киренаикаға Британия Айырым һауа хеҙмәте (SAS) элита подразделениеһы яугирҙары төшөрөлгән<ref>* [http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html Ливийская оппозиция оттеснила войска Каддафи от Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160817160658/http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html|date=2016-08-17}} * Александр Хабаров [http://www.vesti.ru/doc.html?id=438319 Британский спецназ действует в Ливии уже три недели]//[[Вести.ru]], 22.03.2011 г.</ref>. 2 мартта баш күтәреүселәр Брега нефть портына һөжүм итә. Уны алып, 3 марттағы икенсе көнөнә улар Эль-Агейлуға һөжүм итә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/04/further/ Повстанцы отбросили войска Каддафи на 60 километров от Бреги]//[[Lenta.ru]],04.03.2011 г.</ref>. 4 мартта Рәс-Лануф өсөн алыш башлана, уның барышында баш күтәреүселәр ҡаланы ала<ref>[https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304 UPDATE 1-Libyan rebels take oil town of Ras Lanuf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190908064255/https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304|date=2019-09-08}}//[[Reuters]],04.03.2011 г.</ref>. 5 мартта баш күтәреүселәр отрядтары Сирт яғына йүнәлә. Шул уҡ көндө көнбайыштан Бин-Жавадҡа Каддафи ғәскәрҙәренең бик ныҡ ҡоралланған төркөмө килә, һуңынан ҡала өсөн ҡаты һуғыш башлана. === Каддафи ғәскәрҙәренең беренсе контрһөжүме (7—19 март) === 6 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Көнсығыш фронтында контрһөжүм башлай. Уларҙың тәүге еңеүе Бин-Жавад ҡалаһын баҫып алыу була<ref>[http://www.ekhokavkaza.com/articleprintview/2330022.html СМИ: в Ливии в воскресенье антиправительственные силы оставили год Бин Джавад]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//Эхо Кавказа,07.03.2011 г.</ref>. 8 мартта ике көндән Каддафи армияһы Рәс-Лануф нефть эшкәртеү үҙәгенә һөжүм итә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/08/flats/ ВВС Ливии разбомбили жилой дом в Рас-Лануфе]//[[Lenta.ru]],08.03.2011 г.</ref>. Рәс-Лануф өсөн һуғыш 4 көн дауам иткән, һәм 11 мартҡа ҡаланы Каддафи ғәскәрҙәре баҫып алған. Иртәгәһенә, 12 мартта, һөжүмде үҫтереп, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәрҙе Бреганан ҡыуып сығарған<ref>[http://www.itar-tass.com/level2.html?NewsID=16036440&PageNum=0 Режим Каддафи, продолжая наступление на повстанцев, вновь использовал удары своей авиации]//[[ИТАР-ТАСС]],08.03.2011 г.</ref>. 15 мартҡа Каддафи ғәскәрҙәре Аждабийға барып етә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/15/ajdab/ Ливийское телевидение объявило о захвате Адждабии]//[[Lenta.ru]],15.03.2011 г.</ref>, һәм уның өсөн һуғыш ике көнгә яҡын дауам итә. 17 марттан 18-енә ҡарай төндә Ливия хәбәрсеһе Мөхәммәт Нәббүс Аждабиә янында Эз-Зүәйтендә нефть тултырылған цистерналарҙы шартлатыу хаҡында хәбәр итте<ref>{{Cite web |url=http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0& |title=Live Show Fri Mar 18 2011 03:07:21 AM |accessdate=2011-11-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |archivedate=2013-01-18 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |date=2013-01-18 }}</ref>. Каддафи армияһының баш күтәреүселәрҙе еңеүенә артиллерия, танкылар һәм авиацияны файҙаланыу иҫәбенә өлгәшелә. Әммә миллионға яҡын кеше йәшәгән Бенгази ҡалаһында һуйыш менән янаған ваҡиғалар 18 мартҡа ҡарай төндә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы 1973 йылдың 17 мартында (Нью-Йорк ваҡыты буйынса), ер өҫтө операцияһынан башҡа, Ливияға ҡораллы интервенцияны рөхсәт иткән Резолюция-1973 ҡабул итә. 19 мартта һуғыштар баш күтәреүселәрҙең терәге - Бенгази ситендә башлана<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/17/outskirts/ Ливийское телевидение сообщило о боях на окраинах Бенгази]//[[Lenta.ru]],17.03.2011 г.</ref>. Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәренә ярашлы, иртәнсәк (урындағы ваҡыт буйынса 7:30) артиллерия ҡоралдарынан ҡалаға ут асыла. Иртәнге сәғәт 9-ҙа ҡалаға тәүге һөжүм башлана, ул көн уртаһында (урындағы ваҡыт буйынса көндөҙгө 14:30) кире ҡағыла<ref name="aljazeera1">{{cite web|url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|title=Libya Live Blog - March 19 &#124; Al Jazeera Blogs|publisher=Blogs.aljazeera.net|date=|accessdate=2011-03-19|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110320235930/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|archivedate=2011-03-20}}</ref>. Шулай уҡ баш күтәреүселәрҙең самолёты ҡала ситендә ПВО системаһы (Әл-Доллар районы) ярҙамында бәреп төшөрөлә<ref>{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045303/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113045303/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html |date=2012-11-13 }}</ref> пилот, полковник Мөхәммәт Мөбәрәк әл-Окайли,<ref>{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045334/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113045334/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html |date=2012-11-13 }}</ref>, хәбәр ителеүенсә, иҫән ҡалмай<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=-nUrxp74Hgg|title=Gaddafi forces approach Benghazi|date= 2011-03-19 |publisher= [[Al Jazeera English]] |accessdate=2011-03-19}}</ref><ref name="jet">{{cite web|url=https://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Video-Libya-Explosions-Heard-In-Benghazi-Following-Warnings-From-Obama-Cameron/Article/201103315955468|title=Allied Forces Begin Military Action Against Libya|work=news.sky.com|author=Natalie Fahy|date=2011-03-19|publisher=[[Sky News]]|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG5TA7R?url=http://news.sky.com/story/843441/britain-fires-missiles-at-libyan-targets|archivedate=2012-07-15}}</ref>. === Нафуса тауҙары өсөн һуғыш === {{iw|Нафуса|Горы Нафуса|en|Nafusa}} (''амазиг теленән'': Адрар-эн-Нафусен (Нафуса тауҙары), ''ғәрәпсә'': الجبل الغربي Әл-Жабал әл Гарби (Көнбайыш тауҙары)) — көнбайыштан (Тунис сигенән) Гарьян ҡалаһына тиклем 250 километрға һуҙылған Ливиялағы тау һырттары. Шулай уҡ ҡайһы берҙә ҡатнаш атама — Нафуса Көнбайыш тауҙары, йәки Жабал Нафуса (''ғәрәпсә'' 'джабал' — тау, тауҙар). Тауҙың үҙенең атамаһы — [[Нафуса]], сығышы менән амазиг теленән, Каддафи идара иткән йылдар дауамында, '''Тамазигт''' (амазигтар теле) һәм дөйөм алғанда амазиг мәҙәниәте, Жәмәһириәлә тыйылғанлыҡтан (хатта традицион амазиг географик атамаларын тыйыуҙа ла сағылыш тапҡан), рәсми властар был тауҙарҙың атамаһын Көнбайыш тауҙары тигән атамаға алмаштырырға тырышҡан<ref>* [http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/ Amazigh culture reborn in Libya revolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716112554/http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/ |date=2011-07-16 }} //Libya TV, 11 July 2011 * Peter Graff [http://www.msnbc.msn.com/id/43178608/ns/world_news-africa/t/berber-culture-reborn-libya-revolt/# {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Berber culture reborn in Libya revolt] //[[Reuters]], 12 July 2011</ref>. Ливиялағы граждандар һуғышы ваҡытында Нафуса тауҙары Каддафи ғәскәрҙәренә иң ҡаты ҡаршылыҡ күрһәткән усаҡтарының береһенә әүерелә, һәм артабан ул Триполитаниялағы хәрби хәрәкәттәр театры үҫешенә йоғонто яһай. Каддафи идара иткән ваҡытта милли дискриминацияға дусар булған бербер халҡының урындағы амазиг общиналары Ливия лидерының дошмандарын яҡлаған Нафуса тауҙарындағы һуғыш хәрәкәттәре баштан уҡ тиерлек киң мәғлүмәт сараларында яҡтыртылмай, сөнки Ливия хөкүмәте был төбәктә ҡораллы көрәш фактын таныманы, ә сит ил журналистары был районға индерелмәгән, йәки мәғлүмәт семтеп кенә бирелгән йә цензураға дусар ителгән. 1 мартта Каддафи ғәскәрҙәре штурм менән бығаса баш күтәреүселәр контроленә күскән Гарьянды ала[http://wikimapia.org/#lat=32.1725612&lon=13.0351067&z=13&l=1&m=b&show=/2465864/ru/Гарьян Гарьян], һуңынан оппозиционерҙарҙы көнбайышҡа ҡыҫырыҡлай. Налут, Джаду, Зинтан һәм Яфран ҡалалары, шулай уҡ Кала һәм Кикле торама пункттары ғына ҡаршылыҡ үҙәктәре булып ҡала [http://wikimapia.org/#lat=31.8639999&lon=11.0076141&z=13&l=1&m=b&show=/14684433/ru/Налут Налут], [http://wikimapia.org/#lat=31.9515796&lon=12.0384407&z=13&l=1&m=b&show=/9250196/ru/Джаду Джаду], [http://wikimapia.org/#lat=31.9335168&lon=12.2579956&z=13&l=1&m=b&show=/12743996/ru/Зинтан Зинтан] и [http://wikimapia.org/#lat=32.0575544&lon=12.5673294&z=13&l=1&m=b&show=/3562537/ru/Яфран Яфран], шулай уҡ [http://wikimapia.org/#lat=32.0121517&lon=12.6368523&z=13&l=1&m=b&show=/15850028/ru/Эль-Калаа Калаа] һәм [http://wikimapia.org/#lat=32.061337&lon=12.6974487&z=13&l=1&m=b&show=/5236493/ru/Кикла Кикла] тораҡ пункттары. 3 апрелдә Налут, Зинтан һәм Яфранды Каддафи ғәскәрҙәре ҡамауға ала, ләкин юлһыҙ таулы төбәк һәм амазигтарҙың аяуһыҙ ҡаршылығы Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүмен туҡтата. Ҡалаларға электр энергияһын биреү өҙөлә. 16 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Зинтан ҡалаһына 15 танк һәм 40 бронетранспортёр ебәрҙе, һәм залп уты системалары ярҙамына таянып, уны штурмлауға тотондо<ref>[http://www.fontanka.ru/2011/03/16/162/ Войска Каддафи начали штурм города Зинтан]//[[Фонтанка.ru]],16.03.2011 г.</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, улар ҡаланы ала алмай. === Һуғыштың икенсе осоро. Халыҡ-ара интервенциянан һуң (2001 йылдың 19 марты — апреле) === 19 мартта (урындағы ваҡыт менән 16:00-ҙә) француз истребителдәре интервенция әҙерләү маҡсатында һауа разведкаһы үткәреп, Ливияның һауа киңлегенә осоп инә<ref name="aljazeera1"/>. 16:45-тә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә берәмек бронетехникаһын юҡ итеүҙән Ливияға интервенция башлана<ref name="aljazeera1"/>. [[Файл:Palmaria bengasi 1903 0612 b1.jpg|thumb|right|Француз авиацияһы Бенгази янында юҡ иткән Каддафи ғәскәрҙәренең «Пальмария» ҡоролмаларының (САУ) ҡалдыҡтары.]] Әл-Жазира хәбәр итеүенсә, Бенгази өсөн барған һуғышта ҡаланан көнсығышҡа, баш күтәреүселәр контроле аҫтындағы башҡа ҡалаларға ҡасаҡтар ағымы башлана. Әл-Жазира британ һәм америка ҡанатлы ракеталарының Ливиялағы аэродромдарына һәм башҡа хәрби объекттарына һөжүме тураһында хәбәр итте, операция «Операция Odyssey Dawn» («Одиссея Таң») тип атала. Артабан Американың Хәрби-һауа көстәре иғтибарын ерҙәге маҡсаттарға туплай<ref>{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/indepth/spotlight/libya/|title=Live Blog Libya|publisher=Al Jazeera English|date=|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG60hVg?url=http://www.aljazeera.com/indepth/spotlight/libya/|archivedate=2012-07-15}}</ref>. 20 мартта Франция, Бөйөк Британия һәм Американың Хәрби һауа көстәре иртән (ике сәғәт дауамында) танк колоннаһына һөжүм итте. Reuters агентлығы Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы<ref name="StarTribune.com">{{cite web|url=http://www.startribune.com/world/118322574.html|title=Gadhafi vows 'long war' after US, allies strike Libyan targets from air and sea|publisher=StarTribune.com|date=|accessdate=2011-03-20|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html|archivedate=2011-03-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html |date=2011-03-23 }}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 | work=Reuters | title=Remains of Gaddafi's force smolders near Benghazi | date=2011-03-20 | accessdate=2017-09-28 | archivedate=2011-03-22 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 |date=2011-03-22 }}</ref>. Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиҙа режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе. Агентлыҡ Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы. Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиға режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=BmN7rthjL0I Candy Crowley with Admiral Mike Mullen on Libya — March 20, 2011]</ref>. === Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең икенсе һөжүме (22—28 март) === 21-22 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Бенгази тирә-яғынан ҡыҫырыҡлап сығарыла һәм 23 мартҡа яуҙар Аждабия ҡалаһына, баш күтәреүселәр терәгенән көньяҡҡа табан 150 километр алыҫлыҡта Көнсығыш Ливияға күсә. Ул ваҡытта Көнсығыш Ливияла булған «Дождь» телеканалы хәбәрсеһе Орхан Жәмал 22-23 мартта Аждабия янындағы көсөргәнешле һуғыштар тураһында хәбәр итә. Ләкин, атыу ҡоралынан тыш, баш күтәреүселәрҙең башҡа ҡоралы булмай, ә Каддафи ғәскәрҙәренең элеккесә ауыр ҡоралы була<ref>[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_tom_chto_proishodit_v_livii_8218-8218/#top 23 марта]</ref><ref>[http://tvrain.ru/news/boi_v_adzhdabii_8223-8223/ Бои в Адждабии]</ref>. 24 мартта Аждабиянан төньяҡҡа Каддафи ғәскәрҙәренең «ҡайһы бер рейд төркөмө» булыуы хаҡында хәбәр ителгәйне. Бер үк ваҡытта Аждабия тирә-яғында һуғыштар башлана, баш күтәреүселәр сигенә. Асылда, баш күтәреүселәр хәрәкәте Каддафи яҡлылар позицияларында мөсһөҙ урын эҙләй<ref>[http://tvrain.ru/news/vojna_v_livii_prodolzhaetsya_8229-8229/ Война в Ливии продолжается]</ref>. 26 мартта төндә, Орхан Жәмал хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Аждабияны һуғышһыҙ баҫып ала. Шул уҡ көндө баш күтәреүселәрҙең автоколоннаһы, ҡаршылыҡҡа осрамай Брегуға инә, ә 27 мартта ҡаршылыҡтар осратмайынса, Рас-Лануфҡа һәм Бин-Жавадҡа инә. === Каддафи ғәскәрҙәренең икенсе контрһөжүме (28 март—15 апрель) === [[Файл:Libya location map-oil & gas 2011-en.svg|thumb|350px|Ливияның нефть һәм газ ятҡылыҡтары]] 28 мартта баш күтәреүселәрҙең Катар властары менән нефть экспорты тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыуы тураһында хәбәр килә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/28/oil/ Ливийские повстанцы пообещали начать экспорт нефти]//[[Lenta.ru]],28.03.2011 г.</ref>. . Элек Катар ғәрәп төбәгендә Америка хәрби присутствиеһы үҙәге булып иҫәпләнә ине, сөнки Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡан булған. Мосолмандарҙы ихтилал башланыу менән ҡәҙрәфиҙе үлтерергә саҡырған мөфтөй Кардаиҙың резиденцияһы Катарҙа була. Элек Катар, Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡанлыҡтан, ғәрәп төбәгендә америка хәрбиҙәренең үҙәге булып иҫәпләнә ине. Ихтилал башланыр алдынан уҡ Катарҙа Каддафиҙы үлтерергә саҡырған мөфтөй Йософ Ҡардауиҙың резиденцияһы урынлашҡан була. 28 мартта баш күтәреүселәр Ән-Нофаллияға һуғышмайынса инә һәм Сирттан 140 саҡрым алыҫлыҡта урынлаша. Әммә еңел ҡоралланған, ә ҡайһы берҙә бөтөнләй ҡоралланмаған баш күтәреүселәр көнбайыштан һөжүм иткән Каддафи ғәскәрҙәре танкыларына һәм артиллерияһына ҡаршы тора алмаған<ref>[http://tvrain.ru/news/shturm_adzhdabii_dnevnik_vojny_8264-8264/ Штурм Адждабии. Дневник войны]</ref>. Шуға күрә 28-29 мартта улар Эн-Нофаллияны, Бин-Жавадты һәм Рас-Лануфты яуһыҙ ҡалдырҙы<ref>[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]</ref>. 31 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Бреганы баҫып алыуы билдәле булды<ref>[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]</ref>. Әммә баш күтәреүселәрҙең көстәре ҡаланы кире алырға маташа<ref name=dpa1>{{cite web|url=http://www.monstersandcritics.com/news/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|title=Rebels Return to Brega Amid Reported Defections by Special Forces|publisher=[[Deutsche Presse-Agentur]] (via [[Monsters and Critics]])|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG7xdov?url=http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120904030624/http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces |date=2012-09-04 }}</ref>. Баш күтәреүселәр ауыр артиллерия уты аҫтында сигенергә мәжбүр була. Һуңғараҡ лоялистарының позицияларын авиация бомбаға тота<ref>{{cite web|url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|title=1340: Coalition forces have bombed pro-Gaddafi forces near Brega, and they have been pushed back to the village of Bishr, west of the city, BBC Monitoring reports, quoting privately owned online newspaper Libya al-Yawm…… &#124; LiveWord? Libya|publisher=liveword.ca|date=2011-03-31|accessdate=2011-04-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG8lXvz?url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307184249/http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/ |date=2012-03-07 }}</ref>. Ошо мәлдән файҙаланып, баш күтәреүселәр Брегаға инә алған, һуңынан урам һуғыштары башланған<ref name=telegraph1>{{cite web|url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|title=Libyan Rebels in Street Battles for Brega|work=[[The Daily Telegraph]]|date=2011-03-31|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG9IaeG?url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|archivedate=2012-07-15}}</ref>. Көн аҙағына, ауыр һуғыштарҙан һуң, лоялистар Брегала үҙ контролен һаҡлап ҡала<ref name=guardian1>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/mar/31/libya-rebels-brega-assault-fails |work = [[The Guardian]] |title=Libyan Rebels Deny Crisis After Assault on Brega Fails |date= 2011-03-31 |accessdate= 2011-04-01 | author = McGreal, Chris}}</ref>. 7 апрелдә НАТО авиацияһы яңылыш баш күтәреүселәрҙең бер нисә трофей танкын юҡ итте, һөҙөмтәлә 10-13 кеше һәләк була, тағы ла 14-22 кеше яралана. Тағы ла 5 танк зыян күрә<ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008244 | publisher = [[BBC News]] | title=Libya Rebels 'Want Answers' from Nato on Air Strike | date=2011-04-08}}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/07/libya.war/index.html?eref=rss_topstories# | publisher= [[CNN]] | title=Overwhelmed Rebel Fighters Flee from Eastern Libyan City | date=2011-05-27}}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.denverpost.com/news/ci_17791795 | work=[[The Denver Post]] | author=Abbot, Sebastian | title=Libyan Rebels Angry After Airstrike Blamed on NATO | date=2011-04-07 }}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2011/04/08/world/africa/08libya.html?pagewanted=1&ref=africa | work= [[The New York Times]] | title=NATO Hits Libyan Rebels' Convoy, Rebel General Say | date=2011-04-07}}</ref>. Баш күтәреүселәрҙең баҙап ҡалғанынн файҙаланып, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәр позицияларына яңы артиллерия һөжүме яһай, һуңынан улар Аждабияға сигенә<ref>[http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks «Gadhafi Plane Evades NATO No-Fly Zone, Bombs Rebel Tanks»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410091008/http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks|date=2011-04-10}}. ''[[Standard-Examiner]]''.</ref><ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008384 | publisher = [[BBC News]] | title=Rebels Retreat in Ajdabiya After 'Nato Air Strike' | date=2011-04-07}}</ref><ref>{{cite news| url=http://content.usatoday.com/dist/custom/gci/InsidePage.aspx?cId=delawareonline&sParam=45904296.story | work= [[USA Today]] | author = Campbell, Greg | title=Libyan Rebels Say NATO Airstrike Thwarted Tank Attack | date=2008-09-16}}</ref>. 7 апрелдә Сарирҙың нефть яланына Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һөжүм итә, өс һаҡсы һәләк була, тағы ла бер нисә кеше яралана<ref>[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/361857509.html Нефтяное поле Сарир подверглось удару британских ВВС]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.</ref>. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн Каддафи режимы яуаплы, һәм беҙ уның Тобрукты нефть менән тәьмин итеүҙе өҙөргә теләүе беләбеҙ», — тип белдерҙе<ref>[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/362078930.html НАТО заявляет, что не наносила удар по месторождению Сарир в Ливии]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.</ref>. 7 апрелдә Сарирҙың нефть яланы Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һуғыуға дусар булды, өс һаҡсыһы һәләк булды, тағы ла бер нисә кеше яраланды. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн яуаплылыҡ Каддафи режимын ғына йөрөтә, һәм беҙ уның Тобрукка нефть алып барыуҙы өҙөргә теләүен беләбеҙ», - тип белдерҙе. 8-9 апрелдә Каддафи ғәскәрҙәре Аждабияға һөжүм иткән тураһында хәбәр ителгәйне. Әммә һуңғараҡ улар лоялистарҙың ҡалаға һөжүмен кире ҡаға алыуҙарын хәбәр итә<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya]</ref>. 16-18 апрелдә һауа шарттарының боҙолоуы (ел 9 баллға тиклем, ҡом дауылы) хаҡында хәбәр ителә, шуға күрә НАТО авиацияы бер нисә көн дауамында Көнсығыш Ливияла хәрби операциялар башҡара алмай. Халыҡтың күпселек өлөшө эвакуацияланғанлыҡтан, ҡалала паника башланған, әммә Каддафи ғәскәрҙәре артабан Аждабияны ҡайтарырға маташмаған<ref>[http://jordantimes.com/index.php?news=36625 Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya]</ref>. === Мисурата һәм Әз-Зәүиә өсөн һуғыштар === [[Файл:Tripolitanian Front-final.svg|350px|thumb|Триполитан фронты]] Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең уңыштары тәьҫирендә, шулай уҡ Бенгази халҡына теләктәшлек йөҙөнән демонстрациялар, һуңынан Ливияның көнбайышында ла ихтилалдар башлана. 27 февралдә баш күтәреүселәр Әз-Зәүиә<ref>[http://www.rian.ru/world/20110227/339716615-print.html Революционеры захватили крупный город на северо-западе Ливии]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[РИА Новости]], 27.02.2011 г.</ref> һәм Мисурата<ref>[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/02/2011227105025308853.html Aljazeera: Security forces driven out of Misurata]//Aljazeera,27 February 2011</ref> ҡалаларын баҫып ала. Каддафи ғәскәрҙәре Триполитанияла баш күтәреүселәргә ҡаршы көрәшеү өсөн бөтә көсөн туплай, был Киренаиканан нефткә бай райондар аша Триполиға сағыштырмаса уңышлы марш яһарға мөмкинлек бирә<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=432361 Сторонники Каддафи попытались отбить у повстанцев город нефтяников]//[[Вести.ru]],01.03.2011</ref>. 1-4 марттарҙа Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһы өсөн алыша<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=433517&m=1&photo=1 Войска Каддафи выбили мятежников из города Эз-Завия]//[[Вести.ru]],04.03.2011</ref>. [[5 марта|5]]<ref name="zawia">[https://lenta.ru/news/2011/03/05/zawia/ Силы Каддафи начали штурм центра Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],05.03.2011 г.</ref>-[[11 марта]]<ref>[http://itar-tass.com/level2.html?NewsID=16034175&PageNum=0 Ливийские власти организовали поездку иностранных журналистов в город Эз-Завия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[ИТАР-ТАСС]], 11.03.2011 г.</ref> 5-11 мартта ҡала өсөн көсөргәнешле һуғыш дауам итә. Каддафиға йыһат иғлан иткән мосолман руханиҙары фетнә юлбашсыларының ролен үҙ өҫтөнә ала<ref>[http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml Муаммару Каддафи объявили джихад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510142131/http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml|date=2011-05-10}} //[[РБК]], 05.03.2011 г.</ref>. 17 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Мисурата ҡалаһын контролгә алыуы тураһында хәбәр тарала<ref name="vesti.ru">[http://www.vesti.ru/doc.html?id=437140 Ливийские войска взяли под контроль город Мисурату]</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, Каддафи ғәскәрҙәре Мисраттың бер өлөшөн генә контролдә тота, ҡалала урам һуғыштары дауам итә. Ҡала уртаһындағы төп киҫелештәрҙә урынлашҡан ҡом тултырылған контейнерҙар ҙур роль уйнай — Каддафи ғәскәрҙәренең танк көстәре хәрәкәте тотҡарлана, һәм улар урам алыштарында бата<ref>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|title=Rebels repel Gaddafi assault on Misrata's east|work=[[Reuters]]|date=2011-04-08|accessdate=2020-04-29|archivedate=2019-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|date=2019-04-16}} * [http://www.fontanka.ru/2011/05/07/028/ Самолёты Каддафи уничтожили четыре нефтяных резервуара в Мисурате]//[[Фонтанка.ru]],07.05.2011 г. {{V|8|5|2011}} * [http://www.rian.ru/arab_ly/20110508/372014092.html Ливийские повстанцы пытаются потушить пожар нефтехранилище в Мисурате]// [[РИА Новости]], 08.05.2011 г.</ref>. === Һуғыштың өсөнсө осоро. Фронттың тотороҡланыуы (апрель—июль 2011) === Апрелдең икенсе яртыһында Көнсығыш фронтта сағыштырмаса тыныслыҡ урынлаша: Каддафи ғәскәрҙәре тотҡарлыҡ кисерә, ә Ливия оппозицияһы көстәренең ҡоралланыуы насар була һәм хәрби хәрәкәттәр алып барыу тәжрибәһе булмағанлыҡтан, Каддафиҙың ҡораллы көстәренә алышта ҡаршы тора алмай. Бындай шарттарҙа бер яҡтың да бөтә ил өҫтөнән контроль булдыра алмауын күрһәткән пата хәрби-сәйәси хәл килеп тыуа, ә Ливияның көнсығышында шартлы фронт Аждабия менән Брега араһында тотороҡлана. Ошондай шарттарҙа яҡтарҙы һөйләшеүгә саҡырыуҙар әүҙемләшә. Атап әйткәндә, Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы халыҡ-ара берләшмәне «көс ҡулланыуҙы һәм хәрби хәрәкәттәрҙе кисектергеһеҙ туҡтатырға, конфликтты хәл итеүҙе сәйәси-һөйләшеү йүнәлешенә күсерергә» саҡырҙы<ref>[http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml МИД РФ: Военно-силовыми средствами ливийскую проблему не решить. РБК.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410232658/http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml|date=2011-04-10}}//[[РБК]],08.04.2011 г.</ref>. Формаль яҡтан был талапҡа Көньяҡ Африка Республикаһы президенты, Каддафи хөкүмәтен хуплаған Джейкоб Зума ла ҡушыла<ref>[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ О Ливии и войне]</ref>. Һуңғы хәл Күсмә Милли Советта ышанмаусанлыҡ һәм илдең баш күтәреүселәр өлөшөндә сиктән тыш асыу тыуҙыра, шуның һөҙөмтәһендә Африка союзы аралашсылығы аша алып барылған һөйләшеүҙәр туҡтап ҡала. Шулай уҡ һөйләшеү процесы яҡтарҙың ташлама яһарға теләмәүе арҡаһында уңышлы тамамланмай: баш күтәреүселәр Муамар Каддафиҙы хатта Ливияның номиналь лидеры итеп күреүҙән дә ҡәтғи баш тарта, ә Жәмәһириә лидеры үҙ вазифаһын ҡалдырыуҙан ҡырҡа баш тарта. Өҫтәүенә, М. Каддафи баш күтәреүселәрҙе «хыянатсылар, ҡомаҡтар, террорсылар һәм енәйәтселәр» менән «бер ниндәй һөйләшеү ҙә мөмкин түгел" ти». Ливияның сит ил эштәре министры урынбаҫары Халед Кэйм белдереүенсә, әлеге ваҡытта Каддафи көстәренә ҡаршы көрәшеүсе баш күтәреүселәрҙең күпселеген тәшки итмәгәнлектән, Джейкоб Зумдың Ливияның Күсмә хөкүмәте менән һөйләшеүҙәре кәрәк булмаған<ref>[http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Fox.new, Libyan Rebels Fight With Sudanese Mercenaries Along Border] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }}</ref>. 2011 йылдың июленә Ливияның Күсмә Милли Советын 30 дәүләт, шул иҫәптән Америка Ҡушма Штаттары, Бөйөк Британия, Франция, Германия, Италия, Испания, Төркиә, Катар, Тунис һәм башҡа дәүләттәр берҙән-бер законлы власть итеп таный. Уларҙың күбеһе илдең көнсығыш һәм көнбайыш өлөштәрендә (Мисрат һәм Нафуса тауҙары), баш күтәреүселәргә гуманитар һәм хәрби ярҙам күрһәтә<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews.shtml?/20110715194702.shtml Международная контактная группа признала легитимность ливийских повстанцев]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[РБК]], 15.07.2011 [http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919105656/http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ |date=2011-09-19 }}</ref>. Апрель-июль айҙарында Аждабия менән Брега араһында фронтта бер аҙ тынысланыуға ҡарамаҫтан, 60 машинанан һәм 250 кешенән торған хөкүмәт ғәскәрҙәре отрядтары 28 апрелдә Ливияның сикке көньяҡ-көнсығышында Куфра оазисын баҫып ала<ref>[http://www.unhcr.org/refworld/docid/4e3f9dd02.html Qaddafi Loyalist Retake Strategic Oasis of Kufra]</ref>. Әммә бер ай үткәс, 2011 йылдың май аҙағы - июнь башында баш күтәреүселәр Куфра, нигеҙҙә, Каддафи ялсылары ролен үтәгән Дарфур баш күтәреүселәренән торған лоялселәрҙе ҡыҫырыҡлап сығарып, контролде кире ҡайтара<ref>* [http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }} //[[Fox Broadcasting Company|FOX News]], 25 May 2011 [http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250126122454/http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries |date=2025-01-26 }} * [http://www.kyivpost.com/news/world/detail/105272/print/ Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries (updated)] // [[Kyiv Post]], 25 May 2011</ref>. 7 майҙа Күсмә Милли Советта Аждабиянан 240 саҡрым көньяҡтараҡ Джалу оазисына лоялселәр ғәскәрҙәренең һөжүм итеүе тураһында белдерелә<ref name=autogenerated4>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |title=Gaddafi forces attack remote oil town-rebels |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |date=2016-03-04 }}</ref>. Джалу Ливияның көнсығышында мөһим нефть сығарыусы район булып тора. 2011 йылдың май-июнь айҙарында баш күтәреүселәр көстәре «район 40» кеүек билдәле Арбин районында нығына (Аждабия-Брега шоссеһы буйлап алыҫлыҡ 40 км тәшкил итә), был Аждабияны Каддафи ғәскәрҙәренең алыҫҡа атыусы артиллерияһы һөжүменән ҡотҡарырға мөмкинлек бирә<ref>[http://www.news24.com/printArticle.aspx?iframe&aid=a95e7f32-bde9-4e17-95c4-9685b61f03dd&cid=965 Libya rebels breach Brega: military]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} [http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820211235/http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ |date=2011-08-20 }} // News24, 16 July 2011</ref>. Франция хөкүмәте Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы резолюцияһын боҙоп, Ливияла урынлашҡан пата хәле шарттарында Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан Көнбайыш тауҙары төбәгендә Ливия баш күтәреүселәрен ҡорал менән тәьмин итеү буйынса йәшерен операция уҙғарҙы. «Транспорт самолёттарынан автоматтар, пулемёттар, гранатомёттар һәм Milan танкыға ҡаршы ракета комплекстары тейәлгән контейнерҙар парашюттарҙа баш күтәреүселәрҙең позициялары өҫтөндә ташланды. Оппозициялағылар Каддафи яҡлыларҙан бөтә төбәкте тиерлек таҙартып, ҙур уңыштарға өлгәшкәс, ике урында ҙур булмаған аэродромдар йыһазландырылды, унда ғәрәп илдәренән дә ҡорал тейәлгән самолёттар төшә башланы». Шунан һуң баш күтәреүселәр Триполиға 80 километр араға яҡынлаша, шулай уҡ Зинтан ҡалаһынан көньяҡта ҙур ҡорал келәтен баҫып ала<ref name="Nato_rebels1">[https://lenta.ru/news/2011/06/29/france/ Франция начала снабжать оружием ливийских повстанцев]</ref><ref name="Nato_rebels2">[http://www.lefigaro.fr/international/2011/06/28/01003-20110628ARTFIG00704-la-france-a-parachute-des-armes-aux-rebelles-libyens.php Le Figaro «La France a parachuté des armes aux rebelles libyens»]</ref>. 30 майҙа Ливияның Күсмә милли советы Facebook аша баш күтәреүселәр отрядтарын Милли азатлыҡ армияһы итеп үҙгәртеү хаҡында иғлан итә. Уның исеме баш күтәреүселәр сафында профессионализмды арттырыуға һәм дисциплинаға булышлыҡ итергә һәм әлегә ваҡытлыса булырға тейеш тиелә<ref>* [http://obozrevatel.com/abroad/otnyine-protiv-kaddafi-vyistupaet-natsionalnaya-osvoboditelnaya-armiya.htm Отныне против Каддафи выступает Национальная освободительная армия] // Первый информационный портал «Обозреватель», 31.05.2011 г. [http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120612134604/http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ |date=2012-06-12 }} * [https://lenta.ru/news/2011/05/31/rename/ Ливийским повстанцам придумали название] // Lenta.ru, 31.05.2011 г. * [https://www.facebook.com/libya.ntc/posts/208330075872798 National Liberation Army (NLA)]</ref>. 23 июлдә АҠШ Дәүләт департаменты Алжир биләмәһенән Ливияға Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби йөк һәм техника оҙатыу тураһындағы хәбәрҙәрҙе тикшереүен хәбәр итә. <ref>http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110729023137/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=2011-07-29 }} Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept</ref>. Бынан алда баш күтәреүселәр Алжирҙы бер нисә тапҡыр Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби ярҙам күрһәтеүҙә һәм Ливияға ялланған һуғышсыларҙы оҙатыуҙа, шулай уҡ Алжирҙың регуляр ғәскәрҙәренең сик буйы Гадамес ҡалаһын утҡа тотоуҙа ғәйепләй === Нефть өсөн көрәш === Ливияла нефть запастары 36 миллиард баррель тәшкил итә. Граждандар һуғышы башланған мәлгә (15.02.2011) Brent маркалы нефттең барреле 103,15 USD (доллар) тәшкил итһә, <ref>[http://news.yandex.ru/quotes/1006.html#20110129-20110226 Цены на нефть в период начала гражданской войны в Ливии]</ref>, Ливияның разведкаланған нефть запастарының дөйөм хаҡы яҡынса 3,8 триллион доллар тәшкил иткән. Ливияла газ запасы 1,2 триллион м³ тәшкил итә. 2011 йылдың 11 февраленә 1000 м³ газға хаҡ 306 USD булғанда, Ливияла тикшерелгән бөтә газ запастарының дөйөм хаҡы 370 миллиард доллар самаһы тәшкил итә. Arabian Gulf Oil Company нефть компанияһы вәкиле 20 апрелдә Каддафи армияһы баш күтәреүселәр көстәре контролдә тотолған нефть ҡыуыу станцияһына һөжүм итә. Шаһит әйтеүенсә, һөҙөмтәлә 8 кешенең ғүмере өҙөлгән<ref>[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/04/22/n_1805757.shtml Войска Каддафи атаковали нефтяной объект, подконтрольный оппозиции]//[[Газета.ru]],22.04.2011 г.</ref>. Жәмәһириәнең мәғлүмәт агентлығы (ДЖАНА) хәбәр итеүенсә, 21 апрелдә НАТО көстәре Ливия нефть танкерын тартып алған<ref>[https://lenta.ru/news/2011/04/21/tanker/Силы НАТО захватили ливийский танкер]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.</ref>. НАТО хәбәр итеүенсә, хәрби хеҙмәткәрҙәр, көс ҡулланмайынса, Anwaar Libya танкерын ҡарай һәм уға юлдарын дауам итергә рөхсәт итә<ref>[http://www.nato.int/cps/en/natolive/news_72871.htm NATO searches oil tanker Anwaar Libya]||Official site of NATO {{V|22|4|2011}}</ref>. 2011 йылдың 7 майында баш күтәреүселәрҙең вәкиле Абдель Хавиз Гога нефть ятҡылыҡтары урынлашҡан Джаду һәм Авийла ҡалаларына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүме тураһында белдерә<ref name=autogenerated4 />. 20 июндә Нафуса тауҙарындағы баш күтәреүселәр Убари нефть ятҡылығынан Рәйнә тирәһендә Эз-Зәүиәләге нефть эшкәртеү заводына ебәрелгән нефть үткәргес торбаны ябыуҙары тураһында белдерә. Һуңғараҡ был мәғлүмәтте New York Times мәғлүмәт агентлығы раҫлай<ref>[https://www.nytimes.com/2011/06/25/world/africa/25libya.html Rebels Arm Tripoli Guerrillas and Cut Resources to Capital]</ref>. 2011 йылдың 14 июлендә Ливия хөкүмәтенең рәсми вәкиле Мусса Ибраһим былай тигән: «Беҙ еребеҙ һәм нефтебеҙ өсөн үлергә, үлтерергә әҙербеҙ. Һеҙ бынан сираттағы сенсацион баш атамағыҙҙы булдыра алаһығыҙ»<ref>[http://www.ntv.ru/novosti/233374/ Телекомпания НТВ. Официальный сайт | Новости НТВ | Каддафи скорее умрет, чем сдастся]</ref>. Ошоноң менән бер үк ваҡытта Ливия премьер-министры Әл-Бағдади әл-Мәхмүди ил властары Америка Ҡушма Штаттарының бомбардировкаларҙа ҡатнашыуын кисерергә һәм Америка нефть компанияларына итальяндар биләгән баҙарҙа урын тәҡдим итергә әҙер булыуын белдерә<ref>[https://utro.ru/articles/2011/07/14/986476.shtml Екатерина Петренко. Каддафи решил договориться]</ref>. 2011 йылдың 21 июлендә Ливияның Күсмә Милли Советының тышҡы сәйәси подразделениеһы башлығы Мәхмүд Джебриль белдереүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре нефть инфраструктураһы объекттарын миналаған. «Беҙ бөтә ерҙә миналар таптыҡ: хатта нефть эшкәртеү предприятиелары һәм нефть ятҡылыҡтары миналар һәм шартлатҡыстар менән тыңҡысланғайны»<ref>[https://www.usatoday.com/news/world/2011-07-21-libya-rebels_n.htm Libya rebels: Brega oil installations boobytrapped]</ref>. === Мисурата өсөн алыш === 15 майға баш күтәреүселәр Мисурата ҡалаһы үҙәген, 2011 йылдың мартынан майға тиклем М. Каддафи ғәскәрҙәре контроле аҫтында торған төп юлды, аэропортты һәм Мисурата ҡалаһының көньяҡ, көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнсығыш өлөштәрен тулыһынса контролдә тота. Майҙан июлгә тиклем баш күтәреүселәр Каддафи ғәскәрҙәренең контратакаһын кире ҡаға, бер үк ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең ракеталары ҡалаға төшөүен дауам итә<ref>[http://www.km.ru/v-mire/2011/06/11/voennaya-operatsiya-v-livii/20-chelovek-pogibli-v-rezultate-bombezhek-misuraty-voi 20 человек погибли в результате бомбежек Мисураты войсками Каддафи] //Мульти-портал KM.RU, 11.06.2011 г</ref>. 13 июндә Каддафи ғәскәрҙәренең Эз-Зәүи ҡалаһын алыуы һәм хәҙер Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге биләмәне контролдә тотоуы, шулай уҡ Мисурата менән Зинтан өсөн көрәш алып барыуы хаҡында мәғлүмәттәр донъя күрҙе. 13 июндә Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһын алған һәм Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге территорияны контролдә тота, шулай уҡ Мисурата һәм Зинтан өсөн һуғыша тигән мәғлүмәт тарала<ref>[https://lenta.ru/news/2011/06/13/rebellion/_Printed.htm Ливийские власти объявили о победе в Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],13.06.2011 г.</ref>. Июнь башында сыуалыштар башлана, һәм Каддафи яҡлыларға яңынан ихтилалды баҫтырыуға ғәскәрҙәр ебәрергә тура килгән<ref>[https://lenta.ru/news/2011/06/14/best/_Printed.htm Репортаж из Ливии признали лучшим на фестивале в Монте-Карло]//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.</ref>. 9 июлдә баш күтәреүселәр Злитен янына килеп, Злитендан көньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан Суҡ-Әлсүләс биҫтәһен штурмлай башлай. НАТО ярҙамы менән 2 аҙна эсендә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә контрһөжүмен кире ҡаға; хәбәр ителеүенсә, халыҡ Злитендың көнсығыш өлөшөн һәм Суҡ-Әлсүләс ҡасабаһын ҡалдырып китә. Июль - август айҙарында баш күтәреүселәрҙең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең ҡала янында һөжүме һәм контратакаһы була, ләкин баш күтәреүселәр көнбайышҡа табан хәрәкәт итә алмай. Икенсе яҡтан, Каддафи көстәренең контратакаһы, баш күтәреүселәр был районда оборона позицияларын биләп өлгөргәнлектән, Злитендың көнсығышын контролгә алырға мөмкинлек бирмәй. 11 августа Мисурата баш күтәреүселәре көньяҡта упынлашҡан Таварга ҡаласығына һөжүм итергә була. Мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, улар ошо уҡ көндө ҡала тирәләй хәүефһеҙ зона булдырыу маҡсатында, Каддафи ғәскәренең залп уты ҡоролмаларын ҡыҫырыҡлап, Таварганы контролгә ала<ref>[http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town Libya Rebels Push From Misrata and Attack Qaddafi-held Town] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120606/http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town |date=2014-04-28 }} // Saudi News Today, 11 August 2011</ref>. Мисурата революционерҙарының көньяҡ фронты отряды вәкилдәре Таварганың ҡара тәнле халҡына утыҙ көн эсендә тулыһынса ҡаланан сығыу талабын ҡуйҙы. 11 сентябрҙә британ гәзите The Telegraph Таварга революционерҙар гарнизоны офицеры Абдула әл-Моталиб Фататехтың һүҙҙәрен килтерҙе: «Уларға йыйыныр өсөн утыҙ көн ваҡыт бирҙек. Беҙ, тороп ҡалған һәр кем ҡулға алынасаҡ һәм төрмәгә ябыласаҡ, тип иҫкәрттек. Бөтәһе лә китте, һәм беҙ бер ҡасан да уларҙың ҡайтыуына юл ҡуймаясаҡбыҙ». Баҫма шулай уҡ Мисрат ополчениеһы вәкилдәренең Таварга халҡының Каддафиға лояль ғәскәрҙәр менән хеҙмәттәшлек итеүе һәм ярҙамы тураһында кире ҡаҡҡыһыҙ дәлилдәр бар тигән һүҙҙәрен килтерә<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8754375/Gaddafis-ghost-town-after-the-loyalists-retreat.html Gaddafi’s ghost town after the loyalists retreat]</ref>. === Ливияның көньяҡ ҡәбиләләренең Каддафи отрядтары менән бәрелештәре === Ливияла ҡотолғоһоҙ хәл (патовая ситуация) ваҡыт буйынса йәйгеһен Ливияның көньяғында, улар тураһында тәүге раҫланмаған мәғлүмәттәр июндә үк килә башлаған бәрелештәрҙең әүҙемләшеүе менән тап килде тиерлек. Ливияның көньяғы һәр ваҡыт Каддафиға лояль иҫәпләнһә лә, июндә Себханан көньяҡтараҡ йәшәгән [http://wikimapia.org/#lat=27.0351225&lon=14.4277954&z=13&l=1&m=b&show=/1839517/ru/Себха Себхи] негроид тубу ҡәбиләһенең Ливия лидеры дошмандарын хуплауы хаҡында тәүге хәбәрҙәр баҫыла. Һуңғараҡ, Нафуса тауҙары тирәһендә йәшәгән амазигтарҙың күбеһе 2011 йылдың июнендә Ливияның көньяғына Каддафи режимына ҡаршы һуғшырға юллана тигән мәғлүмәт тарала. Был мәғлүмәт төбәктә әүҙем хәрби хәрәкәттәр тамамланғандан һуң билдәле була<ref name=autogenerated12>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&feedName=worldNews |title=Tense reconciliation begins with Libya’s Saharan tribes |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&feedName=worldNews |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&feedName=worldNews |date=2015-09-24 }}</ref>. Ливияның көньяғындағы баш күтәреүселәр хәрәкәте нигеҙендә йәйен «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы ойошторола, уны Мөхәмәт Вардугу етәкләй. 17 июлдә «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы көсө менән Ливияның көньяғындағы алыҫ урынлашҡан Катрун ҡалаһын алыуға өлгәшелгән [http://wikimapia.org/#lat=24.8939109&lon=14.5960236&z=11&l=1&m=b&show=/7561939/ru/Катрун Катрун], әммә 20-ләрендә Каддафи ғәскәрҙәренең контрһөжүме башлана. 23 июлдә Каддафи Катрунға өсөнсө тапҡыр баҫып алыу һөжүме хаҡында мәғлүмәт барлыҡҡа килде, әммә Ливияның көньяғында тулы ҡеүәтле инфраструктура һәм элемтә саралары етмәү сәбәпле, мәғлүмәтте тикшереп булмай<ref>[http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&mode=print Libya rebels report loss of Qatrun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111151941/http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&mode=print |date=2012-01-11 }}//{{iw|The Daily Star (Ливан)|The Daily Star Lebanon|en|Daily Star (Lebanon)}} 23 July 2011 [https://newsfrommiddleeast.com/?new=79846 копия]</ref>. Артабан йәй дауамында Көньяҡ Ливиянан бер ниндәй ҙә яңылыҡ килмәгән тиерлек. Июль аҙағы - август башында бригаданың эше тураһында өҙөк-йыртыҡ, раҫланмаған хәбәрҙәр килә, шуға ҡарамаҫтан, дөйөм алғанда төбәктә барған хәл-ваҡиғаларҙы асыҡларға мөмкинлек бирмәй. Артабан уның әүҙемлеге Триполитанияла һәм Ливияның көнбайышында хәрби хәлдең үҫешенә бәйле була. === Нафуса тауҙары өсөн алыш === <!-- [[23 апреля]] повстанцы сумели отбить у отрядов Каддафи городок и пропускной пункт [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&lon=10.6836033&z=14&l=1&m=b&show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин], находящийся на границе с Тунисом и взять пограничный переход Вазин под свой контроль, после чего в Тунис хлынул поток беженцев амазигов, а в обратном направлении начались поставки продуктов питания, гуманитарной помощи и вооружения повстанцам<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13156199?print=true Libya: rebels capture Wazin post on Tunisian border] // [[BBC|BBC News Africa]], 21 April 2011 [http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313125646/http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ |date=2016-03-13 }}</ref>. [[28 апреля]] войска Каддафи попытались отбить [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&lon=10.6836033&z=14&l=1&m=b&show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин]. Сперва под артиллерийским огнём революционеры отступили на территорию Туниса, однако преследующие их отряды войск Каддафи пересекли границу Туниса. Население города Дехиба, находящегося в 4 км от пограничного перехода «Вазин-Дехиба», симпатизирует ливийским повстанцам, а поэтому последние, отступив от Вазина, нашли в городе убежище. Сообщается, что войска Каддафи начали обстреливать из систем залпового огня тунисский город Дехиба, в результате чего погиб местный житель. Тунисская армия вынуждена была открыть по войскам Каддафи ответный огонь, после чего они были выбиты с тунисской территории. Из-за интервенции вооружённых сил Ливии на территорию Туниса между Ливийской Джамахирией и Тунисом разгорелся международный скандал<ref>[http://dailytimes.com.ng/article/pro-gaddafi-forces-clash-tunisian-military Pro-Gaddafi forces clash with Tunisian military] //{{iw|Daily Times of Nigeria}}, 29 April 2011</ref>, а повстанцы к 29 апреля вернули под свой контроль стратегически важный пограничный переход Вазин. Иностранные журналисты через контролируемый повстанцами пограничный пункт также смогли попасть в район гор Нафуса. Таким образом, информационная блокада региона также была снята. [[1 июня]] отрядам повстанцев удалось взять под свой контроль находящиеся в пустыне к северу от горной гряды населённые пункты [[Каср-эль-Хадж]] и [[Шакшук]], возле которого находится электростанция. Это дало им возможность восстановить подачу электроэнергии в город [[Джаду]]. Развивая наступление, они [[2 мая]] подошли к [[Яфрану]] с севера и заняли город. [[14 июня]] повстанцы уже контролировали район Калаа и Кикла. [[17 июня]] повстанцами одновременно были взяты под контроль населённые пункты Райна и [[Авинья]], находящиеся между Зинтаном и Яфраном. [[28 июня]] [[Зинтанский военный совет]] заявил о рейде на юг, в военной базе [[Эль-Кааа]], находящейся в 25 км от Зинтана, в результате чего повстанцы захватили огромное количество военной техники, в том числе и 2 танка Т-55<ref> * [http://www.guardian.co.uk/world/middle-east-live/2011/jun/28/libya-syria-middle-east-unrest-live Libya, Syria and Middle East unrest — Tuesday 28 June 2011] //[[The Guardian]] * Borzou Daragahi [http://articles.latimes.com/print/2011/jun/29/world/la-fg-libya-weapons-20110629 Libyan rebels seize massive weapons depot] //[[Los Angeles Times]], 29 June 2011</ref>. --> === Һуғыштың дүртенсе осоро. Күсеү милли советы көстәренең һөжүме (июль—август 2011) === 16 августа Мисрат фронтының көнбайыш участкаһында Злитен өсөн һуғыш дауам итә. Мисрат халҡы һүҙҙәренсә, Триполи ҡалаһы эргәһендәге Триполитан фронтында баш күтәреүселәр һөжүм иткәндән һәм Мисрат фронтының көньяҡ өлөшөндә Таварганы алғандан һуң ҡалала тағы ла тынысыраҡ булып, ҡаланың тыныс тормошҡа ҡайтыу билдәләре булған<ref>Chris Stephen [http://www.businessweek.com/news/2011-08-16/misrata-relaxes-as-libyan-rebels-advance-against-qaddafi-forces.html Misrata Relaxes as Libyan Rebels Advance Against Qaddafi Forces] // [[Businessweek|Bloomberg Businessweek]] 16 August 2011</ref>. Раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Мисрата фронтының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге баш күтәреүселәр көньяҡ-көнбайышҡа табан [http://wikimapia.org/#lat=31.9982134&lon=14.5849085&z=15&l=1&m=b&show=/21070421/ru/Эль-Дуфанский-перекрёсток Дуфан]<ref>[https://twitter.com/#!/search/Misrata Твиттер]</ref> Бени-Вәлидтан 55 саҡрым алыҫлыҡтағы [http://wikimapia.org/#lat=31.7719589&lon=14.0432739&z=12&l=1&m=b&show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида] Дуфан районына ҡарай юл ала. Шуға ҡарамаҫтан, был мәғлүмәт раҫлауға мохтаж. 17 августа баш күтәреүселәрҙең хәрби командованиеһында уларҙың разведка частары Мисратанан көньяҡҡа[http://wikimapia.org/#lat=31.6474632&lon=15.2798367&z=14&l=1&m=b&show=/15319000/ru/Аль-Хайша Аль-Хайши], Ливияның көньяҡ, көнсығыш һәм көнбайышына ҡарай 70 саҡрым алыҫлыҡта Әл-Хәйшә сигенә<ref>[http://www.capitalfm.co.ke/news/2011/08/17/libya-rebels-see-victory-by-end-of-august/ Libya rebels see victory by end of August] //Capital News 17 August 2011</ref> барып еткән тип белдерҙеләр. 19 августа ҡан ҡойошло алыштарҙан (30-ҙан ашыу һәләк булыусы) һуң баш күтәреүселәр Триполинан 140 саҡрым алыҫлыҡта Злитен ҡалаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4750121&lon=14.569931&z=12&l=1&m=b&show=/18503966/ru/Злитен Злитен] ала. Шунан һуң улар Эль-Хомс тауына һөжүмен дауам итте. === Брега өсөн дүртенсе алыш === 13 июлдә ПНС отрядтары Бөрөнөң йүнәлешендә яңы һөжүм башлай. Әммә, яңы башланған һөжүм баш күтәреүселәрҙең етерлек кимәлдә инженер һәм махсус техникаһы булмағанлыҡтан, урында миналарҙан таҙартыу ауырлаша, һөҙөмтәлә һөжүм темпы ярайһы уҡ кәмей<ref>[http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&news_id=33487&date=2011-07-17 Libyan rebels step up offensive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203114630/http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&news_id=33487&date=2011-07-17 |date=2019-02-03 }} // NewsToday, 16 July 2011</ref>. 2011 йылдың 28 июлендә асыҡланмаған шарттарҙа баш күтәреүселәр ғәскәрҙәре штабы начальнигы Абдул Фатах Юныс үлтерелә. Ул Бенгазиға Брега ҡалаһы янындағы хәрби хәрәкәттәр участкаһынан тартып алынған. Милли күсмә совет башлығы Мостафа Әбделжәлил әйтеүенсә, Юныс ағымдағы хәл тураһында мәғлүмәт бирергә тейеш ине. Күсмә милли совет башлығы белдереүенсә, Юныстың үлеме — Каддафи ялсыларының эше<ref>Ренат Абдуллин [https://archive.is/20120904015852/www.mk.ru/print/articles/610262-smert-predatelyam.html Смерть предателям?] // [[Московский комсомолец]], № 25706 от 30.07.2011 г.</ref>. Артабан раҫланмаған мәғлүмәткә ярашлы, заказсылар, үлтереүселәрҙе асыҡлайҙар, ләкин ҡәбилә-ара низағтар башланыу ҡурҡынысы менән бәйле, исемдәре аталмай. 2011 йылдың 4 авгусында Бенгазиҙа НАТО Алжирҙан Ливияға юлланған һәм Мальтанан 16 миль алыҫлыҡта танкерҙы тотҡан. Документтар буйынса танкер тәғәйенләнгән урын төньяҡ-көнсығыш Алжир булһа ла (Аннаба ҡалаһы), судно Триполи яғына йүнәлгән була. Судно таҙартылған нефть тейәгән тип хәбәр ителә<ref>[http://www.gev.com/2011/08/libyan-rebels-capture-government-owned-oil-tanker/# Libyan Rebels Capture Government Owned Oil Tanker]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. 11 августа — баш күтәреүселәр вәкиле Мөхәммәт әл-Раджали Associated Press мәғлүмәт агентлығына Күсмә милли советы көстәренең Бреганы алыуын белдерҙе<ref>Hadeel Al-Shalchi [http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gutWeSFuQX-Om-0jCDSesGYHQ0_w?docId=8a92ff6754544111a084b83f5ac53ee4 Libya rebels claim victory in key oil terminal] //[[Associated Press]], 11 August 2011 [http://shabablibya.org/news/libya-rebels-claim-victory-in-key-oil-terminal копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. Шуның менән бергә ул бергә һуғыштың ҡаланың нефть эшкәртеү предприятиелары урынлашҡан сәнәғәт зонаһында дауам итеүен билдәләне ул<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya Libya Live Blog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821025737/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya |date=2011-08-21 }} // Al Jazeera Blogs</ref>. 12 август - Ливияның дәүләт телевидениеһы ҡаланың Өсөнсө торлаҡ массивы баш күтәреүселәренең контролдә тотоу фактын раҫланы ([http://wikimapia.org/#lat=30.481891&lon=19.7236347&z=14&l=1&m=b&show=/13965784/ru/Восточная-Брега Восточной Бреги]), ләкин Каддафи ғәскәрҙәре элеккесә Бреганың көнбайыш өлөшөн контролдә тотоуын белдерҙе[http://wikimapia.org/#lat=30.4159632&lon=19.6311951&z=13&l=1&m=b&show=/11333354/ru/Западный-массив-Бреги западную часть Бреги]<ref>[http://www.almanar.com.lb/english/print.htm Libyan Rebels Seize Districts of Brega, Ban Calls for End to Crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121081606/http://www.almanar.com.lb/english/print.htm |date=2012-01-21 }} //[[Аль-Манар|Al-Manar TV Lebanon]], 12 August 2011</ref>. 14 августа - университет биләмәһен һәм Бөрйәнең Икенсе торлаҡ массивын баш күтәреүселәрҙең[http://wikimapia.org/#lat=30.4215144&lon=19.6736383&z=15&l=1&m=b&show=/2062806/ru/Университетский-городок территории университета] һәм [http://wikimapia.org/#lat=30.4181837&lon=19.6441984&z=15&l=1&m=b&show=/15798809/ru/Район-II Второго жилого массива Бреги] алыуы тураһында хәбәрҙәр баҫылды, әммә улар араһында ҙур юғалтыуҙар хаҡында ла хәбәр ителә<ref>* [http://www.vesti.ru/doc.html?id=537813 Ливийские повстанцы и армия сражаются за Эз-Завию] // [[Вести]], 14.08.2011 г. * [https://www.youtube.com/watch?v=jMA9mA_os6I Battle for Libya: on Brega`s frontline] // [[Youtube]]</ref>. 15 августа - ПНС армияһының Бреги нефть эшкәртеү комплексы янында хөкүмәт ғәскәрҙәре менән һуғышы тураһында хәбәр ителә. Көн элгәре Каддафи ғәскәрҙәре, баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бреги портында нефть танкерын шартлата<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-15-2011-1544-0 Libyan rebels have clashed with Gaddafi’s forces around oil installations in the eastern town of Brega] // Al Jazeera Live Blog 15 August 2011 — 15:44 — Libya</ref><ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011816828512988.html Gaddafi forces 'fire scud missile'] // Al Jazeera — Africa, 16 August 2011</ref>. 19 августа - ПНС армияһы отрядтары Бреганы һәм уның барлыҡ стратегик объекттарын контролгә алды, тип хәбәр итте ПНС-тың хәрби вәкиле Әхмәт Бани<ref>[http://www.thehindu.com/news/international/article2375462.ece?css=print Eastern oil terminal Brega seized: Libyan rebels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428123137/http://www.thehindu.com/news/international/article2375462.ece?css=print |date=2014-04-28 }} // [[The Hindu]], 20 August 2011</ref>. 21 августа - Әл-Ғәрәбстан телеканалы хәбәр итеүенсә, Каддафи көстәре Брега һәм Сирт араһында һөйләшеүҙәр алып бара һәм баш күтәреүселәргә бирелергә әҙерлеген еткерә<ref>[http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 Breaking: The end of Qaddafi? Update: Qaddafi’s son captured; Update: Compound surrounded; Update: Qaddafi in Algeria? Update: Qaddafi’s son attacked — live on the air; Update: White House issues statement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428123919/http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 |date=2014-04-28 }} //Al Arabiya</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, шунан һуң да Көнсығыш фронтында алыш дауам итә. 22 августа баш күтәреүселәр көсө тулыһынса Бреганың нефть комплексын һәм бөтә ҡаланы үҙ контроленә ала, ә Каддафи ғәскәрҙәре Бреганан 25 саҡрым алыҫлыҡтағы Бәширгә сигенә<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ggXLgJkBrzw تحرير البريقه] // [[Youtube]]</ref>. === Бин-Жәвәд өсөн икенсе алыш === 26 августа — әлегә раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Каддафи ғәскәрҙәре һәм Рәс-Лануф аръяғында ПНС көстәре, Ас-Сидр порты һәм ҙур булмаған Бин-Джавад ҡалаһы араһында һуғыш яңынан башлана<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Tb0PdnxUnOM CNN: Fred Pleitgen on the Eastern Frontlines in Ras Lanuf Before Sirte] // [[Youtube]]</ref>. Әл-Ғәрәбстан телеканалы, баш күтәреүселәр вәкилдәренең һүҙҙәренә ҡарағанда, уларҙың ғәскәрҙәре, башта Каддафи танкылары урынлашҡан хәрби базалары менән бергә, Бин-Жәвәд ҡалаһы тирәләй стратегик мөһим позицияларҙа нығына алды, тип хәбәр итә<ref>Vivian Salama and Emre Peker [http://www.businessweek.com/news/2011-08-26/libya-urgently-needs-aid-rebels-say-as-qaddafi-calls-for-jihad.html Libya Urgently Needs Aid, Rebels Say, as Qaddafi Calls for Jihad] //[[BusinessWeek|Bloomberg Businessweek]], 26 August 2011</ref>. 26 августа Бин-Жәвәд янында ПНС армияһы хәрәкәте Сиртҡа авиаһөжүм менән оҙатылған. Атап әйткәндә, Британияның Торнадо истребителдәре Сирттағы Каддафи бункерына ракета һөжүме яһаны, был турала Бөйөк Британияның оборона министры хәбәр итте<ref>[http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf UK jets bomb Gaddafi hometown bunker] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111161327/http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf |date=2012-01-11 }} // The Independent, 27 August 2011</ref>Шулай уҡ Reuters 27 августа Күсмә милли советы хәрби көстәре Сирттан 100 км алыҫлыҡта тора тип хәбәр итә, ПНС вәкиле Мөхәммәт Завави әйтеүенсә, тыныс халыҡ араһында ҡорбандарға юл ҡуймау маҡсатында, ҡаланың бирелеүе тураһында әлегә һөҙөмтәһеҙ һөйләшеүҙәр алып барыла<ref>Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1426 Reporting]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // 27 August 2011 — 12:26 GMT+3 — Libya</ref>. 27 августа SkyNews һылтанып, ПНС армияһы яулаған [http://wikimapia.org/#lat=30.8087953&lon=18.0686474&z=14&l=1&m=b&show=/14165184/ru/Бен-Джавад Бин-Джавадом]<ref>[http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html Libia: SkyNews, ribelli conquistano Bin Jawad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127070110/http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html |date=2024-11-27 }} //ITnews, 27 August 2011 [http://hghltd.yandex.net/yandbtm?fmode=inject&url=http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html&text=Libia:%20SkyNews,%20ribelli%20conquistano%20Bin%20Jawad&l10n=ru&src=F&mime=html&sign=720477e99b1a350f2f3c0beaf97f0560&keyno=0{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия в кэше]</ref>. Әл-Жәзирә, шулай уҡ башҡа киң мәғлүмәт саралары был хәбәрҙе раҫлаған<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=7n5-l9GIq9s Libyan rebels claim victory in Bin Jawad] //[[Youtube]]</ref><ref>Robert Birsel, Richard Valdmanis, Andrew Heavens [https://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828 UPDATE 1-Libyan rebels: need over 10 days to take Sirte] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} {{Архивировано|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} //[[Reuters|Reuters Africa]], 28 August 2011</ref>. 28 августа — Әл-Жәзирә репортёрҙары хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Эн-Нофалийҙы ҡулға төшөргән, [http://wikimapia.org/#lat=30.7824742&lon=17.8235149&z=14&l=1&m=b&show=/4290727/ru/Эн-Нофалия Эн-Нофалией] ә Каддафи ғәскәрҙәре Вади-әл-Хамар үҙәненә (Красная долина) [http://wikimapia.org/#lat=31.0108653&lon=17.4610519&z=12&l=1&m=b&show=/19381612/ru/Красная-долина Вади-эль-Хамар (Красная долина)] — Сирт алдынан Каддафи ғәскәрҙәре оборонаһының беренсе линияһына сигенгән<ref>[https://web.archive.org/web/20110830224402/http://mdn.mainichi.jp/mdnnews/international/news/20110830p2g00m0in093000c.html Gadhafi’s wife, 3 children flee to Algeria] //[[Майнити симбун|The Mainichi Daily News]], 30 August 2011</ref>. Сообщается, что бойцы армии ПНС разбились на группы и атаковали Эн-Нофалию с востока и с юга<ref>* Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 Reports] {{Архивировано|url=https://archive.is/20120710030001/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 |date=2012-07-10 }} // Al Jazeera Blogs, 28 August 2011 — 18:41 GMT+3 — Libya * [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011829134327176660.html Libyan rebels mass for assault on Sirte] // Al Jazeera, 30 August 2011</ref>. === Нафуса тауҙары өсөн һуғыштар === 29 июль - Нафуса тауҙары баш күтәреүселәренең Налуттан төньяҡтараҡ берләшкән һөжүме башлана. Баш күтәреүселәр Газея <ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14321751?print=true Libya rebels 'capture key supply route town of Ghazaya'] // [[BBC|BBC News Africa]], 28 July 2011</ref> һәм Такют ҡалаларын үҙ контроленә алды<ref>Chris Stephen and Lizzy Davies [http://www.guardian.co.uk/world/2011/jul/28/libyan-rebels-launch-major-offensive/print Libyan rebels launch major offensive to capture key towns] //[[The Guardian]], 28 July 2011</ref>. Шулай итеп, август башында Нафуса тауҙарының төньяҡ-көнбайыш ипкенендә Каддафи ғәскәрҙәре ҡулында Тижи һәм Бәдр ҡалалары ғына ҡалған. === Һуғыштың бишенсе осоро. Күсмә милли советының Триполитанияға һөжүме (август 2011) === Август башына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүм итеү һәләте әкренләп кәмей, быға НАТО илдәренең авиацияһы һәм флотының әүҙемлеге, шулай уҡ Жәмәһириәгә ҡаршы санкциялар булышлыҡ итә. Ливияға ҡаршы операция менән етәкселек иткән генерал Шарль Бушер, Ливия ғәскәрҙәре «һөжүмде әүҙем үҫтерә алмай», тип белдерә<ref>[http://www.rte.ie/news/2011/0811/libya.html NATO: Gaddafi unable to launch credible attack] //{{iw|RTÉ News||en|RTÉ News and Current Affairs}}, 11 August 2011</ref>. Ливияла көстәр нисбәте үҙгәрә. Авгусҡа Триполинан, Зәүиәнән, Сормандан, шулай уҡ сит илдәрҙән үҙ теләктәре менән килгәндәр иҫәбенә баш күтәреүселәрҙең көсө лә һиҙелерлек арта. Зинтан хәрби командованиеһы составында башлыса баш күтәреүселәр яғында һуғышҡан Триполи һәм Зәүиә бригадалары төҙөлә<ref>Karin Laub [https://ca.news.yahoo.com/libyan-government-spokesman-denies-death-moammar-gadhafis-son-160753580.html Backed by tanks and rocket fire, Libyan rebels aim for coastal towns in push toward Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} // [[The Associated Press]] /The Canadian Press [http://www.winnipegfreepress.com/world/breakingnews/127068148.html копия]</ref>. 6 августа баш күтәреүселәр Триполинан 85 саҡрым алыҫлыҡта Бир-Әл-Ганем тораҡ пунктын штурм менән ала[http://wikimapia.org/#lat=32.3142659&lon=12.5693893&z=13&l=1&m=b&show=/17510617/ru/Бир-Ганем Бир-аль-Ганем]. Быға тиклем улар ике ай буйына ошо тораҡ пунктты алырға тырышҡан, һуңынан яҡын-тирәләге тауҙарҙа нығынған. Баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бир-Әл-Ганем яулап алырға уларға НАТО һауа көстәре<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-6-2011-1428 Libya rebels launch push towards Zawiyah] //Al Jazeera’s Libya Live Blog, 6 August 2011</ref>, шулай уҡ күбеһе Чад ялсыларынан торған, Каддафи ғәскәрҙәренең түбән хәрби рухы булышлыҡ иткән<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=_zolwV-Ki_c &#91;6-8-2011&#93; Mercenaries Gaddafi chadians captured in Bir Al-Ghanem]</ref>. Икенсе көндө Ливия премьер-министры армияға Бир-Әл-Ганемды үҙ контроленә ҡайтарыуы, әммә, Әл-Жәзирә хәбәрселәре әйтеүенсә, һәм 7 августан һуң Бир-Әл-Ғанем баш күтәреүселәр ҡулында ҡалыуы хаҡында белдерә<ref>[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/08/20118819142699446.html Libyan rebels reshuffle leadership] //Al Jazeera, 8 August 2011</ref>. 11 августа, Бир-Әл-Ганемды алғандан һуң һөжүмде үҫтереп, революционерҙар Наср ҡасабаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4234422&lon=12.6438904&z=14&l=1&m=b&show=/18642108/ru/Наср Наср] ала һәм, революционерҙарҙың үҙҙәре әйтеүенсә, Эз-Зәүиәгә 25 километрға яҡынлаша<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe#.TkRZ3WMRS9I Western Libya rebels strike north towards coast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111109131031/http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe#.TkRZ3WMRS9I |date=2011-11-09 }} //[[Reuters]], 7 September 2011</ref>. === Әз-Зәүиә өсөн икенсе алыш === 19 августа Эз-Зәүиә үҙәгендә һуғыш дауам итә. Әммә ҡараңғы төшөү менән революционерҙар ҡаланың күп ҡатлы ҡунаҡханаһынан һәм үҙәк майҙанынан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыҫырыҡлап сығара. Авиация Триполи яғынан Эз-Зәүиәгә хәрәкәт итеүсе Каддафи отрядтары колонналарына һөжүм итә уғылыуын дауам итә<ref>* Karin Laub [https://news.yahoo.com/libya-rebels-close-gadhafi-seizing-key-town-223859840.html «Libya Rebels Close in on Gadhafi, Seizing Key Town»]// [[Associated Press]] (via [[Yahoo! News]]), 19 August 2011 * Alex Crawford. [https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368 «Libya: Rebels Take Martyr Square in Zawiyah»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824231127/https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368|date=2011-08-24}}// [[Sky News]], 19 August 2011 * [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011819145519307139.html «Libyan rebels capture city near Tripoli»]. [[Al Jazeera]], 19 August 2011</ref>. 20 августа революционерҙар Эз-Зәүиәнән<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=us5mc-cyNos Battle for Libya: Latest from Az Zawiyah and Zlitan ]// [[Youtube]]</ref>, 50 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Триполиға һөжүм итә башланы<ref>[https://www.reuters.com/article/video/idUSTRE77A2Y920110821?videoId=218515424 Libya rebels take Zawiyah] // [[Reuters]], 20 August 2011</ref>. === Триполи өсөн алыш (20—28 августа) === <!-- [[Файл:Battle of Tripoli.svg|thumb|350px|Боевые действия в Триполи]] В условиях сложившейся на фронтах в Ливии патовой ситуации, французское правительство, в нарушение резолюции Совбеза ООН, провело секретную операцию по снабжению оружием ливийских революционеров, действующих в регионе Западные Горы к юго-западу от Триполи. «Контейнеры с автоматами, пулеметами, гранатометами и противотанковыми ракетными комплексами Milan поначалу сбрасывались на парашютах над позициями повстанцев с транспортных самолётов. После того, как оппозиционеры добились значительных успехов, очистив от сторонников Каддафи почти весь регион, в двух местах были оборудованы небольшие аэродромы, куда стали приземляться самолёты из арабских стран, на борту которых было все то же оружие.»<ref name="Nato_rebels1"/><ref name="Nato_rebels2"/> Это способствовало перелому в ходе войны. В первой декаде августа революционеры подготовили и провели неожиданную и мощную атаку на Триполи, поддерживаемую с воздуха авиацией стран НАТО (в первую очередь США, Великобритании и Франции). По неподтверждённым данным, в наступлении могли участвовать спецподразделения Катара и Объединённых Арабских Эмиратов. Более категорично высказываются сторонники и члены семьи Каддафи, в частности, Мухаммед Каддафи заявил: «Здесь ливийских повстанцев и в помине нет»<ref name="interfax_flag">[http://interfax.ru/print.asp?sec=1446&id=204778 Флаг повстанцев над резиденцией Каддафи]//[[Интерфакс]],23.08.2011 г</ref>. [[20 августа]] началось наступление отрядов революционеров на Джанзур, находящийся между Эз-Завией и столицей. Как в дальнейшем сообщил телеканал France 24, они при интенсивной поддержке НАТО смогли преодолеть расстояние от Эз-Завии до Триполи за 12 часов<ref>Matthieu Mabin [http://www.france24.com/en/20110901-reporters-libya-tripoli-brigade-taking-capital-rebels-green-square-martyrs-fighters-rebellion-gaddafi The Tripoli Brigade] //[[France 24]],01 September 2011</ref>. Одновременно представитель Военного совета Мисраты Саид Али Гливан заявил, что силы 32-й бригады Хамис — самого боеспособного соединения войск Каддафи — были ценой высоких потерь революционеров (более 30 погибших) выбиты со Злитена. Также было заявлено о подготовке наступления на Зувару<ref>Chris Stephen, Luke Harding and Peter Beaumont [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/19/tripoli-facing-advance-libya-rebels/print Tripoli facing three-sided advance by Libyan rebels] //[[The Guardian]],19 August 2011 [https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211016064213/https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 |date=2021-10-16 }}</ref>. Мировую известность получил эпизод с выступлением в прямом эфире канала Libiyah TV известной и популярной в Ливии журналистки и телеведущей [[Гала аль-Мисрати]] во время осады Триполи со своим обращением к повстанцам. Размахивая пистолетом в руках, ведущая пообещала лично сражаться до последней капли крови за ливийского лидера и убить любого, кто попытается ворваться в здание телевизионного центра Триполи, или умереть самой<ref>[http://www.ntv.ru/novosti/271161/ Известная в Ливии журналистка и телеведущая Галя аль-Мисрати погибла в тюремной камере. Ей не простили принципиальность, неприязнь к повстанцам и любовь к Каддафи.]</ref>. [[21 августа]] силы [[Национально-освободительная армия Ливии|НОА]] из Мисураты высадились в порту Триполи. Представитель Переходного Национального Совета Ливии Абдель Хафиз Гога заявил, что «Наступило время 'Ч' и повстанцы подняли восстание в Триполи». В частности, революционеры подняли восстание в восточном пригороде Триполи — Таджуре. Произошли непродолжительные бои в Джанзуре. [[22 августа]] стали поступать сообщения, что революционеры, не встречая особого сопротивления, вошли в Триполи, а отдельные военные подразделения, в том числе и личная гвардия Каддафи, сложили оружие<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=FWX1LicbfO0 Tripoli witness speaks to Al Jazeera]</ref>. Из Эз-Завии, а также из Триполи ряд телеканалов показали видеокадры ликования людей на улицах городов<ref> * [https://www.youtube.com/watch?v=zOQuQsSmxDs Sky News interpreter From Tripoli right now سكاي نيوز ]//[[Youtube]] * [https://www.youtube.com/watch?v=t1WsgTLVnSY Libyan Rebel Fighters Enter Tripoli *NEW*]//[[Youtube]] * [https://www.youtube.com/watch?v=MJg-ICWEX3U tripoli_22-08 .mp4 ]//[[Youtube]]</ref>, которые некоторые российские обозреватели и блогеры посчитали «фальшивкой»<ref name="blogery">[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml Блогеры: Видео из Триполи — фальшивка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111118111500/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml |date=2011-11-18 }}//[[РБК]], 23.08.2011 г.</ref>. Тем не менее, информация о боях в районе Баб-эль-Азизии и Сук-Альджума, продолжала поступать. «Информационной бомбой» 22 августа стали сообщения о якобы пленении двух сыновей Муаммара Каддафи — Саифа аль-Ислама Каддафи и Мухаммеда Каддафи<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/44218013/ns/world_news-mideast_n_africa/#.TlF_fV0RS9I Libyan rebels enter Tripoli, arrest Gadhafi’s son] //[[NBC]], 22 August 2011</ref>, что впоследствии было опровергнуто<ref>[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml М. Каддафи позвонил К. Илюмжинову и пообещал бороться до конца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140906160902/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml |date=2014-09-06 }} //[[РБК]], 23.08. 2011 г.</ref>. Телеканал [[CNN]] сообщил, что революционеры в ночь на 22 августа сумели также взять под свой контроль Зелёную площадь в центре Триполи<ref> * [http://www.wfmz.com/news/Gadhafi-regime-appears-on-verge-of-collapse/-/121458/420156/-/view/print/-/avgxt2z/-/index.html Rebel officials: Two of Gadhafi’s sons arrested in Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //{{iw|WFMZ-TV}}, 22 August 2011 * [https://www.youtube.com/watch?v=SWf-lm9tnNY Libyan Freedom Fighters Take Control Of Green Square Tripoli 22/08/2011 طرابلس]//[[Youtube]]</ref>, которую они хотят переименовать в Площадь Мучеников. Поступила первая, ещё неподтверждённая информация о боях в районе правительственного комплекса [http://wikimapia.org/#lat=32.8723607&lon=13.1773496&z=16&l=1&m=b&v=1&show=/13341174/Azizia-Palace Баб-эль-Азизия]<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611549 Libya conflict: Fighting rages near Gaddafi compound]</ref>. В этот же день пришли сообщения о взятии повстанцами телецентра и штаб-квартиры Государственного телевидения Ливии в Триполи, после чего оно прекратил свое вещание<ref>[http://ru.euronews.net/newswires/1068425-newswire/ Государственное телевидение Ливии перестало выходить в эфир] //[[Euronews]], 22.08.2011 г.</ref>. По состоянию на 22 августа под контролем повстанцев находилось, по разным данным, от 75 до 90 процентов Триполи<ref>[https://vz.ru/news/2011/8/22/516427.html Повстанцы в Триполи захватили телецентр] //[[Взгляд.ру|Взгляд]], 22.08.2011</ref>. Репортёры Аль-Джазиры сообщили об артиллерийской стрельбе вблизи Баб-эль-Азизии. Иностранные репортёры, находящиеся в гостинице Риксос в Триполи, сообщили, что вблизи гостиницы слышны выстрелы и, судя по всему, идут бои<ref name="MatthewPrice">Matthew Price [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611043 Inside Tripoli’s Rixos hotel as rebels close in] // [[BBC|BBC News Africa]], 22 August 2011 [http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313212423/http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in |date=2016-03-13 }}</ref>. При этом они сообщают, что семьи высокопоставленных чиновников правительства Каддафи покинули гостиницу Риксос<ref name="MatthewPrice" />. В интернете появилось видео, показывающее, что Зинтанский батальон революционеров контролируют аэропорт Триполи<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=1IwgBiAmUG0 1918996174183 40238]//[[Youtube]]</ref>. Также сообщается о боях за [http://wikimapia.org/#lat=32.8999119&lon=13.2854748&z=14&l=1&m=b&show=/872913/ru/Аэропорт-Митига авиабазу Митига]<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-22-2011-1144 Nasser report] //Al Jazeera, 22 August 2011</ref> и район Аль-Мансур. Аль-Джазира сообщила, что, возможно, началось восстание и в [http://wikimapia.org/#lat=32.6454459&lon=14.2611122&z=13&l=1&m=b&show=/2274149/ru/Эль-Хомс Эль-Хомсе], находящемся между Злитеном и Триполи. В этот же день корреспондент Аль-Джазиры, направлявшийся с отрядами революционеров из Мисраты в сторону Триполи сообщил, что Эль-Хомс находится под контролем революционных сил, однако рядом со Злитеном были очаги сопротивления войск Каддафи<ref>[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/08/20118233515276905.html Eastern rebels press onwards to Tripoli]//Al Jazeera, 22 August 2011</ref>. 22 августа 2011 года телеканал SkyNews сообщил, что после входа революционеров в Триполи, цены на нефть на мировых рынках резко упали<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=zYJOB3Vhdig LIBYA: Oil Prices Fall As Rebels Enter Tripoli 8/22/11]</ref>. Также, 22 августа поступила первая неподтверждённая информация, что город Зувара на побережье Средиземного моря, поднявший накануне восстание и присоединившийся к революционерам, подвергся сильному обстрелу с систем залпового огня с трёх направлений<ref>[https://twitter.com/#!/search/zuwarah Твиттер]</ref>{{уточнить}}. В дальнейшем информация о блокаде восставшей Зувары подтвердилась. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что силы НАТО перехватили крылатую ракету, выпущенную в Сирте. [[23 августа]] Саиф аль-Ислам Каддафи появился в гостинице Риксос и опроверг слухи о своём аресте<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/23/gaddafi-son-denies-capture/ Сын Каддафи обвиняет Запад в информационной войне]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]], 23.80.2011 г.</ref>. Взять под свой контроль Баб-эль-Азизию революционеры накануне не смогли, так как сообщается, что в этом районе высокая концентрация войск Каддафи. Накануне авиация НАТО осуществила мощнейшую бомбардировку Баб-эль-Азизии, поразив как минимум 40 целей. Обозреватели предполагают, что полковник Каддафи с высокой долей вероятности может находиться именно в правительственном комплексе Баб-эль-Азизия<ref>[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356406 Резиденция Каддафи остается неприступной] // [[Вести]],23.08.2011 г.</ref>. Обозреватели обращали внимание, что, благодаря подземным коммуникациям, которые, в частности, соединяют Баб-эль-Азизию и гостиницу Риксос, Каддафи и высокопоставленные чиновники Джамахирии, а также верные ему войска всё ещё могли передвигаться по Триполи<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=qdh4rrsNHFE Skynews: Mark Stone speaks out about his experience in Libya under hotel arrest]//[[Youtube]]</ref>. Телеканал Аль-Джазира сообщил, что революционеры находятся в 500 метрах от правительственной резиденции Баб-эль-Азизия<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 Rebels are 500 metres only from Bab Al-Aziziyah.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825015723/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 |date=2011-08-25 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011</ref>. Также приходят сообщения от журналистов и репортёров, находящихся в гостинице Риксос. По их словам, в гостинице, которую власти запретили им покидать, нет света<ref>Jeremy W. Peters [https://www.nytimes.com/2011/08/23/world/africa/23press.html?_r=3&pagewanted=print Journalists Kept in Hotel as Battle Rages Outside] // [[The New York Times]], 22 August 2011</ref>. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что революционеры преодолели первые ворота и вошли на территорию Баб-эль-Азизии. Перед этим авиация НАТО разрушила часть стены комплекса Баб-эль-Азизия<ref>Zeina Khodr [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1801 Libyan opposition forces have entered Muammar Gaddafi’s Bab al-Aziziya compound.]//Al Jazeera Blogs, 23 August 2011</ref>, благодаря чему их отряды смогли проникнуть внутрь<ref> * [https://news.sky.com/home/world-news/article/16055237 Libyan Rebels 'Enter Gaddafi’s House'] //[[Sky News]], 23 August 2011 * [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/20118234144136279.html Fighting rages at Gaddafi compound] //Al Jazeera — Africa, 24 August 2011</ref>. Вечером 23 августа появились сообщения, что силы повстанцев после четырёх часов ожесточённых боёв сумели захватить Баб-эль-Азизию<ref> * [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14630702 Rebels 'breach Gaddafi compound'] // [[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011 * Peter Graff [https://www.reuters.com/assets/print?aid=USTRE77A2Y920110823 Gaddafi to «fight to end» as rebels seize HQ] //[[Reuters]], 23 August 2011 * [https://www.youtube.com/watch?v=xInR9Kduy-c «What goes up must come down»]//[[Youtube]]</ref>. О противоречивости и нестабильности ситуации в Ливии по состоянию на 23 августа сообщили корреспонденты Первого канала, что оставшиеся войска Каддафи не потеряли контроль над частью территории Ливии. В частности, корреспонденты не смогли пересечь границу с Ливией через пограничный пункт [http://wikimapia.org/#lat=33.1479&lon=11.5692902&z=15&l=1&m=b&show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир], который оставался на тот момент в руках отрядов Каддафи, и граница по-сути, была закрыта<ref>Максим Киселев, Григорий Емельянов [http://www.1tv.ru/news/world/183337 Картина боевых действий в столице Ливии меняется до противоположности] // [[Первый канал]], 23.08.2011 г.</ref>. Известно также, что такие важные города, как Бени-Валид, Сирт, а также города на юге Ливии — Себха, Гадамес, Хун и Гат — оставались в руках верных Каддафи войск. Однако город [http://wikimapia.org/#lat=32.9429964&lon=12.0768929&z=13&l=1&m=b&show=/1024169/ru/Зувара Зувара], находящийся в 60 км к востоку от границы с Тунисом, согласно сообщениям Аль-Арабии, контролируется революционерами. Телеканал сообщает, что накануне города [http://wikimapia.org/#lat=32.9270763&lon=12.0859909&z=14&l=1&m=b&show=/1024169/ru/Зувара Зувара] и [http://wikimapia.org/#lat=32.7565304&lon=12.3936081&z=13&l=1&m=b&show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Аджейлат] подверглись артобстрелу войск Каддафи<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 Forces loyal to Muammar Gaddafi were shelling Zuara, a Libyan port town about 60km (40 miles) from the Tunisian borde] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120707015538/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 |date=2012-07-07 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011</ref>. 23 августа 2011 года посол Ливии в Объединённых Арабских Эмиратах [[Ареф Али Найед]] сообщил, что нефтепромышленный комплекс Эз-Завии пострадал незначительно, повреждения устранимы и переработка нефти возобновится в ближайшее время<ref>[https://news.yahoo.com/libya-rebel-aide-zawiya-refinery-not-badly-damaged-193024579.html Libya rebel aide: Zawiya refinery not badly damaged]</ref>. В этот же день представитель революционеров Ахмед Бани сообщил телеканалу [http://www.alaan.tv/ Эль-Аан], что «Нефтеперерабатывающие предприятия Бреги и Рас-Лануфа освобождены» и находятся под контролем революционеров<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=wNUofRq91UY العقيد احمد باني — المتحدث الرسمي باسم المجلس العسكري]</ref>. [[24 августа]] большая наземная часть Триполи, включая правительственный комплекс Баб-эль-Азизия была под контролем революционеров, однако, как сообщают Аль-Джазира и Reuters, в городе, особенно в темное время суток, ещё слышны выстрелы, в том числе артиллерийский огонь и выстрелы снайперов<ref>Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1058 Libyans celebrate their gains, despite remaining pockets of resistance in the capital and elsewhere.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011</ref>. Представитель правительства Каддафи Мусса Ибрагим сообщил, что сопротивление революционерам продлится месяцы и даже годы. «Мы превратим Ливию в вулкан с лавой под ногами у захватчиков и агентов-предателей» — заявил он по телефону. Сам Муамар Каддафи по телефону сообщил радиостанции Аль-Аруба, что находится в Ливии, но косвенно признал, что покинул Триполи. По его словам, «уход из Триполи и резиденции был тактическим манёвром», а находиться в части города, по которой авиация НАТО нанесла уже более 60 ракетных ударов, было бы бессмысленно<ref>[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356593 В Триполи ищут бункер Муаммара Каддафи]//[[Вести]],24.08.2011 г.</ref>. По словам представителя повстанцев Омара Аль-Гирани, по жилым районам города было выпущено 7 ракет Град, а в районе аэропорта временами слышен миномётный огонь. Также информационное агентство Reuters сообщает о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&lon=14.4279671&z=13&l=1&m=b&show=/1839517/ru/Себха Себхе]<ref name=autogenerated6>Missy Ryan and Ulf Laessing [https://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 Gaddafi flees Tripoli HQ ransacked by rebels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924154825/http://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 |date=2015-09-24 }} //[[Reuters]],24 August 2011</ref>. Позже Аль-Джазира сообщила со ссылкой на представителя революционеров, что бои идут южнее Триполи, где, по некоторым данным, может укрываться сам полковник Каддафи<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1418 Fighting is under way in an area just south of Tripoli where Muammar Gaddafi may be hiding.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011</ref>. Сама же Баб-эль-Азизия, а также Аль-Мансура и гостиница Риксос, по словам корреспондентов Аль-Джазиры, находится под ракетным обстрелом со стороны района Абу-Салим<ref> * Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1440 Just left the Bab al-Aziziya. Sniper fire first, then rockets landed behind, in front and then 20 meters from me as I lay on the ground.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011 * [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1512 Forces loyal to Muammar Gaddafi are bombarding areas of central Tripoli including the Gaddafi compound seized by rebels a day before ]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011</ref>. Ближе к вечеру появилось сообщение репортёров Аль-Джазиры, что все иностранные журналисты, находившиеся ранее в гостинице Риксос, были эвакуированы «четырьмя или пятью машинами»<ref>Evan Hill, [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1913 All foreign journalists were evacuated from the Rixos Hotel.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011</ref>. Сами революционеры, по словам репортёров Аль-Джазиры, используют захваченную накануне резиденцию Каддафи — Баб-эль-Азизию в качестве своего военного штаба<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=v-L9prv-CzM Rebels make steady gains in Tripoli]//[[Youtube]]</ref>. Приходят сообщения об ожесточённых боях в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8512545&lon=13.1907606&z=15&l=1&m=b&show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим] в Триполи. Известно также, что лоялисты продолжают удерживать [http://wikimapia.org/#lat=32.8499566&lon=13.2049227&z=15&l=1&m=b&show=/1793242/ru/Абу-Салимский-зоопарк территорию зоопарка], а их снайперы находятся в парке [http://wikimapia.org/#lat=32.8658906&lon=13.1963396&z=16&l=1&m=s&v=9&show=/16567502/ru/парк-Альнассер Альнассер]. Оплотом войск Каддафи в центре Триполи считается [http://wikimapia.org/#lat=32.8623399&lon=13.1978095&z=17&l=1&m=s&v=9&show=/5793739/ru/Пансион пансион], в котором Саиф-аль-Ислам принимал гостей. В целом, по данным революционеров, которых цитирует Аль-Джазира, в боях за Триполи на 24 августа они потеряли свыше 400 человек убитыми и 2000 раненными<ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011824131527528610.html Price on Gaddafi’s head as fighting goes on ]//Al Jazeera, 25 August 2011</ref>. Ночью появились сообщения, что в Триполи были похищены четыре итальянских журналиста, ехавших по Триполи, а перевозивший их водитель был убит<ref>Martin Evans [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721601/Libya-Gaddafis-forces-rally-after-call-to-rid-Tripoli-of-traitors.html Gadhafi’s forces rally after call to rid Tripoli of 'traitors'] //[[The Daily Telegraph]] [http://www.vancouversun.com/cars/Gadhafi+forces+rally+after+call+Tripoli+traitors/5301979/story.html копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. 24 августа 2011 года представитель Переходного Национального Совета Ливии Ахмед Джехани, отвечающий за восстановление инфраструктуры в Ливии, заявил, что Переходный Национальный Совет обещает соблюдать все ранее подписанные правительством Каддафи нефтяные контракты. «Вопрос об аннулировании каких-либо контрактов не стоит» — сообщил Ахмед Джихани<ref>[http://arabnews.com/economy/article493279.ece Libyan rebels to honor all oil contracts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110826041221/http://arabnews.com/economy/article493279.ece |date=2011-08-26 }}</ref>. [[25 августа]] немного прояснилась ситуация с городом [http://wikimapia.org/#lat=32.9307504&lon=12.0787811&z=13&l=1&m=b&show=/1024169/ru/Зувара Зувара], с которого до этого приходила противоречивая информация. По словам представителя войск революционеров полковника Абду Салема, их силы удерживают город, который находится в осаде войск Каддафи и просят подкрепления у Зинтанского командования, однако те не могут их выделить, «так как все силы брошены на Триполи». По словам Абду Салема, революционеры заняли и контролируют центр Зувары, а участок побережья к западу от Зувары и до тунисской границы остаётся под контролем войск Каддафи<ref>[http://www.theprovince.com/news/Zuwarah+comes+under+fire/5304819/story.html Zuwarah comes under fire]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[The Province]]/[[Reuters]], 25 August 2011</ref>. Чуть позже, по некоторым данным, бой за Зувару закончился и силы революционеров сняли блокаду города<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=saOefK7v8aU Battle for liberating the city Zuwarah | Euronews 25-8-2011 | مركة تحرير زوارة]//[[Youtube]]</ref>. В Триполи подтвердилась информация о том, что иностранные журналисты освобождены из гостиницы Риксос<ref>Kareem Fahim and Rick Gladstone [https://www.nytimes.com/2011/08/25/world/africa/25libya.html?scp=1&sq=Libyan%20rebels%20put%20bounty%20on%20Gadhafi&st=cse Libyan rebels put bounty on Gadhafi] //[[The New York Times]], [http://www.post-gazette.com/pg/11237/1169791-82-0.stm?cmpid=nationworld.xml копия]</ref>, а в саму гостиницу вошли войска революционеров; а также о похищении четырёх итальянских и ранении двух французских журналистов. Активные боевые действия, как сообщается, проходят по периметру захваченной накануне силами революционеров [http://wikimapia.org/#lat=32.871766&lon=13.1744957&z=16&l=1&m=b&show=/13341174/ru/Баб-эль-Азизия Баб-эль-Азизии], а также в соседнем районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8461349&lon=13.1812763&z=15&l=1&m=b&show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]. В район [http://wikimapia.org/#lat=32.8843444&lon=13.2558632&z=14&l=1&m=b&show=/16732680/ru/Сук-Аль-Джумаа Сук-Альджумаа], находящийся на северо-востоке Триполи, согласно поступающей информации, прибыли подкрепления революционеров из Мисраты<ref>[http://www.brecorder.com/top-news/109-world-top-news/25372-libyan-rebels-gear-for-kadhafi-knockout-punch.html Libyan rebels gear for Kadhafi knockout punch] //{{iw|Business Recorder}}</ref>, которые считаются наиболее эффективными в условиях уличных боёв. Телеканал Аль-Джазира сообщает о том, что войска революционеров начали прочёсывать подземные тоннели Триполи в поисках полковника Каддафи, а также лояльных ему войск, которые могли укрыться в подземных коммуникациях<ref> * [https://www.youtube.com/watch?v=vo1Pl-lkRWA AJE: Libyan Freedom Fighters explore Gaddafis bunker]//[[Youtube]] * [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14670829 Libya: Inside Gaddafi’s underground fortress] // [[BBC|BBC News Africa]], 25 August 2011</ref>. По некоторым данным, под Триполи не менее десятка бункеров с подземной инфраструктурой, не связанных между собой<ref>Максим Киселёв [http://www.1tv.ru/news/world/183500 Муамар Каддафи выступил с новым обращением к ливийцам] // [[Первый канал]], 25.08.2011 г.</ref>. Также продолжались бои в районе Абу-Салим<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-25-2011-2027 Libyan rebels stormed Tripoli’s Abu Salim district, one of the main holdouts of forces loyal to Muammar Gaddafi in the capital, on Thursday after a NATO airstrike on a building in the area, a Reuters correspondent said.]//Al Jazeera Blogs, 25 August 2011</ref>. [[Файл:Libya rebel checkpoint by VOA.jpg|thumb|350px|Контрольно-пропускной пункт повстанцев в Триполи]] [[26 августа]] продолжилось наступление сил революционеров на юге Триполи, в районах [http://wikimapia.org/#lat=32.8466036&lon=13.1784868&z=15&l=1&m=b&show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ZaWlmd4KXgo Fierce battles rock Tripoli neighbourhood of Abu Salim]//[[Youtube]]</ref><ref>[http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml Libyan rebels storm Abu Salim district in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108010024/http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml |date=2014-01-08 }}//[[Центральное телевидение Китая|China Central Television]], 26 August 2011</ref> и [http://wikimapia.org/#lat=32.8499206&lon=13.2096863&z=15&l=1&m=b&show=/12660299/ru/Хатба-Шаркия Хатба Шаркия], которые остаются главными очагами сопротивления сил Каддафи в столице<ref>[http://www.1tv.ru/news/world/183517 Ожесточенные бои в Ливии развернулись за родной город Муамара Каддафи Сирт]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.</ref>. По некоторым данным, большая часть Абу-Салима уже взята под контроль сил революционеров<ref>[https://www.reuters.com/video/2011/08/26/libyan-rebels-storm-abu-salim?videoId=218719766&videoChannel=117760 Libyan rebels storm Abu Salim (1:08)] //[[Reuters]], 26 August 2011</ref>. Атаке войск Каддафи подвергся [http://wikimapia.org/#lat=32.8987228&lon=13.2919121&z=15&l=1&m=b&show=/872913/ru/Аэропорт-Митига аэропорт Триполи], в котором, как сообщают источники революционеров, ракетным огнём были уничтожены как минимум 4 самолёта<ref>Vivian Salama and Emre Peker [https://www.bloomberg.com/news/2011-08-26/libyan-rebels-seek-aid-as-qaddafi-calls-on-muslim-clerics-to-incite-jihad.html Libyan Rebels Seek Aid as Qaddafi Invokes Jihad] //[[Bloomberg]],26 August 2011</ref>. Репортёры, освобождённые накануне из гостиницы Риксос, переместились сейчас в гостиницу «Коринфия»<ref>[http://www.1tv.ru/news/world/183536 В Триполи оппозиции пока так и не удалось взять под контроль всю территорию города]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.</ref>. Ночью в столицу из Бенгази перебрался Переходный Национальный Совет. В ответ на возросшие беспорядки и грабежи, представитель переходного правительства Мустафа Абдель Джалиль просит жителей Триполи прекратить мародёрство. «Вы — это те, кто претворит в жизнь все наши мечты, мы в этом уверены, прошу вас, уважайте город вокруг вас. Это ваше имущество, берегите его», — обращается официальный представитель оппозиции Мустафа Абдель Джалиль к жителям столицы<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550474&cid=9 Переходный национальный совет начал работу в Триполи]//[[Вести]],26.08.2011 г.</ref>. В самом городе, как передают корреспонденты Аль-Джазиры, из Абу-Салимской тюрьмы были освобождены 107 политзаключённых<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=sVgMBI8Ko_I Libyan political prisoners set free]//[[Youtube]]</ref>. Вечером информагентства сообщили, что революционеры продвинулись в район [http://wikimapia.org/#lat=32.7509001&lon=13.1425667&z=14&l=1&m=b&show=/18628309/ru/Ямук Ямук] южнее Триполи по дороге на [http://wikimapia.org/#lat=32.6690756&lon=13.1524372&z=15&l=1&m=b&show=/78154/ru/Международный-Аэропорт-Триполи-Бенгашир аэропорт Бенгашир], где находится [http://wikimapia.org/#lat=32.7331947&lon=13.1489825&z=17&l=1&m=b&show=/19119193/ru/Военная-база-Ямук военный лагерь Ярмук] 32-го батальона спецназначения Хамиса. Евроньюс сообщает, что, несмотря на ожесточённое сопротивление войск Хамиса, революционерам удалось прорваться на территорию склада, где было обнаружено большое количество оружия и боеприпасов<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]],26.08.2011 г.</ref>. Параллельно приходили сообщения с западного фронта близ Тунисской границы, где, по некоторым данным, войскам революционеров удалось захватить военную базу [[Марзак-аль-Шамс]] в городе Зувара<ref>[https://allafrica.com/stories/201108260810.html AU Leaders to Map Way for Libya] // {{iw|AllAfrica}}, 26 August 2011</ref>, а некоторые СМИ, ссылаясь на Аль-Джазиру, сообщили о боях войск Каддафи с силами армии ПНС в районе Рас-Адждира, возле самой ливийско-тунисской границы<ref>John Thorne [http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli Rebels focus on rebuilding Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828074247/http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli |date=2011-08-28 }} //The National, 26 August 2011</ref>. 26 августа 2011 года официальный представитель ПНС по финансам и нефти Али Тархуни сообщил, что в ближайшее время будут приниматься меры по восстановлению основной сферы ливийского экспорта — нефтедобычи. «Состояние нефтедобывающей и нефтеперерабатывающей инфраструктуры гораздо лучше, чем мы ожидали, повреждения минимальны. Конечно, есть полностью разрушенные сооружения, но в целом ущерб составляет не более 10 процентов. За две недели мы планируем выйти на экспорт 500—600 тысяч баррелей в сутки», — заявил он<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550122 Ливия начинает восстанавливать экономику]</ref>. [[27 августа]] появились сообщения, что войскам революционеров удалось взять под свой контроль главный пограничный переход на границе Ливии с Тунисом — [http://wikimapia.org/#lat=33.1484749&lon=11.568861&z=14&l=1&m=b&show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=nyHgLktDRFo Zuwara FF liberate Tunisian border | 25-8-2011 | تحرير الحدود مع تونس]//[[Youtube]]</ref>, что открывает путь для поставок гуманитарной помощи в Триполи, который сейчас испытывает нехватку продуктов питания и медикаментов<ref> * Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-0808 Rebels took control of the Ras Jdir border post on Libya’s frontier with Tunisia on Friday after clashes with soldiers loyal to Muammar Gaddafi]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011 * [http://www.1tv.ru/news/world/183596 Муамар Каддафи, возможно, находится в Алжире] //[[Первый канал]], 27.08.2011 г. * [http://www.vesti.ru/doc.html?id=551054 Ливийские повстанцы захватили КПП на границе с Тунисом]//[[Вести]], 27.08.2011 г.</ref>. В Триполи сопротивление революционерам с центральной части города переместилось на его южные окраины. Бои ведутся в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.6687143&lon=13.1395626&z=14&l=1&m=b&show=/78154/ru/Международный-Аэропор%D1%8%202-Триполи-Бенгашир Южного аэропорта]<ref>* [http://www.tribune-chronicle.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&nav=5030 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out] //{{iw|Tribune Chronicle}}, 27 August 2011 * [http://www.advertiser-tribune.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&nav=5017 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //Advertiser-Tribune, 27 August 2011</ref>, который, по некоторым данным, уже находится под контролем революционеров<ref>[http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&i=6773 Revolutionaries Take Control of Tripoli International Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828232634/http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&i=6773 |date=2011-08-28 }} //The Tripoli Post, 27 August 2011</ref>. Аль-Джазира сообщает об установлении ими контроля и над южным пригородом Триполи Саллахаддин, находящемся между столицей и Международным аэропортом<ref>Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1508 Al Jazeera’s Evan Hill sent us a picture of children in the Salaheddin neighbourhood on the southern outskirts of Tripoli looking through a box looted from a nearby criminal investigations office. Rebels overran the district on Friday en route to a battle at the Khamis Brigade barracks. The box contained telephones. The children also looted sneakers.]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011</ref>, а также пригородом Триполи, известным как [http://wikimapia.org/#lat=32.6848252&lon=13.1762981&z=15&l=1&m=b&show=/12327876/ru/Каср-Ибн-Гашир Каср-ибн-Гашир]<ref>Hadeel Al-Shalchi, Paul Schemm [http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-rebels-claim-victory-south-of-Tripoli-2140557.php «Tripoli Faces Severe Shortages of Food, Fuel»]. [[Associated Press]] (via ''[[Seattle Post-Intelligencer]]''), 27 August 2011.</ref>. Район Абу Салим, в котором накануне шли ожесточённые бои, как передаёт телеканал EuroNews, сейчас контролируется войсками революционеров<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ Ливия: 19-летнюю девушку заставляли убивать] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111203035755/http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ |date=2011-12-03 }} //[[Euronews]], 27.08.2011 г.</ref>. Сообщается, что центр Триполи постепенно возвращается к мирной жизни, однако испытывается острый дефицит продовольствия и медикаментов<ref>Evan Hill [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011826153127184768.html People of Tripoli pick up the pieces]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011</ref>. [[28 августа]] корреспонденты Аль-Джазиры сообщили, что на западе Ливии пограничный с Тунисом пункт Рас-Адждир и прилегающие к нему районы Ливии, в основном под контролем сил революционеров, а очаги сопротивления войск Каддафи остаются только возле города [http://wikimapia.org/#lat=32.7568192&lon=12.3692322&z=14&l=1&m=b&show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Эль-Аджейлат]<ref>Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-1724 Just back from the main Tunisian border crossing now in rebel hands. Small pocket of Gaddafi fighters left in that region near Al Ajaylat]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011</ref>. По некоторым данным, в Тунис после открытия КПП Рас-Адждир хлынул поток беженцев из Ливии, а Триполи находится под контролем сил Переходного Национального Совета. В столице, по словам очевидцев, уже стреляют значительно реже, одновременно цены на продукты резко подскочили<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=552204&cid=9 Ливийцы бегут в Тунис] // [[Вести]], 28.08.2011 г.</ref>, испытывается острая нехватка воды<ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011828132830309850.html Libya fighters surge towards Gaddafi hometown]//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011</ref>. После взятия революционными силами Триполи бои в западной части страны перекинулись на восточную часть Триполитании, где Бени-Валид до сих пор оставался под контролем отрядов Каддафи, а с [http://wikimapia.org/#lat=32.5866698&lon=14.0384674&z=14&l=1&m=b&show=/5834583/ru/Мсаллата Мсаллаты] и [http://wikimapia.org/#lat=32.4385106&lon=13.6478519&z=14&l=1&m=b&show=/988014/ru/Тархуна Тархуны] приходила противоречивая информация: по некоторым данным, Тархуна уже перешла под контроль сил революционеров, наступавших со стороны Мисраты<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=6EnKusO9o88 كتيبة الأوفياء لثوار ترهونة المنضمين من مختلف المدن يحررون مدينتهم وسط فرحة الأهالي أغسطس2011]//[[Youtube]]</ref>. Отдельные видео косвенно говорят о том, что силы оппозиции смогли овладеть и последним оплотом войск Каддафи в горах Нафуса — [http://wikimapia.org/#lat=32.0483884&lon=12.8885078&z=13&l=1&m=b&show=/14697761/ru/Эль-Ассабаа Ассабаа], который находится между Гарьяном и Яфраном, и куда отступили отряды Каддафи после потери Гарьяна<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=b5vJMxpnPbs ثوار مدينة الاصابعة]//[[Youtube]]</ref>. Тем не менее, продолжают поступать многочисленные сообщения, в том числе и спекулятивные, о периодических атаках отрядов Каддафи на южные районы Триполи. Так, российская газета «Аргументы.ру», сообщила о якобы взятии силами [[Бригада Хамиса|32-й бригады спецназначения Хамис]] в ночь на 4 сентября южных районов Триполи и нескольких диверсионных операциях в столице Ливии (якобы была взорвана гостиница «Аль Фатех», в которой жили представители революционеров из Мисураты; а в районе города Завия якобы было атаковано и понесло серьёзные потери подразделение английского спецназа SAS)<ref>Александр Григорьев [http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 Спецназ сил Каддафи провел успешную операцию в ливийской столице] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122152748/http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 |date=2011-11-22 }} // [[Аргументы недели]], 04.09. 2011 г.</ref>. Но никакого подтверждения эта информация не получила, а по состоянию на 7 сентября батальоны «бригады Хамиса» были значительно (на 150—180 километров) оттеснены от Триполи в юго-восточном направлении. [[11 сентября]] Председатель Переходного Национального Совета Ливии Мустафа Абдель Джалиль впервые после начала вооружённого конфликта в Ливии прибыл в Триполи<ref>{{Cite web |url=http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |title=Лидер Переходного национального совета Ливии Джалиль прибыл в Триполи |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |date=2019-02-03 }}</ref>, а несколькими днями ранее — [[9 сентября]] — в столице была полностью возобновлена подача питьевой воды населению<ref>[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n259063 Almost 90 % of Tripoli now has water: NTC]</ref><ref>{{Cite web |url=http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |title=В Триполи восстановлено водоснабжение |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |archivedate=2016-03-04 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |date=2016-03-04 }}</ref>. За время боёв за Триполи войска ПНС потеряли убитыми как минимум 1700 человек. О потерях войск Каддафи данных нет, однако известно, что всего 32-я бригада спецназначения «Хамис» с начала конфликта потеряла не менее 9 тыс. человек убитыми<ref>[http://www.miamiherald.com/2011/09/08/2395937/libyan-estimate-at-least-30000.html Libyan estimate: At least 30,000 died in the war]</ref>. По данным британской газеты [[Daily Telegraph]] ключевую роль во взятии Триполи сыграли не ливийские повстанцы, а британская SAS, бойцы которой были одеты как обычные сторонники ПНС и имели такое же оружие<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html Libya: SAS leads hunt for Gaddafi]</ref>. Результатом взятия войсками ПНС Триполи стала потеря войсками Каддафи и правительством Джамахирии контроля над ситуацией в Триполитании (в дальнейшем ряд членов правительства Джамахирии были задержаны, часть бывших чиновников бежала), фактическое признание мировым сообществом легитимности власти Переходного Национального Совета, закреплённой признанием новой власти Ливии Советом Безопасности ООН 17 сентября 2011 года<ref>[https://poslezavtra.com.ua/oon-priznala-perexodnoj-sovet-livii-i-oslabila-sankcii-protiv-etoj-strany/ ООН признала Переходной совет Ливии и ослабила санкции против этой страны]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> предоставлением представителю новой власти Ливии (Переходного Национального Совета) места члена в Совете Безопасности ООН. Формально это значит, что Организация Объединённых Наций больше не признаёт правительство Муаммара Каддафи<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/09/17/891071.html МИД РФ приветствует создание Миссии ООН по поддержке в Ливии]</ref>. --> === Триполи ҡолағандан һуң хәл (сентябрь 2011) === <!-- После падения Триполи войска Муаммара Каддафи отступили из города в юго-восточном направлении. Несмотря на значительные потери и утрату контроля над столицей, сторонники Каддафи сохранили контроль над частью территории Ливии, включая города Бени-Валид, Сирт и Себху. Западнее Триполи одним из очагов сопротивления лоялистов остался район вокруг города [http://wikimapia.org/#lat=32.8304138&lon=12.0899391&z=13&l=1&m=b&show=/2501955/ru/Аль-Джамиль Джамиль]. Несмотря на то, что сам город перешёл под контроль революционеров ещё 27 августа<ref>[http://bighaber.com/haber/libya-rebels-take-prime-ministers-hometown-1094254.html Libya rebels take prime minister’s hometown]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>, на всем протяжении трассы к тунисской границе сохранялись очаги сопротивления<ref>[http://www.1tv.ru/news/world/184289 В Триполи найдены документы о том, что западные спецслужбы сотрудничали с Каддафи]</ref>. В отличие от Триполи, где, как показал ход событий, наступавшим силам оппозиционеров жители Триполи отнеслись достаточно лояльно, [http://wikimapia.org/#lat=31.1947417&lon=16.5732193&z=13&l=1&m=b&show=/8840546/ru/Сирт Сирт], родной город Каддафи, всегда считался его оплотом, в который в своё время он вкладывал огромные финансовые средства. Косвенно о презрении по отношению к вооружённой борьбе против правительства Каддафи свидетельствовали события 28 марта, когда вступившим накануне в Бин-Джавад и Эн-Нофаллию повстанцам и начавшим отступление после огня подошедших правительственных сил, местное население также оказывало сопротивление. После битвы за Триполи, где повстанцы за неделю сумели взять под свой контроль столицу, одновременно очистив от войск Каддафи путь к границе с Тунисом, бои переместились к юго-востоку от столицы, а именно — к городам Бени-Валид и Сирт. После 27 августа стало понятно, что Сирт остаётся одним из немногих городов, которые ещё способны оказать сопротивление наступающим отрядами ПНС. С другой стороны, отрядам ПНС, завладевшим к концу августа всем побережьем Триполитании и Киренаики, контроль над Сиртом нужен был для объединения и восстановления сухопутного сообщения в Ливии, так как Сирт и прилегающие к нему районы разделяют эти две крупнейшие исторически сложившиеся области государства. К тому же, именно Сирт назывался тем местом, где, по мнению некоторых обозревателей, ещё мог скрываться Каддафи, либо его приближенные или родственники, о чём косвенно могло свидетельствовать то яростное сопротивление, с которым столкнулись наступавшие с запада и с востока войска ПНС<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]]</ref>. К тому же контроль над городом, являющимся родным для М. Каддафи, носит символическое значение, а потому установление контроля над ним для ПНС является принципиальным. Известно также, что в западной части Сирта проживает значительное количество переселенцев из Мисраты, а в восточной — переселенцев из Бенгази и восточной Ливии<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=irRTISnrCLA Anti-Gaddafi Forces Advance Into Sirte]</ref>. Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&lon=14.0542603&z=12&l=1&m=b&show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валид] — считается оплотом племени Варфалла, крупнейшего племени Ливии. В начале сентября 2011 года на одно из первых мест выходит общинно-племенной фактор в ведении боевых действий между сторонами в центральной части Ливии. Поэтому, начиная с сентября 2011 года, наступающим в центральном регионе, особенно чувствительном к племенной динамике, силам недавно сформированной революционерами Национально-освободительной армии и представителям Переходного Национального Совета, приходится чередовать наступательные операции с переговорами не только с представителями войск Каддафи, но и с племенными вождями. Территория, где находится город Бени-Валид, имеет очень сложный рельеф, пересечена множеством глубоких балок, что делает взятие города крайне сложным, а также даёт явное преимущество обороняющейся стороне<ref name=autogenerated2>[https://archive.is/20130105155607/au.news.yahoo.com/world/a/-/world/10232321/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]</ref>.--> === Тархуна өсөн алыш === <!-- [[28 августа]] между Тархуной и Бени-Валидом произошёл бой между отступающими от Триполи силами верных Каддафи и отрядами бывших повстанцев, в результате чего, по неподтверждённым на тот момент данным, погиб Хамис Каддафи — командующий 32-й бригады спецназначения и, по мнению некоторых обозревателей, самый кровавый сын полковника Каддафи<ref>[http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&urlID=459409092&action=cpt&partnerID=212106&fb=Y&url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/30/libya.war/index.html International community moves to avert humanitarian crisis in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305051827/http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&urlID=459409092&action=cpt&partnerID=212106&fb=Y&url=http%3A%2F%2Fedition.cnn.com%2F2011%2FWORLD%2Fafrica%2F08%2F30%2Flibya.war%2Findex.html |date=2016-03-05 }}//[[CNN]], 31 August 2011</ref>. Информацию проверить не представлялось возможным, что дало отдельным СМИ повод для многочисленных спекуляций как на тему гибели Хамиса Каддафи, так и о самих боевых действиях<ref>[http://www.segodnia.ru/pda.php?pgid=2&rzdl=53&elmid=14621 Хамис Каддафи: Не ждали?]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Информационно-аналитическое издание Сегодня.ру, 01.09.2011 г</ref>. Позже, 17 октября 2011 года телеканал «Аррай», известный своей поддержкой М. Каддафи, подтвердил гибель Хамиса во время битвы за Тархуну<ref name="montrealgazette.com"/>. [[29 августа]] к западу от Сирта, как сообщается, отряды ПНС, дислоцировавшиеся в Мисрате, достигли окраин [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&lon=14.0542603&z=12&l=1&m=b&show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида]<ref>Chris Stephen and Julian Borger [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/26/libya-rebels-prepare-attack-sirte Libyan rebels prepare to attack Sirte after Nato raids]//[[Guardian]], 26 August 2011</ref>. --> === Каддафи ғәскәрҙәренең Рәс-Лануфҡа һөжүме === <!-- 12 сентября 2011 года телеканал Аль-Джазира со ссылкой на агентство Reuters сообщил, что войска Каддафи атаковали нефтяной комплекс возле [[Рас-Лануф]]а, находящийся в 20 километрах от жилых районов города<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1225 Mon, 12 Sep 2011, 10:25 GMT+3 — Libya]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Как сообщается, 17 человек погибло<ref>[https://zeenews.india.com/news/world/gaddafi-loyalists-kill-17-at-libya-oil-refinery_731202.html Gaddafi loyalists kill 17 at Libya oil refinery]</ref>. Как позже выяснилось, диверсионная группа двигалась с юга (со стороны Тзеллы) по дороге, не используемой новыми ливийскими властями<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1400 Mon, 12 Sep 2011, 12:00 GMT+3 — Libya]</ref>. Сама атака пришлась на въезд, но сам комплекс повреждения не получил. Данное событие совпало по времени с возобновлением добычи нефти компанией [[«Arabian Gulf Oil Company»]] ([[Agoco]]), которая, как сообщается, возобновляет добычу нефти на месторождении [http://wikimapia.org/#lat=27.6736469&lon=22.5034332&z=14&l=1&m=b&show=/19357557/ru/Сарир Сарир]. По словам представителя компании [[Agoco]] [[Абдель Джалиля Маюфа]], «планируется запустить очистительный завод в Сарифе, а уже во вторник в терминал Тобрука поступит первая партия нефти. Текущая мощность — 50000 баррелей в день»<ref>{{Cite web |url=http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |title=Live Libyan Unrest: Gaddafi forces attacked front gate of oil refinery outside Ras Lanuf, killing 15 guards and injuring two |accessdate=2011-09-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |date=2014-01-07 }}</ref>. Фадл-Аллах Харун, командующий войсками ПНС в этом районе, заявил, что [[12 сентября]] лоялисты атаковали гавань [[Рас-Лануф]]а. Он сказал, что в перестрелке они убили 10 лояльных Каддафи солдат, после чего лоялисты отступили. Работники рафинировочного завода рассказали, что 14 или 15 грузовиков, которые перевозили бойцов Каддафи, приехали с запада, возможно, из твердыни каддафистов [[Сирт]]а. Лояльные [[Каддафи]] войска атаковали рафинировочный завод, на котором находились 60 работников. О потерях со стороны атакующих не сообщалось<ref>[http://news.nationalpost.com/2011/09/12/gaddafi-forces-kill-15-at-libyan-oil-refinery/ Gaddafi forces kill 15 at Libyan oil refinery]</ref>. К заводу прибыли солдаты [[Национальный переходный совет Ливии|ПНС]], после чего начался ожесточённый бой с применением ракет, но сам завод почти не пострадал<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1722 Mon, 12 Sep 2011, 14:22 GMT+3 — Libya]</ref>. Представитель ПНС заявил, что в бою они потеряли от 15 до 17 солдат<ref>[https://www.nytimes.com/2011/09/13/world/africa/13libya.html In Flash of Resilience, Qaddafi Loyalists Attack Oil Refinery]</ref>. --> === Каддафи ғәскәрҙәренең Гадамесҡа һөжүме === <!-- [[25 сентября]] утром поступила первая неподтверждённая информация об атаке войск Каддафи (предположительно — [[Туареги|туарегов]]) на [[Гадамес]], который с конца августа находился под контролем ПНС. По неподтверждённым данным, погибло по крайней мере 17 человек. В середине дня информация была подтверждена Переходным Национальным Советом. По словам военного представителя ПНС Ахмеда Бани, «эти боевики атаковали… Гадамес. По имеющейся у нас информации, эти группы связаны с Хамисом Каддафи». По его словам, подошедшие подкрепления их армии отбили атаку на город<ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |title=Libyan NTC says repulsed pro-Gaddafi attack in south |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |date=2018-01-16 }}</ref>. Позже представитель Совета Гадамеса сообщил, что погибших 8 (ранее сообщалось о 15 погибших), подтвердив, что атака на город была отбита. С какой стороны была произведена атака (со стороны соседнего Алжира или с пустыни) не сообщалось<ref>[http://www.thefinancialexpress-bd.com/more.php?news_id=150716&date=2011-09-26 Gaddafi forces attack Ghadames oasis, five killed]</ref>, однако внешнеполитическое ведомство ПНС Ливии потребовал объяснений от алжирской стороны в связи с инцидентом<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2011/sep/25/libya-siege-sirte-gaddafi-stronghold Libyan government seeks Algerian answers over cross-border attack]</ref> --> === Каддафи ғәскәрҙәренә ультиматум === <!-- [[30 августа]] Переходный Национальный Совет Ливии выдвинул сторонникам Каддафи, находящимся в Сирте и Бени-Валиде, ультиматум о сдаче до [[10 сентября]]<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ Повстанцы предъявили ультиматум сторонникам Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110911071206/http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ |date=2011-09-11 }}//[[Euronews]], 30.08.2011 г.</ref>. Ультиматум действовал до [[8 сентября]], когда войска лоялистов, находящиеся в Бени-Валиде открыли артиллерийский огонь по окрестностям города<ref>[http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html Gadhafi loyalists fire rockets from desert bastion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111060706/http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html |date=2012-01-11 }}</ref>, после чего вновь начались боевые действия. --> === Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең Ливияның көньяғына һөжүме === <!-- Ещё 27 августа агентство Reuters сообщало о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&lon=14.4279671&z=13&l=1&m=b&show=/1839517/ru/Себха Себхе]<ref name=autogenerated6 />, однако тогда эта информация проверена быть не могла. [[9 сентября]], после окончания боёв в западной части страны, военное командование сил ПНС отправило автоколонну (100—150 машин) на юг Ливии, в направлении Себхи<ref>[http://english.libya.tv/2011/09/09/revolutionary-forces-advance-on-most-remote-gaddafi-desert-town/ Revolutionary forces advance on most remote Gaddafi-held desert town]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=pxRrAV5Y3z4&amp تقرير سي ان ان عن إستعدادات الثوار لتحرير سبها 13-9-2011]</ref>. [[14 сентября]] отряды революционеров (500 человек) после боя овладели [http://wikimapia.org/#lat=27.6527416&lon=14.2727852&z=14&l=1&m=b&show=/4853332/ru/Авиабаза-Брак военным аэродромом возле города Брак (Дирак)] в 90 километрах севернее [http://wikimapia.org/#lat=27.0400153&lon=14.4447041&z=14&l=1&m=b&show=/1839517/ru/Себха Себхи]<ref>[http://www.ghananewslink.com/?id=16589 Libya fighters issue deadline to civilians in Gadhafi stronghold]</ref>. Как сообщается, приблизительно 70 солдат Каддафи отступили в направлении [[Себха|Себхи]]<ref>[http://www.theindychannel.com/news/29179753/detail.html Libya Fighters Issue Deadline To Civilians In Gadhafi Stronghold]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2017 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. [[17 сентября|17]]—[[18 сентября]] сообщалось, что войска ПНС сумели захватить город [http://wikimapia.org/#lat=27.5463283&lon=14.2707253&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/15834864/ru/Брак Брак], а также посёлки [http://wikimapia.org/#lat=27.5769926&lon=14.3557835&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/4853043/ru/Гира Гира], [http://wikimapia.org/#lat=27.5596071&lon=14.4521713&z=15&l=1&m=b&v=1&show=/11257924/ru/Ашукида Ашукида], [http://wikimapia.org/#lat=27.3703191&lon=14.9229527&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/9332306/ru/Эз-Зиген Эз-Зиген], [http://wikimapia.org/#lat=27.2701178&lon=14.8886204&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/21534012/ru/Самну Самну] и [http://wikimapia.org/#lat=27.2131137&lon=14.6305275&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/8542389/ru/Таманхинт Таманхинт], некоторые из которых были взяты в результате переговоров с местными общинами. --> === Себха өсөн алыш === <!-- [[19 сентября]] появились сообщения, что войска ПНС, подошедшие с восточной стороны к Себхе, захватили [http://wikimapia.org/#lat=27.0056847&lon=14.4814396&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/18255898/ru/Аэропорт-Себха аэропорт], [http://wikimapia.org/#lat=27.0100578&lon=14.4550359&z=18&l=1&m=b&show=/4858029/ru/Крепость-Себха крепость] и [http://wikimapia.org/#lat=27.0420029&lon=14.4380093&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/21550051/ru/Аль-Маншия район Маншия] в южной части Себхи. [[20 сентября]] войска ПНС продолжали вести бои по взятию Себхи. Представитель «Бригады Щита пустыни» (бригада войск ПНС в южной Ливии) [[Мухаммед Вардугу]] сообщил, что был взят в плен глава разведки правительства Каддафи района Эль-Хофра (район городов Хун, Уэддан и Сокна) генерал [[Бельгасим Эль-Абаадж]], который, по словам Вардугу, ответственный за многие преступления в Эль-Хофре". Также, по словам Вардугу, около 300 наёмников армии Каддафи бежали с Себхи<ref>[http://www.heraldsun.com.au/news/world/henchman-belgacem-al-abaaj-captured-but-no-sign-of-gaddafi/story-e6frf7lf-1226141941252 Henchman Belgacem al Abaaj captured, but no sign of Gaddafi]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Однако канал CNN, репортёры которого проделали путь вместе с войсками ПНС в Себху и показали видеокадры оттуда, говорят, что бои за Себху, как и за остальные населённые пункты, занятые войсками ПНС на юге Ливии ранее, были незначительными. Наибольшее сопротивление было встречено в районе Эль-Маншия накануне, где под снайперским огнём погибло несколько солдат ПНС. Корреспондент CNN сообщил, что ему неизвестно, контролируют ли войска ПНС весь город<ref>[http://edition.cnn.com/2011/09/20/world/africa/libya-sabha/ Government forces enter Libya’s Sabha, to cheers]</ref>. Вечером 20 сентября командующий войсками ПНС [[Башир Альхваз]] сообщил, что за время краткосрочных боёв за Себху потери армии ПНС составили 3 человека убитыми, потери войск Каддафи составили 19 человек убитыми. Также он подтвердил, что войска ПНС контролируют большую часть города, заявив, что для взятия под полный контроль южных границ Ливии понадобится неделя<ref>[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT Libyans flee siege in Gadhafi’s hometown Sirte]</ref>. [[21 сентября]] представитель Переходного Национального Совета Ливии в Себхе Абдельмаджид Сеиф Эннаср сообщил, что войска ПНС «полностью контролируют Себху, и все, включая [тех, кто был] за Каддафи, сейчас на стороне революции». Также он добавил, что сопротивление Переходному Национальному Совету в Себхе было незначительным<ref>[http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 Wed, 21 Sep 2011, 09:17 GMT+3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112012105/http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 |date=12 January 2012 }}</ref>. Позже, со ссылкой на командование войск южного фронта, источники сообщили, что из 300 отступивших солдат Каддафи, 150 было взято в плен<ref>[http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx Libya’s NTC declares victory in battle for Sabha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110922201534/http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx |date=2011-09-22 }}</ref>. [[22 сентября]] МАГАТЭ (Международное Агентство по Атомной энергии ООН) сообщило, что войска ПНС Ливии нашли вблизи Себхи военный объект, где, как впоследствии выяснилось, находятся радиоактивные материалы<ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922 |title=Raw uranium stored near Libya’s Sabha — IAEA |access-date=2020-04-29 |archive-date=2012-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |date=2012-09-28 }}</ref>. --> === Жуфра өсөн алыш === <!-- [[22 сентября]] представитель командования войск армии ПНС в Мисрате [[Фатхи Башага]] сообщил, что под контролем их войск находится весь регион [[Джуфра]] (регион Джуфра включает в себя города: [http://wikimapia.org/#lat=29.1646036&lon=16.1448383&z=14&l=1&m=b&show=/20253460/ru/Уаддан Уаддан], [http://wikimapia.org/#lat=29.1228484&lon=15.9415913&z=14&l=1&m=b&show=/19797593/ru/Хун Хун] и [http://wikimapia.org/#lat=29.0679485&lon=15.7840061&z=14&l=1&m=b&show=/6341412/ru/Сокна Сокна])<ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/2011922152622700880.html Libya’s NTC captures three southern towns]</ref>. По его словам, в Джуфре был склад химического оружия, который был взят под контроль ПНС<ref>[http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/# Libya: NTC Say They Control Gaddafi’s Desert Outposts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927032301/http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/ |date=2011-09-27 }}</ref>. Города района Джуфра (Уаддан, Хун и Сокна) находятся на юге Ливии, между Сиртом и Себхой (примерно 250 километров южнее Сирта и примерно в таком же расстоянии к северу от Себхи)<ref>[http://wikimapia.org/#lat=29.1281718&lon=16.0180664&z=8&l=1&m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]</ref>. Также 22 сентября командование НАТО сообщило, что в Ливии остаётся три очага сопротивления войск Каддафи, упоминая при этом помимо Бени-Валида и Сирта, город [http://wikimapia.org/#lat=27.8128126&lon=16.388855&z=13&l=1&m=b&show=/21285565/ru/Эль-Фукаха Фукаха] в провинции Джуфра<ref>[https://m.news24.com/citypress/International/News/Pro-Gaddafi-forces-still-a-threat-says-Nato-20110922 Pro-Gaddafi forces still a threat, says Nato]</ref>. Однако представитель оставшейся в нескольких городах Ливии группировки войск Каддафи Мусса Ибрагим, связавшийся с сирийским телеканалом «Аррай» с неизвестного местоположения, заявил о продолжении борьбы с «агентами и предателями», назвав среди подконтрольных войскам Каддафи городам помимо Сирта и Бени-Валида, также оазис Джуфра<ref>[http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== Family car destroyed as it flees Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925071430/http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== |date=2011-09-25 }}</ref>. Однако данное заявление идёт вразрез с сообщениями ряда информагентств, ссылающихся на Переходный Национальный Совет, о контроле ПНС над оазисом Джуфра<ref>[http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html Residents flee Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925012900/http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html |date=2011-09-25 }}</ref><ref>[https://nsnbc.wordpress.com/2011/09/23/blacks-in-libya-still-targeted-by-anti-ghaddafi-forces-killings-beatings-abuse/ Blacks in Libya Still Targeted by anti-Ghaddafi Forces: killings, beatings, abuse]</ref>. --> === Көньяҡ Фессан ҡалалары өсөн һуғыштар === <!-- [[20 сентября]] стало известно, что после непродолжительных боёв накануне боевые действия перенеслись на города [http://wikimapia.org/#lat=26.4364543&lon=14.2509842&z=12&l=1&m=b&show=/7391719/ru/Годдва Годдва] и [http://wikimapia.org/#lat=25.9222316&lon=14.440155&z=12&l=1&m=b&show=/5143550/ru/Траган Траган], к югу от Себхи, где, как сообщил Мухаммед Вардугу, силы ПНС также «развивали успех»<ref>[http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory Libya’s NTC claims vital Sabha victory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107193252/http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory |date=2014-01-07 }}</ref>. [[22 сентября]] представитель Переходного Совета [[Хуни Джафра Мустафа]] сообщил, что помимо Себхи, они контролируют [http://wikimapia.org/#lat=25.9154382&lon=13.9165878&z=12&l=1&m=b&show=/10399838/ru/Мурзук Мурзук], [http://wikimapia.org/#lat=24.9116608&lon=14.527359&z=12&l=1&m=b&show=/7561939/ru/Катрун Катрун], [http://wikimapia.org/#lat=26.5848429&lon=12.8025055&z=12&l=1&m=b&show=/14832073/ru/Убари Убари], а также ряд других небольших населённых пунктов и пограничные [[Нигер]]ом и [[Чад]]ом, районы (в общей сложности 90 % южной Ливии)<ref>{{Cite web |url=http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |title=تقرير اخباري: الجنوب الليبي «يتحرر» ويطلب مساعدات و"نصيبا عادلا" بالحكومة المقبلة |accessdate=2011-09-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |date=2014-01-07 }}</ref>. Таким образом, 22 сентября не подконтрольной ПНС на юге страны оставалась только территория на крайнем юго-западе Ливии (города [http://wikimapia.org/#lat=25.7770156&lon=10.558548&z=12&l=1&m=b&show=/20258195/ru/Серделес Сарделес], [http://wikimapia.org/#lat=25.493798&lon=11.6231919&z=8&l=0&m=b&show=/10186368/Tahala Тахала]) Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&show=/13649642/ru/Гат Гат] и [http://wikimapia.org/#lat=24.8795846&lon=10.1887894&z=12&l=1&m=b&show=/10186311/ru/Эль-Бирка Эль-Бирка] возле границы с Алжиром), находящаяся в значительном удалении (от 300 до 450 километров) от уже занятых армией ПНС городов<ref>[http://wikimapia.org/#lat=26.460738&lon=12.3843384&z=9&l=1&m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]</ref>. [[25 сентября]] появилась информация, что боевые действия перекинулись на район города [Гат] на крайнем юго-западе Ливии (на границе с Алжиром), подробностей не сообщалось<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8787721/Dumped-in-the-desert-...-Gaddafis-yellowcake-stockpile.html Dumped in the desert … Gaddafi’s yellowcake stockpile]</ref>., однако в дальнейшем она не подтвердилась. Ранее командующий Мухаммед Вардугу сообщал, что захваченный в Себхе генерал войск Каддафи Бельгасим эль-Абадж сообщил, якобы он разговаривал с полковником Каддафи, который, по его словам, находился в районе города [[Гат (муниципалитет)|Гат]] «с группой наёмников из [[Нигер]]а и [[Чад]]а, знающих дороги в пустыне»<ref>[http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm NTC forces assault Kadhafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927182737/http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm |date=2011-09-27 }}</ref> [[28 сентября]] группа журналистов (в том числе и репортёры BBC) добрались до [[Убари]], где представители ПНС сообщили, что город является форпостом сил ПНС, дальше которого наступление ещё не велось. Таким образом, 28 сентября Гат ещё не был под контролем сил ПНС<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15097314 Rebels fighters hunt in the desert for Colonel Gaddafi]</ref>. --> === Һуғыштың етенсе осоро. Бени-Вәлид һәм Сирт (сентябрь—октябрь 2011) === <!-- До 10 сентября действовал ультиматум, согласно которому войскам Каддафи, «во избежание дальнейшего кровопролития», предлагалось сдать города Сирт и Бени-Валид без боя. Однако, отсутствие особого влияния старейшин на лояльные Каддафи войска в городе, свели на нет попытки представителей Переходного Национального Совета Ливии. События 9 сентября полностью перечеркнули дальнейшие перспективы подобных переговоров. === Бени-Вәлид өсөн алыш === [[9 сентября]] на [[Восточном фронте]], согласно сообщениям Аль-Джазиры и SkyNews, в район Красной Долины, занятой Национальной армией накануне, обрушились артиллерийские снаряды<ref name=autogenerated10>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-1427 Friday, September 9, 2011 — 14:27 GMT+3 — Libya]</ref>, по некоторым данным, между Красной Долиной и посёлком [http://wikimapia.org/#lat=31.0510957&lon=17.2785759&z=14&l=1&m=b Харва], завязался бой. Возле [[Бени-Валида]] также завязались бои между вооружёнными сторонниками Каддафи и частями ПНС По словам командующего отрядами повстанцев, накануне ночью правительственные войска под прикрытием огня ракетами Град, попытались прорваться через позиции сил ПНС в направлении Триполи в 30 километрах от Бени-Валида, однако были отброшены<ref>[http://english.libya.tv/2011/09/09/clashes-reported-outside-bani-walid/ Clashes reported outside Bani Walid]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Позже Абдулла Кеншил, представитель Переходного Национального Совета, сообщил, что, хотя наступление в пятницу не планировалось (срок окончания ультиматума войскам Каддафи в Сирте и Бени-Валиде, согласно заявлениям представителей ПНС, заканчивался в субботу, 10 сентября), его пришлось предпринять<ref>[http://audioboo.fm/boos/464820 Sue Torton update on Fighting inside Bani Walid #Libya]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Вечером 9 сентября появились сообщения, что войска ПНС, контратакуя противника, пошли в наступление и к вечеру вошли в городскую черту Бени-Валида, продвинувшись на 1 километр вглубь города, где завязались уличные бои<ref>[http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid Libyan fighters enter Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118213832/http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid |date=2013-01-18 }}</ref><ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-2059 Friday, September 9, 2011 — 18:59 GMT+3 — Libya]</ref>. Абдулла Кеншил сообщил, что войска, лояльные ПНС, вошли в Бени-Валид с севера, юга и востока, продвинувшись 1,5-2 километра от рынка в сторону центра города<ref>[http://www.publicbroadcasting.net/netradio/news.newsmain/article/0/0/1850558/World/Fighters.enter.Bani.Walid.battles.erupt.near.Sirte Fighters enter Bani Walid; battles erupt near Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. --> ==== Беренсе штурм яһарға маташыу (10—15 сентябрь) ==== <!-- [[10 сентября]] продолжались ожесточённые бои в Бени-Валиде<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=MfK23SPRNsg Libya Fighters Battle for Gafhafi Stronghold]</ref>. Представители Переходного Национального Совета сообщили, что они недооценили количество лояльных Каддафи войск в городе (около 1000, хотя ранее предполагалось, что Бени-Валид обороняет не более 150 солдат)<ref name=autogenerated2 />, по их словам, получает подтверждение информация, что Саиф аль-Ислам Каддафи находится в Бени-Валиде. Накануне, войдя в город, отряды бывших повстанцев встретили ожесточённое сопротивление и отступили, ожидая подкрепления<ref>[http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ У города Бани-Валид: штурм или не штурм?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923193329/http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ |date=2011-09-23 }}</ref>, а авиация НАТО нанесла серию ударов (не меньше пяти) по позициям войск Каддафи в Бени-Валиде<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-10-2011-1350 Saturday, September 10, 2011 — 13:50 GMT+3 — Libya]</ref>. Поступает информация о значительном количестве снайперов (в частности, в районе [http://wikimapia.org/#lat=31.8475239&lon=14.0849018&z=14&l=1&m=b&show=/21375597/ru/Вади-Динар Вади-Динар])<ref>{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12 as Qaddafi strongholds receive assaults |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}</ref>, а также артиллерии войск Каддафи в Бени-Валиде<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe/t/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid/#.Tmud2OxmRjk Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]</ref>. [[11 сентября]] ночью, как сообщается, сохраняющие верность Каддафи войска нанесли удар артиллерией и реактивными установками «Град» по окрестностям Бени-Валида после того, как войска ПНС отступили накануне и проводили перегруппировку в нескольких километрах от города<ref>[http://m.timeslive.co.za/?i=3692/0/0&artId=4162883&showonly=1 Gaddafi defenders stall advance on Libyan town]</ref>. Наступавшая со стороны Мисраты (Вади-Малдум), [[Бригада Халбус]], по словам командующего Западным фронтом Национальной армии Халеда Абдуллы Салема, вошла в город и заняла позиции в 10 километрах от центра Бани-Валида. Также командующий сообщил, что войскам Национальной армии в городе противостоят отступившая [[32-я бригада спецназначения Хамис]], члены тайной полиции [[«Легион Тория»]], а также наёмники с суданского [[Дарфур (регион)|Дарфура]]<ref>[http://www.businessweek.com/news/2011-09-11/libyan-opposition-advances-on-sirte-during-bani-walid-impasse.html Libyan Opposition Advances on Sirte During Bani Walid Impasse]</ref>. Вечером 11 сентября Аль-Джазира со ссылкой на военное командование новых властей Ливии, сообщила, что под контроль сил ПНС был взят северный въезд в город<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=mW6EN3-qqfk Aljazeera: Update on Bani Walid, Sebha, Gaddafi’s Ext. Int. Chief and NTC 19.00GMT 11/9/2011]</ref>, закрепившись на окраинах Бени-Валида<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=4p37hJDJu30 صور حصرية لأخبار الان من على مشارف بني وليد]</ref>. [[12 сентября]] информагентства сообщили о потоке беженцев с Бени-Валида, в котором, по словам покидающих город жителей, ощущается нехватка топлива и продуктов питания, а также идут ожесточённые бои<ref>{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&videoChannel=75 |title=Families evacuate Bani Walid {{!}} Video {{!}} Reuters.com |access-date=2011-09-12 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&videoChannel=75 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&videoChannel=75 |date=2016-03-04 }}</ref>. По словам очевидцев, войска подконтрольные ПНС встречают серьёзное сопротивление, однако смогли закрепиться на северо-западных окрестностях Бени-Валида, уличные бои продолжались<ref>[https://news.sky.com/home/world-news/article/16067783 Residents Flee Fighting In Libyan Town]</ref>. [[13 сентября]] представители Переходного Национального Совета Ливии сообщили, что с учётом потока беженцев в последние дни, жителям Бени-Валида даётся ещё 2 дня чтоб покинуть город, переехав в более безопасное место, прежде чем боевые действия вновь активизируются. Подобные сообщения на Бени-Валид транслировала радиостанция, находящаяся в Тархуне<ref>{{Cite web |url=http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |title=NTC tells civilians to leave Bani Walid |access-date=2011-09-13 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428122438/http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |deadlink=yes }}</ref>. Таким образом, учитывая ожесточённое сопротивление в Бени-Валиде, а также большое число оставшихся в городе мирных жителей, сторонники новой власти Ливии в лице ПНС решили приостановить активные боевые действия в городе на несколько дней<ref>[https://www.thestar.com/news/article/1052832 Residents of besieged Gadhafi town given two days to leave]</ref>. [[14 сентября]] в [[Бени-Валид]]е было относительное затишье, которым воспользовались местные жители для бегства из города в виду угроз дальнейших вспышек боевых действий<ref>[http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town/ Новое видео из Бани-Валида] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208081910/http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town |date=2011-12-08 }}</ref>. [[15 сентября]] в районе Бени-Валида особой военной активности не наблюдалось, войска Национальной армии продолжали перегруппировку, а лояльные Каддафи войска в Бени-Валиде, по словам местных жителей, покидавших город, заняли снайперские и пулемётные позиции внутри и на крышах «жилых домов и школ». Покидавшие город жители Бени-Валида обеспокоены выжидающей позицией Переходного Национального Совета. Так, по словам некоторых местных жителей, многие семьи в Бени-Валиде находятся «в ловушке» и не в состоянии покинуть город, ситуация в котором ухудшается с каждым днём<ref>[http://english.libya.tv/2011/09/15/beni-walid-residents-waiting-for-ntc-forces-to-attack/ Beni Walid residents waiting for NTC forces to attack]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. --> ==== Икенсе штурм яһарға маташыу (16—25 сентябрь) ==== <!-- [[16 сентября]] появилась информация о начале нового штурма Бени-Валида<ref>[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT&CTIME=2011-09-16-05-50-50 Libyan fighters in fierce push on Gadhafi bastion]</ref>, в результате которого, как сообщило агентство Reuters, войскам Национальной армии удалось захватить «долину, ведущую к центру города»<ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |title=Libyan NTC forces close in on centre of pro-Gaddafi town |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |date=2016-03-04 }}</ref>. В дальнейшем сообщалось, что этот штурм также успехом не увенчался. [[21 сентября]] военный представитель ПНС Ахмед Бани признал, что войска новой власти столкнулись с географическими трудностями у города Бени-Валид, который расположен «между горами», а также с большим количеством снайперов и артиллерии дальнего радиуса действия. Однако Ахмед Бани добавил, что город «на 100 % окружён»<ref>[http://www1.chinadaily.com.cn/xinhua/2011-09-21/content_3850774.html Roundup: NTC still faces strong military resistance despite int’l recognition]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. [[24 сентября]] сообщалось, что многие добровольцы, воевавшие на стороне ПНС Ливии под Бени-Валидом, ввиду патовой ситуации и неспособности взять город в течение нескольких недель, покидали место боевых действий. По словам бойцов, они поражены тем масштабом сопротивления, с которым столкнулись, а также недовольны неорганизованностью в рядах добровольцев<ref>[http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 Libyans with no leadership quit Bani Walid front] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930070322/http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 |date=2011-09-30 }}</ref>. [[25 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что во время возобновившихся боёв за Бени-Валид погибло 30 бойцов новой ливийской власти<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-25-2011-1305 Sun, 25 Sep 2011, 11:05 GMT+3]</ref>. --> ==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (26 сентябрь—3 октябрь) ==== <!--[[26 сентября]] стало известно, что после ночного артобстрела позиций войск Каддафи в городе, части Национальной армии начали новую атаку на город, уже с участием танков и зенитных орудий. Сообщается об ожесточённом сопротивлении, для подавления которого войска новой ливийской власти задействовали артиллерию. Однако, по словам командующего Мухаммеда Эль-Седдика, командование Национальной армии воздерживалось от применения пехоты на этом этапе операции. По его словам, «пехота будет участвовать позднее. Заключительное сражение будет в течение следующих двух дней»<ref>[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/22574/World/Region/NTC-forces-pound-Gaddafi-fighters-in-Bani-Walid-re.aspx NTC forces pound Gaddafi fighters in Bani Walid redoubt]</ref>. [[28 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что из-за ракетного обстрела возле Бени-Валида погибли 11 бойцов Национальной армии, в том числе и один из старших командующих — [[Дау эль-Шахин эль-Джадак]], на машину которого пришёлся удар. Сам Дау аль-Шахин аль Джадак, как сообщается, был родом с Бени-Валида. Полевой командир войск ПНС, капитан Валида Хаймедж сообщил, что наступление на город было фактически остановлено. По его словам, «ракетные и артиллерийские удары не прекращаются. Мы ведём ответный огонь, но не вводим в бой пехоту. Мы ждём подкреплений из Триполи и Эз-Завии». Также командующий сообщил о низкой эффективности авиации НАТО, которая наносит удары по ракетным установкам, однако те появляются в других местах<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-28-2011-1456 Wed, 28 Sep 2011, 12:56 GMT+3]</ref>. --> ==== Бени-Вәлидте штурмлау (4—17 октябрь) ==== <!-- [[4 октября]] один из командующих войск новой власти — [[Адель Беньюр]] — заявил, что по имеющейся у него информации, большинство жителей, а также часть лояльных Каддафи войск, покинули Бени-Валид, укрывшись за его пределами, что, по его словам, «облегчит… атаку на город в течение ближайших двух дней»<ref>[http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid Gaddafi directing defence of Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006204658/http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid |date=2011-10-06 }}</ref>. До этого предпринимались неоднократные безрезультатные попытки штурма города, которые прекратились после ощутимых потерь, понесённых наступавшими сторонниками новой ливийской власти. С конца сентября возле города было относительное затишье, активных боевых действий не велось. [[9 октября]] командующий войсками временного ливийского правительства [[Юнис Мусса]] сообщил, что в ходе начавшегося наступления на Бени-Валид накануне, у лояльных Каддафи войск был отбит [http://wikimapia.org/#lat=31.7346642&lon=13.9583015&z=14&l=1&m=b&show=/17109643/ru/Аэропорт-Бени-Валида аэропорт Бени-Валида], и бои продолжались в 1 километре от центра города<ref>[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n261311 Libya NTC forces say they control Bani Walid airport]</ref>. Однако [[10 октября]] сообщается о контратаке войск Каддафи в Бени-Валиде, в результате которой силы ПНС потеряли 17 бойцов и вынуждены были отступить с территории аэропорта<ref>{{Cite web |url=http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |title=17 NTC fighters killed in Libya’s Bani Walid |accessdate=2011-10-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |archivedate=2016-03-10 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |date=2016-03-10 }}</ref>. [[11 октября]] стало известно, что войска временного ливийского правительства накануне овладели посёлком [http://wikimapia.org/#lat=31.4433097&lon=13.9483452&z=13&l=1&m=b&show=/14332655/ru/Эль-Шамих Эль-Шамих] в 35 километрах южнее Бени-Валида, тем самым открыв путь к городу с южной стороны<ref>[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/libya-oct-11-2011-0745 Tue, 11 Oct 2011, 05:45 GMT+3]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Силы Переходного ливийского правительства установили пропускной пункт в Шамихе, через который район Бени-Валида покидают беженцы. Для них в районе посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3961396&lon=13.3110523&z=14&l=1&m=b&show=/14144399/ru/Несема Несма] был создан лагерь<ref>[http://www.brecorder.com/world/africa/31323-anti-kadhafi-fighters-seize-sirte-police-hq-.html Anti-Kadhafi fighters seize Sirte police HQ]</ref>. 11-12 сентября сторонники Переходного правительства появились на южных окрестностях Бени-Валида и заняли район [http://wikimapia.org/#lat=31.7347555&lon=14.0086842&z=16&l=1&m=b&show=/11305070/ru/Сакания Сакания] на юге города<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=9h__PmX8ANU ثوار الزاوية يتجهون من الزاوية إلى بني وليد]</ref>. [[15 октября]] несмотря на заявления представителей Переходного правительства о приостановке наступления на Бени-Валид до взятия Сирта<ref>[http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html Libya: NTC, pro-Kadhafi soldiers clash in the battle for Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111207090616/http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html |date=2011-12-07 }}</ref>, стали поступать сообщения о наступлении гражданских батальонов из Мисраты в восточной части Бени-Валида, где, по некоторым данным, сторонники Переходного правительства овладели Районом 1<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=uPFi4dufTZY تقرير عامر لافي من بن وليد، اليسبت الساعه 14:39 15/10/2011]</ref>. Командование сил нового правительства заявило о контроле своих сил над [http://wikimapia.org/#lat=31.7365257&lon=14.0324163&z=16&l=1&m=b&show=/17116891/ru/Промзона промзоной], районами [http://wikimapia.org/#lat=31.7570538&lon=14.0317082&z=16&l=1&m=b&show=/17116877/ru/Больница-Бени-Валида больницы], [http://wikimapia.org/#lat=31.7472237&lon=14.0169561&z=18&l=1&m=b&show=/11506899/ru/Рынок&search=market рынка], где, тем не менее, ещё могли находиться снайперские позиции<ref>[http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm Libyan NTC slows down in Sirte, advances in Bani Walid] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017194454/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm |date=2011-10-17 }}</ref>. [[16 октября]], по словам представителя исполнительного кризисного комитета переходного ливийского правительства Али Деки, под контролем новой власти находились центральная и северная части города. Под контролем войск Каддафи находился район [http://wikimapia.org/#lat=31.7379126&lon=13.9973974&z=15&l=1&m=b&show=/15506964/ru/Дахра Дахра] на юге Бени-Валида<ref>[http://edition.cnn.com/2011/10/16/world/africa/libya-war// Libyan leaders claim new areas in Bani Walid]</ref>. [[17 октября]] Рейтерс со ссылкой на полковника Абдуллу Накера сообщило о полном взятии Бени-Валида правительственными войсками Национального переходного совета. Позже корреспонденты Reuters, побывавшие в Бени-Валиде и не обнаружившие войск Каддафи в городе, подтвердили взятие города силами Переходного ливийского правительства<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |title=WRAPUP 4-NTC forces celebrate capture of Gaddafi bastion Bani Walid |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |date=2015-10-02 }}</ref>. --> === Сирт өсөн алыш === ==== Сирт йүнәлешендәге һуғыштар (8—14 сентябрь) ==== <!-- [[8 сентября|8]]-[[10 сентября]] войскам ПНС удалось взять [http://wikimapia.org/#lat=31.0076285&lon=17.4669743&z=14&l=1&m=b&show=/19153031/ru/Устье-Вади-Аль-Ахмар Красную Долину (Вади-эль-Хаммар)] в 90 км восточнее Сирта, где завязались позиционные бои<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5vgUscfccmM Fighters bring battle to Libya’s Sirte]</ref>. [[11 сентября]] силы Западной группировки войск ПНС продолжили наступление на Сирт, после чего заняли посёлки [http://wikimapia.org/#lat=31.3612595&lon=15.2454185&z=14&l=1&m=b&show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Эль-Геддахия]<ref>{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12; Qaddafi’s spy chief arrested |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}</ref> и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&lon=15.571146&z=14&l=1&m=b&show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк], [http://wikimapia.org/#lat=31.4014877&lon=15.6947422&z=14&l=1&m=b&show=/17697650/ru/Буэйрат-аль-Хасун Буэйрат-аль-Хасун] и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&lon=15.571146&z=14&l=1&m=b&show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=eNYPp_nfzGE الثوار يسيطرون على منطقتي الوشكه وبويرات الحسون]</ref><ref>[http://wikimapia.org/#lat=31.3885198&lon=15.7358551&z=12&l=1&m=b&gz=0;155765533;312039923;9558106;0;5877686;281865;5005646;422766;1524353;1900959;0;1672343 Wikimapia — Let’s describe the whole world!]</ref>. В этот же день на Восточном фронте войска ПНС подошли к посёлку [http://wikimapia.org/#lat=31.0532281&lon=17)02489&z=13&l=1&m=b&show=/14915308/ru/Храва Харава]<ref>[http://www.cortezjournal.com/article/20110911/API/1109110541/Official:-Gadhafi's-son-al-Saadi-flees-to-Niger Libyan fighters battle in key loyalist town]</ref>. [[14 сентября]] Западный фронт войск ПНС из-за отсутствия снабжения и серьёзных потерь вынужден был отступить до посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3765028&lon=15.3630066&z=12&l=1&m=b&show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Геддахия] западнее Сирта. --> ==== Беренсе штурм яһарға маташыу (15—18 сентябрь) ==== <!--[[Файл:2011 Battle of Sirte.svg|thumb|350px|Сирт өсөн алыш]] [[15 сентября]] войска ПНС (отряд «Тувар Мисрата», то есть «революционеры Мисураты») вышли к западным окраинам Сирта<ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |title=Libya interim govt says on outskirts of Sirte |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |date=2016-03-04 }}</ref>, пересекли мост [http://wikimapia.org/#lat=31.2032352&lon=16.5442944&z=18&l=1&m=b&show=/21500289/ru/мост-Эль-Гарбият Эль-Гарбият] и с ходу предприняли штурм города<ref>{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |title=Libya’s revolutionary fighters enter Qaddafi hometown Sirte, fight his loyalists |accessdate=2011-09-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110916020434/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |archivedate=2011-09-16 |deadlink=yes }}</ref>. Осажденные войска Каддафи оказали ожесточенное сопротивление<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0920 Fri, 16 Sep 2011, 07:20 GMT+3 — Libya]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |title=11 Anti-Khdhafi Fighters Killed in Battle for Sirte |accessdate=2011-09-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |archivedate=2015-09-23 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |date=2015-09-23 }}</ref>, в результате чего штурм провалился<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0846 Fri, 16 Sep 2011, 06:46 GMT+3 — Libya]</ref><ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=571857&cid=9 Штурм Сирта: противоречивые сведения]</ref>. Тем не менее, войска ПНС сумели закрепиться на западных окраинах Сирта. [[17 сентября]] на восточном фронте отряды ПНС сумели овладеть поселком Харава<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-17-2011-2114 Sat, 17 Sep 2011, 19:14 GMT+3 — Libya]</ref>. --> ==== Икенсе штурм яһарға маташыу (19—23 сентябрь) ==== <!-- [[19 сентября]] войска Западного фронта ПНС предприняли вторую попытку штурма Сирта, не давшую значительных результатов<ref>{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |title=Mon, 19 Sep 2011, 02:39 GMT+3 |access-date=2011-09-19 |archive-date=2012-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120107021203/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |deadlink=yes }}</ref><ref>[http://modernghana.com/news/351765/1/anti-khadhafi-forces-admit-losses-in-sirte-offensiv.html Anti-Kadhafi forces admit losses in Sirte offensive]</ref>. Войска Восточного фронта ПНС захватили посёлок [http://wikimapia.org/#lat=31.1114462&lon=17.1488857&z=14&l=1&m=b&show=/20254075/ru/Эс-Султан Эс-Султан] в 50 км восточнее Сирта<ref>{{Cite web |url=http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |title=Libyan fighters inch toward Sirte |accessdate=2011-09-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428120416/http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }}</ref>. Ближе к вечеру войска ПНС достигли восточного въезда в Сирт<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-20-2011-1048 Tue, 20 Sep 2011, 10:48 GMT+3]</ref>, но были вынуждены отступить вследствие отсутствия боеприпасов и снабжения. [[23 сентября]] войска Восточного фронта ПНС повторно взяли под свой контроль восточный въезд в Сирт<ref>[https://archive.is/20120714165820/news.ninemsn.com.au/article.aspx?id=8351352 NTC troops probe Gaddafi hometown]</ref>, после чего продвинулись на запад ещё на 10 километров<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278 Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]</ref>. --> ==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (24—30 сентябрь) ==== <!-- [[24 сентября|24]]-[[25 сентября]] войска Западного фронта ПНС возобновили штурм Сирта<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278? Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]</ref><ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/201192444319839381.html Libyan fighters ready for final Sirte assault]</ref>, в результате чего захватили район [http://wikimapia.org/#lat=31.2078464&lon=16.5522981&z=16&l=1&m=b&show=/21611952/ru/Заафран Заафран] в 1 км от центра города<ref>[http://www.newszilla.eu/2011/09/libyans-fight-for-control-of-gaddafi.html Libyans fight for control of Gaddafi stronghold Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://www.thedailystar.net/newDesign/latest_news.php?nid=32535 NTC forces enter Sirte]</ref>. Однако, из-за высоких потерь войска ПНС были вынуждены отступить из центра города<ref>[http://www.twitvid.com/YPPWW NTC Fighters retreat to the outskirt of #Sirte #Libya 09.00GMT 25/9/11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112000619/http://www.twitvid.com/YPPWW |date=2012-01-12 }}</ref>. [[26 сентября]] войска Восточного фронта ПНС вошли в восточные пригороды Сирта<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-26-2011-1210 Mon, 26 Sep 2011, 10:10 GMT+3]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=E9yVOMGLi7U Ajazeera: Street By Street Battle on-going in Sirte 16.15GMT 26/9/2011]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=0e74g28wUAo Aljazeera Update: FF now consolidating positions on East Sirte 17.15GMT 29/9/2011]</ref>, где завязались уличные бои. [[27 сентября]] войска Восточного фронта ПНС захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.2097734&lon=16.6311121&z=16&l=1&m=b&show=/16587046/ru/Сиртский-коммерческий-порт порт Сирта]<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-27-2011-0949 Tue, 27 Sep 2011, 07:49 GMT+3]</ref>. В этот же день из-за контратак войск Каддафи отрядам ПНС пришлось отступить из комплекса Угадугу. [[28 сентября]] войска Западного фронта ПНС с южного направления захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.0707267&lon=16.6113281&z=13&l=1&m=b&show=/1220892/ru/Аэропорт-Гардабия аэропорт Сирта]<ref>[http://aljazeera.com/news/africa/2011/09/2011928134252487233.html Libyan fighters 'capture' Sirte airport]</ref><ref>{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |title=Wed, 28 Sep 2011, 22:47 GMT+3 |access-date=2011-09-28 |archive-date=2012-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103112431/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |deadlink=yes }}</ref>, который ранее использовался силами Каддафи как позиция для ракетного и артиллерийского обстрела наступавших<ref>[https://ca.reuters.com/article/topNews/idCAL5E7KT4YC20110929 Civilians flee Sirte battle, fighting hampers aid: U.N.]</ref>. --> ==== Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең берләшеүе (1—6 октябрь) ==== <!-- [[1 октября|1]]-[[3 октября]] войска Восточного фронта ПНС соединились с западной группировкой, после чего продолжили наступление на Сирт с южного направления. Плацдармом для наступления стал район [http://wikimapia.org/#lat=31.156794&lon=16.6127443&z=16&l=1&m=b&show=/13358737/ru/Сиртское-кольцо «Сиртского кольца»], находящийся на пересечении южных и восточных дорог от города. Войскам ПНС удалось отсечь группировку войск Каддафи в районе Каср-абу-Хади<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=4orSWl2hcO8 NTC fighters 'seal off' Gaddafi’s hometown]</ref> от основных сил и полностью окружить город. Также войска ПНС захватили штаб батальона Саади Каддафи. После ожесточенных боев войска ПНС взяли под свой контроль район [http://wikimapia.org/#lat=31.0683006&lon=16.6673756&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/19369961/ru/Каср-Абу-Хади Каср-абу-Хади]<ref>[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/23259/World/Region/Gaddafi-birthplace-Abu-Hadi-overrun.aspx Gaddafi birthplace Abu Hadi overrun]</ref>, где родился полковник Каддафи<ref>[http://thedailynewsegypt.com/region/libya-eyes-symbolic-coup-in-qaddafi-birthplace.html Libya eyes symbolic coup in Qaddafi birthplace]</ref>. [[4 октября|4]]-[[5 октября]] в Сирте продолжились уличные бои, постепенно перемещавшиеся ближе к центру города<ref>[http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte Libyan government forces push into centre of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007190653/http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte |date=2011-10-07 }}</ref><ref>[http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte/ Родной город Каддафи почти взят] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126072804/http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte |date=2012-01-26 }}</ref>. [[6 октября]] войска Каддафи предприняли контратаку<ref>[http://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/libye-les-combats-s-intensifient-dans-les-rues-de-syrte_1037695.html Libye: les combats s’intensifient dans les rues de Syrte]</ref>, которая была отбита войсками ПНС. В этот же день войска ПНС заняли [http://wikimapia.org/#lat=31.2113241&lon=16.6228724&z=17&l=1&m=b&show=/21765073/ru/Гостиница-эль-Кардрбия гостиницу эль-Гардабия], боевые действия переместились в район домов возле побережья<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |title=Sniper fire holds up push into Gaddafi’s hometown |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |date=2015-09-24 }}</ref>. --> ==== Ҡаланың үҙәк өлөшөндәге һуғыштар (7—17 октябрь) ==== <!-- [[7 октября|7]]—[[10 октября]] войска ПНС предприняли крупное наступление на город<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-oct-7-2011-1112 Fri, 7 Oct 2011, 09:12 GMT+3]</ref>, в ходе которого овладели конференц-центром Угадугу, территорией университета Сирта<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15229351 Libya NTC fight Gaddafi forces in streets of Sirte]</ref> и больницей Ибн-Сина. Также были захвачены районы Сабамия и Эль-Гиза<ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/10/2011109123523772491.html Libyan fighters push further into Sirte]</ref>. [[11 октября|11]]—[[13 октября]] продолжились бои в основной части города, которые закончились отступлением отрядов ПНС под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи<ref>[http://www.itar-tass.com/c219/246760.html Под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи подразделения революционеров отступили из районов Сирта]</ref>. [[14 октября|14]]—[[17 октября]] войска ПНС предприняли новую атаку, начались бои в районах Аль-Доллар и Район № 2. Перед наступлением командование ПНС усилило свою группировку в Сирте танками<ref>{{Cite web |url=http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&sid=73&nid=1818425659&cid=309&scid=-1&title=National+News&ith=9 |title=Libya government brings more tanks to smash Sirte resistance |accessdate=2011-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203125137/http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&sid=73&nid=1818425659&cid=309&scid=-1&title=National+News&ith=9 |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }}</ref>. --> ==== Сирт ҡалаһына штурмдың тамамланыуы (18—20 октябрь) ==== <!-- [[18 октября|18]]—[[19 октября]] войска ПНС предприняли решительное наступление на остававшиеся под контролем войск Каддафи районы Сирта<ref>[http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 Fierce battle under way to crush last Gadhafi holdout] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118052641/http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 |date=2012-01-18 }}</ref>, в результате чего они заняли район Аль-Доллар<ref>[http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&i=7127 Al Qathafi Diehards in Sirte Keep Declaration of Normalcy in Abeyance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020015050/http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&i=7127 |date=2011-10-20 }}</ref>. [[20 октября]] состоялся штурм последних подконтрольных войскам Каддафи участков города<ref>[http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022040504/http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ |date=2011-10-22 }}</ref><ref>[http://rt.com/news/gaddafi-stronghold-sirte-captured-271/ Gaddafi stronghold Sirte reportedly captured]</ref>. Продолжилась зачистка местности<ref>[https://web.archive.org/web/20111021004046/http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-fighters-capture-Gadhafi-hometown-of-Sirte-2227520.php#photo-1683086 Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte]</ref><ref>[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102092329271942.html Gaddafi’s hometown of Sirte 'falls' to NTC]</ref>, в результате которой был захвачен, а затем [[Убийство Муаммара Каддафи|зверски убит Муаммар Каддафи]], а позже расстрелян его сын Муттазим<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=nY0rBMfFZNc فديو مقتل المعتصم ابن القذافي Video killed Gaddafi’s son Mutasim]</ref><ref>[http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html Gaddafi Killed!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118085726/http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html |date=2012-01-18 }}</ref>. Некоторые сторонники Каддафи из обычных граждан, оставшиеся в городе, сообщили, что женщины и дети были убиты в результате перекрёстного огня или обстрела со стороны революционных сил. Поступали также сообщения о преследованиях и кражах со стороны революционеров; однако революционная армия заявила, что оставит безоружных гражданских лиц на произвол судьбы, и разрешила городским семьям доступ к продуктам питания и медицинской помощи<ref name="telegraph_sirte">{{cite news|last=Sherlock|first=Ruth|title=Gaddafi loyalists stranded as battle for Sirte rages|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=28 October 2011|newspaper=The Daily Telegraph|date=2 October 2011|location=London}}{{cbignore}}</ref>. После гибели Каддафи и взятия Сирта, [[Ливийская джамахирия]] прекратила своё существование ознаменовав победу ПНС<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|work=The Washington Post|date=20 October 2011|access-date=20 October 2011|title=Libyan prime minister confirms Gaddafi killed as Sirte is overrun|first=Craig|last=Whitlock|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021232033/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|archive-date=21 October 2011|url-status=live}}</ref>. --> == Халыҡ-ара реакция == <!-- После начала беспорядков большинство стран провели эвакуацию своих граждан с территории Ливии<ref>[http://www.mk.ru/politics/news/2011/02/21/567326-rzhd-evakuiruet-sotrudnikov-iz-livii.html РЖД эвакуирует сотрудников из Ливии]//Московский комсомолец,21.02.2011 г.</ref><ref><nowiki>[Китай завершил эвакуацию из Ливии более 35 тыс. своих граждан]</nowiki>//[[РИА Новости]], 03.03.2011 г.</ref><ref>[http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html Deutsche Kriegsschiffe sollen bei Ausreise aus Libyen helfen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110301021908/http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html |date=2011-03-01 }}//Deutsche Welle,24.02.2011{{ref-de}}</ref>. В ходе конфликта большинство членов ООН выступило против правительства Каддафи, призывая его уйти в отставку и передать всю власть Переходному Национальному Совету Ливии. Значительная часть мирового сообщества<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/22/calltoend/ Lenta.ru: В мире: Китай призвал свернуть военную операцию против Каддафи]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=7tjxRTaOGcw Выступление министра иностранных дел РФ Сергея Лаврова по Ливии]</ref> выступила за невмешательство во внутренние дела Ливии и скорейшее начало мирных переговоров. Однако, страны блока НАТО и некоторые государства Ближнего Востока (т. н. «Коалиция») предпочли вмешаться в ливийский конфликт и выступили за введение «бесполётной зоны» на большей территории Ливии. В результате голосования в ООН была принята «Резолюция Совета Безопасности ООН 1973» и одобрено введение «бесполётной зоны», что также позволило странам коалиции наносить удары с воздуха по войскам правительства Каддафи и проводить ограниченные наземные операции. На протяжении всего конфликта некоторые страны делали попытки мирного урегулирования конфликта<ref>[http://news.mail.ru/politics/5997102/ Мира в Ливии будет искать российский спецпредставитель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112030149/http://news.mail.ru/politics/5997102/ |date=2012-01-12 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011</ref><ref>DIAA HADID [http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AZPHG&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT South African president: Gadhafi ready for truce]//[[Ассошиэйтед Пресс|Associated Press]],30 May 2011</ref>. Муаммар Каддафи даже соглашался уйти в отставку на определённых условиях<ref>[http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 Каддафи согласился уйти в отставку на своих условиях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602092913/http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 |date=2011-06-02 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011</ref><ref>[http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110603075248/http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 |date=2011-06-03 }}//Радиостанция «[[Вести ФМ]]», 31 мая 2011 г.</ref><ref>[http://news.mail.ru/politics/6013899/ Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823221539/http://news.mail.ru/politics/6013899/ |date=2011-08-23 }}//Новости@Mail.ru, 31 мая 2011 г.</ref>, которые, однако, не устроили страны коалиции. Введение санкций против Каддафи<ref>[http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html Япония одобрила санкции против Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110309201125/http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html |date=2011-03-09 }}//[[Росбалт]],08.03.2011 г.</ref> и иностранное вмешательство в ход гражданской войны в Ливии сыграло ключевую роль в победе сторонников ПНС<ref>[https://expert.ru/expert/2012/31/krovavaya-vesna-v-pustyine/ Кровавая весна в пустыне // «Эксперт» № 30-31 (813) /30 июл 2012]</ref>. --> == Мәғлүмәти һуғыш == === Цензура === <!-- Дочерняя компания Bull разработала программное обеспечение под названием Eagle, которое позволяло правительству Каддафи отслеживать интернет-трафик и которое было внедрено в Ливии в 2008 году с усовершенствованным функционированием в 2010 году<ref>{{cite web|url=http://www.lefigaro.fr/international/2011/09/01/01003-20110901ARTFIG00412-comment-j-ai-mis-8-millions-de-libyens-sur-ecoute.php |title=Comment j'ai mis 8 millions de libyens sur écoute|work=Le Figaro |location=France |access-date=11 September 2011|date=September 2011}}</ref>. Правительство Каддафи отключило все интернет-коммуникации в Ливии и арестовывали ливийцев, которые давали телефонные интервью СМИ<ref>{{cite magazine|last=Ackerman |first=Spencer |url=https://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223190740/http://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors |url-status=dead |archive-date=23 February 2011 |title=Desperate Gaddafi Bombs Protesters, Blocks Internet |date=22 February 2011 |magazine=[[Wired UK]] |access-date=26 March 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/en/news/2011/02/20/libya-governments-should-demand-end-unlawful-killings |title=Libya: Governments Should Demand End to Unlawful Killings|date=20 February 2011 |publisher=[[Human Rights Watch]]|access-date=26 March 2011}}</ref>. Ливийские власти запретили международным журналистам вести репортажи из Ливии, кроме как по приглашению правительства Каддафи<ref>{{cite news|last=Williams|first=Jon |url=https://www.bbc.co.uk/blogs/theeditors/2011/02/reporting_from_libya.html |title=The Editors: The Difficulty of Reporting from Inside Libya |work=BBC News|date=19 February 2011 |access-date=26 March 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2011/02/20/3143581.htm |title=Libya Fights Protesters with Snipers, Grenades|work=ABC News|date=20 February 2011 |access-date=26 March 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |title=Libya Witness: 'It's Time for Revolt. We Are Free' |work=Euronews |date=23 February 2011 |access-date=26 March 2011 |archive-date=28 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |date=28 February 2011 }}</ref>. 21 февраля, газета [[The New York Times]] сообщила, что Каддафи пытался пресечь утечку информации из Ливии<ref name="The New York Times"/>. Несколько жителей сообщали, что сотовая связь была отключена, и даже стационарная телефонная связь была спорадической<ref name="The New York Times">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/02/22/world/africa/22libya.html|title=Qaddafi's Grip Falters as His Forces Take On Protesters |date=21 February 2011 |work=The New York Times |first1=David D. |last1=Kirkpatrick |first2=Mona |last2=El-Naggar}}</ref>. Однако каждый день новые кадры, снятые камерами мобильных телефонов, попадали на [[YouTube]] и в международные СМИ. Журналисты и так называемые «исследователи в области прав человека» ежедневно звонили сотням гражданских лиц на территории, контролируемой правительством. В городе Мисурата лидеры мятежников ввели ограничения в отношении иностранных средств массовой информации. Журналистам не разрешили выехать в деревню Дафния, и их вернули обратно на контрольно-пропускные пункты, удерживаемые мятежниками. Журналисты могли пользоваться только официально утверждёнными переводчиками<ref>{{cite news| url=https://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20110623114804/http://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | url-status=dead | archive-date=23 June 2011 | work=Bloomberg | first=Chris | last=Stephen | title=Rebel Leaders in Libya's Misrata Curb Press Freedoms as Casualties Mount | date=22 June 2011}}</ref>. Международные журналисты, пытавшиеся освещать события, подверглись нападениям со стороны сил Каддафи. Съёмочная группа британской службы [[Би-би-си]] была избита, поставлена к стене солдатами Каддафи, которые затем произвели выстрелы над головами журналистов, смеясь над ними после этого<ref>{{cite news |last=Spencer|first=Richard|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=BBC Crew Beaten and Given Mock Executions|date=9 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London |access-date=27 March 2011}}{{cbignore}}</ref>. Журналист, работающий в британской леволиберальной газете [[The Guardian]], и ещё один бразильский журналист были задержаны. Журналист [[Аль-Джазира|Аль-Джазиры]] Али Хасан аль-Джабер был убит и, по–видимому, стал преднамеренной мишенью<ref>{{cite web|publisher = [[Amnesty International]]|url = https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|title = Killing of Al Jazeera Journalist Condemned|date = 13 March 2011|access-date = 27 March 2011|archive-date = 17 February 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13 |date=17 February 2015 }}</ref>. Солдаты Каддафи неделю держали в плену четырёх журналистов [[The New York Times]] – Линси Аддарио, Энтони Шадида, Стивена Фаррелла и Тайлера Хикса<ref>[http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/01/libya.ac360.missing.journalists/index.html Freed journalists await word on missing driver, reflect on Libyan captivity]. CNN. 2 April 2011</ref>. Гражданин Ливии журналист Мохаммед Наббус был застрелен в голову солдатами Каддафи вскоре после разоблачения ложных сообщений правительства Каддафи, связанных с объявлением о прекращении огня<ref name="автоссылка3">{{cite news|last = Wells |first = Matt|url = https://www.theguardian.com/world/blog/2011/mar/19/mohammad-nabbous-killed-libya|title = Mohammad Nabbous, face of citizen journalism in Libya, is killed|work=The Guardian|access-date=19 March 2011|date=19 March 2011|location=London}}</ref>. --> === Халыҡ-ара киң мәғлүмәт саралары === <!-- После начала революции ливийским студентам, обучающимся в США, якобы звонили из посольства Ливии, инструктируя их присоединиться к митингам в поддержку Каддафи угрожая в противном случае лишить их стипендий, даваемых правительством. Посол Каддафи опроверг эти сообщения<ref>{{cite web| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011217184949502493.html| title=Libyans in US Allege Coercion| publisher=Al Jazeera|last=Hill|first=Evan| date=17 February 2011|access-date=27 March 2011}}</ref>. Помощники Каддафи также организовывали экскурсии для иностранных журналистов в Триполи. Корреспондент [[The Economist]] в Триполи отмечал: «Картина, представленная режимом, часто быстро разваливается. Гробы на похоронах иногда оказывались пустыми. Места взрывов перерабатываются. Раненый семилетний ребёнок в больнице стал жертвой автокатастрофы, согласно записке, тайно переданной медсестрой. Журналисты, которые указывают на такое вопиющее искажение фактов, подвергаются нападкам в коридорах отеля»<ref>{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/07/reporting-libya | title=Reporting from Libya – Close your window |newspaper=The Economist | date=1 July 2011}}</ref>. Британская газета [[The Guardian]] описала Джамахирию как «Северную Корею с пальмами». Журналистам не разрешалось никуда ходить или с кем-либо разговаривать без разрешения официальных лиц Джамахирии, которые всегда следовали за ними. Журналисты, которые не освещали события так, как предписывали официальные лица Джамахирии, сталкивались с проблемами и внезапными депортациями<ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/13/foreign-journalists-rixos-hotel-tripoli | title=No freedom for foreign press at Tripoli's Rixos hotel |work=The Guardian |location=London | date=14 April 2011| first=Harriet | last=Sherwood}}</ref>. В июне 2011 года [[Amnesty International]] раскритиковала «освещение в западных СМИ», которое «с самого начала представляло очень односторонний взгляд на логику событий, изображая протестное движение как исключительно мирное и неоднократно предполагая, что силы безопасности Джамахирии необъяснимо убивали безоружных демонстрантов, которые не представляли угрозы национальной безопасности»<ref name="AmnestyRape"/>. На протяжении всего конфликта из Ливии поступала противоречивая информация, в том числе некоторые западные СМИ к примеру такие как [[The Guardian]], [[CNN]] и [[The New York Times]], основываясь на данных телекомпаний [[Аль-Джазира]] и [[Аль-Арабия]], значительно нагнетали обстановку в Ливии и выдавали за реальность ложные факты<ref>[http://ru.euronews.net/newswires/762951-newswire/ ITAR-TASS, 25/02 17:57 CET]</ref><ref>[https://vz.ru/opinions/2011/3/9/474295.print.html «Постановка в стиле Голливуда»]//[[Взгляд.ru]],09.03.2011 г.</ref>. Некоторые обозреватели считают, что в Ливии впервые были применены в мировом масштабе технологии информационной войны<ref>Гумер Исаев [http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii Информационная война против Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110306140810/http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii |date=2011-03-06 }}//Санкт-Петербургский центр изучения современного Ближнего Восток</ref>. Также необъективную информацию предоставлял британский телеканал [[Би-би-си]]. Так, по словам руководителя службы новостей Хелен Боуден объективности освещения помешали слишком тесные связи с «повстанцами». Также часто использовалась неподтверждённая информация<ref>[http://ria.ru/media/20120626/685071054.html Эмоции помешали Би-би-си объективно освещать «арабскую весну» — СМИ]</ref>. --> == Эҙемтәләре == Ливиялағы Граждандар һуғышы Ғәрәп яҙы барышында ҡорбандар һаны буйынса өсөнсө иң ҙур (Сүриәләге һәм Йемендәге һуғыштарҙан һуң) конфликт була. 2011 йылдың август аҙағына ҡарата һәләк булыусылар һаны 50 мең кешегә етте<ref name="автоссылка4" />. Һуғыш ил иҡтисадына, тәү сиратта уның тышҡы сауҙаһына көслө һөжүм яһай. Мәҫәлән, Ливияның Европа союзы менән тауар әйләнеше 2011 йылда 2010 йыл кимәленең өстән бер өлөшөн тиерлек (ул ваҡытта ул 35 миллиард доллар самаһы ине) тәшкил иткән<ref name=autogenerated7>Эль С. Современное состояние торговых отношений между Ливией и Европейским Союзом // Современные проблемы науки и образования. — 2014. — № 3. — С. 358</ref>. Әммә 2012 йылда уҡ Европа союзы менән тауар әйләнеше 2010 йыл кимәленән артҡан<ref name=autogenerated7 />. <!-- Несмотря на поражение сторонников Каддафи, захват его последних городов и смерть, [[Каддафи, Саиф аль-Ислам|Саиф аль-Ислам]], сын и преемник Каддафи, продолжал скрываться в южном регионе Ливии до своего пленения в середине ноября. Кроме того, некоторые лоялистские силы перешли границу [[Нигер]]а, хотя попытки побега переростали в насилие, когда их обнаруживали нигерийские войска. Последствием свержения в 2011 году Муаммара Каддафи стал кризис в [[Мали]], когда на малийскую территорию хлынули беженцы из племен [[Туарегское восстание (2012—2013)|туарегов]]. Заняв северную часть Мали, они провозгласили там независимое государство [[Азавад]]. Позднее туарегов с подконтрольных территорий вытеснили экстремисты. Спорадические столкновения между силами ПНС и бывшими лоялистами также продолжались по всей Ливии с низкой интенсивностью. 23 ноября 2011 года в столкновениях в [[Бани-Валид]]е были убиты семь человек, пятеро из них из числа революционных сил и один сторонник Каддафи<ref>{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|title=Fresh clashes in Libya's Bani Walid; U.N. says 7,000 held in militia prisons|date=23 November 2011|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|agency=Agence France-Presse|location=Bani Walid and Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104002523/http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|archive-date=4 January 2012|url-status=dead}}</ref>. Боевые действия вспыхнули 3 января 2012 года в здании, которое при правительстве Каддафи использовалось в качестве штаб-квартиры разведки<ref name=alarabiya0301>{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|title=Abdul Jalil appoints head of Libyan armed forces, warns of civil war|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|location=Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120103233900/http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|archive-date=3 January 2012|url-status=dead}}</ref>. Абдул Джалиль, председатель ПНС, предупредил ливийцев, что страна может скатиться к новой гражданской войне, если они прибегнут к силе для урегулирования своих споров<ref name=alarabiya0301/>. Сообщалось, что в результате этих событий пять человек погибли и по меньшей мере пять получили ранения<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-16395533|work=BBC|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|title=Deadly clash of militias in Libyan capital Tripoli}}</ref>. Также 3 января правительство Ливии назначило отставного генерала из Мисураты Юселя аль-Манкуоша главой вооружённых сил страны<ref>{{cite news|last=Cunningham|first=Erin|title=Will new army chief end the bloodshed in Libya?|url=http://www.globalpost.com/dispatches/globalpost-blogs/the-casbah/libya-appoints-head-new-army|access-date=6 January 2012|newspaper=GlobalPost|date=4 January 2012}}</ref>. 23 января Бани-Валид был захвачен боевиками местных племён из-за неспособности ПНС сотрудничать с ними<ref name=norevolt>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|url-status=dead|archive-date=30 April 2012|title=UPDATE 1-Anger, chaos but no revolt after Libya violence|date=24 January 2012|access-date=24 January 2012|agency=Reuters Africa|location=Bani Walid|first=Oliver|last=Holmes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124 |date=30 April 2012 }}</ref><ref name=aljazeera2401/>. Сообщалось, что местные силы применяли тяжёлое вооружение и насчитывали 100–150 человек<ref name=aljazeera2401/>. Восемь бойцов ПНС были убиты и по меньшей мере 25 ранены, остальные бежали из города<ref name=norevolt/>. Также сообщалось о столкновениях в Бенгази и Триполи<ref name=aljazeera2401/>. ПНС функционировал в качестве временного законодательного органа в течение переходного периода. В начале мая 2012 года он принял свои самые радикальные меры на сегодняшний день, предоставив иммунитет бывшим революционерам за действия, совершённые во время гражданской войны, и приказав, чтобы все задержанные, обвиняемые в борьбе на стороне Каддафи, были преданы суду или освобождены к 12 июля 2012 года. ПНС также принял Закон № 37, запрещающий публикацию «пропаганды», критикующею революцию, ставящей под сомнение авторитет руководящих органов Ливии или восхваляющей Муаммара Каддафи, его семью, его правительство или идеи Зелёной книги<ref name="immunity">{{cite news|url=http://www.alarabiya.net/articles/2012/05/03/211978.html|publisher=Al Arabiya|title=Libya grants immunity to 'revolutionaries'|date=3 May 2012|access-date=6 May 2012}}</ref>. Отчёт [[The Independent]] за сентябрь 2013 года показывает, что Ливия погрузилась в худший политический и экономический кризис со времён поражения Каддафи. Добыча нефти почти полностью прекратилась, и правительство передало контроль над значительными районами страны ополченцам, в то время как насилие усилилось по всей стране<ref name="TheIndepenedentLawlessness">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/special-report-we-all-thought-libya-had-moved-on--it-has-but-into-lawlessness-and-ruin-8797041.html|title=Special report: We all thought Libya had moved on – it has, but into lawlessness and ruin|date=3 September 2013|access-date=12 September 2013|location=London|work=The Independent|first=Patrick|last=Cockburn}}</ref>. К маю 2014 года конфликты между несколькими группировками в Ливии переросли во [[Гражданская война в Ливии (2014—2020)|вторую гражданскую войну]]. --> == Хәрби енәйәттәр == <!-- В начале войны в Ливии 26 февраля 2011 [[Совет Безопасности ООН]] принял резолюцию 1970, в которой было сказано: СБ ООН постанавляет передать вопрос о ситуации в Ливийской Арабской Джамахирии в период с 15 февраля 2011 года на рассмотрение Прокурора Международного уголовного суда. 16 мая прокуратура [[Международный уголовный суд|МУС]] потребовала санкции на арест Муаммара Каддафи по обвинению в преступлениях против человечности. 27 июня Международный уголовный суд выдал ордер на арест Муаммара Каддафи, Сейфа аль-Ислама и главы разведслужбы страны Абдуллы ас-Сенусси по обвинению в наборе наёмников и нападениях на участников антиправительственных демонстраций и других преступлениях<ref>[http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи | РИА Новости]</ref>. В докладе, который был подготовлен авторитетной международной правозащитной организацией Human Rights Watch, базирующейся в Нью-Йорке, говорится, что расправа над лидером Ливийской Джамахирии Муаммаром Каддафи и его окружением, устроенная 20 октября 2011 года, представляет собой военное преступление. По словам её экспертов, собранные ими новые данные указывают на «очевидную казнь» без суда и следствия боевиками «базирующихся в Мисурате вооружённых группировок» не только Муаммара Каддафи и его сына Мутассима, но и «десятков пленников» из числа тех, кто находился в окружении прежнего ливийского руководителя в последний день его жизни. Мятежники "казнили по меньшей мере 66 пленников в находящейся поблизости гостинице «Махари». Полученная Human Rights Watch информация указывает на то, что Мутассим Каддафи, раненный при первоначальном боестолкновении автоколонны отца и повстанцев, был доставлен живым из Сирта в Мисурату, где его вскоре убили. Сам истекавший кровью Муаммар Каддафи был зверски избит. Кроме того, его кололи штыком, свидетельствует организация, ссылаясь на видеозаписи, сделанные самими мятежниками на камеры мобильных телефонов. В соответствии с изложенными в докладе сведениями, 22 октября 2011 года сотрудники Human Rights Watch обнаружили в гостинице «Махари» останки не менее 53 человек, причём у многих из погибших руки были связаны за спиной<ref>[https://vz.ru/news/2012/10/18/603075.html Взгляд. HRW: Убийство Каддафи — не расследованное военное преступление. 18 октября 2012, 05:41]</ref>. --> == Мәҙәни йоғонтоһо == <!-- {{Quote box|width=|bgcolor=#c6dbf7|align=right|title = Аль-Суал (Вопрос)<ref name="FreeMuse 20042011"/>|<poem> Муаммар: Ты никогда не служил людям Муаммар: Тебе лучше сдаться Исповедоваться. Ты не можешь убежать Наша месть настигнет тебя Как поезд с рёвом проносится сквозь стену Мы утопим тебя. </poem>}} [[Рэп]], [[хип-хоп]] и [[традиционная музыка]], наряду с другими жанрами, сыграли большую роль в поощрении инакомыслия против правительства Каддафи. Музыка контролировалась, а несогласные деятели культуры арестовывались или подвергнуты пыткам в странах, где произошла [[арабская весна]], включая Ливию<ref name="FreeMuse 20042011"/>. Музыка обеспечила важную платформу для общения между демонстрантами. Это помогло создать моральную поддержку и поощряло дух восстания против правительств<ref name="FreeMuse 20042011">{{cite web|url=http://www.freemuse.org/sw41490.asp|title=Hip-hop is a soundtrack to the North African revolt|date=2011-04-20|work=Free Muse – Freedom of Musical Expression|publisher=Freemuse, Copenhagen, Denmark|access-date=2011-08-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp|archive-date=2011-09-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp |date=2011-09-26 }}</ref>. Анонимный хип-хоп-исполнитель по имени Ибн Табит дал голос «лишённым гражданских прав ливийцам, ищущим ненасильственный способ выразить свою политическую позицию»<ref name="Lane 30 March 2011">{{cite news|last=Lane|first=Nadia|date=2011-03-30|url=http://ireport.cnn.com/docs/DOC-582738|title=Libyan Rap Fuels Rebellion|publisher=CNN|access-date=16 August 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |title=Ibn Thabit: The Beat Behind Libya's Revolution |date=2011-08-08 |publisher=Aslan Media |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110909082334/http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |archive-date=2011-09-09}}</ref>. На своем веб-сайте Ибн Табит сказал, что он «нападает на Каддафи своей музыкой с 2008 года», когда он опубликовал свою первую песню в интернете под названием «Муаммар — трус»<ref name="Lane 30 March 2011"/><ref>{{cite web |url=http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |archive-url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |url-status=dead |archive-date=2012-09-18 |title=Top Five Arab Spring Hip-Hop Songs |publisher=NPR |date=2011-06-22 |work=The New Significance (webzine) |access-date=2011-08-13 }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |date=2012-09-18 }}</ref>. Текст песни «Аль-Суал», выпущенный Ибн Табитом на YouTube 27 января 2011 года, за несколько недель до начала беспорядков в Ливии, свидетельствует о настроениях повстанцев<ref name="FreeMuse 20042011"/>. Некоторые группы, такие как рок-группа из Бенгази под названием «Парни из подполья», использовали метафоры, чтобы скрыть осуждение властей. Группа выпустила песню незадолго до восстания под названием «Как всегда говорит мой отец», чтобы высмеять автократического вымышленного мужчину-главу семьи, который был завуалированной ссылкой на Каддафи<ref name="FreeMuse 20042011"/>. --> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Навигация}} * Ливияға интервенция * [[Ғәрәп яҙы]] * [[Тәрбил Фәтхи]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|30em|refs}} <ref name="vandewalle_124">{{cite book | last=Vandewalle | first=Dirk J. | title=A history of modern Libya | location=Cambridge| publisher=Cambridge University Press | year=2006 | isbn=0-521-85048-7| url=https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand | url-access=registration | access-date=26 August 2011 | page=[https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand/page/124 124]}}</ref> <ref name="guardian-2011-08-24">{{cite news|title=Street fighting rages in Tripoli as Gaddafi loyalists fight rearguard action|url=https://www.theguardian.com/world/2011/aug/24/fighting-tripoli-gaddafi-libya|access-date=25 August 2011|newspaper=The Guardian|date=2011-08-25|first1=Martin|last1=Chulov|first2=Luke|last2=Harding|first3=Julian|last3=Borger|location=London}}</ref> <ref name="tut.by">[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=2018-11-30 }} — TUT.BY, 2 марта 2011</ref> }} == Әҙәбиәт == * Шугалей М. А., Бурикова И. С., Суханов О. В., [[Юрьев, Александр Иванович|Юрьев А. И.]] [https://shugalei-film.com/wp-content/themes/shugaley/doc/doklad.pdf Триполи как социальный лифт для ИГИЛ (террористическая организация)] / Коллективная монография по результатам исследований Максима Шугалея / Под науч. ред. проф. А. И. Юрьева. — СПб, 2020. — 115 с. * {{нп3|Форте, Максимилиан|Forte M. C.||Maximilian Forte}} Slouching Towards Sirte: NATO’s War on Libya and Africa. Montreal: Baraka Books, 2012. — 352 p. ISBN 978-1-926824-52-9. == Һылтанмалар == * Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372155 Мятеж в пустыне] // [[Известия]], 09.03.2011 * Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372213 Война в песочнице] // [[Известия]], 10.03.2011 * [https://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.] // «[[Эхо Москвы]]», 20.03.2011 * Жәмал О., Сайченко М. [https://web.archive.org/web/20130419211857/http://izvestia.ru/story/191 Ливийский дневник] * Силантьев П. [http://www.ng.ru/world/2011-06-23/7_livia.html Война в Ливии — тяжкая ноша для НАТО] // [[Независимая газета]], 23.06.2011 * [https://web.archive.org/web/20150908092552/http://fototelegraf.ru/?tag=%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%8F-2011-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9 Фоторепортажи о восстании в Ливии] * [https://m.kp.by/daily/25664/825870/ «На стороне Каддафи воюют белорусские партизане»]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // [[Комсомольская правда]], 06.04.2011 {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}} * Передача «Права человека. Взгляд в мир» с Евгением Новиковым (Белоруссия) [https://www.youtube.com/watch?v=OcgbYX30lFA Ливия: истинные причины войны] (видео) {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Волнения в арабском мире (2010—2011)}} [[Категория:Зимбабвелағы һуғыштар]] [[Категория:Ливияла Граждандар һуғышы| ]] [[Категория:Ливияның сәйәсәте]] [[Категория:2011 йылдың феврале]] [[Категория:Ливияла 2011 йыл]] [[Категория:2011 йыл конфликттары]] [[Категория:XXI быуат һуғыштары]] [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]] <references /> i4uzbani50st6v6qlxmzl3al5k8zkze 0 201132 1306712 1298019 2026-10-02T12:06:05Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы "Kudjape-saaremaa-andres_larin.jpg" рәсеме урынына [[Рәсем:Kudjape-saaremaa.jpg|Kudjape-saaremaa.jpg]] рәсеме күсерҙе. Ҡатнашыусы яҙған сәбәп: [[:c:COM:FR|File renamed]]: auth 1306712 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Сааремаа |Национальное название = et/Saaremaa |Карта = EE Saaremaa.PNG |Изображение = SaaremaaSorveBeach.jpg |Подпись изображения = Сырве ярымутрауында диңгеҙ яры |Архипелаг = Моонзунд архипелагы |Акватория = Балтик диңгеҙе |Координаты = 58.4167/22.5 |Страна = Эстония |Регион = Сааремаа (өйәҙ) |Район = |Площадь = 2673 |Наивысшая точка = 54 |Население = |Год переписи = }} '''Са́аремаа'''<ref name="udarenie" /><ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96016972&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=r1&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|title=Saaremaa|lang=et|website=Eesti kohanimed|publisher=Eesti Keele Insituut|archive-date=2023-11-04|access-date=2023-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20231104113008/http://www.eki.ee/cgi-bin/mkn8www.cgi?form=ee&lang=et&kohanimi=96016972&f2v=Y&f3v=Y&nimeliik=r1&maakond=&vald=&kihelkond=&asum=&f10v=Y&x1d=&x1m=&x1s=&x2d=&x2m=&x2s=&y1d=&y1m=&y1s=&y2d=&y2m=&y2s=&f14v=Y&of=tb|url-status=live}}</ref> ({{lang-et|Saaremaa}}, 1918 йылға тиклем — '''Э́зель'''<ref name="udarenie" /><ref name="ЭСБЕ 1">{{ВТ-ЭСБЕ|Эзель}}</ref> ({{lang-de|Ösel}}), шулай уҡ элек '''Са́рема''' (''Sarema''), '''Ку́рре-Са́ар''' ({{lang-et|Kurre-saar, Kurre-Saar}}), '''Ку́рре''' ({{lang-et|Kurre}})<ref name=":1" /> — [[Эстония]]ның һәм [[Моонзунд архипелагы]]ның иң ҙур [[утрау]]ы. Ҙурлығы буйынса Балтик диңгеҙендә [[Зеландия (утрау)|Зеландия]], [[Фюн]] һәм [[Готланд]] утрауҙарынан һуң дүртенсе утрау. Майҙаны — 2673 км²<ref name=":2">{{Cite web|url=http://entsyklopeedia.ee/artikkel/saaremaa1|title=Saaremaa|lang=et|website=Eesti Entsüklopeedia|date=2011|access-date=2023-11-04|archive-date=2019-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20191023135651/http://entsyklopeedia.ee/artikkel/saaremaa1|url-status=live}}</ref>, халҡы 34 меңдән кәм. [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО]]-ның «Кеше һәм биосфера» программаһы селтәренә инә<ref>{{Cite web|url=https://www.saaremaavald.ee/documents/17113760/21247201/Saaremaa+valla+arengukava+2019+-+2030.pdf/669978a8-64b0-45f5-bd96-ac04860936ea|title=Saaremaa valla arengukava 2019–2030|author=Saaremaa Vallavolikogu|website=Saaremaa vald|date=2018-10-12|publisher=|url-status=dead}}</ref>. Уның [[Сырве (ярымутрау)|Сырве]]<ref name="karta200" /> (Сырвесяр<ref name="KNAB" />, {{lang-et|Sõrve poolsaar}}<ref name="KNAB" />) ярымутрауы — [[Рига ҡултығы]]ның көнбайыш сиге. Административ яҡтан Сааремаа өйәҙе составына инә. == Атамаһының килеп сығышы == Эстон телендә Сааремаа топонимы беренсе тапҡыр 1490 йылда телгә алына (''Sarma''), шулай уҡ XIII—XIV быуаттарҙан ''Zareleyne'' һәм ''Sarelayne'' кеүек атамалары билдәле<ref name=":3">{{Cite web|url=https://arhiiv.eki.ee/dict/knr/index.cgi?Q=saaremaa2&F=M&C06=et|title=Saaremaa|lang=et|website=Eesti kohanimeraamat|publisher=Eesti Keele Instituut}}</ref>. Эстон теленән тәржемә иткәндә ''Saaremaa'' «Утрау ере» тигәнде аңлата. Боронғо скандинав сагаларында (IX—XI быуат) Сааремаа утрауы исланд телендә ''Eysýsla'' булараҡ телгә алына — ''ey'' «остров» һәм ''sýsla'' «округ» һүҙенән. Бынан урауҙың немец һәм швед атамалары — Эзель (Ösel) һәм ''Osilia''<ref name=":3" />. Новгород йылъяҙмаһында Утрау ере тип телгә алына. Эзель (Саарема) исеме ҡасандыр бөтә Моонзунд архипелагын, ә утрауҙы Курре-саар тип атайҙар; ''Курре-саар'' — [[торналар|торна]], ''saar'' — утрау, йәғни Торна утрауы тигәнде аңлата. == Географияһы == [[Файл:Saaremaa.jpg|thumb|right|280px|<center>Сааремаа утрауы картаһы]] Утрауҙың ҙурлығы төньяҡтан көньяҡҡа яҡынса 88 километр, көнбайыштан көнсығышҡа 90 километр. Сааремаа күрше [[Муху]] утрауы менән [[Вяйке-Вяйн]] боғаҙы аша дамба менән тоташҡан, уның буйлап юл һалынған. Утрауҙың һәм өйәҙҙең баш ҡалаһы — [[Курессааре]] ҡалаһы, унда 16 меңгә яҡын кеше йәшәй. Төньяҡ-көнсығышта ҙурлығы буйынса икенсе торама пункт — Ориссаара. Утрауҙың яр буйы 854 саҡрым тәшкил итә<ref name=":2" /> һәм ярымутрауҙар менән йырғыланған. Утрау бәләкәй утрауҙар менән уратып алынған (710)<ref name=":2" />). Сааремаала башлыса [[тигеҙлектәр|тигеҙ]], Иң бейек нөктәһе — Раунамяги убаһы, бейеклеге 54 метр. Утрау күп һанлы [[урман]]дар менән ҡапланған, улар уның майҙанының 40 процентын тәшкил итә. Һуңғы боҙлоҡ осоронда архипелаг ҡалын боҙ ҡатламы менән ҡапланған була, был ҡатламдың баҫымы арҡаһында утрауҙың өҫтө ҡыҫылып ҡала. Боҙ иреп бөткәс, йылына 2 мм самаһы күтәрелә башлай. Утрауҙың диңгеҙ кимәленән уртаса бейеклеге яҡынса 15 метр тәшкил итә. == Климаты == Балтик диңгеҙенең көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан Саарема уртаса йомшаҡ диңгеҙ [[климат]] зонаһында урынлашҡан. Утрауҙа йәй — ярайһы уҡ оҙон, ҡыш — йылы һәм йомшаҡ; көслө [[ел]]дәр көҙгө һәм ҡышҡы айҙарҙа [[һауа торошо]]ноң һәм көслө яуым-төшөмдөң йыш алмашыныуына (50 мм) сәбәпсе булып тора. Июль һәм август айҙарында уртаса температура 16—20 градус, ҡайһы берҙә 25 градусҡа етә. Уртаса температураһы −4 булған февраль Саарема утрауында иң һыуыҡ [[ай (ваҡыт)|ай]] булып тора. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150px" caption="Сааремаа утрауы"> Katri pank 01.jpg|Катри глинты Panga Pank, Panga, ostrov Saaremaa, Estonsko 05.jpg|Панга мороно Kaali main crater on 2005-08-10.3.jpg|[[Каали (метеорит кратеры)|Каали метеорит кратеры]] Coastal forest.JPG|Диңгеҙ ярында утрау Loode tammik Aavikute tammed.jpg|Лооде имәнлеге Karujarv 2020 3.jpg|Каруярв күле Kuressaare Castle building 4.jpg|Аренсбург замогы Cottage saaremaa.JPG|Иҫке йорт Kudjape-saaremaa.jpg|[[Кудьяпе]] ҡасабаһы Ohessaare 2005.jpg|[[Охессааре]]ла ел тирмәне </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2|refs= <ref name="udarenie">{{ССИРЯ}}</ref> <ref name="karta200">{{карта|O-34-XXIII}}</ref> <ref name="KNAB">{{KNAB|96016975|Sõrve poolsaar|2017-10-13}}</ref> }} == Комментарийҙар == {{комментарийҙар}} == Һылтанмалар == * [https://www.saaremaavald.ee/ Сайт волости Сааремаа]{{ref|et}} * [http://www.saaremaa.ee Visit Saaremaa]{{ref|et}}, {{ref|en}} * [https://saartehaal.postimees.ee/ Онлайн-газета ''«Saarte Hääl»'']{{ref|et}} {{ВС}} {{Земли Швеции}} 37e3fvw4kkz8j52raabczwu14at44xc 0 201567 1306722 1306650 2026-10-02T16:07:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1306722 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = юҡҡа сығарылған утар | русское название = Куязя {{defunct}} | оригинальное название = Көйәҙе | герб = | флаг = | lat_deg = 53.138826 | lon_deg = 56.270980 | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башҡортостан | вид района = муниципаль район | район = Мәләүез районы | район в таблице = Мелеузовский район{{!}}Мәләүез | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Воскресенск ауыл советы | поселение в таблице = Воскресенский сельсовет (Башкортостан){{!}}Воскресенск ауыл советы | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = 1968 йылдан | площадь = | высота центра НП = | население = | год переписи = | плотность = | агломерация = | национальный состав = | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = | сайт = }} '''Көйәҙе''' (Куязя) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Мәләүез районы]] [[Воскресенск ауыл Советы (Мәләүез районы)]]на ҡараған 1968 йылда бөтөрөлгән утар. == Географияһы == [[Үсҡаныш]]) йылғаһының уң ҡушылдығы Көйәҙе шишмәһе эргәһендә вурынлашҡан булған. === Урынлашыуы === 1952 йылғыи мәғлүмәттәр буйынса ара: * район үҙәге ([[Мәләүез]]): 10 км, * ауыл советы үҙәгенә ([[Воскресенское (Мелеузовский район)|Воскресенск]]): 10 км, * яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Мәләүез]]): 35 км. == Тарихы == БАССР Юғары Советы Президиумының 1968 йылдың 31 октябрендәге 6-2/180 һанлы Указына ярашлы бөтөрөлә. == Халҡы == 1939 йылғы Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса утарҙа 43 кеше, 21 ир-егет һәм 22 ҡатын-ҡыҙ, йәшәгән<ref>[http://ihtika.ru/index.php/book/naselennye-punkty-bashkortostana-v-4-t-t1-po-mat-vsesoyuznoy-perepisi-1939-goda-ufa-kitap-2018/text/152 {{Wayback|url=http://ihtika.ru/index.php/book/naselennye-punkty-bashkortostana-v-4-t-t1-po-mat-vsesoyuznoy-perepisi-1939-goda-ufa-kitap-2018/text/152 |date=20220420060213 }} [ihtika.ru&#93; Населенные пункты Башкортостана. В 4 т. Т.1. По мат. Всесоюзной переписи 1939 года. — Уфа, Китап, 2018. Страница 152<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220420060213/http://ihtika.ru/index.php/book/naselennye-punkty-bashkortostana-v-4-t-t1-po-mat-vsesoyuznoy-perepisi-1939-goda-ufa-kitap-2018/text/152 |date=2022-04-20 }}</ref>; 1959 йылғы иҫәп буйынса утарҙа 7 кеше, 3 ир-ат һәм 4 ҡатын-ҡыҙ, йәшәгән<ref>[http://ihtika.ru/book/naselennye-punkty-bashkortostana-v-4-t-t2-po-mat-vsesoyuznyh-perepisey-1959-i-1970-godov-ufa-kitap-2018/text/175 {{Wayback|url=http://ihtika.ru/book/naselennye-punkty-bashkortostana-v-4-t-t2-po-mat-vsesoyuznyh-perepisey-1959-i-1970-godov-ufa-kitap-2018/text/175 |date=20220420063536 }} [ihtika.ru&#93; Населенные пункты Башкортостана. В 4 т. Т.2. По мат. Всесоюзных переписей 1959 и 1970 годов. — Уфа, Китап, 2018. Страница 175<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Башкирская АССР: [http://elib.uraic.ru/handle/123456789/12419 административно-территориальное деление на 1 июня 1952 года]: [справочник] / Президиум Верхов. Совета БАССР; [сост. Н. Ильин, Ш. Файзуллин, М. Курамшин и др.; отв. ред. А. Денисов]. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1953. — 494, [1] с.: табл. преим. — Алф. указ.: с. 398—493. С.309. * Населенные пункты Башкортостана. В 4 т. Т.1. По мат. Всесоюзной переписи 1939 года. — Уфа, Китап, 2018. С. 152. * Населенные пункты Башкортостана. В 4 т. Т.2. По мат. Всесоюзных переписей 1959 и 1970 годов. — Уфа, Китап, 2018. С. 175. <!-- * {{книга |автор = [[Асфандияров, Анвар Закирович|Асфандияров А. З.]] |часть = |заглавие = История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Уфа |издательство = [[Китап (издательство)|Китап]] |год = 2009 |том = |страницы = 72 |страниц = 744 |серия = |isbn = 978-5-295-04683-4 |тираж = 5000 }}--> [[Категория:Мәләүез районының юҡҡа сыҡҡан тораҡ пункттары]] [[Категория:1968 йылда бөтөрөлгән тораҡ пункттар]] [[Категория:Башҡортостанда 1968 йыл]] 52o2pnqs52xzjwizz3lxeh38r4rk9fv 10 201570 1306739 2026-10-02T22:02:55Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Brown booby (Sula leucogaster plotus) male in flight Michaelmas Cay.jpg 1306739 wikitext text/x-wiki Brown booby (Sula leucogaster plotus) male in flight Michaelmas Cay.jpg m99rbshkdt8y5tjwgs3kv5j1w1ilyv0