Сидоровка (Йылайыр районы)

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Сидоровка (Йылайыр районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11751</id>
    <revision>
      <id>1306875</id>
      <parentid>444581</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T11:15:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1306875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4475" sha1="b2ymkjl2frd11h752rmoxb79b2unye1" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Сидоровка
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Сидоровка
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 52 | lat_min = 10 | lat_sec = 13
  |lon_deg = 57 | lon_min = 58 | lon_sec = 45
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Йылайыр районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 226
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453692
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           = 34752 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80227810006
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Сидоровка''' ({{lang-ru|Сидоровка}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Йылайыр районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың [[14 октябрь|14 октябренә]] халыҡ һаны 226 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453692, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80227810006.
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||302||133||169||44,0||56,0
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||238||106||132||44,5||55,5
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||140||65||75||46,4||53,6
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||88||47||41||53,4||46,6
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||173||96||77||55,5||44,5
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||210||109||101||51,9||48,1
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||226||110||116||48,7||51,3
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Йылайыр]]): 72 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Үрге Ғәле]]): 12 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 117 км

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

{{Йылайыр районы ауылдары}}

[[Категория:Йылайыр районы ауылдары]]</text>
      <sha1>b2ymkjl2frd11h752rmoxb79b2unye1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306876</id>
      <parentid>1306875</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T11:24:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1306876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5535" sha1="h2lzus530e0bt6z5xt4nnz8a2yqdhzo" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Сидоровка
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Сидоровка
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 52 | lat_min = 10 | lat_sec = 13
  |lon_deg = 57 | lon_min = 58 | lon_sec = 45
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Йылайыр районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 226
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453692
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           = 34752 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80227810006
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Сидоровка''' ({{lang-ru|Сидоровка}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Йылайыр районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың [[14 октябрь|14 октябренә]] халыҡ һаны 226 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453692, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80227810006.
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||302||133||169||44,0||56,0
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||238||106||132||44,5||55,5
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||140||65||75||46,4||53,6
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||88||47||41||53,4||46,6
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||173||96||77||55,5||44,5
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||210||109||101||51,9||48,1
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||226||110||116||48,7||51,3
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Йылайыр]]): 72 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Үрге Ғәле]]): 12 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 117 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Шахов Михаил Никитович]] (10.10.1926—87.01.2013), механизатор. 1946—1986 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]]ның «Таналыҡ» [[совхоз]]ы [[трактор]]сыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1973) ордендары кавалеры&lt;ref&gt;{{книга |автор= |часть = |ссылка часть = |заглавие = Хайбуллинская энциклопедия|ссылка = |ответственный = гл. ред. Р. Х. Ибрагимов|издание = |место = Уфа |издательство = Башк. энцикл |год = 2015 |страницы = 582|страниц = 648 с.: ил. |серия = |isbn = 978-5-88185-243-6|тираж = }}&lt;/ref&gt;. 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

{{Йылайыр районы ауылдары}}

[[Категория:Йылайыр районы ауылдары]]</text>
      <sha1>h2lzus530e0bt6z5xt4nnz8a2yqdhzo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арҙат (Күгәрсен районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12616</id>
    <revision>
      <id>1306826</id>
      <parentid>910055</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T15:49:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* Билдәле шәхестәре */ аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1306826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3661" sha1="80c6s6r4k3c4eylka7tx5qsqa83zy78" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Арҙат}}
{{Ук}}
'''Арҙат''' ({{lang-ru|Ардатово}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 191 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453346, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80238845002.
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||191||90||101||47,1||52,9
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
== Географик урыны ==

* Район үҙәгенә тиклем ([[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]]): 45 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Мәҡсүт (Күгәрсен районы)|Мәҡсүт]]): 5 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Түлгән ): 52 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Буянов Иван Фёдорович]] (9.10.1926—30.04.1976)), механизатор. 1951—1971 йылдарҙа [[Күгәрсен районы]] хужалыҡтары комбайнсыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/1025-ar-at-k-g-rsen-r-nynda-y-auyl-m-s-t-a-s-araj}}{{V|24|09|2019}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Күгәрсен районы ауылдары}}

[[Категория:Күгәрсен районы ауылдары]]</text>
      <sha1>80c6s6r4k3c4eylka7tx5qsqa83zy78</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Риттерсдорф (Тюрингия)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29475</id>
    <revision>
      <id>1306803</id>
      <parentid>679035</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T13:02:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5303" sha1="ma7h2m5jp4ot3bwilqpv7zeze7faoee" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Риттерсдорф (Тюрингия) 
 |төп исеме                                         = Rittersdorf (Thuringen) 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      = Wappen rittersdorf thueringen.jpg 
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = 50|lat_min = 49|lat_sec     8 
 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 14|lon_sec  = 4 
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Тюрингия  
 |теҙмәләге регион                                 = Тюрингия  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Веймар (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Веймар (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            = 6 ҡасаба  
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Йоханнес Рокош  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 8,76  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 458  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 265 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 99448 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = AP 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 16 0 71 079 
 |Commons-тағы категория                     =  
 |сайт                                                                  = http://www.rittersdorf.info/ 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Риттерсдорф (Тюрингия)''' ({{lang-de|Rittersdorf (Thuringen)}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна.
 
2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; буйынса коммунала 265 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 8,76 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 458 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99448 һәм автомобиль коды — AP. 
 
== Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}
 
== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;
== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20070517104451/http://www.rittersdorf.info/ Рәсми сайт].

[[Категория:Тюрингия ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>ma7h2m5jp4ot3bwilqpv7zeze7faoee</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хельдрунген</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29638</id>
    <revision>
      <id>1306861</id>
      <parentid>678982</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T04:28:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gliwi</username>
        <id>18660</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen Heldrungen.png]] → [[File:DEU Heldrungen (An der Schmücke) COA.svg]] PNG → SVG</comment>
      <origin>1306861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5195" sha1="ptkzfvgv52jffhqpp3lor2my7eg5kfc" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = ҡала 
 |башҡортса исеме                         = Хельдрунген 
 |төп исеме                                         = Heldrungen 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      = DEU Heldrungen (An der Schmücke) COA.svg 
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec      
 |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec  =  
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Тюрингия  
 |теҙмәләге регион                                 = Тюрингия  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Кифхойзер (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Кифхойзер (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            = 2 ҡала районы  
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Норберт Энке&lt;br/&gt;([[Христиан-демократ союзы (Германия)|ХДС]])  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 23,29  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 128  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 2215 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 6577 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = KYF 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 16 0 65 033 
 |Commons-тағы категория                     =  Heldrungen 
 |сайт                                                                  =  
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Хельдрунген''' ({{lang-de|Heldrungen}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан ҡала.
 
2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; буйынса ҡалала 2215 кеше йәшәй.  [[Майҙан]]ы — 23,29 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 128 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6577 һәм автомобиль коды — KYF. 
 
==  Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}
 
==  Һылтанмалар ==
* [ Рәсми сайт].

[[Категория:Тюрингия ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>ptkzfvgv52jffhqpp3lor2my7eg5kfc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur</title>
    <ns>3</ns>
    <id>42584</id>
    <revision>
      <id>1306816</id>
      <parentid>1299702</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T13:54:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MediaWiki message delivery</username>
        <id>9284</id>
      </contributor>
      <comment>/* Let's start preparing for Feminism and Folklore 2027! */ яңы бүлек</comment>
      <origin>1306816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8850" sha1="19hw2b78oze3im6gwdksntolmajnkql" xml:space="preserve">
&lt;div style=&quot;border:1px solid #DFDFDF; padding:0em 1em 1em 1em; background-color:#E0 FF FF;&quot;&gt; 
[[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ilnur efende/Архив |&lt;small&gt;'''Архив'''&lt;/small&gt;]]
&lt;/div&gt;

== Next Steps and Feedback meeting for Feminism and Folklore Organizers ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge; padding:6px;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|center|550px|frameless]]

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;padding: 1em 2em;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

Dear Organizer,

I hope this message finds you well.

First and foremost, on behalf of the International Team I want to extend my gratitude to you for your efforts in organizing the '''Feminism and Folklore 2026''' campaign on your local Wikipedia. Your contribution has been instrumental in bridging the gender and folk gap on Wikipedia, and we truly appreciate your dedication to this important cause.

As the campaign has ended I wanted to inform you about the next steps. It's time to commence the jury process using the CampWiz or Fountain tool where your campaign was hosted. Please ensure that you update the details of the jury, campaign links and the names of organizers accurately on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|sign-up page]].

Once the jury process is completed, kindly update only the top 3 winners details on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Results|results page]] accordingly. The deadline for jury submission of results is '''April 30, 2026'''. However, if you find that the number of articles is high and you require more time, please don't hesitate to inform us via email or on campaign Meta Wiki talk page. We are more than willing to approve an extension if needed.

Should you encounter any issues with the tools, please feel free to reach out to us on Telegram for assistance. 

Your feedback and progress updates are crucial for us to improve the campaign and better understand your community's insights. Therefore, we kindly ask you to spare just an hour to collectively share your progress and achievements with us during our '''[[:m:Event:Feminism and Folklore 2026 Post-Campaign Office Hour|community feedback session]]'''. Your input will greatly assist us in making the campaign more meaningful and impactful.

Thank you once again for your hard work and dedication to the Feminism and Folklore campaign. Your efforts are deeply appreciated, and we look forward to hearing from you soon.

Warm regards,

[[User:Tiven2240|Tiven2240]]

on behalf of Feminism and Folklore International Team 

&lt;nowiki&gt;#WeTogether&lt;/nowiki&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 11:57, 11 апрель 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26&amp;oldid=30391231 --&gt;

== Final Reminder: Submission of Local Winners for Feminism and Folklore 2026 ==

Dear Feminism and Folklore organiser, 

This is a friendly reminder that the deadline for submitting the names and details of your local winners for '''Feminism and Folklore 2026''' is '''5 June 2026'''.

Please ensure that your community's [[:m:Feminism and Folklore 2026/Results|winner information]] is submitted before this date. Communities that do not provide their winner data by the deadline will unfortunately not be eligible for prize distribution, and the international organizing team will not be able to accommodate late submissions received after 5 June 2026.

Thank you for your prompt attention to this matter and for your participation in the campaign.

Best regards,

'''Feminism and Folklore International Organizing Team'''

--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 02:09, 3 июнь 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&amp;oldid=30627457 --&gt;

== Thank you for organising Feminism and Folklore 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]]

Dear {{PAGENAME}},

Your dedication, coordination, and hard work played a vital role in making this year's [[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign successful. We truly appreciate the time and effort you invested in engaging your community and supporting participants.

As we have completed the jury phase and begin planning for next year's campaign, we would like to learn from your experiences. Please complete the organisers' feedback form and share your insights, challenges, and suggestions on how we can improve the campaign.

'''This feedback form is mandatory for all organisers''', as it helps us evaluate the campaign and make meaningful improvements for future editions.

'''Form link [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf6IsGAsxkTEWTwueyLg-gBjRVlY3g2kTNj3xRhDiILiQnQwQ/viewform?usp=dialog here]'''

Please submit your response by '''25 June 2026'''.

Thank you once again for your invaluable contributions and for helping make Feminism and Folklore a global success. We look forward to working with you again in the future!

Regards,

'''Feminism and Folklore Team'''

--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:05, 18 июнь 2026 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&amp;oldid=30704175 --&gt;

== Help ==

Hello, can you help me to translate [[en:Gaza genocide|this]] article to your language, Thank you! [[Ҡатнашыусы:جودت|جودت]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:جودت|фекер алышыу]]) 11:50, 23 июнь 2026 (UTC)

== Let's start preparing for Feminism and Folklore 2027! ==
&lt;div style=&quot;background:#f8f9fa; color:#202122; border:1px solid #a2a9b1; border-radius:4px; padding:20px; margin:10px 0;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore logo.svg|right|150px|frameless]]

Dear Feminism and Folklore organisers,

We are happy to invite you to start preparing for the '''Feminism and Folklore 2027''' edition!

The next Wikimedia Foundation [[:m:Grants/Rapid|Rapid Grant]] application cycle, Cycle 3, starts on '''1 November 2026'''. If you are planning to organise Feminism and Folklore in your country or region in 2027, we encourage you to start working on your project plans, Wikipedia workshops, community activities, local events, and budget ahead of the application period.

In particular, organisers are encouraged to consider activities that support participants in creating and improving Wikipedia articles and other Wikimedia projects related to feminism, women, gender and local cultural heritage. You may also include expenses related to local prizes and other forms of recognition for contributors, where appropriate.

Please review the [[:m:Grants/Rapid|Rapid Grant application process]] and prepare your application for the upcoming cycle.

'''Once you submit your application and it appears on Meta, please share the link to your Rapid Grant application with support{{@}}wikilovesfolklore.org and copy team{{@}}wikilovesfolklore.org.'''

This will allow the Feminism and Folklore team to endorse your application when the Wikimedia Foundation Grants Team reaches out to us for confirmation.

If you have any questions or concerns about the Rapid Grant application process, please contact support{{@}}wikilovesfolklore.org.

Thank you for your continued support and for all the work you do to document and celebrate the knowledge, stories, and contributions of women and gender-diverse communities around the world. We look forward to supporting your applications and working together towards another successful edition!

'''Wiki Loves Folklore International team'''

&lt;/div&gt;
--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:54, 3 октябрь 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf&amp;oldid=31123349 --&gt;</text>
      <sha1>19hw2b78oze3im6gwdksntolmajnkql</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Быҙаулыҡ (Хәйбулла районы)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>56743</id>
    <revision>
      <id>1306855</id>
      <parentid>1306535</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T02:09:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Аюлы река</username>
        <id>48953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. */ термины рек: Оло - Большой, Кесе - Малый.</comment>
      <origin>1306855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2028" sha1="ombtkmi4e7bhnwp9dlfpf025ove6pen" xml:space="preserve">{{Проект — Башҡортостан ауылдары}}

== Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. ==
Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ йылғаһы. Быҙаулыҡ йылғаһының тарихи атамаһы Таналыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы Айыулы йылғаһы (оҙонлоғо 49 км) булған. Шул уҡ ваҡытта Оло Айыулы йылғаһы (хәҙер Айыулы йылғаһы һәм оҙонлоғо 11 км) Айыулы йылғаһының (хәҙер Быҙаулыҡ йылғаһы) уң ҡушылдығы булған. 1798-1802 йылдарҙағы Ырымбур өйәҙе ерҙәре бүленеше мәғлүмәттәре буйынса В. Р. Байгилдиндың «Иҫәнғол ауылына ҡасан һәм кем нигеҙ һалған?»[https://vk.ru/wall251101603_1525] тигән ғилми-тикшеренеү баҫмаһында килтерелгән.
Оло Айыулы йылғаһы (хәҙер Айыулы йылғаһы) тамағындағы Иҫәнғол утары янында Айыулы ауылы билдәләнгән.
Быҙаулыҡ ауылының (Аҡъяр совхозының 3-сө бүлеге) исеме эргәләге йылғанан барлыҡҡа килгән. «Айыулы» йәки «Яңы Айыулы» тип атау ҙа ярай.
Кесе Айыулы йылғаһы (хәҙер Кесе Быҙаулыҡ йылғаһы) оҙонлоғо 24 км булып Матрай ауылы эргәһендәге тарихи Айыулы йылғаһының бер өлөшөнөң (хәҙер Оло Быҙаулыҡ йылғаһы һәм оҙонлоғо 28 км) уң ҡушылдығы. [[Ҡатнашыусы:Аюлы река|Аюлы река]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Аюлы река|фекер алышыу]]) 14:34, 22 сентябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>ombtkmi4e7bhnwp9dlfpf025ove6pen</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>8 октябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67615</id>
    <revision>
      <id>1306798</id>
      <parentid>1306794</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T12:20:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе), күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1306798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18419" sha1="mta92anda19jwm20qr1hbo29t29jas3" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''8 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 281-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 282-се). Йыл аҙағына тиклем 84 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя [[Йомортҡа (ризыҡ)|йомортҡа]] көнө.
** Йылмайыу көнө. 
** Африка пингвиндары көнө.
** Күсеп йөрөүсе ҡоштар көнө. 
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Шахмат]] көнө.
* {{Флагификация|Иран}}: [[Бала]]лар көнө.
* {{Куба}} [[Куба]]: Батыр партизан көнө.
* {{Флагификация|Монголия}}: [[Ағас]] ултыртыу көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Гомеопатия көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: [[Ауыл хужалығы]] көнө.
* {{Хорватия}} [[Хорватия]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Подиатрия көнө.
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Гәзит]] таратыусылар көнө.
** Мотоуҙышсылар көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре көнө (октябрҙең икенсе йәкшәмбеһе).
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Ауыл хужалығы һәм эшкәртеү сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө (октябрҙең икенсе йәкшәмбеһе).
** Һыу аҫты, һыу өҫтө һәм һауа карабы командирҙары көнө.
* {{Флагификация|Индия}}: Хәрби-һауа көстәре көнө.
* {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: Танкистар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1818 йыл]]: Инглиздәр тәүге тапҡыр [[бокс]]ёр бирсәткәһе ҡуллана.
* [[1917 йыл]]: Хәҙерге [[Белебеевские известия (гәзит)|«Белебеевские известия» гәзитенең]] беренсе һаны баҫылып сыға. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1926 йыл]]: [[футбол]] матчы беренсе тапҡыр [[радио]] аша трансляциялана.
* [[1961 йыл]]: Кремлдә Съездар һарайы асыла.
* [[1967 йыл]]: [[Бөйөк Британия]]ла водителдәрҙең алкоголь ҡулланыу-ҡулланмауын билдәләү өсөн тәүге тапҡыр махсус көпшә (трубка) ҡулланыла. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Баязитов Мәсәғүт Хәйрулла улы]] (1930), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1959—1991 йылдарҙа [[Благовар районы]] «Октябрь» колхозы рәйесе. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] 5-се саҡырылыш [[Башҡорт АССР-ының Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы (1981). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1965) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Әхмәт (Благовар районы)|Әхмәт]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Трушин Владимир Алексеевич]] (1936—18.05.2019), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]]. 1968 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1985—1987 йылдарҙы квалификация күтәреү факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (1985), профессор (1987). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]нең Борисоглебовка ауылынан.
* [[Мидзяева Галина Ивановна]] (1941—29.11.2024), [[театр]] актёры һәм юғары мәктәп хеҙмәткәре. 1965—2012 йылдарҙа [[Өфө]]ләге [[Рус драма театры]] актёры, бер үк ваҡытта 1992—2007 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. 1966 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы]] (1995). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғөбәйҙуллин Рөстәм Мансур улы]] (1946), [[музыка]]нт-пианист, [[сәнғәт]] өлкәһе һәм юғары мәктәп хеҙмәткәре. 1971—1998 йылдарҙа һәм 1998 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. Профессор (2009). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987). [[Литва]]ның Друскининкай ҡалаһында уҙған ике (2006, 2007) Халыҡ-ара «Музыка без границ» конкурс-фестивале лауреаты. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Күсемов Рәшит Йәмғетдин улы]] (1946), [[Математика|математик]]-ғалим. 1969 йылдан [[Өфө нефть институты]], 1988 йылдан хәҙерге Төмән нефть-газ университеты уҡытыусыһы, нефть-газ сығарыу процестарының моделен әҙерләү һәм уларға идара итеү кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2002—2007 йылдарҙа уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор. Техник фәндәр докторы (1991), профессор (1992). [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995), Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы газ сәнәғәте хеҙмәткәре (2003), [[Төмән өлкәһе]]нең почётлы нефтсеһе (2008). В. И. Муравленко исемендәге премия лауреаты (1997). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Шиленко Борис Петрович]] (1912—2.11.1983), [[фән|ғалим]]-[[Агрономия|агроном]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1946 йылдан Башҡортостан ғилми-тикшеренеү баҫыусылыҡ тәжрибә станцияһының өлкән ғилми хеҙмәткәре, бүлек мөдире, 1956—1976 йылдарҙа агрохимия лаборатория мөдире; 1977—1982 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның өлкән ғилми хеҙмәткәре. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (1964). [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре һәм атҡаҙанған агрономы, [[СССР]]-ҙың социалистик ауыл хужалығы отличнигы (1949). Ике 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (икеһе лә — 1945) һәм ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943, 1944) ордендары кавалеры.
* [[Сәғитов Зәйнулла Мөхәмәтхужа улы]] (1932—?), шахтёр. 1950 йылдан [[Баймаҡ районы]]ндағы төрлө рудник һәм шахта эшсеһе, 1978 йылдан Сәңкем карьеры быраулаусыһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән ошо райондың [[Бәхтегәрәй (Ишмөхәмәт ауыл Советы, Баймаҡ районы)|Бәхтегәрәй]] ([[Манһыр]]) ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Купцов Валентин Михайлович]] (1937—2009), [[урман]]сы. 1975—1998 йылдарҙа [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] урман комбинатының тракторсы-машинисы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған урман сәнәғәте хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баҡалы районы]] [[Яңы Балыҡлы]] ауылынан.
* [[Ковалёв Михаил Михайлович]] (1947—1998), рәссам, дизайнер. СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Ежов Александр Анатольевич]] (1957), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. Өфө сәнғәт галереяһы директоры. Рәсәй Рәссамдар союзының почётлы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
* [[Йәнгиров Азат Вәзир улы]] (1977), ғалим-[[иҡтисад]]сы, юғары мәктәп эшмәкәре. 2020 йылдан Башҡортостан Республикаһының Мәғәрифты үҫтереү институты ректоры. Иҡтисад фәндәре докторы (2007).
* [[Ғафуров Ренат Зәйтүн улы]] (1982), [[спорт]]сы, спидвей буйынса [[Рәсәй]]ҙең халыҡ-ара класслы спорт мастеры. Мотоциклда уҙышыуҙа [[Европа]] чемпионы, шәхси иҫәптә ике тапҡыр, команда иҫәбендә өс тапҡыр Рәсәй чемпионы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Аксаков Иван Сергеевич]] (1823—27.01.1886), [[Рәсәй империяһы]] [[шиғриәт|шағиры]], публицист, йәмәғәтсе. Славянофиллыҡ идеологтарының береһе. [[Сергей Тимофеевич Аксаков]]тың улы. Сығышы менән [[Ырымбур губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]] (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]]) [[Надеждино (Бәләбәй районы)|Надеждино]] ауылынан. 
* [[Шәмсебаров Шакир Хәкимйән улы]] (1953), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Ҡырмыҫҡалы (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡырмыҫҡалы]] ауылындағы «Водоканал» йәмғиәтенең участка начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән ошо райондан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ситдиҡов Ринат Даян улы]] (1968), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]], [[Муниципаль берәмек|урындағы башҡарма]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре. 1994 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Салауат районы]] [[Лағыр урта мәктәбе]] [[уҡытыусы]]һы, директор урынбаҫары, директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2014) һәм мәғариф отличнигы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Хәсәнов Илүс Хәсән улы]] (1949), рәссам. 1998 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Рәссамдар союзы ағзаһы.
* [[Искәндәров Зөфәр Ғүмәр улы]] (1964), спортсы, тренер. 1997 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһындағы «Снайпер» махсус балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең уҡытыусы-тренеры, 2009 йылдан — «Олимп» балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең өлкән уҡытыусы‑тренеры. Ҡышҡы полиатлон буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2002). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Түбәнге Һаҙ]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:8 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1892 йыл]]: Марина Ивановна Цветаева, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[шиғриәт|шағиры]].
* [[1911 йыл]]: Алексей Ляпунов, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] математигы, кибернетикаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1911 йыл]]: Марк Бернес, СССР-ҙың кино актёры һәм эстрада артисы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1965).
* [[1931 йыл]]: Юлиан Семёнов, СССР яҙыусыһы.
* [[1936 йыл]]: Леонид Куравлёв, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1976).
* [[1946 йыл]]: Александр Горшко́в, СССР фигурисы, олимпия, күп тапҡырҙар донъя һәм Европа чемпионы, СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1970).
* [[1956 йыл]]: Рәшит Нурғәлиев, 2004—2012 йылдарҙа Рәсәйҙең эске эштәр министры, армия генералы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:8 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1826 йыл]]: Фридрих Крупп, [[Германия]] сәнәғәтсеһе.
* [[1897 йыл]]: Алексей Саврасов, [[Рәсәй империяһы]] рәссамы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1982 йыл]]: [[Ғәйнан Әмири]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан [[башҡорт]] шағиры, яҙыусы һәм тәржемәсе, [[БАССР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1969).
* [[2006 йыл]]: [[Солтан Бикәев]], совет-фин (1939—1940) һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1943).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К08]]
[[Категория:8 октябрь]]</text>
      <sha1>mta92anda19jwm20qr1hbo29t29jas3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306799</id>
      <parentid>1306798</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T12:33:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1306799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18413" sha1="aj7x91kkxpxmpxsqfhj87fnuctwqvkz" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''8 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 281-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 282-се). Йыл аҙағына тиклем 84 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя [[Йомортҡа (ризыҡ)|йомортҡа]] көнө.
** Бөтә донъя күреү көнө (октябрҙең икенсе кесаҙнаһы).
** Йылмайыу көнө. 
** Африка пингвиндары көнө.
** Күсеп йөрөүсе ҡоштар көнө. 
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Шахмат]] көнө.
* {{Флагификация|Иран}}: [[Бала]]лар көнө.
* {{Куба}} [[Куба]]: Батыр партизан көнө.
* {{Флагификация|Монголия}}: [[Ағас]] ултыртыу көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Гомеопатия көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: [[Ауыл хужалығы]] көнө.
* {{Хорватия}} [[Хорватия]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Подиатрия көнө.
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Гәзит]] таратыусылар көнө.
** Мотоуҙышсылар көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Һыу аҫты, һыу өҫтө һәм һауа карабы командирҙары көнө.
* {{Флагификация|Индия}}: Хәрби-һауа көстәре көнө.
* {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: Танкистар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1818 йыл]]: Инглиздәр тәүге тапҡыр [[бокс]]ёр бирсәткәһе ҡуллана.
* [[1917 йыл]]: Хәҙерге [[Белебеевские известия (гәзит)|«Белебеевские известия» гәзитенең]] беренсе һаны баҫылып сыға. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1926 йыл]]: [[футбол]] матчы беренсе тапҡыр [[радио]] аша трансляциялана.
* [[1961 йыл]]: [[Мәскәү Кремле]]ндә Съездар һарайы асыла.
* [[1967 йыл]]: [[Бөйөк Британия]]ла водителдәрҙең алкоголь ҡулланыу-ҡулланмауын билдәләү өсөн тәүге тапҡыр махсус көпшә (трубка) ҡулланыла.
* [[2007 йыл]]: [[Владикавказ]], Малгобек, Ржев, Ельня һәм [[Елец]] ҡалалары «Хәрби дан ҡалаһы» исеменә лайыҡ була.   }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Баязитов Мәсәғүт Хәйрулла улы]] (1930), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1959—1991 йылдарҙа [[Благовар районы]] «Октябрь» колхозы рәйесе. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] 5-се саҡырылыш [[Башҡорт АССР-ының Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы (1981). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1965) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Әхмәт (Благовар районы)|Әхмәт]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Трушин Владимир Алексеевич]] (1936—18.05.2019), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]]. 1968 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1985—1987 йылдарҙы квалификация күтәреү факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (1985), профессор (1987). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]нең Борисоглебовка ауылынан.
* [[Мидзяева Галина Ивановна]] (1941—29.11.2024), [[театр]] актёры һәм юғары мәктәп хеҙмәткәре. 1965—2012 йылдарҙа [[Өфө]]ләге [[Рус драма театры]] актёры, бер үк ваҡытта 1992—2007 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. 1966 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы]] (1995). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғөбәйҙуллин Рөстәм Мансур улы]] (1946), [[музыка]]нт-пианист, [[сәнғәт]] өлкәһе һәм юғары мәктәп хеҙмәткәре. 1971—1998 йылдарҙа һәм 1998 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. Профессор (2009). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987). [[Литва]]ның Друскининкай ҡалаһында уҙған ике (2006, 2007) Халыҡ-ара «Музыка без границ» конкурс-фестивале лауреаты. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Күсемов Рәшит Йәмғетдин улы]] (1946), [[Математика|математик]]-ғалим. 1969 йылдан [[Өфө нефть институты]], 1988 йылдан хәҙерге Төмән нефть-газ университеты уҡытыусыһы, нефть-газ сығарыу процестарының моделен әҙерләү һәм уларға идара итеү кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2002—2007 йылдарҙа уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор. Техник фәндәр докторы (1991), профессор (1992). [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995), Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы газ сәнәғәте хеҙмәткәре (2003), [[Төмән өлкәһе]]нең почётлы нефтсеһе (2008). В. И. Муравленко исемендәге премия лауреаты (1997). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Шиленко Борис Петрович]] (1912—2.11.1983), [[фән|ғалим]]-[[Агрономия|агроном]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1946 йылдан Башҡортостан ғилми-тикшеренеү баҫыусылыҡ тәжрибә станцияһының өлкән ғилми хеҙмәткәре, бүлек мөдире, 1956—1976 йылдарҙа агрохимия лаборатория мөдире; 1977—1982 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның өлкән ғилми хеҙмәткәре. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (1964). [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре һәм атҡаҙанған агрономы, [[СССР]]-ҙың социалистик ауыл хужалығы отличнигы (1949). Ике 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (икеһе лә — 1945) һәм ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943, 1944) ордендары кавалеры.
* [[Сәғитов Зәйнулла Мөхәмәтхужа улы]] (1932—?), шахтёр. 1950 йылдан [[Баймаҡ районы]]ндағы төрлө рудник һәм шахта эшсеһе, 1978 йылдан Сәңкем карьеры быраулаусыһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән ошо райондың [[Бәхтегәрәй (Ишмөхәмәт ауыл Советы, Баймаҡ районы)|Бәхтегәрәй]] ([[Манһыр]]) ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Купцов Валентин Михайлович]] (1937—2009), [[урман]]сы. 1975—1998 йылдарҙа [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] урман комбинатының тракторсы-машинисы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған урман сәнәғәте хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баҡалы районы]] [[Яңы Балыҡлы]] ауылынан.
* [[Ковалёв Михаил Михайлович]] (1947—1998), рәссам, дизайнер. СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Ежов Александр Анатольевич]] (1957), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. Өфө сәнғәт галереяһы директоры. Рәсәй Рәссамдар союзының почётлы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
* [[Йәнгиров Азат Вәзир улы]] (1977), ғалим-[[иҡтисад]]сы, юғары мәктәп эшмәкәре. 2020 йылдан Башҡортостан Республикаһының Мәғәрифты үҫтереү институты ректоры. Иҡтисад фәндәре докторы (2007).
* [[Ғафуров Ренат Зәйтүн улы]] (1982), [[спорт]]сы, спидвей буйынса [[Рәсәй]]ҙең халыҡ-ара класслы спорт мастеры. Мотоциклда уҙышыуҙа [[Европа]] чемпионы, шәхси иҫәптә ике тапҡыр, команда иҫәбендә өс тапҡыр Рәсәй чемпионы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Аксаков Иван Сергеевич]] (1823—27.01.1886), [[Рәсәй империяһы]] [[шиғриәт|шағиры]], публицист, йәмәғәтсе. Славянофиллыҡ идеологтарының береһе. [[Сергей Тимофеевич Аксаков]]тың улы. Сығышы менән [[Ырымбур губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]] (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]]) [[Надеждино (Бәләбәй районы)|Надеждино]] ауылынан. 
* [[Шәмсебаров Шакир Хәкимйән улы]] (1953), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Ҡырмыҫҡалы (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡырмыҫҡалы]] ауылындағы «Водоканал» йәмғиәтенең участка начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән ошо райондан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ситдиҡов Ринат Даян улы]] (1968), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]], [[Муниципаль берәмек|урындағы башҡарма]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре. 1994 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Салауат районы]] [[Лағыр урта мәктәбе]] [[уҡытыусы]]һы, директор урынбаҫары, директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2014) һәм мәғариф отличнигы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Хәсәнов Илүс Хәсән улы]] (1949), рәссам. 1998 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Рәссамдар союзы ағзаһы.
* [[Искәндәров Зөфәр Ғүмәр улы]] (1964), спортсы, тренер. 1997 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһындағы «Снайпер» махсус балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең уҡытыусы-тренеры, 2009 йылдан — «Олимп» балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең өлкән уҡытыусы‑тренеры. Ҡышҡы полиатлон буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2002). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Түбәнге Һаҙ]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:8 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1892 йыл]]: Марина Ивановна Цветаева, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[шиғриәт|шағиры]].
* [[1911 йыл]]: Алексей Ляпунов, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] математигы, кибернетикаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1911 йыл]]: Марк Бернес, СССР-ҙың кино актёры һәм эстрада артисы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1965).
* [[1931 йыл]]: Юлиан Семёнов, СССР яҙыусыһы.
* [[1936 йыл]]: Леонид Куравлёв, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1976).
* [[1946 йыл]]: Александр Горшко́в, СССР фигурисы, олимпия, күп тапҡырҙар донъя һәм Европа чемпионы, СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1970).
* [[1956 йыл]]: Рәшит Нурғәлиев, 2004—2012 йылдарҙа Рәсәйҙең эске эштәр министры, армия генералы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:8 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1826 йыл]]: Фридрих Крупп, [[Германия]] сәнәғәтсеһе.
* [[1897 йыл]]: Алексей Саврасов, [[Рәсәй империяһы]] рәссамы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1982 йыл]]: [[Ғәйнан Әмири]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан [[башҡорт]] шағиры, яҙыусы һәм тәржемәсе, [[БАССР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1969).
* [[2006 йыл]]: [[Солтан Бикәев]], совет-фин (1939—1940) һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1943).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К08]]
[[Категория:8 октябрь]]</text>
      <sha1>aj7x91kkxpxmpxsqfhj87fnuctwqvkz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306801</id>
      <parentid>1306799</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T12:55:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1306801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19226" sha1="3bp3dcywo6lqiauk96790p27b40lwen" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''8 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 281-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 282-се). Йыл аҙағына тиклем 84 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя [[Йомортҡа (ризыҡ)|йомортҡа]] көнө.
** Бөтә донъя күреү көнө (октябрҙең икенсе кесаҙнаһы).
** Йылмайыу көнө. 
** Африка пингвиндары көнө.
** Күсеп йөрөүсе ҡоштар көнө. 
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Шахмат]] көнө.
* {{Флагификация|Иран}}: [[Бала]]лар көнө.
* {{Куба}} [[Куба]]: Батыр партизан көнө.
* {{Флагификация|Монголия}}: [[Ағас]] ултыртыу көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Гомеопатия көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: [[Ауыл хужалығы]] көнө.
* {{Хорватия}} [[Хорватия]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Подиатрия көнө.
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Гәзит]] таратыусылар көнө.
** Мотоуҙышсылар көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Һыу аҫты, һыу өҫтө һәм һауа карабы командирҙары көнө.
* {{Флагификация|Индия}}: Хәрби-һауа көстәре көнө.
* {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: Танкистар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1818 йыл]]: Инглиздәр тәүге тапҡыр [[бокс]]ёр бирсәткәһе ҡуллана.
* [[1917 йыл]]: Хәҙерге [[Белебеевские известия (гәзит)|«Белебеевские известия» гәзитенең]] беренсе һаны баҫылып сыға. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1926 йыл]]: [[футбол]] матчы беренсе тапҡыр [[радио]] аша трансляциялана.
* [[1961 йыл]]: [[Мәскәү Кремле]]ндә Съездар һарайы асыла.
* [[1967 йыл]]: [[Бөйөк Британия]]ла водителдәрҙең алкоголь ҡулланыу-ҡулланмауын билдәләү өсөн тәүге тапҡыр махсус көпшә (трубка) ҡулланыла.
* [[2007 йыл]]: [[Владикавказ]], Малгобек, Ржев, Ельня һәм [[Елец]] ҡалалары «Хәрби дан ҡалаһы» исеменә лайыҡ була.   }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Баязитов Мәсәғүт Хәйрулла улы]] (1930), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1959—1991 йылдарҙа [[Благовар районы]] «Октябрь» колхозы рәйесе. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] 5-се саҡырылыш [[Башҡорт АССР-ының Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы (1981). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1965) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Әхмәт (Благовар районы)|Әхмәт]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Яицкий Кузьма Андреевич]] (1911—5.07.2002), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1946 йылдан [[Хәйбулла районы]]ның «Ҡыҙыл байраҡ» [[колхоз]]ы [[трактор]]сыһы, 1953 йылдан — электрик-моторисы, 1960 йылдан — [[Малсылыҡ|малсыһы]], 1974—1979 йылдарҙа — балта оҫтаһы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971) һәм [[Ватан һуғышы ордены|I дәрәжә Ватан һуғышы]] (1985) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Атингән]] ауылынан.
* [[Трушин Владимир Алексеевич]] (1936—18.05.2019), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]]. 1968 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1985—1987 йылдарҙы квалификация күтәреү факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (1985), профессор (1987). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]нең Борисоглебовка ауылынан.
* [[Мидзяева Галина Ивановна]] (1941—29.11.2024), [[театр]] актёры һәм юғары мәктәп хеҙмәткәре. 1965—2012 йылдарҙа [[Өфө]]ләге [[Рус драма театры]] актёры, бер үк ваҡытта 1992—2007 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. 1966 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы]] (1995). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғөбәйҙуллин Рөстәм Мансур улы]] (1946), [[музыка]]нт-пианист, [[сәнғәт]] өлкәһе һәм юғары мәктәп хеҙмәткәре. 1971—1998 йылдарҙа һәм 1998 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. Профессор (2009). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987). [[Литва]]ның Друскининкай ҡалаһында уҙған ике (2006, 2007) Халыҡ-ара «Музыка без границ» конкурс-фестивале лауреаты. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Күсемов Рәшит Йәмғетдин улы]] (1946), [[Математика|математик]]-ғалим. 1969 йылдан [[Өфө нефть институты]], 1988 йылдан хәҙерге Төмән нефть-газ университеты уҡытыусыһы, нефть-газ сығарыу процестарының моделен әҙерләү һәм уларға идара итеү кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2002—2007 йылдарҙа уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор. Техник фәндәр докторы (1991), профессор (1992). [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995), Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы газ сәнәғәте хеҙмәткәре (2003), [[Төмән өлкәһе]]нең почётлы нефтсеһе (2008). В. И. Муравленко исемендәге премия лауреаты (1997). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Шиленко Борис Петрович]] (1912—2.11.1983), [[фән|ғалим]]-[[Агрономия|агроном]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1946 йылдан Башҡортостан ғилми-тикшеренеү баҫыусылыҡ тәжрибә станцияһының өлкән ғилми хеҙмәткәре, бүлек мөдире, 1956—1976 йылдарҙа агрохимия лаборатория мөдире; 1977—1982 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның өлкән ғилми хеҙмәткәре. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (1964). [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре һәм атҡаҙанған агрономы, [[СССР]]-ҙың социалистик ауыл хужалығы отличнигы (1949). Ике 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (икеһе лә — 1945) һәм ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943, 1944) ордендары кавалеры.
* [[Сәғитов Зәйнулла Мөхәмәтхужа улы]] (1932—?), шахтёр. 1950 йылдан [[Баймаҡ районы]]ндағы төрлө рудник һәм шахта эшсеһе, 1978 йылдан Сәңкем карьеры быраулаусыһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән ошо райондың [[Бәхтегәрәй (Ишмөхәмәт ауыл Советы, Баймаҡ районы)|Бәхтегәрәй]] ([[Манһыр]]) ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Купцов Валентин Михайлович]] (1937—2009), [[урман]]сы. 1975—1998 йылдарҙа [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] урман комбинатының тракторсы-машинисы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған урман сәнәғәте хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баҡалы районы]] [[Яңы Балыҡлы]] ауылынан.
* [[Ковалёв Михаил Михайлович]] (1947—1998), рәссам, дизайнер. СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Ежов Александр Анатольевич]] (1957), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. Өфө сәнғәт галереяһы директоры. Рәсәй Рәссамдар союзының почётлы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
* [[Йәнгиров Азат Вәзир улы]] (1977), ғалим-[[иҡтисад]]сы, юғары мәктәп эшмәкәре. 2020 йылдан Башҡортостан Республикаһының Мәғәрифты үҫтереү институты ректоры. Иҡтисад фәндәре докторы (2007).
* [[Ғафуров Ренат Зәйтүн улы]] (1982), [[спорт]]сы, спидвей буйынса [[Рәсәй]]ҙең халыҡ-ара класслы спорт мастеры. Мотоциклда уҙышыуҙа [[Европа]] чемпионы, шәхси иҫәптә ике тапҡыр, команда иҫәбендә өс тапҡыр Рәсәй чемпионы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Аксаков Иван Сергеевич]] (1823—27.01.1886), [[Рәсәй империяһы]] [[шиғриәт|шағиры]], публицист, йәмәғәтсе. Славянофиллыҡ идеологтарының береһе. [[Сергей Тимофеевич Аксаков]]тың улы. Сығышы менән [[Ырымбур губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]] (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]]) [[Надеждино (Бәләбәй районы)|Надеждино]] ауылынан. 
* [[Шәмсебаров Шакир Хәкимйән улы]] (1953), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Ҡырмыҫҡалы (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡырмыҫҡалы]] ауылындағы «Водоканал» йәмғиәтенең участка начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән ошо райондан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ситдиҡов Ринат Даян улы]] (1968), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]], [[Муниципаль берәмек|урындағы башҡарма]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре. 1994 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Салауат районы]] [[Лағыр урта мәктәбе]] [[уҡытыусы]]һы, директор урынбаҫары, директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2014) һәм мәғариф отличнигы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Хәсәнов Илүс Хәсән улы]] (1949), рәссам. 1998 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Рәссамдар союзы ағзаһы.
* [[Искәндәров Зөфәр Ғүмәр улы]] (1964), спортсы, тренер. 1997 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһындағы «Снайпер» махсус балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең уҡытыусы-тренеры, 2009 йылдан — «Олимп» балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең өлкән уҡытыусы‑тренеры. Ҡышҡы полиатлон буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2002). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Түбәнге Һаҙ]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:8 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1892 йыл]]: Марина Ивановна Цветаева, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[шиғриәт|шағиры]].
* [[1911 йыл]]: Алексей Ляпунов, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] математигы, кибернетикаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1911 йыл]]: Марк Бернес, СССР-ҙың кино актёры һәм эстрада артисы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1965).
* [[1931 йыл]]: Юлиан Семёнов, СССР яҙыусыһы.
* [[1936 йыл]]: Леонид Куравлёв, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1976).
* [[1946 йыл]]: Александр Горшко́в, СССР фигурисы, олимпия, күп тапҡырҙар донъя һәм Европа чемпионы, СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1970).
* [[1956 йыл]]: Рәшит Нурғәлиев, 2004—2012 йылдарҙа Рәсәйҙең эске эштәр министры, армия генералы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:8 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1826 йыл]]: Фридрих Крупп, [[Германия]] сәнәғәтсеһе.
* [[1897 йыл]]: Алексей Саврасов, [[Рәсәй империяһы]] рәссамы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1982 йыл]]: [[Ғәйнан Әмири]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан [[башҡорт]] шағиры, яҙыусы һәм тәржемәсе, [[БАССР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1969).
* [[2006 йыл]]: [[Солтан Бикәев]], совет-фин (1939—1940) һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1943).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К08]]
[[Категория:8 октябрь]]</text>
      <sha1>3bp3dcywo6lqiauk96790p27b40lwen</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306812</id>
      <parentid>1306801</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T13:21:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт, күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1306812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20432" sha1="2kthil2odbxw41k766otd7e5yk20lws" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''8 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 281-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 282-се). Йыл аҙағына тиклем 84 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя [[Йомортҡа (ризыҡ)|йомортҡа]] көнө.
** Бөтә донъя күреү көнө (октябрҙең икенсе кесаҙнаһы).
** Йылмайыу көнө. 
** Африка пингвиндары көнө.
** Күсеп йөрөүсе ҡоштар көнө. 
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Шахмат]] көнө.
* {{Флагификация|Иран}}: [[Бала]]лар көнө.
* {{Куба}} [[Куба]]: Батыр партизан көнө.
* {{Флагификация|Монголия}}: [[Ағас]] ултыртыу көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Гомеопатия көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: [[Ауыл хужалығы]] көнө.
* {{Хорватия}} [[Хорватия]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Подиатрия көнө.
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Гәзит]] таратыусылар көнө.
** Мотоуҙышсылар көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Һыу аҫты, һыу өҫтө һәм һауа карабы командирҙары көнө.
* {{Флагификация|Индия}}: Хәрби-һауа көстәре көнө.
* {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: Танкистар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1818 йыл]]: Инглиздәр тәүге тапҡыр [[бокс]]ёр бирсәткәһе ҡуллана.
* [[1917 йыл]]: Хәҙерге [[Белебеевские известия (гәзит)|«Белебеевские известия» гәзитенең]] беренсе һаны баҫылып сыға. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1926 йыл]]: [[футбол]] матчы беренсе тапҡыр [[радио]] аша трансляциялана.
* [[1961 йыл]]: [[Мәскәү Кремле]]ндә Съездар һарайы асыла.
* [[1967 йыл]]: [[Бөйөк Британия]]ла водителдәрҙең алкоголь ҡулланыу-ҡулланмауын билдәләү өсөн тәүге тапҡыр махсус көпшә (трубка) ҡулланыла.
* [[2007 йыл]]: [[Владикавказ]], Малгобек, Ржев, Ельня һәм [[Елец]] ҡалалары «Хәрби дан ҡалаһы» исеменә лайыҡ була.   }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Баязитов Мәсәғүт Хәйрулла улы]] (1930), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1959—1991 йылдарҙа [[Благовар районы]] «Октябрь» колхозы рәйесе. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] 5-се саҡырылыш [[Башҡорт АССР-ының Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы (1981). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1965) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Әхмәт (Благовар районы)|Әхмәт]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Яицкий Кузьма Андреевич]] (1911—5.07.2002), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1946 йылдан [[Хәйбулла районы]]ның «Ҡыҙыл байраҡ» [[колхоз]]ы [[трактор]]сыһы, 1953 йылдан — электрик-моторисы, 1960 йылдан — [[Малсылыҡ|малсыһы]], 1974—1979 йылдарҙа — балта оҫтаһы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971) һәм [[Ватан һуғышы ордены|I дәрәжә Ватан һуғышы]] (1985) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Атингән]] ауылынан.
* [[Трушин Владимир Алексеевич]] (1936—18.05.2019), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]]. 1968 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1985—1987 йылдарҙы квалификация күтәреү факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (1985), профессор (1987). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]нең Борисоглебовка ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мидзяева Галина Ивановна]] (1941—29.11.2024), [[театр]] актёры һәм юғары мәктәп хеҙмәткәре. 1965—2012 йылдарҙа [[Өфө]]ләге [[Рус драма театры]] актёры, бер үк ваҡытта 1992—2007 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. 1966 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы]] (1995). 
* [[Вилданов Фәнил Гәрәй улы]] (1946), [[Агрономия|агроном]]-ғалим, ауыл хужалығы һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1970 йылдан [[Әлшәй районы]] хужалыҡтары агрономы, өлкән һәм баш агрономы, бүлексә идарасыһы, 1989 йылдан — «Яңы Раевка» совхозы директоры, 1995—2001 йылдарҙа — район хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышының Вәкилдәр Палатаһы]] депутаты. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (1996), райондың почётлы гражданы (2014). Сығышы менән [[Яңы Сәпәш]] ауылынан.
* [[Ғөбәйҙуллин Рөстәм Мансур улы]] (1946), [[музыка]]нт-пианист, [[сәнғәт]] өлкәһе һәм юғары мәктәп хеҙмәткәре. 1971—1998 йылдарҙа һәм 1998 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. Профессор (2009). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987). [[Литва]]ның Друскининкай ҡалаһында уҙған ике (2006, 2007) Халыҡ-ара «Музыка без границ» конкурс-фестивале лауреаты. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Күсемов Рәшит Йәмғетдин улы]] (1946), [[Математика|математик]]-ғалим. 1969 йылдан [[Өфө нефть институты]], 1988 йылдан хәҙерге Төмән нефть-газ университеты уҡытыусыһы, нефть-газ сығарыу процестарының моделен әҙерләү һәм уларға идара итеү кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2002—2007 йылдарҙа уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор. Техник фәндәр докторы (1991), профессор (1992). Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995), Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы газ сәнәғәте хеҙмәткәре (2003), [[Төмән өлкәһе]]нең почётлы нефтсеһе (2008). В. И. Муравленко исемендәге премия лауреаты (1997). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Шиленко Борис Петрович]] (1912—2.11.1983), [[фән|ғалим]]-[[Агрономия|агроном]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1946 йылдан Башҡортостан ғилми-тикшеренеү баҫыусылыҡ тәжрибә станцияһының өлкән ғилми хеҙмәткәре, бүлек мөдире, 1956—1976 йылдарҙа агрохимия лаборатория мөдире; 1977—1982 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның өлкән ғилми хеҙмәткәре. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (1964). [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре һәм атҡаҙанған агрономы, [[СССР]]-ҙың социалистик ауыл хужалығы отличнигы (1949). Ике 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (икеһе лә — 1945) һәм ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943, 1944) ордендары кавалеры.
* [[Сәғитов Зәйнулла Мөхәмәтхужа улы]] (1932—?), шахтёр. 1950 йылдан [[Баймаҡ районы]]ндағы төрлө рудник һәм шахта эшсеһе, 1978 йылдан Сәңкем карьеры быраулаусыһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән ошо райондың [[Бәхтегәрәй (Ишмөхәмәт ауыл Советы, Баймаҡ районы)|Бәхтегәрәй]] ([[Манһыр]]) ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Купцов Валентин Михайлович]] (1937—2009), [[урман]]сы. 1975—1998 йылдарҙа [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] урман комбинатының тракторсы-машинисы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған урман сәнәғәте хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баҡалы районы]] [[Яңы Балыҡлы]] ауылынан.
* [[Ковалёв Михаил Михайлович]] (1947—1998), рәссам, дизайнер. СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Ежов Александр Анатольевич]] (1957), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. Өфө сәнғәт галереяһы директоры. Рәсәй Рәссамдар союзының почётлы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
* [[Йәнгиров Азат Вәзир улы]] (1977), ғалим-[[иҡтисад]]сы, юғары мәктәп эшмәкәре. 2020 йылдан Башҡортостан Республикаһының Мәғәрифты үҫтереү институты ректоры. Иҡтисад фәндәре докторы (2007).
* [[Ғафуров Ренат Зәйтүн улы]] (1982), [[спорт]]сы, спидвей буйынса [[Рәсәй]]ҙең халыҡ-ара класслы спорт мастеры. Мотоциклда уҙышыуҙа [[Европа]] чемпионы, шәхси иҫәптә ике тапҡыр, команда иҫәбендә өс тапҡыр Рәсәй чемпионы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Аксаков Иван Сергеевич]] (1823—27.01.1886), [[Рәсәй империяһы]] [[шиғриәт|шағиры]], публицист, йәмәғәтсе. Славянофиллыҡ идеологтарының береһе. [[Сергей Тимофеевич Аксаков]]тың улы. Сығышы менән [[Ырымбур губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]] (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]]) [[Надеждино (Бәләбәй районы)|Надеждино]] ауылынан. 
* [[Шәмсебаров Шакир Хәкимйән улы]] (1953), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Ҡырмыҫҡалы (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡырмыҫҡалы]] ауылындағы «Водоканал» йәмғиәтенең участка начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән ошо райондан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ситдиҡов Ринат Даян улы]] (1968), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]], [[Муниципаль берәмек|урындағы башҡарма]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре. 1994 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Салауат районы]] [[Лағыр урта мәктәбе]] [[уҡытыусы]]һы, директор урынбаҫары, директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2014) һәм мәғариф отличнигы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Хәсәнов Илүс Хәсән улы]] (1949), рәссам. 1998 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Рәссамдар союзы ағзаһы.
* [[Искәндәров Зөфәр Ғүмәр улы]] (1964), спортсы, тренер. 1997 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһындағы «Снайпер» махсус балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең уҡытыусы-тренеры, 2009 йылдан — «Олимп» балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең өлкән уҡытыусы‑тренеры. Ҡышҡы полиатлон буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2002). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Түбәнге Һаҙ]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:8 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1892 йыл]]: Марина Ивановна Цветаева, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[шиғриәт|шағиры]].
* [[1911 йыл]]: Алексей Ляпунов, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] математигы, кибернетикаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1911 йыл]]: Марк Бернес, СССР-ҙың кино актёры һәм эстрада артисы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1965).
* [[1931 йыл]]: Юлиан Семёнов, СССР яҙыусыһы.
* [[1936 йыл]]: Леонид Куравлёв, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1976).
* [[1946 йыл]]: Александр Горшко́в, СССР фигурисы, олимпия, күп тапҡырҙар донъя һәм Европа чемпионы, СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1970).
* [[1956 йыл]]: Рәшит Нурғәлиев, 2004—2012 йылдарҙа Рәсәйҙең эске эштәр министры, армия генералы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:8 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1826 йыл]]: Фридрих Крупп, [[Германия]] сәнәғәтсеһе.
* [[1897 йыл]]: Алексей Саврасов, [[Рәсәй империяһы]] рәссамы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1982 йыл]]: [[Ғәйнан Әмири]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан [[башҡорт]] шағиры, яҙыусы һәм тәржемәсе, [[БАССР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1969).
* [[2006 йыл]]: [[Солтан Бикәев]], совет-фин (1939—1940) һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1943).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К08]]
[[Категория:8 октябрь]]</text>
      <sha1>2kthil2odbxw41k766otd7e5yk20lws</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306815</id>
      <parentid>1306812</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T13:46:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1306815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21318" sha1="1c7q2biu8kkymx6itpk2u00bsruo71p" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''8 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 281-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 282-се). Йыл аҙағына тиклем 84 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя [[Йомортҡа (ризыҡ)|йомортҡа]] көнө.
** Бөтә донъя күреү көнө (октябрҙең икенсе кесаҙнаһы).
** Йылмайыу көнө. 
** Африка пингвиндары көнө.
** Күсеп йөрөүсе ҡоштар көнө. 
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Шахмат]] көнө.
* {{Флагификация|Иран}}: [[Бала]]лар көнө.
* {{Куба}} [[Куба]]: Батыр партизан көнө.
* {{Флагификация|Монголия}}: [[Ағас]] ултыртыу көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Гомеопатия көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: [[Ауыл хужалығы]] көнө.
* {{Хорватия}} [[Хорватия]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Подиатрия көнө.
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Гәзит]] таратыусылар көнө.
** Мотоуҙышсылар көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Һыу аҫты, һыу өҫтө һәм һауа карабы командирҙары көнө.
* {{Флагификация|Индия}}: Хәрби-һауа көстәре көнө.
* {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: Танкистар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1818 йыл]]: Инглиздәр тәүге тапҡыр [[бокс]]ёр бирсәткәһе ҡуллана.
* [[1917 йыл]]: Хәҙерге [[Белебеевские известия (гәзит)|«Белебеевские известия» гәзитенең]] беренсе һаны баҫылып сыға. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1926 йыл]]: [[футбол]] матчы беренсе тапҡыр [[радио]] аша трансляциялана.
* [[1961 йыл]]: [[Мәскәү Кремле]]ндә Съездар һарайы асыла.
* [[1967 йыл]]: [[Бөйөк Британия]]ла водителдәрҙең алкоголь ҡулланыу-ҡулланмауын билдәләү өсөн тәүге тапҡыр махсус көпшә (трубка) ҡулланыла.
* [[2007 йыл]]: [[Владикавказ]], Малгобек, Ржев, Ельня һәм [[Елец]] ҡалалары «Хәрби дан ҡалаһы» исеменә лайыҡ була.   }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Баязитов Мәсәғүт Хәйрулла улы]] (1930), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1959—1991 йылдарҙа [[Благовар районы]] «Октябрь» колхозы рәйесе. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] 5-се саҡырылыш [[Башҡорт АССР-ының Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы (1981). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1965) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Әхмәт (Благовар районы)|Әхмәт]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Яицкий Кузьма Андреевич]] (1911—5.07.2002), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1946 йылдан [[Хәйбулла районы]]ның «Ҡыҙыл байраҡ» [[колхоз]]ы [[трактор]]сыһы, 1953 йылдан — электрик-моторисы, 1960 йылдан — [[Малсылыҡ|малсыһы]], 1974—1979 йылдарҙа — балта оҫтаһы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971) һәм [[Ватан һуғышы ордены|I дәрәжә Ватан һуғышы]] (1985) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Атингән]] ауылынан.
* [[Трушин Владимир Алексеевич]] (1936—18.05.2019), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]]. 1968 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1985—1987 йылдарҙы квалификация күтәреү факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (1985), профессор (1987). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]нең Борисоглебовка ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мидзяева Галина Ивановна]] (1941—29.11.2024), [[театр]] актёры һәм юғары мәктәп хеҙмәткәре. 1965—2012 йылдарҙа [[Өфө]]ләге [[Рус драма театры]] актёры, бер үк ваҡытта 1992—2007 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. 1966 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы]] (1995). 
* [[Вилданов Фәнил Гәрәй улы]] (1946), [[Агрономия|агроном]]-ғалим, ауыл хужалығы һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1970 йылдан [[Әлшәй районы]] хужалыҡтары агрономы, өлкән һәм баш агрономы, бүлексә идарасыһы, 1989 йылдан — «Яңы Раевка» совхозы директоры, 1995—2001 йылдарҙа — район хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышының Вәкилдәр Палатаһы]] депутаты. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (1996), райондың почётлы гражданы (2014). Сығышы менән [[Яңы Сәпәш]] ауылынан.
* [[Ғөбәйҙуллин Рөстәм Мансур улы]] (1946), [[музыка]]нт-пианист, [[сәнғәт]] өлкәһе һәм юғары мәктәп хеҙмәткәре. 1971—1998 йылдарҙа һәм 1998 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. Профессор (2009). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987). [[Литва]]ның Друскининкай ҡалаһында уҙған ике (2006, 2007) Халыҡ-ара «Музыка без границ» конкурс-фестивале лауреаты. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Күсемов Рәшит Йәмғетдин улы]] (1946), [[Математика|математик]]-ғалим. 1969 йылдан [[Өфө нефть институты]], 1988 йылдан хәҙерге Төмән нефть-газ университеты уҡытыусыһы, нефть-газ сығарыу процестарының моделен әҙерләү һәм уларға идара итеү кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2002—2007 йылдарҙа уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор. Техник фәндәр докторы (1991), профессор (1992). Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995), Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы газ сәнәғәте хеҙмәткәре (2003), [[Төмән өлкәһе]]нең почётлы нефтсеһе (2008). В. И. Муравленко исемендәге премия лауреаты (1997). 
* [[Миңлебаев Мөҙәрис Миңләхмәт улы]] (1946), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]-инженер, йәмәғәт һәм төҙөлөш ойошмалары хеҙмәткәре. 1984 йылдан «Дорспецстрой» Башҡортостан республика тресының профсоюз комитеты рәйесе, 1987 йылдан «Башсельстрой» тресының «Өфө» ПМК-һы начальнигы, 1993 йылдан «Башсельстрой» берекмәһенең генераль директор урынбаҫары, 2000—2002 йылдарҙа «Иглин» ПМК-һы начальнигы. Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған төҙөүсеһе (2006). [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2024).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Шиленко Борис Петрович]] (1912—2.11.1983), [[фән|ғалим]]-[[Агрономия|агроном]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1946 йылдан Башҡортостан ғилми-тикшеренеү баҫыусылыҡ тәжрибә станцияһының өлкән ғилми хеҙмәткәре, бүлек мөдире, 1956—1976 йылдарҙа агрохимия лаборатория мөдире; 1977—1982 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның өлкән ғилми хеҙмәткәре. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (1964). [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре һәм атҡаҙанған агрономы, [[СССР]]-ҙың социалистик ауыл хужалығы отличнигы (1949). Ике 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (икеһе лә — 1945) һәм ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943, 1944) ордендары кавалеры.
* [[Сәғитов Зәйнулла Мөхәмәтхужа улы]] (1932—?), шахтёр. 1950 йылдан [[Баймаҡ районы]]ндағы төрлө рудник һәм шахта эшсеһе, 1978 йылдан Сәңкем карьеры быраулаусыһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән ошо райондың [[Бәхтегәрәй (Ишмөхәмәт ауыл Советы, Баймаҡ районы)|Бәхтегәрәй]] ([[Манһыр]]) ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Купцов Валентин Михайлович]] (1937—2009), [[урман]]сы. 1975—1998 йылдарҙа [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] урман комбинатының тракторсы-машинисы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған урман сәнәғәте хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баҡалы районы]] [[Яңы Балыҡлы]] ауылынан.
* [[Ковалёв Михаил Михайлович]] (1947—1998), рәссам, дизайнер. СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Ежов Александр Анатольевич]] (1957), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. Өфө сәнғәт галереяһы директоры. Рәсәй Рәссамдар союзының почётлы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
* [[Йәнгиров Азат Вәзир улы]] (1977), ғалим-[[иҡтисад]]сы, юғары мәктәп эшмәкәре. 2020 йылдан Башҡортостан Республикаһының Мәғәрифты үҫтереү институты ректоры. Иҡтисад фәндәре докторы (2007).
* [[Ғафуров Ренат Зәйтүн улы]] (1982), [[спорт]]сы, спидвей буйынса [[Рәсәй]]ҙең халыҡ-ара класслы спорт мастеры. Мотоциклда уҙышыуҙа [[Европа]] чемпионы, шәхси иҫәптә ике тапҡыр, команда иҫәбендә өс тапҡыр Рәсәй чемпионы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Аксаков Иван Сергеевич]] (1823—27.01.1886), [[Рәсәй империяһы]] [[шиғриәт|шағиры]], публицист, йәмәғәтсе. Славянофиллыҡ идеологтарының береһе. [[Сергей Тимофеевич Аксаков]]тың улы. Сығышы менән [[Ырымбур губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]] (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]]) [[Надеждино (Бәләбәй районы)|Надеждино]] ауылынан. 
* [[Шәмсебаров Шакир Хәкимйән улы]] (1953), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Ҡырмыҫҡалы (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡырмыҫҡалы]] ауылындағы «Водоканал» йәмғиәтенең участка начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән ошо райондан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ситдиҡов Ринат Даян улы]] (1968), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]], [[Муниципаль берәмек|урындағы башҡарма]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре. 1994 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Салауат районы]] [[Лағыр урта мәктәбе]] [[уҡытыусы]]һы, директор урынбаҫары, директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2014) һәм мәғариф отличнигы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Хәсәнов Илүс Хәсән улы]] (1949), рәссам. 1998 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Рәссамдар союзы ағзаһы.
* [[Искәндәров Зөфәр Ғүмәр улы]] (1964), спортсы, тренер. 1997 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһындағы «Снайпер» махсус балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең уҡытыусы-тренеры, 2009 йылдан — «Олимп» балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең өлкән уҡытыусы‑тренеры. Ҡышҡы полиатлон буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2002). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Түбәнге Һаҙ]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:8 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1892 йыл]]: Марина Ивановна Цветаева, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[шиғриәт|шағиры]].
* [[1911 йыл]]: Алексей Ляпунов, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] математигы, кибернетикаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1911 йыл]]: Марк Бернес, СССР-ҙың кино актёры һәм эстрада артисы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1965).
* [[1931 йыл]]: Юлиан Семёнов, СССР яҙыусыһы.
* [[1936 йыл]]: Леонид Куравлёв, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1976).
* [[1946 йыл]]: Александр Горшко́в, СССР фигурисы, олимпия, күп тапҡырҙар донъя һәм Европа чемпионы, СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1970).
* [[1956 йыл]]: Рәшит Нурғәлиев, 2004—2012 йылдарҙа Рәсәйҙең эске эштәр министры, армия генералы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:8 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1826 йыл]]: Фридрих Крупп, [[Германия]] сәнәғәтсеһе.
* [[1897 йыл]]: Алексей Саврасов, [[Рәсәй империяһы]] рәссамы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1982 йыл]]: [[Ғәйнан Әмири]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан [[башҡорт]] шағиры, яҙыусы һәм тәржемәсе, [[БАССР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1969).
* [[2006 йыл]]: [[Солтан Бикәев]], совет-фин (1939—1940) һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1943).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К08]]
[[Категория:8 октябрь]]</text>
      <sha1>1c7q2biu8kkymx6itpk2u00bsruo71p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306873</id>
      <parentid>1306815</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T10:48:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1306873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21488" sha1="sdze1zjywhfci7blvzna6qm77dj1vih" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''8 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 281-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 282-се). Йыл аҙағына тиклем 84 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя [[Йомортҡа (ризыҡ)|йомортҡа]] көнө.
** Бөтә донъя күреү көнө (октябрҙең икенсе кесаҙнаһы).
** Йылмайыу көнө. 
** Африка пингвиндары көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Шахмат]] көнө.
* {{Флагификация|Иран}}: [[Бала]]лар көнө.
* {{Куба}} [[Куба]]: Батыр партизан көнө.
* {{Флагификация|Монголия}}: [[Ағас]] ултыртыу көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Гомеопатия көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: [[Ауыл хужалығы]] көнө.
* {{Хорватия}} [[Хорватия]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Подиатрия көнө.
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Гәзит]] таратыусылар көнө.
** Мотоуҙышсылар көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Һыу аҫты, һыу өҫтө һәм һауа карабы командирҙары көнө.
* {{Флагификация|Индия}}: Хәрби-һауа көстәре көнө.
* {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: Танкистар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1818 йыл]]: Инглиздәр тәүге тапҡыр [[бокс]]ёр бирсәткәһе ҡуллана.
* [[1917 йыл]]: Хәҙерге [[Белебеевские известия (гәзит)|«Белебеевские известия» гәзитенең]] беренсе һаны баҫылып сыға. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1926 йыл]]: [[футбол]] матчы беренсе тапҡыр [[радио]] аша трансляциялана.
* [[1961 йыл]]: [[Мәскәү Кремле]]ндә Съездар һарайы асыла.
* [[1967 йыл]]: [[Бөйөк Британия]]ла водителдәрҙең алкоголь ҡулланыу-ҡулланмауын билдәләү өсөн тәүге тапҡыр махсус көпшә (трубка) ҡулланыла.
* [[2007 йыл]]: [[Владикавказ]], Малгобек, Ржев, Ельня һәм [[Елец]] ҡалалары «Хәрби дан ҡалаһы» исеменә лайыҡ була.   }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Баязитов Мәсәғүт Хәйрулла улы]] (1930), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1959—1991 йылдарҙа [[Благовар районы]] «Октябрь» колхозы рәйесе. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] 5-се саҡырылыш [[Башҡорт АССР-ының Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы (1981). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1965) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Әхмәт (Благовар районы)|Әхмәт]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Яицкий Кузьма Андреевич]] (1911—5.07.2002), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1946 йылдан [[Хәйбулла районы]]ның «Ҡыҙыл байраҡ» [[колхоз]]ы [[трактор]]сыһы, 1953 йылдан — электрик-моторисы, 1960 йылдан — [[Малсылыҡ|малсыһы]], 1974—1979 йылдарҙа — балта оҫтаһы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971) һәм [[Ватан һуғышы ордены|I дәрәжә Ватан һуғышы]] (1985) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Атингән]] ауылынан.
* [[Трушин Владимир Алексеевич]] (1936—18.05.2019), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]]. 1968 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1985—1987 йылдарҙы квалификация күтәреү факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (1985), профессор (1987). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]нең Борисоглебовка ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мидзяева Галина Ивановна]] (1941—29.11.2024), [[театр]] актёры һәм юғары мәктәп хеҙмәткәре. 1965—2012 йылдарҙа [[Өфө]]ләге [[Рус драма театры]] актёры, бер үк ваҡытта 1992—2007 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. 1966 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы]] (1995). 
* [[Вилданов Фәнил Гәрәй улы]] (1946), [[Агрономия|агроном]]-ғалим, ауыл хужалығы һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1970 йылдан [[Әлшәй районы]] хужалыҡтары агрономы, өлкән һәм баш агрономы, бүлексә идарасыһы, 1989 йылдан — «Яңы Раевка» совхозы директоры, 1995—2001 йылдарҙа — район хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышының Вәкилдәр Палатаһы]] депутаты. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (1996), райондың почётлы гражданы (2014). Сығышы менән [[Яңы Сәпәш]] ауылынан.
* [[Ғөбәйҙуллин Рөстәм Мансур улы]] (1946), [[музыка]]нт-пианист, [[сәнғәт]] өлкәһе һәм юғары мәктәп хеҙмәткәре. 1971—1998 йылдарҙа һәм 1998 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. Профессор (2009). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987). [[Литва]]ның Друскининкай ҡалаһында уҙған ике (2006, 2007) Халыҡ-ара «Музыка без границ» конкурс-фестивале лауреаты. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Күсемов Рәшит Йәмғетдин улы]] (1946), [[Математика|математик]]-ғалим. 1969 йылдан [[Өфө нефть институты]], 1988 йылдан хәҙерге Төмән нефть-газ университеты уҡытыусыһы, нефть-газ сығарыу процестарының моделен әҙерләү һәм уларға идара итеү кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2002—2007 йылдарҙа уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор. Техник фәндәр докторы (1991), профессор (1992). Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995), Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы газ сәнәғәте хеҙмәткәре (2003), [[Төмән өлкәһе]]нең почётлы нефтсеһе (2008). В. И. Муравленко исемендәге премия лауреаты (1997). 
* [[Миңлебаев Мөҙәрис Миңләхмәт улы]] (1946), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]-инженер, йәмәғәт һәм төҙөлөш ойошмалары хеҙмәткәре. 1984 йылдан «Дорспецстрой» Башҡортостан республика тресының профсоюз комитеты рәйесе, 1987 йылдан «Башсельстрой» тресының «Өфө» ПМК-һы начальнигы, 1993 йылдан «Башсельстрой» берекмәһенең генераль директор урынбаҫары, 2000—2002 йылдарҙа «Иглин» ПМК-һы начальнигы. Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған төҙөүсеһе (2006). [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2024).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Шиленко Борис Петрович]] (1912—2.11.1983), [[Агрономия|агроном]]-[[фән|ғалим]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1946 йылдан Башҡортостан ғилми-тикшеренеү баҫыусылыҡ тәжрибә станцияһының өлкән ғилми хеҙмәткәре, бүлек мөдире, 1956—1976 йылдарҙа агрохимия лаборатория мөдире; 1977—1982 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның өлкән ғилми хеҙмәткәре. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (1964). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған фән эшмәкәре һәм атҡаҙанған агрономы, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] социалистик ауыл хужалығы отличнигы (1949). Ике 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (икеһе лә — 1945) һәм ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943, 1944) ордендары кавалеры.
* [[Сәғитов Зәйнулла Мөхәмәтхужа улы]] (1932—?), [[Шахты эше|шахтёр]]. 1950 йылдан [[Баймаҡ районы]]ндағы төрлө рудник һәм шахта эшсеһе, 1978 йылдан Сәңкем карьеры быраулаусыһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән ошо райондың [[Бәхтегәрәй (Ишмөхәмәт ауыл Советы, Баймаҡ районы)|Бәхтегәрәй]] ([[Манһыр]]) ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Купцов Валентин Михайлович]] (1937—2009), [[урман]]сы. 1975—1998 йылдарҙа [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] урман комбинатының тракторсы-машинисы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған урман сәнәғәте хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баҡалы районы]] [[Яңы Балыҡлы]] ауылынан.
* [[Ковалёв Михаил Михайлович]] (1947—1998), рәссам, дизайнер. СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Ежов Александр Анатольевич]] (1957), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. Өфө сәнғәт галереяһы директоры. Рәсәй Рәссамдар союзының почётлы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
* [[Йәнгиров Азат Вәзир улы]] (1977), [[иҡтисад]]сы-ғалим, юғары мәктәп хеҙмәткәре. 2020 йылдан Башҡортостан Республикаһының Мәғәрифты үҫтереү институты ректоры. Иҡтисад фәндәре докторы (2007).
* [[Ғафуров Ренат Зәйтүн улы]] (1982), [[спорт]]сы, спидвей буйынса [[Рәсәй]]ҙең халыҡ-ара класслы спорт мастеры. Мотоциклда уҙышыуҙа [[Европа]] чемпионы, шәхси иҫәптә ике тапҡыр, команда иҫәбендә өс тапҡыр Рәсәй чемпионы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Аксаков Иван Сергеевич]] (1823—27.01.1886), [[Рәсәй империяһы]] [[шиғриәт|шағиры]], публицист, йәмәғәтсе. Славянофиллыҡ идеологтарының береһе. [[Сергей Тимофеевич Аксаков]]тың улы. Сығышы менән [[Ырымбур губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]] (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]]) [[Надеждино (Бәләбәй районы)|Надеждино]] ауылынан. 
* [[Шәмсебаров Шакир Хәкимйән улы]] (1953), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Ҡырмыҫҡалы (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡырмыҫҡалы]] ауылындағы «Водоканал» йәмғиәтенең участка начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән ошо райондан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ситдиҡов Ринат Даян улы]] (1968), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]], [[Муниципаль берәмек|урындағы башҡарма]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре. 1994 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Салауат районы]] [[Лағыр урта мәктәбе]] [[уҡытыусы]]һы, директор урынбаҫары, директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2014) һәм мәғариф отличнигы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Хәсәнов Илүс Хәсән улы]] (1949), [[һынлы сәнғәт|рәссам]]. 1998 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Рәссамдар союзы ағзаһы.
* [[Искәндәров Зөфәр Ғүмәр улы]] (1964), [[спорт]]сы, [[тренер]]. 1997 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһындағы «Снайпер» махсус балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең уҡытыусы-тренеры, 2009 йылдан — «Олимп» балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең өлкән уҡытыусы‑тренеры. Ҡышҡы полиатлон буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2002). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Түбәнге Һаҙ]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:8 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1892 йыл]]: Марина Ивановна Цветаева, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[шиғриәт|шағиры]].
* [[1911 йыл]]: Алексей Ляпунов, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] математигы, кибернетикаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1911 йыл]]: Марк Бернес, СССР-ҙың кино актёры һәм эстрада артисы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1965).
* [[1931 йыл]]: Юлиан Семёнов, СССР яҙыусыһы.
* [[1936 йыл]]: Леонид Куравлёв, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1976).
* [[1946 йыл]]: Александр Горшко́в, СССР фигурисы, олимпия, күп тапҡырҙар донъя һәм Европа чемпионы, СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1970).
* [[1956 йыл]]: Рәшит Нурғәлиев, 2004—2012 йылдарҙа Рәсәйҙең эске эштәр министры, армия генералы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:8 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1826 йыл]]: Фридрих Крупп, [[Германия]] сәнәғәтсеһе.
* [[1897 йыл]]: Алексей Саврасов, [[Рәсәй империяһы]] рәссамы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1982 йыл]]: [[Ғәйнан Әмири]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан [[башҡорт]] шағиры, яҙыусы һәм тәржемәсе, [[БАССР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1969).
* [[2006 йыл]]: [[Солтан Бикәев]], совет-фин (1939—1940) һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1943).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К08]]
[[Категория:8 октябрь]]</text>
      <sha1>sdze1zjywhfci7blvzna6qm77dj1vih</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>9 октябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67641</id>
    <revision>
      <id>1306821</id>
      <parentid>1255690</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T14:59:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1306821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19381" sha1="i4odts6u0e4xcq2m723xw1b27ogqft8" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''9 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 282-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 283-сө). Йыл аҙағынаса 83 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Почта көнө.
** Астрономия көнө.
** Ҡыҙыҡлы ваҡиғалар көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Нанотехнологиялар көнө.
* {{Флагификация|Германия}}: [[Өләсәй]]ҙәр көнө.
* {{Уганда}} [[Уганда]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығын Махсус янғын һағы көнө.
* {{Флагификация|Әрмәнстан}}: Альпинистар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[2006 йыл]]: [[Төньяҡ Корея]]ла беренсе ядро ҡоралын һынау үткәрелә.

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Будников Пётр Петрович]] (1885—6.12.1968), [[Органик булмаған химия|химик-неорганик]]-[[фән]]-ғалим. [[Украина ССР-ы]] Фәндәр Академияһы 1941—1943 йылдарҙа [[Өфө]]лә эвакуацияла булғанда [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] ҡарамағындағы Төҙөлөш материалдары институтының директор урынбаҫары. СССР Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (1939), Украина ССР-ы Фәндәр Академияһы академигы (1939). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1965). Өс тапҡыр Сталин премияһы лауреаты (1942, 1950, 1952). Сығышы менән [[Смоленск]] ҡалаһынан.
* [[Әлфиә Аҡбутина]] (1955), [[Журналистика|журналист]], [[тәржемә]]се. 1988 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 2015 йылдан [[Башҡорт Википедияһы]] мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997), [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2005).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Виноградова Ирина Леонидовна]] (1970), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[электр]]ик-ғалим. 1992 йылдан [[Өфө]]ләге «Молния» ғилми-производство предприятиеһының инженер-конструкторы, 2003 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы]] (1896—21.12.1925), [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре, [[Журналистика|журналист]] һәм яҙыусы. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғыштарында]] ҡатнашыусы. 1921—1924 йылдарҙа [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]] Рәйесе, [[РКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның сәйәси секретары, [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] Рәйесе урынбаҫары; [[Башҡорт теле]]н бойомға ашырыу буйынса комиссия рәйесе. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1921).
* [[Григорьев Юрий Николаевич]] (1951), [[Живопись|рәссам]], график, [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1977 йылдан [[Өфө]]нөң 1-се сәнғәт мәктәбе, 1989 йылдан А. А. Кузнецов исемендәге 1-се балалар художество мәктәбе уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2002—2012 йылдарҙа Республика мәғариф буйынса уҡытыу-методик үҙәгенең өлкән методисы. 2000 йылдан Рәсәйҙең Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2001). [[Һынлы сәнғәт]] йәмғиәте рәйесе (1990). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Львов өлкәһе]] Самбор ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Новокшенов Виктор Юрьевич]] (1951), [[Математика|математик]]-[[фән|ғалим]]. 1974 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның һәм хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең Математика институты ғилми хеҙмәткәре, 1981 йылдан өлкән, 1988 йылдан – төп, 1994 йылдан һәм 2014 йылда – баш ғилми хеҙмәткәр; 1997 йылдан математика-физика бүлеге мөдире; бер үк ваҡытта 1976—1979 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] hәм 1996—2013 йылдарҙа [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2001), физика-математика фәндәре докторы (1988), профессор (1996). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Стрельцов Николай Васильевич]] (1927—1965), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1960 йылдың февраленән «Шкаповнефтестрой» тресының баш инженеры, 1961 йылдың декабренән — идарасыһы. [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] [[Бәләбәй]] ҡала комитетының бюро ағзаһы, бер нисә саҡырылыш ҡала советы депутаты. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]] [[Покровка (Бәләбәй районы)|Покровка]] ауылынан. 
* [[Нафиҡова Асия Заҡуан ҡыҙы]] (1932—4.02.1995), театр актёры, 1956—1994 йылдарҙа [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] артисы. 1956 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы|РСФСР-ҙың атҡаҙанған]] (1982), [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы|Башҡорт АССР-ының халыҡ]] (1972) артисы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Муллағәлиева Земфира Мөхәррәм ҡыҙы]] (1947), [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]]. [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының «Майҙан» гәзитен ойоштороусы һәм уның мөхәррире. [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы. Стәрлетамаҡ ҡалаһының [[Ғәли Ибраһимов]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2003). Сығышы менән [[Әлшәй районы]] [[Хәнйәр]] ауылынан. }} 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Наил Ғәлиев]] (төп исеме [[Николай Голов]], 1928—7.02.2005), [[музыка]]нт-баянсы, композитор. 1957—1998 йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның баянсы-концертмейстры, «Өфө уттары» исемле тәүге башҡорт профессионал эстрада-инструменталь ансамблен ойоштороусы һәм уның художество етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1988). 
* [[Әхмәҙуллина Раушания Зәки ҡыҙы]] (1948), [[китапхана]]сы. 1995—2006 йылдарҙа [[Балтас районы]] үҙәкләштерелгән [[китапхана|китапхана системаһы]] директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Адршин Римат Ямур улы]] (1958), [[төҙөлөш |төҙөлөш тармағы]] хеҙмәткәре. 1974 йылдан [[«Салауатстрой» тресы]] 5-се төҙөлөш  идаралығының балта оҫтаһы, бригадиры, 1979 йылдан 50-се ПМК-ның балта оҫтаһы, 1989 йылдан — прорабы. 2005—2008 йылдарҙа «Салауатстрой» тресының 3-сө төҙөлөш  идаралығының участка начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Стәрлетамаҡ районы]]ның Аллағыуат ауылынан.
* [[Псәнчин Юлай Вәли улы]] (1963), [[Тел белеме|тел белгесе]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2001), профессор (2009). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2013). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Әмирова Виктория Радек ҡыҙы]] (1963), табип-педиатр-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2002), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2009). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Жеребцов Владимир Валерьевич]] (1968), [[Электротехника|электротехник]], [[Журналистика|журналист]] һәм [[Драма (жанр)|драма]]тург. 1993 йылдан [[«Стерлитамакский рабочий» гәзите]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 2012—2015 йылдарҙа — баҫманың мөхәррире. 1996 йылдан Башҡортостан Республикаһының Журналистар, 2009 йылдан — [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, төрлө кимәл ижади конкурстар лауреаты. Сығышы менән ошо ҡаланан. }} 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Кольцов Александр Алексеевич]] (1924—22.05.2011), [[Инженерлыҡ эше|инженер-электрик]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Техник фәндәр докторы (1971), профессор (1973). Сығышы менән хәҙерге [[Һамар]] ҡалаһынан.
* [[Фуртат Юрий Александрович]] (1924–10.04.1996), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Теләкбирҙин Булат Ғәбиҙулла улы]] (1949—17.08.2021), юрист, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[суд]] органдары хеҙмәткәре. 1988—1998 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Юғары суды рәйесе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы. Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]] Мосеев ауылынан. 
* [[Утляков Геннадий Иванович]] (1949–24.12.2010), инженер‑электромеханик-ғалим, юғары мәктәп хеҙмәткәре. 1994—2003 йылдарҙа [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]ның фәнни эштәр буйынса проректор урынбаҫары. Техник фәндәр докторы (2000), профессор (2005). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Щукин Василий Николаевич]] (1949), [[нефть|нефтсе]]. 1994—1995 йылдарҙа «Когалымнефтепрогресс» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директор урынбаҫары, 1995 йылдан — Рәсәй инновацион яғыулыҡ-энергетика компанияһы — «РИТЭК»тың генераль директор урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның нефть һәм газ сәнәғәтенең (1996) һәм [[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра]]ның нефть-газ сығарыу сәнәғәтенең (2007) атҡаҙанған хеҙмәткәре, Нефть сәнәғәте отличнигы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Балаҡатай районы]] [[Яңы Балаҡатай]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:9 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1874 йыл]]: Николай Рерих, [[Рәсәй империяһы]] [[Һынлы сәнғәт|рәссамы]].
* [[1935 йыл]]: Илдус Яҡупов, [[Татарстан]] композиторы. («Йәшлегемә кире ҡайтыр инем», «Яҙғы таң», «Зәңгәр күккә ҡарап атлайым», «Яратам» һәм башҡа йырҙар авторы)
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1940 йыл]]: Джон Леннон, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] [[йыр]]сыһы.
* [[1959 йыл]]: Борис Немцов, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[сәйәсмән]]е.
* [[1966 йыл]]: Дэвид Кэмерон, [[Бөйөк Британия]] премьер-министры.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:9 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1857 йыл]]: Йозеф Рессель, [[Австрия]] уйлап табыусыһы.
* [[1967 йыл]]: [[Че Гевара]], [[Куба]]ның революционеры һәм дәүләт эшмәкәре.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1997 йыл]]: Ғабдулла Рәхимҡолов, [[йыр]]сы, [[Татарстан]]дың халыҡ артисы.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К09]]
[[Категория:9 октябрь]]</text>
      <sha1>i4odts6u0e4xcq2m723xw1b27ogqft8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306824</id>
      <parentid>1306821</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T15:37:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1306824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19618" sha1="5zqhrlwnhqw5401wnuz7bpeiaempj40" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''9 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 282-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 283-сө). Йыл аҙағынаса 83 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Почта көнө.
** Астрономия көнө.
** Ҡыҙыҡлы ваҡиғалар көнө.  
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Нанотехнологиялар көнө.
* {{Флагификация|Германия}}: [[Өләсәй]]ҙәр көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Рәсәйҙең хәрби дан көнө. Кавказ өсөн алышта совет ғәскәрҙәренең немец-фашист ғәскәрҙәрен ҡыйратыуы (1943).
* {{Уганда}} [[Уганда]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығын Махсус янғын һағы көнө.
* {{Флагификация|Әрмәнстан}}: Альпинистар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[2006 йыл]]: [[Төньяҡ Корея]]ла беренсе ядро ҡоралын һынау үткәрелә.

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Будников Пётр Петрович]] (1885—6.12.1968), [[Органик булмаған химия|химик-неорганик]]-[[фән]]-ғалим. [[Украина ССР-ы]] Фәндәр Академияһы 1941—1943 йылдарҙа [[Өфө]]лә эвакуацияла булғанда [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] ҡарамағындағы Төҙөлөш материалдары институтының директор урынбаҫары. СССР Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (1939), Украина ССР-ы Фәндәр Академияһы академигы (1939). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1965). Өс тапҡыр Сталин премияһы лауреаты (1942, 1950, 1952). Сығышы менән [[Смоленск]] ҡалаһынан.
* [[Әлфиә Аҡбутина]] (1955), [[Журналистика|журналист]], [[тәржемә]]се. 1988 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 2015 йылдан [[Башҡорт Википедияһы]] мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997), [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2005).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Виноградова Ирина Леонидовна]] (1970), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[электр]]ик-ғалим. 1992 йылдан [[Өфө]]ләге «Молния» ғилми-производство предприятиеһының инженер-конструкторы, 2003 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы]] (1896—21.12.1925), [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре, [[Журналистика|журналист]] һәм яҙыусы. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғыштарында]] ҡатнашыусы. 1921—1924 йылдарҙа [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]] Рәйесе, [[РКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның сәйәси секретары, [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] Рәйесе урынбаҫары; [[Башҡорт теле]]н бойомға ашырыу буйынса комиссия рәйесе. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1921).
* [[Григорьев Юрий Николаевич]] (1951), [[Живопись|рәссам]], график, [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1977 йылдан [[Өфө]]нөң 1-се сәнғәт мәктәбе, 1989 йылдан А. А. Кузнецов исемендәге 1-се балалар художество мәктәбе уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2002—2012 йылдарҙа Республика мәғариф буйынса уҡытыу-методик үҙәгенең өлкән методисы. 2000 йылдан Рәсәйҙең Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2001). [[Һынлы сәнғәт]] йәмғиәте рәйесе (1990). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Львов өлкәһе]] Самбор ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Новокшенов Виктор Юрьевич]] (1951), [[Математика|математик]]-[[фән|ғалим]]. 1974 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның һәм хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең Математика институты ғилми хеҙмәткәре, 1981 йылдан өлкән, 1988 йылдан – төп, 1994 йылдан һәм 2014 йылда – баш ғилми хеҙмәткәр; 1997 йылдан математика-физика бүлеге мөдире; бер үк ваҡытта 1976—1979 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] hәм 1996—2013 йылдарҙа [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2001), физика-математика фәндәре докторы (1988), профессор (1996). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Стрельцов Николай Васильевич]] (1927—1965), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1960 йылдың февраленән «Шкаповнефтестрой» тресының баш инженеры, 1961 йылдың декабренән — идарасыһы. [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] [[Бәләбәй]] ҡала комитетының бюро ағзаһы, бер нисә саҡырылыш ҡала советы депутаты. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]] [[Покровка (Бәләбәй районы)|Покровка]] ауылынан. 
* [[Нафиҡова Асия Заҡуан ҡыҙы]] (1932—4.02.1995), театр актёры, 1956—1994 йылдарҙа [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] артисы. 1956 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы|РСФСР-ҙың атҡаҙанған]] (1982), [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы|Башҡорт АССР-ының халыҡ]] (1972) артисы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Муллағәлиева Земфира Мөхәррәм ҡыҙы]] (1947), [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]]. [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының «Майҙан» гәзитен ойоштороусы һәм уның мөхәррире. [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы. Стәрлетамаҡ ҡалаһының [[Ғәли Ибраһимов]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2003). Сығышы менән [[Әлшәй районы]] [[Хәнйәр]] ауылынан. }} 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Наил Ғәлиев]] (төп исеме [[Николай Голов]], 1928—7.02.2005), [[музыка]]нт-баянсы, композитор. 1957—1998 йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның баянсы-концертмейстры, «Өфө уттары» исемле тәүге башҡорт профессионал эстрада-инструменталь ансамблен ойоштороусы һәм уның художество етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1988). 
* [[Әхмәҙуллина Раушания Зәки ҡыҙы]] (1948), [[китапхана]]сы. 1995—2006 йылдарҙа [[Балтас районы]] үҙәкләштерелгән [[китапхана|китапхана системаһы]] директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Адршин Римат Ямур улы]] (1958), [[төҙөлөш |төҙөлөш тармағы]] хеҙмәткәре. 1974 йылдан [[«Салауатстрой» тресы]] 5-се төҙөлөш  идаралығының балта оҫтаһы, бригадиры, 1979 йылдан 50-се ПМК-ның балта оҫтаһы, 1989 йылдан — прорабы. 2005—2008 йылдарҙа «Салауатстрой» тресының 3-сө төҙөлөш  идаралығының участка начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Стәрлетамаҡ районы]]ның Аллағыуат ауылынан.
* [[Псәнчин Юлай Вәли улы]] (1963), [[Тел белеме|тел белгесе]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2001), профессор (2009). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2013). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Әмирова Виктория Радек ҡыҙы]] (1963), табип-педиатр-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2002), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2009). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Жеребцов Владимир Валерьевич]] (1968), [[Электротехника|электротехник]], [[Журналистика|журналист]] һәм [[Драма (жанр)|драма]]тург. 1993 йылдан [[«Стерлитамакский рабочий» гәзите]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 2012—2015 йылдарҙа — баҫманың мөхәррире. 1996 йылдан Башҡортостан Республикаһының Журналистар, 2009 йылдан — [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, төрлө кимәл ижади конкурстар лауреаты. Сығышы менән ошо ҡаланан. }} 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Кольцов Александр Алексеевич]] (1924—22.05.2011), [[Инженерлыҡ эше|инженер-электрик]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Техник фәндәр докторы (1971), профессор (1973). Сығышы менән хәҙерге [[Һамар]] ҡалаһынан.
* [[Фуртат Юрий Александрович]] (1924–10.04.1996), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Теләкбирҙин Булат Ғәбиҙулла улы]] (1949—17.08.2021), юрист, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[суд]] органдары хеҙмәткәре. 1988—1998 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Юғары суды рәйесе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы. Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]] Мосеев ауылынан. 
* [[Утляков Геннадий Иванович]] (1949–24.12.2010), инженер‑электромеханик-ғалим, юғары мәктәп хеҙмәткәре. 1994—2003 йылдарҙа [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]ның фәнни эштәр буйынса проректор урынбаҫары. Техник фәндәр докторы (2000), профессор (2005). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Щукин Василий Николаевич]] (1949), [[нефть|нефтсе]]. 1994—1995 йылдарҙа «Когалымнефтепрогресс» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директор урынбаҫары, 1995 йылдан — Рәсәй инновацион яғыулыҡ-энергетика компанияһы — «РИТЭК»тың генераль директор урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның нефть һәм газ сәнәғәтенең (1996) һәм [[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра]]ның нефть-газ сығарыу сәнәғәтенең (2007) атҡаҙанған хеҙмәткәре, Нефть сәнәғәте отличнигы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Балаҡатай районы]] [[Яңы Балаҡатай]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:9 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1874 йыл]]: Николай Рерих, [[Рәсәй империяһы]] [[Һынлы сәнғәт|рәссамы]].
* [[1935 йыл]]: Илдус Яҡупов, [[Татарстан]] композиторы. («Йәшлегемә кире ҡайтыр инем», «Яҙғы таң», «Зәңгәр күккә ҡарап атлайым», «Яратам» һәм башҡа йырҙар авторы)
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1940 йыл]]: Джон Леннон, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] [[йыр]]сыһы.
* [[1959 йыл]]: Борис Немцов, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[сәйәсмән]]е.
* [[1966 йыл]]: Дэвид Кэмерон, [[Бөйөк Британия]] премьер-министры.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:9 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1857 йыл]]: Йозеф Рессель, [[Австрия]] уйлап табыусыһы.
* [[1967 йыл]]: [[Че Гевара]], [[Куба]]ның революционеры һәм дәүләт эшмәкәре.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1997 йыл]]: Ғабдулла Рәхимҡолов, [[йыр]]сы, [[Татарстан]]дың халыҡ артисы.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К09]]
[[Категория:9 октябрь]]</text>
      <sha1>5zqhrlwnhqw5401wnuz7bpeiaempj40</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306827</id>
      <parentid>1306824</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T15:53:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1306827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20014" sha1="56dyuzhvr210vvlwcmk36ywxtx6z0h2" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''9 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 282-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 283-сө). Йыл аҙағынаса 83 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Почта көнө.
** Астрономия көнө.
** Ҡыҙыҡлы ваҡиғалар көнө.  
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Нанотехнологиялар көнө.
* {{Флагификация|Германия}}: [[Өләсәй]]ҙәр көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Рәсәйҙең хәрби дан көнө. Кавказ өсөн алышта совет ғәскәрҙәренең немец-фашист ғәскәрҙәрен ҡыйратыуы (1943).
* {{Уганда}} [[Уганда]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығын Махсус янғын һағы көнө.
* {{Флагификация|Әрмәнстан}}: Альпинистар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[2006 йыл]]: [[Төньяҡ Корея]]ла беренсе ядро ҡоралын һынау үткәрелә.

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Будников Пётр Петрович]] (1885—6.12.1968), [[Органик булмаған химия|химик-неорганик]]-[[фән]]-ғалим. [[Украина ССР-ы]] Фәндәр Академияһы 1941—1943 йылдарҙа [[Өфө]]лә эвакуацияла булғанда [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] ҡарамағындағы Төҙөлөш материалдары институтының директор урынбаҫары. СССР Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (1939), Украина ССР-ы Фәндәр Академияһы академигы (1939). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1965). Өс тапҡыр Сталин премияһы лауреаты (1942, 1950, 1952). Сығышы менән [[Смоленск]] ҡалаһынан.
* [[Әлфиә Аҡбутина]] (1955), [[Журналистика|журналист]], [[тәржемә]]се. 1988 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 2015 йылдан [[Башҡорт Википедияһы]] мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997), [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2005).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Виноградова Ирина Леонидовна]] (1970), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[электр]]ик-ғалим. 1992 йылдан [[Өфө]]ләге «Молния» ғилми-производство предприятиеһының инженер-конструкторы, 2003 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы]] (1896—21.12.1925), [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре, [[Журналистика|журналист]] һәм яҙыусы. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғыштарында]] ҡатнашыусы. 1921—1924 йылдарҙа [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]] Рәйесе, [[РКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның сәйәси секретары, [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] Рәйесе урынбаҫары; [[Башҡорт теле]]н бойомға ашырыу буйынса комиссия рәйесе. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1921).
* [[Буянов Иван Фёдорович]] (1926—30.04.1976), механизатор. 1961—1971 йылдарҙа [[Күгәрсен районы]] «Октябрь» совхозы комбайнеры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Арҙат (Күгәрсен районы)|Арҙат]] ауылынан.
* [[Григорьев Юрий Николаевич]] (1951), [[Живопись|рәссам]], график, [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1977 йылдан [[Өфө]]нөң 1-се сәнғәт мәктәбе, 1989 йылдан А. А. Кузнецов исемендәге 1-се балалар художество мәктәбе уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2002—2012 йылдарҙа Республика мәғариф буйынса уҡытыу-методик үҙәгенең өлкән методисы. 2000 йылдан Рәсәйҙең Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2001). [[Һынлы сәнғәт]] йәмғиәте рәйесе (1990). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Львов өлкәһе]] Самбор ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Новокшенов Виктор Юрьевич]] (1951), [[Математика|математик]]-[[фән|ғалим]]. 1974 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның һәм хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең Математика институты ғилми хеҙмәткәре, 1981 йылдан өлкән, 1988 йылдан – төп, 1994 йылдан һәм 2014 йылда – баш ғилми хеҙмәткәр; 1997 йылдан математика-физика бүлеге мөдире; бер үк ваҡытта 1976—1979 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] hәм 1996—2013 йылдарҙа [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2001), физика-математика фәндәре докторы (1988), профессор (1996). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Стрельцов Николай Васильевич]] (1927—1965), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1960 йылдың февраленән «Шкаповнефтестрой» тресының баш инженеры, 1961 йылдың декабренән — идарасыһы. [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] [[Бәләбәй]] ҡала комитетының бюро ағзаһы, бер нисә саҡырылыш ҡала советы депутаты. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]] [[Покровка (Бәләбәй районы)|Покровка]] ауылынан. 
* [[Нафиҡова Асия Заҡуан ҡыҙы]] (1932—4.02.1995), театр актёры, 1956—1994 йылдарҙа [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] артисы. 1956 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы|РСФСР-ҙың атҡаҙанған]] (1982), [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы|Башҡорт АССР-ының халыҡ]] (1972) артисы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Муллағәлиева Земфира Мөхәррәм ҡыҙы]] (1947), [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]]. [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының «Майҙан» гәзитен ойоштороусы һәм уның мөхәррире. [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы. Стәрлетамаҡ ҡалаһының [[Ғәли Ибраһимов]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2003). Сығышы менән [[Әлшәй районы]] [[Хәнйәр]] ауылынан. }} 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Наил Ғәлиев]] (төп исеме [[Николай Голов]], 1928—7.02.2005), [[музыка]]нт-баянсы, композитор. 1957—1998 йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның баянсы-концертмейстры, «Өфө уттары» исемле тәүге башҡорт профессионал эстрада-инструменталь ансамблен ойоштороусы һәм уның художество етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1988). 
* [[Әхмәҙуллина Раушания Зәки ҡыҙы]] (1948), [[китапхана]]сы. 1995—2006 йылдарҙа [[Балтас районы]] үҙәкләштерелгән [[китапхана|китапхана системаһы]] директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Адршин Римат Ямур улы]] (1958), [[төҙөлөш |төҙөлөш тармағы]] хеҙмәткәре. 1974 йылдан [[«Салауатстрой» тресы]] 5-се төҙөлөш  идаралығының балта оҫтаһы, бригадиры, 1979 йылдан 50-се ПМК-ның балта оҫтаһы, 1989 йылдан — прорабы. 2005—2008 йылдарҙа «Салауатстрой» тресының 3-сө төҙөлөш  идаралығының участка начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Стәрлетамаҡ районы]]ның Аллағыуат ауылынан.
* [[Псәнчин Юлай Вәли улы]] (1963), [[Тел белеме|тел белгесе]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2001), профессор (2009). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2013). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Әмирова Виктория Радек ҡыҙы]] (1963), табип-педиатр-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2002), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2009). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Жеребцов Владимир Валерьевич]] (1968), [[Электротехника|электротехник]], [[Журналистика|журналист]] һәм [[Драма (жанр)|драма]]тург. 1993 йылдан [[«Стерлитамакский рабочий» гәзите]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 2012—2015 йылдарҙа — баҫманың мөхәррире. 1996 йылдан Башҡортостан Республикаһының Журналистар, 2009 йылдан — [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, төрлө кимәл ижади конкурстар лауреаты. Сығышы менән ошо ҡаланан. }} 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Кольцов Александр Алексеевич]] (1924—22.05.2011), [[Инженерлыҡ эше|инженер-электрик]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Техник фәндәр докторы (1971), профессор (1973). Сығышы менән хәҙерге [[Һамар]] ҡалаһынан.
* [[Фуртат Юрий Александрович]] (1924–10.04.1996), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Теләкбирҙин Булат Ғәбиҙулла улы]] (1949—17.08.2021), юрист, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[суд]] органдары хеҙмәткәре. 1988—1998 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Юғары суды рәйесе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы. Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]] Мосеев ауылынан. 
* [[Утляков Геннадий Иванович]] (1949–24.12.2010), инженер‑электромеханик-ғалим, юғары мәктәп хеҙмәткәре. 1994—2003 йылдарҙа [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]ның фәнни эштәр буйынса проректор урынбаҫары. Техник фәндәр докторы (2000), профессор (2005). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Щукин Василий Николаевич]] (1949), [[нефть|нефтсе]]. 1994—1995 йылдарҙа «Когалымнефтепрогресс» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директор урынбаҫары, 1995 йылдан — Рәсәй инновацион яғыулыҡ-энергетика компанияһы — «РИТЭК»тың генераль директор урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның нефть һәм газ сәнәғәтенең (1996) һәм [[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра]]ның нефть-газ сығарыу сәнәғәтенең (2007) атҡаҙанған хеҙмәткәре, Нефть сәнәғәте отличнигы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Балаҡатай районы]] [[Яңы Балаҡатай]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:9 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1874 йыл]]: Николай Рерих, [[Рәсәй империяһы]] [[Һынлы сәнғәт|рәссамы]].
* [[1935 йыл]]: Илдус Яҡупов, [[Татарстан]] композиторы. («Йәшлегемә кире ҡайтыр инем», «Яҙғы таң», «Зәңгәр күккә ҡарап атлайым», «Яратам» һәм башҡа йырҙар авторы)
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1940 йыл]]: Джон Леннон, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] [[йыр]]сыһы.
* [[1959 йыл]]: Борис Немцов, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[сәйәсмән]]е.
* [[1966 йыл]]: Дэвид Кэмерон, [[Бөйөк Британия]] премьер-министры.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:9 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1857 йыл]]: Йозеф Рессель, [[Австрия]] уйлап табыусыһы.
* [[1967 йыл]]: [[Че Гевара]], [[Куба]]ның революционеры һәм дәүләт эшмәкәре.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1997 йыл]]: Ғабдулла Рәхимҡолов, [[йыр]]сы, [[Татарстан]]дың халыҡ артисы.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К09]]
[[Категория:9 октябрь]]</text>
      <sha1>56dyuzhvr210vvlwcmk36ywxtx6z0h2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306832</id>
      <parentid>1306827</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T16:32:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1306832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21043" sha1="s7k7gfhwga9mef274xxb6yaqjuq3liu" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''9 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 282-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 283-сө). Йыл аҙағынаса 83 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Почта көнө.
** Астрономия көнө.
** Ҡыҙыҡлы ваҡиғалар көнө.  
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Нанотехнологиялар көнө.
* {{Флагификация|Германия}}: [[Өләсәй]]ҙәр көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Рәсәйҙең хәрби дан көнө. Кавказ өсөн алышта совет ғәскәрҙәренең немец-фашист ғәскәрҙәрен ҡыйратыуы (1943).
* {{Уганда}} [[Уганда]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығын Махсус янғын һағы көнө.
* {{Флагификация|Әрмәнстан}}: Альпинистар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[2006 йыл]]: [[Төньяҡ Корея]]ла беренсе ядро ҡоралын һынау үткәрелә.

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Будников Пётр Петрович]] (1885—6.12.1968), [[Органик булмаған химия|химик-неорганик]]-[[фән]]-ғалим. [[Украина ССР-ы]] Фәндәр Академияһы 1941—1943 йылдарҙа [[Өфө]]лә эвакуацияла булғанда [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] ҡарамағындағы Төҙөлөш материалдары институтының директор урынбаҫары. СССР Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (1939), Украина ССР-ы Фәндәр Академияһы академигы (1939). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1965). Өс тапҡыр Сталин премияһы лауреаты (1942, 1950, 1952). Сығышы менән [[Смоленск]] ҡалаһынан.
* [[Әлфиә Аҡбутина]] (1955), [[Журналистика|журналист]], [[тәржемә]]се. 1988 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 2015 йылдан [[Башҡорт Википедияһы]] мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997), [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2005).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Виноградова Ирина Леонидовна]] (1970), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[электр]]ик-ғалим. 1992 йылдан [[Өфө]]ләге «Молния» ғилми-производство предприятиеһының инженер-конструкторы, 2003 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы]] (1896—21.12.1925), [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре, [[Журналистика|журналист]] һәм яҙыусы. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғыштарында]] ҡатнашыусы. 1921—1924 йылдарҙа [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]] Рәйесе, [[РКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның сәйәси секретары, [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] Рәйесе урынбаҫары; [[Башҡорт теле]]н бойомға ашырыу буйынса комиссия рәйесе. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1921).
* [[Буянов Иван Фёдорович]] (1926—30.04.1976), механизатор. 1961—1971 йылдарҙа [[Күгәрсен районы]] «Октябрь» совхозы комбайнеры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Арҙат (Күгәрсен районы)|Арҙат]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = 
* [[Плечной Александр Львович]] (1946), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1972 йылдан [[Өфө моторҙар эшләү заводы]]ның һәм [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]нең [[Технология|технологы]], техник контроль бюроһы начальнигы, баш инженер урынбаҫары, техник директор урынбаҫары, 2011—2015 йылдарҙа — генераль директор урынбаҫары—сифат буйынса директор. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (2000). [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Авиация сәнәғәте министрлығының сифат отличнигы (1984). Почётлы моторҙар эшләүсе (2008). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Григорьев Юрий Николаевич]] (1951), [[Живопись|рәссам]], график, [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1977 йылдан [[Өфө]]нөң 1-се сәнғәт мәктәбе, 1989 йылдан А. А. Кузнецов исемендәге 1-се балалар художество мәктәбе уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2002—2012 йылдарҙа Республика мәғариф буйынса уҡытыу-методик үҙәгенең өлкән методисы. 2000 йылдан Рәсәйҙең Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2001). [[Һынлы сәнғәт]] йәмғиәте рәйесе (1990). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Львов өлкәһе]] Самбор ҡалаһынан.
* [[Новокшенов Виктор Юрьевич]] (1951), [[Математика|математик]]-[[фән|ғалим]]. 1974 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның һәм хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең Математика институты ғилми хеҙмәткәре, 1981 йылдан өлкән, 1988 йылдан – төп, 1994 йылдан һәм 2014 йылда – баш ғилми хеҙмәткәр; 1997 йылдан математика-физика бүлеге мөдире; бер үк ваҡытта 1976—1979 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] hәм 1996—2013 йылдарҙа [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2001), физика-математика фәндәре докторы (1988), профессор (1996). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Стрельцов Николай Васильевич]] (1927—1965), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1960 йылдың февраленән «Шкаповнефтестрой» тресының баш инженеры, 1961 йылдың декабренән — идарасыһы. [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] [[Бәләбәй]] ҡала комитетының бюро ағзаһы, бер нисә саҡырылыш ҡала советы депутаты. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]] [[Покровка (Бәләбәй районы)|Покровка]] ауылынан. 
* [[Нафиҡова Асия Заҡуан ҡыҙы]] (1932—4.02.1995), театр актёры, 1956—1994 йылдарҙа [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] артисы. 1956 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы|РСФСР-ҙың атҡаҙанған]] (1982), [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы|Башҡорт АССР-ының халыҡ]] (1972) артисы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Муллағәлиева Земфира Мөхәррәм ҡыҙы]] (1947), [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]]. [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының «Майҙан» гәзитен ойоштороусы һәм уның мөхәррире. [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы. Стәрлетамаҡ ҡалаһының [[Ғәли Ибраһимов]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2003). Сығышы менән [[Әлшәй районы]] [[Хәнйәр]] ауылынан. }} 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Наил Ғәлиев]] (төп исеме [[Николай Голов]], 1928—7.02.2005), [[музыка]]нт-баянсы, композитор. 1957—1998 йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның баянсы-концертмейстры, «Өфө уттары» исемле тәүге башҡорт профессионал эстрада-инструменталь ансамблен ойоштороусы һәм уның художество етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1988). 
* [[Әхмәҙуллина Раушания Зәки ҡыҙы]] (1948), [[китапхана]]сы. 1995—2006 йылдарҙа [[Балтас районы]] үҙәкләштерелгән [[китапхана|китапхана системаһы]] директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Адршин Римат Ямур улы]] (1958), [[төҙөлөш |төҙөлөш тармағы]] хеҙмәткәре. 1974 йылдан [[«Салауатстрой» тресы]] 5-се төҙөлөш  идаралығының балта оҫтаһы, бригадиры, 1979 йылдан 50-се ПМК-ның балта оҫтаһы, 1989 йылдан — прорабы. 2005—2008 йылдарҙа «Салауатстрой» тресының 3-сө төҙөлөш  идаралығының участка начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Стәрлетамаҡ районы]]ның Аллағыуат ауылынан.
* [[Псәнчин Юлай Вәли улы]] (1963), [[Тел белеме|тел белгесе]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2001), профессор (2009). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2013). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Әмирова Виктория Радек ҡыҙы]] (1963), табип-педиатр-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2002), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2009). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Жеребцов Владимир Валерьевич]] (1968), [[Электротехника|электротехник]], [[Журналистика|журналист]] һәм [[Драма (жанр)|драма]]тург. 1993 йылдан [[«Стерлитамакский рабочий» гәзите]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 2012—2015 йылдарҙа — баҫманың мөхәррире. 1996 йылдан Башҡортостан Республикаһының Журналистар, 2009 йылдан — [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, төрлө кимәл ижади конкурстар лауреаты. Сығышы менән ошо ҡаланан. }} 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Кольцов Александр Алексеевич]] (1924—22.05.2011), [[Инженерлыҡ эше|инженер-электрик]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Техник фәндәр докторы (1971), профессор (1973). Сығышы менән хәҙерге [[Һамар]] ҡалаһынан.
* [[Фуртат Юрий Александрович]] (1924–10.04.1996), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Теләкбирҙин Булат Ғәбиҙулла улы]] (1949—17.08.2021), юрист, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[суд]] органдары хеҙмәткәре. 1988—1998 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Юғары суды рәйесе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы. Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]] Мосеев ауылынан. 
* [[Утляков Геннадий Иванович]] (1949–24.12.2010), инженер‑электромеханик-ғалим, юғары мәктәп хеҙмәткәре. 1994—2003 йылдарҙа [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]ның фәнни эштәр буйынса проректор урынбаҫары. Техник фәндәр докторы (2000), профессор (2005). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Щукин Василий Николаевич]] (1949), [[нефть|нефтсе]]. 1994—1995 йылдарҙа «Когалымнефтепрогресс» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директор урынбаҫары, 1995 йылдан — Рәсәй инновацион яғыулыҡ-энергетика компанияһы — «РИТЭК»тың генераль директор урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның нефть һәм газ сәнәғәтенең (1996) һәм [[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра]]ның нефть-газ сығарыу сәнәғәтенең (2007) атҡаҙанған хеҙмәткәре, Нефть сәнәғәте отличнигы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Балаҡатай районы]] [[Яңы Балаҡатай]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:9 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1874 йыл]]: Николай Рерих, [[Рәсәй империяһы]] [[Һынлы сәнғәт|рәссамы]].
* [[1935 йыл]]: Илдус Яҡупов, [[Татарстан]] композиторы. («Йәшлегемә кире ҡайтыр инем», «Яҙғы таң», «Зәңгәр күккә ҡарап атлайым», «Яратам» һәм башҡа йырҙар авторы)
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1940 йыл]]: Джон Леннон, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] [[йыр]]сыһы.
* [[1959 йыл]]: Борис Немцов, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[сәйәсмән]]е.
* [[1966 йыл]]: Дэвид Кэмерон, [[Бөйөк Британия]] премьер-министры.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:9 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1857 йыл]]: Йозеф Рессель, [[Австрия]] уйлап табыусыһы.
* [[1967 йыл]]: [[Че Гевара]], [[Куба]]ның революционеры һәм дәүләт эшмәкәре.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1997 йыл]]: Ғабдулла Рәхимҡолов, [[йыр]]сы, [[Татарстан]]дың халыҡ артисы.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К09]]
[[Категория:9 октябрь]]</text>
      <sha1>s7k7gfhwga9mef274xxb6yaqjuq3liu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>10 октябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67657</id>
    <revision>
      <id>1306867</id>
      <parentid>1255754</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T08:15:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1306867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41442" sha1="or3oax4xnj92iugy7kt9rh0627prp51" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''10 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 283-сө көнө ([[кәбисә йыл]]ында 284-се). Йыл аҙағына тиклем 82 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Психологик сәләмәтлек көнө. 
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя [[бутҡа]] көнө. 
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Польша}} [[Польша]]: [[Ағас]] ултыртыу көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Беларусь}}: Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1931 йыл]]: [[Иглин районы|Иглин район]] [[гәзит]]енең беренсе һаны донъя күрә. 
* [[1931 йыл]]: [[Өфө районы|Өфө район]] гәзитенең тәүге һаны баҫыла. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1932 йыл]]: ДнепроГЭС файҙаланыуға тапшырыла.
* [[1933 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] тәү тапҡыр кер йыуыу порошогы һатыуға сығарыла.
* [[1943 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] Богдан Хмельницкий ордены булдырыла.
* [[1956 йыл]]: СССР-ҙа беренсе Газ-М21 «Волга» сығарыла.
* [[1964 йыл]]: [[Токио]]ла XVIII [[Олимпия уйындары]] башлана. 
* [[2006 йыл]]: {{comment|«Бәйләнештә»|«ВКонтакте»}} социаль селтәре эшләй башлай.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Юлбирҙин Арыҫланбәк Харис улы]] (1925—3.03.1996), хужалыҡ, [[КПСС|партия]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1952 йылдан «Двигательмонтаж» тресы [[Салауат (ҡала)|Салауат]] монтаж идаралығының өлкән мастеры, 1954 йылдан — цех, 1956 йылдан — бүлек начальнигы, 1957—1968 йылдарҙа баш инженер. 1970 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире урынбаҫары, 1975—1987 йылдарҙа мөдире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 9—11-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1985), СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты  (1985). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1981), 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1963, 1971) кавалеры.
* [[Фуфаев Анатолий Иванович]] (1935), зоотехник, партия һәм йәмәғәт эшмәкәре. КПСС-тың [[Мәсетле районы|Мәсетле]], [[Иглин районы|Иглин]] һәм [[Ҡырмыҫҡалы районы|Ҡырмыҫҡалы]] район комитеттарының элекке беренсе секретары. 1976—1980 һәм 1980—1984 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы Барашовка ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хәбиров Илдус Хәйбулла улы]] (1935—29.05.2007), балет артисы, балетмейстер, педагог. 1955—1978 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]ның балет солисы, бер үк ваҡытта 1975—1976 йылдарҙа баш балетмейстеры; 1980—1981 йылдарҙа хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]]нең художество етәксеһе, 1992—1996 йылдарҙа хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының баш балетмейстеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1963). Бөтә Союз балет артистары конкурсы (1957), Бөтә Рәсәй эстрада артистары конкурсы (1963) лауреаты.
* [[Ғишваров Әнәс Сәйет улы]] (1950), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1975 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, 2001 йылдан авиация двигателдәре кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1993), профессор (1994). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың [[Коканд]] ҡалаһынан.
* [[Шәүәлиев Дамир Әхәт улы]] (1975), ғалим-химик, хужалыҡ эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2005—2014 йылдарҙа «Газпром Нефтехим Салауат» берекмәһенең, 2018 йылдан — «SNH Group» холдингының генераль директоры. Химия фәндәре кандидаты (2017), доцент. [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] почётлы гражданы (2012). 
* [[Савченко Оксана Владимировна]] (1990), [[спорт]]сы, [[йөҙөү]]се, йәмәғәт эшмәкәре. [[Паралимпия уйындары|Паралимпия]] резервы спорт мәктәбе директоры. Башҡортостан Республикаһының бишенсе һәм алтынсы саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Паралимпия уйындарының, 2008 һәм 2012 йылдарҙағы Йәйге Паралимпия уйындарының һигеҙ тапҡыр чемпионы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған спорт мастеры. [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]], [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]], Башҡортостан Республикаһының [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] ордендары кавалеры. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Абыҙбаев Ибраһим Хафиз улы]] (1901—8.12.1937), [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре, [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1926 йылдан [[ВКП(б)]]-ның [[Тамъян-Ҡатай кантоны|Тамъян-Ҡатай]] һәм [[Йылайыр кантоны|Йылайыр]] кантон комитеттары хеҙмәткәре; 1928 йылдан — [[Өфө]]ләге В. И. Ленин исемендәге республика башҡорт мәктәбе директоры; 1930 йылдан — ВКП(б)-ның [[Арғаяш кантоны|Арғаяш кантон]] комитетының яуаплы секретары, 1931—1935 йылдарҙа [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире; 1937 йылдың июненән [[Башҡорт АССР-ы]]ның мәғариф халыҡ комиссары. Сәйәси золом ҡорбаны. 
* [[Ивашков Иван Григорьевич]] (1926—2001), [[опера]] [[йыр]]сыһы. 1960—1990 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]ның әйҙәүсе солисы, бер үк ваҡытта 1980 йылдан [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1977). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Луганск өлкәһе]] Троицкий районы Демино ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәбиҙуллин Зәйнулла Ғәйнулла улы]] (1941—8.08.2014), [[фән|ғалим]]-[[Микробиология|микробиолог]], йәмәғәтсе. 1975 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, өлкән ғилми хеҙмәткәр, шул иҫәптән 1984 йылдан — микробиология кафедраһы мөдире. 1992—2014 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһы|Бөтә Рәсәй]] эпидемиологтар, микробиологтар һәм паразитологтар йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (2001) атҡаҙанған фән эшмәкәре, СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1987). 
* [[Пантух Борис Израйлевич]] (1941—6.10.2000), ғалим-[[Химик технология|химик-технолог]]. 1967 йылдан [[Стәрлетамаҡ нефтехимия заводы]]ның лаборатория начальнигы, 1980—1982 йылдарҙа завод директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары, 1992 йылдан — ғилми тикшеренеү үҙәге директоры. Техник фәндәр докторы (1987). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1985), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1985) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1989). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән [[Рыбинск]] ҡалаһынан.
* [[Усманов Рәүеф Шәрифйән улы]] (1941), [[төҙөлөш]] тармағы ветераны. 1964—2001 йылдарҙа [[Кушнаренко]] колхоз-ара төҙөлөш ойошмаһының баш инженеры. Башҡортостандының атҡаҙанған төҙөүсеһе. 
* [[Вилданов Фәнил Гәрәй улы]] (1946), [[ауыл хужалығы]] һәм муниципаль хеҙмәт ветераны, ғалим-агроном. 1995—2001 йылдарҙа [[Әлшәй районы|Әлшәй район]] хакимиәте башлығы. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Сәпәш]] ауылынан.
* [[Кузнецов Юрий Васильевич]] (1946), [[мәҙәниәт]] өлкәһе ветераны. 1964—1978 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] «Нефтехимик» мәҙәниәт һарайы ойоштороусыһы, директор урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Тимашевка (Ишембай районы)|Тимашевка]] ауылынан.
* [[Давыдович Михаил Григорьевич]] (1956), ғалим-[[Эндокринология|эндокринолог]]. 1980 йылдан [[Өфө]] дауаханалары табибы, шул иҫәптән 2000 йылдан — 3-сө Республика клиник дауаханаһының бүлек мөдире; 2002 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университетының Дипломдан һуң белем биреү институты уҡытыусыһы. Бер үк ваҡытта 2000 йылғы [[Паралимпия уйындары]]нда Рәсәй йыйылма командаһының һәм 2005—2006 йылдарҙа трамплиндан саңғыла һикереүҙә, саңғы буйынса икебәйгелә Рәсәй олимпия йыйылма командаларының баш табибы. Медицина фәндәре докторы (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2000). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Ҡотләхмәтов Азат Нуриәхмәт улы]] (1956—7.06.2021), [[дәүләт]] эшмәкәре, [[Педагогика|педагог]]. 2010—2012 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]]ның тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министры, 2012 йылдан [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] доценты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Мансур (Учалы районы)|Мансур]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Әбүбәкеров Риза Вәхит улы]] (1902—10.07.1938), [[дәүләт]] хеҙмәткәре. (1930—1935 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның мәғариф халыҡ комиссары. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Сабитов Сәлих Ғиззәт улы]] (1912—18.05.1979), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, гвардия уҡсылар полкының миномет ротаһы тоҫҡаусыһы, гвардия рядовойы. 1943 йылдан [[КПСС]] ағзаһы. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Илешев Ғөбәйҙулла Шәрип улы]] (1927—7.08.2009), [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сы, [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Тарих фәндәре докторы (1985), профессор (1988). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989).
* [[Лоцманов Юрий Александрович]] (1927—11.06.2016), ғалим-оториноларинголог. 1973—1983 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] ректоры, бер үк ваҡытта 1977 йылдан санитария, гигиена һәм стоматология факультеттарының ЛОР ауырыуҙары кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1972), профессор (1975). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры  (1981). 
* [[Собханғолов Рәүеф Дауыт улы]] (1927—11.07.1999), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1958 йылдан [[Хәйбулла районы]] «Таналыҡ»  совхозының Таштуғай бүлексәһе идарасыһы, 1985—1989 йылдарҙа — [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-гидротехник. «Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!» (1989) һәм Шәжәрә байрамын (1995) беренсе ойоштороусы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Йомағужа (Йылайыр районы)|Йомағужа]] ауылынан. 
* [[Байдәүләтов Мөхәмәт Ғәли улы]] (1932—2021), [[Педагогика|педагог]]. 1953 йылдан Хәйбулла районы Айыулы, 1955 йылдан [[Иләс]] мәктәбе уҡытыусыһы, 1966 йылдан — директоры; 1971—1994 йылдарҙа [[Байғусҡар]] урта мәктәбе директоры. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1990), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1969). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Ҡыуандыҡ районы]] Ҡатралы-Наҙарғол ауылынан.
* [[Арыҫланғужин Азат Ғәлимйән улы]] (1937—2001), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Бөрйән районы]] элекке «Маяҡ» колхозы рәйесе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Әбделмәнов Салауат Хөсәйен улы]] (1937—24.06.2002), [[мәғариф]], [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1961 йылдан (өҙөклөк менән) Хәйбулла районы мәктәптәре уҡытыусыһы, 1962 йылдан ВЛКСМ район комитетының икенсе һәм беренсе секретары; 1966 йылдан Башҡортостан уҡытыусылар белемен камилләштереү институты методисы, 1970 йылдан — директоры; 1976 йылдан Башҡортостан һөнәри-техник белем биреү идаралығы начальнигы урынбаҫары; 1985 йылдан — Өфө ҡала мәғариф бүлеге мөдире; 1990 йылдан республика Мәғариф министрлығының бүлек мөдире; 1996—2001 йылдарҙа «Салют» шифахана-һауыҡтырыу мәктәп-лагеры директоры. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы (1972) һәм Башҡортостан Республикаһының мәғариф (1997) отличнигы. 
* [[Крючков Анатолий Иванович]] (1947—11.07.2020), ауыл хужалығы, партия һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1987—1992 йылдарҙа халыҡ депутаттарының [[Мәсетле районы|Мәсетле район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, рәйесе. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1995) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты.
* [[Рәхмәтуллин Фәнис Сәлих улы]] (1947), [[тау]] инженеры-[[нефть|нефтсе]], рационализатор, [[Шиғриәт|шағир]]. 1965—2003 йылдарҙа (өҙөклөк менән) «Саҡмағошнефть»  [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу идаралығы операторы, мастеры, инженеры, өлкән инженеры, цех начальнигы урынбаҫары, цех начальнигы. Ун шиғри йыйынтыҡ авторы.  Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (2002), [[Рәсәй]]ҙең почётлы нефтсеһе (2001). [[Дүртөйлө районы]]ның [[Назар Нәжми]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2016). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Үрге Маншыр]] ауылынан.
* [[Ғәзизов Хафиз Солтан улы]] (1952), [[спорт]]сы, тренер, йәмәғәтсе. 1998 йылдан Дәүләт учреждениелары хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Туймазы территориаль ойошмаһы рәйесе, «Алые паруса» үҙәк балалар мәҙәниәт паркының элекке баш белгесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры, [[Туймазы районы]]ның почётлы гражданы (2022). 
* [[Ҡолонбаева Асия Сәфәрғәли ҡыҙы]] (1952), табип-невролог. 1977 йылдан [[Баймаҡ]] үҙәк ҡала дауаханаһы табибы, 2003 йылдан — неврология бүлеге мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998). Сығышы менән ошо ҡаланан.
* [[Сенченко Татьяна Васильевна]] (1952), тренер. [[Белорет]] ҡалаһы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең [[еңел атлетика]] буйынса өлкән тренер-уҡытыусыһы, Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура һәм спорт хеҙмәткәре. 
* [[Мишуковская Галина Сергеевна]] (1957), ғалим-биолог-биохимик, [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] профессоры, биология фәндәре докторы (2008).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Хәсәнов Хәмит Кәли улы]] (1908—28.12.1983), [[Агрономия|агроном]]-[[фән|ғалим]], йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1950 йылдан Башҡортостан ғилми-тикшеренеү баҫыу тәжрибә станцияһы директорының фән эштәре буйынса урынбаҫары, бер үк ваҡытта механизация бүлеге мөдире, 1952 йылдан станция директоры; 1956 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] директоры; 1961—1975 йылдарҙа [[Баймаҡ районы|Баймаҡ]] тәжрибә-производство хужалығының өлкән ғилми хеҙмәткәре. 1955—1980 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы фән һәм техника йәмғиәтенең идара рәйесе. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (1952). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1978). Ике 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1943, 1948), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1956) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Теләүембәт|Теләүмбәт]] ауылынан.
* [[Әхмәтов Хәлил Атаулла улы]] (1908—10.10.1974), [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|Совет-фин]] һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, снайпер. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы һәм 3-сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] ордендары кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Фәйзрәхман Зәғәфүрәнов]] (1913—5.09.1975), [[мәғариф]], [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. Совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. 1950—1967 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумы Рәйесе. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1940), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957, 1963) һәм «Почёт Билдәһе» (1949) ордендары кавалеры. 
* [[Мәрәсов Әбүбәкер Рәхмәт улы]] (1918—13.06.1998), слесарь. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1952—1978 йылдарҙа «Салауатнефтемаш» берекмәһе эшсеһе. [[Ленин ордены|Ленин]]  (1966), 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм «Почёт Билдәһе» (1956) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бөрйән  районы]] [[Нәби]] ауылынан.
* [[Туҡаев Рифҡәт Ғәлимйән улы]] (1923—19.06.1995), [[уҡытыусы]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, айырым разведка ротаһының отделение командиры, старшина. Дан орденының тулы кавалеры. Үзбәк ССР‑ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975). [[СССР]]‑ҙың мәғариф отличнигы (1984).
* [[Кәримов Дауыт Сыңғыҙ улы]] (1928—?), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1949—1998 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозының [[һарыҡ]] көтөүсеһе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1986) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ибраһим (Баймаҡ районы)|Ибраһим]] ауылынан.
* [[Сәхибгәрәев Әҙхәт Сәхибгәрәй улы]] (1933—17.11.2008), механизатор. [[Дүртөйлө районы]] «Победа» колхозы [[трактор]]сыһы, 1973 йылдан — слесарь, 1978—1991 йылдарҙа колхоз рәйесенең техника буйынса ярҙамсыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Яндыҙ]] ауылынан.
* [[Яҡупов Фәнүс Даян улы]] (1938), ауыл хужалығы һәм урындағы башҡарма орган хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1973 йылдан [[Краснокама районы]] «Кама» колхозы,  1977—1988 йылдарҙа халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйесе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Ҡабан]] ауылынан.
* [[Зиннуров Әйүп Сәхипнур улы]] (1943—18.12.2020), [[бейеү]]се, рәссам-модельер. [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле]]нең элекке бейеүсеһе.  [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]]. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Ҡунаҡбай (Учалы районы)|Ҡунаҡбай]] ауылынан.
* [[Абросимов Владимир Сергеевич]] (1948—15.08.2018), [[театр]] артисы, режиссёр. 1975 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Рус дәүләт академия драма театры|Башҡортостан Республикаһының Рус дәүләт академия драма театры]] актёры, 1991—1993 йылдарҙа [[Чита]] өлкә драма театры режиссёры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (2007), [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2003).  
* [[Тереғолов Флорид Шамил улы]] (1953), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]], комсомол, урындағы башҡарма, [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] органдар, [[машиналар эшләү]] һәм [[газ]] тармағы хеҙмәткәре. 1978 йылдан ВЛКСМ-дың [[Туймазы]] ҡала комитетының икенсе, 1979 йылдан — беренсе секретары; 1990 йылдан ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе, ҡала хакимиәте башлығы; Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1993) Юғары Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1993), Рәсәйҙең почётлы машина эшләүсеһе (2003), ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1980), Туймазы ҡалаһының почётлы гражданы (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Комсомол (Бүздәк районы)|Комсомол]] ауылынан.
* [[Тутаев Шәфҡәт Ғәли улы]] (1953), [[Педагогика|педагог]], мәғариф, урындағы башҡарма, партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1975 йылдан Баймаҡ районы мәктәптәре уҡытыусыһы, директоры; 1980 йылдан Түбә ҡасаба советы рәйесе; 1989 йылдан КПСС-тың Баймаҡ район комитетының идеология бүлеге, 1991—1994 йылдарҙа район советы башҡарма комитетының бүлек мөдире, район хакимиәте башлығы урынбаҫары; 1999 йылдан Башҡортостан Республикаһының [[ЮНЕСКО]] эштәре буйынса комитетының яуаплы секретары; 2006—2010 йылдарҙа Мәҙәниәт министрлығының бүлек начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009), Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Түбә]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Аскин Ғәйфетдин Ғәфиәт улы]] (1924—27.09.2007), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, артиллерия полкының орудие командиры, гвардия сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). [[Нуриман районы]]ның почётлы гражданы (2000).
* [[Сөләймән Муллабаев]] (1924—20.04.2003), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт шағиры, уҡытыусы. 1957 йылдан [[КПСС]], 1979 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), [[РСФСР]]‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1973). II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Баязитова Бәширә Мөхөтдин ҡыҙы]] (1929—2015), элемтә тармағы алдынғы. 1968–1985 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]]ның [[Түбә]] почта бүлексәһе начальнигы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған элемтәсеһе.
* [[Хәлимуллин Тәлғәт Хәлимулла улы]] (1929—2015), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. 1942–1989 йылдарҙа [[Ҡариҙел районы]]ның «Мерәсем» совхозы механизаторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған механизаторы (1981), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Мерәсем]] ауылынан.
* [[Шакирова Фәниә Ғәли ҡыҙы]] (1934), хеҙмәт ветераны. [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы|Республика китапханаһының]] элекке бүлек мөдире. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Исмәғилев Флүр Рәшит улы]] (1944, ғалим-инженер‑электромеханик, юғары мәктәп эшмәкәре. 1973—1979 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның административ‑хужалыҡ эштәре буйынса проректоры. 1982 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм артабан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]нда эшләй, шул иҫәптән 2003—2009 йылдарҙа — уҡыу‑уҡытыу эштәре буйынса, 2009—2013 йылдарҙа — ойоштороу‑хоҡуҡ мәсьәләләре буйынса проректор. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1997), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2007) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Нуриман районы]] [[Нимесләр]] ауылынан.
* [[Мәрҙәнов Зиннур Шәйхулла улы]] (1944), дәүләт эшмәкәре, эске эштәр органдары ветераны. 1993—2009 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығының Башҡортостан Республикаһындағы вәкиллеге етәксеһе. Отставкалағы милиция полковнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. [[Баҡалы районы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән ошо райондың [[Үҫтем]] ауылынан.
* [[Мөслимов Ғәбделйән Ғабдулхаҡ улы]] (1949), хеҙмәт ветераны. 1966 йылдан [[Мәсетле районы]] хужалыҡтары механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996). Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Мөслим (Мәсетле районы)|Яңы Мөслим]] ауылынан.
* [[Низаметдинов Рәйес Йәүҙәт улы]] (1964), бейеүсе, балетмейстер, режиссёр-ҡуйыусы, ҡурайсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005) һәм мәғариф отличнигы (1997). [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] (2000) һәм [[Учалы районы]]ның [[Муса Мортазин]] исемендәге премияһы (1996) лауреаты.
* [[Азамат Юлдашбаев]] (1964), уҡытыусы, журналист, шағир һәм әҙәби тәнҡитсе. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2005). Башҡортостан Республикаһының мәғәриф отличнигы. Рәсәйҙең В. М. Шукшин исемендәге әҙәби конкурсы лауреаты. «Йыл уҡытыусыһы» республика бәйгеһе еңеүсеһе (1996). «Халҡым йөҙө» премияһы лауреаты (2013). «Илһам шишмәһе» төбәк-ара поэзия фестивалендә Гран-при яулаусы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1913]]: Клод Симон, [[Франция]] яҙыусыһы, [[Нобель премияһы]] лауреаты (1985).
* [[1984]]: Павел Дуров, [[Рәсәй]] программисы, «Бәйләнештә» («ВКонтакте») социаль селтәренә программа һалыусы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1875]]: Алексей Толстой, [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы.
* [[1963]]: [[Эдит Пиаф]], [[Франция]] йырсыһы.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К10]]
[[Категория:10 октябрь]]</text>
      <sha1>or3oax4xnj92iugy7kt9rh0627prp51</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306874</id>
      <parentid>1306867</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T11:14:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт, күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1306874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42489" sha1="hycdcuyh2llzvpxkh06axr3ksums7vw" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''10 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 283-сө көнө ([[кәбисә йыл]]ында 284-се). Йыл аҙағына тиклем 82 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Психологик сәләмәтлек көнө. 
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя [[бутҡа]] көнө. 
** Күсеп йөрөүсе ҡоштар көнө (октябрҙең икенсе шәмбеһе).
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Польша}} [[Польша]]: [[Ағас]] ултыртыу көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]]: [[Ҡурай]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Беларусь}}: Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1931 йыл]]: [[Иглин районы|Иглин район]] [[гәзит]]енең беренсе һаны донъя күрә. 
* [[1931 йыл]]: [[Өфө районы|Өфө район]] гәзитенең тәүге һаны баҫыла. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1932 йыл]]: ДнепроГЭС файҙаланыуға тапшырыла.
* [[1933 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] тәү тапҡыр кер йыуыу порошогы һатыуға сығарыла.
* [[1943 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] Богдан Хмельницкий ордены булдырыла.
* [[1956 йыл]]: СССР-ҙа беренсе Газ-М21 «Волга» сығарыла.
* [[1964 йыл]]: [[Токио]]ла XVIII [[Олимпия уйындары]] башлана. 
* [[2006 йыл]]: {{comment|«Бәйләнештә»|«ВКонтакте»}} социаль селтәре эшләй башлай.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Юлбирҙин Арыҫланбәк Харис улы]] (1925—3.03.1996), хужалыҡ, [[КПСС|партия]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1952 йылдан «Двигательмонтаж» тресы [[Салауат (ҡала)|Салауат]] монтаж идаралығының өлкән мастеры, 1954 йылдан — цех, 1956 йылдан — бүлек начальнигы, 1957—1968 йылдарҙа баш инженер. 1970 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире урынбаҫары, 1975—1987 йылдарҙа мөдире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 9—11-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1985), СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты  (1985). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1981), 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1963, 1971) кавалеры.
* [[Фуфаев Анатолий Иванович]] (1935), зоотехник, партия һәм йәмәғәт эшмәкәре. КПСС-тың [[Мәсетле районы|Мәсетле]], [[Иглин районы|Иглин]] һәм [[Ҡырмыҫҡалы районы|Ҡырмыҫҡалы]] район комитеттарының элекке беренсе секретары. 1976—1980 һәм 1980—1984 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы Барашовка ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хәбиров Илдус Хәйбулла улы]] (1935—29.05.2007), балет артисы, балетмейстер, педагог. 1955—1978 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]ның балет солисы, бер үк ваҡытта 1975—1976 йылдарҙа баш балетмейстеры; 1980—1981 йылдарҙа хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]]нең художество етәксеһе, 1992—1996 йылдарҙа хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының баш балетмейстеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1963). Бөтә Союз балет артистары конкурсы (1957), Бөтә Рәсәй эстрада артистары конкурсы (1963) лауреаты.
* [[Ғишваров Әнәс Сәйет улы]] (1950), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1975 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, 2001 йылдан авиация двигателдәре кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1993), профессор (1994). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың [[Коканд]] ҡалаһынан.
* [[Шәүәлиев Дамир Әхәт улы]] (1975), ғалим-химик, хужалыҡ эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2005—2014 йылдарҙа «Газпром Нефтехим Салауат» берекмәһенең, 2018 йылдан — «SNH Group» холдингының генераль директоры. Химия фәндәре кандидаты (2017), доцент. [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] почётлы гражданы (2012). 
* [[Савченко Оксана Владимировна]] (1990), [[спорт]]сы, [[йөҙөү]]се, йәмәғәт эшмәкәре. [[Паралимпия уйындары|Паралимпия]] резервы спорт мәктәбе директоры. Башҡортостан Республикаһының бишенсе һәм алтынсы саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Паралимпия уйындарының, 2008 һәм 2012 йылдарҙағы Йәйге Паралимпия уйындарының һигеҙ тапҡыр чемпионы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған спорт мастеры. [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]], [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]], Башҡортостан Республикаһының [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] ордендары кавалеры. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Абыҙбаев Ибраһим Хафиз улы]] (1901—8.12.1937), [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре, [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1926 йылдан [[ВКП(б)]]-ның [[Тамъян-Ҡатай кантоны|Тамъян-Ҡатай]] һәм [[Йылайыр кантоны|Йылайыр]] кантон комитеттары хеҙмәткәре; 1928 йылдан — [[Өфө]]ләге В. И. Ленин исемендәге республика башҡорт мәктәбе директоры; 1930 йылдан — ВКП(б)-ның [[Арғаяш кантоны|Арғаяш кантон]] комитетының яуаплы секретары, 1931—1935 йылдарҙа [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире; 1937 йылдың июненән [[Башҡорт АССР-ы]]ның мәғариф халыҡ комиссары. Сәйәси золом ҡорбаны. 
* [[Ивашков Иван Григорьевич]] (1926—2001), [[опера]] [[йыр]]сыһы. 1960—1990 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡорт дәүләт академия опера һәм балет театры]]ның әйҙәүсе солисы, бер үк ваҡытта 1980 йылдан [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1977). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Луганск өлкәһе]] Троицкий районы Демино ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Шахов Михаил Никитович]] (1926—87.01.2013), механизатор. 1946—1986 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]]ның «Таналыҡ» [[совхоз]]ы [[трактор]]сыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1973) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Сидоровка (Йылайыр районы)|Сидоровка]] ауылынан. 
* [[Ғәбиҙуллин Зәйнулла Ғәйнулла улы]] (1941—8.08.2014), [[фән|ғалим]]-[[Микробиология|микробиолог]], йәмәғәтсе. 1975 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, өлкән ғилми хеҙмәткәр, шул иҫәптән 1984 йылдан — микробиология кафедраһы мөдире. 1992—2014 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһы|Бөтә Рәсәй]] эпидемиологтар, микробиологтар һәм паразитологтар йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (2001) атҡаҙанған фән эшмәкәре, СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1987). 
* [[Пантух Борис Израйлевич]] (1941—6.10.2000), ғалим-[[Химик технология|химик-технолог]]. 1967 йылдан [[Стәрлетамаҡ нефтехимия заводы]]ның лаборатория начальнигы, 1980—1982 йылдарҙа завод директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары, 1992 йылдан — ғилми тикшеренеү үҙәге директоры. Техник фәндәр докторы (1987). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1985), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1985) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1989). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986). Сығышы менән [[Рыбинск]] ҡалаһынан.
* [[Усманов Рәүеф Шәрифйән улы]] (1941), [[төҙөлөш]] тармағы ветераны. 1964—2001 йылдарҙа [[Кушнаренко]] колхоз-ара төҙөлөш ойошмаһының баш инженеры. Башҡортостандының атҡаҙанған төҙөүсеһе. 
* [[Вилданов Фәнил Гәрәй улы]] (1946), [[ауыл хужалығы]] һәм муниципаль хеҙмәт ветераны, ғалим-агроном. 1995—2001 йылдарҙа [[Әлшәй районы|Әлшәй район]] хакимиәте башлығы. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Сәпәш]] ауылынан.
* [[Кузнецов Юрий Васильевич]] (1946), [[мәҙәниәт]] өлкәһе ветераны. 1964—1978 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] «Нефтехимик» мәҙәниәт һарайы ойоштороусыһы, директор урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Тимашевка (Ишембай районы)|Тимашевка]] ауылынан.
* [[Давыдович Михаил Григорьевич]] (1956), ғалим-[[Эндокринология|эндокринолог]]. 1980 йылдан [[Өфө]] дауаханалары табибы, шул иҫәптән 2000 йылдан — 3-сө Республика клиник дауаханаһының бүлек мөдире; 2002 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университетының Дипломдан һуң белем биреү институты уҡытыусыһы. Бер үк ваҡытта 2000 йылғы [[Паралимпия уйындары]]нда Рәсәй йыйылма командаһының һәм 2005—2006 йылдарҙа трамплиндан саңғыла һикереүҙә, саңғы буйынса икебәйгелә Рәсәй олимпия йыйылма командаларының баш табибы. Медицина фәндәре докторы (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2000). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Ҡотләхмәтов Азат Нуриәхмәт улы]] (1956—7.06.2021), [[дәүләт]] эшмәкәре, [[Педагогика|педагог]]. 2010—2012 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министры, 2012 йылдан [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] доценты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Мансур (Учалы районы)|Мансур]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Әбүбәкеров Риза Вәхит улы]] (1902—10.07.1938), [[дәүләт]] хеҙмәткәре. (1930—1935 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның мәғариф халыҡ комиссары. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Сабитов Сәлих Ғиззәт улы]] (1912—18.05.1979), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, гвардия уҡсылар полкының миномет ротаһы тоҫҡаусыһы, гвардия рядовойы. 1943 йылдан [[КПСС]] ағзаһы. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Илешев Ғөбәйҙулла Шәрип улы]] (1927—7.08.2009), [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сы, [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Тарих фәндәре докторы (1985), профессор (1988). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989).
* [[Лоцманов Юрий Александрович]] (1927—11.06.2016), ғалим-оториноларинголог. 1973—1983 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] ректоры, бер үк ваҡытта 1977 йылдан санитария, гигиена һәм стоматология факультеттарының ЛОР ауырыуҙары кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1972), профессор (1975). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры  (1981). 
* [[Собханғолов Рәүеф Дауыт улы]] (1927—11.07.1999), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1958 йылдан [[Хәйбулла районы]] «Таналыҡ»  совхозының Таштуғай бүлексәһе идарасыһы, 1985—1989 йылдарҙа — [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-гидротехник. «Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!» (1989) һәм Шәжәрә байрамын (1995) беренсе ойоштороусы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Йомағужа (Йылайыр районы)|Йомағужа]] ауылынан. 
* [[Байдәүләтов Мөхәмәт Ғәли улы]] (1932—2021), [[Педагогика|педагог]]. 1953 йылдан Хәйбулла районы Айыулы, 1955 йылдан [[Иләс]] мәктәбе уҡытыусыһы, 1966 йылдан — директоры; 1971—1994 йылдарҙа [[Байғусҡар]] урта мәктәбе директоры. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1990), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1969). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Ҡыуандыҡ районы]] Ҡатралы-Наҙарғол ауылынан.
* [[Арыҫланғужин Азат Ғәлимйән улы]] (1937—2001), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Бөрйән районы]] элекке «Маяҡ» колхозы рәйесе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Әбделмәнов Салауат Хөсәйен улы]] (1937—24.06.2002), [[мәғариф]], [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1961 йылдан (өҙөклөк менән) Хәйбулла районы мәктәптәре уҡытыусыһы, 1962 йылдан ВЛКСМ район комитетының икенсе һәм беренсе секретары; 1966 йылдан Башҡортостан уҡытыусылар белемен камилләштереү институты методисы, 1970 йылдан — директоры; 1976 йылдан Башҡортостан һөнәри-техник белем биреү идаралығы начальнигы урынбаҫары; 1985 йылдан — Өфө ҡала мәғариф бүлеге мөдире; 1990 йылдан республика Мәғариф министрлығының бүлек мөдире; 1996—2001 йылдарҙа «Салют» шифахана-һауыҡтырыу мәктәп-лагеры директоры. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы (1972) һәм Башҡортостан Республикаһының мәғариф (1997) отличнигы. 
* [[Крючков Анатолий Иванович]] (1947—11.07.2020), ауыл хужалығы, партия һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1987—1992 йылдарҙа халыҡ депутаттарының [[Мәсетле районы|Мәсетле район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, рәйесе. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1995) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты.
* [[Рәхмәтуллин Фәнис Сәлих улы]] (1947), [[тау]] инженеры-[[нефть|нефтсе]], рационализатор, [[Шиғриәт|шағир]]. 1965—2003 йылдарҙа (өҙөклөк менән) «Саҡмағошнефть»  [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу идаралығы операторы, мастеры, инженеры, өлкән инженеры, цех начальнигы урынбаҫары, цех начальнигы. Ун шиғри йыйынтыҡ авторы.  Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (2002), [[Рәсәй]]ҙең почётлы нефтсеһе (2001). [[Дүртөйлө районы]]ның [[Назар Нәжми]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2016). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Үрге Маншыр]] ауылынан.
* [[Ғәзизов Хафиз Солтан улы]] (1952), [[спорт]]сы, тренер, йәмәғәтсе. 1998 йылдан Дәүләт учреждениелары хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Туймазы территориаль ойошмаһы рәйесе, «Алые паруса» үҙәк балалар мәҙәниәт паркының элекке баш белгесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры, [[Туймазы районы]]ның почётлы гражданы (2022). 
* [[Ҡолонбаева Асия Сәфәрғәли ҡыҙы]] (1952), табип-невролог. 1977 йылдан [[Баймаҡ]] үҙәк ҡала дауаханаһы табибы, 2003 йылдан — неврология бүлеге мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998). Сығышы менән ошо ҡаланан.
* [[Сенченко Татьяна Васильевна]] (1952), тренер. [[Белорет]] ҡалаһы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең [[еңел атлетика]] буйынса өлкән тренер-уҡытыусыһы, Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура һәм спорт хеҙмәткәре. 
* [[Мишуковская Галина Сергеевна]] (1957), ғалим-биолог-биохимик, [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] профессоры, биология фәндәре докторы (2008).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Хәсәнов Хәмит Кәли улы]] (1908—28.12.1983), [[Агрономия|агроном]]-[[фән|ғалим]], йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1950 йылдан Башҡортостан ғилми-тикшеренеү баҫыу тәжрибә станцияһы директорының фән эштәре буйынса урынбаҫары, бер үк ваҡытта механизация бүлеге мөдире, 1952 йылдан станция директоры; 1956 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] директоры; 1961—1975 йылдарҙа [[Баймаҡ районы|Баймаҡ]] тәжрибә-производство хужалығының өлкән ғилми хеҙмәткәре. 1955—1980 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы фән һәм техника йәмғиәтенең идара рәйесе. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (1952). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1978). Ике 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1943, 1948), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1956) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Теләүембәт|Теләүмбәт]] ауылынан.
* [[Әхмәтов Хәлил Атаулла улы]] (1908—10.10.1974), [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|Совет-фин]] һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, снайпер. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы һәм 3-сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] ордендары кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Фәйзрәхман Зәғәфүрәнов]] (1913—5.09.1975), [[мәғариф]], [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. Совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. 1950—1967 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумы Рәйесе. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1940), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957, 1963) һәм «Почёт Билдәһе» (1949) ордендары кавалеры. 
* [[Мәрәсов Әбүбәкер Рәхмәт улы]] (1918—13.06.1998), слесарь. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1952—1978 йылдарҙа «Салауатнефтемаш» берекмәһе эшсеһе. [[Ленин ордены|Ленин]]  (1966), 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм «Почёт Билдәһе» (1956) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бөрйән  районы]] [[Нәби]] ауылынан.
* [[Туҡаев Рифҡәт Ғәлимйән улы]] (1923—19.06.1995), [[уҡытыусы]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, айырым разведка ротаһының отделение командиры, старшина. Дан орденының тулы кавалеры. Үзбәк ССР‑ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975). [[СССР]]‑ҙың мәғариф отличнигы (1984).
* [[Кәримов Дауыт Сыңғыҙ улы]] (1928—?), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1949—1998 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозының [[һарыҡ]] көтөүсеһе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1986) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ибраһим (Баймаҡ районы)|Ибраһим]] ауылынан.
* [[Сәхибгәрәев Әҙхәт Сәхибгәрәй улы]] (1933—17.11.2008), механизатор. [[Дүртөйлө районы]] «Победа» колхозы [[трактор]]сыһы, 1973 йылдан — слесарь, 1978—1991 йылдарҙа колхоз рәйесенең техника буйынса ярҙамсыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Яндыҙ]] ауылынан.
* [[Яҡупов Фәнүс Даян улы]] (1938), ауыл хужалығы һәм урындағы башҡарма орган хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1973 йылдан [[Краснокама районы]] «Кама» колхозы,  1977—1988 йылдарҙа халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйесе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Ҡабан]] ауылынан.
* [[Зиннуров Әйүп Сәхипнур улы]] (1943—18.12.2020), [[бейеү]]се, рәссам-модельер. [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле]]нең элекке бейеүсеһе.  [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]]. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Ҡунаҡбай (Учалы районы)|Ҡунаҡбай]] ауылынан.
* [[Абросимов Владимир Сергеевич]] (1948—15.08.2018), [[театр]] артисы, режиссёр. 1975 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Рус дәүләт академия драма театры|Башҡортостан Республикаһының Рус дәүләт академия драма театры]] актёры, 1991—1993 йылдарҙа [[Чита]] өлкә драма театры режиссёры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (2007), [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2003).  
* [[Тереғолов Флорид Шамил улы]] (1953), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]], комсомол, урындағы башҡарма, [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] органдар, [[машиналар эшләү]] һәм [[газ]] тармағы хеҙмәткәре. 1978 йылдан ВЛКСМ-дың [[Туймазы]] ҡала комитетының икенсе, 1979 йылдан — беренсе секретары; 1990 йылдан ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе, ҡала хакимиәте башлығы; Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1993) Юғары Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1993), Рәсәйҙең почётлы машина эшләүсеһе (2003), ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1980), Туймазы ҡалаһының почётлы гражданы (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Комсомол (Бүздәк районы)|Комсомол]] ауылынан.
* [[Тутаев Шәфҡәт Ғәли улы]] (1953), [[Педагогика|педагог]], мәғариф, урындағы башҡарма, партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1975 йылдан Баймаҡ районы мәктәптәре уҡытыусыһы, директоры; 1980 йылдан Түбә ҡасаба советы рәйесе; 1989 йылдан КПСС-тың Баймаҡ район комитетының идеология бүлеге, 1991—1994 йылдарҙа район советы башҡарма комитетының бүлек мөдире, район хакимиәте башлығы урынбаҫары; 1999 йылдан Башҡортостан Республикаһының [[ЮНЕСКО]] эштәре буйынса комитетының яуаплы секретары; 2006—2010 йылдарҙа Мәҙәниәт министрлығының бүлек начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009), Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Түбә]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Аскин Ғәйфетдин Ғәфиәт улы]] (1924—27.09.2007), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, артиллерия полкының орудие командиры, гвардия сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). [[Нуриман районы]]ның почётлы гражданы (2000).
* [[Сөләймән Муллабаев]] (1924—20.04.2003), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт шағиры, уҡытыусы. 1957 йылдан [[КПСС]], 1979 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), [[РСФСР]]‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1973). II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Баязитова Бәширә Мөхөтдин ҡыҙы]] (1929—2015), элемтә тармағы алдынғы. 1968–1985 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]]ның [[Түбә]] почта бүлексәһе начальнигы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған элемтәсеһе.
* [[Хәлимуллин Тәлғәт Хәлимулла улы]] (1929—2015), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. 1942–1989 йылдарҙа [[Ҡариҙел районы]]ның «Мерәсем» совхозы механизаторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған механизаторы (1981), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Мерәсем]] ауылынан.
* [[Шакирова Фәниә Ғәли ҡыҙы]] (1934), хеҙмәт ветераны. [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы|Республика китапханаһының]] элекке бүлек мөдире. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Исмәғилев Флүр Рәшит улы]] (1944, ғалим-инженер‑электромеханик, юғары мәктәп эшмәкәре. 1973—1979 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның административ‑хужалыҡ эштәре буйынса проректоры. 1982 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм артабан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]нда эшләй, шул иҫәптән 2003—2009 йылдарҙа — уҡыу‑уҡытыу эштәре буйынса, 2009—2013 йылдарҙа — ойоштороу‑хоҡуҡ мәсьәләләре буйынса проректор. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1997), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2007) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Нуриман районы]] [[Нимесләр]] ауылынан.
* [[Мәрҙәнов Зиннур Шәйхулла улы]] (1944), дәүләт эшмәкәре, эске эштәр органдары ветераны. 1993—2009 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығының Башҡортостан Республикаһындағы вәкиллеге етәксеһе. Отставкалағы милиция полковнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. [[Баҡалы районы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән ошо райондың [[Үҫтем]] ауылынан.
* [[Мөслимов Ғәбделйән Ғабдулхаҡ улы]] (1949), хеҙмәт ветераны. 1966 йылдан [[Мәсетле районы]] хужалыҡтары механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996). Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Мөслим (Мәсетле районы)|Яңы Мөслим]] ауылынан.
* [[Низаметдинов Рәйес Йәүҙәт улы]] (1964), бейеүсе, балетмейстер, режиссёр-ҡуйыусы, ҡурайсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005) һәм мәғариф отличнигы (1997). [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] (2000) һәм [[Учалы районы]]ның [[Муса Мортазин]] исемендәге премияһы (1996) лауреаты.
* [[Азамат Юлдашбаев]] (1964), уҡытыусы, журналист, шағир һәм әҙәби тәнҡитсе. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2005). Башҡортостан Республикаһының мәғәриф отличнигы. Рәсәйҙең В. М. Шукшин исемендәге әҙәби конкурсы лауреаты. «Йыл уҡытыусыһы» республика бәйгеһе еңеүсеһе (1996). «Халҡым йөҙө» премияһы лауреаты (2013). «Илһам шишмәһе» төбәк-ара поэзия фестивалендә Гран-при яулаусы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1913]]: Клод Симон, [[Франция]] яҙыусыһы, [[Нобель премияһы]] лауреаты (1985).
* [[1984]]: Павел Дуров, [[Рәсәй]] программисы, «Бәйләнештә» («ВКонтакте») социаль селтәренә программа һалыусы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1875]]: Алексей Толстой, [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы.
* [[1963]]: [[Эдит Пиаф]], [[Франция]] йырсыһы.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К10]]
[[Категория:10 октябрь]]</text>
      <sha1>hycdcuyh2llzvpxkh06axr3ksums7vw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Телевидение</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82021</id>
    <revision>
      <id>1306860</id>
      <parentid>1279838</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T04:21:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19320" sha1="sdsz3k3cavhwz2gaac1dsuxrk40tfyj" xml:space="preserve">[[Файл:Braun HF 1.jpg|thumb|200px]]
'''Телеви́дение''' ({{lang-el|τήλε}} — «алыҫ» һәм {{lang-la|video}} — «күрәм»; яңы [[латин теле]]нән {{lang-la2|televisio}} — «алдан күреү») — хәрәкәт итеүсе һүрәтте һәм тауышты алыҫ араға тапшырыу өсөн ҡоролмалар комплексы. Көндәлек тормошта телетапшырыуҙарҙы етештереү һәм таратыу менән шөғәләнгән ойошмаларҙы исемләү өсөндә ҡулланыла. [[Радио]]тапшырыу менән берлектә телевидение иң таралған киң (сәйәси, мәҙәни, ғилми-танып белеү һәм уҡыу) мәғлүмәт таратыу сараһы, тағы ла төп элемтә сараһы булып тора.

== Төп нигеҙҙәре ==
[[Файл:TV users.svg|thumb|300px|1000 кешегә телевизорҙар һаны
{| width=&quot;100%&quot;
|-valign=&quot;top&quot;
|
{{legend|#10547C|1000+}}
{{legend|#1674AB|500-1000}}
{{legend|#1B8BCF|300-500}}
|
{{legend|#3CA6E6|200-300}}
{{legend|#70BEED|100-200}}
{{legend|#9DD2F2|50-100}}
|
{{legend|#CCE8F9|0-50}}
{{legend|Grey|Мәғлүмәттәр юҡ}}
|}]]
Телевидение [[радио]]сигнал ярҙамында йәки кабелдәр аша һүрәт элементтарын бер-бер артлы тапшырыу принцибында нигеҙләнгән&lt;ref&gt;''С. Г. Лапин''. {{Из|БСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00078/14100.htm|издание=3-е}}&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==
[[Файл:TV-introduction-world-map.svg|300px|thumb|Йылдар буйынса донъяла телевидение индереү
{| width=&quot;100%&quot;
|-valign=&quot;top&quot;
|
{{legend|#081d58|1930-1939}}
{{legend|#253494|1940-1949}}
{{legend|#225ea8|1950-1959}}
{{legend|#1d91c0|1960-1969}}
|
{{legend|#41b6c4|1970-1979}}
{{legend|#7fcdbb|1980-1989}}
{{legend|#c7e9b4|1990-1999}}
{{legend|#edf8b1|2000-{{CURRENTYEAR}}}}
|
{{legend|#c8ad7f|Телевидение юҡ}}
{{legend|#e0e0e0|Мәғлүмәттәр юҡ}}
|}]]
[[Файл:Mechanical scan TV-set.jpg|thumb|250px|Нипков механик дискыһы менән совет телевизоры]]
[[Файл:1950's television.jpg|thumb|250px|1950-се йылдар телевизоры]]
Телевидение нигеҙендә 1873 йылда ''Уиллоуби Смит'' менән асылған селендағы фотоэффект ята. Һәм 1884 йылда ''Пауль Нипков'' сканерлаусы диск уйлап таба, ул [[Икенсе донъя һуғышы]]на тиклем шөһрәт ала&lt;ref name=&quot;nipk&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.tvmuseum.ru/catalog.asp?ob_no=4622
 |title       = От первых опытов - к регулярному телевещанию
 |author      = А. Юровский
 |publisher   = Музей телевидения и радио в Интернете
 |accessdate  = 2012-08-31
 |lang        = ru
 |archiveurl  = http://www.webcitation.org/6BSjv7wP4
 |archivedate = 2012-10-16
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041109003329/http://www.tvmuseum.ru/catalog.asp?ob_no=4622 |date=2004-11-09 }}&lt;/ref&gt;.

1907 йылда Рәсәй ғалимы ''Борис Розинг'' «Һүрәтте алыҫлыҡҡа электрлыҡ ярҙамында тапшырыу сараһына» патент ала, ә 1911 йылдың 9 майында донъяла тәүге тапҡыр ябай фигураларҙың һүрәтен телевизион тапшырыу һәм алыу тормошҡа ашыра.

Нипков дискыһы нигеҙендәге системалар 1925 йылда ''Джон Бэрд'' менән [[Бөйөк Британия]]ла, ''Чарльз Дженкинс'' менән [[АҠШ]]та, бер береһен айырым рәүештә ''И. А. Адамян'' һәм ''Л. С. Термен'' менән [[СССР]]ҙа ғәмәләгә индерелә&lt;ref group=&quot;П&quot;&gt;Работы Термена были сразу же засекречены в связи с предполагаемым использованием в пограничных войсках&lt;/ref&gt;.

1923 йылда донъяла тәүге тапҡыр хәрәкәт итеүсе һүрәтте тапшырыу америкалы ''Чарльз Дженкинс'' менән тормошҡа ашырыла, әммә тапшырылған һүрәт силуэтлы һәм ярымтонһыҙ була. 1926 йылдың 26 ғинуарында шотланд уйлап табыусыһы ''Джон Бэрд'' хәрәкәт итеүсе полутон һүрәттәрен тапшырыуҙың механик системаһын эшләй һәм 1928 йылда ''Baird Television Development Company'' нигеҙ һала&lt;ref&gt;http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/baird_logie.shtml John Logie Baird (1888—1946)&lt;/ref&gt;.

== Башҡортостанда ==
1954 йылда [[Өфө]]лә тәүге һәүәҫкәр телеүҙәк барлыҡҡа килә, 1955 йылда документаль һәм нәфис фильмдар күрһтеү өсөн антенна менән мачта һәм телевизион тапшырғыс урынлаштырыла. 1958 йылда [[Яңауыл районы]]нда Ижевск телевидениеһы студияһының тапшырыуҙарын ҡабул итеү һәм тапшырыу өсөн телевизион ретранслятор ТРСО-20/7 урынлаштырыла.

1959 йылда радиотелевизион башняһы (бейеклеге 180 м) менән бергә Өфө телеүҙәге төҙөлә һәм Башҡортостан телевидениеһы студияһының регуляр тапшырыуҙары башлана. 1967 йылдан алып ике программалы тапшырыуҙар Өфөлә, ә 1971 йылдан алып — республика буйынса күрһәтелә башлай.

1966 йылдан алып Башҡортостанда [[Мәскәү]]ҙән булған тапшырыуҙар даими рәүештә күрһәтелә башлай. 1978 йылда Өфөнән төҫлө һүрәттәге тапшырыуҙар башлана. 1986 йылда тәүге «Төмән — Өфө — Ҡазан» телекүпере уҙғарыла.

1990-сы йылдарҙа Башҡортотанда күп кенә телестудиялар барлыҡҡа килә. 1999 йылдан алып «Вся Уфа» телеканалы Өфөлә тапшырыуҙар күрһәтә башлай. 2001 йылда «Башкортостан» ДУП ТРК-һы төҙөлә һәм уның нигеҙендә «[[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы]]» барлыҡҡа килә. 2009 йылдан алып «Туған Тел» һәм [[Ҡурай (телеканал)|«Ҡурай»]] тәүлек буйы эшләүсе музыкаль күңел асыу телеканалдары эшләй башлайҙар.

== Социаль аспекттар ==
Телевидение 20-се һәм 21-се быуаттарҙа социализацияла төп рольде уйнаған. Телевидениеның бик күп аспекттары бар, уларҙың араһында кире проблемалар, мәҫәлән, медиалағы көс ҡулланыу ҙа бар&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Television Violence and Behavior|url=https://www.soundvision.com/article/television-violence-and-behavior|access-date=2024-10-03|website=www.soundvision.com}}&lt;/ref&gt;. Хәҙерге тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, социаль изоляциянан йонсоу кешеләр телевизор аша үҙҙәренең яратҡан тапшырыуҙары һәм фильмдары геройҙары менән парасоциаль йә яһалма мөнәсәбәттәр булдыра ала, был аҙап ҡайғыһынан һәм социаль депривациянан ҡотолоу юлы булып тора. Бер нисә тикшеренеү күрһәтеүенсә, белем биреү телевидениеһының күп файҙалары бар. Дингә килгәндә, күп христиан тәғлимәттәре телевидениены дин таратҡыс булараҡ файҙалана.

== Финанслау ==
Бөтөн донъяла радиотапшырыу телевидениеһы дәүләт, реклама, лицензиялау (һалым формаларының береһе), яҙылыу аша йә уларҙың теләһә ниндәй комбинацияһы аша финанслана&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Regulation of Television Broadcasting|url=https://communication.iresearchnet.com/communication-and-law/regulation-of-television-broadcasting/|access-date=2024-10-03|website=communication.iresearchnet.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Business of Television|url=https://www.swlaw.edu/sites/default/files/2020-01/04_The%20Business%20of%20Television%20-%20Excerpts%20%28Intro%2C%20Chapter%201%2C%20Conclusion%29.pdf|access-date=2024-10-03|website=www.swlaw.edu}}&lt;/ref&gt;. Керемде һаҡлау өсөн яҙылыу каналдары ғәҙәттә шифрлана, шуның менән, тик яҙылыусылар ғына сигналды декодлау өсөн кодтар ала. Күпселек түләү телевидение хеҙмәттәре айлыҡ абонент түләүҙәренә тиерлек тулыһынса бәйле, уларҙы айырым клиенттар түләй&lt;ref&gt;{{Cite web|title=How Can Pay TV Coexist With OTT in the Evolving Subscription Industry?|url=https://bsgroup.eu/blog/how-can-pay-tv-coexist-with-ott-in-the-evolving-subscription-industry/|access-date=2024-10-03|website=bsgroup.eu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Avantages Et Inconvénients De L'abonnement Pour Les Clients Professionnels|url=https://unsubby.com/fr-fr/blog/avantages-et-inconvenients-de-abonnement-pour-les-clients-professionnels/|access-date=2024-10-03|website=unsubby.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Most US Households Won’t Have a Pay TV Subscription by 2024|url=https://www.emarketer.com/content/most-us-households-wont-have-pay-tv-subscription-by-2024|access-date=2024-10-03|website=www.emarketer.com}}&lt;/ref&gt;. Буш каналдар асаһыҙ тип атала йәки FTA. 2009 йылда бөтөн донъя телевизион баҙары 1 217,2 млн телевизион хужалыҡты күрһәтте, уларҙың бер телевизоры яңғыҙ булһа ла, булған һәм дөйөм кереме 268,9 миллиард евро булған (2008 йыл менән сағыштырғанда төшөү 1,2%)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Global TV 2010 - Markets, Trends Facts &amp; Figures (2008-2013)|url=http://www.international-television.org/tv_market_data/world-tv-market-2010.html|access-date=2024-10-03|website=www.international-television.org}}&lt;/ref&gt;. Телевизион керем баҙары өлөшө иң ҙурһы Төньяҡ Америка өлөшөнә тура килде - 39%, унан килеп Европа (31%), Азиатик-Тымыҡ океан регионы (21%), Латин Америкаһы (8%), һәм Африка менән Яҡын Көнсығыш (2%)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=World Television Markets 2009|url=http://www.international-television.org/tv_market_data/global-tv-revenues-2008-2009.html|access-date=2024-10-03|website=www.international-television.org}}&lt;/ref&gt;. Глобаль масштабта телевизион керемдең төрлө сығанаҡтары 45-50% телевизион реклама керемдәренән, 40-45% абонент түләүҙәренән һәм 10% дәүләт финанслауынан тора&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Global TV Market Report 2009 (Update)|url=http://www.international-television.org/tv_market_data/international_television_market_report_2009.html|access-date=2024-10-03|website=www.international-television.org}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
;Комментариҙар
{{иҫкәрмәләр|group=*}}

;Сығанаҡтар
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Макарова М. Дизайн и телевидение: интернациональный стиль и проблема минимализма // Месмахеровские чтения — 2021. Материалы международной научно-практической конференции. Санкт-Петербург: СПГХПА, 2021. С. 649—654.
* {{книга
 |автор         = Ю. В. Аксёнтов, Н. С. Верёвкин, В. Е. Джакония 
 |заглавие      = Телевидение
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = М.
 |издательство  = Связь
 |год           = 1979
 |страниц       = 432
 |страницы      = 
 |isbn          = 
 |ref           = Аксёнтов
}}
* {{книга
 |автор         = В. Е. Джакония
 |заглавие      = Телевидение
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = М.
 |издательство  = «Горячая линия — Телеком»
 |год           = 2002
 |страниц       = 640
 |страницы      = 311—316
 |isbn          = 5-93517-070-1
 |ref           = Джакония
}}
* {{книга
 |автор         = [[Кузнецов, Георгий Владимирович|Г. В. Кузнецов]], [[Цвик, Валерий Леонидович|В. Л. Цвик]], [[Юровский, Александр Яковлевич (сценарист)|А. Я. Юровский]] 
 |заглавие      = Телевизионная журналистика
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = М.
 |издательство  = МГУ
 |год           = 2002
 |страниц       = 304
 |страницы      = 
 |isbn          = 5-211-04318-9
 |ref           = Кузнецов
}}
* {{статья
 |автор    = [[Кривошеев, Марк Иосифович|{{nobr|Кривошеев М. И.}}]]
 |заглавие = На старте широкого внедрения цифрового телевизионного вещания в России
 |ссылка   = http://www.tvmuseum.ru/attach.asp?a_no=5855
 |язык     = ru
 |издание  = «625»
 |тип      = журнал
 |год      = 2008
 |номер    = 1
 |страницы = 23—35
 |ref      = Кривошеев
 |issn     = 0869-7914
}}
* {{статья
 |автор         = Д. Меркулов
 |заглавие      = Телевидению — 80 лет
 |ссылка        = http://www.nkj.ru/archive/articles/3338/
 |издание       = «[[Наука и жизнь]]»
 |тип           = журнал
 |год           = 2006
 |номер         = 1
 |doi           = 
 |issn          = 0028-1263
 |ref           = Меркулов
}}
* {{статья
 |автор         = Борис Певзнер
 |заглавие      = Драма цветного телевидения
 |ссылка        = http://web.archive.org/web/20180325065546/http://www.broadcasting.ru:80/articles2/Regandstan/drama_cvetn_tv_epizod_vybora_sist_sekam_chast_1
 |издание       = «Broadcasting. Телевидение и радиовещание»
 |тип           = журнал
 |год           = 2007
 |номер         = 6
 |страницы      = 
 |ref           = Певзнер
 |issn          = 
}}
* {{статья
 |автор         = В. А. Урвалов
 |заглавие      = Развитие телевидения и роль российских учёных
 |ссылка        = http://fiz.1september.ru/2003/04/no04_1.htm
 |издание       = «Физика»
 |тип           = журнал
 |год           = 2003
 |номер         = 4
 |ref           = Урвалов
 |issn          = 2077-6578
}}
* Abramson A. The History of Television, 1942 to 2000. Jefferson: McFarland &amp; Co., 2003.
* Huurdeman A. The Worldwide History of Telecommunications. New York: John Wiley &amp; Sons, 2003. — 660 p.
* {{статья
 |заглавие = Kenjiro Takayanagi, Electrical Engineer, 91
 |ссылка   = https://www.nytimes.com/1990/07/25/obituaries/kenjiro-takayanagi-electrical-engineer-91.html
 |язык     = en
 |издание  = «[[The New York Times]]»
 |тип      = газета
 |год      = 1990
 |месяц    =7
 |число    = 25
 |страницы =
 |ref      = Нью-Йорк Таймс
 |issn     = 0362-4331
}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Портал = Телевидение
|Викисловарь = телевидение
|Викицитатник = Телевидение
}}
* {{cite web|author=Анна Качкаева.|date=27 ноября 2008|url=http://www.journmsu.com/about/50_years/|title=«Полвека на Моховой». 50 лет науке о телевидении и радиовещании|publisher=Институт повышения квалификации работников телевидения и радиовещания|work=Кафедра телевидения и радиовещания. Факультет журналистики МГУ|accessdate=26 ноября 2009|deadlink=unknown-host|archiveurl=http://web.archive.org/20130826061536/www.journmsu.com/about/50_years/|archivedate=2013-08-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826061536/http://www.journmsu.com/about/50_years/ |date=2013-08-26 }}
* [https://web.archive.org/web/20140530032124/http://www.podberi.tv/review/458/ Краткая история телевидения]
* Луков М. В. [http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/4/Lukov_TV_World-view/ Телевидение: телевизионная картина мира]
* Маковеев В. [http://www.tvmuseum.ru/catalog.asp?ob_no=4626 От чёрно-белого телевидения к киберпространству] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121008051636/http://www.tvmuseum.ru/catalog.asp?ob_no=4626 |date=2012-10-08 }}
* [http://mozg.by/content/razvodka-tv-signala Разводка ТВ сигнала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090407193423/http://mozg.by/content/razvodka-tv-signala |date=2009-04-07 }}
* [http://www.echo.msk.ru/programs/victory/53109/ Телевидение Третьего Рейха]
* [http://www.youtube.com/watch?v=eZAe8C_BdU4&amp;feature=related 70-летие российского телевидения]
* [http://www.youtube.com/watch?v=5ngu3B659ZU О первой отечественной телебашне]
{{ВС}}
[[Категория:Телевидение| ]]</text>
      <sha1>sdsz3k3cavhwz2gaac1dsuxrk40tfyj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Социаль өлкәлә инновация үҙәге (Русал)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90336</id>
    <revision>
      <id>1306851</id>
      <parentid>1299968</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T22:59:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10374" sha1="ded29209jax1ai79n7uirkwds9qajgt" xml:space="preserve">{{Компания карточкаһы
 |название             = Социаль өлкәлә инновация үҙәге 
 |прежние названия     = 
 |логотип              = 
 |тип                  = инновация үҙәге
 |основана             = [[2013]]
 |основатели           = 
 |упразднена           = 
 |причина упразднения  =
 |преемник             = 
 |расположение         = 
 |ключевые фигуры      = Анастасия Савельева (генераль директор)&lt;ref name=&quot;Филантроп&quot; /&gt;
 |листинг на бирже     = 
 |отрасль              = 
 |продукция            = 
 |оборот               = 
 |операционная прибыль = 
 |чистая прибыль       = 
 |активы               =
 |капитализация        =
 |число сотрудников    = 
 |материнская компания = [[Русал]]
 |дочерние компании    = 
 |сайт                 = 
}}
'''Социаль өлкәлә инновация үҙәге ''' — 2013 йылда [[Русал]] компанияһы төҙөгән [[инновация]] үҙәге.

Рәсәйҙә үҙ-ара оҡшаш булған үҙәктәр араһында һәм эре бизнес ярҙам иткән беренсеһе проект һанала&lt;ref name=&quot;Бизнес России&quot;&gt;{{cite web|url=http://businessofrussia.com/май/item/222-socialnoe-predprinimatelstvo.html|title=Социальное предпринимательство: всё только начинается|publisher=Бизнес России|accessdate=2015-05-01|archiveurl=https://archive.is/PLP1b|archivedate=27 апреля 2015}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20150427001515/http://businessofrussia.com/%D0%BC%D0%B0%D0%B9/item/222-socialnoe-predprinimatelstvo.html |date=2015-04-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;НЭП&quot; /&gt;.

Үҙәккә «Социаль программалар үҙәге» фонды, төбәк һәм ҡала хөкүмәттәре, [[Сбербанк]]тың төбәк бүлексәләре, урта һәм бәләкәй бизнесҡа ярҙам итеү фондтары, муниципаль һәм төбәк Һатыу-етештереү палаталары һәм башҡа ойошмалар ярҙам итәләр&lt;ref name=&quot;Краснотурьинск&quot;&gt;{{cite web|url=http://krasnoturinsk-adm.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=4290&amp;Itemid=264|title=В Школе социального предпринимательства открыт набор участников|date=9 февраля 2015|publisher=Официальный сайт администрации Краснотурьинска|accessdate=2015-05-01|archiveurl=https://archive.is/Mp4bV|archivedate=1 мая 2015}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20150501230437/http://krasnoturinsk-adm.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=4290&amp;Itemid=264 |date=2015-05-01 }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Үҙәк «Русал» компанияһы тарафынан [[Красноярск]]та [[Яңы проекттарҙы үҫтереү стратегик инициатива агентлығы]] ярҙамы менән 2013 йылда барлыҡҡа килә&lt;ref name=&quot;НЭП&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.nep08.ru/industry/news/2013/03/27/asi_rusal_centr/|title=АСИ и Русал откроют в Красноярске первый в России совместный «Центр инноваций социальной сферы»|date=27 марта 2013|publisher=НЭП 08|accessdate=2015-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150518065535/http://www.nep08.ru/industry/news/2013/03/27/asi_rusal_centr/|archivedate=2015-05-18}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518065535/http://www.nep08.ru/industry/news/2013/03/27/asi_rusal_centr/ |date=2015-05-18 }}&lt;/ref&gt;. Уға 5 миллион АҠШ доллары инвестиция йәлеп ителгән&lt;ref name=&quot;Финам&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.finam.ru/analysis/newsitem727B7/|title=&quot;РУСАЛ&quot; инвестирует $5 млн в создание Центра инноваций в социальной сфере|date=29 марта 2013|publisher=Финам|accessdate=2015-05-01|archiveurl=https://archive.is/Fwveh|archivedate=1 мая 2015}}&lt;/ref&gt;. «Русал» менән шул ваҡытта Иркутск өлкәһендә һәм [[Свердловск өлкәһе]]нең [[Краснотурьинск]] ҡалаһында оҡшаш проекттар төҙөлә&lt;ref name=&quot;Краснотурьинск&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Финам&quot; /&gt;.

2014 йылдың октябренә ҡарата үҙәк 10 миллиард һумдан ашыу аҡсаны хәйриә һәм социаль программаларға йүнәлтә. Русалдың социаль проекттары һәм коммуникация департаменты директоры Рөстәм Зәкиев һүҙҙәренсә, [[Себер]]ҙә XIII төбәк ара эшҡыуарлыҡ форумында, [[Красноярск крайы]]нан өс социаль эшҡыуарлыҡ ойошмалары үҙәктән процентһыҙ бурысҡа аҡса алалар: «Дети мегаполиса» балалар үҫеш үҙәге, хәйриә һәм бәләкәй нәшриәттәрҙең китаптарын һатыу менән шөғөлләнеүсе «Федор Михалыч» китап магазины һәм һаулығы насар булған кешеләрҙе дауалаусы «Зубник» профессионал стоматологияһы&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://newslab.ru/news/617328|title=3 красноярских проекта получили займы от Центра инноваций в социальной сфере РУСАЛа|date=24 октября 2014|publisher=newslab.ru|accessdate=2015-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190817111754/http://newslab.ru/news/617328|archivedate=2019-08-17}}&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың ноябрендә «Стенгазета» Рәсәй мәктәп нәшриәт ойошмалары үҙәккә ярҙам итә башлайҙар&lt;ref name=&quot;Филантроп&quot;&gt;{{cite news|url=http://philanthropy.ru/press-relizy/2014/11/25/18996/|title=РУСАЛ в Красноярске презентовал успешные проекты социального бизнеса|last=Сидорова|first=Марина|date=25 ноября 2014|publisher=Филантроп|accessdate=2015-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150319062727/http://philanthropy.ru/press-relizy/2014/11/25/18996/|archivedate=2015-03-19}}{{Webarchive|url=https://archive.today/20150501222650/http://philanthropy.ru/press-relizy/2014/11/25/18996/ |date=2015-05-01 }}&lt;/ref&gt;.

2015 йылдың 17 мартында «Русал» компанияһы «Формула будущего» социаль проекты конкурсын ойоштора&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://science.spb.ru/tenders/item/2960-formula-budushchego|title=Конкурс социальных проектов компании РУСАЛ &quot;Формула будущего&quot;|date=17 марта 2015|publisher=Управление научных исследований СПБГТИ (ТУ)|accessdate=2015-05-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150414110812/http://science.spb.ru/tenders/item/2960-formula-budushchego |date=2015-04-14 }}&lt;/ref&gt;.

== Мәсьәләләре һәм маҡсаттары ==
Үҙәктең маҡсаты: актив эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнгән кешеләрҙе, эре һәм бәләкәй бизнес етәкселәрен һәм коммерция булмаған социаль ойошмаларҙы социаль эшҡыуарлыҡ проекттары аша төбәк [[социаль мәсьәләләр]]ен хәл итеүгә йәлеп итеү&lt;ref name=&quot;Бизнес России&quot; /&gt;.

== Оҡшаш проекттар ==
Оҡшаш проекттар [[Санкт-Петербург]]та, [[Иркутск өлкәһе]]ндә һәм [[Омск өлкәһе]]ндә бар&lt;ref name=&quot;НЭП&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

=== Электрон хеҙмәттәр ===
* {{cite web|url=http://businessofrussia.com/май/item/222-socialnoe-predprinimatelstvo.html|title=Социальное предпринимательство: всё только начинается|publisher=Бизнес России|accessdate=2015-05-01|archiveurl=https://archive.is/PLP1b|archivedate=27 апреля 2015}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20150427001515/http://businessofrussia.com/%D0%BC%D0%B0%D0%B9/item/222-socialnoe-predprinimatelstvo.html |date=2015-04-27 }}
* {{cite news|url=http://www.nep08.ru/industry/news/2013/03/27/asi_rusal_centr/|title=АСИ и Русал откроют в Красноярске первый в России совместный «Центр инноваций социальной сферы»|date=27 марта 2013|publisher=НЭП 08|accessdate=2015-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150518065535/http://www.nep08.ru/industry/news/2013/03/27/asi_rusal_centr/|archivedate=2015-05-18}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518065535/http://www.nep08.ru/industry/news/2013/03/27/asi_rusal_centr/ |date=2015-05-18 }}
* {{cite web|url=http://krasnoturinsk-adm.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=4290&amp;Itemid=264|title=В Школе социального предпринимательства открыт набор участников|date=9 февраля 2015|publisher=Официальный сайт администрации Краснотурьинска|accessdate=2015-05-01|archiveurl=https://archive.is/Mp4bV|archivedate=1 мая 2015}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20150501230437/http://krasnoturinsk-adm.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=4290&amp;Itemid=264 |date=2015-05-01 }}

[[Категория:Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡ]]
[[Категория:Социаль эшҡыуарлыҡ ойошмалары]]</text>
      <sha1>ded29209jax1ai79n7uirkwds9qajgt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сможанка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115825</id>
    <revision>
      <id>1306848</id>
      <parentid>1064892</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T21:39:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2425" sha1="32z0m4oesjzkopfjke2mpyh8kq1mcir" xml:space="preserve">{{Река
 |Название              = Сможанка
 |Национальное название =  uk/Сможанка
 |Изображение           = 
    | Подпись изображения = 
 |Длина                 = 14
 |Площадь бассейна      = 77,6
 |Бассейн               = Ҡара диңгеҙ
 |Расход воды           = 
  |Место измерения      = 
 |Исток                 = 
  |Местоположение истока = Нагирнэ а.
  |Высота истока         =
  |Координаты истока      = 48/51/50/N/23/14/13/E
 |Устье                 = [[Стрый (йылға)|Стрый]]
  |Местоположение устья = 
  |Высота устья         = 
  |Координаты устья       = 48/54/58/N/23/07/55/E
 |Уклон реки              = 
 |Страна                  = Украина
  |Регион                 = 
 |Позиционная карта       = 
   |Район                 = 
}}

'''Сможанка''' ({{lang-uk|Сможанка}}) — [[Украина]]лағы йылға. [[Львов өлкәһе]]нең Сколе һәм Турка райондары аша көньяҡҡа табан аға. [[Стрый (йылға)|Стрыйҙың]] һул ҡушылдығы, [[Ҡара диңгеҙ]] бассейнына ҡарай. 

Оҙонлоғо — 14 километр. Бассейн майҙаны 77,6 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Тау йылғаһы. 


== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Географічна енциклопедія України: в 3-х томах / Редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. — К.: «Українська радянська енциклопедія» імені М. П. Бажана, 1989.
* Каталог річок України. — К.: Видавництво АН УРСР, 1957.
* [http://oblwodgosp.lviv.ua/files/pi4ku.doc Характеристика річок Львівської області]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20170222112503/http://www.skole.com.ua/uk/skole-region/75-nahirne/278-nahirne-about.pdf Про село Нагірне]

[[Категория:Львов өлкәһе йылғалары]]</text>
      <sha1>32z0m4oesjzkopfjke2mpyh8kq1mcir</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тарҡан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121362</id>
    <revision>
      <id>1306858</id>
      <parentid>1283743</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T03:23:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25641" sha1="3bqzfijmseac2f66racuzd9424khh2b" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Страна           = {{TUR}}&lt;br /&gt;{{GER}}
 |Имя              = Тарҡан
 |Оригинал имени   = Tarkan
 |Изображение      = Tarkan (9).jpg
 |Ширина           = 250px
 |Описание изображения = Венала фанаттар менән осрашыу
 |Имя при рождении = Хөсәметдин Тарҡан Тәүәт улы
 |Дата рождения    = 17.10.1972
 |Дата смерти      = 
 |Место рождения   = Альцай, [[Германия]]
 |Место смерти     = 
 |Профессии        = йырсы, продюсер, музыкант
 |Жанры            = поп-музыка, фолк-поп, данс-поп
 |Сотрудничество   = Сәзән Аҡһыу, Назан Үнжәл
 |Лейблы           = HITT, Urban, Universal Music Group, Istanbul Plak
 |Награды          = World Music Award 1999
 |Сайт             = [http://tarkan.com Oфициальный сайт]
 |Викисклад        = 
}}
'''Хөсәметдин Тарҡан Тәүәт улы''' ({{lang-tr| Hüsamettin Tarkan Tevetoğlu}}; [[17 октябрь]] [[1972 йыл]], Альцай, [[Райнланд-Пфальц|Рейнланд-Пфальц]], [[Германия]]), бөтә донъяла '''Тарҡан '''булараҡ киң билдәлелек алған — [[Төрөктәр|төрөк]] йырсыһы, үҙ йырҙарын башҡарыусы һәм продюсер. Төркиәлә концерттары ваҡытында үҙенең шоуҙары менән илгә көслө йоғонто яһағаны арҡаһында ''«Поп-Музыка Принцы» ''тип йөрөтәләр&lt;ref name=&quot;princeofpop&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.hillsdalesites.org/collegian/128/128_9/arts/musicreview.htm|title=Turk Prince of Pop|work=Chacko, Jessica © Hillsdale Collegian|accessdate=November 11, 2004|archiveurl=http://www.webcitation.org/65WwQZTTy|archivedate=2012-02-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101010161008/http://www.hillsdalesites.org/collegian/128/128_9/arts/musicreview.htm |date=2010-10-10 }}&lt;/ref&gt;. Тарҡан бер нисә платина альбом сығарған, улар 19 миллионлап данала  һатылған&lt;ref name=&quot;albumsales&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.sofiaecho.com/article/location-of-tarkan-concert-in-bulgaria-changed/id_15504/catid_70|title=News Bulletin|work=The Sofia Echo|accessdate=May 26, 2006|archiveurl=http://www.webcitation.org/65WwR1FeF|archivedate=2012-02-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071225141157/http://www.sofiaecho.com/article/location-of-tarkan-concert-in-bulgaria-changed/id_15504/catid_70 |date=2007-12-25 }}&lt;/ref&gt;. 1997 йылда асылған &lt;span&gt;''«HITT Music» '' музыка компанияһының хужаһы. &lt;/span&gt;Тарҡан — инглиз телендә бер йыр ҙа йырламайынса Европала билдәлелек алған берҙән-бер артист.  Тарҡан шулай уҡ Төркиәләге «The World Music Award» премияһына лайыҡ булған берҙән-бер башҡарыусы булып тора.

''«Rhapsody»'' музыка порталы Тарҡанды уның «Şımarık» тигән йыры менән Европа поп-музыкаһы тарихында төп йырсы  тип таныған &lt;ref name=&quot;keyartist&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rhapsody.com/world-reggae/europe/euro-pop/more.html|title=Key Artists in Euro Pop|work=[[Rhapsody (online music service)|Rhapsody]]|accessdate=May 18, 2007|archiveurl=http://www.webcitation.org/65WwSKWCg|archivedate=2012-02-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812145303/http://www.rhapsody.com/genre/world-reggae/europe/euro-pop |date=2011-08-12 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==

=== Бала сағы ===
Тарҡан [[Германия|Германияның]] Альцай ҡалаһында Али менән Неше Теветоғлуҙар ғаиләһендә тыуа. Уға исемде 60-сы йылдарҙа Төркиәлә киң билдәле булған юмористик китаптың геройы хөрмәтенә бирәләр&lt;ref name=&quot;comicseries&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tarkan.com.tr/|title=Sezgin Burak's Tarkan|work=Sezgin Burak Foundation|accessdate=May 3, 2007}}&lt;/ref&gt;. 2009 йылда Тарҡанға төрки халыҡтарының мифик батыры хөрмәтенә исем ҡушылғаны билдәле була. Тарҡан — уның икенсе исеме, ә беренсеһе ''Һүсәметтин'' ([[Төрөк теле|төрөк]]. Hüsamettin) «үткер ҡылыс»&lt;ref name=&quot;huso&quot;&gt;{{cite web|url=http://tarkandeluxe.blogspot.com/2009/09/tarkan-news-coverage-in-brief.html|title=Tarkan News Coverage in Brief|work=Osmanli, Adelind © Tarkan Deluxe|accessdate=September 29, 2009|archiveurl=http://www.webcitation.org/65WwTtSLB|archivedate=2012-02-18}}&lt;/ref&gt; тигән мәғәнәгә эйә.

Ата-әсәһе милләте буйынса төрөктәр, Германияға иҡтисади кризистан һуң күсеп китәләр. Атаһы яҡлап  Тарҡандың туғандары — хәрби, мәҫәлән, олатаһы — Рус-төрөк һуғышы батыры&lt;ref name=&quot;militarypast&quot;&gt;{{cite web|url=http://arsiv.sabah.com.tr/2007/07/15/haber,2B6097CCBC6C4026AF2F3B019CA169B0.html|title=Tarkan'ın dedesi teşkilatçıydı|work=Sabah|date=2007-07-15|archiveurl=http://www.webcitation.org/65WwUkMbT|archivedate=2012-02-18}}&lt;/ref&gt;. Тарҡандың әсәһенең беренсе иренән тыуған ата башҡа, инә бер Аднан ағаһы, Гюлай һәм Нурай апалары бар. Үҙ туғандары — ағаһы Хакан һәм һеңлеһе Хандан.
Тарҡанға 13 йәш булғанда, ғаилә Төркиәгә ҡайтырға була&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cnn.com/SHOWBIZ/Music/9908/09/tarkan.wb/index.html?_s=PM:SHOWBIZ|title=Tarkan finds his moves take him across borders|publisher=[[CNN]]|accessdate=2013-05-10|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GWmfklfS|archivedate=2013-05-11}}&lt;/ref&gt;. 1995 йылда Тарҡандың атаһы 49 йәшендә [[Миокард инфаркты|инфаркттан]] мәрхүм була. Тарҡандың әсәһе өсөнсө тапҡыр кейәүгә бара, был ире архитектор Сейхун Ҡаһраман була&lt;ref&gt;[http://webarsiv.hurriyet.com.tr/1997/10/12/13530.asp Annesini evlendirdi (He got his mother married)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101005204754/http://webarsiv.hurriyet.com.tr/1997/10/12/13530.asp |date=2010-10-05 }} — Hürriyet&lt;/ref&gt;.

=== Музыкаль карьераһының башы ===
Төркиәгә ҡайтҡас, Тарҡан Ҡарамүрселе ҡалаһында музыкаға өйрәнә башлай, артабан Истанбул музыка академияһына китә. Истанбулда аҡсаһы ла, таныштары ла булмай, туйҙарҙа йырсы булып йәшәрлек аҡса эшләп йөрөй. Бер тапҡыр Германияға барғанында Тарҡан ''«İstanbul Plak»'' лейблының хужаһы Мәхмәт Соютоулу менән таныша. Һуңынан ул Тарҡандың 1992 йылда сыҡҡан «Yine Sensiz» тигән дебют альбомын продюсерлай. Альбомды яҙҙырғанда Тарҡан ул саҡта бер кемгә билдәле булмаған композитор — Озан Чолаҡолу менән таныша һәм әлеге ваҡытта ла уның менән эшләй. Альбом төрөк йәштәре араһында бик уңышлы була, сөнки Тарҡан традицион төрөк музыкаһына көнбайыш ноталары ҡушып ебәрә. 


1994 йылда «Aacayipsin» тигән икенсе альбомы сыға. Был ваҡытта Тарҡан  композитор Сезен Аҡсу менән хеҙмәттәшлек итә башлай, ул альбом өсөн ике йыр яҙа. Был ике йырҙың береһе һуңынан «''Şıkıdım''» тигән Европа синглына ингән «Hepsi Senin Mi?» тигән йыр була. Ошо уҡ йылды  Тарҡан Нью-Йоркта уҡыуын дауам итеү һәм инглиз телен өйрәнеү өсөн АҠШ-ҡа китә.  Шунда  &lt;span&gt;''«Dön Bebeğim» ''тигән йырға клип төшөрөлә.&lt;/span&gt; Америкала Тарҡан Әхмәт Эртүгүнде осрата, ул «Atlantic Records»  тигән американ лейблын нигеҙләгән була һәм Тарҡандың инглиз телле йырҙарына продюсерлыҡ итергә теләк белдерә. Тарҡандың беренсе инглиз телле альбомы Әхмәттең вафатынан һуң,  2006 йылда, сығарыла.

=== Европалағы уңышы ===
1997 йылда Тарҡан «Ölürüm Sana» тигән өсөнсө альбомын һәм «Şımarık» синглын сығара, ул Төркиәлә бик үтемле була. Европала сингл ике йылдан «Şıkıdım» менән бергә сыға. Йырҙар уңыш ҡаҙанғанлыҡтан Европала «Tarkan» тигән йыйынтыҡ донъя күрә. Шул уҡ йылды  Тарҡан һатылған альбомдар өсөн  «World Music Awards» наградаһына лайыҡ була. Унан һуң «Bu Gece» синглы сыға.

2000 йылда Тарҡандың «Şıkıdım» һәм «Şımarık» тигән йырҙарҙың авторы Сезен Аҡсу менән аралары боҙола.  Контрактты өҙгәндән һуң Сезен авторлыҡ хоҡуғын төрлө башҡарыусыларға һата башлай, улар йырҙың каверҙарын эшләй. Мәҫәлән,  Холли Валанс — «Kiss Kiss», ә [[Киркоров Филипп Бедросович|Филипп Киркоров]] «Ой, Мама Шика Дам» йыры итеп йырлай.

==== Армия ====
Тарҡанға 1995 йылда бирелгән ғәскәри бурысын үтәүҙе кисектереү 1998 йылда тамамлана, һәм 1999 йылда ул армияға саҡырыу ала. Ошо сәбәпле ул Европала &lt;span&gt;''«Tarkan»'' тигән йыйынтығын сығарғандан һуң Төркиәгә ҡайтмаҫҡа була. Был матбуғатта ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра, ә Төркиә парламенты Тарҡанды төрөк гражданлығынан мәхрүм итеү ихтималлығын да  ҡарай. &lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[http://www.milliyet.com.tr/ekler/gazete_pazar/981108/haber/hab2.html Tarkan Fransa ve Belçika’da pop listelerinde hizla yükseliyor] — Milliyet&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;trouble&quot;&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/1664129.stm Turkish star’s trouble over 'explicit' video] — [//ru.wikipedia.org/wiki/BBC BBC]&lt;/ref&gt;. 1999 йылдың август аҙағында Измитта ер тетрәгәндән һуң ҡаза күргәндәр фондына 16 мең доллар түләгәндәргә хәрби хеҙмәт мөҙҙәтен 28 көнгә ҡалдырыу тураһында закон сығарыла &lt;ref name=&quot;washingtonpost&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn?pagename=article&amp;node=&amp;contentId=A41014-2001Nov16&amp;notFound=true|title=Pop Music's Young Turk|work=[[Washington Post]]|accessdate=November 18, 2001|archiveurl=http://www.webcitation.org/65WwX0aLA|archivedate=2012-02-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110805101046/http://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn?pagename=article&amp;node=&amp;contentId=A41014-2001Nov16&amp;notFound=true |date=2011-08-05 }}&lt;/ref&gt;. Бынан файҙаланып, Тарҡан 2000 йылда Төркиәгә ҡайта һәм 28 көнгә ғәскәри хеҙмәткә барып ҡайта. Армияға китер алдынан Тарҡан Истанбулда хәйриә концерты бирә&lt;ref name=&quot;earlylife&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tarkan.tripod.com/doc.html|title=Making Moves, A Tarkan Documentary|work=Tarkan DeLuxe &amp; MKP © 2005|accessdate=May 31, 2005|archiveurl=http://www.webcitation.org/65WwXvt42|archivedate=2012-02-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100301083326/http://www.tarkan.tripod.com/doc.html |date=2010-03-01 }}&lt;/ref&gt;.

=== «Karma» ===
2001 йылда Тарҡан Төркиәлә «Pepsi» компанияһының йөҙө була. Ошо уҡ ваҡытта «Karma» альбомы һәм «Kuzu-Kuzu» менән «Hüp» тигән ике синглы сыға. Альбом Төркиәлә лә, Европала ла сыға. Рәсәйҙә Тарҡан шулай уҡ популяр йырсыға әүерелә. Европала альбом 1 миллион дана тираж менән һатыла&lt;ref name=&quot;washingtonpost&quot; /&gt;.  Был альбом элеккеләренән ныҡ айырыла. Музыкаль стиле менән бергә  Тарҡандың тышҡы ҡиәфәте лә үҙгәрә. Ул сәсен оҙон итеп үҫтереп, тар салбар һәм иҙеүе ысҡындырылған күлдәк менән майка кейә. Был тенденцияны Төркиәнең күп  егеттәре эләктереп ала.&lt;ref name=&quot;greateststar&quot;&gt;[http://tarkandeluxe.blogspot.com/2007/08/tarkan-turkeys-last-greatest-star.html Tez, Mehmet.]&lt;/ref&gt; . Вудсток фестивалендә Тарҡан халыҡ-ара бәйләнештәр буйынса менеджеры буласаҡ Майкл Лангты осрата, уның фекеренсә, ''«Тарҡан  —  бына тигән артист һәм был уңышы әле башланғыс ҡына. Ул биш йылдан да йондоҙ буласаҡ һәм юғалмаясаҡ. Юҡ, ул йондоҙ булып ҡаласаҡ&lt;ref name=&quot;lang&quot;&gt;[http://tarkantr.blogspot.com/2005/05/michael-lang-his-hair-remains-same-so.html Sarıbaş, Şermin.]&lt;/ref&gt;.»''

2001 йылда ''«Тарҡан  — йондоҙ күренеше»'' ([[Төрөк теле|төрөк]]. &lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;212&quot;&gt;Tarkan – Yıldız Olgusu) тигән китап һатыуға сыға, ләкин авторлыҡ хоҡуҡтарын боҙа тип, суд ҡарары менән һатыуҙан алына [./Таркан#cite_note-15]. &lt;/span&gt;&lt;span&gt;''«Hüp» ''тигән йырына төшөрөлгән клип арҡаһында тағы бер янъял ҡуба, был клиптағы үбешеүҙе тамашасылар порнография тип баһалай. Ләкин клипҡа тыйыу һалынмай, һәм ул Төркиәнең &lt;/span&gt;''«Kral»'' музыкаль каналының премияһына дәғүәләшеүгә тәҡдим ителә. 

''«Pepsi»'' компанияһының йөҙөнә әйләнгәндән һуң Тарҡан 2002 йылғы донъя чемпионатында төрөк йыйылма командаһының рәсми тылсымы ителә,  был ваҡиғаға ҡарата  яҙған «Bir Ölürüz Yolunda» йыры көйәрмәндәр өсөн гимнға әүерелә. 

=== Dudu ===
2003 йылдың йәйендә Таҡан «Dudu» тигән мини-альбомын сығара, был үҙенең «HITT Music» тигән хосуси  лейблында сыҡҡан тәүге эше була. Альбом Төркиәлә 1 миллион дана һатыла, ә Рәсәйҙә ''«Dudu»'' йыры «Йыл йыры» тип табыла&lt;ref name=&quot;pudaward&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.aksam.com.tr/arsiv/aksam/2004/11/06/magazin/magazin7.html|title=Award for Dudu from Russia|work=Aksam Magazine|accessdate=June 6, 2004|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20070930201341/www.aksam.com.tr/arsiv/aksam/2004/11/06/magazin/magazin7.html|archivedate=2007-09-30}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20041108032013/http://www.aksam.com.tr/arsiv/aksam/2004/11/06/magazin/magazin7.html |date=2004-11-08 }}&lt;/ref&gt;. Ошо уҡ йылды Тарҡан «Tarkan» тигән атамалы үҙ хушбуйын сығара.

Музыкаль стиле менән бергә йырсының йөҙ-ҡиәфәте йәнә үҙгәреш кисерә.  Хәҙер ул ҡыҫҡа сәсле, кейеме лә ябайыраҡ, был тышҡы күренеш һәм гламур уның музыкаһын һатыу ысулы түгеллеген билдәләй  — ''«Минең ни тиклем ылыҡтырғыс күренеүем йә бейеүем мөһим түгел бит, мин эшләгән музыка мөһим&lt;ref&gt;[http://www.hurriyet.com.tr/magazin/yazarlar/7906078.asp?yazarid=149 Tarkan’ın imaj tarihçesi (''Tarkan’s image history'')] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111219202042/http://www.hurriyet.com.tr/magazin/yazarlar/7906078.asp?yazarid=149 |date=2011-12-19 }} [//ru.wikipedia.org/wiki/Hürriyet Hürriyet]&lt;/ref&gt;.»''

=== Инглиз телле альбом ===
Инглиз телендә альбом сығарыу фекере Тарҡанға 1995 йылда уҡ, Әхмәт Эртүгүн менән осрашҡас та килә, ләкин элекке продюсеры менән көйлөлөк булмағанға эш кисектерелә. 2005 йылдың  октябрендә Тарҡан, ниһайәт, «Bounce» тип аталған беренсе инглизсә синглын яҙҙыра. Ә «Come Closer» альбомы ярты йылдан «Universal Music» лейблында сығарыла. Альбомды яҙҙырырға Тарҡанға бик күп билдәле йырсылар менән эшләгән авторҙар ярҙамлаша.  Августа «Start To Fire» тигән икенсе синглы сыға. Көҙ Тарҡан Европа турнеһына китә. Альбом продюсерҙар иҫәп тотҡан кимәлдә уңышлы булмай, ә Төркиәлә 110 мең дана ғына һатыла &lt;ref&gt;[http://www.mu-yap.org/upload/aralik2006/ilk20yabanci.xls MÜYAP: 2006 Foreign albums] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130413082510/http://www.mu-yap.org/upload/aralik2006/ilk20yabanci.xls |date=2013-04-13 }}&lt;/ref&gt;.

=== «Metamorfoz» ===
2007 йылда төрөк телендә «Metamorfoz» альбомы сыға. Ул тәүге ике аҙна эсендә 300 мең дана һатыла.  Дүрт йырға клиптар төшөрөлә. Альбомға ҡарата тәнҡитселәрҙең фекере төрлө була, берәүҙәр Тарҡан әүәлге хәленә ҡайтҡан ти, икенселәр — киреһенсә. 2008 йылда бынан алдағы альбом йырҙарының ремиксы — «Metamorfoz Remixes» донъя күрә. 

== Шәхси тормошо ==
Төрөк матбуғатында, йәнәһе, Тарҡандың үҙен гей тип таныған интервьюлары баҫыла&lt;ref&gt;[http://www.aksam.com.tr/arsiv/aksam/2001/06/10/yasam/yasam1.html Tarkan'ın belalısı gözaltına alındı (''Tarkan trouble-maker under arrest'')] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010708172248/http://www.aksam.com.tr/arsiv/aksam/2001/06/10/yasam/yasam1.html |date=2001-07-08 }}&lt;/ref&gt;. Ләкин төрлө телешоуҙарҙа ул быны инҡар итә&lt;ref&gt;[http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/5419770.asp Arman, Ayşe.]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gentle&quot;&gt;[http://tarkantr.blogspot.com/2005/05/gentle-as-lamb.html Arman, Ayşe.]&lt;/ref&gt;. Ете йыл буйы ул  Билге Озтүрк (Bilge Öztürk) менән осраша, әммә 2008 йылда айырылышалар&lt;ref&gt;[http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/haber.aspx?id=6671541 Bilge sonunda konuştu (''Bilge finally talks'')] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110920142930/http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/haber.aspx?id=6671541 |date=2011-09-20 }} — Hürriyet&lt;/ref&gt;. Тарҡан әйтеүенсә, ул үҙенән ауырға ҡалған ҡыҙға ғына өйләнәсәк&lt;ref&gt;[http://www.milliyet.com.tr/2006/07/26/son/sonyas14.asp Gay değilim, evliliğe inanmam (''I’m not gay, I don’t believe in marriage'')] — Milliyet&lt;/ref&gt;. 2016 йылдың 29 апрелендә  Тарҡан  30 йәшлек Пынар Дилеккә өйләнә, быға тиклем дә уның менән  5 йыл бергә булалар.  Истанбулда ранчоһы бар, унда ағастар үҫтерә, йәнлектәр тота &lt;ref&gt;[http://www.aksam.com.tr/haber.asp?a=44850,8&amp;tarih=28.06.2006 Özcan, Tarkan ile komşu oldu (''Özcan and Tarkan became neighbours'')] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928020612/http://www.aksam.com.tr/haber.asp?a=44850,8&amp;tarih=28.06.2006 |date=2007-09-28 }} — Akşam Gazetesi&lt;/ref&gt;. [[Нью-Йорк|Нью-Йоркта]] 5 млн долларлыҡ фатиры бар&lt;ref&gt;[http://www.aksam.com.tr/haber.asp?a=52742,8&amp;tarih=12.09.2006 Tarkan'ın ABD’deki evinin değeri 5 milyon dolar oldu!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928020444/http://www.aksam.com.tr/haber.asp?a=52742,8&amp;tarih=12.09.2006 |date=2007-09-28 }}&lt;/ref&gt;.

=== Наркотиктар ===
2010 йылдың 26 февралендә Тарҡан Төркиәнең билдәле музыканты Омерли виллаһында Истанбул наркополицияһы тарафынан тотола, унда тағы ун кеше була. Бөтәһен дә полиция бүлексәһенә алып китәләр, медицина тикшереүе үткәрәләр һәм һорау алалар. Тарҡан төрөк полицияһының наркотиктарҙың законһыҙ әйләнеше менән көрәш сиктәрендәге операцияһы  барышында тотола. Тарҡанға бер йылдан ике йылға тиклем иректән мәхрүм ителеү янай, ул «наркотиктарҙы ҡулланыуҙа, һатып алыуҙа, һаҡлауҙа һәм һатыуҙа» ғәйепләнә. Истанбул прокуратураһының ғәйепләү һығымтаһында ошо хаҡта әйтелә. Тарҡандың виллаһында 12,5 грамм нәшә табыла. Һорау алғанда Тарҡан, йәнәһе, алты йыл элек наркотик ҡуллана башлағанын һәм хәҙер дауаланырға теләүен белдерә. Ләкин был хәбәр ялған булып сыға. Ҡулға алып өс көн тотҡандан һуң йырсыны иреккә сығаралар. Шунда уҡ уның адвокаты Тарҡандың виллаһында кокаин табылыуы тураһындағы раҫлауҙы кире ҡаға &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ntv.ru/novosti/186966/|title=Таркан задержан с поличным|lang=ru|accessdate=2010-05-02|archiveurl=http://www.webcitation.org/65WwYh72x|archivedate=2012-02-18}}&lt;/ref&gt;.

== Дискография ==
; Студияла яҙылған  альбомдары
* 1992: «Yine Sensiz»
* 1994: «Acayipsin»
* 1997: «Ölürüm Sana»
* 2001: «Karma»
* 2003: «Dudu»
* 2006: «Come Closer»
* 2007: «Metamorfoz»
* 2010: «Adımı Kalbine Yaz»
* 2016: «Ahde Vefa»
; Йыйынтыҡтары
* 1999: «Tarkan»
* 2008: «Metamorfoz Remixes»
; Синглдары
* 1998: «Şımarık»
* 1999: «Şıkıdım»
* 1999: «Bu Gege»
* 2001: «Kuzu-Kuzu»
* 2001: «Hüp»
* 2005: «Bounce»
* 2006: «Start The Fire»
* 2016: &quot;Cuppa&quot;
; Төркиәлә генә сығарылған промосинглдары
* 2002: «Özgürlük İçimizde»
* 2002: «Bir Oluruz Yolunda»
* 2005: «Ayrılık Zor»
* 2008: «Uyan»
* 2010: «Sevdanın Son Vuruşu»
* 2012: &quot;Benim Sadik Yarim Kara Topraktir&quot;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|4}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.tarkan-tour.ru Официальный сайт российского тура Таркана 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214163841/http://tarkan-tour.ru/ |date=2020-02-14 }}
[[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1972 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Төркиә музыкаһы]]
[[Категория:Төркиә мәҙәниәте]]
[[Категория:Төркиә шәхестәре]]</text>
      <sha1>3bqzfijmseac2f66racuzd9424khh2b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мидзяева Галина Ивановна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125999</id>
    <revision>
      <id>1306795</id>
      <parentid>1184396</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T12:12:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт, яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе)</comment>
      <origin>1306795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5671" sha1="pvupu9jwd7strzu6xgq8ogoepuj2e0r" xml:space="preserve">{{Театр эшмәкәре
 | Имя              = Мидзяева Галина Ивановна
 | Изображение      = 
 | Описание изображения = 
 | Дата рождения    = 08.10.1941
 | Место рождения   = {{ТУ|Һарытау|Һарытауҙа}} ҡалаһы
 | Профессия        = {{артист|СССР|Рәсәй|XX быуат}}
 | Гражданство      = {{Флагификация|СССР}}→&lt;br/&gt;{{Флагификация|Рәсәй Федерацияһы}}
 | Годы активности  = [[1964]]—[[2013]]
 | Театр            = Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театры
 | Награды          = {{{!}}
{{!}}{{Народный артист Российской Федерации}}{{!}}{{!}}{{Заслуженный артист РСФСР|1986}}
{{!}}}
 | imdb_id          = 
}}

''' Мидзяева Галина Ивановна ''' ([[8 октябрь]] [[1941 йыл]] — [[29 ноябрь]] [[2024 йыл]] ) — театр актёры, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1966 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ артисы (1995).

== Биографияһы ==
Галина Ивановна Мидзяева 1941 йылдың 8 октябрендә [[Һарытау]] ҡалаһында тыуған.

Мәктәптән һуң электр лампаһы заводында контролер булып, һуңынан статистика идаралығында, поликлиникала эшләй. Заводта эшләгәндә халыҡ театрында шөғөлләнә. Ул [[1964 йыл]]да И. А. Слонов исемендәге Һарытау театр училищеһын (педагогы — Бржевский С.И) тамамлай.

Училищены тамамлағас, 1964—1965 йылдарҙа А. Н. Толстой исемендәге Сызрань драма театрында эшләй. Ире Анатолий Хаустов ҡатнашлығындағы диплом спектаклен ҡарағандан һуң, Өфө режиссеры Анатолий Хаустовты үҙенең театрына саҡыра. Галина Ивановна уның менән бергә килә.

Галина Ивановна 1965 йылдан алып [[Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театры]]нда эшләй.

70-се йылдарҙан [[Өфө сәнғәт училищеһы]]нда, 1992 йылдан башлап — Өфө сәнғәт институтында уҡыта.

2024 йылдың 29 ноябрендә Өфөләвафат була.

== Спектаклдәрҙәге ролдәре ==
* Оль-Оль («Дни нашей жизни», Л.Андреев)
* Оксана («Эскадра һәләкәте», А.Корнейчук)
* батшабикә Ирина («Батша Федор Иоаннович», А. К. Толстой)
* Катюша Маслова («Яңынан терелеү», Л. Н. Толстой)
* Устинья («Свои люди — сочтемся»),
* Барабошева («Дөрөҫлөк — яҡшы, ә бәхет яҡшыраҡ»)
* Глафира («Бүреләр һәм һарыҡтар», бөтәһе лә — А. Н. Островскийҙыҡы)
* Маша («Эшелон», М. Рощин)
* Йәмилә («Ҡыҙ урлау», М. Кәрим)
* Серафима Ильинична («Самоубийца», Н.Эрдман)
* Дорина («Тартюф», Ж.-Б.Мольер)
* Раневская («Вишневый сад», А. П. Чехов).

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1979)
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1995)
* Башҡортостан Республикаһы Театр эшмәкәрҙәре союзының Бәҙәр Йосопова исемендәге премияһы лауреаты, иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле өсөн (Памелла, «Ҡәҙерле Памелла» спектакле)
* «Годы странствий» спектаклендә Анастасия Владимировна ролен башҡарған өсөн республика Мәҙәниәт министрлығының һәм Театр эшмәкәрҙәре союзының «Алтын Ай» театр премияһы лауреаты
* 2006 һәм 2007 йылдарҙа «Пресса» республика рейтингының ике тапҡыр лауреаты

== Һылтанмалар ==
* http://encycl.bash-portal.ru/midzaeva.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203021829/http://encycl.bash-portal.ru/midzaeva.htm |date=2013-12-03 }}
* http://www.bashinform.ru/news/401053/
* http://theatreinform.ru/bd/Actor/Details.php?A_Code=3361 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210414144438/http://theatreinform.ru/bd/Actor/Details.php?A_Code=3361 |date=2021-04-14 }}
* http://ufa.bezformata.ru/listnews/midzyaeva-ranevskaya-eto-rol/1667054/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110808/http://ufa.bezformata.ru/listnews/midzyaeva-ranevskaya-eto-rol/1667054/ |date=2016-03-04 }}

[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған артистары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының халыҡ артистары]]</text>
      <sha1>pvupu9jwd7strzu6xgq8ogoepuj2e0r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306796</id>
      <parentid>1306795</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T12:14:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1306796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6008" sha1="db1s4y0z9z5qpljrwbay50cyny8zifs" xml:space="preserve">{{Театр эшмәкәре
 | Имя              = Мидзяева Галина Ивановна
 | Изображение      = 
 | Описание изображения = 
 | Дата рождения    = 08.10.1941
 | Место рождения   = {{ТУ|Һарытау|Һарытауҙа}} ҡалаһы
 | Профессия        = {{артист|СССР|Рәсәй|XX быуат}}
 | Гражданство      = {{Флагификация|СССР}}→&lt;br/&gt;{{Флагификация|Рәсәй Федерацияһы}}
 | Годы активности  = [[1964]]—[[2013]]
 | Театр            = Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театры
 | Награды          = {{{!}}
{{!}}{{Народный артист Российской Федерации}}{{!}}{{!}}{{Заслуженный артист РСФСР|1986}}
{{!}}}
 | imdb_id          = 
}}

''' Мидзяева Галина Ивановна ''' ([[8 октябрь]] [[1941 йыл]] — [[29 ноябрь]] [[2024 йыл]] ) — театр актёры, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1966 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ артисы (1995).

== Биографияһы ==
Галина Ивановна Мидзяева 1941 йылдың 8 октябрендә [[Һарытау]] ҡалаһында тыуған.

Мәктәптән һуң электр лампаһы заводында контролер булып, һуңынан статистика идаралығында, поликлиникала эшләй. Заводта эшләгәндә халыҡ театрында шөғөлләнә. Ул [[1964 йыл]]да И. А. Слонов исемендәге Һарытау театр училищеһын (педагогы — Бржевский С.И) тамамлай.

Училищены тамамлағас, 1964—1965 йылдарҙа А. Н. Толстой исемендәге Сызрань драма театрында эшләй. Ире Анатолий Хаустов ҡатнашлығындағы диплом спектаклен ҡарағандан һуң, Өфө режиссеры Анатолий Хаустовты үҙенең театрына саҡыра. Галина Ивановна уның менән бергә килә.

Галина Ивановна 1965 йылдан алып [[Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театры]]нда эшләй.

70-се йылдарҙан [[Өфө сәнғәт училищеһы]]нда, 1992 йылдан башлап — Өфө сәнғәт институтында уҡыта.

2024 йылдың 29 ноябрендә Өфөлә вафат була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bashinform.ru/news/culture/2024-11-29/v-ufe-ushla-iz-zhizni-narodnaya-artistka-rossii-galina-midzyaeva-4030867|title=В Уфе ушла из жизни народная артистка России Галина Мидзяева|lang=ru|website=www.bashinform.ru|access-date=2026-10-03}}&lt;/ref&gt;.

== Спектаклдәрҙәге ролдәре ==
* Оль-Оль («Дни нашей жизни», Л.Андреев)
* Оксана («Эскадра һәләкәте», А.Корнейчук)
* батшабикә Ирина («Батша Федор Иоаннович», А. К. Толстой)
* Катюша Маслова («Яңынан терелеү», Л. Н. Толстой)
* Устинья («Свои люди — сочтемся»),
* Барабошева («Дөрөҫлөк — яҡшы, ә бәхет яҡшыраҡ»)
* Глафира («Бүреләр һәм һарыҡтар», бөтәһе лә — А. Н. Островскийҙыҡы)
* Маша («Эшелон», М. Рощин)
* Йәмилә («Ҡыҙ урлау», М. Кәрим)
* Серафима Ильинична («Самоубийца», Н.Эрдман)
* Дорина («Тартюф», Ж.-Б.Мольер)
* Раневская («Вишневый сад», А. П. Чехов).

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1979)
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1995)
* Башҡортостан Республикаһы Театр эшмәкәрҙәре союзының Бәҙәр Йосопова исемендәге премияһы лауреаты, иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле өсөн (Памелла, «Ҡәҙерле Памелла» спектакле)
* «Годы странствий» спектаклендә Анастасия Владимировна ролен башҡарған өсөн республика Мәҙәниәт министрлығының һәм Театр эшмәкәрҙәре союзының «Алтын Ай» театр премияһы лауреаты
* 2006 һәм 2007 йылдарҙа «Пресса» республика рейтингының ике тапҡыр лауреаты

== Һылтанмалар ==
* http://encycl.bash-portal.ru/midzaeva.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203021829/http://encycl.bash-portal.ru/midzaeva.htm |date=2013-12-03 }}
* http://www.bashinform.ru/news/401053/
* http://theatreinform.ru/bd/Actor/Details.php?A_Code=3361 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210414144438/http://theatreinform.ru/bd/Actor/Details.php?A_Code=3361 |date=2021-04-14 }}
* http://ufa.bezformata.ru/listnews/midzyaeva-ranevskaya-eto-rol/1667054/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110808/http://ufa.bezformata.ru/listnews/midzyaeva-ranevskaya-eto-rol/1667054/ |date=2016-03-04 }}

[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған артистары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының халыҡ артистары]]</text>
      <sha1>db1s4y0z9z5qpljrwbay50cyny8zifs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306797</id>
      <parentid>1306796</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T12:17:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1306797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5958" sha1="i14dlti53i8wzc53bm7gj9tizht2sra" xml:space="preserve">{{Театр эшмәкәре
 | Имя              = Мидзяева Галина Ивановна
 | Изображение      = 
 | Описание изображения = 
 | Дата рождения    = 08.10.1941
 | Место рождения   = {{ТУ|Һарытау|Һарытауҙа}} ҡалаһы
 | Профессия        = {{артист|СССР|Рәсәй|XX быуат}}
 | Гражданство      = {{Флагификация|СССР}}→&lt;br/&gt;{{Флагификация|Рәсәй Федерацияһы}}
 | Годы активности  = [[1964]]—[[2013]]
 | Театр            = Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театры
 | Награды          = {{{!}}
{{!}}{{Народный артист Российской Федерации}}{{!}}{{!}}{{Заслуженный артист РСФСР|1986}}
{{!}}}
 | imdb_id          = 
}}

''' Мидзяева Галина Ивановна ''' ({{ВД-Преамбула}}) — театр актёры, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1966 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ артисы (1995).

== Биографияһы ==
Галина Ивановна Мидзяева 1941 йылдың 8 октябрендә [[Һарытау]] ҡалаһында тыуған.

Мәктәптән һуң электр лампаһы заводында контролер булып, һуңынан статистика идаралығында, поликлиникала эшләй. Заводта эшләгәндә халыҡ театрында шөғөлләнә. Ул [[1964 йыл]]да И. А. Слонов исемендәге Һарытау театр училищеһын (педагогы — Бржевский С.И) тамамлай.

Училищены тамамлағас, 1964—1965 йылдарҙа А. Н. Толстой исемендәге Сызрань драма театрында эшләй. Ире Анатолий Хаустов ҡатнашлығындағы диплом спектаклен ҡарағандан һуң, Өфө режиссеры Анатолий Хаустовты үҙенең театрына саҡыра. Галина Ивановна уның менән бергә килә.

Галина Ивановна 1965 йылдан алып [[Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театры]]нда эшләй.

70-се йылдарҙан [[Өфө сәнғәт училищеһы]]нда, 1992 йылдан башлап — Өфө сәнғәт институтында уҡыта.

2024 йылдың 29 ноябрендә Өфөлә вафат була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bashinform.ru/news/culture/2024-11-29/v-ufe-ushla-iz-zhizni-narodnaya-artistka-rossii-galina-midzyaeva-4030867|title=В Уфе ушла из жизни народная артистка России Галина Мидзяева|lang=ru|website=www.bashinform.ru|access-date=2026-10-03}}&lt;/ref&gt;.

== Спектаклдәрҙәге ролдәре ==
* Оль-Оль («Дни нашей жизни», Л.Андреев)
* Оксана («Эскадра һәләкәте», А.Корнейчук)
* батшабикә Ирина («Батша Федор Иоаннович», А. К. Толстой)
* Катюша Маслова («Яңынан терелеү», Л. Н. Толстой)
* Устинья («Свои люди — сочтемся»),
* Барабошева («Дөрөҫлөк — яҡшы, ә бәхет яҡшыраҡ»)
* Глафира («Бүреләр һәм һарыҡтар», бөтәһе лә — А. Н. Островскийҙыҡы)
* Маша («Эшелон», М. Рощин)
* Йәмилә («Ҡыҙ урлау», М. Кәрим)
* Серафима Ильинична («Самоубийца», Н.Эрдман)
* Дорина («Тартюф», Ж.-Б.Мольер)
* Раневская («Вишневый сад», А. П. Чехов).

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1979)
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1995)
* Башҡортостан Республикаһы Театр эшмәкәрҙәре союзының Бәҙәр Йосопова исемендәге премияһы лауреаты, иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле өсөн (Памелла, «Ҡәҙерле Памелла» спектакле)
* «Годы странствий» спектаклендә Анастасия Владимировна ролен башҡарған өсөн республика Мәҙәниәт министрлығының һәм Театр эшмәкәрҙәре союзының «Алтын Ай» театр премияһы лауреаты
* 2006 һәм 2007 йылдарҙа «Пресса» республика рейтингының ике тапҡыр лауреаты

== Һылтанмалар ==
* http://encycl.bash-portal.ru/midzaeva.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203021829/http://encycl.bash-portal.ru/midzaeva.htm |date=2013-12-03 }}
* http://www.bashinform.ru/news/401053/
* http://theatreinform.ru/bd/Actor/Details.php?A_Code=3361 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210414144438/http://theatreinform.ru/bd/Actor/Details.php?A_Code=3361 |date=2021-04-14 }}
* http://ufa.bezformata.ru/listnews/midzyaeva-ranevskaya-eto-rol/1667054/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110808/http://ufa.bezformata.ru/listnews/midzyaeva-ranevskaya-eto-rol/1667054/ |date=2016-03-04 }}

[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған артистары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының халыҡ артистары]]</text>
      <sha1>i14dlti53i8wzc53bm7gj9tizht2sra</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133443</id>
    <revision>
      <id>1306800</id>
      <parentid>1306790</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T12:51:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографияһы */</comment>
      <origin>1306800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18182" sha1="cyrb3g53ungmtuxbj5ulkwbazobakta" xml:space="preserve">{{Учёный
| Имя                  = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы&lt;br /&gt; Абуталипова 
| Изображение =
| Ширина =
| Описание изображения =
| Дата рождения = 30.03.1954
| Место рождения =  [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы&lt;ref name=&quot;БР&quot;&gt;1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]&lt;/ref&gt;
| Дата смерти =
| Место смерти =
| Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}}
| Научная сфера = [[лингвистика]]
| Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;&lt;br /&gt; 
 |Учёная степень       = филология фәндәре докторы (2009)
 |Учёное звание        = профессор 
| Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге
| Научный руководитель =
| Знаменитые ученики =
| Известен как = 
| Награды и премии = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}}
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Абуталипов}}

'''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2006 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм 2000 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2005). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). 

== Биографияһы ==
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1961-1969 йылдарҙа Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Бәпес ауылының урта мәктәбендә уҡый. 
1971 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның  филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлағас, Ҡырмыҫҡалы районының Иҫке Бәпес ауылында, Белорет, Стәрлетамаҡ ҡалаларындағы мәктәптәрҙә эшләй. 
1987-2022 йылдарҙа Стәрлетамаҡ педагогия институтында (хәҙерге Өфө фән һәм технологиялар университетының Стәрлетамаҡ филиалы) уҡыта. 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. 300 яҡын ғилми хеҙмәттәре башҡорт һәм төрки телдәрендәге аспектуаллек категорияһына, башҡорт телен уҡытыу методикаһына арналған. Ул «Международный школьный научный вестник» журналының редакция советы, «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының мөхәрририәт ағзаһы.   

Дөйөм педагогик стажы — 46 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. Балалар өсөн 6 китап авторы: «Әнисә, йәшең нисә?», «Асыуланма, Сыбарҡай», «Сиңерткә йәшенмәк уйнай», «Мин үҫәм», «Бесәй быйма эсендә», «Еләктәрҙә йәй  еҫе» 2026 йылда «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының «Педагог» номинацияһында еңеүсе була.
2022 йылдан хаҡлы ялда. Әҙәби ижад менән шөғөлләнә.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тел ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. 
Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар:
* Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика),
* Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет,
* Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы,
* Башҡорт телмәре мәҙәниәте.

115 фәнни хеҙмәте, шул иҫәптән дәреслектәре һәм һүҙлектәре донъя күрҙе.
1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«Рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2000 йылда доцент дәрәжәһенә эйә була. 2009 йылда «Башҡорт телендә аспектуаллек функциональ-семантик категорияһы» темаһына филология фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 250-гә яҡын фәнни, фәнни-методик мәҡәлә, ике монография, утыҙлап дәреслек, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. 2013-2022 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты юғары белем биреү учреждениеһы базаһында д 212 013 диссертация советы ағзаһы, Рәсәй гуманитар фәнни фонды (хәҙер РФФИ) эксперты, 2014-2022 йылдарҙа Рәсәй фәнни фонды эксперты булып эшләй. Башҡорт телен уҡыу-уҡытыу методикаһының актуаль проблемаларына арналған мәҡәләләре «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналында даими баҫылып тора. 2007 йылда журналдың лауреаты була. 

== Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре ==
* [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты
* Филология фәндәре докторы ([[2009]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]])
* [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе ([[2009]])
* Хеҙмәт ветераны. (2009 йыл). 
* Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы Советының Почет грамотаһы. (2014)
* «Башҡорт дәүләт университетының почетлы хеҙмәткәре». (2019).
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы. (2024).
* «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы. (2025)
* «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының &quot;Педагог&quot; номинацияһында диплом һәм еңеүсе кубогы. (2026)

== Фәнни хеҙмәттәре ==
* Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: Монография. — Уфа: Гилем, 2008.
* Төрки телдәрҙә аспектуаль мәғәнәләрҙе репрезентациялаусы саралар: Монография.
* Категория аспектуальности в башкирском языке: Учебно-методические материалы для студентов башкирских отделений вузов. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2008.
* В помощь молодому учителю: Методическое пособие по методике обучения башкирскому языку в начальной школе. — Уфа: Китап, 2003.
* Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. — Уфа: Китап, 2009 (соавтор).
* Методика обучения башкирскому языку и литературе в начальных классах: УМК в 3-х частях. Ч.I. Конспекты лекций: Методические указания по выполнению курсовых и дипломных работ; Ч. II. Практикум; Ч. III.
* Инструктивно-методические материалы. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2006; 2011.
* методическое руководство к учебнику «Бүләк» и учебное пособие «Тылсымлы бүләк» (соавторы — Тулумбаев Х. А., Давлетшина М. С.),
* учебник для башкирских детских садов «Ләйсән» (соавторы — Амирханова Г. И., Юлмухаметов М. Б.),
* «Русско-башкирский словарь методических терминов» (соавтор — Камалетдинова А. В.),
* методическое руководство {{comment|«Йәш уҡытыусыға ярҙамға»|«В помощь молодому учителю»}}
* Пропись для изучающих арабскую графику: Учебное пособие для  студентов высших и средних учебных заведений. СГПИ, 2006.-40с.
* Русско-башкирский словарь по теории и практике  филологического образования. Уфа: Китап: 2019. 192 с. (авторҙашлыҡта).

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Стәрлетамаҡта башҡорттар ҡоролтайының ҡала башҡарма комитетының беренсе рәйесе була, икенсе Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты итеп һайлана. Ул Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы бюроһы ағзаһы, Стәрлетамаҡ ҡала гәзите &quot;Ашҡаҙар&quot;ҙың мөхәрририәт ағзаһы.
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы, башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтенең республика Советы составында, Стәрлетамаҡ ҡалаһының башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе, Стәрлетамаҡ ҡала ҡатын-ҡыҙҙар советы ағзаһы булып эшләй.
2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. &quot;Международный школьный научный вестник&quot;  һәм &quot;Башҡортостан уҡытыусыһы&quot; журналдарының мөхәрририәт советы ағзаһы булып тора.
Башҡорт халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы булараҡ, Рәмзәнә Әсҡәт ҡыҙы ҡалала үткәрелгән төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнаша.

== Әҙәбиәт ==
* 1993 {{comment|«Әнисә, йәшең нисә?»|«Сколько тебе лет, Аниса?»}}
* 1995 {{comment|«Асыуланма, Сыбаркай»|«Асыуланма, Сыбаркай»}}
* 1997 «Шаңдау» йыйынтығында «Яҙ һөйөнсөһө» — өлкән китап уҡыусылар өсөн
* 2000 «Серем — йөрәк сирем» драма әҫәре — «Ағиҙел», 7-се һан
* 2002 {{comment| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»}}
* 2006 {{comment|«Мин үҫәм! шиғырҙар, йомаҡтар, әкиәттәр, хикәйәләр.саң|«Я расту! стихи, загадки, сказки, рассказы}}, Өфө.
* «Бесәй быма эсендә - Котенок в валенке». Уфа. Китап. 2018.
* «Еләктәрҙә йәй еҫе - Ягоды пахнут летом». Өфө: Китап, 2024.
* «Еңеүҙе яҡынайтабыҙ». Өфө; Инеш, 2024.

== Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт ==
* «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013;
* «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014.
 
== Һылтанмалар ==
* [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }}
* [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306]
* [https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/Абуталипова%20Рамзана%20Асхатовна.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://famous-scientists.ru/10695/]
* [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }}
* [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1961 йылда тыуғандар]]
[[Категория:30 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>cyrb3g53ungmtuxbj5ulkwbazobakta</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306802</id>
      <parentid>1306800</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T13:00:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Фәнни эшмәкәрлеге */</comment>
      <origin>1306802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18875" sha1="nauqnph4v83vcvwe93tgoxmmdjy18qe" xml:space="preserve">{{Учёный
| Имя                  = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы&lt;br /&gt; Абуталипова 
| Изображение =
| Ширина =
| Описание изображения =
| Дата рождения = 30.03.1954
| Место рождения =  [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы&lt;ref name=&quot;БР&quot;&gt;1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]&lt;/ref&gt;
| Дата смерти =
| Место смерти =
| Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}}
| Научная сфера = [[лингвистика]]
| Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;&lt;br /&gt; 
 |Учёная степень       = филология фәндәре докторы (2009)
 |Учёное звание        = профессор 
| Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге
| Научный руководитель =
| Знаменитые ученики =
| Известен как = 
| Награды и премии = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}}
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Абуталипов}}

'''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2006 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм 2000 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2005). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). 

== Биографияһы ==
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1961-1969 йылдарҙа Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Бәпес ауылының урта мәктәбендә уҡый. 
1971 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның  филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлағас, Ҡырмыҫҡалы районының Иҫке Бәпес ауылында, Белорет, Стәрлетамаҡ ҡалаларындағы мәктәптәрҙә эшләй. 
1987-2022 йылдарҙа Стәрлетамаҡ педагогия институтында (хәҙерге Өфө фән һәм технологиялар университетының Стәрлетамаҡ филиалы) уҡыта. 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. 300 яҡын ғилми хеҙмәттәре башҡорт һәм төрки телдәрендәге аспектуаллек категорияһына, башҡорт телен уҡытыу методикаһына арналған. Ул «Международный школьный научный вестник» журналының редакция советы, «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының мөхәрририәт ағзаһы.   

Дөйөм педагогик стажы — 46 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. Балалар өсөн 6 китап авторы: «Әнисә, йәшең нисә?», «Асыуланма, Сыбарҡай», «Сиңерткә йәшенмәк уйнай», «Мин үҫәм», «Бесәй быйма эсендә», «Еләктәрҙә йәй  еҫе» 2026 йылда «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының «Педагог» номинацияһында еңеүсе була.
2022 йылдан хаҡлы ялда. Әҙәби ижад менән шөғөлләнә.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тел ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. 
Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар:
* Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика),
* Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет,
* Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы,
* Башҡорт телмәре мәҙәниәте.

115 фәнни хеҙмәте, шул иҫәптән дәреслектәре һәм һүҙлектәре донъя күрә.
1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«Рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2000 йылда доцент дәрәжәһенә эйә була. 2009 йылда «Башҡорт телендә аспектуаллек функциональ-семантик категорияһы» темаһына филология фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 250-гә яҡын фәнни, фәнни-методик мәҡәлә, ике монография, утыҙлап дәреслек, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. 2013-2022 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты юғары белем биреү учреждениеһы базаһында д 212 013 диссертация советы ағзаһы, Рәсәй гуманитар фәнни фонды (хәҙер РФФИ) эксперты, 2014-2022 йылдарҙа Рәсәй фәнни фонды эксперты булып эшләй.  2012 йылда Рәсәй гуманитар фәндәр фондының грантына уҙғарылған конкурста еңеп, грант иҫәбенә монография яҙа. Башҡорт телен уҡыу-уҡытыу методикаһының актуаль проблемаларына арналған мәҡәләләре «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналында даими баҫылып тора. 2007 йылда журналдың лауреаты була.
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙының балалар өсөн шиғырҙары дәреслектәргә, уҡыу-уҡытыу методик ҡулланмаларына, өлкәндәр өсөн әҫәрҙәре «Башҡорт шиғриәте антологияһы» (2001), «Антология поэзии Башкортостана. Голоса веков» (2007), «Балалар әҙәбиәте антологияһы» (2018) баҫмаларына  индерелгән.

== Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре ==
* [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты
* Филология фәндәре докторы ([[2009]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]])
* [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе ([[2009]])
* Хеҙмәт ветераны. (2009 йыл). 
* Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы Советының Почет грамотаһы. (2014)
* «Башҡорт дәүләт университетының почетлы хеҙмәткәре». (2019).
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы. (2024).
* «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы. (2025)
* «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының &quot;Педагог&quot; номинацияһында диплом һәм еңеүсе кубогы. (2026)

== Фәнни хеҙмәттәре ==
* Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: Монография. — Уфа: Гилем, 2008.
* Төрки телдәрҙә аспектуаль мәғәнәләрҙе репрезентациялаусы саралар: Монография.
* Категория аспектуальности в башкирском языке: Учебно-методические материалы для студентов башкирских отделений вузов. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2008.
* В помощь молодому учителю: Методическое пособие по методике обучения башкирскому языку в начальной школе. — Уфа: Китап, 2003.
* Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. — Уфа: Китап, 2009 (соавтор).
* Методика обучения башкирскому языку и литературе в начальных классах: УМК в 3-х частях. Ч.I. Конспекты лекций: Методические указания по выполнению курсовых и дипломных работ; Ч. II. Практикум; Ч. III.
* Инструктивно-методические материалы. — Стерлитамак: СГПА им. Зайнаб Биишевой, 2006; 2011.
* методическое руководство к учебнику «Бүләк» и учебное пособие «Тылсымлы бүләк» (соавторы — Тулумбаев Х. А., Давлетшина М. С.),
* учебник для башкирских детских садов «Ләйсән» (соавторы — Амирханова Г. И., Юлмухаметов М. Б.),
* «Русско-башкирский словарь методических терминов» (соавтор — Камалетдинова А. В.),
* методическое руководство {{comment|«Йәш уҡытыусыға ярҙамға»|«В помощь молодому учителю»}}
* Пропись для изучающих арабскую графику: Учебное пособие для  студентов высших и средних учебных заведений. СГПИ, 2006.-40с.
* Русско-башкирский словарь по теории и практике  филологического образования. Уфа: Китап: 2019. 192 с. (авторҙашлыҡта).

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Стәрлетамаҡта башҡорттар ҡоролтайының ҡала башҡарма комитетының беренсе рәйесе була, икенсе Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты итеп һайлана. Ул Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы бюроһы ағзаһы, Стәрлетамаҡ ҡала гәзите &quot;Ашҡаҙар&quot;ҙың мөхәрририәт ағзаһы.
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы, башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтенең республика Советы составында, Стәрлетамаҡ ҡалаһының башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе, Стәрлетамаҡ ҡала ҡатын-ҡыҙҙар советы ағзаһы булып эшләй.
2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. &quot;Международный школьный научный вестник&quot;  һәм &quot;Башҡортостан уҡытыусыһы&quot; журналдарының мөхәрририәт советы ағзаһы булып тора.
Башҡорт халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы булараҡ, Рәмзәнә Әсҡәт ҡыҙы ҡалала үткәрелгән төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнаша.

== Әҙәбиәт ==
* 1993 {{comment|«Әнисә, йәшең нисә?»|«Сколько тебе лет, Аниса?»}}
* 1995 {{comment|«Асыуланма, Сыбаркай»|«Асыуланма, Сыбаркай»}}
* 1997 «Шаңдау» йыйынтығында «Яҙ һөйөнсөһө» — өлкән китап уҡыусылар өсөн
* 2000 «Серем — йөрәк сирем» драма әҫәре — «Ағиҙел», 7-се һан
* 2002 {{comment| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»}}
* 2006 {{comment|«Мин үҫәм! шиғырҙар, йомаҡтар, әкиәттәр, хикәйәләр.саң|«Я расту! стихи, загадки, сказки, рассказы}}, Өфө.
* «Бесәй быма эсендә - Котенок в валенке». Уфа. Китап. 2018.
* «Еләктәрҙә йәй еҫе - Ягоды пахнут летом». Өфө: Китап, 2024.
* «Еңеүҙе яҡынайтабыҙ». Өфө; Инеш, 2024.

== Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт ==
* «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013;
* «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014.
 
== Һылтанмалар ==
* [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }}
* [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306]
* [https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/Абуталипова%20Рамзана%20Асхатовна.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://famous-scientists.ru/10695/]
* [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }}
* [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1961 йылда тыуғандар]]
[[Категория:30 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>nauqnph4v83vcvwe93tgoxmmdjy18qe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306804</id>
      <parentid>1306802</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T13:05:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Фәнни хеҙмәттәре */</comment>
      <origin>1306804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21623" sha1="85v69lw8zdsvgfh77glx563hx6jeg13" xml:space="preserve">{{Учёный
| Имя                  = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы&lt;br /&gt; Абуталипова 
| Изображение =
| Ширина =
| Описание изображения =
| Дата рождения = 30.03.1954
| Место рождения =  [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы&lt;ref name=&quot;БР&quot;&gt;1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]&lt;/ref&gt;
| Дата смерти =
| Место смерти =
| Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}}
| Научная сфера = [[лингвистика]]
| Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;&lt;br /&gt; 
 |Учёная степень       = филология фәндәре докторы (2009)
 |Учёное звание        = профессор 
| Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге
| Научный руководитель =
| Знаменитые ученики =
| Известен как = 
| Награды и премии = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}}
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Абуталипов}}

'''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2006 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм 2000 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2005). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). 

== Биографияһы ==
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1961-1969 йылдарҙа Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Бәпес ауылының урта мәктәбендә уҡый. 
1971 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның  филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлағас, Ҡырмыҫҡалы районының Иҫке Бәпес ауылында, Белорет, Стәрлетамаҡ ҡалаларындағы мәктәптәрҙә эшләй. 
1987-2022 йылдарҙа Стәрлетамаҡ педагогия институтында (хәҙерге Өфө фән һәм технологиялар университетының Стәрлетамаҡ филиалы) уҡыта. 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. 300 яҡын ғилми хеҙмәттәре башҡорт һәм төрки телдәрендәге аспектуаллек категорияһына, башҡорт телен уҡытыу методикаһына арналған. Ул «Международный школьный научный вестник» журналының редакция советы, «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының мөхәрририәт ағзаһы.   

Дөйөм педагогик стажы — 46 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. Балалар өсөн 6 китап авторы: «Әнисә, йәшең нисә?», «Асыуланма, Сыбарҡай», «Сиңерткә йәшенмәк уйнай», «Мин үҫәм», «Бесәй быйма эсендә», «Еләктәрҙә йәй  еҫе» 2026 йылда «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының «Педагог» номинацияһында еңеүсе була.
2022 йылдан хаҡлы ялда. Әҙәби ижад менән шөғөлләнә.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тел ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. 
Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар:
* Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика),
* Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет,
* Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы,
* Башҡорт телмәре мәҙәниәте.

115 фәнни хеҙмәте, шул иҫәптән дәреслектәре һәм һүҙлектәре донъя күрә.
1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«Рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2000 йылда доцент дәрәжәһенә эйә була. 2009 йылда «Башҡорт телендә аспектуаллек функциональ-семантик категорияһы» темаһына филология фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 250-гә яҡын фәнни, фәнни-методик мәҡәлә, ике монография, утыҙлап дәреслек, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. 2013-2022 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты юғары белем биреү учреждениеһы базаһында д 212 013 диссертация советы ағзаһы, Рәсәй гуманитар фәнни фонды (хәҙер РФФИ) эксперты, 2014-2022 йылдарҙа Рәсәй фәнни фонды эксперты булып эшләй.  2012 йылда Рәсәй гуманитар фәндәр фондының грантына уҙғарылған конкурста еңеп, грант иҫәбенә монография яҙа. Башҡорт телен уҡыу-уҡытыу методикаһының актуаль проблемаларына арналған мәҡәләләре «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналында даими баҫылып тора. 2007 йылда журналдың лауреаты була.
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙының балалар өсөн шиғырҙары дәреслектәргә, уҡыу-уҡытыу методик ҡулланмаларына, өлкәндәр өсөн әҫәрҙәре «Башҡорт шиғриәте антологияһы» (2001), «Антология поэзии Башкортостана. Голоса веков» (2007), «Балалар әҙәбиәте антологияһы» (2018) баҫмаларына  индерелгән.

== Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре ==
* [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты
* Филология фәндәре докторы ([[2009]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]])
* [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе ([[2009]])
* Хеҙмәт ветераны. (2009 йыл). 
* Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы Советының Почет грамотаһы. (2014)
* «Башҡорт дәүләт университетының почетлы хеҙмәткәре». (2019).
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы. (2024).
* «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы. (2025)
* «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының &quot;Педагог&quot; номинацияһында диплом һәм еңеүсе кубогы. (2026)


== Ғалимәнеңң хеҙмәттәре: ==
== Монографиялар ==
1.	Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: монография. – Уфа: Гилем, 2008. – 294 с.
2.	Средства реперезентации аспектуальных значений в тюркских языках: монография. – Уфа: Гилем, 2013. – 196 с.
3.	Башҡорт телендәге функциональ-семантик категориялар. 4 киҫәктән. l киҫәк. Аспектуаллек: монография. – Стәрлетамаҡ: Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы, 2019. – 152 бит. 

== Уҡыу ҡулланмалары: ==

4.	“Бүләк” дәреслегенә методик ҡулланма. – Уфа: Китап, 1993. – 96 с. (авторҙаш).
5.	Методик ҡумта..– Стерлитамак: Стерлитамакский педагогический институт, 2000. – 77 с.
6.	  Йәш уҡытыусыға ярҙамға. – Уфа: Китап, 2003. – 100 с.
7.	“Ләйсән” дәреслегенә методик ҡулланма. – Уфа: Китап, 2004. – 98 с. (авторҙаш).
8.	Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 1-се киҫәк: лекциялар курсы. Курс һәм диплом эштәрен яҙыу буйынса методик күрһәтмәләр. – Стерлитамак: Стерлитамакская педагогическая академия им. Зайнаб Биишевой,  2011. – 200 с.
9.	Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 2-се киҫәк: практикум. – Стерлитамак: Стерлитамакская педагогическая академия, 2006. – 134 с.
10.	Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 3-сө киҫәк: инструктив-методик материалдар.  – Стерлитамак: Стерлитамакская педагогическая академия им. Зайнаб Биишевой,  2010. – 132 с.
11.	Ғәрәп графикаһын өйрәнеүселәргә яҙыу өлгөләре. – Стерлитамак: Стерлитамакская педагогическая академия, 2006. –  40 с.
12.	Башҡорт телендә аспектуаллек категорияһы: региональ компонент дисциплинаһы буйынса уҡытыу-методик ҡулланма. – Стерлитамак: Стерлитамакская педагогическая академия им. Зайнаб Биишевой,   2008. – 120 с.
13.	Ғилми-тикшеренеү эштәрен башҡарыу буйынса методик күрһәтмәләр: Башҡорт филологияһы факультеты студенттары өсөн уҡытыу-методик материалдар. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2015. – 79 б. (авторҙаш).
14.	Иҫке төрки теленән эш дәфтәре: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы башҡорт филологияһы факультеты студенттары өсөн уҡытыу-методик материалдар. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2016. – 48 бит.
15.	Категория аспектуальности в башкирском языке: учебное пособие. – Стерлитамак: РИО СФ БашГУ, 2017. – 132 с.
Һүҙлектәр:
1.	Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. – Уфа: Китап, 2009. – 96 с. (соавтор).
2.	Русско-башкирский словарь терминов по теории и методике обучения языкам. –  Стерлитамак: Стерлитамакский филиал БашГУ, 2015. – 119 с.(соавтор)

== Дәреслектәр: ==
1.	Ләйсән: балалар баҡсаһы өсөн башҡорт теле дәреслеге. – Уфа: Китап, 2002; II изд.– Китап, 2008. – 176 с. (авторҙаш).
2.	Тылсымлы бүләк: рус мәктәптәрендә башҡорт телен өйрәнеүсе 1-се синыф уҡыусылары өсөн кластан тыш уҡыу китабы. – Уфа: Китап, 1995. – 248 с. (авторҙаш).

== Әҙәби китаптары: ==
1.	Әнисә, йәшең нисә? – Өфө: Китап, 1993.
2.	Асыуланма, Сыбарҡай. – Өфө: Китап, 1995.
3.	Яҙ һөйөнсөһө // Шаңдау. – Өфө: Китап, 1997. 
4.	Сиңерткә йәшенмәк уйнай. – Өфө: Китап, 2002. 
5.	Мин үҫәм! – Өфө: Китап, 2006. 
6.	Бесәй быйма эсендә. – Котенок в валенке. – Өфө: Китап, 2018.
7.	Еләктәрҙә йәй еҫе – Ягоды пахнут летом. – Өфө: Китап, 2024.
8.	«Еңеүҙе яҡынайтабыҙ – Өфө: Инеш, 2024.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Стәрлетамаҡта башҡорттар ҡоролтайының ҡала башҡарма комитетының беренсе рәйесе була, икенсе Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты итеп һайлана. Ул Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы бюроһы ағзаһы, Стәрлетамаҡ ҡала гәзите &quot;Ашҡаҙар&quot;ҙың мөхәрририәт ағзаһы.
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы, башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтенең республика Советы составында, Стәрлетамаҡ ҡалаһының башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе, Стәрлетамаҡ ҡала ҡатын-ҡыҙҙар советы ағзаһы булып эшләй.
2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. &quot;Международный школьный научный вестник&quot;  һәм &quot;Башҡортостан уҡытыусыһы&quot; журналдарының мөхәрририәт советы ағзаһы булып тора.
Башҡорт халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы булараҡ, Рәмзәнә Әсҡәт ҡыҙы ҡалала үткәрелгән төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнаша.

== Әҙәбиәт ==
* 1993 {{comment|«Әнисә, йәшең нисә?»|«Сколько тебе лет, Аниса?»}}
* 1995 {{comment|«Асыуланма, Сыбаркай»|«Асыуланма, Сыбаркай»}}
* 1997 «Шаңдау» йыйынтығында «Яҙ һөйөнсөһө» — өлкән китап уҡыусылар өсөн
* 2000 «Серем — йөрәк сирем» драма әҫәре — «Ағиҙел», 7-се һан
* 2002 {{comment| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»}}
* 2006 {{comment|«Мин үҫәм! шиғырҙар, йомаҡтар, әкиәттәр, хикәйәләр.саң|«Я расту! стихи, загадки, сказки, рассказы}}, Өфө.
* «Бесәй быма эсендә - Котенок в валенке». Уфа. Китап. 2018.
* «Еләктәрҙә йәй еҫе - Ягоды пахнут летом». Өфө: Китап, 2024.
* «Еңеүҙе яҡынайтабыҙ». Өфө; Инеш, 2024.

== Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт ==
* «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013;
* «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014.
 
== Һылтанмалар ==
* [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }}
* [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306]
* [https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/Абуталипова%20Рамзана%20Асхатовна.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://famous-scientists.ru/10695/]
* [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }}
* [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1961 йылда тыуғандар]]
[[Категория:30 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>85v69lw8zdsvgfh77glx563hx6jeg13</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306805</id>
      <parentid>1306804</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T13:05:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Монографиялар */</comment>
      <origin>1306805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21625" sha1="0ru7etdx0kq4ss09llzs6gef3v5qq2p" xml:space="preserve">{{Учёный
| Имя                  = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы&lt;br /&gt; Абуталипова 
| Изображение =
| Ширина =
| Описание изображения =
| Дата рождения = 30.03.1954
| Место рождения =  [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы&lt;ref name=&quot;БР&quot;&gt;1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]&lt;/ref&gt;
| Дата смерти =
| Место смерти =
| Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}}
| Научная сфера = [[лингвистика]]
| Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;&lt;br /&gt; 
 |Учёная степень       = филология фәндәре докторы (2009)
 |Учёное звание        = профессор 
| Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге
| Научный руководитель =
| Знаменитые ученики =
| Известен как = 
| Награды и премии = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}}
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Абуталипов}}

'''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2006 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм 2000 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2005). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). 

== Биографияһы ==
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1961-1969 йылдарҙа Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Бәпес ауылының урта мәктәбендә уҡый. 
1971 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның  филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлағас, Ҡырмыҫҡалы районының Иҫке Бәпес ауылында, Белорет, Стәрлетамаҡ ҡалаларындағы мәктәптәрҙә эшләй. 
1987-2022 йылдарҙа Стәрлетамаҡ педагогия институтында (хәҙерге Өфө фән һәм технологиялар университетының Стәрлетамаҡ филиалы) уҡыта. 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. 300 яҡын ғилми хеҙмәттәре башҡорт һәм төрки телдәрендәге аспектуаллек категорияһына, башҡорт телен уҡытыу методикаһына арналған. Ул «Международный школьный научный вестник» журналының редакция советы, «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының мөхәрририәт ағзаһы.   

Дөйөм педагогик стажы — 46 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. Балалар өсөн 6 китап авторы: «Әнисә, йәшең нисә?», «Асыуланма, Сыбарҡай», «Сиңерткә йәшенмәк уйнай», «Мин үҫәм», «Бесәй быйма эсендә», «Еләктәрҙә йәй  еҫе» 2026 йылда «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының «Педагог» номинацияһында еңеүсе була.
2022 йылдан хаҡлы ялда. Әҙәби ижад менән шөғөлләнә.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тел ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. 
Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар:
* Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика),
* Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет,
* Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы,
* Башҡорт телмәре мәҙәниәте.

115 фәнни хеҙмәте, шул иҫәптән дәреслектәре һәм һүҙлектәре донъя күрә.
1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«Рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2000 йылда доцент дәрәжәһенә эйә була. 2009 йылда «Башҡорт телендә аспектуаллек функциональ-семантик категорияһы» темаһына филология фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 250-гә яҡын фәнни, фәнни-методик мәҡәлә, ике монография, утыҙлап дәреслек, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. 2013-2022 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты юғары белем биреү учреждениеһы базаһында д 212 013 диссертация советы ағзаһы, Рәсәй гуманитар фәнни фонды (хәҙер РФФИ) эксперты, 2014-2022 йылдарҙа Рәсәй фәнни фонды эксперты булып эшләй.  2012 йылда Рәсәй гуманитар фәндәр фондының грантына уҙғарылған конкурста еңеп, грант иҫәбенә монография яҙа. Башҡорт телен уҡыу-уҡытыу методикаһының актуаль проблемаларына арналған мәҡәләләре «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналында даими баҫылып тора. 2007 йылда журналдың лауреаты була.
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙының балалар өсөн шиғырҙары дәреслектәргә, уҡыу-уҡытыу методик ҡулланмаларына, өлкәндәр өсөн әҫәрҙәре «Башҡорт шиғриәте антологияһы» (2001), «Антология поэзии Башкортостана. Голоса веков» (2007), «Балалар әҙәбиәте антологияһы» (2018) баҫмаларына  индерелгән.

== Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре ==
* [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты
* Филология фәндәре докторы ([[2009]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]])
* [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе ([[2009]])
* Хеҙмәт ветераны. (2009 йыл). 
* Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы Советының Почет грамотаһы. (2014)
* «Башҡорт дәүләт университетының почетлы хеҙмәткәре». (2019).
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы. (2024).
* «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы. (2025)
* «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының &quot;Педагог&quot; номинацияһында диплом һәм еңеүсе кубогы. (2026)


== Ғалимәнеңң хеҙмәттәре: ==
== Монографиялар ==
1.	Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: монография. – Уфа: Гилем, 2008. – 294 с. 

2.	Средства реперезентации аспектуальных значений в тюркских языках: монография. – Уфа: Гилем, 2013. – 196 с.

3.	Башҡорт телендәге функциональ-семантик категориялар. 4 киҫәктән. l киҫәк. Аспектуаллек: монография. – Стәрлетамаҡ: Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы, 2019. – 152 бит.

== Уҡыу ҡулланмалары: ==

4.	“Бүләк” дәреслегенә методик ҡулланма. – Уфа: Китап, 1993. – 96 с. (авторҙаш).
5.	Методик ҡумта..– Стерлитамак: Стерлитамакский педагогический институт, 2000. – 77 с.
6.	  Йәш уҡытыусыға ярҙамға. – Уфа: Китап, 2003. – 100 с.
7.	“Ләйсән” дәреслегенә методик ҡулланма. – Уфа: Китап, 2004. – 98 с. (авторҙаш).
8.	Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 1-се киҫәк: лекциялар курсы. Курс һәм диплом эштәрен яҙыу буйынса методик күрһәтмәләр. – Стерлитамак: Стерлитамакская педагогическая академия им. Зайнаб Биишевой,  2011. – 200 с.
9.	Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 2-се киҫәк: практикум. – Стерлитамак: Стерлитамакская педагогическая академия, 2006. – 134 с.
10.	Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 3-сө киҫәк: инструктив-методик материалдар.  – Стерлитамак: Стерлитамакская педагогическая академия им. Зайнаб Биишевой,  2010. – 132 с.
11.	Ғәрәп графикаһын өйрәнеүселәргә яҙыу өлгөләре. – Стерлитамак: Стерлитамакская педагогическая академия, 2006. –  40 с.
12.	Башҡорт телендә аспектуаллек категорияһы: региональ компонент дисциплинаһы буйынса уҡытыу-методик ҡулланма. – Стерлитамак: Стерлитамакская педагогическая академия им. Зайнаб Биишевой,   2008. – 120 с.
13.	Ғилми-тикшеренеү эштәрен башҡарыу буйынса методик күрһәтмәләр: Башҡорт филологияһы факультеты студенттары өсөн уҡытыу-методик материалдар. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2015. – 79 б. (авторҙаш).
14.	Иҫке төрки теленән эш дәфтәре: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы башҡорт филологияһы факультеты студенттары өсөн уҡытыу-методик материалдар. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2016. – 48 бит.
15.	Категория аспектуальности в башкирском языке: учебное пособие. – Стерлитамак: РИО СФ БашГУ, 2017. – 132 с.
Һүҙлектәр:
1.	Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. – Уфа: Китап, 2009. – 96 с. (соавтор).
2.	Русско-башкирский словарь терминов по теории и методике обучения языкам. –  Стерлитамак: Стерлитамакский филиал БашГУ, 2015. – 119 с.(соавтор)

== Дәреслектәр: ==
1.	Ләйсән: балалар баҡсаһы өсөн башҡорт теле дәреслеге. – Уфа: Китап, 2002; II изд.– Китап, 2008. – 176 с. (авторҙаш).
2.	Тылсымлы бүләк: рус мәктәптәрендә башҡорт телен өйрәнеүсе 1-се синыф уҡыусылары өсөн кластан тыш уҡыу китабы. – Уфа: Китап, 1995. – 248 с. (авторҙаш).

== Әҙәби китаптары: ==
1.	Әнисә, йәшең нисә? – Өфө: Китап, 1993.
2.	Асыуланма, Сыбарҡай. – Өфө: Китап, 1995.
3.	Яҙ һөйөнсөһө // Шаңдау. – Өфө: Китап, 1997. 
4.	Сиңерткә йәшенмәк уйнай. – Өфө: Китап, 2002. 
5.	Мин үҫәм! – Өфө: Китап, 2006. 
6.	Бесәй быйма эсендә. – Котенок в валенке. – Өфө: Китап, 2018.
7.	Еләктәрҙә йәй еҫе – Ягоды пахнут летом. – Өфө: Китап, 2024.
8.	«Еңеүҙе яҡынайтабыҙ – Өфө: Инеш, 2024.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Стәрлетамаҡта башҡорттар ҡоролтайының ҡала башҡарма комитетының беренсе рәйесе була, икенсе Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты итеп һайлана. Ул Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы бюроһы ағзаһы, Стәрлетамаҡ ҡала гәзите &quot;Ашҡаҙар&quot;ҙың мөхәрририәт ағзаһы.
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы, башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтенең республика Советы составында, Стәрлетамаҡ ҡалаһының башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе, Стәрлетамаҡ ҡала ҡатын-ҡыҙҙар советы ағзаһы булып эшләй.
2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. &quot;Международный школьный научный вестник&quot;  һәм &quot;Башҡортостан уҡытыусыһы&quot; журналдарының мөхәрририәт советы ағзаһы булып тора.
Башҡорт халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы булараҡ, Рәмзәнә Әсҡәт ҡыҙы ҡалала үткәрелгән төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнаша.

== Әҙәбиәт ==
* 1993 {{comment|«Әнисә, йәшең нисә?»|«Сколько тебе лет, Аниса?»}}
* 1995 {{comment|«Асыуланма, Сыбаркай»|«Асыуланма, Сыбаркай»}}
* 1997 «Шаңдау» йыйынтығында «Яҙ һөйөнсөһө» — өлкән китап уҡыусылар өсөн
* 2000 «Серем — йөрәк сирем» драма әҫәре — «Ағиҙел», 7-се һан
* 2002 {{comment| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»}}
* 2006 {{comment|«Мин үҫәм! шиғырҙар, йомаҡтар, әкиәттәр, хикәйәләр.саң|«Я расту! стихи, загадки, сказки, рассказы}}, Өфө.
* «Бесәй быма эсендә - Котенок в валенке». Уфа. Китап. 2018.
* «Еләктәрҙә йәй еҫе - Ягоды пахнут летом». Өфө: Китап, 2024.
* «Еңеүҙе яҡынайтабыҙ». Өфө; Инеш, 2024.

== Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт ==
* «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013;
* «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014.
 
== Һылтанмалар ==
* [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }}
* [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306]
* [https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/Абуталипова%20Рамзана%20Асхатовна.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://famous-scientists.ru/10695/]
* [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }}
* [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1961 йылда тыуғандар]]
[[Категория:30 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>0ru7etdx0kq4ss09llzs6gef3v5qq2p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306806</id>
      <parentid>1306805</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T13:07:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Уҡыу ҡулланмалары: */</comment>
      <origin>1306806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21620" sha1="pizbro6u2l8odr6yqqntytegtcckjwd" xml:space="preserve">{{Учёный
| Имя                  = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы&lt;br /&gt; Абуталипова 
| Изображение =
| Ширина =
| Описание изображения =
| Дата рождения = 30.03.1954
| Место рождения =  [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы&lt;ref name=&quot;БР&quot;&gt;1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]&lt;/ref&gt;
| Дата смерти =
| Место смерти =
| Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}}
| Научная сфера = [[лингвистика]]
| Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;&lt;br /&gt; 
 |Учёная степень       = филология фәндәре докторы (2009)
 |Учёное звание        = профессор 
| Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге
| Научный руководитель =
| Знаменитые ученики =
| Известен как = 
| Награды и премии = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}}
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Абуталипов}}

'''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2006 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм 2000 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2005). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). 

== Биографияһы ==
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1961-1969 йылдарҙа Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Бәпес ауылының урта мәктәбендә уҡый. 
1971 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның  филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлағас, Ҡырмыҫҡалы районының Иҫке Бәпес ауылында, Белорет, Стәрлетамаҡ ҡалаларындағы мәктәптәрҙә эшләй. 
1987-2022 йылдарҙа Стәрлетамаҡ педагогия институтында (хәҙерге Өфө фән һәм технологиялар университетының Стәрлетамаҡ филиалы) уҡыта. 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. 300 яҡын ғилми хеҙмәттәре башҡорт һәм төрки телдәрендәге аспектуаллек категорияһына, башҡорт телен уҡытыу методикаһына арналған. Ул «Международный школьный научный вестник» журналының редакция советы, «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының мөхәрририәт ағзаһы.   

Дөйөм педагогик стажы — 46 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. Балалар өсөн 6 китап авторы: «Әнисә, йәшең нисә?», «Асыуланма, Сыбарҡай», «Сиңерткә йәшенмәк уйнай», «Мин үҫәм», «Бесәй быйма эсендә», «Еләктәрҙә йәй  еҫе» 2026 йылда «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының «Педагог» номинацияһында еңеүсе була.
2022 йылдан хаҡлы ялда. Әҙәби ижад менән шөғөлләнә.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тел ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. 
Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар:
* Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика),
* Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет,
* Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы,
* Башҡорт телмәре мәҙәниәте.

115 фәнни хеҙмәте, шул иҫәптән дәреслектәре һәм һүҙлектәре донъя күрә.
1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«Рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2000 йылда доцент дәрәжәһенә эйә була. 2009 йылда «Башҡорт телендә аспектуаллек функциональ-семантик категорияһы» темаһына филология фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 250-гә яҡын фәнни, фәнни-методик мәҡәлә, ике монография, утыҙлап дәреслек, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. 2013-2022 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты юғары белем биреү учреждениеһы базаһында д 212 013 диссертация советы ағзаһы, Рәсәй гуманитар фәнни фонды (хәҙер РФФИ) эксперты, 2014-2022 йылдарҙа Рәсәй фәнни фонды эксперты булып эшләй.  2012 йылда Рәсәй гуманитар фәндәр фондының грантына уҙғарылған конкурста еңеп, грант иҫәбенә монография яҙа. Башҡорт телен уҡыу-уҡытыу методикаһының актуаль проблемаларына арналған мәҡәләләре «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналында даими баҫылып тора. 2007 йылда журналдың лауреаты була.
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙының балалар өсөн шиғырҙары дәреслектәргә, уҡыу-уҡытыу методик ҡулланмаларына, өлкәндәр өсөн әҫәрҙәре «Башҡорт шиғриәте антологияһы» (2001), «Антология поэзии Башкортостана. Голоса веков» (2007), «Балалар әҙәбиәте антологияһы» (2018) баҫмаларына  индерелгән.

== Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре ==
* [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты
* Филология фәндәре докторы ([[2009]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]])
* [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе ([[2009]])
* Хеҙмәт ветераны. (2009 йыл). 
* Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы Советының Почет грамотаһы. (2014)
* «Башҡорт дәүләт университетының почетлы хеҙмәткәре». (2019).
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы. (2024).
* «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы. (2025)
* «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының &quot;Педагог&quot; номинацияһында диплом һәм еңеүсе кубогы. (2026)


== Ғалимәнеңң хеҙмәттәре: ==
== Монографиялар ==
1.	Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: монография. – Уфа: Гилем, 2008. – 294 с. 

2.	Средства реперезентации аспектуальных значений в тюркских языках: монография. – Уфа: Гилем, 2013. – 196 с.

3.	Башҡорт телендәге функциональ-семантик категориялар. 4 киҫәктән. l киҫәк. Аспектуаллек: монография. – Стәрлетамаҡ: Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы, 2019. – 152 бит.

== Уҡыу ҡулланмалары: ==

4.	“Бүләк” дәреслегенә методик ҡулланма. – Уфа: Китап, 1993. – 96 с. (авторҙаш).

5.	Методик ҡумта..– Стерлитамак: Стерлитамакский педагогический институт, 2000. – 77 с.

6.	  Йәш уҡытыусыға ярҙамға. – Уфа: Китап, 2003. – 100 с.

7.	“Ләйсән” дәреслегенә методик ҡулланма. – Уфа: Китап, 2004. – 98 с. (авторҙаш).

8.	Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 1-се киҫәк: лекциялар курсы. Курс һәм диплом эштәрен яҙыу буйынса методик күрһәтмәләр. – Стерлитамак: Стерлитамакская педагогическая академия им. Зайнаб Биишевой,  2011. – 200 с.

9.	Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 2-се киҫәк: практикум. – Стерлитамак: Стерлитамакская педагогическая академия, 2006. – 134 с.

10.	Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 3-сө киҫәк: инструктив-методик материалдар.  – Стерлитамак: Стерлитамакская педагогическая академия им. Зайнаб Биишевой,  2010. – 132 с.

* Ғәрәп графикаһын өйрәнеүселәргә яҙыу өлгөләре. – Стерлитамак: Стерлитамакская педагогическая академия, 2006. –  40 с.
*	Башҡорт телендә аспектуаллек категорияһы: региональ компонент дисциплинаһы буйынса уҡытыу-методик ҡулланма. – Стерлитамак: Стерлитамакская педагогическая академия им. Зайнаб Биишевой,   2008. – 120 с.
*	Ғилми-тикшеренеү эштәрен башҡарыу буйынса методик күрһәтмәләр: Башҡорт филологияһы факультеты студенттары өсөн уҡытыу-методик материалдар. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2015. – 79 б. (авторҙаш).
*	Иҫке төрки теленән эш дәфтәре: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы башҡорт филологияһы факультеты студенттары өсөн уҡытыу-методик материалдар. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2016. – 48 бит.
*	Категория аспектуальности в башкирском языке: учебное пособие. – Стерлитамак: РИО СФ БашГУ, 2017. – 132 с.
Һүҙлектәр:
*	Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. – Уфа: Китап, 2009. – 96 с. (соавтор).
*	Русско-башкирский словарь терминов по теории и методике обучения языкам. –  Стерлитамак: Стерлитамакский филиал БашГУ, 2015. – 119 с.(соавтор)

== Дәреслектәр: ==
1.	Ләйсән: балалар баҡсаһы өсөн башҡорт теле дәреслеге. – Уфа: Китап, 2002; II изд.– Китап, 2008. – 176 с. (авторҙаш).
2.	Тылсымлы бүләк: рус мәктәптәрендә башҡорт телен өйрәнеүсе 1-се синыф уҡыусылары өсөн кластан тыш уҡыу китабы. – Уфа: Китап, 1995. – 248 с. (авторҙаш).

== Әҙәби китаптары: ==
1.	Әнисә, йәшең нисә? – Өфө: Китап, 1993.
2.	Асыуланма, Сыбарҡай. – Өфө: Китап, 1995.
3.	Яҙ һөйөнсөһө // Шаңдау. – Өфө: Китап, 1997. 
4.	Сиңерткә йәшенмәк уйнай. – Өфө: Китап, 2002. 
5.	Мин үҫәм! – Өфө: Китап, 2006. 
6.	Бесәй быйма эсендә. – Котенок в валенке. – Өфө: Китап, 2018.
7.	Еләктәрҙә йәй еҫе – Ягоды пахнут летом. – Өфө: Китап, 2024.
8.	«Еңеүҙе яҡынайтабыҙ – Өфө: Инеш, 2024.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Стәрлетамаҡта башҡорттар ҡоролтайының ҡала башҡарма комитетының беренсе рәйесе була, икенсе Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты итеп һайлана. Ул Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы бюроһы ағзаһы, Стәрлетамаҡ ҡала гәзите &quot;Ашҡаҙар&quot;ҙың мөхәрририәт ағзаһы.
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы, башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтенең республика Советы составында, Стәрлетамаҡ ҡалаһының башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе, Стәрлетамаҡ ҡала ҡатын-ҡыҙҙар советы ағзаһы булып эшләй.
2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. &quot;Международный школьный научный вестник&quot;  һәм &quot;Башҡортостан уҡытыусыһы&quot; журналдарының мөхәрририәт советы ағзаһы булып тора.
Башҡорт халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы булараҡ, Рәмзәнә Әсҡәт ҡыҙы ҡалала үткәрелгән төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнаша.

== Әҙәбиәт ==
* 1993 {{comment|«Әнисә, йәшең нисә?»|«Сколько тебе лет, Аниса?»}}
* 1995 {{comment|«Асыуланма, Сыбаркай»|«Асыуланма, Сыбаркай»}}
* 1997 «Шаңдау» йыйынтығында «Яҙ һөйөнсөһө» — өлкән китап уҡыусылар өсөн
* 2000 «Серем — йөрәк сирем» драма әҫәре — «Ағиҙел», 7-се һан
* 2002 {{comment| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»}}
* 2006 {{comment|«Мин үҫәм! шиғырҙар, йомаҡтар, әкиәттәр, хикәйәләр.саң|«Я расту! стихи, загадки, сказки, рассказы}}, Өфө.
* «Бесәй быма эсендә - Котенок в валенке». Уфа. Китап. 2018.
* «Еләктәрҙә йәй еҫе - Ягоды пахнут летом». Өфө: Китап, 2024.
* «Еңеүҙе яҡынайтабыҙ». Өфө; Инеш, 2024.

== Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт ==
* «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013;
* «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014.
 
== Һылтанмалар ==
* [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }}
* [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306]
* [https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/Абуталипова%20Рамзана%20Асхатовна.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://famous-scientists.ru/10695/]
* [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }}
* [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1961 йылда тыуғандар]]
[[Категория:30 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>pizbro6u2l8odr6yqqntytegtcckjwd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306808</id>
      <parentid>1306806</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T13:16:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Уҡыу ҡулланмалары: */</comment>
      <origin>1306808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21677" sha1="jzgn0l7sa32fn0gs9njkoedwt7naywq" xml:space="preserve">{{Учёный
| Имя                  = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы&lt;br /&gt; Абуталипова 
| Изображение =
| Ширина =
| Описание изображения =
| Дата рождения = 30.03.1954
| Место рождения =  [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы&lt;ref name=&quot;БР&quot;&gt;1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]&lt;/ref&gt;
| Дата смерти =
| Место смерти =
| Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}}
| Научная сфера = [[лингвистика]]
| Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;&lt;br /&gt; 
 |Учёная степень       = филология фәндәре докторы (2009)
 |Учёное звание        = профессор 
| Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге
| Научный руководитель =
| Знаменитые ученики =
| Известен как = 
| Награды и премии = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}}
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Абуталипов}}

'''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2006 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм 2000 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2005). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). 

== Биографияһы ==
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1961-1969 йылдарҙа Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Бәпес ауылының урта мәктәбендә уҡый. 
1971 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның  филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлағас, Ҡырмыҫҡалы районының Иҫке Бәпес ауылында, Белорет, Стәрлетамаҡ ҡалаларындағы мәктәптәрҙә эшләй. 
1987-2022 йылдарҙа Стәрлетамаҡ педагогия институтында (хәҙерге Өфө фән һәм технологиялар университетының Стәрлетамаҡ филиалы) уҡыта. 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. 300 яҡын ғилми хеҙмәттәре башҡорт һәм төрки телдәрендәге аспектуаллек категорияһына, башҡорт телен уҡытыу методикаһына арналған. Ул «Международный школьный научный вестник» журналының редакция советы, «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының мөхәрририәт ағзаһы.   

Дөйөм педагогик стажы — 46 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. Балалар өсөн 6 китап авторы: «Әнисә, йәшең нисә?», «Асыуланма, Сыбарҡай», «Сиңерткә йәшенмәк уйнай», «Мин үҫәм», «Бесәй быйма эсендә», «Еләктәрҙә йәй  еҫе» 2026 йылда «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының «Педагог» номинацияһында еңеүсе була.
2022 йылдан хаҡлы ялда. Әҙәби ижад менән шөғөлләнә.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тел ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. 
Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар:
* Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика),
* Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет,
* Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы,
* Башҡорт телмәре мәҙәниәте.

115 фәнни хеҙмәте, шул иҫәптән дәреслектәре һәм һүҙлектәре донъя күрә.
1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«Рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2000 йылда доцент дәрәжәһенә эйә була. 2009 йылда «Башҡорт телендә аспектуаллек функциональ-семантик категорияһы» темаһына филология фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 250-гә яҡын фәнни, фәнни-методик мәҡәлә, ике монография, утыҙлап дәреслек, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. 2013-2022 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты юғары белем биреү учреждениеһы базаһында д 212 013 диссертация советы ағзаһы, Рәсәй гуманитар фәнни фонды (хәҙер РФФИ) эксперты, 2014-2022 йылдарҙа Рәсәй фәнни фонды эксперты булып эшләй.  2012 йылда Рәсәй гуманитар фәндәр фондының грантына уҙғарылған конкурста еңеп, грант иҫәбенә монография яҙа. Башҡорт телен уҡыу-уҡытыу методикаһының актуаль проблемаларына арналған мәҡәләләре «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналында даими баҫылып тора. 2007 йылда журналдың лауреаты була.
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙының балалар өсөн шиғырҙары дәреслектәргә, уҡыу-уҡытыу методик ҡулланмаларына, өлкәндәр өсөн әҫәрҙәре «Башҡорт шиғриәте антологияһы» (2001), «Антология поэзии Башкортостана. Голоса веков» (2007), «Балалар әҙәбиәте антологияһы» (2018) баҫмаларына  индерелгән.

== Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре ==
* [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты
* Филология фәндәре докторы ([[2009]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]])
* [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе ([[2009]])
* Хеҙмәт ветераны. (2009 йыл). 
* Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы Советының Почет грамотаһы. (2014)
* «Башҡорт дәүләт университетының почетлы хеҙмәткәре». (2019).
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы. (2024).
* «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы. (2025)
* «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының &quot;Педагог&quot; номинацияһында диплом һәм еңеүсе кубогы. (2026)


== Ғалимәнеңң хеҙмәттәре: ==
== Монографиялар ==
1.	Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: монография. – Уфа: Гилем, 2008. – 294 с. 

2.	Средства реперезентации аспектуальных значений в тюркских языках: монография. – Уфа: Гилем, 2013. – 196 с.

3.	Башҡорт телендәге функциональ-семантик категориялар. 4 киҫәктән. l киҫәк. Аспектуаллек: монография. – Стәрлетамаҡ: Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы, 2019. – 152 бит.

== Уҡыу ҡулланмалары: ==

* “Бүләк” дәреслегенә методик ҡулланма. – Уфа: Китап, 1993. – 96 с. (авторҙаш).
* Методик ҡумта..– Стәрлетамаҡ: Стәрлетамаҡ педагогия институты, 2000. – 77 с.
* Йәш уҡытыусыға ярҙамға. – Уфа: Китап, 2003. – 100 с.
* “Ләйсән” дәреслегенә методик ҡулланма. – Уфа: Китап, 2004. – 98 с. (авторҙаш).
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 1-се киҫәк: лекциялар курсы. Курс һәм диплом эштәрен яҙыу буйынса методик күрһәтмәләр. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,  2011. – 200 с.
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 2-се киҫәк: практикум. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы, 2006. – 134 с.
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 3-сө киҫәк: инструктив-методик материалдар.  – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,  2010. – 132 с.
* Ғәрәп графикаһын өйрәнеүселәргә яҙыу өлгөләре. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы, 2006. –  40 с.
* Башҡорт телендә аспектуаллек категорияһы: региональ компонент дисциплинаһы буйынса уҡытыу-методик ҡулланма. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,   2008. – 120 с.
* Ғилми-тикшеренеү эштәрен башҡарыу буйынса методик күрһәтмәләр: Башҡорт филологияһы факультеты студенттары өсөн уҡытыу-методик материалдар. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2015. – 79 б. (авторҙаш).
* Иҫке төрки теленән эш дәфтәре: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы башҡорт филологияһы факультеты студенттары өсөн уҡытыу-методик материалдар. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2016. – 48 бит.
* Категория аспектуальности в башкирском языке: учебное пособие. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2017. – 132 с.
Һүҙлектәр:
* Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. – Уфа: Китап, 2009. – 96 с. (соавтор).
* Русско-башкирский словарь терминов по теории и методике обучения языкам. –  Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2015. – 119 с.(авторҙаш)

== Дәреслектәр: ==
1.	Ләйсән: балалар баҡсаһы өсөн башҡорт теле дәреслеге. – Уфа: Китап, 2002; II изд.– Китап, 2008. – 176 с. (авторҙаш).
2.	Тылсымлы бүләк: рус мәктәптәрендә башҡорт телен өйрәнеүсе 1-се синыф уҡыусылары өсөн кластан тыш уҡыу китабы. – Уфа: Китап, 1995. – 248 с. (авторҙаш).

== Әҙәби китаптары: ==
1.	Әнисә, йәшең нисә? – Өфө: Китап, 1993.
2.	Асыуланма, Сыбарҡай. – Өфө: Китап, 1995.
3.	Яҙ һөйөнсөһө // Шаңдау. – Өфө: Китап, 1997. 
4.	Сиңерткә йәшенмәк уйнай. – Өфө: Китап, 2002. 
5.	Мин үҫәм! – Өфө: Китап, 2006. 
6.	Бесәй быйма эсендә. – Котенок в валенке. – Өфө: Китап, 2018.
7.	Еләктәрҙә йәй еҫе – Ягоды пахнут летом. – Өфө: Китап, 2024.
8.	«Еңеүҙе яҡынайтабыҙ – Өфө: Инеш, 2024.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Стәрлетамаҡта башҡорттар ҡоролтайының ҡала башҡарма комитетының беренсе рәйесе була, икенсе Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты итеп һайлана. Ул Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы бюроһы ағзаһы, Стәрлетамаҡ ҡала гәзите &quot;Ашҡаҙар&quot;ҙың мөхәрририәт ағзаһы.
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы, башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтенең республика Советы составында, Стәрлетамаҡ ҡалаһының башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе, Стәрлетамаҡ ҡала ҡатын-ҡыҙҙар советы ағзаһы булып эшләй.
2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. &quot;Международный школьный научный вестник&quot;  һәм &quot;Башҡортостан уҡытыусыһы&quot; журналдарының мөхәрририәт советы ағзаһы булып тора.
Башҡорт халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы булараҡ, Рәмзәнә Әсҡәт ҡыҙы ҡалала үткәрелгән төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнаша.

== Әҙәбиәт ==
* 1993 {{comment|«Әнисә, йәшең нисә?»|«Сколько тебе лет, Аниса?»}}
* 1995 {{comment|«Асыуланма, Сыбаркай»|«Асыуланма, Сыбаркай»}}
* 1997 «Шаңдау» йыйынтығында «Яҙ һөйөнсөһө» — өлкән китап уҡыусылар өсөн
* 2000 «Серем — йөрәк сирем» драма әҫәре — «Ағиҙел», 7-се һан
* 2002 {{comment| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»}}
* 2006 {{comment|«Мин үҫәм! шиғырҙар, йомаҡтар, әкиәттәр, хикәйәләр.саң|«Я расту! стихи, загадки, сказки, рассказы}}, Өфө.
* «Бесәй быма эсендә - Котенок в валенке». Уфа. Китап. 2018.
* «Еләктәрҙә йәй еҫе - Ягоды пахнут летом». Өфө: Китап, 2024.
* «Еңеүҙе яҡынайтабыҙ». Өфө; Инеш, 2024.

== Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт ==
* «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013;
* «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014.
 
== Һылтанмалар ==
* [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }}
* [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306]
* [https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/Абуталипова%20Рамзана%20Асхатовна.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://famous-scientists.ru/10695/]
* [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }}
* [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1961 йылда тыуғандар]]
[[Категория:30 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>jzgn0l7sa32fn0gs9njkoedwt7naywq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306809</id>
      <parentid>1306808</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T13:17:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дәреслектәр: */</comment>
      <origin>1306809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21675" sha1="swovlctxz2xvyd4u90s4aagctcoznep" xml:space="preserve">{{Учёный
| Имя                  = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы&lt;br /&gt; Абуталипова 
| Изображение =
| Ширина =
| Описание изображения =
| Дата рождения = 30.03.1954
| Место рождения =  [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы&lt;ref name=&quot;БР&quot;&gt;1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]&lt;/ref&gt;
| Дата смерти =
| Место смерти =
| Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}}
| Научная сфера = [[лингвистика]]
| Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;&lt;br /&gt; 
 |Учёная степень       = филология фәндәре докторы (2009)
 |Учёное звание        = профессор 
| Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге
| Научный руководитель =
| Знаменитые ученики =
| Известен как = 
| Награды и премии = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}}
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Абуталипов}}

'''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2006 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм 2000 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2005). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). 

== Биографияһы ==
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1961-1969 йылдарҙа Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Бәпес ауылының урта мәктәбендә уҡый. 
1971 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның  филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлағас, Ҡырмыҫҡалы районының Иҫке Бәпес ауылында, Белорет, Стәрлетамаҡ ҡалаларындағы мәктәптәрҙә эшләй. 
1987-2022 йылдарҙа Стәрлетамаҡ педагогия институтында (хәҙерге Өфө фән һәм технологиялар университетының Стәрлетамаҡ филиалы) уҡыта. 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. 300 яҡын ғилми хеҙмәттәре башҡорт һәм төрки телдәрендәге аспектуаллек категорияһына, башҡорт телен уҡытыу методикаһына арналған. Ул «Международный школьный научный вестник» журналының редакция советы, «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының мөхәрририәт ағзаһы.   

Дөйөм педагогик стажы — 46 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. Балалар өсөн 6 китап авторы: «Әнисә, йәшең нисә?», «Асыуланма, Сыбарҡай», «Сиңерткә йәшенмәк уйнай», «Мин үҫәм», «Бесәй быйма эсендә», «Еләктәрҙә йәй  еҫе» 2026 йылда «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының «Педагог» номинацияһында еңеүсе була.
2022 йылдан хаҡлы ялда. Әҙәби ижад менән шөғөлләнә.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тел ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. 
Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар:
* Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика),
* Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет,
* Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы,
* Башҡорт телмәре мәҙәниәте.

115 фәнни хеҙмәте, шул иҫәптән дәреслектәре һәм һүҙлектәре донъя күрә.
1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«Рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2000 йылда доцент дәрәжәһенә эйә була. 2009 йылда «Башҡорт телендә аспектуаллек функциональ-семантик категорияһы» темаһына филология фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 250-гә яҡын фәнни, фәнни-методик мәҡәлә, ике монография, утыҙлап дәреслек, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. 2013-2022 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты юғары белем биреү учреждениеһы базаһында д 212 013 диссертация советы ағзаһы, Рәсәй гуманитар фәнни фонды (хәҙер РФФИ) эксперты, 2014-2022 йылдарҙа Рәсәй фәнни фонды эксперты булып эшләй.  2012 йылда Рәсәй гуманитар фәндәр фондының грантына уҙғарылған конкурста еңеп, грант иҫәбенә монография яҙа. Башҡорт телен уҡыу-уҡытыу методикаһының актуаль проблемаларына арналған мәҡәләләре «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналында даими баҫылып тора. 2007 йылда журналдың лауреаты була.
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙының балалар өсөн шиғырҙары дәреслектәргә, уҡыу-уҡытыу методик ҡулланмаларына, өлкәндәр өсөн әҫәрҙәре «Башҡорт шиғриәте антологияһы» (2001), «Антология поэзии Башкортостана. Голоса веков» (2007), «Балалар әҙәбиәте антологияһы» (2018) баҫмаларына  индерелгән.

== Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре ==
* [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты
* Филология фәндәре докторы ([[2009]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]])
* [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе ([[2009]])
* Хеҙмәт ветераны. (2009 йыл). 
* Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы Советының Почет грамотаһы. (2014)
* «Башҡорт дәүләт университетының почетлы хеҙмәткәре». (2019).
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы. (2024).
* «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы. (2025)
* «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының &quot;Педагог&quot; номинацияһында диплом һәм еңеүсе кубогы. (2026)


== Ғалимәнеңң хеҙмәттәре: ==
== Монографиялар ==
1.	Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: монография. – Уфа: Гилем, 2008. – 294 с. 

2.	Средства реперезентации аспектуальных значений в тюркских языках: монография. – Уфа: Гилем, 2013. – 196 с.

3.	Башҡорт телендәге функциональ-семантик категориялар. 4 киҫәктән. l киҫәк. Аспектуаллек: монография. – Стәрлетамаҡ: Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы, 2019. – 152 бит.

== Уҡыу ҡулланмалары: ==

* “Бүләк” дәреслегенә методик ҡулланма. – Уфа: Китап, 1993. – 96 с. (авторҙаш).
* Методик ҡумта..– Стәрлетамаҡ: Стәрлетамаҡ педагогия институты, 2000. – 77 с.
* Йәш уҡытыусыға ярҙамға. – Уфа: Китап, 2003. – 100 с.
* “Ләйсән” дәреслегенә методик ҡулланма. – Уфа: Китап, 2004. – 98 с. (авторҙаш).
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 1-се киҫәк: лекциялар курсы. Курс һәм диплом эштәрен яҙыу буйынса методик күрһәтмәләр. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,  2011. – 200 с.
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 2-се киҫәк: практикум. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы, 2006. – 134 с.
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 3-сө киҫәк: инструктив-методик материалдар.  – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,  2010. – 132 с.
* Ғәрәп графикаһын өйрәнеүселәргә яҙыу өлгөләре. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы, 2006. –  40 с.
* Башҡорт телендә аспектуаллек категорияһы: региональ компонент дисциплинаһы буйынса уҡытыу-методик ҡулланма. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,   2008. – 120 с.
* Ғилми-тикшеренеү эштәрен башҡарыу буйынса методик күрһәтмәләр: Башҡорт филологияһы факультеты студенттары өсөн уҡытыу-методик материалдар. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2015. – 79 б. (авторҙаш).
* Иҫке төрки теленән эш дәфтәре: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы башҡорт филологияһы факультеты студенттары өсөн уҡытыу-методик материалдар. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2016. – 48 бит.
* Категория аспектуальности в башкирском языке: учебное пособие. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2017. – 132 с.
Һүҙлектәр:
* Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. – Уфа: Китап, 2009. – 96 с. (соавтор).
* Русско-башкирский словарь терминов по теории и методике обучения языкам. –  Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2015. – 119 с.(авторҙаш)

== Дәреслектәр: ==
*	Ләйсән: балалар баҡсаһы өсөн башҡорт теле дәреслеге. – Уфа: Китап, 2002; II изд.– Китап, 2008. – 176 с. (авторҙаш).
*	Тылсымлы бүләк: рус мәктәптәрендә башҡорт телен өйрәнеүсе 1-се синыф уҡыусылары өсөн кластан тыш уҡыу китабы. – Уфа: Китап, 1995. – 248 с. (авторҙаш).

== Әҙәби китаптары: ==
1.	Әнисә, йәшең нисә? – Өфө: Китап, 1993.
2.	Асыуланма, Сыбарҡай. – Өфө: Китап, 1995.
3.	Яҙ һөйөнсөһө // Шаңдау. – Өфө: Китап, 1997. 
4.	Сиңерткә йәшенмәк уйнай. – Өфө: Китап, 2002. 
5.	Мин үҫәм! – Өфө: Китап, 2006. 
6.	Бесәй быйма эсендә. – Котенок в валенке. – Өфө: Китап, 2018.
7.	Еләктәрҙә йәй еҫе – Ягоды пахнут летом. – Өфө: Китап, 2024.
8.	«Еңеүҙе яҡынайтабыҙ – Өфө: Инеш, 2024.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Стәрлетамаҡта башҡорттар ҡоролтайының ҡала башҡарма комитетының беренсе рәйесе була, икенсе Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты итеп һайлана. Ул Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы бюроһы ағзаһы, Стәрлетамаҡ ҡала гәзите &quot;Ашҡаҙар&quot;ҙың мөхәрририәт ағзаһы.
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы, башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтенең республика Советы составында, Стәрлетамаҡ ҡалаһының башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе, Стәрлетамаҡ ҡала ҡатын-ҡыҙҙар советы ағзаһы булып эшләй.
2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. &quot;Международный школьный научный вестник&quot;  һәм &quot;Башҡортостан уҡытыусыһы&quot; журналдарының мөхәрририәт советы ағзаһы булып тора.
Башҡорт халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы булараҡ, Рәмзәнә Әсҡәт ҡыҙы ҡалала үткәрелгән төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнаша.

== Әҙәбиәт ==
* 1993 {{comment|«Әнисә, йәшең нисә?»|«Сколько тебе лет, Аниса?»}}
* 1995 {{comment|«Асыуланма, Сыбаркай»|«Асыуланма, Сыбаркай»}}
* 1997 «Шаңдау» йыйынтығында «Яҙ һөйөнсөһө» — өлкән китап уҡыусылар өсөн
* 2000 «Серем — йөрәк сирем» драма әҫәре — «Ағиҙел», 7-се һан
* 2002 {{comment| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»}}
* 2006 {{comment|«Мин үҫәм! шиғырҙар, йомаҡтар, әкиәттәр, хикәйәләр.саң|«Я расту! стихи, загадки, сказки, рассказы}}, Өфө.
* «Бесәй быма эсендә - Котенок в валенке». Уфа. Китап. 2018.
* «Еләктәрҙә йәй еҫе - Ягоды пахнут летом». Өфө: Китап, 2024.
* «Еңеүҙе яҡынайтабыҙ». Өфө; Инеш, 2024.

== Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт ==
* «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013;
* «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014.
 
== Һылтанмалар ==
* [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }}
* [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306]
* [https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/Абуталипова%20Рамзана%20Асхатовна.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://famous-scientists.ru/10695/]
* [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }}
* [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1961 йылда тыуғандар]]
[[Категория:30 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>swovlctxz2xvyd4u90s4aagctcoznep</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306810</id>
      <parentid>1306809</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T13:17:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әҙәби китаптары: */</comment>
      <origin>1306810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21667" sha1="hzte89ahd864087m5uzpdqeu11ut610" xml:space="preserve">{{Учёный
| Имя                  = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы&lt;br /&gt; Абуталипова 
| Изображение =
| Ширина =
| Описание изображения =
| Дата рождения = 30.03.1954
| Место рождения =  [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы&lt;ref name=&quot;БР&quot;&gt;1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]&lt;/ref&gt;
| Дата смерти =
| Место смерти =
| Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}}
| Научная сфера = [[лингвистика]]
| Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;&lt;br /&gt; 
 |Учёная степень       = филология фәндәре докторы (2009)
 |Учёное звание        = профессор 
| Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге
| Научный руководитель =
| Знаменитые ученики =
| Известен как = 
| Награды и премии = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}}
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Абуталипов}}

'''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2006 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм 2000 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2005). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). 

== Биографияһы ==
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1961-1969 йылдарҙа Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Бәпес ауылының урта мәктәбендә уҡый. 
1971 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның  филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлағас, Ҡырмыҫҡалы районының Иҫке Бәпес ауылында, Белорет, Стәрлетамаҡ ҡалаларындағы мәктәптәрҙә эшләй. 
1987-2022 йылдарҙа Стәрлетамаҡ педагогия институтында (хәҙерге Өфө фән һәм технологиялар университетының Стәрлетамаҡ филиалы) уҡыта. 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. 300 яҡын ғилми хеҙмәттәре башҡорт һәм төрки телдәрендәге аспектуаллек категорияһына, башҡорт телен уҡытыу методикаһына арналған. Ул «Международный школьный научный вестник» журналының редакция советы, «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының мөхәрририәт ағзаһы.   

Дөйөм педагогик стажы — 46 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. Балалар өсөн 6 китап авторы: «Әнисә, йәшең нисә?», «Асыуланма, Сыбарҡай», «Сиңерткә йәшенмәк уйнай», «Мин үҫәм», «Бесәй быйма эсендә», «Еләктәрҙә йәй  еҫе» 2026 йылда «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының «Педагог» номинацияһында еңеүсе була.
2022 йылдан хаҡлы ялда. Әҙәби ижад менән шөғөлләнә.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тел ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. 
Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар:
* Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика),
* Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет,
* Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы,
* Башҡорт телмәре мәҙәниәте.

115 фәнни хеҙмәте, шул иҫәптән дәреслектәре һәм һүҙлектәре донъя күрә.
1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«Рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2000 йылда доцент дәрәжәһенә эйә була. 2009 йылда «Башҡорт телендә аспектуаллек функциональ-семантик категорияһы» темаһына филология фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 250-гә яҡын фәнни, фәнни-методик мәҡәлә, ике монография, утыҙлап дәреслек, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. 2013-2022 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты юғары белем биреү учреждениеһы базаһында д 212 013 диссертация советы ағзаһы, Рәсәй гуманитар фәнни фонды (хәҙер РФФИ) эксперты, 2014-2022 йылдарҙа Рәсәй фәнни фонды эксперты булып эшләй.  2012 йылда Рәсәй гуманитар фәндәр фондының грантына уҙғарылған конкурста еңеп, грант иҫәбенә монография яҙа. Башҡорт телен уҡыу-уҡытыу методикаһының актуаль проблемаларына арналған мәҡәләләре «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналында даими баҫылып тора. 2007 йылда журналдың лауреаты була.
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙының балалар өсөн шиғырҙары дәреслектәргә, уҡыу-уҡытыу методик ҡулланмаларына, өлкәндәр өсөн әҫәрҙәре «Башҡорт шиғриәте антологияһы» (2001), «Антология поэзии Башкортостана. Голоса веков» (2007), «Балалар әҙәбиәте антологияһы» (2018) баҫмаларына  индерелгән.

== Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре ==
* [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты
* Филология фәндәре докторы ([[2009]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]])
* [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе ([[2009]])
* Хеҙмәт ветераны. (2009 йыл). 
* Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы Советының Почет грамотаһы. (2014)
* «Башҡорт дәүләт университетының почетлы хеҙмәткәре». (2019).
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы. (2024).
* «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы. (2025)
* «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының &quot;Педагог&quot; номинацияһында диплом һәм еңеүсе кубогы. (2026)


== Ғалимәнеңң хеҙмәттәре: ==
== Монографиялар ==
1.	Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: монография. – Уфа: Гилем, 2008. – 294 с. 

2.	Средства реперезентации аспектуальных значений в тюркских языках: монография. – Уфа: Гилем, 2013. – 196 с.

3.	Башҡорт телендәге функциональ-семантик категориялар. 4 киҫәктән. l киҫәк. Аспектуаллек: монография. – Стәрлетамаҡ: Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы, 2019. – 152 бит.

== Уҡыу ҡулланмалары: ==

* “Бүләк” дәреслегенә методик ҡулланма. – Уфа: Китап, 1993. – 96 с. (авторҙаш).
* Методик ҡумта..– Стәрлетамаҡ: Стәрлетамаҡ педагогия институты, 2000. – 77 с.
* Йәш уҡытыусыға ярҙамға. – Уфа: Китап, 2003. – 100 с.
* “Ләйсән” дәреслегенә методик ҡулланма. – Уфа: Китап, 2004. – 98 с. (авторҙаш).
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 1-се киҫәк: лекциялар курсы. Курс һәм диплом эштәрен яҙыу буйынса методик күрһәтмәләр. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,  2011. – 200 с.
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 2-се киҫәк: практикум. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы, 2006. – 134 с.
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 3-сө киҫәк: инструктив-методик материалдар.  – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,  2010. – 132 с.
* Ғәрәп графикаһын өйрәнеүселәргә яҙыу өлгөләре. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы, 2006. –  40 с.
* Башҡорт телендә аспектуаллек категорияһы: региональ компонент дисциплинаһы буйынса уҡытыу-методик ҡулланма. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,   2008. – 120 с.
* Ғилми-тикшеренеү эштәрен башҡарыу буйынса методик күрһәтмәләр: Башҡорт филологияһы факультеты студенттары өсөн уҡытыу-методик материалдар. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2015. – 79 б. (авторҙаш).
* Иҫке төрки теленән эш дәфтәре: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы башҡорт филологияһы факультеты студенттары өсөн уҡытыу-методик материалдар. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2016. – 48 бит.
* Категория аспектуальности в башкирском языке: учебное пособие. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2017. – 132 с.
Һүҙлектәр:
* Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. – Уфа: Китап, 2009. – 96 с. (соавтор).
* Русско-башкирский словарь терминов по теории и методике обучения языкам. –  Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2015. – 119 с.(авторҙаш)

== Дәреслектәр: ==
*	Ләйсән: балалар баҡсаһы өсөн башҡорт теле дәреслеге. – Уфа: Китап, 2002; II изд.– Китап, 2008. – 176 с. (авторҙаш).
*	Тылсымлы бүләк: рус мәктәптәрендә башҡорт телен өйрәнеүсе 1-се синыф уҡыусылары өсөн кластан тыш уҡыу китабы. – Уфа: Китап, 1995. – 248 с. (авторҙаш).

== Әҙәби китаптары: ==
*	Әнисә, йәшең нисә? – Өфө: Китап, 1993.
*	Асыуланма, Сыбарҡай. – Өфө: Китап, 1995.
*	Яҙ һөйөнсөһө // Шаңдау. – Өфө: Китап, 1997. 
*	Сиңерткә йәшенмәк уйнай. – Өфө: Китап, 2002. 
*	Мин үҫәм! – Өфө: Китап, 2006. 
*	Бесәй быйма эсендә. – Котенок в валенке. – Өфө: Китап, 2018.
*	Еләктәрҙә йәй еҫе – Ягоды пахнут летом. – Өфө: Китап, 2024.
*	«Еңеүҙе яҡынайтабыҙ – Өфө: Инеш, 2024.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Стәрлетамаҡта башҡорттар ҡоролтайының ҡала башҡарма комитетының беренсе рәйесе була, икенсе Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты итеп һайлана. Ул Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы бюроһы ағзаһы, Стәрлетамаҡ ҡала гәзите &quot;Ашҡаҙар&quot;ҙың мөхәрририәт ағзаһы.
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы, башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтенең республика Советы составында, Стәрлетамаҡ ҡалаһының башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе, Стәрлетамаҡ ҡала ҡатын-ҡыҙҙар советы ағзаһы булып эшләй.
2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. &quot;Международный школьный научный вестник&quot;  һәм &quot;Башҡортостан уҡытыусыһы&quot; журналдарының мөхәрририәт советы ағзаһы булып тора.
Башҡорт халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы булараҡ, Рәмзәнә Әсҡәт ҡыҙы ҡалала үткәрелгән төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнаша.

== Әҙәбиәт ==
* 1993 {{comment|«Әнисә, йәшең нисә?»|«Сколько тебе лет, Аниса?»}}
* 1995 {{comment|«Асыуланма, Сыбаркай»|«Асыуланма, Сыбаркай»}}
* 1997 «Шаңдау» йыйынтығында «Яҙ һөйөнсөһө» — өлкән китап уҡыусылар өсөн
* 2000 «Серем — йөрәк сирем» драма әҫәре — «Ағиҙел», 7-се һан
* 2002 {{comment| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»}}
* 2006 {{comment|«Мин үҫәм! шиғырҙар, йомаҡтар, әкиәттәр, хикәйәләр.саң|«Я расту! стихи, загадки, сказки, рассказы}}, Өфө.
* «Бесәй быма эсендә - Котенок в валенке». Уфа. Китап. 2018.
* «Еләктәрҙә йәй еҫе - Ягоды пахнут летом». Өфө: Китап, 2024.
* «Еңеүҙе яҡынайтабыҙ». Өфө; Инеш, 2024.

== Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт ==
* «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013;
* «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014.
 
== Һылтанмалар ==
* [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }}
* [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306]
* [https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/Абуталипова%20Рамзана%20Асхатовна.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://famous-scientists.ru/10695/]
* [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }}
* [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1961 йылда тыуғандар]]
[[Категория:30 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>hzte89ahd864087m5uzpdqeu11ut610</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306811</id>
      <parentid>1306810</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T13:19:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Уҡыу ҡулланмалары: */</comment>
      <origin>1306811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21674" sha1="o0hnsmp27cu7iytzcy1w49qcq0c7h68" xml:space="preserve">{{Учёный
| Имя                  = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы&lt;br /&gt; Абуталипова 
| Изображение =
| Ширина =
| Описание изображения =
| Дата рождения = 30.03.1954
| Место рождения =  [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы&lt;ref name=&quot;БР&quot;&gt;1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]&lt;/ref&gt;
| Дата смерти =
| Место смерти =
| Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}}
| Научная сфера = [[лингвистика]]
| Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;&lt;br /&gt; 
 |Учёная степень       = филология фәндәре докторы (2009)
 |Учёное звание        = профессор 
| Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге
| Научный руководитель =
| Знаменитые ученики =
| Известен как = 
| Награды и премии = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}}
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Абуталипов}}

'''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2006 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм 2000 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2005). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). 

== Биографияһы ==
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1961-1969 йылдарҙа Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Бәпес ауылының урта мәктәбендә уҡый. 
1971 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның  филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлағас, Ҡырмыҫҡалы районының Иҫке Бәпес ауылында, Белорет, Стәрлетамаҡ ҡалаларындағы мәктәптәрҙә эшләй. 
1987-2022 йылдарҙа Стәрлетамаҡ педагогия институтында (хәҙерге Өфө фән һәм технологиялар университетының Стәрлетамаҡ филиалы) уҡыта. 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. 300 яҡын ғилми хеҙмәттәре башҡорт һәм төрки телдәрендәге аспектуаллек категорияһына, башҡорт телен уҡытыу методикаһына арналған. Ул «Международный школьный научный вестник» журналының редакция советы, «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының мөхәрририәт ағзаһы.   

Дөйөм педагогик стажы — 46 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. Балалар өсөн 6 китап авторы: «Әнисә, йәшең нисә?», «Асыуланма, Сыбарҡай», «Сиңерткә йәшенмәк уйнай», «Мин үҫәм», «Бесәй быйма эсендә», «Еләктәрҙә йәй  еҫе» 2026 йылда «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының «Педагог» номинацияһында еңеүсе була.
2022 йылдан хаҡлы ялда. Әҙәби ижад менән шөғөлләнә.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тел ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. 
Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар:
* Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика),
* Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет,
* Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы,
* Башҡорт телмәре мәҙәниәте.

115 фәнни хеҙмәте, шул иҫәптән дәреслектәре һәм һүҙлектәре донъя күрә.
1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«Рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2000 йылда доцент дәрәжәһенә эйә була. 2009 йылда «Башҡорт телендә аспектуаллек функциональ-семантик категорияһы» темаһына филология фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 250-гә яҡын фәнни, фәнни-методик мәҡәлә, ике монография, утыҙлап дәреслек, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. 2013-2022 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты юғары белем биреү учреждениеһы базаһында д 212 013 диссертация советы ағзаһы, Рәсәй гуманитар фәнни фонды (хәҙер РФФИ) эксперты, 2014-2022 йылдарҙа Рәсәй фәнни фонды эксперты булып эшләй.  2012 йылда Рәсәй гуманитар фәндәр фондының грантына уҙғарылған конкурста еңеп, грант иҫәбенә монография яҙа. Башҡорт телен уҡыу-уҡытыу методикаһының актуаль проблемаларына арналған мәҡәләләре «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналында даими баҫылып тора. 2007 йылда журналдың лауреаты була.
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙының балалар өсөн шиғырҙары дәреслектәргә, уҡыу-уҡытыу методик ҡулланмаларына, өлкәндәр өсөн әҫәрҙәре «Башҡорт шиғриәте антологияһы» (2001), «Антология поэзии Башкортостана. Голоса веков» (2007), «Балалар әҙәбиәте антологияһы» (2018) баҫмаларына  индерелгән.

== Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре ==
* [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты
* Филология фәндәре докторы ([[2009]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]])
* [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе ([[2009]])
* Хеҙмәт ветераны. (2009 йыл). 
* Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы Советының Почет грамотаһы. (2014)
* «Башҡорт дәүләт университетының почетлы хеҙмәткәре». (2019).
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы. (2024).
* «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы. (2025)
* «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының &quot;Педагог&quot; номинацияһында диплом һәм еңеүсе кубогы. (2026)


== Ғалимәнеңң хеҙмәттәре: ==
== Монографиялар ==
1.	Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: монография. – Уфа: Гилем, 2008. – 294 с. 

2.	Средства реперезентации аспектуальных значений в тюркских языках: монография. – Уфа: Гилем, 2013. – 196 с.

3.	Башҡорт телендәге функциональ-семантик категориялар. 4 киҫәктән. l киҫәк. Аспектуаллек: монография. – Стәрлетамаҡ: Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы, 2019. – 152 бит.

== Уҡыу ҡулланмалары: ==

* “Бүләк” дәреслегенә методик ҡулланма. – Уфа: Китап, 1993. – 96 с. (авторҙаш).
* Методик ҡумта..– Стәрлетамаҡ: Стәрлетамаҡ педагогия институты, 2000. – 77 с.
* Йәш уҡытыусыға ярҙамға. – Уфа: Китап, 2003. – 100 с.
* “Ләйсән” дәреслегенә методик ҡулланма. – Уфа: Китап, 2004. – 98 с. (авторҙаш).
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 1-се киҫәк: лекциялар курсы. Курс һәм диплом эштәрен яҙыу буйынса методик күрһәтмәләр. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,  2011. – 200 с.
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 2-се киҫәк: практикум. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы, 2006. – 134 с.
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 3-сө киҫәк: инструктив-методик материалдар.  – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,  2010. – 132 с.
* Ғәрәп графикаһын өйрәнеүселәргә яҙыу өлгөләре. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы, 2006. –  40 с.
* Башҡорт телендә аспектуаллек категорияһы: региональ компонент дисциплинаһы буйынса уҡытыу-методик ҡулланма. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,   2008. – 120 с.
* Ғилми-тикшеренеү эштәрен башҡарыу буйынса методик күрһәтмәләр: Башҡорт филологияһы факультеты студенттары өсөн уҡытыу-методик материалдар. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2015. – 79 б. (авторҙаш).
* Иҫке төрки теленән эш дәфтәре: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы башҡорт филологияһы факультеты студенттары өсөн уҡытыу-методик материалдар. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2016. – 48 бит.
* Категория аспектуальности в башкирском языке: учебное пособие. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2017. – 132 с.
== Һүҙлектәр: == 
* Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. – Уфа: Китап, 2009. – 96 с. (соавтор).
* Русско-башкирский словарь терминов по теории и методике обучения языкам. –  Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2015. – 119 с.(авторҙаш)

== Дәреслектәр: ==
*	Ләйсән: балалар баҡсаһы өсөн башҡорт теле дәреслеге. – Уфа: Китап, 2002; II изд.– Китап, 2008. – 176 с. (авторҙаш).
*	Тылсымлы бүләк: рус мәктәптәрендә башҡорт телен өйрәнеүсе 1-се синыф уҡыусылары өсөн кластан тыш уҡыу китабы. – Уфа: Китап, 1995. – 248 с. (авторҙаш).

== Әҙәби китаптары: ==
*	Әнисә, йәшең нисә? – Өфө: Китап, 1993.
*	Асыуланма, Сыбарҡай. – Өфө: Китап, 1995.
*	Яҙ һөйөнсөһө // Шаңдау. – Өфө: Китап, 1997. 
*	Сиңерткә йәшенмәк уйнай. – Өфө: Китап, 2002. 
*	Мин үҫәм! – Өфө: Китап, 2006. 
*	Бесәй быйма эсендә. – Котенок в валенке. – Өфө: Китап, 2018.
*	Еләктәрҙә йәй еҫе – Ягоды пахнут летом. – Өфө: Китап, 2024.
*	«Еңеүҙе яҡынайтабыҙ – Өфө: Инеш, 2024.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Стәрлетамаҡта башҡорттар ҡоролтайының ҡала башҡарма комитетының беренсе рәйесе була, икенсе Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты итеп һайлана. Ул Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы бюроһы ағзаһы, Стәрлетамаҡ ҡала гәзите &quot;Ашҡаҙар&quot;ҙың мөхәрририәт ағзаһы.
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы, башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтенең республика Советы составында, Стәрлетамаҡ ҡалаһының башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе, Стәрлетамаҡ ҡала ҡатын-ҡыҙҙар советы ағзаһы булып эшләй.
2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. &quot;Международный школьный научный вестник&quot;  һәм &quot;Башҡортостан уҡытыусыһы&quot; журналдарының мөхәрририәт советы ағзаһы булып тора.
Башҡорт халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы булараҡ, Рәмзәнә Әсҡәт ҡыҙы ҡалала үткәрелгән төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнаша.

== Әҙәбиәт ==
* 1993 {{comment|«Әнисә, йәшең нисә?»|«Сколько тебе лет, Аниса?»}}
* 1995 {{comment|«Асыуланма, Сыбаркай»|«Асыуланма, Сыбаркай»}}
* 1997 «Шаңдау» йыйынтығында «Яҙ һөйөнсөһө» — өлкән китап уҡыусылар өсөн
* 2000 «Серем — йөрәк сирем» драма әҫәре — «Ағиҙел», 7-се һан
* 2002 {{comment| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»}}
* 2006 {{comment|«Мин үҫәм! шиғырҙар, йомаҡтар, әкиәттәр, хикәйәләр.саң|«Я расту! стихи, загадки, сказки, рассказы}}, Өфө.
* «Бесәй быма эсендә - Котенок в валенке». Уфа. Китап. 2018.
* «Еләктәрҙә йәй еҫе - Ягоды пахнут летом». Өфө: Китап, 2024.
* «Еңеүҙе яҡынайтабыҙ». Өфө; Инеш, 2024.

== Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт ==
* «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013;
* «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014.
 
== Һылтанмалар ==
* [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }}
* [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306]
* [https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/Абуталипова%20Рамзана%20Асхатовна.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://famous-scientists.ru/10695/]
* [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }}
* [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1961 йылда тыуғандар]]
[[Категория:30 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>o0hnsmp27cu7iytzcy1w49qcq0c7h68</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306813</id>
      <parentid>1306811</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T13:23:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Фәнни эшмәкәрлеге */</comment>
      <origin>1306813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25809" sha1="8jog3uku7oh1izmqyn9gafsyr7srkur" xml:space="preserve">{{Учёный
| Имя                  = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы&lt;br /&gt; Абуталипова 
| Изображение =
| Ширина =
| Описание изображения =
| Дата рождения = 30.03.1954
| Место рождения =  [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы&lt;ref name=&quot;БР&quot;&gt;1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]&lt;/ref&gt;
| Дата смерти =
| Место смерти =
| Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}}
| Научная сфера = [[лингвистика]]
| Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;&lt;br /&gt; 
 |Учёная степень       = филология фәндәре докторы (2009)
 |Учёное звание        = профессор 
| Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге
| Научный руководитель =
| Знаменитые ученики =
| Известен как = 
| Награды и премии = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}}
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Абуталипов}}

'''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2006 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм 2000 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2005). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). 

== Биографияһы ==
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1961-1969 йылдарҙа Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Бәпес ауылының урта мәктәбендә уҡый. 
1971 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның  филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлағас, Ҡырмыҫҡалы районының Иҫке Бәпес ауылында, Белорет, Стәрлетамаҡ ҡалаларындағы мәктәптәрҙә эшләй. 
1987-2022 йылдарҙа Стәрлетамаҡ педагогия институтында (хәҙерге Өфө фән һәм технологиялар университетының Стәрлетамаҡ филиалы) уҡыта. 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. 300 яҡын ғилми хеҙмәттәре башҡорт һәм төрки телдәрендәге аспектуаллек категорияһына, башҡорт телен уҡытыу методикаһына арналған. Ул «Международный школьный научный вестник» журналының редакция советы, «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының мөхәрририәт ағзаһы.   

Дөйөм педагогик стажы — 46 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. Балалар өсөн 6 китап авторы: «Әнисә, йәшең нисә?», «Асыуланма, Сыбарҡай», «Сиңерткә йәшенмәк уйнай», «Мин үҫәм», «Бесәй быйма эсендә», «Еләктәрҙә йәй  еҫе» 2026 йылда «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының «Педагог» номинацияһында еңеүсе була.
2022 йылдан хаҡлы ялда. Әҙәби ижад менән шөғөлләнә.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тел ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. 
Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар:
* Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика),
* Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет,
* Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы,
* Башҡорт телмәре мәҙәниәте.

115 фәнни хеҙмәте, шул иҫәптән дәреслектәре һәм һүҙлектәре донъя күрә.
1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«Рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2000 йылда доцент дәрәжәһенә эйә була. 2009 йылда «Башҡорт телендә аспектуаллек функциональ-семантик категорияһы» темаһына филология фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 250-гә яҡын фәнни, фәнни-методик мәҡәлә, ике монография, утыҙлап дәреслек, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. 2013-2022 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты юғары белем биреү учреждениеһы базаһында д 212 013 диссертация советы ағзаһы, Рәсәй гуманитар фәнни фонды (хәҙер РФФИ) эксперты, 2014-2022 йылдарҙа Рәсәй фәнни фонды эксперты булып эшләй.  2012 йылда Рәсәй гуманитар фәндәр фондының грантына уҙғарылған конкурста еңеп, грант иҫәбенә монография яҙа. Башҡорт телен уҡыу-уҡытыу методикаһының актуаль проблемаларына арналған мәҡәләләре «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналында даими баҫылып тора. 2007 йылда журналдың лауреаты була.
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙының балалар өсөн шиғырҙары дәреслектәргә, уҡыу-уҡытыу методик ҡулланмаларына, өлкәндәр өсөн әҫәрҙәре «Башҡорт шиғриәте антологияһы» (2001), «Антология поэзии Башкортостана. Голоса веков» (2007), «Балалар әҙәбиәте антологияһы» (2018) баҫмаларына  индерелгән.


== Р.Ә. Абуталипова тураһында мәҡәләләр: == 
*	Габдрахманов М. Иҗат ялкыны сүрелмәсен // Хезмәт даны, 1990. – 19 май.
*	Габдрахманов М. Дауамлы булһын // Ашҡаҙар, 1994. – фев.
*	Баянов Р. Ижад бейеклегендә // Ашҡаҙар, 2000. – 17 июнь.
*	Кәримова Ә. Йәйғор балҡышлы ижад // Йәшлек, 2003. – 15 июль.
*	Йәнбирҙина З.Н. “Мин бит әсә – шиғыр әсәһе!” // Ашҡаҙар, 2004. – 27 март.
*	Абуталипова Рамзана Асхатовна. Буклет / Сост. Р. Низамов. – Уфа, 2004. – 6 с.
*	Фуатов Ф.Ф. Грани таланта // Призвание, 2004. – № 14. – С. 3.
*	Кинйәбулатов И.Л. Сафлыҡ нуры бөркөп донъяға // Башҡортостан, 2004. – 30 март. 
*	Кинзебулатов И.Л. Расширяет горизонты творчества // Истоки, 2004. – № 31. – 1 авг.
*	Фуатов Ф.Ф. Грани таланта // Стерлитамакский рабочий, 2005. – № 199. – С. 2.
*	Абуталипова Рамзана Асхатовна: справочная статья // Писатели земли башкирской. Справочник / Сост. Р. Н. Баимов Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. На рус. и англ. яз. – Уфа: Китап, 2006. – С. 18-19.
*	Ишмуратова Д. Праздник удался на славу // Призвание, 2007. – 24 янв.
*	Фуатов Ф.Ф. В нашем детстве не было таких книжек // Стерлитамакский рабочий, 2007. – 11 нояб.
*	Санъяров Ф.Б.  Ғалимәнең яңы хеҙмәте // Башҡортостан, 2009. – 19 май.
*	Кинзебулатов И.Л. Расширяя горизонты // Слово, 2011. – С. 323-334.
*	Рәхмәтуллина Г.Ф. Р. Абуталипованың шиғырҙары ярҙамында уҡыусыларҙың танып белеү эшмәкәрлеген активлаштырыу  // Актуальные проблемы обучения башкирскому языку в услових перехода на новые образовательные стандарты: научно-методический сборник. – Стерлитамак: Стерлитамакский филиал БашГУ, 2013. – С. 52-56.
*	Рәхмәтуллина Г.Ф. Шиғырҙар ярҙамында йәнле тәбиғәткә һөйөү тәрбиәләү // Башҡортостан уҡытыусыһы. – 2013. - № 34. – 16-18.
*	Абуталипова Рамзана Асхатовна. Буклет / Сост. Р. Низамов. – Уфа, 2004. – 6 с.
*	Сәләхова З.И. Юбилейығыҙ менән, Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы! // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 1-се б.
*	Арыҫланова М.С., Байғужина М. Фәнгә тоғролоҡ // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 5-се б.
*	Хөсәйенова Л.М. Уҡытыусы. Ғалимә. Шағмрә // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 3-4-се б.
*	Кирәйева Л.Р. Яҡтылыҡ һәм сафлыҡ илендә // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 6-сы б.
*	Сафина Р.М. Кескәйҙәргә – бүләк // Ашҡаҙар, 2018. – 7  август.
*	Камалетдинова Ә.В. Уҡытыусы, ғалимә, шағирә// Ашҡаҙар, 2019. – 29 март.
*	Шафиева Г.Ф. Хеҙмәте менән данлы  // Башҡортостан уҡытыусыһы, 2019. – № 3. – 11-12-се биттәр.
*	Камалетдинова Ә.В. Сафлыҡ нуры бөркөп донъяға // Башҡортостан, 2019. – 10 декабрь

== Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре ==
* [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты
* Филология фәндәре докторы ([[2009]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]])
* [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе ([[2009]])
* Хеҙмәт ветераны. (2009 йыл). 
* Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы Советының Почет грамотаһы. (2014)
* «Башҡорт дәүләт университетының почетлы хеҙмәткәре». (2019).
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы. (2024).
* «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы. (2025)
* «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының &quot;Педагог&quot; номинацияһында диплом һәм еңеүсе кубогы. (2026)


== Ғалимәнеңң хеҙмәттәре: ==
== Монографиялар ==
1.	Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: монография. – Уфа: Гилем, 2008. – 294 с. 

2.	Средства реперезентации аспектуальных значений в тюркских языках: монография. – Уфа: Гилем, 2013. – 196 с.

3.	Башҡорт телендәге функциональ-семантик категориялар. 4 киҫәктән. l киҫәк. Аспектуаллек: монография. – Стәрлетамаҡ: Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы, 2019. – 152 бит.

== Уҡыу ҡулланмалары: ==

* “Бүләк” дәреслегенә методик ҡулланма. – Уфа: Китап, 1993. – 96 с. (авторҙаш).
* Методик ҡумта..– Стәрлетамаҡ: Стәрлетамаҡ педагогия институты, 2000. – 77 с.
* Йәш уҡытыусыға ярҙамға. – Уфа: Китап, 2003. – 100 с.
* “Ләйсән” дәреслегенә методик ҡулланма. – Уфа: Китап, 2004. – 98 с. (авторҙаш).
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 1-се киҫәк: лекциялар курсы. Курс һәм диплом эштәрен яҙыу буйынса методик күрһәтмәләр. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,  2011. – 200 с.
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 2-се киҫәк: практикум. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы, 2006. – 134 с.
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 3-сө киҫәк: инструктив-методик материалдар.  – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,  2010. – 132 с.
* Ғәрәп графикаһын өйрәнеүселәргә яҙыу өлгөләре. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы, 2006. –  40 с.
* Башҡорт телендә аспектуаллек категорияһы: региональ компонент дисциплинаһы буйынса уҡытыу-методик ҡулланма. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,   2008. – 120 с.
* Ғилми-тикшеренеү эштәрен башҡарыу буйынса методик күрһәтмәләр: Башҡорт филологияһы факультеты студенттары өсөн уҡытыу-методик материалдар. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2015. – 79 б. (авторҙаш).
* Иҫке төрки теленән эш дәфтәре: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы башҡорт филологияһы факультеты студенттары өсөн уҡытыу-методик материалдар. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2016. – 48 бит.
* Категория аспектуальности в башкирском языке: учебное пособие. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2017. – 132 с.
== Һүҙлектәр: == 
* Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. – Уфа: Китап, 2009. – 96 с. (соавтор).
* Русско-башкирский словарь терминов по теории и методике обучения языкам. –  Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2015. – 119 с.(авторҙаш)

== Дәреслектәр: ==
*	Ләйсән: балалар баҡсаһы өсөн башҡорт теле дәреслеге. – Уфа: Китап, 2002; II изд.– Китап, 2008. – 176 с. (авторҙаш).
*	Тылсымлы бүләк: рус мәктәптәрендә башҡорт телен өйрәнеүсе 1-се синыф уҡыусылары өсөн кластан тыш уҡыу китабы. – Уфа: Китап, 1995. – 248 с. (авторҙаш).

== Әҙәби китаптары: ==
*	Әнисә, йәшең нисә? – Өфө: Китап, 1993.
*	Асыуланма, Сыбарҡай. – Өфө: Китап, 1995.
*	Яҙ һөйөнсөһө // Шаңдау. – Өфө: Китап, 1997. 
*	Сиңерткә йәшенмәк уйнай. – Өфө: Китап, 2002. 
*	Мин үҫәм! – Өфө: Китап, 2006. 
*	Бесәй быйма эсендә. – Котенок в валенке. – Өфө: Китап, 2018.
*	Еләктәрҙә йәй еҫе – Ягоды пахнут летом. – Өфө: Китап, 2024.
*	«Еңеүҙе яҡынайтабыҙ – Өфө: Инеш, 2024.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Стәрлетамаҡта башҡорттар ҡоролтайының ҡала башҡарма комитетының беренсе рәйесе була, икенсе Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты итеп һайлана. Ул Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы бюроһы ағзаһы, Стәрлетамаҡ ҡала гәзите &quot;Ашҡаҙар&quot;ҙың мөхәрририәт ағзаһы.
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы, башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтенең республика Советы составында, Стәрлетамаҡ ҡалаһының башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе, Стәрлетамаҡ ҡала ҡатын-ҡыҙҙар советы ағзаһы булып эшләй.
2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. &quot;Международный школьный научный вестник&quot;  һәм &quot;Башҡортостан уҡытыусыһы&quot; журналдарының мөхәрририәт советы ағзаһы булып тора.
Башҡорт халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы булараҡ, Рәмзәнә Әсҡәт ҡыҙы ҡалала үткәрелгән төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнаша.

== Әҙәбиәт ==
* 1993 {{comment|«Әнисә, йәшең нисә?»|«Сколько тебе лет, Аниса?»}}
* 1995 {{comment|«Асыуланма, Сыбаркай»|«Асыуланма, Сыбаркай»}}
* 1997 «Шаңдау» йыйынтығында «Яҙ һөйөнсөһө» — өлкән китап уҡыусылар өсөн
* 2000 «Серем — йөрәк сирем» драма әҫәре — «Ағиҙел», 7-се һан
* 2002 {{comment| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»}}
* 2006 {{comment|«Мин үҫәм! шиғырҙар, йомаҡтар, әкиәттәр, хикәйәләр.саң|«Я расту! стихи, загадки, сказки, рассказы}}, Өфө.
* «Бесәй быма эсендә - Котенок в валенке». Уфа. Китап. 2018.
* «Еләктәрҙә йәй еҫе - Ягоды пахнут летом». Өфө: Китап, 2024.
* «Еңеүҙе яҡынайтабыҙ». Өфө; Инеш, 2024.

== Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт ==
* «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013;
* «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014.
 
== Һылтанмалар ==
* [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }}
* [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306]
* [https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/Абуталипова%20Рамзана%20Асхатовна.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://famous-scientists.ru/10695/]
* [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }}
* [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1961 йылда тыуғандар]]
[[Категория:30 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>8jog3uku7oh1izmqyn9gafsyr7srkur</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306814</id>
      <parentid>1306813</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T13:24:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Р.Ә. Абуталипова тураһында мәҡәләләр: */</comment>
      <origin>1306814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25837" sha1="91xfop4spijnxmc2ljqeurf6edkrq5i" xml:space="preserve">{{Учёный
| Имя                  = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы&lt;br /&gt; Абуталипова 
| Изображение =
| Ширина =
| Описание изображения =
| Дата рождения = 30.03.1954
| Место рождения =  [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы&lt;ref name=&quot;БР&quot;&gt;1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]&lt;/ref&gt;
| Дата смерти =
| Место смерти =
| Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}}
| Научная сфера = [[лингвистика]]
| Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;&lt;br /&gt; 
 |Учёная степень       = филология фәндәре докторы (2009)
 |Учёное звание        = профессор 
| Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге
| Научный руководитель =
| Знаменитые ученики =
| Известен как = 
| Награды и премии = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}}
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Абуталипов}}

'''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2006 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм 2000 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2005). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). 

== Биографияһы ==
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1961-1969 йылдарҙа Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Бәпес ауылының урта мәктәбендә уҡый. 
1971 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның  филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлағас, Ҡырмыҫҡалы районының Иҫке Бәпес ауылында, Белорет, Стәрлетамаҡ ҡалаларындағы мәктәптәрҙә эшләй. 
1987-2022 йылдарҙа Стәрлетамаҡ педагогия институтында (хәҙерге Өфө фән һәм технологиялар университетының Стәрлетамаҡ филиалы) уҡыта. 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. 300 яҡын ғилми хеҙмәттәре башҡорт һәм төрки телдәрендәге аспектуаллек категорияһына, башҡорт телен уҡытыу методикаһына арналған. Ул «Международный школьный научный вестник» журналының редакция советы, «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының мөхәрририәт ағзаһы.   

Дөйөм педагогик стажы — 46 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. Балалар өсөн 6 китап авторы: «Әнисә, йәшең нисә?», «Асыуланма, Сыбарҡай», «Сиңерткә йәшенмәк уйнай», «Мин үҫәм», «Бесәй быйма эсендә», «Еләктәрҙә йәй  еҫе» 2026 йылда «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының «Педагог» номинацияһында еңеүсе була.
2022 йылдан хаҡлы ялда. Әҙәби ижад менән шөғөлләнә.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тел ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. 
Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар:
* Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика),
* Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет,
* Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы,
* Башҡорт телмәре мәҙәниәте.

115 фәнни хеҙмәте, шул иҫәптән дәреслектәре һәм һүҙлектәре донъя күрә.
1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«Рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2000 йылда доцент дәрәжәһенә эйә була. 2009 йылда «Башҡорт телендә аспектуаллек функциональ-семантик категорияһы» темаһына филология фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 250-гә яҡын фәнни, фәнни-методик мәҡәлә, ике монография, утыҙлап дәреслек, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. 2013-2022 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты юғары белем биреү учреждениеһы базаһында д 212 013 диссертация советы ағзаһы, Рәсәй гуманитар фәнни фонды (хәҙер РФФИ) эксперты, 2014-2022 йылдарҙа Рәсәй фәнни фонды эксперты булып эшләй.  2012 йылда Рәсәй гуманитар фәндәр фондының грантына уҙғарылған конкурста еңеп, грант иҫәбенә монография яҙа. Башҡорт телен уҡыу-уҡытыу методикаһының актуаль проблемаларына арналған мәҡәләләре «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналында даими баҫылып тора. 2007 йылда журналдың лауреаты була.
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙының балалар өсөн шиғырҙары дәреслектәргә, уҡыу-уҡытыу методик ҡулланмаларына, өлкәндәр өсөн әҫәрҙәре «Башҡорт шиғриәте антологияһы» (2001), «Антология поэзии Башкортостана. Голоса веков» (2007), «Балалар әҙәбиәте антологияһы» (2018) баҫмаларына  индерелгән.


== Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова тураһында мәҡәләләр: == 
*	Габдрахманов М. Иҗат ялкыны сүрелмәсен // Хезмәт даны, 1990. – 19 май.
*	Габдрахманов М. Дауамлы булһын // Ашҡаҙар, 1994. – фев.
*	Баянов Р. Ижад бейеклегендә // Ашҡаҙар, 2000. – 17 июнь.
*	Кәримова Ә. Йәйғор балҡышлы ижад // Йәшлек, 2003. – 15 июль.
*	Йәнбирҙина З.Н. “Мин бит әсә – шиғыр әсәһе!” // Ашҡаҙар, 2004. – 27 март.
*	Абуталипова Рамзана Асхатовна. Буклет / Сост. Р. Низамов. – Уфа, 2004. – 6 с.
*	Фуатов Ф.Ф. Грани таланта // Призвание, 2004. – № 14. – С. 3.
*	Кинйәбулатов И.Л. Сафлыҡ нуры бөркөп донъяға // Башҡортостан, 2004. – 30 март. 
*	Кинзебулатов И.Л. Расширяет горизонты творчества // Истоки, 2004. – № 31. – 1 авг.
*	Фуатов Ф.Ф. Грани таланта // Стерлитамакский рабочий, 2005. – № 199. – С. 2.
*	Абуталипова Рамзана Асхатовна: справочная статья // Писатели земли башкирской. Справочник / Сост. Р. Н. Баимов Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. На рус. и англ. яз. – Уфа: Китап, 2006. – С. 18-19.
*	Ишмуратова Д. Праздник удался на славу // Призвание, 2007. – 24 янв.
*	Фуатов Ф.Ф. В нашем детстве не было таких книжек // Стерлитамакский рабочий, 2007. – 11 нояб.
*	Санъяров Ф.Б.  Ғалимәнең яңы хеҙмәте // Башҡортостан, 2009. – 19 май.
*	Кинзебулатов И.Л. Расширяя горизонты // Слово, 2011. – С. 323-334.
*	Рәхмәтуллина Г.Ф. Р. Абуталипованың шиғырҙары ярҙамында уҡыусыларҙың танып белеү эшмәкәрлеген активлаштырыу  // Актуальные проблемы обучения башкирскому языку в услових перехода на новые образовательные стандарты: научно-методический сборник. – Стерлитамак: Стерлитамакский филиал БашГУ, 2013. – С. 52-56.
*	Рәхмәтуллина Г.Ф. Шиғырҙар ярҙамында йәнле тәбиғәткә һөйөү тәрбиәләү // Башҡортостан уҡытыусыһы. – 2013. - № 34. – 16-18.
*	Абуталипова Рамзана Асхатовна. Буклет / Сост. Р. Низамов. – Уфа, 2004. – 6 с.
*	Сәләхова З.И. Юбилейығыҙ менән, Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы! // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 1-се б.
*	Арыҫланова М.С., Байғужина М. Фәнгә тоғролоҡ // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 5-се б.
*	Хөсәйенова Л.М. Уҡытыусы. Ғалимә. Шағмрә // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 3-4-се б.
*	Кирәйева Л.Р. Яҡтылыҡ һәм сафлыҡ илендә // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 6-сы б.
*	Сафина Р.М. Кескәйҙәргә – бүләк // Ашҡаҙар, 2018. – 7  август.
*	Камалетдинова Ә.В. Уҡытыусы, ғалимә, шағирә// Ашҡаҙар, 2019. – 29 март.
*	Шафиева Г.Ф. Хеҙмәте менән данлы  // Башҡортостан уҡытыусыһы, 2019. – № 3. – 11-12-се биттәр.
*	Камалетдинова Ә.В. Сафлыҡ нуры бөркөп донъяға // Башҡортостан, 2019. – 10 декабрь

== Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре ==
* [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты
* Филология фәндәре докторы ([[2009]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]])
* [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе ([[2009]])
* Хеҙмәт ветераны. (2009 йыл). 
* Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы Советының Почет грамотаһы. (2014)
* «Башҡорт дәүләт университетының почетлы хеҙмәткәре». (2019).
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы. (2024).
* «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы. (2025)
* «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының &quot;Педагог&quot; номинацияһында диплом һәм еңеүсе кубогы. (2026)


== Ғалимәнеңң хеҙмәттәре: ==
== Монографиялар ==
1.	Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: монография. – Уфа: Гилем, 2008. – 294 с. 

2.	Средства реперезентации аспектуальных значений в тюркских языках: монография. – Уфа: Гилем, 2013. – 196 с.

3.	Башҡорт телендәге функциональ-семантик категориялар. 4 киҫәктән. l киҫәк. Аспектуаллек: монография. – Стәрлетамаҡ: Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы, 2019. – 152 бит.

== Уҡыу ҡулланмалары: ==

* “Бүләк” дәреслегенә методик ҡулланма. – Уфа: Китап, 1993. – 96 с. (авторҙаш).
* Методик ҡумта..– Стәрлетамаҡ: Стәрлетамаҡ педагогия институты, 2000. – 77 с.
* Йәш уҡытыусыға ярҙамға. – Уфа: Китап, 2003. – 100 с.
* “Ләйсән” дәреслегенә методик ҡулланма. – Уфа: Китап, 2004. – 98 с. (авторҙаш).
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 1-се киҫәк: лекциялар курсы. Курс һәм диплом эштәрен яҙыу буйынса методик күрһәтмәләр. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,  2011. – 200 с.
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 2-се киҫәк: практикум. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы, 2006. – 134 с.
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 3-сө киҫәк: инструктив-методик материалдар.  – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,  2010. – 132 с.
* Ғәрәп графикаһын өйрәнеүселәргә яҙыу өлгөләре. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы, 2006. –  40 с.
* Башҡорт телендә аспектуаллек категорияһы: региональ компонент дисциплинаһы буйынса уҡытыу-методик ҡулланма. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,   2008. – 120 с.
* Ғилми-тикшеренеү эштәрен башҡарыу буйынса методик күрһәтмәләр: Башҡорт филологияһы факультеты студенттары өсөн уҡытыу-методик материалдар. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2015. – 79 б. (авторҙаш).
* Иҫке төрки теленән эш дәфтәре: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы башҡорт филологияһы факультеты студенттары өсөн уҡытыу-методик материалдар. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2016. – 48 бит.
* Категория аспектуальности в башкирском языке: учебное пособие. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2017. – 132 с.
== Һүҙлектәр: == 
* Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. – Уфа: Китап, 2009. – 96 с. (соавтор).
* Русско-башкирский словарь терминов по теории и методике обучения языкам. –  Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2015. – 119 с.(авторҙаш)

== Дәреслектәр: ==
*	Ләйсән: балалар баҡсаһы өсөн башҡорт теле дәреслеге. – Уфа: Китап, 2002; II изд.– Китап, 2008. – 176 с. (авторҙаш).
*	Тылсымлы бүләк: рус мәктәптәрендә башҡорт телен өйрәнеүсе 1-се синыф уҡыусылары өсөн кластан тыш уҡыу китабы. – Уфа: Китап, 1995. – 248 с. (авторҙаш).

== Әҙәби китаптары: ==
*	Әнисә, йәшең нисә? – Өфө: Китап, 1993.
*	Асыуланма, Сыбарҡай. – Өфө: Китап, 1995.
*	Яҙ һөйөнсөһө // Шаңдау. – Өфө: Китап, 1997. 
*	Сиңерткә йәшенмәк уйнай. – Өфө: Китап, 2002. 
*	Мин үҫәм! – Өфө: Китап, 2006. 
*	Бесәй быйма эсендә. – Котенок в валенке. – Өфө: Китап, 2018.
*	Еләктәрҙә йәй еҫе – Ягоды пахнут летом. – Өфө: Китап, 2024.
*	«Еңеүҙе яҡынайтабыҙ – Өфө: Инеш, 2024.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Стәрлетамаҡта башҡорттар ҡоролтайының ҡала башҡарма комитетының беренсе рәйесе була, икенсе Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты итеп һайлана. Ул Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы бюроһы ағзаһы, Стәрлетамаҡ ҡала гәзите &quot;Ашҡаҙар&quot;ҙың мөхәрририәт ағзаһы.
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы, башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтенең республика Советы составында, Стәрлетамаҡ ҡалаһының башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе, Стәрлетамаҡ ҡала ҡатын-ҡыҙҙар советы ағзаһы булып эшләй.
2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. &quot;Международный школьный научный вестник&quot;  һәм &quot;Башҡортостан уҡытыусыһы&quot; журналдарының мөхәрририәт советы ағзаһы булып тора.
Башҡорт халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы булараҡ, Рәмзәнә Әсҡәт ҡыҙы ҡалала үткәрелгән төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнаша.

== Әҙәбиәт ==
* 1993 {{comment|«Әнисә, йәшең нисә?»|«Сколько тебе лет, Аниса?»}}
* 1995 {{comment|«Асыуланма, Сыбаркай»|«Асыуланма, Сыбаркай»}}
* 1997 «Шаңдау» йыйынтығында «Яҙ һөйөнсөһө» — өлкән китап уҡыусылар өсөн
* 2000 «Серем — йөрәк сирем» драма әҫәре — «Ағиҙел», 7-се һан
* 2002 {{comment| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»}}
* 2006 {{comment|«Мин үҫәм! шиғырҙар, йомаҡтар, әкиәттәр, хикәйәләр.саң|«Я расту! стихи, загадки, сказки, рассказы}}, Өфө.
* «Бесәй быма эсендә - Котенок в валенке». Уфа. Китап. 2018.
* «Еләктәрҙә йәй еҫе - Ягоды пахнут летом». Өфө: Китап, 2024.
* «Еңеүҙе яҡынайтабыҙ». Өфө; Инеш, 2024.

== Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт ==
* «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013;
* «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014.
 
== Һылтанмалар ==
* [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }}
* [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306]
* [https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/Абуталипова%20Рамзана%20Асхатовна.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://famous-scientists.ru/10695/]
* [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }}
* [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1961 йылда тыуғандар]]
[[Категория:30 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>91xfop4spijnxmc2ljqeurf6edkrq5i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306817</id>
      <parentid>1306814</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T13:54:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографияһы */</comment>
      <origin>1306817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26624" sha1="oupoc6wn8mv5zf95c0p8t2q30iaq3lm" xml:space="preserve">{{Учёный
| Имя                  = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы&lt;br /&gt; Абуталипова 
| Изображение =
| Ширина =
| Описание изображения =
| Дата рождения = 30.03.1954
| Место рождения =  [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы&lt;ref name=&quot;БР&quot;&gt;1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]&lt;/ref&gt;
| Дата смерти =
| Место смерти =
| Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}}
| Научная сфера = [[лингвистика]]
| Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;&lt;br /&gt; 
 |Учёная степень       = филология фәндәре докторы (2009)
 |Учёное звание        = профессор 
| Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге
| Научный руководитель =
| Знаменитые ученики =
| Известен как = 
| Награды и премии = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}}
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Абуталипов}}

'''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2006 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм 2000 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2005). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). 

== Биографияһы ==
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1961-1969 йылдарҙа Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Бәпес ауылының урта мәктәбендә уҡый. 
1971 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның  филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлағас, Ҡырмыҫҡалы районының Иҫке Бәпес ауылында, Белорет, Стәрлетамаҡ ҡалаларындағы мәктәптәрҙә эшләй. 
1987-2022 йылдарҙа Стәрлетамаҡ педагогия институтында (хәҙерге Өфө фән һәм технологиялар университетының Стәрлетамаҡ филиалы) уҡыта. 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. 300 яҡын ғилми хеҙмәттәре башҡорт һәм төрки телдәрендәге аспектуаллек категорияһына, башҡорт телен уҡытыу методикаһына арналған. Ул «Международный школьный научный вестник» журналының редакция советы, «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының мөхәрририәт ағзаһы.   

Дөйөм педагогик стажы — 46 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. Балалар өсөн 6 китап авторы: «Әнисә, йәшең нисә?», «Асыуланма, Сыбарҡай», «Сиңерткә йәшенмәк уйнай», «Мин үҫәм», «Бесәй быйма эсендә», «Еләктәрҙә йәй  еҫе». Уның әҫәрҙәре яһалма уйлап сығарылмаған, ә тәбиғи һәм серле тыуа.
Ихласлыҡ һәм тәбиғилек уға аталарынан һәм олатайҙарынан тапшырыла. Эш шунда, Рәмзана Әсхәт ҡыҙы белеме буйынса ғына педагог, шағир, ғалим түгел, ә дүртенсе быуында педагогтар династияһын лайыҡлы дауам итеүсе.
2022 йылдан хаҡлы ялда. Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң әҙәби ижад менән әүҙем шөғөлләнә. 2024 йылда балалар өсөн ике китап нәшер ителә, «Балалар өсөн әҫәрҙәр» номинацияһында «Голос эпохи» конкурсында еңеүсе була. 2026 йылда «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының «Педагог» номинацияһында еңеүсе була.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тел ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. 
Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар:
* Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика),
* Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет,
* Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы,
* Башҡорт телмәре мәҙәниәте.

115 фәнни хеҙмәте, шул иҫәптән дәреслектәре һәм һүҙлектәре донъя күрә.
1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«Рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2000 йылда доцент дәрәжәһенә эйә була. 2009 йылда «Башҡорт телендә аспектуаллек функциональ-семантик категорияһы» темаһына филология фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 250-гә яҡын фәнни, фәнни-методик мәҡәлә, ике монография, утыҙлап дәреслек, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. 2013-2022 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты юғары белем биреү учреждениеһы базаһында д 212 013 диссертация советы ағзаһы, Рәсәй гуманитар фәнни фонды (хәҙер РФФИ) эксперты, 2014-2022 йылдарҙа Рәсәй фәнни фонды эксперты булып эшләй.  2012 йылда Рәсәй гуманитар фәндәр фондының грантына уҙғарылған конкурста еңеп, грант иҫәбенә монография яҙа. Башҡорт телен уҡыу-уҡытыу методикаһының актуаль проблемаларына арналған мәҡәләләре «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналында даими баҫылып тора. 2007 йылда журналдың лауреаты була.
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙының балалар өсөн шиғырҙары дәреслектәргә, уҡыу-уҡытыу методик ҡулланмаларына, өлкәндәр өсөн әҫәрҙәре «Башҡорт шиғриәте антологияһы» (2001), «Антология поэзии Башкортостана. Голоса веков» (2007), «Балалар әҙәбиәте антологияһы» (2018) баҫмаларына  индерелгән.


== Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова тураһында мәҡәләләр: == 
*	Габдрахманов М. Иҗат ялкыны сүрелмәсен // Хезмәт даны, 1990. – 19 май.
*	Габдрахманов М. Дауамлы булһын // Ашҡаҙар, 1994. – фев.
*	Баянов Р. Ижад бейеклегендә // Ашҡаҙар, 2000. – 17 июнь.
*	Кәримова Ә. Йәйғор балҡышлы ижад // Йәшлек, 2003. – 15 июль.
*	Йәнбирҙина З.Н. “Мин бит әсә – шиғыр әсәһе!” // Ашҡаҙар, 2004. – 27 март.
*	Абуталипова Рамзана Асхатовна. Буклет / Сост. Р. Низамов. – Уфа, 2004. – 6 с.
*	Фуатов Ф.Ф. Грани таланта // Призвание, 2004. – № 14. – С. 3.
*	Кинйәбулатов И.Л. Сафлыҡ нуры бөркөп донъяға // Башҡортостан, 2004. – 30 март. 
*	Кинзебулатов И.Л. Расширяет горизонты творчества // Истоки, 2004. – № 31. – 1 авг.
*	Фуатов Ф.Ф. Грани таланта // Стерлитамакский рабочий, 2005. – № 199. – С. 2.
*	Абуталипова Рамзана Асхатовна: справочная статья // Писатели земли башкирской. Справочник / Сост. Р. Н. Баимов Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. На рус. и англ. яз. – Уфа: Китап, 2006. – С. 18-19.
*	Ишмуратова Д. Праздник удался на славу // Призвание, 2007. – 24 янв.
*	Фуатов Ф.Ф. В нашем детстве не было таких книжек // Стерлитамакский рабочий, 2007. – 11 нояб.
*	Санъяров Ф.Б.  Ғалимәнең яңы хеҙмәте // Башҡортостан, 2009. – 19 май.
*	Кинзебулатов И.Л. Расширяя горизонты // Слово, 2011. – С. 323-334.
*	Рәхмәтуллина Г.Ф. Р. Абуталипованың шиғырҙары ярҙамында уҡыусыларҙың танып белеү эшмәкәрлеген активлаштырыу  // Актуальные проблемы обучения башкирскому языку в услових перехода на новые образовательные стандарты: научно-методический сборник. – Стерлитамак: Стерлитамакский филиал БашГУ, 2013. – С. 52-56.
*	Рәхмәтуллина Г.Ф. Шиғырҙар ярҙамында йәнле тәбиғәткә һөйөү тәрбиәләү // Башҡортостан уҡытыусыһы. – 2013. - № 34. – 16-18.
*	Абуталипова Рамзана Асхатовна. Буклет / Сост. Р. Низамов. – Уфа, 2004. – 6 с.
*	Сәләхова З.И. Юбилейығыҙ менән, Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы! // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 1-се б.
*	Арыҫланова М.С., Байғужина М. Фәнгә тоғролоҡ // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 5-се б.
*	Хөсәйенова Л.М. Уҡытыусы. Ғалимә. Шағмрә // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 3-4-се б.
*	Кирәйева Л.Р. Яҡтылыҡ һәм сафлыҡ илендә // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 6-сы б.
*	Сафина Р.М. Кескәйҙәргә – бүләк // Ашҡаҙар, 2018. – 7  август.
*	Камалетдинова Ә.В. Уҡытыусы, ғалимә, шағирә// Ашҡаҙар, 2019. – 29 март.
*	Шафиева Г.Ф. Хеҙмәте менән данлы  // Башҡортостан уҡытыусыһы, 2019. – № 3. – 11-12-се биттәр.
*	Камалетдинова Ә.В. Сафлыҡ нуры бөркөп донъяға // Башҡортостан, 2019. – 10 декабрь

== Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре ==
* [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты
* Филология фәндәре докторы ([[2009]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]])
* [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе ([[2009]])
* Хеҙмәт ветераны. (2009 йыл). 
* Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы Советының Почет грамотаһы. (2014)
* «Башҡорт дәүләт университетының почетлы хеҙмәткәре». (2019).
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы. (2024).
* «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы. (2025)
* «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының &quot;Педагог&quot; номинацияһында диплом һәм еңеүсе кубогы. (2026)


== Ғалимәнеңң хеҙмәттәре: ==
== Монографиялар ==
1.	Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: монография. – Уфа: Гилем, 2008. – 294 с. 

2.	Средства реперезентации аспектуальных значений в тюркских языках: монография. – Уфа: Гилем, 2013. – 196 с.

3.	Башҡорт телендәге функциональ-семантик категориялар. 4 киҫәктән. l киҫәк. Аспектуаллек: монография. – Стәрлетамаҡ: Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы, 2019. – 152 бит.

== Уҡыу ҡулланмалары: ==

* “Бүләк” дәреслегенә методик ҡулланма. – Уфа: Китап, 1993. – 96 с. (авторҙаш).
* Методик ҡумта..– Стәрлетамаҡ: Стәрлетамаҡ педагогия институты, 2000. – 77 с.
* Йәш уҡытыусыға ярҙамға. – Уфа: Китап, 2003. – 100 с.
* “Ләйсән” дәреслегенә методик ҡулланма. – Уфа: Китап, 2004. – 98 с. (авторҙаш).
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 1-се киҫәк: лекциялар курсы. Курс һәм диплом эштәрен яҙыу буйынса методик күрһәтмәләр. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,  2011. – 200 с.
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 2-се киҫәк: практикум. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы, 2006. – 134 с.
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 3-сө киҫәк: инструктив-методик материалдар.  – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,  2010. – 132 с.
* Ғәрәп графикаһын өйрәнеүселәргә яҙыу өлгөләре. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы, 2006. –  40 с.
* Башҡорт телендә аспектуаллек категорияһы: региональ компонент дисциплинаһы буйынса уҡытыу-методик ҡулланма. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,   2008. – 120 с.
* Ғилми-тикшеренеү эштәрен башҡарыу буйынса методик күрһәтмәләр: Башҡорт филологияһы факультеты студенттары өсөн уҡытыу-методик материалдар. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2015. – 79 б. (авторҙаш).
* Иҫке төрки теленән эш дәфтәре: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы башҡорт филологияһы факультеты студенттары өсөн уҡытыу-методик материалдар. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2016. – 48 бит.
* Категория аспектуальности в башкирском языке: учебное пособие. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2017. – 132 с.
== Һүҙлектәр: == 
* Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. – Уфа: Китап, 2009. – 96 с. (соавтор).
* Русско-башкирский словарь терминов по теории и методике обучения языкам. –  Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2015. – 119 с.(авторҙаш)

== Дәреслектәр: ==
*	Ләйсән: балалар баҡсаһы өсөн башҡорт теле дәреслеге. – Уфа: Китап, 2002; II изд.– Китап, 2008. – 176 с. (авторҙаш).
*	Тылсымлы бүләк: рус мәктәптәрендә башҡорт телен өйрәнеүсе 1-се синыф уҡыусылары өсөн кластан тыш уҡыу китабы. – Уфа: Китап, 1995. – 248 с. (авторҙаш).

== Әҙәби китаптары: ==
*	Әнисә, йәшең нисә? – Өфө: Китап, 1993.
*	Асыуланма, Сыбарҡай. – Өфө: Китап, 1995.
*	Яҙ һөйөнсөһө // Шаңдау. – Өфө: Китап, 1997. 
*	Сиңерткә йәшенмәк уйнай. – Өфө: Китап, 2002. 
*	Мин үҫәм! – Өфө: Китап, 2006. 
*	Бесәй быйма эсендә. – Котенок в валенке. – Өфө: Китап, 2018.
*	Еләктәрҙә йәй еҫе – Ягоды пахнут летом. – Өфө: Китап, 2024.
*	«Еңеүҙе яҡынайтабыҙ – Өфө: Инеш, 2024.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Стәрлетамаҡта башҡорттар ҡоролтайының ҡала башҡарма комитетының беренсе рәйесе була, икенсе Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты итеп һайлана. Ул Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы бюроһы ағзаһы, Стәрлетамаҡ ҡала гәзите &quot;Ашҡаҙар&quot;ҙың мөхәрририәт ағзаһы.
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы, башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтенең республика Советы составында, Стәрлетамаҡ ҡалаһының башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе, Стәрлетамаҡ ҡала ҡатын-ҡыҙҙар советы ағзаһы булып эшләй.
2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. &quot;Международный школьный научный вестник&quot;  һәм &quot;Башҡортостан уҡытыусыһы&quot; журналдарының мөхәрририәт советы ағзаһы булып тора.
Башҡорт халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы булараҡ, Рәмзәнә Әсҡәт ҡыҙы ҡалала үткәрелгән төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнаша.

== Әҙәбиәт ==
* 1993 {{comment|«Әнисә, йәшең нисә?»|«Сколько тебе лет, Аниса?»}}
* 1995 {{comment|«Асыуланма, Сыбаркай»|«Асыуланма, Сыбаркай»}}
* 1997 «Шаңдау» йыйынтығында «Яҙ һөйөнсөһө» — өлкән китап уҡыусылар өсөн
* 2000 «Серем — йөрәк сирем» драма әҫәре — «Ағиҙел», 7-се һан
* 2002 {{comment| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»}}
* 2006 {{comment|«Мин үҫәм! шиғырҙар, йомаҡтар, әкиәттәр, хикәйәләр.саң|«Я расту! стихи, загадки, сказки, рассказы}}, Өфө.
* «Бесәй быма эсендә - Котенок в валенке». Уфа. Китап. 2018.
* «Еләктәрҙә йәй еҫе - Ягоды пахнут летом». Өфө: Китап, 2024.
* «Еңеүҙе яҡынайтабыҙ». Өфө; Инеш, 2024.

== Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт ==
* «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013;
* «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014.
 
== Һылтанмалар ==
* [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }}
* [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306]
* [https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/Абуталипова%20Рамзана%20Асхатовна.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://famous-scientists.ru/10695/]
* [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }}
* [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1961 йылда тыуғандар]]
[[Категория:30 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>oupoc6wn8mv5zf95c0p8t2q30iaq3lm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306818</id>
      <parentid>1306817</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T13:56:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ғалимәнеңң хеҙмәттәре: */</comment>
      <origin>1306818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26629" sha1="noqipgfx05djnp0bv1fm2j0mle8188h" xml:space="preserve">{{Учёный
| Имя                  = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы&lt;br /&gt; Абуталипова 
| Изображение =
| Ширина =
| Описание изображения =
| Дата рождения = 30.03.1954
| Место рождения =  [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы&lt;ref name=&quot;БР&quot;&gt;1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]&lt;/ref&gt;
| Дата смерти =
| Место смерти =
| Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}}
| Научная сфера = [[лингвистика]]
| Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;&lt;br /&gt; 
 |Учёная степень       = филология фәндәре докторы (2009)
 |Учёное звание        = профессор 
| Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге
| Научный руководитель =
| Знаменитые ученики =
| Известен как = 
| Награды и премии = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}}
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Абуталипов}}

'''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2006 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм 2000 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2005). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). 

== Биографияһы ==
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1961-1969 йылдарҙа Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Бәпес ауылының урта мәктәбендә уҡый. 
1971 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның  филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлағас, Ҡырмыҫҡалы районының Иҫке Бәпес ауылында, Белорет, Стәрлетамаҡ ҡалаларындағы мәктәптәрҙә эшләй. 
1987-2022 йылдарҙа Стәрлетамаҡ педагогия институтында (хәҙерге Өфө фән һәм технологиялар университетының Стәрлетамаҡ филиалы) уҡыта. 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. 300 яҡын ғилми хеҙмәттәре башҡорт һәм төрки телдәрендәге аспектуаллек категорияһына, башҡорт телен уҡытыу методикаһына арналған. Ул «Международный школьный научный вестник» журналының редакция советы, «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының мөхәрририәт ағзаһы.   

Дөйөм педагогик стажы — 46 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. Балалар өсөн 6 китап авторы: «Әнисә, йәшең нисә?», «Асыуланма, Сыбарҡай», «Сиңерткә йәшенмәк уйнай», «Мин үҫәм», «Бесәй быйма эсендә», «Еләктәрҙә йәй  еҫе». Уның әҫәрҙәре яһалма уйлап сығарылмаған, ә тәбиғи һәм серле тыуа.
Ихласлыҡ һәм тәбиғилек уға аталарынан һәм олатайҙарынан тапшырыла. Эш шунда, Рәмзана Әсхәт ҡыҙы белеме буйынса ғына педагог, шағир, ғалим түгел, ә дүртенсе быуында педагогтар династияһын лайыҡлы дауам итеүсе.
2022 йылдан хаҡлы ялда. Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң әҙәби ижад менән әүҙем шөғөлләнә. 2024 йылда балалар өсөн ике китап нәшер ителә, «Балалар өсөн әҫәрҙәр» номинацияһында «Голос эпохи» конкурсында еңеүсе була. 2026 йылда «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының «Педагог» номинацияһында еңеүсе була.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тел ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. 
Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар:
* Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика),
* Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет,
* Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы,
* Башҡорт телмәре мәҙәниәте.

115 фәнни хеҙмәте, шул иҫәптән дәреслектәре һәм һүҙлектәре донъя күрә.
1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«Рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2000 йылда доцент дәрәжәһенә эйә була. 2009 йылда «Башҡорт телендә аспектуаллек функциональ-семантик категорияһы» темаһына филология фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 250-гә яҡын фәнни, фәнни-методик мәҡәлә, ике монография, утыҙлап дәреслек, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. 2013-2022 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты юғары белем биреү учреждениеһы базаһында д 212 013 диссертация советы ағзаһы, Рәсәй гуманитар фәнни фонды (хәҙер РФФИ) эксперты, 2014-2022 йылдарҙа Рәсәй фәнни фонды эксперты булып эшләй.  2012 йылда Рәсәй гуманитар фәндәр фондының грантына уҙғарылған конкурста еңеп, грант иҫәбенә монография яҙа. Башҡорт телен уҡыу-уҡытыу методикаһының актуаль проблемаларына арналған мәҡәләләре «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналында даими баҫылып тора. 2007 йылда журналдың лауреаты була.
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙының балалар өсөн шиғырҙары дәреслектәргә, уҡыу-уҡытыу методик ҡулланмаларына, өлкәндәр өсөн әҫәрҙәре «Башҡорт шиғриәте антологияһы» (2001), «Антология поэзии Башкортостана. Голоса веков» (2007), «Балалар әҙәбиәте антологияһы» (2018) баҫмаларына  индерелгән.


== Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова тураһында мәҡәләләр: == 
*	Габдрахманов М. Иҗат ялкыны сүрелмәсен // Хезмәт даны, 1990. – 19 май.
*	Габдрахманов М. Дауамлы булһын // Ашҡаҙар, 1994. – фев.
*	Баянов Р. Ижад бейеклегендә // Ашҡаҙар, 2000. – 17 июнь.
*	Кәримова Ә. Йәйғор балҡышлы ижад // Йәшлек, 2003. – 15 июль.
*	Йәнбирҙина З.Н. “Мин бит әсә – шиғыр әсәһе!” // Ашҡаҙар, 2004. – 27 март.
*	Абуталипова Рамзана Асхатовна. Буклет / Сост. Р. Низамов. – Уфа, 2004. – 6 с.
*	Фуатов Ф.Ф. Грани таланта // Призвание, 2004. – № 14. – С. 3.
*	Кинйәбулатов И.Л. Сафлыҡ нуры бөркөп донъяға // Башҡортостан, 2004. – 30 март. 
*	Кинзебулатов И.Л. Расширяет горизонты творчества // Истоки, 2004. – № 31. – 1 авг.
*	Фуатов Ф.Ф. Грани таланта // Стерлитамакский рабочий, 2005. – № 199. – С. 2.
*	Абуталипова Рамзана Асхатовна: справочная статья // Писатели земли башкирской. Справочник / Сост. Р. Н. Баимов Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. На рус. и англ. яз. – Уфа: Китап, 2006. – С. 18-19.
*	Ишмуратова Д. Праздник удался на славу // Призвание, 2007. – 24 янв.
*	Фуатов Ф.Ф. В нашем детстве не было таких книжек // Стерлитамакский рабочий, 2007. – 11 нояб.
*	Санъяров Ф.Б.  Ғалимәнең яңы хеҙмәте // Башҡортостан, 2009. – 19 май.
*	Кинзебулатов И.Л. Расширяя горизонты // Слово, 2011. – С. 323-334.
*	Рәхмәтуллина Г.Ф. Р. Абуталипованың шиғырҙары ярҙамында уҡыусыларҙың танып белеү эшмәкәрлеген активлаштырыу  // Актуальные проблемы обучения башкирскому языку в услових перехода на новые образовательные стандарты: научно-методический сборник. – Стерлитамак: Стерлитамакский филиал БашГУ, 2013. – С. 52-56.
*	Рәхмәтуллина Г.Ф. Шиғырҙар ярҙамында йәнле тәбиғәткә һөйөү тәрбиәләү // Башҡортостан уҡытыусыһы. – 2013. - № 34. – 16-18.
*	Абуталипова Рамзана Асхатовна. Буклет / Сост. Р. Низамов. – Уфа, 2004. – 6 с.
*	Сәләхова З.И. Юбилейығыҙ менән, Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы! // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 1-се б.
*	Арыҫланова М.С., Байғужина М. Фәнгә тоғролоҡ // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 5-се б.
*	Хөсәйенова Л.М. Уҡытыусы. Ғалимә. Шағмрә // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 3-4-се б.
*	Кирәйева Л.Р. Яҡтылыҡ һәм сафлыҡ илендә // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 6-сы б.
*	Сафина Р.М. Кескәйҙәргә – бүләк // Ашҡаҙар, 2018. – 7  август.
*	Камалетдинова Ә.В. Уҡытыусы, ғалимә, шағирә// Ашҡаҙар, 2019. – 29 март.
*	Шафиева Г.Ф. Хеҙмәте менән данлы  // Башҡортостан уҡытыусыһы, 2019. – № 3. – 11-12-се биттәр.
*	Камалетдинова Ә.В. Сафлыҡ нуры бөркөп донъяға // Башҡортостан, 2019. – 10 декабрь

== Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре ==
* [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты
* Филология фәндәре докторы ([[2009]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]])
* [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе ([[2009]])
* Хеҙмәт ветераны. (2009 йыл). 
* Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы Советының Почет грамотаһы. (2014)
* «Башҡорт дәүләт университетының почетлы хеҙмәткәре». (2019).
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы. (2024).
* «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы. (2025)
* «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының &quot;Педагог&quot; номинацияһында диплом һәм еңеүсе кубогы. (2026)


==== Ғалимәнеңң хеҙмәттәре: ====

== Монографиялар ==
1.	Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: монография. – Уфа: Гилем, 2008. – 294 с. 

2.	Средства реперезентации аспектуальных значений в тюркских языках: монография. – Уфа: Гилем, 2013. – 196 с.

3.	Башҡорт телендәге функциональ-семантик категориялар. 4 киҫәктән. l киҫәк. Аспектуаллек: монография. – Стәрлетамаҡ: Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы, 2019. – 152 бит.

== Уҡыу ҡулланмалары: ==

* “Бүләк” дәреслегенә методик ҡулланма. – Уфа: Китап, 1993. – 96 с. (авторҙаш).
* Методик ҡумта..– Стәрлетамаҡ: Стәрлетамаҡ педагогия институты, 2000. – 77 с.
* Йәш уҡытыусыға ярҙамға. – Уфа: Китап, 2003. – 100 с.
* “Ләйсән” дәреслегенә методик ҡулланма. – Уфа: Китап, 2004. – 98 с. (авторҙаш).
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 1-се киҫәк: лекциялар курсы. Курс һәм диплом эштәрен яҙыу буйынса методик күрһәтмәләр. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,  2011. – 200 с.
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 2-се киҫәк: практикум. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы, 2006. – 134 с.
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 3-сө киҫәк: инструктив-методик материалдар.  – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,  2010. – 132 с.
* Ғәрәп графикаһын өйрәнеүселәргә яҙыу өлгөләре. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы, 2006. –  40 с.
* Башҡорт телендә аспектуаллек категорияһы: региональ компонент дисциплинаһы буйынса уҡытыу-методик ҡулланма. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,   2008. – 120 с.
* Ғилми-тикшеренеү эштәрен башҡарыу буйынса методик күрһәтмәләр: Башҡорт филологияһы факультеты студенттары өсөн уҡытыу-методик материалдар. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2015. – 79 б. (авторҙаш).
* Иҫке төрки теленән эш дәфтәре: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы башҡорт филологияһы факультеты студенттары өсөн уҡытыу-методик материалдар. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2016. – 48 бит.
* Категория аспектуальности в башкирском языке: учебное пособие. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2017. – 132 с.
== Һүҙлектәр: == 
* Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. – Уфа: Китап, 2009. – 96 с. (соавтор).
* Русско-башкирский словарь терминов по теории и методике обучения языкам. –  Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2015. – 119 с.(авторҙаш)

== Дәреслектәр: ==
*	Ләйсән: балалар баҡсаһы өсөн башҡорт теле дәреслеге. – Уфа: Китап, 2002; II изд.– Китап, 2008. – 176 с. (авторҙаш).
*	Тылсымлы бүләк: рус мәктәптәрендә башҡорт телен өйрәнеүсе 1-се синыф уҡыусылары өсөн кластан тыш уҡыу китабы. – Уфа: Китап, 1995. – 248 с. (авторҙаш).

== Әҙәби китаптары: ==
*	Әнисә, йәшең нисә? – Өфө: Китап, 1993.
*	Асыуланма, Сыбарҡай. – Өфө: Китап, 1995.
*	Яҙ һөйөнсөһө // Шаңдау. – Өфө: Китап, 1997. 
*	Сиңерткә йәшенмәк уйнай. – Өфө: Китап, 2002. 
*	Мин үҫәм! – Өфө: Китап, 2006. 
*	Бесәй быйма эсендә. – Котенок в валенке. – Өфө: Китап, 2018.
*	Еләктәрҙә йәй еҫе – Ягоды пахнут летом. – Өфө: Китап, 2024.
*	«Еңеүҙе яҡынайтабыҙ – Өфө: Инеш, 2024.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Стәрлетамаҡта башҡорттар ҡоролтайының ҡала башҡарма комитетының беренсе рәйесе була, икенсе Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты итеп һайлана. Ул Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы бюроһы ағзаһы, Стәрлетамаҡ ҡала гәзите &quot;Ашҡаҙар&quot;ҙың мөхәрририәт ағзаһы.
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы, башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтенең республика Советы составында, Стәрлетамаҡ ҡалаһының башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе, Стәрлетамаҡ ҡала ҡатын-ҡыҙҙар советы ағзаһы булып эшләй.
2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. &quot;Международный школьный научный вестник&quot;  һәм &quot;Башҡортостан уҡытыусыһы&quot; журналдарының мөхәрририәт советы ағзаһы булып тора.
Башҡорт халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы булараҡ, Рәмзәнә Әсҡәт ҡыҙы ҡалала үткәрелгән төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнаша.

== Әҙәбиәт ==
* 1993 {{comment|«Әнисә, йәшең нисә?»|«Сколько тебе лет, Аниса?»}}
* 1995 {{comment|«Асыуланма, Сыбаркай»|«Асыуланма, Сыбаркай»}}
* 1997 «Шаңдау» йыйынтығында «Яҙ һөйөнсөһө» — өлкән китап уҡыусылар өсөн
* 2000 «Серем — йөрәк сирем» драма әҫәре — «Ағиҙел», 7-се һан
* 2002 {{comment| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»}}
* 2006 {{comment|«Мин үҫәм! шиғырҙар, йомаҡтар, әкиәттәр, хикәйәләр.саң|«Я расту! стихи, загадки, сказки, рассказы}}, Өфө.
* «Бесәй быма эсендә - Котенок в валенке». Уфа. Китап. 2018.
* «Еләктәрҙә йәй еҫе - Ягоды пахнут летом». Өфө: Китап, 2024.
* «Еңеүҙе яҡынайтабыҙ». Өфө; Инеш, 2024.

== Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт ==
* «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013;
* «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014.
 
== Һылтанмалар ==
* [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }}
* [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306]
* [https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/Абуталипова%20Рамзана%20Асхатовна.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://famous-scientists.ru/10695/]
* [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }}
* [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1961 йылда тыуғандар]]
[[Категория:30 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>noqipgfx05djnp0bv1fm2j0mle8188h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306819</id>
      <parentid>1306818</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T13:56:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ғалимәнеңң хеҙмәттәре: */</comment>
      <origin>1306819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26627" sha1="eadsaid9b0y8re080bcbpkz7u8gjgt9" xml:space="preserve">{{Учёный
| Имя                  = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы&lt;br /&gt; Абуталипова 
| Изображение =
| Ширина =
| Описание изображения =
| Дата рождения = 30.03.1954
| Место рождения =  [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы&lt;ref name=&quot;БР&quot;&gt;1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]&lt;/ref&gt;
| Дата смерти =
| Место смерти =
| Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}}
| Научная сфера = [[лингвистика]]
| Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;&lt;br /&gt; 
 |Учёная степень       = филология фәндәре докторы (2009)
 |Учёное звание        = профессор 
| Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге
| Научный руководитель =
| Знаменитые ученики =
| Известен как = 
| Награды и премии = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}}
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Абуталипов}}

'''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2006 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм 2000 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2005). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). 

== Биографияһы ==
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1961-1969 йылдарҙа Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Бәпес ауылының урта мәктәбендә уҡый. 
1971 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның  филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлағас, Ҡырмыҫҡалы районының Иҫке Бәпес ауылында, Белорет, Стәрлетамаҡ ҡалаларындағы мәктәптәрҙә эшләй. 
1987-2022 йылдарҙа Стәрлетамаҡ педагогия институтында (хәҙерге Өфө фән һәм технологиялар университетының Стәрлетамаҡ филиалы) уҡыта. 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. 300 яҡын ғилми хеҙмәттәре башҡорт һәм төрки телдәрендәге аспектуаллек категорияһына, башҡорт телен уҡытыу методикаһына арналған. Ул «Международный школьный научный вестник» журналының редакция советы, «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының мөхәрририәт ағзаһы.   

Дөйөм педагогик стажы — 46 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. Балалар өсөн 6 китап авторы: «Әнисә, йәшең нисә?», «Асыуланма, Сыбарҡай», «Сиңерткә йәшенмәк уйнай», «Мин үҫәм», «Бесәй быйма эсендә», «Еләктәрҙә йәй  еҫе». Уның әҫәрҙәре яһалма уйлап сығарылмаған, ә тәбиғи һәм серле тыуа.
Ихласлыҡ һәм тәбиғилек уға аталарынан һәм олатайҙарынан тапшырыла. Эш шунда, Рәмзана Әсхәт ҡыҙы белеме буйынса ғына педагог, шағир, ғалим түгел, ә дүртенсе быуында педагогтар династияһын лайыҡлы дауам итеүсе.
2022 йылдан хаҡлы ялда. Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң әҙәби ижад менән әүҙем шөғөлләнә. 2024 йылда балалар өсөн ике китап нәшер ителә, «Балалар өсөн әҫәрҙәр» номинацияһында «Голос эпохи» конкурсында еңеүсе була. 2026 йылда «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының «Педагог» номинацияһында еңеүсе була.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тел ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. 
Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар:
* Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика),
* Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет,
* Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы,
* Башҡорт телмәре мәҙәниәте.

115 фәнни хеҙмәте, шул иҫәптән дәреслектәре һәм һүҙлектәре донъя күрә.
1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«Рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2000 йылда доцент дәрәжәһенә эйә була. 2009 йылда «Башҡорт телендә аспектуаллек функциональ-семантик категорияһы» темаһына филология фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 250-гә яҡын фәнни, фәнни-методик мәҡәлә, ике монография, утыҙлап дәреслек, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. 2013-2022 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты юғары белем биреү учреждениеһы базаһында д 212 013 диссертация советы ағзаһы, Рәсәй гуманитар фәнни фонды (хәҙер РФФИ) эксперты, 2014-2022 йылдарҙа Рәсәй фәнни фонды эксперты булып эшләй.  2012 йылда Рәсәй гуманитар фәндәр фондының грантына уҙғарылған конкурста еңеп, грант иҫәбенә монография яҙа. Башҡорт телен уҡыу-уҡытыу методикаһының актуаль проблемаларына арналған мәҡәләләре «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналында даими баҫылып тора. 2007 йылда журналдың лауреаты була.
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙының балалар өсөн шиғырҙары дәреслектәргә, уҡыу-уҡытыу методик ҡулланмаларына, өлкәндәр өсөн әҫәрҙәре «Башҡорт шиғриәте антологияһы» (2001), «Антология поэзии Башкортостана. Голоса веков» (2007), «Балалар әҙәбиәте антологияһы» (2018) баҫмаларына  индерелгән.


== Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова тураһында мәҡәләләр: == 
*	Габдрахманов М. Иҗат ялкыны сүрелмәсен // Хезмәт даны, 1990. – 19 май.
*	Габдрахманов М. Дауамлы булһын // Ашҡаҙар, 1994. – фев.
*	Баянов Р. Ижад бейеклегендә // Ашҡаҙар, 2000. – 17 июнь.
*	Кәримова Ә. Йәйғор балҡышлы ижад // Йәшлек, 2003. – 15 июль.
*	Йәнбирҙина З.Н. “Мин бит әсә – шиғыр әсәһе!” // Ашҡаҙар, 2004. – 27 март.
*	Абуталипова Рамзана Асхатовна. Буклет / Сост. Р. Низамов. – Уфа, 2004. – 6 с.
*	Фуатов Ф.Ф. Грани таланта // Призвание, 2004. – № 14. – С. 3.
*	Кинйәбулатов И.Л. Сафлыҡ нуры бөркөп донъяға // Башҡортостан, 2004. – 30 март. 
*	Кинзебулатов И.Л. Расширяет горизонты творчества // Истоки, 2004. – № 31. – 1 авг.
*	Фуатов Ф.Ф. Грани таланта // Стерлитамакский рабочий, 2005. – № 199. – С. 2.
*	Абуталипова Рамзана Асхатовна: справочная статья // Писатели земли башкирской. Справочник / Сост. Р. Н. Баимов Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. На рус. и англ. яз. – Уфа: Китап, 2006. – С. 18-19.
*	Ишмуратова Д. Праздник удался на славу // Призвание, 2007. – 24 янв.
*	Фуатов Ф.Ф. В нашем детстве не было таких книжек // Стерлитамакский рабочий, 2007. – 11 нояб.
*	Санъяров Ф.Б.  Ғалимәнең яңы хеҙмәте // Башҡортостан, 2009. – 19 май.
*	Кинзебулатов И.Л. Расширяя горизонты // Слово, 2011. – С. 323-334.
*	Рәхмәтуллина Г.Ф. Р. Абуталипованың шиғырҙары ярҙамында уҡыусыларҙың танып белеү эшмәкәрлеген активлаштырыу  // Актуальные проблемы обучения башкирскому языку в услових перехода на новые образовательные стандарты: научно-методический сборник. – Стерлитамак: Стерлитамакский филиал БашГУ, 2013. – С. 52-56.
*	Рәхмәтуллина Г.Ф. Шиғырҙар ярҙамында йәнле тәбиғәткә һөйөү тәрбиәләү // Башҡортостан уҡытыусыһы. – 2013. - № 34. – 16-18.
*	Абуталипова Рамзана Асхатовна. Буклет / Сост. Р. Низамов. – Уфа, 2004. – 6 с.
*	Сәләхова З.И. Юбилейығыҙ менән, Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы! // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 1-се б.
*	Арыҫланова М.С., Байғужина М. Фәнгә тоғролоҡ // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 5-се б.
*	Хөсәйенова Л.М. Уҡытыусы. Ғалимә. Шағмрә // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 3-4-се б.
*	Кирәйева Л.Р. Яҡтылыҡ һәм сафлыҡ илендә // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 6-сы б.
*	Сафина Р.М. Кескәйҙәргә – бүләк // Ашҡаҙар, 2018. – 7  август.
*	Камалетдинова Ә.В. Уҡытыусы, ғалимә, шағирә// Ашҡаҙар, 2019. – 29 март.
*	Шафиева Г.Ф. Хеҙмәте менән данлы  // Башҡортостан уҡытыусыһы, 2019. – № 3. – 11-12-се биттәр.
*	Камалетдинова Ә.В. Сафлыҡ нуры бөркөп донъяға // Башҡортостан, 2019. – 10 декабрь

== Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре ==
* [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты
* Филология фәндәре докторы ([[2009]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]])
* [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе ([[2009]])
* Хеҙмәт ветераны. (2009 йыл). 
* Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы Советының Почет грамотаһы. (2014)
* «Башҡорт дәүләт университетының почетлы хеҙмәткәре». (2019).
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы. (2024).
* «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы. (2025)
* «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының &quot;Педагог&quot; номинацияһында диплом һәм еңеүсе кубогы. (2026)


=== Ғалимәнеңң хеҙмәттәре: ===

== Монографиялар ==
1.	Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: монография. – Уфа: Гилем, 2008. – 294 с. 

2.	Средства реперезентации аспектуальных значений в тюркских языках: монография. – Уфа: Гилем, 2013. – 196 с.

3.	Башҡорт телендәге функциональ-семантик категориялар. 4 киҫәктән. l киҫәк. Аспектуаллек: монография. – Стәрлетамаҡ: Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы, 2019. – 152 бит.

== Уҡыу ҡулланмалары: ==

* “Бүләк” дәреслегенә методик ҡулланма. – Уфа: Китап, 1993. – 96 с. (авторҙаш).
* Методик ҡумта..– Стәрлетамаҡ: Стәрлетамаҡ педагогия институты, 2000. – 77 с.
* Йәш уҡытыусыға ярҙамға. – Уфа: Китап, 2003. – 100 с.
* “Ләйсән” дәреслегенә методик ҡулланма. – Уфа: Китап, 2004. – 98 с. (авторҙаш).
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 1-се киҫәк: лекциялар курсы. Курс һәм диплом эштәрен яҙыу буйынса методик күрһәтмәләр. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,  2011. – 200 с.
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 2-се киҫәк: практикум. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы, 2006. – 134 с.
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 3-сө киҫәк: инструктив-методик материалдар.  – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,  2010. – 132 с.
* Ғәрәп графикаһын өйрәнеүселәргә яҙыу өлгөләре. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы, 2006. –  40 с.
* Башҡорт телендә аспектуаллек категорияһы: региональ компонент дисциплинаһы буйынса уҡытыу-методик ҡулланма. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,   2008. – 120 с.
* Ғилми-тикшеренеү эштәрен башҡарыу буйынса методик күрһәтмәләр: Башҡорт филологияһы факультеты студенттары өсөн уҡытыу-методик материалдар. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2015. – 79 б. (авторҙаш).
* Иҫке төрки теленән эш дәфтәре: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы башҡорт филологияһы факультеты студенттары өсөн уҡытыу-методик материалдар. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2016. – 48 бит.
* Категория аспектуальности в башкирском языке: учебное пособие. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2017. – 132 с.
== Һүҙлектәр: == 
* Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. – Уфа: Китап, 2009. – 96 с. (соавтор).
* Русско-башкирский словарь терминов по теории и методике обучения языкам. –  Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2015. – 119 с.(авторҙаш)

== Дәреслектәр: ==
*	Ләйсән: балалар баҡсаһы өсөн башҡорт теле дәреслеге. – Уфа: Китап, 2002; II изд.– Китап, 2008. – 176 с. (авторҙаш).
*	Тылсымлы бүләк: рус мәктәптәрендә башҡорт телен өйрәнеүсе 1-се синыф уҡыусылары өсөн кластан тыш уҡыу китабы. – Уфа: Китап, 1995. – 248 с. (авторҙаш).

== Әҙәби китаптары: ==
*	Әнисә, йәшең нисә? – Өфө: Китап, 1993.
*	Асыуланма, Сыбарҡай. – Өфө: Китап, 1995.
*	Яҙ һөйөнсөһө // Шаңдау. – Өфө: Китап, 1997. 
*	Сиңерткә йәшенмәк уйнай. – Өфө: Китап, 2002. 
*	Мин үҫәм! – Өфө: Китап, 2006. 
*	Бесәй быйма эсендә. – Котенок в валенке. – Өфө: Китап, 2018.
*	Еләктәрҙә йәй еҫе – Ягоды пахнут летом. – Өфө: Китап, 2024.
*	«Еңеүҙе яҡынайтабыҙ – Өфө: Инеш, 2024.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Стәрлетамаҡта башҡорттар ҡоролтайының ҡала башҡарма комитетының беренсе рәйесе була, икенсе Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты итеп һайлана. Ул Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы бюроһы ағзаһы, Стәрлетамаҡ ҡала гәзите &quot;Ашҡаҙар&quot;ҙың мөхәрририәт ағзаһы.
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы, башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтенең республика Советы составында, Стәрлетамаҡ ҡалаһының башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе, Стәрлетамаҡ ҡала ҡатын-ҡыҙҙар советы ағзаһы булып эшләй.
2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. &quot;Международный школьный научный вестник&quot;  һәм &quot;Башҡортостан уҡытыусыһы&quot; журналдарының мөхәрририәт советы ағзаһы булып тора.
Башҡорт халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы булараҡ, Рәмзәнә Әсҡәт ҡыҙы ҡалала үткәрелгән төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнаша.

== Әҙәбиәт ==
* 1993 {{comment|«Әнисә, йәшең нисә?»|«Сколько тебе лет, Аниса?»}}
* 1995 {{comment|«Асыуланма, Сыбаркай»|«Асыуланма, Сыбаркай»}}
* 1997 «Шаңдау» йыйынтығында «Яҙ һөйөнсөһө» — өлкән китап уҡыусылар өсөн
* 2000 «Серем — йөрәк сирем» драма әҫәре — «Ағиҙел», 7-се һан
* 2002 {{comment| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»}}
* 2006 {{comment|«Мин үҫәм! шиғырҙар, йомаҡтар, әкиәттәр, хикәйәләр.саң|«Я расту! стихи, загадки, сказки, рассказы}}, Өфө.
* «Бесәй быма эсендә - Котенок в валенке». Уфа. Китап. 2018.
* «Еләктәрҙә йәй еҫе - Ягоды пахнут летом». Өфө: Китап, 2024.
* «Еңеүҙе яҡынайтабыҙ». Өфө; Инеш, 2024.

== Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт ==
* «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013;
* «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014.
 
== Һылтанмалар ==
* [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }}
* [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306]
* [https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/Абуталипова%20Рамзана%20Асхатовна.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://famous-scientists.ru/10695/]
* [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }}
* [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1961 йылда тыуғандар]]
[[Категория:30 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>eadsaid9b0y8re080bcbpkz7u8gjgt9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306820</id>
      <parentid>1306819</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T13:57:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ғалимәнеңң хеҙмәттәре: */</comment>
      <origin>1306820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26625" sha1="fiye0v9va0mdfb7yfb40x85lh8l4imz" xml:space="preserve">{{Учёный
| Имя                  = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы&lt;br /&gt; Абуталипова 
| Изображение =
| Ширина =
| Описание изображения =
| Дата рождения = 30.03.1954
| Место рождения =  [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы&lt;ref name=&quot;БР&quot;&gt;1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]&lt;/ref&gt;
| Дата смерти =
| Место смерти =
| Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}}
| Научная сфера = [[лингвистика]]
| Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;&lt;br /&gt; 
 |Учёная степень       = филология фәндәре докторы (2009)
 |Учёное звание        = профессор 
| Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге
| Научный руководитель =
| Знаменитые ученики =
| Известен как = 
| Награды и премии = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}}
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Абуталипов}}

'''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2006 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм 2000 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2005). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). 

== Биографияһы ==
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1961-1969 йылдарҙа Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Бәпес ауылының урта мәктәбендә уҡый. 
1971 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның  филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлағас, Ҡырмыҫҡалы районының Иҫке Бәпес ауылында, Белорет, Стәрлетамаҡ ҡалаларындағы мәктәптәрҙә эшләй. 
1987-2022 йылдарҙа Стәрлетамаҡ педагогия институтында (хәҙерге Өфө фән һәм технологиялар университетының Стәрлетамаҡ филиалы) уҡыта. 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. 300 яҡын ғилми хеҙмәттәре башҡорт һәм төрки телдәрендәге аспектуаллек категорияһына, башҡорт телен уҡытыу методикаһына арналған. Ул «Международный школьный научный вестник» журналының редакция советы, «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының мөхәрририәт ағзаһы.   

Дөйөм педагогик стажы — 46 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. Балалар өсөн 6 китап авторы: «Әнисә, йәшең нисә?», «Асыуланма, Сыбарҡай», «Сиңерткә йәшенмәк уйнай», «Мин үҫәм», «Бесәй быйма эсендә», «Еләктәрҙә йәй  еҫе». Уның әҫәрҙәре яһалма уйлап сығарылмаған, ә тәбиғи һәм серле тыуа.
Ихласлыҡ һәм тәбиғилек уға аталарынан һәм олатайҙарынан тапшырыла. Эш шунда, Рәмзана Әсхәт ҡыҙы белеме буйынса ғына педагог, шағир, ғалим түгел, ә дүртенсе быуында педагогтар династияһын лайыҡлы дауам итеүсе.
2022 йылдан хаҡлы ялда. Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң әҙәби ижад менән әүҙем шөғөлләнә. 2024 йылда балалар өсөн ике китап нәшер ителә, «Балалар өсөн әҫәрҙәр» номинацияһында «Голос эпохи» конкурсында еңеүсе була. 2026 йылда «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының «Педагог» номинацияһында еңеүсе була.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тел ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. 
Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар:
* Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика),
* Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет,
* Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы,
* Башҡорт телмәре мәҙәниәте.

115 фәнни хеҙмәте, шул иҫәптән дәреслектәре һәм һүҙлектәре донъя күрә.
1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«Рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2000 йылда доцент дәрәжәһенә эйә була. 2009 йылда «Башҡорт телендә аспектуаллек функциональ-семантик категорияһы» темаһына филология фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 250-гә яҡын фәнни, фәнни-методик мәҡәлә, ике монография, утыҙлап дәреслек, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. 2013-2022 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты юғары белем биреү учреждениеһы базаһында д 212 013 диссертация советы ағзаһы, Рәсәй гуманитар фәнни фонды (хәҙер РФФИ) эксперты, 2014-2022 йылдарҙа Рәсәй фәнни фонды эксперты булып эшләй.  2012 йылда Рәсәй гуманитар фәндәр фондының грантына уҙғарылған конкурста еңеп, грант иҫәбенә монография яҙа. Башҡорт телен уҡыу-уҡытыу методикаһының актуаль проблемаларына арналған мәҡәләләре «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналында даими баҫылып тора. 2007 йылда журналдың лауреаты була.
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙының балалар өсөн шиғырҙары дәреслектәргә, уҡыу-уҡытыу методик ҡулланмаларына, өлкәндәр өсөн әҫәрҙәре «Башҡорт шиғриәте антологияһы» (2001), «Антология поэзии Башкортостана. Голоса веков» (2007), «Балалар әҙәбиәте антологияһы» (2018) баҫмаларына  индерелгән.


== Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова тураһында мәҡәләләр: == 
*	Габдрахманов М. Иҗат ялкыны сүрелмәсен // Хезмәт даны, 1990. – 19 май.
*	Габдрахманов М. Дауамлы булһын // Ашҡаҙар, 1994. – фев.
*	Баянов Р. Ижад бейеклегендә // Ашҡаҙар, 2000. – 17 июнь.
*	Кәримова Ә. Йәйғор балҡышлы ижад // Йәшлек, 2003. – 15 июль.
*	Йәнбирҙина З.Н. “Мин бит әсә – шиғыр әсәһе!” // Ашҡаҙар, 2004. – 27 март.
*	Абуталипова Рамзана Асхатовна. Буклет / Сост. Р. Низамов. – Уфа, 2004. – 6 с.
*	Фуатов Ф.Ф. Грани таланта // Призвание, 2004. – № 14. – С. 3.
*	Кинйәбулатов И.Л. Сафлыҡ нуры бөркөп донъяға // Башҡортостан, 2004. – 30 март. 
*	Кинзебулатов И.Л. Расширяет горизонты творчества // Истоки, 2004. – № 31. – 1 авг.
*	Фуатов Ф.Ф. Грани таланта // Стерлитамакский рабочий, 2005. – № 199. – С. 2.
*	Абуталипова Рамзана Асхатовна: справочная статья // Писатели земли башкирской. Справочник / Сост. Р. Н. Баимов Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. На рус. и англ. яз. – Уфа: Китап, 2006. – С. 18-19.
*	Ишмуратова Д. Праздник удался на славу // Призвание, 2007. – 24 янв.
*	Фуатов Ф.Ф. В нашем детстве не было таких книжек // Стерлитамакский рабочий, 2007. – 11 нояб.
*	Санъяров Ф.Б.  Ғалимәнең яңы хеҙмәте // Башҡортостан, 2009. – 19 май.
*	Кинзебулатов И.Л. Расширяя горизонты // Слово, 2011. – С. 323-334.
*	Рәхмәтуллина Г.Ф. Р. Абуталипованың шиғырҙары ярҙамында уҡыусыларҙың танып белеү эшмәкәрлеген активлаштырыу  // Актуальные проблемы обучения башкирскому языку в услових перехода на новые образовательные стандарты: научно-методический сборник. – Стерлитамак: Стерлитамакский филиал БашГУ, 2013. – С. 52-56.
*	Рәхмәтуллина Г.Ф. Шиғырҙар ярҙамында йәнле тәбиғәткә һөйөү тәрбиәләү // Башҡортостан уҡытыусыһы. – 2013. - № 34. – 16-18.
*	Абуталипова Рамзана Асхатовна. Буклет / Сост. Р. Низамов. – Уфа, 2004. – 6 с.
*	Сәләхова З.И. Юбилейығыҙ менән, Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы! // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 1-се б.
*	Арыҫланова М.С., Байғужина М. Фәнгә тоғролоҡ // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 5-се б.
*	Хөсәйенова Л.М. Уҡытыусы. Ғалимә. Шағмрә // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 3-4-се б.
*	Кирәйева Л.Р. Яҡтылыҡ һәм сафлыҡ илендә // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 6-сы б.
*	Сафина Р.М. Кескәйҙәргә – бүләк // Ашҡаҙар, 2018. – 7  август.
*	Камалетдинова Ә.В. Уҡытыусы, ғалимә, шағирә// Ашҡаҙар, 2019. – 29 март.
*	Шафиева Г.Ф. Хеҙмәте менән данлы  // Башҡортостан уҡытыусыһы, 2019. – № 3. – 11-12-се биттәр.
*	Камалетдинова Ә.В. Сафлыҡ нуры бөркөп донъяға // Башҡортостан, 2019. – 10 декабрь

== Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре ==
* [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты
* Филология фәндәре докторы ([[2009]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]])
* [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе ([[2009]])
* Хеҙмәт ветераны. (2009 йыл). 
* Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы Советының Почет грамотаһы. (2014)
* «Башҡорт дәүләт университетының почетлы хеҙмәткәре». (2019).
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы. (2024).
* «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы. (2025)
* «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының &quot;Педагог&quot; номинацияһында диплом һәм еңеүсе кубогы. (2026)


== Ғалимәнеңң хеҙмәттәре: ==

== Монографиялар ==
1.	Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: монография. – Уфа: Гилем, 2008. – 294 с. 

2.	Средства реперезентации аспектуальных значений в тюркских языках: монография. – Уфа: Гилем, 2013. – 196 с.

3.	Башҡорт телендәге функциональ-семантик категориялар. 4 киҫәктән. l киҫәк. Аспектуаллек: монография. – Стәрлетамаҡ: Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы, 2019. – 152 бит.

== Уҡыу ҡулланмалары: ==

* “Бүләк” дәреслегенә методик ҡулланма. – Уфа: Китап, 1993. – 96 с. (авторҙаш).
* Методик ҡумта..– Стәрлетамаҡ: Стәрлетамаҡ педагогия институты, 2000. – 77 с.
* Йәш уҡытыусыға ярҙамға. – Уфа: Китап, 2003. – 100 с.
* “Ләйсән” дәреслегенә методик ҡулланма. – Уфа: Китап, 2004. – 98 с. (авторҙаш).
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 1-се киҫәк: лекциялар курсы. Курс һәм диплом эштәрен яҙыу буйынса методик күрһәтмәләр. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,  2011. – 200 с.
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 2-се киҫәк: практикум. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы, 2006. – 134 с.
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 3-сө киҫәк: инструктив-методик материалдар.  – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,  2010. – 132 с.
* Ғәрәп графикаһын өйрәнеүселәргә яҙыу өлгөләре. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы, 2006. –  40 с.
* Башҡорт телендә аспектуаллек категорияһы: региональ компонент дисциплинаһы буйынса уҡытыу-методик ҡулланма. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,   2008. – 120 с.
* Ғилми-тикшеренеү эштәрен башҡарыу буйынса методик күрһәтмәләр: Башҡорт филологияһы факультеты студенттары өсөн уҡытыу-методик материалдар. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2015. – 79 б. (авторҙаш).
* Иҫке төрки теленән эш дәфтәре: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы башҡорт филологияһы факультеты студенттары өсөн уҡытыу-методик материалдар. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2016. – 48 бит.
* Категория аспектуальности в башкирском языке: учебное пособие. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2017. – 132 с.
== Һүҙлектәр: == 
* Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. – Уфа: Китап, 2009. – 96 с. (соавтор).
* Русско-башкирский словарь терминов по теории и методике обучения языкам. –  Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2015. – 119 с.(авторҙаш)

== Дәреслектәр: ==
*	Ләйсән: балалар баҡсаһы өсөн башҡорт теле дәреслеге. – Уфа: Китап, 2002; II изд.– Китап, 2008. – 176 с. (авторҙаш).
*	Тылсымлы бүләк: рус мәктәптәрендә башҡорт телен өйрәнеүсе 1-се синыф уҡыусылары өсөн кластан тыш уҡыу китабы. – Уфа: Китап, 1995. – 248 с. (авторҙаш).

== Әҙәби китаптары: ==
*	Әнисә, йәшең нисә? – Өфө: Китап, 1993.
*	Асыуланма, Сыбарҡай. – Өфө: Китап, 1995.
*	Яҙ һөйөнсөһө // Шаңдау. – Өфө: Китап, 1997. 
*	Сиңерткә йәшенмәк уйнай. – Өфө: Китап, 2002. 
*	Мин үҫәм! – Өфө: Китап, 2006. 
*	Бесәй быйма эсендә. – Котенок в валенке. – Өфө: Китап, 2018.
*	Еләктәрҙә йәй еҫе – Ягоды пахнут летом. – Өфө: Китап, 2024.
*	«Еңеүҙе яҡынайтабыҙ – Өфө: Инеш, 2024.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Стәрлетамаҡта башҡорттар ҡоролтайының ҡала башҡарма комитетының беренсе рәйесе була, икенсе Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты итеп һайлана. Ул Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы бюроһы ағзаһы, Стәрлетамаҡ ҡала гәзите &quot;Ашҡаҙар&quot;ҙың мөхәрририәт ағзаһы.
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы, башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтенең республика Советы составында, Стәрлетамаҡ ҡалаһының башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе, Стәрлетамаҡ ҡала ҡатын-ҡыҙҙар советы ағзаһы булып эшләй.
2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. &quot;Международный школьный научный вестник&quot;  һәм &quot;Башҡортостан уҡытыусыһы&quot; журналдарының мөхәрририәт советы ағзаһы булып тора.
Башҡорт халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы булараҡ, Рәмзәнә Әсҡәт ҡыҙы ҡалала үткәрелгән төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнаша.

== Әҙәбиәт ==
* 1993 {{comment|«Әнисә, йәшең нисә?»|«Сколько тебе лет, Аниса?»}}
* 1995 {{comment|«Асыуланма, Сыбаркай»|«Асыуланма, Сыбаркай»}}
* 1997 «Шаңдау» йыйынтығында «Яҙ һөйөнсөһө» — өлкән китап уҡыусылар өсөн
* 2000 «Серем — йөрәк сирем» драма әҫәре — «Ағиҙел», 7-се һан
* 2002 {{comment| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»}}
* 2006 {{comment|«Мин үҫәм! шиғырҙар, йомаҡтар, әкиәттәр, хикәйәләр.саң|«Я расту! стихи, загадки, сказки, рассказы}}, Өфө.
* «Бесәй быма эсендә - Котенок в валенке». Уфа. Китап. 2018.
* «Еләктәрҙә йәй еҫе - Ягоды пахнут летом». Өфө: Китап, 2024.
* «Еңеүҙе яҡынайтабыҙ». Өфө; Инеш, 2024.

== Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт ==
* «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013;
* «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014.
 
== Һылтанмалар ==
* [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }}
* [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306]
* [https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/Абуталипова%20Рамзана%20Асхатовна.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://famous-scientists.ru/10695/]
* [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }}
* [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1961 йылда тыуғандар]]
[[Категория:30 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>fiye0v9va0mdfb7yfb40x85lh8l4imz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306825</id>
      <parentid>1306820</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T15:45:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Фәнни эшмәкәрлеге */</comment>
      <origin>1306825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26495" sha1="022hpau95m2xj5sdlon2bvudh01ahdg" xml:space="preserve">{{Учёный
| Имя                  = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы&lt;br /&gt; Абуталипова 
| Изображение =
| Ширина =
| Описание изображения =
| Дата рождения = 30.03.1954
| Место рождения =  [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы&lt;ref name=&quot;БР&quot;&gt;1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]&lt;/ref&gt;
| Дата смерти =
| Место смерти =
| Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}}
| Научная сфера = [[лингвистика]]
| Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;&lt;br /&gt; 
 |Учёная степень       = филология фәндәре докторы (2009)
 |Учёное звание        = профессор 
| Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге
| Научный руководитель =
| Знаменитые ученики =
| Известен как = 
| Награды и премии = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}}
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Абуталипов}}

'''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2006 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм 2000 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2005). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). 

== Биографияһы ==
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1961-1969 йылдарҙа Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Бәпес ауылының урта мәктәбендә уҡый. 
1971 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның  филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлағас, Ҡырмыҫҡалы районының Иҫке Бәпес ауылында, Белорет, Стәрлетамаҡ ҡалаларындағы мәктәптәрҙә эшләй. 
1987-2022 йылдарҙа Стәрлетамаҡ педагогия институтында (хәҙерге Өфө фән һәм технологиялар университетының Стәрлетамаҡ филиалы) уҡыта. 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. 300 яҡын ғилми хеҙмәттәре башҡорт һәм төрки телдәрендәге аспектуаллек категорияһына, башҡорт телен уҡытыу методикаһына арналған. Ул «Международный школьный научный вестник» журналының редакция советы, «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының мөхәрририәт ағзаһы.   

Дөйөм педагогик стажы — 46 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. Балалар өсөн 6 китап авторы: «Әнисә, йәшең нисә?», «Асыуланма, Сыбарҡай», «Сиңерткә йәшенмәк уйнай», «Мин үҫәм», «Бесәй быйма эсендә», «Еләктәрҙә йәй  еҫе». Уның әҫәрҙәре яһалма уйлап сығарылмаған, ә тәбиғи һәм серле тыуа.
Ихласлыҡ һәм тәбиғилек уға аталарынан һәм олатайҙарынан тапшырыла. Эш шунда, Рәмзана Әсхәт ҡыҙы белеме буйынса ғына педагог, шағир, ғалим түгел, ә дүртенсе быуында педагогтар династияһын лайыҡлы дауам итеүсе.
2022 йылдан хаҡлы ялда. Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң әҙәби ижад менән әүҙем шөғөлләнә. 2024 йылда балалар өсөн ике китап нәшер ителә, «Балалар өсөн әҫәрҙәр» номинацияһында «Голос эпохи» конкурсында еңеүсе була. 2026 йылда «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының «Педагог» номинацияһында еңеүсе була.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тел ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. 
Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар:
* Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика),
* Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет,
* Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы,
* Башҡорт телмәре мәҙәниәте.
1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«Рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2000 йылда доцент дәрәжәһенә эйә була. 2009 йылда «Башҡорт телендә аспектуаллек функциональ-семантик категорияһы» темаһына филология фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 250-гә яҡын фәнни, фәнни-методик мәҡәлә, ике монография, утыҙлап дәреслек, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. 2013-2022 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты юғары белем биреү учреждениеһы базаһында Д 212 013 диссертация советы ағзаһы, Рәсәй гуманитар фәнни фонды (хәҙер РФФИ) эксперты, 2014-2022 йылдарҙа Рәсәй фәнни фонды эксперты булып эшләй. 2012 йылда Рәсәй гуманитар фәндәр фондының грантына уҙғарылған конкурста еңеп, грант иҫәбенә монография яҙа. Башҡорт телен уҡыу-уҡытыу методикаһының актуаль проблемаларына арналған мәҡәләләре «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналында даими баҫылып тора. 2007 йылда журналдың лауреаты була.
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙының балалар өсөн шиғырҙары дәреслектәргә, уҡыу-уҡытыу методик ҡулланмаларына, өлкәндәр өсөн әҫәрҙәре «Башҡорт шиғриәте антологияһы» (2001), «Антология поэзии Башкортостана. Голоса веков» (2007), «Балалар әҙәбиәте антологияһы» (2018) баҫмаларына  индерелгән.

== Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова тураһында мәҡәләләр: == 
*	Габдрахманов М. Иҗат ялкыны сүрелмәсен // Хезмәт даны, 1990. – 19 май.
*	Габдрахманов М. Дауамлы булһын // Ашҡаҙар, 1994. – фев.
*	Баянов Р. Ижад бейеклегендә // Ашҡаҙар, 2000. – 17 июнь.
*	Кәримова Ә. Йәйғор балҡышлы ижад // Йәшлек, 2003. – 15 июль.
*	Йәнбирҙина З.Н. “Мин бит әсә – шиғыр әсәһе!” // Ашҡаҙар, 2004. – 27 март.
*	Абуталипова Рамзана Асхатовна. Буклет / Сост. Р. Низамов. – Уфа, 2004. – 6 с.
*	Фуатов Ф.Ф. Грани таланта // Призвание, 2004. – № 14. – С. 3.
*	Кинйәбулатов И.Л. Сафлыҡ нуры бөркөп донъяға // Башҡортостан, 2004. – 30 март. 
*	Кинзебулатов И.Л. Расширяет горизонты творчества // Истоки, 2004. – № 31. – 1 авг.
*	Фуатов Ф.Ф. Грани таланта // Стерлитамакский рабочий, 2005. – № 199. – С. 2.
*	Абуталипова Рамзана Асхатовна: справочная статья // Писатели земли башкирской. Справочник / Сост. Р. Н. Баимов Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. На рус. и англ. яз. – Уфа: Китап, 2006. – С. 18-19.
*	Ишмуратова Д. Праздник удался на славу // Призвание, 2007. – 24 янв.
*	Фуатов Ф.Ф. В нашем детстве не было таких книжек // Стерлитамакский рабочий, 2007. – 11 нояб.
*	Санъяров Ф.Б.  Ғалимәнең яңы хеҙмәте // Башҡортостан, 2009. – 19 май.
*	Кинзебулатов И.Л. Расширяя горизонты // Слово, 2011. – С. 323-334.
*	Рәхмәтуллина Г.Ф. Р. Абуталипованың шиғырҙары ярҙамында уҡыусыларҙың танып белеү эшмәкәрлеген активлаштырыу  // Актуальные проблемы обучения башкирскому языку в услових перехода на новые образовательные стандарты: научно-методический сборник. – Стерлитамак: Стерлитамакский филиал БашГУ, 2013. – С. 52-56.
*	Рәхмәтуллина Г.Ф. Шиғырҙар ярҙамында йәнле тәбиғәткә һөйөү тәрбиәләү // Башҡортостан уҡытыусыһы. – 2013. - № 34. – 16-18.
*	Абуталипова Рамзана Асхатовна. Буклет / Сост. Р. Низамов. – Уфа, 2004. – 6 с.
*	Сәләхова З.И. Юбилейығыҙ менән, Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы! // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 1-се б.
*	Арыҫланова М.С., Байғужина М. Фәнгә тоғролоҡ // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 5-се б.
*	Хөсәйенова Л.М. Уҡытыусы. Ғалимә. Шағмрә // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 3-4-се б.
*	Кирәйева Л.Р. Яҡтылыҡ һәм сафлыҡ илендә // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 6-сы б.
*	Сафина Р.М. Кескәйҙәргә – бүләк // Ашҡаҙар, 2018. – 7  август.
*	Камалетдинова Ә.В. Уҡытыусы, ғалимә, шағирә// Ашҡаҙар, 2019. – 29 март.
*	Шафиева Г.Ф. Хеҙмәте менән данлы  // Башҡортостан уҡытыусыһы, 2019. – № 3. – 11-12-се биттәр.
*	Камалетдинова Ә.В. Сафлыҡ нуры бөркөп донъяға // Башҡортостан, 2019. – 10 декабрь

== Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре ==
* [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты
* Филология фәндәре докторы ([[2009]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]])
* [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе ([[2009]])
* Хеҙмәт ветераны. (2009 йыл). 
* Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы Советының Почет грамотаһы. (2014)
* «Башҡорт дәүләт университетының почетлы хеҙмәткәре». (2019).
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы. (2024).
* «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы. (2025)
* «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының &quot;Педагог&quot; номинацияһында диплом һәм еңеүсе кубогы. (2026)


== Ғалимәнеңң хеҙмәттәре: ==

== Монографиялар ==
1.	Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: монография. – Уфа: Гилем, 2008. – 294 с. 

2.	Средства реперезентации аспектуальных значений в тюркских языках: монография. – Уфа: Гилем, 2013. – 196 с.

3.	Башҡорт телендәге функциональ-семантик категориялар. 4 киҫәктән. l киҫәк. Аспектуаллек: монография. – Стәрлетамаҡ: Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы, 2019. – 152 бит.

== Уҡыу ҡулланмалары: ==

* “Бүләк” дәреслегенә методик ҡулланма. – Уфа: Китап, 1993. – 96 с. (авторҙаш).
* Методик ҡумта..– Стәрлетамаҡ: Стәрлетамаҡ педагогия институты, 2000. – 77 с.
* Йәш уҡытыусыға ярҙамға. – Уфа: Китап, 2003. – 100 с.
* “Ләйсән” дәреслегенә методик ҡулланма. – Уфа: Китап, 2004. – 98 с. (авторҙаш).
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 1-се киҫәк: лекциялар курсы. Курс һәм диплом эштәрен яҙыу буйынса методик күрһәтмәләр. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,  2011. – 200 с.
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 2-се киҫәк: практикум. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы, 2006. – 134 с.
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 3-сө киҫәк: инструктив-методик материалдар.  – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,  2010. – 132 с.
* Ғәрәп графикаһын өйрәнеүселәргә яҙыу өлгөләре. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы, 2006. –  40 с.
* Башҡорт телендә аспектуаллек категорияһы: региональ компонент дисциплинаһы буйынса уҡытыу-методик ҡулланма. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,   2008. – 120 с.
* Ғилми-тикшеренеү эштәрен башҡарыу буйынса методик күрһәтмәләр: Башҡорт филологияһы факультеты студенттары өсөн уҡытыу-методик материалдар. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2015. – 79 б. (авторҙаш).
* Иҫке төрки теленән эш дәфтәре: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы башҡорт филологияһы факультеты студенттары өсөн уҡытыу-методик материалдар. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2016. – 48 бит.
* Категория аспектуальности в башкирском языке: учебное пособие. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2017. – 132 с.
== Һүҙлектәр: == 
* Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. – Уфа: Китап, 2009. – 96 с. (соавтор).
* Русско-башкирский словарь терминов по теории и методике обучения языкам. –  Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2015. – 119 с.(авторҙаш)

== Дәреслектәр: ==
*	Ләйсән: балалар баҡсаһы өсөн башҡорт теле дәреслеге. – Уфа: Китап, 2002; II изд.– Китап, 2008. – 176 с. (авторҙаш).
*	Тылсымлы бүләк: рус мәктәптәрендә башҡорт телен өйрәнеүсе 1-се синыф уҡыусылары өсөн кластан тыш уҡыу китабы. – Уфа: Китап, 1995. – 248 с. (авторҙаш).

== Әҙәби китаптары: ==
*	Әнисә, йәшең нисә? – Өфө: Китап, 1993.
*	Асыуланма, Сыбарҡай. – Өфө: Китап, 1995.
*	Яҙ һөйөнсөһө // Шаңдау. – Өфө: Китап, 1997. 
*	Сиңерткә йәшенмәк уйнай. – Өфө: Китап, 2002. 
*	Мин үҫәм! – Өфө: Китап, 2006. 
*	Бесәй быйма эсендә. – Котенок в валенке. – Өфө: Китап, 2018.
*	Еләктәрҙә йәй еҫе – Ягоды пахнут летом. – Өфө: Китап, 2024.
*	«Еңеүҙе яҡынайтабыҙ – Өфө: Инеш, 2024.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Стәрлетамаҡта башҡорттар ҡоролтайының ҡала башҡарма комитетының беренсе рәйесе була, икенсе Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты итеп һайлана. Ул Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы бюроһы ағзаһы, Стәрлетамаҡ ҡала гәзите &quot;Ашҡаҙар&quot;ҙың мөхәрририәт ағзаһы.
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы, башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтенең республика Советы составында, Стәрлетамаҡ ҡалаһының башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе, Стәрлетамаҡ ҡала ҡатын-ҡыҙҙар советы ағзаһы булып эшләй.
2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. &quot;Международный школьный научный вестник&quot;  һәм &quot;Башҡортостан уҡытыусыһы&quot; журналдарының мөхәрририәт советы ағзаһы булып тора.
Башҡорт халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы булараҡ, Рәмзәнә Әсҡәт ҡыҙы ҡалала үткәрелгән төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнаша.

== Әҙәбиәт ==
* 1993 {{comment|«Әнисә, йәшең нисә?»|«Сколько тебе лет, Аниса?»}}
* 1995 {{comment|«Асыуланма, Сыбаркай»|«Асыуланма, Сыбаркай»}}
* 1997 «Шаңдау» йыйынтығында «Яҙ һөйөнсөһө» — өлкән китап уҡыусылар өсөн
* 2000 «Серем — йөрәк сирем» драма әҫәре — «Ағиҙел», 7-се һан
* 2002 {{comment| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»}}
* 2006 {{comment|«Мин үҫәм! шиғырҙар, йомаҡтар, әкиәттәр, хикәйәләр.саң|«Я расту! стихи, загадки, сказки, рассказы}}, Өфө.
* «Бесәй быма эсендә - Котенок в валенке». Уфа. Китап. 2018.
* «Еләктәрҙә йәй еҫе - Ягоды пахнут летом». Өфө: Китап, 2024.
* «Еңеүҙе яҡынайтабыҙ». Өфө; Инеш, 2024.

== Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт ==
* «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013;
* «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014.
 
== Һылтанмалар ==
* [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }}
* [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306]
* [https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/Абуталипова%20Рамзана%20Асхатовна.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://famous-scientists.ru/10695/]
* [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }}
* [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1961 йылда тыуғандар]]
[[Категория:30 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>022hpau95m2xj5sdlon2bvudh01ahdg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306831</id>
      <parentid>1306825</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T16:28:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографияһы */</comment>
      <origin>1306831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26765" sha1="4cdbfcu1tc7eteq8ns1089djlv9qqgx" xml:space="preserve">{{Учёный
| Имя                  = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы&lt;br /&gt; Абуталипова 
| Изображение =
| Ширина =
| Описание изображения =
| Дата рождения = 30.03.1954
| Место рождения =  [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы&lt;ref name=&quot;БР&quot;&gt;1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]&lt;/ref&gt;
| Дата смерти =
| Место смерти =
| Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}}
| Научная сфера = [[лингвистика]]
| Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;&lt;br /&gt; 
 |Учёная степень       = филология фәндәре докторы (2009)
 |Учёное звание        = профессор 
| Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге
| Научный руководитель =
| Знаменитые ученики =
| Известен как = 
| Награды и премии = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}}
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Абуталипов}}

'''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2006 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм 2000 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2005). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). 

== Биографияһы ==
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1961-1969 йылдарҙа Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Бәпес ауылының урта мәктәбендә уҡый. 
1971 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның  филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлағас, Ҡырмыҫҡалы районының Иҫке Бәпес ауылында, Белорет, Стәрлетамаҡ ҡалаларындағы мәктәптәрҙә эшләй. 
1987-2022 йылдарҙа Стәрлетамаҡ педагогия институтында (хәҙерге Өфө фән һәм технологиялар университетының Стәрлетамаҡ филиалы) уҡыта. 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. 2009 йылдан хаҡлы ялға киткәнгә тиклем Башҡорт дәүләт Университетының Стәрлетамаҡ филиалында башҡорт теле кафедраһы профессоры вазифаһында эшләй. 300 яҡын ғилми хеҙмәттәре башҡорт һәм төрки телдәрендәге аспектуаллек категорияһына, башҡорт телен уҡытыу методикаһына арналған. Ул «Международный школьный научный вестник» журналының редакция советы, «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының мөхәрририәт ағзаһы.   

Дөйөм педагогик стажы — 46 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. Балалар өсөн 6 китап авторы: «Әнисә, йәшең нисә?», «Асыуланма, Сыбарҡай», «Сиңерткә йәшенмәк уйнай», «Мин үҫәм», «Бесәй быйма эсендә», «Еләктәрҙә йәй  еҫе». Уның әҫәрҙәре яһалма уйлап сығарылмаған, ә тәбиғи һәм серле тыуа, ихласлыҡ һәм тәбиғилек уға аталарынан һәм олатайҙарынан тапшырыла. Эш шунда, Рәмзана Әсхәт ҡыҙы белеме буйынса ғына педагог, шағир, ғалим түгел, ә дүртенсе быуында педагогтар династияһын лайыҡлы дауам итеүсе.
2022 йылдан хаҡлы ялда. Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң әҙәби ижад менән әүҙем шөғөлләнә. 2024 йылда балалар өсөн ике китап нәшер ителә, «Балалар өсөн әҫәрҙәр» номинацияһында «Голос эпохи» конкурсында еңеүсе була. 2026 йылда «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының «Педагог» номинацияһында еңеүсе була.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тел ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. 
Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар:
* Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика),
* Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет,
* Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы,
* Башҡорт телмәре мәҙәниәте.
1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«Рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2000 йылда доцент дәрәжәһенә эйә була. 2009 йылда «Башҡорт телендә аспектуаллек функциональ-семантик категорияһы» темаһына филология фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 250-гә яҡын фәнни, фәнни-методик мәҡәлә, ике монография, утыҙлап дәреслек, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. 2013-2022 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты юғары белем биреү учреждениеһы базаһында Д 212 013 диссертация советы ағзаһы, Рәсәй гуманитар фәнни фонды (хәҙер РФФИ) эксперты, 2014-2022 йылдарҙа Рәсәй фәнни фонды эксперты булып эшләй. 2012 йылда Рәсәй гуманитар фәндәр фондының грантына уҙғарылған конкурста еңеп, грант иҫәбенә монография яҙа. Башҡорт телен уҡыу-уҡытыу методикаһының актуаль проблемаларына арналған мәҡәләләре «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналында даими баҫылып тора. 2007 йылда журналдың лауреаты була.
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙының балалар өсөн шиғырҙары дәреслектәргә, уҡыу-уҡытыу методик ҡулланмаларына, өлкәндәр өсөн әҫәрҙәре «Башҡорт шиғриәте антологияһы» (2001), «Антология поэзии Башкортостана. Голоса веков» (2007), «Балалар әҙәбиәте антологияһы» (2018) баҫмаларына  индерелгән.

== Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова тураһында мәҡәләләр: == 
*	Габдрахманов М. Иҗат ялкыны сүрелмәсен // Хезмәт даны, 1990. – 19 май.
*	Габдрахманов М. Дауамлы булһын // Ашҡаҙар, 1994. – фев.
*	Баянов Р. Ижад бейеклегендә // Ашҡаҙар, 2000. – 17 июнь.
*	Кәримова Ә. Йәйғор балҡышлы ижад // Йәшлек, 2003. – 15 июль.
*	Йәнбирҙина З.Н. “Мин бит әсә – шиғыр әсәһе!” // Ашҡаҙар, 2004. – 27 март.
*	Абуталипова Рамзана Асхатовна. Буклет / Сост. Р. Низамов. – Уфа, 2004. – 6 с.
*	Фуатов Ф.Ф. Грани таланта // Призвание, 2004. – № 14. – С. 3.
*	Кинйәбулатов И.Л. Сафлыҡ нуры бөркөп донъяға // Башҡортостан, 2004. – 30 март. 
*	Кинзебулатов И.Л. Расширяет горизонты творчества // Истоки, 2004. – № 31. – 1 авг.
*	Фуатов Ф.Ф. Грани таланта // Стерлитамакский рабочий, 2005. – № 199. – С. 2.
*	Абуталипова Рамзана Асхатовна: справочная статья // Писатели земли башкирской. Справочник / Сост. Р. Н. Баимов Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. На рус. и англ. яз. – Уфа: Китап, 2006. – С. 18-19.
*	Ишмуратова Д. Праздник удался на славу // Призвание, 2007. – 24 янв.
*	Фуатов Ф.Ф. В нашем детстве не было таких книжек // Стерлитамакский рабочий, 2007. – 11 нояб.
*	Санъяров Ф.Б.  Ғалимәнең яңы хеҙмәте // Башҡортостан, 2009. – 19 май.
*	Кинзебулатов И.Л. Расширяя горизонты // Слово, 2011. – С. 323-334.
*	Рәхмәтуллина Г.Ф. Р. Абуталипованың шиғырҙары ярҙамында уҡыусыларҙың танып белеү эшмәкәрлеген активлаштырыу  // Актуальные проблемы обучения башкирскому языку в услових перехода на новые образовательные стандарты: научно-методический сборник. – Стерлитамак: Стерлитамакский филиал БашГУ, 2013. – С. 52-56.
*	Рәхмәтуллина Г.Ф. Шиғырҙар ярҙамында йәнле тәбиғәткә һөйөү тәрбиәләү // Башҡортостан уҡытыусыһы. – 2013. - № 34. – 16-18.
*	Абуталипова Рамзана Асхатовна. Буклет / Сост. Р. Низамов. – Уфа, 2004. – 6 с.
*	Сәләхова З.И. Юбилейығыҙ менән, Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы! // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 1-се б.
*	Арыҫланова М.С., Байғужина М. Фәнгә тоғролоҡ // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 5-се б.
*	Хөсәйенова Л.М. Уҡытыусы. Ғалимә. Шағмрә // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 3-4-се б.
*	Кирәйева Л.Р. Яҡтылыҡ һәм сафлыҡ илендә // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 6-сы б.
*	Сафина Р.М. Кескәйҙәргә – бүләк // Ашҡаҙар, 2018. – 7  август.
*	Камалетдинова Ә.В. Уҡытыусы, ғалимә, шағирә// Ашҡаҙар, 2019. – 29 март.
*	Шафиева Г.Ф. Хеҙмәте менән данлы  // Башҡортостан уҡытыусыһы, 2019. – № 3. – 11-12-се биттәр.
*	Камалетдинова Ә.В. Сафлыҡ нуры бөркөп донъяға // Башҡортостан, 2019. – 10 декабрь

== Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре ==
* [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты
* Филология фәндәре докторы ([[2009]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]])
* [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе ([[2009]])
* Хеҙмәт ветераны. (2009 йыл). 
* Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы Советының Почет грамотаһы. (2014)
* «Башҡорт дәүләт университетының почетлы хеҙмәткәре». (2019).
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы. (2024).
* «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы. (2025)
* «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының &quot;Педагог&quot; номинацияһында диплом һәм еңеүсе кубогы. (2026)


== Ғалимәнеңң хеҙмәттәре: ==

== Монографиялар ==
1.	Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: монография. – Уфа: Гилем, 2008. – 294 с. 

2.	Средства реперезентации аспектуальных значений в тюркских языках: монография. – Уфа: Гилем, 2013. – 196 с.

3.	Башҡорт телендәге функциональ-семантик категориялар. 4 киҫәктән. l киҫәк. Аспектуаллек: монография. – Стәрлетамаҡ: Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы, 2019. – 152 бит.

== Уҡыу ҡулланмалары: ==

* “Бүләк” дәреслегенә методик ҡулланма. – Уфа: Китап, 1993. – 96 с. (авторҙаш).
* Методик ҡумта..– Стәрлетамаҡ: Стәрлетамаҡ педагогия институты, 2000. – 77 с.
* Йәш уҡытыусыға ярҙамға. – Уфа: Китап, 2003. – 100 с.
* “Ләйсән” дәреслегенә методик ҡулланма. – Уфа: Китап, 2004. – 98 с. (авторҙаш).
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 1-се киҫәк: лекциялар курсы. Курс һәм диплом эштәрен яҙыу буйынса методик күрһәтмәләр. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,  2011. – 200 с.
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 2-се киҫәк: практикум. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы, 2006. – 134 с.
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 3-сө киҫәк: инструктив-методик материалдар.  – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,  2010. – 132 с.
* Ғәрәп графикаһын өйрәнеүселәргә яҙыу өлгөләре. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы, 2006. –  40 с.
* Башҡорт телендә аспектуаллек категорияһы: региональ компонент дисциплинаһы буйынса уҡытыу-методик ҡулланма. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,   2008. – 120 с.
* Ғилми-тикшеренеү эштәрен башҡарыу буйынса методик күрһәтмәләр: Башҡорт филологияһы факультеты студенттары өсөн уҡытыу-методик материалдар. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2015. – 79 б. (авторҙаш).
* Иҫке төрки теленән эш дәфтәре: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы башҡорт филологияһы факультеты студенттары өсөн уҡытыу-методик материалдар. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2016. – 48 бит.
* Категория аспектуальности в башкирском языке: учебное пособие. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2017. – 132 с.
== Һүҙлектәр: == 
* Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. – Уфа: Китап, 2009. – 96 с. (соавтор).
* Русско-башкирский словарь терминов по теории и методике обучения языкам. –  Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2015. – 119 с.(авторҙаш)

== Дәреслектәр: ==
*	Ләйсән: балалар баҡсаһы өсөн башҡорт теле дәреслеге. – Уфа: Китап, 2002; II изд.– Китап, 2008. – 176 с. (авторҙаш).
*	Тылсымлы бүләк: рус мәктәптәрендә башҡорт телен өйрәнеүсе 1-се синыф уҡыусылары өсөн кластан тыш уҡыу китабы. – Уфа: Китап, 1995. – 248 с. (авторҙаш).

== Әҙәби китаптары: ==
*	Әнисә, йәшең нисә? – Өфө: Китап, 1993.
*	Асыуланма, Сыбарҡай. – Өфө: Китап, 1995.
*	Яҙ һөйөнсөһө // Шаңдау. – Өфө: Китап, 1997. 
*	Сиңерткә йәшенмәк уйнай. – Өфө: Китап, 2002. 
*	Мин үҫәм! – Өфө: Китап, 2006. 
*	Бесәй быйма эсендә. – Котенок в валенке. – Өфө: Китап, 2018.
*	Еләктәрҙә йәй еҫе – Ягоды пахнут летом. – Өфө: Китап, 2024.
*	«Еңеүҙе яҡынайтабыҙ – Өфө: Инеш, 2024.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Стәрлетамаҡта башҡорттар ҡоролтайының ҡала башҡарма комитетының беренсе рәйесе була, икенсе Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты итеп һайлана. Ул Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы бюроһы ағзаһы, Стәрлетамаҡ ҡала гәзите &quot;Ашҡаҙар&quot;ҙың мөхәрририәт ағзаһы.
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы, башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтенең республика Советы составында, Стәрлетамаҡ ҡалаһының башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе, Стәрлетамаҡ ҡала ҡатын-ҡыҙҙар советы ағзаһы булып эшләй.
2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. &quot;Международный школьный научный вестник&quot;  һәм &quot;Башҡортостан уҡытыусыһы&quot; журналдарының мөхәрририәт советы ағзаһы булып тора.
Башҡорт халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы булараҡ, Рәмзәнә Әсҡәт ҡыҙы ҡалала үткәрелгән төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнаша.

== Әҙәбиәт ==
* 1993 {{comment|«Әнисә, йәшең нисә?»|«Сколько тебе лет, Аниса?»}}
* 1995 {{comment|«Асыуланма, Сыбаркай»|«Асыуланма, Сыбаркай»}}
* 1997 «Шаңдау» йыйынтығында «Яҙ һөйөнсөһө» — өлкән китап уҡыусылар өсөн
* 2000 «Серем — йөрәк сирем» драма әҫәре — «Ағиҙел», 7-се һан
* 2002 {{comment| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»| «Сиңерткә йәшенмәк уйнай»}}
* 2006 {{comment|«Мин үҫәм! шиғырҙар, йомаҡтар, әкиәттәр, хикәйәләр.саң|«Я расту! стихи, загадки, сказки, рассказы}}, Өфө.
* «Бесәй быма эсендә - Котенок в валенке». Уфа. Китап. 2018.
* «Еләктәрҙә йәй еҫе - Ягоды пахнут летом». Өфө: Китап, 2024.
* «Еңеүҙе яҡынайтабыҙ». Өфө; Инеш, 2024.

== Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт ==
* «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013;
* «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014.
 
== Һылтанмалар ==
* [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }}
* [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306]
* [https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/Абуталипова%20Рамзана%20Асхатовна.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://famous-scientists.ru/10695/]
* [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }}
* [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1961 йылда тыуғандар]]
[[Категория:30 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>4cdbfcu1tc7eteq8ns1089djlv9qqgx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306833</id>
      <parentid>1306831</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T16:33:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әҙәбиәт */</comment>
      <origin>1306833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25705" sha1="annt7tjpbf2v4gmp2ykm96hjh4nl3ki" xml:space="preserve">{{Учёный
| Имя                  = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы&lt;br /&gt; Абуталипова 
| Изображение =
| Ширина =
| Описание изображения =
| Дата рождения = 30.03.1954
| Место рождения =  [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы&lt;ref name=&quot;БР&quot;&gt;1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]&lt;/ref&gt;
| Дата смерти =
| Место смерти =
| Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}}
| Научная сфера = [[лингвистика]]
| Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;&lt;br /&gt; 
 |Учёная степень       = филология фәндәре докторы (2009)
 |Учёное звание        = профессор 
| Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге
| Научный руководитель =
| Знаменитые ученики =
| Известен как = 
| Награды и премии = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}}
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Абуталипов}}

'''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2006 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм 2000 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2005). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). 

== Биографияһы ==
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1961-1969 йылдарҙа Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Бәпес ауылының урта мәктәбендә уҡый. 
1971 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның  филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлағас, Ҡырмыҫҡалы районының Иҫке Бәпес ауылында, Белорет, Стәрлетамаҡ ҡалаларындағы мәктәптәрҙә эшләй. 
1987-2022 йылдарҙа Стәрлетамаҡ педагогия институтында (хәҙерге Өфө фән һәм технологиялар университетының Стәрлетамаҡ филиалы) уҡыта. 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. 2009 йылдан хаҡлы ялға киткәнгә тиклем Башҡорт дәүләт Университетының Стәрлетамаҡ филиалында башҡорт теле кафедраһы профессоры вазифаһында эшләй. 300 яҡын ғилми хеҙмәттәре башҡорт һәм төрки телдәрендәге аспектуаллек категорияһына, башҡорт телен уҡытыу методикаһына арналған. Ул «Международный школьный научный вестник» журналының редакция советы, «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының мөхәрририәт ағзаһы.   

Дөйөм педагогик стажы — 46 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. Балалар өсөн 6 китап авторы: «Әнисә, йәшең нисә?», «Асыуланма, Сыбарҡай», «Сиңерткә йәшенмәк уйнай», «Мин үҫәм», «Бесәй быйма эсендә», «Еләктәрҙә йәй  еҫе». Уның әҫәрҙәре яһалма уйлап сығарылмаған, ә тәбиғи һәм серле тыуа, ихласлыҡ һәм тәбиғилек уға аталарынан һәм олатайҙарынан тапшырыла. Эш шунда, Рәмзана Әсхәт ҡыҙы белеме буйынса ғына педагог, шағир, ғалим түгел, ә дүртенсе быуында педагогтар династияһын лайыҡлы дауам итеүсе.
2022 йылдан хаҡлы ялда. Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң әҙәби ижад менән әүҙем шөғөлләнә. 2024 йылда балалар өсөн ике китап нәшер ителә, «Балалар өсөн әҫәрҙәр» номинацияһында «Голос эпохи» конкурсында еңеүсе була. 2026 йылда «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының «Педагог» номинацияһында еңеүсе була.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тел ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. 
Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар:
* Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика),
* Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет,
* Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы,
* Башҡорт телмәре мәҙәниәте.
1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«Рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2000 йылда доцент дәрәжәһенә эйә була. 2009 йылда «Башҡорт телендә аспектуаллек функциональ-семантик категорияһы» темаһына филология фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 250-гә яҡын фәнни, фәнни-методик мәҡәлә, ике монография, утыҙлап дәреслек, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. 2013-2022 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты юғары белем биреү учреждениеһы базаһында Д 212 013 диссертация советы ағзаһы, Рәсәй гуманитар фәнни фонды (хәҙер РФФИ) эксперты, 2014-2022 йылдарҙа Рәсәй фәнни фонды эксперты булып эшләй. 2012 йылда Рәсәй гуманитар фәндәр фондының грантына уҙғарылған конкурста еңеп, грант иҫәбенә монография яҙа. Башҡорт телен уҡыу-уҡытыу методикаһының актуаль проблемаларына арналған мәҡәләләре «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналында даими баҫылып тора. 2007 йылда журналдың лауреаты була.
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙының балалар өсөн шиғырҙары дәреслектәргә, уҡыу-уҡытыу методик ҡулланмаларына, өлкәндәр өсөн әҫәрҙәре «Башҡорт шиғриәте антологияһы» (2001), «Антология поэзии Башкортостана. Голоса веков» (2007), «Балалар әҙәбиәте антологияһы» (2018) баҫмаларына  индерелгән.

== Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова тураһында мәҡәләләр: == 
*	Габдрахманов М. Иҗат ялкыны сүрелмәсен // Хезмәт даны, 1990. – 19 май.
*	Габдрахманов М. Дауамлы булһын // Ашҡаҙар, 1994. – фев.
*	Баянов Р. Ижад бейеклегендә // Ашҡаҙар, 2000. – 17 июнь.
*	Кәримова Ә. Йәйғор балҡышлы ижад // Йәшлек, 2003. – 15 июль.
*	Йәнбирҙина З.Н. “Мин бит әсә – шиғыр әсәһе!” // Ашҡаҙар, 2004. – 27 март.
*	Абуталипова Рамзана Асхатовна. Буклет / Сост. Р. Низамов. – Уфа, 2004. – 6 с.
*	Фуатов Ф.Ф. Грани таланта // Призвание, 2004. – № 14. – С. 3.
*	Кинйәбулатов И.Л. Сафлыҡ нуры бөркөп донъяға // Башҡортостан, 2004. – 30 март. 
*	Кинзебулатов И.Л. Расширяет горизонты творчества // Истоки, 2004. – № 31. – 1 авг.
*	Фуатов Ф.Ф. Грани таланта // Стерлитамакский рабочий, 2005. – № 199. – С. 2.
*	Абуталипова Рамзана Асхатовна: справочная статья // Писатели земли башкирской. Справочник / Сост. Р. Н. Баимов Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. На рус. и англ. яз. – Уфа: Китап, 2006. – С. 18-19.
*	Ишмуратова Д. Праздник удался на славу // Призвание, 2007. – 24 янв.
*	Фуатов Ф.Ф. В нашем детстве не было таких книжек // Стерлитамакский рабочий, 2007. – 11 нояб.
*	Санъяров Ф.Б.  Ғалимәнең яңы хеҙмәте // Башҡортостан, 2009. – 19 май.
*	Кинзебулатов И.Л. Расширяя горизонты // Слово, 2011. – С. 323-334.
*	Рәхмәтуллина Г.Ф. Р. Абуталипованың шиғырҙары ярҙамында уҡыусыларҙың танып белеү эшмәкәрлеген активлаштырыу  // Актуальные проблемы обучения башкирскому языку в услових перехода на новые образовательные стандарты: научно-методический сборник. – Стерлитамак: Стерлитамакский филиал БашГУ, 2013. – С. 52-56.
*	Рәхмәтуллина Г.Ф. Шиғырҙар ярҙамында йәнле тәбиғәткә һөйөү тәрбиәләү // Башҡортостан уҡытыусыһы. – 2013. - № 34. – 16-18.
*	Абуталипова Рамзана Асхатовна. Буклет / Сост. Р. Низамов. – Уфа, 2004. – 6 с.
*	Сәләхова З.И. Юбилейығыҙ менән, Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы! // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 1-се б.
*	Арыҫланова М.С., Байғужина М. Фәнгә тоғролоҡ // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 5-се б.
*	Хөсәйенова Л.М. Уҡытыусы. Ғалимә. Шағмрә // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 3-4-се б.
*	Кирәйева Л.Р. Яҡтылыҡ һәм сафлыҡ илендә // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 6-сы б.
*	Сафина Р.М. Кескәйҙәргә – бүләк // Ашҡаҙар, 2018. – 7  август.
*	Камалетдинова Ә.В. Уҡытыусы, ғалимә, шағирә// Ашҡаҙар, 2019. – 29 март.
*	Шафиева Г.Ф. Хеҙмәте менән данлы  // Башҡортостан уҡытыусыһы, 2019. – № 3. – 11-12-се биттәр.
*	Камалетдинова Ә.В. Сафлыҡ нуры бөркөп донъяға // Башҡортостан, 2019. – 10 декабрь

== Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре ==
* [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты
* Филология фәндәре докторы ([[2009]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]])
* [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе ([[2009]])
* Хеҙмәт ветераны. (2009 йыл). 
* Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы Советының Почет грамотаһы. (2014)
* «Башҡорт дәүләт университетының почетлы хеҙмәткәре». (2019).
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы. (2024).
* «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы. (2025)
* «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының &quot;Педагог&quot; номинацияһында диплом һәм еңеүсе кубогы. (2026)


== Ғалимәнеңң хеҙмәттәре: ==

== Монографиялар ==
1.	Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: монография. – Уфа: Гилем, 2008. – 294 с. 

2.	Средства реперезентации аспектуальных значений в тюркских языках: монография. – Уфа: Гилем, 2013. – 196 с.

3.	Башҡорт телендәге функциональ-семантик категориялар. 4 киҫәктән. l киҫәк. Аспектуаллек: монография. – Стәрлетамаҡ: Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы, 2019. – 152 бит.

== Уҡыу ҡулланмалары: ==

* “Бүләк” дәреслегенә методик ҡулланма. – Уфа: Китап, 1993. – 96 с. (авторҙаш).
* Методик ҡумта..– Стәрлетамаҡ: Стәрлетамаҡ педагогия институты, 2000. – 77 с.
* Йәш уҡытыусыға ярҙамға. – Уфа: Китап, 2003. – 100 с.
* “Ләйсән” дәреслегенә методик ҡулланма. – Уфа: Китап, 2004. – 98 с. (авторҙаш).
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 1-се киҫәк: лекциялар курсы. Курс һәм диплом эштәрен яҙыу буйынса методик күрһәтмәләр. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,  2011. – 200 с.
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 2-се киҫәк: практикум. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы, 2006. – 134 с.
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 3-сө киҫәк: инструктив-методик материалдар.  – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,  2010. – 132 с.
* Ғәрәп графикаһын өйрәнеүселәргә яҙыу өлгөләре. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы, 2006. –  40 с.
* Башҡорт телендә аспектуаллек категорияһы: региональ компонент дисциплинаһы буйынса уҡытыу-методик ҡулланма. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,   2008. – 120 с.
* Ғилми-тикшеренеү эштәрен башҡарыу буйынса методик күрһәтмәләр: Башҡорт филологияһы факультеты студенттары өсөн уҡытыу-методик материалдар. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2015. – 79 б. (авторҙаш).
* Иҫке төрки теленән эш дәфтәре: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы башҡорт филологияһы факультеты студенттары өсөн уҡытыу-методик материалдар. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2016. – 48 бит.
* Категория аспектуальности в башкирском языке: учебное пособие. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2017. – 132 с.
== Һүҙлектәр: == 
* Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. – Уфа: Китап, 2009. – 96 с. (соавтор).
* Русско-башкирский словарь терминов по теории и методике обучения языкам. –  Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2015. – 119 с.(авторҙаш)

== Дәреслектәр: ==
*	Ләйсән: балалар баҡсаһы өсөн башҡорт теле дәреслеге. – Уфа: Китап, 2002; II изд.– Китап, 2008. – 176 с. (авторҙаш).
*	Тылсымлы бүләк: рус мәктәптәрендә башҡорт телен өйрәнеүсе 1-се синыф уҡыусылары өсөн кластан тыш уҡыу китабы. – Уфа: Китап, 1995. – 248 с. (авторҙаш).

== Әҙәби китаптары: ==
*	Әнисә, йәшең нисә? – Өфө: Китап, 1993.
*	Асыуланма, Сыбарҡай. – Өфө: Китап, 1995.
*	Яҙ һөйөнсөһө // Шаңдау. – Өфө: Китап, 1997. 
*	Сиңерткә йәшенмәк уйнай. – Өфө: Китап, 2002. 
*	Мин үҫәм! – Өфө: Китап, 2006. 
*	Бесәй быйма эсендә. – Котенок в валенке. – Өфө: Китап, 2018.
*	Еләктәрҙә йәй еҫе – Ягоды пахнут летом. – Өфө: Китап, 2024.
*	«Еңеүҙе яҡынайтабыҙ – Өфө: Инеш, 2024.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Стәрлетамаҡта башҡорттар ҡоролтайының ҡала башҡарма комитетының беренсе рәйесе була, икенсе Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты итеп һайлана. Ул Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы бюроһы ағзаһы, Стәрлетамаҡ ҡала гәзите &quot;Ашҡаҙар&quot;ҙың мөхәрририәт ағзаһы.
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы, башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтенең республика Советы составында, Стәрлетамаҡ ҡалаһының башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе, Стәрлетамаҡ ҡала ҡатын-ҡыҙҙар советы ағзаһы булып эшләй.
2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. &quot;Международный школьный научный вестник&quot;  һәм &quot;Башҡортостан уҡытыусыһы&quot; журналдарының мөхәрририәт советы ағзаһы булып тора.
Башҡорт халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы булараҡ, Рәмзәнә Әсҡәт ҡыҙы ҡалала үткәрелгән төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнаша.

== Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт ==
* «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013;
* «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014.
 
== Һылтанмалар ==
* [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }}
* [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306]
* [https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/Абуталипова%20Рамзана%20Асхатовна.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://famous-scientists.ru/10695/]
* [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }}
* [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1961 йылда тыуғандар]]
[[Категория:30 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>annt7tjpbf2v4gmp2ykm96hjh4nl3ki</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306834</id>
      <parentid>1306833</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T16:35:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әҙәби китаптары: */</comment>
      <origin>1306834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25826" sha1="lrvakzpvmh6d62ays2w9nm45f6ocsi4" xml:space="preserve">{{Учёный
| Имя                  = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы&lt;br /&gt; Абуталипова 
| Изображение =
| Ширина =
| Описание изображения =
| Дата рождения = 30.03.1954
| Место рождения =  [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы&lt;ref name=&quot;БР&quot;&gt;1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]&lt;/ref&gt;
| Дата смерти =
| Место смерти =
| Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}}
| Научная сфера = [[лингвистика]]
| Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;&lt;br /&gt; 
 |Учёная степень       = филология фәндәре докторы (2009)
 |Учёное звание        = профессор 
| Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге
| Научный руководитель =
| Знаменитые ученики =
| Известен как = 
| Награды и премии = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}}
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Абуталипов}}

'''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2006 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм 2000 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2005). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). 

== Биографияһы ==
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1961-1969 йылдарҙа Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Бәпес ауылының урта мәктәбендә уҡый. 
1971 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның  филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлағас, Ҡырмыҫҡалы районының Иҫке Бәпес ауылында, Белорет, Стәрлетамаҡ ҡалаларындағы мәктәптәрҙә эшләй. 
1987-2022 йылдарҙа Стәрлетамаҡ педагогия институтында (хәҙерге Өфө фән һәм технологиялар университетының Стәрлетамаҡ филиалы) уҡыта. 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. 2009 йылдан хаҡлы ялға киткәнгә тиклем Башҡорт дәүләт Университетының Стәрлетамаҡ филиалында башҡорт теле кафедраһы профессоры вазифаһында эшләй. 300 яҡын ғилми хеҙмәттәре башҡорт һәм төрки телдәрендәге аспектуаллек категорияһына, башҡорт телен уҡытыу методикаһына арналған. Ул «Международный школьный научный вестник» журналының редакция советы, «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының мөхәрририәт ағзаһы.   

Дөйөм педагогик стажы — 46 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. Балалар өсөн 6 китап авторы: «Әнисә, йәшең нисә?», «Асыуланма, Сыбарҡай», «Сиңерткә йәшенмәк уйнай», «Мин үҫәм», «Бесәй быйма эсендә», «Еләктәрҙә йәй  еҫе». Уның әҫәрҙәре яһалма уйлап сығарылмаған, ә тәбиғи һәм серле тыуа, ихласлыҡ һәм тәбиғилек уға аталарынан һәм олатайҙарынан тапшырыла. Эш шунда, Рәмзана Әсхәт ҡыҙы белеме буйынса ғына педагог, шағир, ғалим түгел, ә дүртенсе быуында педагогтар династияһын лайыҡлы дауам итеүсе.
2022 йылдан хаҡлы ялда. Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң әҙәби ижад менән әүҙем шөғөлләнә. 2024 йылда балалар өсөн ике китап нәшер ителә, «Балалар өсөн әҫәрҙәр» номинацияһында «Голос эпохи» конкурсында еңеүсе була. 2026 йылда «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының «Педагог» номинацияһында еңеүсе була.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тел ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. 
Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар:
* Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика),
* Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет,
* Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы,
* Башҡорт телмәре мәҙәниәте.
1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«Рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2000 йылда доцент дәрәжәһенә эйә була. 2009 йылда «Башҡорт телендә аспектуаллек функциональ-семантик категорияһы» темаһына филология фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 250-гә яҡын фәнни, фәнни-методик мәҡәлә, ике монография, утыҙлап дәреслек, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. 2013-2022 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты юғары белем биреү учреждениеһы базаһында Д 212 013 диссертация советы ағзаһы, Рәсәй гуманитар фәнни фонды (хәҙер РФФИ) эксперты, 2014-2022 йылдарҙа Рәсәй фәнни фонды эксперты булып эшләй. 2012 йылда Рәсәй гуманитар фәндәр фондының грантына уҙғарылған конкурста еңеп, грант иҫәбенә монография яҙа. Башҡорт телен уҡыу-уҡытыу методикаһының актуаль проблемаларына арналған мәҡәләләре «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналында даими баҫылып тора. 2007 йылда журналдың лауреаты була.
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙының балалар өсөн шиғырҙары дәреслектәргә, уҡыу-уҡытыу методик ҡулланмаларына, өлкәндәр өсөн әҫәрҙәре «Башҡорт шиғриәте антологияһы» (2001), «Антология поэзии Башкортостана. Голоса веков» (2007), «Балалар әҙәбиәте антологияһы» (2018) баҫмаларына  индерелгән.

== Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова тураһында мәҡәләләр: == 
*	Габдрахманов М. Иҗат ялкыны сүрелмәсен // Хезмәт даны, 1990. – 19 май.
*	Габдрахманов М. Дауамлы булһын // Ашҡаҙар, 1994. – фев.
*	Баянов Р. Ижад бейеклегендә // Ашҡаҙар, 2000. – 17 июнь.
*	Кәримова Ә. Йәйғор балҡышлы ижад // Йәшлек, 2003. – 15 июль.
*	Йәнбирҙина З.Н. “Мин бит әсә – шиғыр әсәһе!” // Ашҡаҙар, 2004. – 27 март.
*	Абуталипова Рамзана Асхатовна. Буклет / Сост. Р. Низамов. – Уфа, 2004. – 6 с.
*	Фуатов Ф.Ф. Грани таланта // Призвание, 2004. – № 14. – С. 3.
*	Кинйәбулатов И.Л. Сафлыҡ нуры бөркөп донъяға // Башҡортостан, 2004. – 30 март. 
*	Кинзебулатов И.Л. Расширяет горизонты творчества // Истоки, 2004. – № 31. – 1 авг.
*	Фуатов Ф.Ф. Грани таланта // Стерлитамакский рабочий, 2005. – № 199. – С. 2.
*	Абуталипова Рамзана Асхатовна: справочная статья // Писатели земли башкирской. Справочник / Сост. Р. Н. Баимов Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. На рус. и англ. яз. – Уфа: Китап, 2006. – С. 18-19.
*	Ишмуратова Д. Праздник удался на славу // Призвание, 2007. – 24 янв.
*	Фуатов Ф.Ф. В нашем детстве не было таких книжек // Стерлитамакский рабочий, 2007. – 11 нояб.
*	Санъяров Ф.Б.  Ғалимәнең яңы хеҙмәте // Башҡортостан, 2009. – 19 май.
*	Кинзебулатов И.Л. Расширяя горизонты // Слово, 2011. – С. 323-334.
*	Рәхмәтуллина Г.Ф. Р. Абуталипованың шиғырҙары ярҙамында уҡыусыларҙың танып белеү эшмәкәрлеген активлаштырыу  // Актуальные проблемы обучения башкирскому языку в услових перехода на новые образовательные стандарты: научно-методический сборник. – Стерлитамак: Стерлитамакский филиал БашГУ, 2013. – С. 52-56.
*	Рәхмәтуллина Г.Ф. Шиғырҙар ярҙамында йәнле тәбиғәткә һөйөү тәрбиәләү // Башҡортостан уҡытыусыһы. – 2013. - № 34. – 16-18.
*	Абуталипова Рамзана Асхатовна. Буклет / Сост. Р. Низамов. – Уфа, 2004. – 6 с.
*	Сәләхова З.И. Юбилейығыҙ менән, Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы! // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 1-се б.
*	Арыҫланова М.С., Байғужина М. Фәнгә тоғролоҡ // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 5-се б.
*	Хөсәйенова Л.М. Уҡытыусы. Ғалимә. Шағмрә // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 3-4-се б.
*	Кирәйева Л.Р. Яҡтылыҡ һәм сафлыҡ илендә // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 6-сы б.
*	Сафина Р.М. Кескәйҙәргә – бүләк // Ашҡаҙар, 2018. – 7  август.
*	Камалетдинова Ә.В. Уҡытыусы, ғалимә, шағирә// Ашҡаҙар, 2019. – 29 март.
*	Шафиева Г.Ф. Хеҙмәте менән данлы  // Башҡортостан уҡытыусыһы, 2019. – № 3. – 11-12-се биттәр.
*	Камалетдинова Ә.В. Сафлыҡ нуры бөркөп донъяға // Башҡортостан, 2019. – 10 декабрь

== Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре ==
* [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты
* Филология фәндәре докторы ([[2009]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]])
* [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе ([[2009]])
* Хеҙмәт ветераны. (2009 йыл). 
* Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы Советының Почет грамотаһы. (2014)
* «Башҡорт дәүләт университетының почетлы хеҙмәткәре». (2019).
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы. (2024).
* «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы. (2025)
* «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының &quot;Педагог&quot; номинацияһында диплом һәм еңеүсе кубогы. (2026)


== Ғалимәнеңң хеҙмәттәре: ==

== Монографиялар ==
1.	Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: монография. – Уфа: Гилем, 2008. – 294 с. 

2.	Средства реперезентации аспектуальных значений в тюркских языках: монография. – Уфа: Гилем, 2013. – 196 с.

3.	Башҡорт телендәге функциональ-семантик категориялар. 4 киҫәктән. l киҫәк. Аспектуаллек: монография. – Стәрлетамаҡ: Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы, 2019. – 152 бит.

== Уҡыу ҡулланмалары: ==

* “Бүләк” дәреслегенә методик ҡулланма. – Уфа: Китап, 1993. – 96 с. (авторҙаш).
* Методик ҡумта..– Стәрлетамаҡ: Стәрлетамаҡ педагогия институты, 2000. – 77 с.
* Йәш уҡытыусыға ярҙамға. – Уфа: Китап, 2003. – 100 с.
* “Ләйсән” дәреслегенә методик ҡулланма. – Уфа: Китап, 2004. – 98 с. (авторҙаш).
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 1-се киҫәк: лекциялар курсы. Курс һәм диплом эштәрен яҙыу буйынса методик күрһәтмәләр. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,  2011. – 200 с.
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 2-се киҫәк: практикум. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы, 2006. – 134 с.
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 3-сө киҫәк: инструктив-методик материалдар.  – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,  2010. – 132 с.
* Ғәрәп графикаһын өйрәнеүселәргә яҙыу өлгөләре. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы, 2006. –  40 с.
* Башҡорт телендә аспектуаллек категорияһы: региональ компонент дисциплинаһы буйынса уҡытыу-методик ҡулланма. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,   2008. – 120 с.
* Ғилми-тикшеренеү эштәрен башҡарыу буйынса методик күрһәтмәләр: Башҡорт филологияһы факультеты студенттары өсөн уҡытыу-методик материалдар. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2015. – 79 б. (авторҙаш).
* Иҫке төрки теленән эш дәфтәре: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы башҡорт филологияһы факультеты студенттары өсөн уҡытыу-методик материалдар. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2016. – 48 бит.
* Категория аспектуальности в башкирском языке: учебное пособие. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2017. – 132 с.
== Һүҙлектәр: == 
* Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. – Уфа: Китап, 2009. – 96 с. (соавтор).
* Русско-башкирский словарь терминов по теории и методике обучения языкам. –  Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2015. – 119 с.(авторҙаш)

== Дәреслектәр: ==
*	Ләйсән: балалар баҡсаһы өсөн башҡорт теле дәреслеге. – Уфа: Китап, 2002; II изд.– Китап, 2008. – 176 с. (авторҙаш).
*	Тылсымлы бүләк: рус мәктәптәрендә башҡорт телен өйрәнеүсе 1-се синыф уҡыусылары өсөн кластан тыш уҡыу китабы. – Уфа: Китап, 1995. – 248 с. (авторҙаш).

== Әҙәби китаптары: ==
* Әнисә, йәшең нисә? – Өфө: Китап, 1993.
* Асыуланма, Сыбарҡай. – Өфө: Китап, 1995.
* Яҙ һөйөнсөһө // Шаңдау. – Өфө: Китап, 1997.
* 2000 «Серем — йөрәк сирем» драма әҫәре — «Ағиҙел» журналы, 7-се һан 
* Сиңерткә йәшенмәк уйнай. – Өфө: Китап, 2002. 
* Мин үҫәм! – Өфө: Китап, 2006. 
* Бесәй быйма эсендә. – Котенок в валенке. – Өфө: Китап, 2018.
* Еләктәрҙә йәй еҫе – Ягоды пахнут летом. – Өфө: Китап, 2024.
* «Еңеүҙе яҡынайтабыҙ – Өфө: Инеш, 2024.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Стәрлетамаҡта башҡорттар ҡоролтайының ҡала башҡарма комитетының беренсе рәйесе була, икенсе Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты итеп һайлана. Ул Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы бюроһы ағзаһы, Стәрлетамаҡ ҡала гәзите &quot;Ашҡаҙар&quot;ҙың мөхәрририәт ағзаһы.
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы, башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтенең республика Советы составында, Стәрлетамаҡ ҡалаһының башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе, Стәрлетамаҡ ҡала ҡатын-ҡыҙҙар советы ағзаһы булып эшләй.
2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. &quot;Международный школьный научный вестник&quot;  һәм &quot;Башҡортостан уҡытыусыһы&quot; журналдарының мөхәрририәт советы ағзаһы булып тора.
Башҡорт халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы булараҡ, Рәмзәнә Әсҡәт ҡыҙы ҡалала үткәрелгән төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнаша.

== Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт ==
* «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013;
* «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014.
 
== Һылтанмалар ==
* [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }}
* [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306]
* [https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/Абуталипова%20Рамзана%20Асхатовна.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://famous-scientists.ru/10695/]
* [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }}
* [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1961 йылда тыуғандар]]
[[Категория:30 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>lrvakzpvmh6d62ays2w9nm45f6ocsi4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1306835</id>
      <parentid>1306834</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T16:39:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <origin>1306835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25827" sha1="ilbuqic8bsamvv5geyptjjto8cn542v" xml:space="preserve">{{Учёный
| Имя                  = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы&lt;br /&gt; Абуталипова 
| Изображение =
| Ширина =
| Описание изображения =
| Дата рождения = 30.03.1954
| Место рождения =  [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы&lt;ref name=&quot;БР&quot;&gt;1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]&lt;/ref&gt;
| Дата смерти =
| Место смерти =
| Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}}
| Научная сфера = [[лингвистика]]
| Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;&lt;br /&gt; 
 |Учёная степень       = филология фәндәре докторы (2009)
 |Учёное звание        = профессор 
| Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге
| Научный руководитель =
| Знаменитые ученики =
| Известен как = 
| Награды и премии = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}}
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Абуталипов}}

'''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2006 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм 2000 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2005). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). 

== Биографияһы ==
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1961-1969 йылдарҙа Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Бәпес ауылының урта мәктәбендә уҡый. 
1971 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның  филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлағас, Ҡырмыҫҡалы районының Иҫке Бәпес ауылында, Белорет, Стәрлетамаҡ ҡалаларындағы мәктәптәрҙә эшләй. 
1987-2022 йылдарҙа Стәрлетамаҡ педагогия институтында (хәҙерге Өфө фән һәм технологиялар университетының Стәрлетамаҡ филиалы) уҡыта. 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. 2009 йылдан хаҡлы ялға киткәнгә тиклем Башҡорт дәүләт Университетының Стәрлетамаҡ филиалында башҡорт теле кафедраһы профессоры вазифаһында эшләй. 300 яҡын ғилми хеҙмәттәре башҡорт һәм төрки телдәрендәге аспектуаллек категорияһына, башҡорт телен уҡытыу методикаһына арналған. Ул «Международный школьный научный вестник» журналының редакция советы, «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының мөхәрририәт ағзаһы.   

Дөйөм педагогик стажы — 46 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. Балалар өсөн 6 китап авторы: «Әнисә, йәшең нисә?», «Асыуланма, Сыбарҡай», «Сиңерткә йәшенмәк уйнай», «Мин үҫәм», «Бесәй быйма эсендә», «Еләктәрҙә йәй  еҫе». Уның әҫәрҙәре яһалма уйлап сығарылмаған, ә тәбиғи һәм серле тыуа, ихласлыҡ һәм тәбиғилек уға аталарынан һәм олатайҙарынан тапшырыла. Эш шунда, Рәмзана Әсхәт ҡыҙы белеме буйынса ғына педагог, шағир, ғалим түгел, ә дүртенсе быуында педагогтар династияһын лайыҡлы дауам итеүсе.
2022 йылдан хаҡлы ялда. Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң әҙәби ижад менән әүҙем шөғөлләнә. 2024 йылда балалар өсөн ике китап нәшер ителә, «Балалар өсөн әҫәрҙәр» номинацияһында «Голос эпохи» конкурсында еңеүсе була. 2026 йылда «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының «Педагог» номинацияһында еңеүсе була.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тел ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. 
Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар:
* Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика),
* Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет,
* Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы,
* Башҡорт телмәре мәҙәниәте.
1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«Рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2000 йылда доцент дәрәжәһенә эйә була. 2009 йылда «Башҡорт телендә аспектуаллек функциональ-семантик категорияһы» темаһына филология фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 250-гә яҡын фәнни, фәнни-методик мәҡәлә, ике монография, утыҙлап дәреслек, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. 2013-2022 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты юғары белем биреү учреждениеһы базаһында Д 212 013 диссертация советы ағзаһы, Рәсәй гуманитар фәнни фонды (хәҙер РФФИ) эксперты, 2014-2022 йылдарҙа Рәсәй фәнни фонды эксперты булып эшләй. 2012 йылда Рәсәй гуманитар фәндәр фондының грантына уҙғарылған конкурста еңеп, грант иҫәбенә монография яҙа. Башҡорт телен уҡыу-уҡытыу методикаһының актуаль проблемаларына арналған мәҡәләләре «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналында даими баҫылып тора. 2007 йылда журналдың лауреаты була.
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙының балалар өсөн шиғырҙары дәреслектәргә, уҡыу-уҡытыу методик ҡулланмаларына, өлкәндәр өсөн әҫәрҙәре «Башҡорт шиғриәте антологияһы» (2001), «Антология поэзии Башкортостана. Голоса веков» (2007), «Балалар әҙәбиәте антологияһы» (2018) баҫмаларына  индерелгән.

== Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре ==
* [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты
* Филология фәндәре докторы ([[2009]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]])
* [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе ([[2009]])
* Хеҙмәт ветераны. (2009 йыл). 
* Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы Советының Почет грамотаһы. (2014)
* «Башҡорт дәүләт университетының почетлы хеҙмәткәре». (2019).
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы. (2024).
* «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы. (2025)
* «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының &quot;Педагог&quot; номинацияһында диплом һәм еңеүсе кубогы. (2026)


== Ғалимәнеңң хеҙмәттәре: ==

== Монографиялар ==
1.	Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: монография. – Уфа: Гилем, 2008. – 294 с. 

2.	Средства реперезентации аспектуальных значений в тюркских языках: монография. – Уфа: Гилем, 2013. – 196 с.

3.	Башҡорт телендәге функциональ-семантик категориялар. 4 киҫәктән. l киҫәк. Аспектуаллек: монография. – Стәрлетамаҡ: Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы, 2019. – 152 бит.

== Уҡыу ҡулланмалары: ==

* “Бүләк” дәреслегенә методик ҡулланма. – Уфа: Китап, 1993. – 96 с. (авторҙаш).
* Методик ҡумта..– Стәрлетамаҡ: Стәрлетамаҡ педагогия институты, 2000. – 77 с.
* Йәш уҡытыусыға ярҙамға. – Уфа: Китап, 2003. – 100 с.
* “Ләйсән” дәреслегенә методик ҡулланма. – Уфа: Китап, 2004. – 98 с. (авторҙаш).
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 1-се киҫәк: лекциялар курсы. Курс һәм диплом эштәрен яҙыу буйынса методик күрһәтмәләр. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,  2011. – 200 с.
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 2-се киҫәк: практикум. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы, 2006. – 134 с.
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 3-сө киҫәк: инструктив-методик материалдар.  – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,  2010. – 132 с.
* Ғәрәп графикаһын өйрәнеүселәргә яҙыу өлгөләре. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы, 2006. –  40 с.
* Башҡорт телендә аспектуаллек категорияһы: региональ компонент дисциплинаһы буйынса уҡытыу-методик ҡулланма. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,   2008. – 120 с.
* Ғилми-тикшеренеү эштәрен башҡарыу буйынса методик күрһәтмәләр: Башҡорт филологияһы факультеты студенттары өсөн уҡытыу-методик материалдар. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2015. – 79 б. (авторҙаш).
* Иҫке төрки теленән эш дәфтәре: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы башҡорт филологияһы факультеты студенттары өсөн уҡытыу-методик материалдар. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2016. – 48 бит.
* Категория аспектуальности в башкирском языке: учебное пособие. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2017. – 132 с.
== Һүҙлектәр: == 
* Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. – Уфа: Китап, 2009. – 96 с. (соавтор).
* Русско-башкирский словарь терминов по теории и методике обучения языкам. –  Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2015. – 119 с.(авторҙаш)

== Дәреслектәр: ==
*	Ләйсән: балалар баҡсаһы өсөн башҡорт теле дәреслеге. – Уфа: Китап, 2002; II изд.– Китап, 2008. – 176 с. (авторҙаш).
*	Тылсымлы бүләк: рус мәктәптәрендә башҡорт телен өйрәнеүсе 1-се синыф уҡыусылары өсөн кластан тыш уҡыу китабы. – Уфа: Китап, 1995. – 248 с. (авторҙаш).

== Әҙәби китаптары: ==
* Әнисә, йәшең нисә? – Өфө: Китап, 1993.
* Асыуланма, Сыбарҡай. – Өфө: Китап, 1995.
* Яҙ һөйөнсөһө // Шаңдау. – Өфө: Китап, 1997.
* 2000 «Серем — йөрәк сирем» драма әҫәре — «Ағиҙел» журналы, 7-се һан 
* Сиңерткә йәшенмәк уйнай. – Өфө: Китап, 2002. 
* Мин үҫәм! – Өфө: Китап, 2006. 
* Бесәй быйма эсендә. – Котенок в валенке. – Өфө: Китап, 2018.
* Еләктәрҙә йәй еҫе – Ягоды пахнут летом. – Өфө: Китап, 2024.
* «Еңеүҙе яҡынайтабыҙ – Өфө: Инеш, 2024.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Стәрлетамаҡта башҡорттар ҡоролтайының ҡала башҡарма комитетының беренсе рәйесе була, икенсе Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты итеп һайлана. Ул Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы бюроһы ағзаһы, Стәрлетамаҡ ҡала гәзите &quot;Ашҡаҙар&quot;ҙың мөхәрририәт ағзаһы.
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы, башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтенең республика Советы составында, Стәрлетамаҡ ҡалаһының башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе, Стәрлетамаҡ ҡала ҡатын-ҡыҙҙар советы ағзаһы булып эшләй.
2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. &quot;Международный школьный научный вестник&quot;  һәм &quot;Башҡортостан уҡытыусыһы&quot; журналдарының мөхәрририәт советы ағзаһы булып тора.
Башҡорт халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы булараҡ, Рәмзәнә Әсҡәт ҡыҙы ҡалала үткәрелгән төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнаша.

== Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт ==
* «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013;
* «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014.

== Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова тураһында мәҡәләләр: == 
*	Габдрахманов М. Иҗат ялкыны сүрелмәсен // Хезмәт даны, 1990. – 19 май.
*	Габдрахманов М. Дауамлы булһын // Ашҡаҙар, 1994. – фев.
*	Баянов Р. Ижад бейеклегендә // Ашҡаҙар, 2000. – 17 июнь.
*	Кәримова Ә. Йәйғор балҡышлы ижад // Йәшлек, 2003. – 15 июль.
*	Йәнбирҙина З.Н. “Мин бит әсә – шиғыр әсәһе!” // Ашҡаҙар, 2004. – 27 март.
*	Абуталипова Рамзана Асхатовна. Буклет / Сост. Р. Низамов. – Уфа, 2004. – 6 с.
*	Фуатов Ф.Ф. Грани таланта // Призвание, 2004. – № 14. – С. 3.
*	Кинйәбулатов И.Л. Сафлыҡ нуры бөркөп донъяға // Башҡортостан, 2004. – 30 март. 
*	Кинзебулатов И.Л. Расширяет горизонты творчества // Истоки, 2004. – № 31. – 1 авг.
*	Фуатов Ф.Ф. Грани таланта // Стерлитамакский рабочий, 2005. – № 199. – С. 2.
*	Абуталипова Рамзана Асхатовна: справочная статья // Писатели земли башкирской. Справочник / Сост. Р. Н. Баимов Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. На рус. и англ. яз. – Уфа: Китап, 2006. – С. 18-19.
*	Ишмуратова Д. Праздник удался на славу // Призвание, 2007. – 24 янв.
*	Фуатов Ф.Ф. В нашем детстве не было таких книжек // Стерлитамакский рабочий, 2007. – 11 нояб.
*	Санъяров Ф.Б.  Ғалимәнең яңы хеҙмәте // Башҡортостан, 2009. – 19 май.
*	Кинзебулатов И.Л. Расширяя горизонты // Слово, 2011. – С. 323-334.
*	Рәхмәтуллина Г.Ф. Р. Абуталипованың шиғырҙары ярҙамында уҡыусыларҙың танып белеү эшмәкәрлеген активлаштырыу  // Актуальные проблемы обучения башкирскому языку в услових перехода на новые образовательные стандарты: научно-методический сборник. – Стерлитамак: Стерлитамакский филиал БашГУ, 2013. – С. 52-56.
*	Рәхмәтуллина Г.Ф. Шиғырҙар ярҙамында йәнле тәбиғәткә һөйөү тәрбиәләү // Башҡортостан уҡытыусыһы. – 2013. - № 34. – 16-18.
*	Абуталипова Рамзана Асхатовна. Буклет / Сост. Р. Низамов. – Уфа, 2004. – 6 с.
*	Сәләхова З.И. Юбилейығыҙ менән, Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы! // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 1-се б.
*	Арыҫланова М.С., Байғужина М. Фәнгә тоғролоҡ // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 5-се б.
*	Хөсәйенова Л.М. Уҡытыусы. Ғалимә. Шағмрә // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 3-4-се б.
*	Кирәйева Л.Р. Яҡтылыҡ һәм сафлыҡ илендә // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 6-сы б.
*	Сафина Р.М. Кескәйҙәргә – бүләк // Ашҡаҙар, 2018. – 7  август.
*	Камалетдинова Ә.В. Уҡытыусы, ғалимә, шағирә// Ашҡаҙар, 2019. – 29 март.
*	Шафиева Г.Ф. Хеҙмәте менән данлы  // Башҡортостан уҡытыусыһы, 2019. – № 3. – 11-12-се биттәр.
*	Камалетдинова Ә.В. Сафлыҡ нуры бөркөп донъяға // Башҡортостан, 2019. – 10 декабрь.
 
== Һылтанмалар ==
* [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }}
* [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306]
* [https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/Абуталипова%20Рамзана%20Асхатовна.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://famous-scientists.ru/10695/]
* [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }}
* [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1961 йылда тыуғандар]]
[[Категория:30 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>ilbuqic8bsamvv5geyptjjto8cn542v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әрмәнстандың Милли картиналар галереяһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138041</id>
    <revision>
      <id>1306852</id>
      <parentid>1303528</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T01:05:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Սահակ</username>
        <id>20042</id>
      </contributor>
      <comment>/* Һылтанмалар */</comment>
      <origin>1306852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34268" sha1="8ztu0sxk94roe5hn1k4g3f5pkfj8ksc" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Әрмәнстандың Милли галереяһы''' ({{Lang-hy|Հայաստանի Ազգային Պատկերասրահ}}) — [[Әрмәнстан]]дың төп һынлы сәнғәт музейы. Ул [[БДБ]] территорияһында иң ҙур музейҙарҙың береһе булып тора&lt;ref name=&quot;Все музеи мира&quot;&gt;[http://allmuseum.ru/armenia Государственная картинная галерея Армении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301044123/http://allmuseum.ru/armenia |date=2017-03-01 }}&lt;/ref&gt;.

Галерея [[1921 йыл]]да нигеҙләнә һәм [[Ереван]]да [[Республика майҙаны (Ереван)|Республика майҙаны]]ндағы Музей комплексының бер өлөшөн тәшкил итә. Милли галерея комплекстың өсөнсө — һигеҙенсе ҡаттарын биләй, ә аҫҡы ике ҡатта Әрмәнстандың Милли тарихи музейы урынлашҡан. Әрмән һынлы сәнғәте тупланмаһы буйынса — донъялағы иң ҙур коллекция. Музейҙа [[Айвазовский Иван Константинович|Айвазовский]] картиналары коллекцияһының иң тулы коллекцияһы ҡуйылған (Феодосиялағы И. К. Айвазовский исемендәге Милли картиналар галереяһынан ҡала). Әрмәнстандың Милли галереяһы фондында 35 меңдән ашыу&lt;ref&gt;[http://www.gallery.am/ru/Departments/archive/ Архивный отдел] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200220041326/http://www.gallery.am/ru/Departments/archive/ |date=2020-02-20 }}&lt;/ref&gt; һаҡлау берәмеге иҫәпләнә, Көнбайыш Европа фондында 350-нән ашыу һүрәт бар.

== Әрмән сәнғәте ==
Яҡынса 700 сәнғәт өлгөһө бар&lt;ref&gt;[http://www.gallery.am/ru/Departments/armPainting/ Отдел армянской живописи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180625161344/http://www.gallery.am/ru/Departments/armPainting/ |date=2018-06-25 }}&lt;/ref&gt;. Әрмән классик сәнғәте экспозицияһы урта быуат фрескаларының һәм миниатюраларының дөрөҫ күсермәләре өлгөләренән башлана. [[XVIII быуат]] әрмән сәнғәте нигеҙҙә Овнатаняндар династияһының һынлы сәнғәт мираҫынан баш ала. О. Овнатанян әҫәрҙәренән тыш, бында [[XIX быуат]] башында ижад иткән, әрмән һынлы сәнғәтендә портрет жанрына нигеҙ һалған А. Овнатанян ижады тулыраҡ бирелгән. Музейҙа әрмән милләтле рус рәссамы, әрмән мотивтарына күп әҫәрҙәр яҙған [[Айвазовский Иван Константинович|И. Айвазовский]]&lt;nowiki/&gt;ҙың 62 картинаһы һаҡлана&lt;ref name=&quot;армянское&quot;&gt;[http://www.gallery.am/ru/Armenian/OilPainting/ Армянская живопись] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309010640/http://www.gallery.am/ru/Armenian/OilPainting |date=2018-03-09 }}&lt;/ref&gt;. Галереяның әрмән экспозицияһының билдәле өлөшө [[XIX быуат]]&lt;nowiki/&gt;та — [[XX быуат]] башында йәшәгән әрмән сәнғәте классиктары — В. Суренянц, С. Агаджанян, Е. Тадевосян, Ф. Терлемезян, Г. Башинджагян, М. Сарьян, А. Коджоян, А. Фетваджян һ. б. ижадына арнала.&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;160px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
File:Hovnatanyan.jpg|Успение Богородицы. О Овнатанян, XVIII быуат
File:Portrait of Natali Teumian (1830-40).jpg|А. Овнатанян, Туманян Натали портреты, 1830-1840 йылдар
File:Суренянц, «Попранная святыня», 1895.jpg|В. Суренянц, Попранная святыня, 1895 й.
File:П. Терлемезян. Гавит Санаинского монастыря, 1904.jpg|П. Терлемезян, Гавит Санаинского монастыря, 1904 й.
File:The Genius and the Crowd.jpg|Е. Татевосян, Гений һәм халыҡ төркөмө, 1919 й.
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;160px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
File:Picnic on the bank of the Kura (1860).jpg|С Нерсисян, Куралағы пикник, 1860 й.
File:By the Well. Hot Day, 1908.jpg|М. Сарьян, Ҡоҙоҡ эргәһендә, эҫе көн, 1908 й.
File:V. Makhokhyan. Ocean.jpg|В Махохян, Океан, 1918-1920 йылдар
File:Z. Zakarian. Still life. Art items.jpg|З. Закарян, Натюрморт. Художестволы әйберҙәр, 1900 й.
File:Fetvadjian Ani cathedral 1905.jpg|А. Фетваджян, Ани Кафедраль соборы, 1905 йыл
&lt;/gallery&gt;

== Көнбайыш Европа сәнғәте ==
Яҡынса 170 картина һаҡлана&lt;ref name=&quot;зарубежные&quot;&gt;[http://www.gallery.am/ru/Departments/foreignPainting/ Отдел зарубежной живописи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307054825/http://www.gallery.am/ru/Departments/foreignPainting/ |date=2012-03-07 }}&lt;/ref&gt;. Нигеҙҙә, төп дүрт — итальян, фламанд, голланд һәм француз коллекциялары, шулай уҡ испан, немец һ. б. һынлы сәнғәт мәктәптәре картиналары ла бар. [[XVI]]—[[XVII быуат]]&lt;nowiki/&gt;тарҙағы Европа графикаһы тупланмаһында 180-дән ашыу әҫәр иҫәпләнә&lt;ref&gt;[http://gallery.am/ru/European/Graphics/ Коллекция европейской графики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120235325/http://www.gallery.am/ru/European/Graphics |date=2012-01-20 }}&lt;/ref&gt;.

=== Итальян коллекцияһы ===
[[Файл:Tintoretto_Appolon_and_Mars.jpg|справа|мини|250x250пкс|[[Тинторетто]], «Аполлон һәм Пан» ]]
Музей тупланмаһында итальян сәнғәте [[XIV быуат]] әҫәрҙәре менән асыла&lt;ref&gt;{{книга|автор=Р. Дрампян.|часть=|заглавие=Государственная картинная галерея Армении|ссылка=|место=М.|издательство=Искусство|год=1982|страницы=198}}&lt;/ref&gt;. Боттичелли мөхитендәге билдәһеҙ рәссамдың «Рождество» картинаһы иғтибарға лайыҡ. Абруйлы Тинтореттоның «Аполлон и Пан» картинаһы — Юғары Яңырыу осороноң сағыу миҫалы. XVII йөҙ йыллыҡтың итальян портрет сәнғәте музей коллекцияһында Б. Строцциҙың «Никола Куччи портреты» һәм Болон мәктәбенең сағыу вәкиле Гверчиноның ике портреты менән кәүҙәләндерелә. Портрет жанрының иртә осорона Понтормо эше тура килә. Коллекция Библия сюжеттарына бик бай. Бында Я. Бассаноның «Рождение Христа и поклонение пастухов» (күптән түгел галерея Бассаноның тағы бер әҫәренә эйә була) һәм Л. Бассаноның «Добрый самарянин», Л. Джордано, П. Кортона, С. Риччи, Л. Синьорелли, П. Батони&lt;ref name=&quot;Дрампян,207&quot;&gt;{{книга|автор=Р. Дрампян.|часть=|заглавие=Государственная картинная галерея Армении|ссылка=|место=М.|издательство=Искусство|год=1982|страницы=207}}&lt;/ref&gt;, Л. Бернардино, П. Фаринати, Сассоферрато, А.Турки, Дж. Каведоненың Библия темаһына яҙған эшиәре ҡуйылған. Шулай уҡ Б. Гарофало&lt;ref&gt;{{книга|автор=Р. Дрампян.|часть=|заглавие=Государственная картинная галерея Армении|ссылка=|место=М.|издательство=Искусство|год=1982|страницы=200}}&lt;/ref&gt;, С. Конка, Э. Сирани һ.б. Богородица портреттары ла иғтибарға лайыҡ. и др. Пейзаж төшөрөүсе рәссамдарҙан музейҙа Ф. Дзуккарелли, Дж. Гизольфи һәм XVIII быуаттың билдәһеҙ оҫталарының картиналар тупланмаһы бар. Шул уҡ осорға дәүерҙең иң билдәле итальян оҫталарының береһе — Ф. Гвардиҙың «Дворик» картинаһы ҡарай.

Галерея тупланмаһында Дж. Тьеполо, Дж. Панини, [[Цуккаро, Федерико|Ф.]] Цуккаро, Я. Эмполи, Л. Камбьязо, С. делла Белла кеүек авторҙарҙың графика эштәре бар.&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;160px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
File:Pietro da Cortona. St. Mary, little Jesus and st. Katharina.jpg|П. Кортон, Богородица, бәләкәй Ғайса бәйғәмбәр һәм изге Катарина
File:Bernardo Strozzi. Portrait of Nikola Kuchi.jpg|Б. Строцци, Никола Куччт портреты
File:Jacopo Bassano. The birth of Jesus and adoration of the shepherds.jpg|Я. Бассано, Рождение Христа и поклонение пастухов
File:Guercino. Cleopatra.jpg|Гверчино, Клеопатра
File:Francesco Guardi. Yard.jpg|Ф. Гварди, Ихата
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;160px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
File:Sebastiano Conca. Godmother.jpg|С Конка, Богородица
File:Benvenuto Tisi. Madonna and Child.jpg|Гарофало, Сабый менән Мадонна
File:Luca Giordano. The good shepherd.jpg|Л. Джордано, Изге Пастырь
File:Bernardino Luini. St. Sebastian.jpg|Л. Бернардино, Изге Себастьян
File:Luca Signorelli. Children's massarce.jpg|Л. Синьорелли, Сабыйҙарҙы туҡмау
&lt;/gallery&gt;

=== Фламанд һәм голланд коллекцияһы ===
[[Файл:Anthony_van_Dyck._Descent_from_the_Cross.jpg|справа|мини|249x249пкс|А. В/ Дейк, «Тәренән төшөрөү»]]
1982 йыл мәғлүмәттәре буйынса галереяла 30-ға яҡын&lt;ref&gt;{{книга|автор=Р. Дрампян.|часть=|заглавие=Государственная картинная галерея Армении|ссылка=|место=М.|издательство=Искусство|год=1982|страницы=209}}&lt;/ref&gt; фламанд һәм 60 голланд&lt;ref&gt;{{книга|автор=Р. Дрампян.|часть=|заглавие=Государственная картинная галерея Армении|ссылка=|место=М.|издательство=Искусство|год=1982|страницы=217}}&lt;/ref&gt; һынлы сәнғәте әҫәре күргәҙмәгә ҡуйыла. Музей коллекцияһының Нидерландтарҙың голланд һәм фламанд һынлы сәнғәт мәктәбенең күпселек эштәре XVII быуатҡа ҡарай&lt;ref name=&quot;Европейская&quot;&gt;[http://www.gallery.am/ru/European/OilPainting/ Европейская коллекция] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180323155339/http://www.gallery.am/ru/European/OilPainting |date=2018-03-23 }}&lt;/ref&gt;.

Музей тупланмаһында фламанд һынлы сәнғәте беренсе дәрәжәле оҫталарҙың картиналары менән күрһәтелә. Улар араһында [[Питер Пауль Рубенс|П.]] [[Питер Пауль Рубенс|Рубенсты]]ң «Шествие Силена» һәм Ван Дейктың «Снятие с креста» эштәре бар. Г. Вербрюген менән Я Фейт натюрморттары ҡыҙыҡлы. Фламанд портреттары бер нисә картинанан ғибәрәт&lt;ref&gt;{{книга|автор=Р. Дрампян.|часть=|заглавие=Государственная картинная галерея Армении|ссылка=|место=М.|издательство=Искусство|год=1982|страницы=213}}&lt;/ref&gt;, шуларҙың иң күренеклеһе П. Пурбустың һәм [[XVII быуат]]тың билдәһеҙ оҫтаһының ҡатын-ҡыҙ портреты. Фламанд жанр һынлы сәнғәте Д. Тенерис-Кесенең ике рәсеме һ.б. аша кәүҙәләндерелә. Сағыштырмаса билдәһеҙ рәссам Я. Коссирстың «Фавн в гостях у крестьян» картинаһы тиңһеҙ реализм менән башҡарылған. Галереяла фламанд пейзажисы Й. Момперҙың «Горный пейзаж» тигән әҫәре бар.

Голланд коллекцияһы алтын быуаттың билдәле оҫталарының эштәрен тәшкил итә. Атап әйткәндә, жанр һынлы сәнғәте төрлө сағылышта К. Нештерҙың «Урок пения», П. Кодденың «Общество за столом», И. Дрохслоттың «Праздничный день», К. Дюсарттың «Игра в кегли» әҫәрҙәре, трактир мотивтарын һүрәтләгән картиналары һ.б. аша күрһәтелә. Х. Гольциустың «Война и мир» портрет композицияһы иғтибарға лайыҡ. К. Йостың «Рождение Христа» эше Библия сюжетына ҡарай. Шулай уҡ голланд пейзажсыларының һүрәттәре лә экспозицияға ҡуйыла, улар араһында Я. В. Гойендың «Вид Дордрехта» эше бигерәк тә әһәмиәтле. Шулай уҡ Л. бакхейзендың диңгеҙ пейзажы һәм А. Эвердингендың «Пейзаж со сломанным деревом» картинаһы ҡыҙыҡлы. «Итальчнлаштырылған пейзаж» тип аталған һәм Голландияла киң таралған алым Н. Берхем, К. Пуленьург, К. Дюжарден һәм Ф. Мушерон әҫәрҙәре аша күрһәтелә. Галереяла шулай уҡ голланд натбрморты оҫталары П. Клас, Я. Веникс һәм А. Бейерендың эштәре бар. Голланд портретын М. Стоммерҙың «Обменник» эше һәм К. нетшерҙың ҡатын-ҡыҙ портретында күрергә мөмкин. Һуғыш күренештәрен һүрәтләүсе жанрға Ф. Вауэрмандың «Война поляков против шведов», Э. Вельденың «Битва» композицияларын һ.б. индерергә була.

Галереяла А. Остаде, Я. Ливенс, Я. Ван дер Хейден, М. Хемскерк, Г. Схалкен, А. Дипенбек, А. Вельде, Я. Бот. һ. б. график эштәре һаҡлана.&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;160px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
File:Peter Paul Rubens. Silenus march.jpg|П. Рубенс, Шествие Силена
File:Joos de Momper. Mountain landscape.jpg|Й. Момпер, Тау пейзажы
File:Pieter Claesz. Still life.jpg|П. Клас, Натюрморт
File:David Teniers the Younger. Playing skittles.jpg|Д. Тенирс (Мл.), Кеглиҙа уйнаусылар
File:Jan van Goyen. Dordrecht.jpg|Я. В. Гойен, Дордрехт күренеше
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;160px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
File:Unknown holland painter. Portrait of woman.jpg|Билдәһеҙ рәссам, ҡатын-ҡыҙ портреты
File:Caspar Netscher. Singing lesson.jpg|К. Нетшер, Йыр дәресе
File:Esaias van de Velde. Battle.jpg|Э. Вельде, Һуғыш
File:Matthias Stom. Exchange.jpg|М. Стоммер, Обменник
File:Joos van Cleve. The birth of Christ.jpg|К. Йос, Христостың тыуыуы
&lt;/gallery&gt;

=== Француз коллекцияһы ===
Француз һынлы сәнғәте коллекцияһы галереяла көнбайыш һынлы сәнғәте өлгөләре араһында һан буйынса иң ҙуры&lt;ref name=&quot;Драмбян,225&quot;&gt;{{книга|автор=Р. Дрампян.|часть=|заглавие=Государственная картинная галерея Армении|ссылка=|место=М.|издательство=Искусство|год=1982|страницы=225}}&lt;/ref&gt;. Тупланма XVII быуат һүрәттәре менән асыла. Бында Францияның XVIII быуаттың «Ринальдо и Армида» әҫәре менән Ж. Фрагонар, «Голова девушки» картинаһы менән Ж.-Б. Грез кеүек һынлы сәнғәт оҫталары, шулай уҡ Ж.-М. Натье, Н. Ларжильер, Ф. Друэ, Ш. Ван Лоо, Ж. Куртуа һ .б. кеүек рәссамдар әҫәрҙәре ҡуйыла. Күптән түгел музейға рококо стилендә ижад итеүсе иң билдәле вәкилдәрҙең береһе булған Ф. Бушеның&lt;ref name=&quot;дар&quot;&gt;[http://www.tert.am/ru/news/2008/09/30/present/www.youtube.com/user/tertamarmenia/?sw Большой дар Национальной картинной галерее Армении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140819085258/http://www.tert.am/ru/news/2008/09/30/present/www.youtube.com/user/tertamarmenia/?sw |date=2014-08-19 }}&lt;/ref&gt; «Девушка с цветком»&lt;ref name=&quot;дар2&quot;&gt;[http://mincult.am/news-1-64-page-74.html Дар американо-армянского коллекционера Национальной галерее Армении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612142401/http://mincult.am/news-1-64-page-74.html |date=2018-06-12 }}{{ref-hy}}(арм.)&lt;/ref&gt; полотноһын бүләк итәләр. Н. Ланкреның «Итальянские комедианты» һәм Ф. Лемуандың «Спящее дитя и ангелы» эше лә шул уҡ стилгә ҡарай. Сентименталлек һәм классицизм стилендә Э. Виже-Лебрёндың портрет эштәрен күрергә мөмкин. Француз һынлы сәнғәтендә пейзаж жанрының үҫешен XVII быуаттан башлап күҙәтергә була. Г. Дюгеның эштәре ошо дәүергә ҡарай. XVIII йөҙ йыллыҡтың пейзаж жанры галереяла Ю. Роберҙың һәм К. Верненың өсәр картинаһы аша сағылдырыла. Француз сәнғәтендә реалистик традицияларҙы үҫтереүҙә барбизон мәктәбе ҙур урын алып тора. Уларҙың вәкилдәренән музейҙа Т. Руссоның «Сумерки в лесу» һүрәте, Диастың ике картинаһы, шулай уҡ Ф. Зимдың диңгеҙ пейзажы ҡуйылған. Галереяла XIX быуат француз реализмының билдәле вәкилдәренең береһе Г. Курбеның «Портрет девушкаи» картинаһы бар&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;&gt;{{Из БСЭ|заглавие=Ереванская картинная галерея|издание=3}}&lt;/ref&gt;. Ошо уҡ йөҙ йыллыҡҡа музей коллекцияһындағы О. Верне, А. Декан, Ж.-А. Гюдендың һ.б. әҫәрҙәре ҡарай. Яңы замандың француз һынлы сәнғәтен Э. Буден, Л. Анкетен, Б. Бюффе, А. Монтичелли картиналары аша күрергә була.

Галереяла А. Ватто&lt;ref&gt;{{книга|автор=Р. Дрампян.|часть=|заглавие=Государственная картинная галерея Армении|ссылка=|место=М.|издательство=Искусство|год=1982|страницы=228}}&lt;/ref&gt;, Ж. -Б. Грез, Ж. Белланж, Ж. Паскин, О. Роден һ.б. кеүек рәссамдарҙың график әҫәрҙәре, А. Канов һәм Э. Фальконе кеүек скульпторҙарҙың эштәре бар. &lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;160px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
File:Jean-Baptiste Greuze. Portrait of a girl.jpg|Ж.-Б. Грез, Ҡыҙ портреты
File:Gustave Courbet Portrait of a girl.jpg|Г. Курбе, Ҡыҙ портреты
File:Jean-Honoré Fragonard. Rinaldo and Armida.jpg|Ж. О. Фрагонар, Ринальдо менән Армида 
File:Nicolas Lancret. The italian actors.jpg|Н. Ланкре, Итальян комедианттары
File:Eugène Delacroix. The guest.jpg|Э. Делакруа, Ҡунаҡтар
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;160px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
File:Théodore Rousseau Dusk in a forest.jpg|Т. Руссо, Урманда эңер
File:Narcisse Virgilio Díaz. Landscape.jpg|Диас, Пейзаж
File:Eugène Boudin. Sea port.jpg|Э. Буден, Порт
File:Joseph Vernet. Sea view.jpg|К. Верне, Диңгеҙ пейзажы
File:Hubert Robert. Ancient temple, 1787.jpg|Ю. Робер, Антик ҡорам
&lt;/gallery&gt;

=== Испан, немец һ. б. ===
Испанһынлы сәнғәте галерея тупланмаһында бер нисә полотно аша күрһәтелә, улар араһында испан маньеризмының күренекле вәкилдәренең береһе Л. Моралестың «Снятие с креста» картинаһы бар. Музейҙа романтизм осоро һынлы сәнғәт оҫталарының иң сағыу ижадсыһы[[Франсиско Гойя| Ф. Гойя]]&lt;nowiki/&gt;ның «Быки» һәм романтик ориентализм лидерҙарының береһе М. Фортуниҙың «Чтение» картиналары һаҡлана. Шулай уҡ яңыраҡ галереяға С. Далиҙың д-рт график эше бүләк итеп тапшырыла&lt;ref&gt;[http://www.mir-dali.ru/news/nacionalnaya-galereya-armenii-poluchila-v-dar-raboti-dali.html Национальная картинная галерея Армении получила в дар работы Дали, Кандинского и Беллмера]&lt;/ref&gt;. Немец һынлы сәнғәте пейзаж төшөрөүселәр Я. Гаккерт, Г. Роос һ.б. полотнолары аша күрһәтелә. Музей коллекцияһында билдәле немец рәссамы [[Альбрехт Дюрер|А.]] [[Альбрехт Дюрер|Дюрер]]&lt;nowiki/&gt;ҙың 9 график әҫәре, гравюр Г. Бехамдың, «Христос перед народом», шулай уҡ XIX—XX быуат сигендәге ижад иткән рәссам Ф. Штуктың һ.б. картиналары бар. Испан һәм немец һынлы сәнғәт мәктәбе рәссамдарының эштәре тыш, музей Шфейцария рәссамдары А. Калам, Л. Робер, Д Ходовецкий, Я. Суходольский, Й. Андрееску, Ш. Димитреску һ.б. эштәренә эйә.

== Рус сәнғәте ==
230 һынлы сәнғәт өлгөһө ҡуйылған. Рус донъяуи сәнғәте галереяла XVIII быуат урталарынан башлана&lt;ref name=&quot;Дрампян,133&quot;&gt;{{книга|автор=Р. Дрампян.|часть=|заглавие=Государственная картинная галерея Армении|ссылка=|место=М.|издательство=Искусство|год=1982|страницы=133}}&lt;/ref&gt;. Музей тупланмаһында XVIII—XIX быуат башының һуңғы тиҫтә йылдары портреттары һәм скульптуралары, шул иҫәптән И. Аргунов, Д. Левицкий, Ф. Рокотов, В. Боровиковский, И. Матрос, Ф. Шубиндың эштәре бар&lt;ref name=&quot;Русская коллекция&quot;&gt;[http://www.gallery.am/ru/Russian/OilPainting/ Русская коллекция] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180210082050/http://www.gallery.am/ru/Russian/OilPainting |date=2018-02-10 }}&lt;/ref&gt;. Д. Левицкийҙәң өс портреты араһында уның билдәле эштәренең иң иртә яҙылғаны бар&lt;ref name=&quot;Дрампян,134&quot;&gt;{{книга|автор=Р. Дрампян.|часть=|заглавие=Государственная картинная галерея Армении|ссылка=|место=М.|издательство=Искусство|год=1982|страницы=135}}&lt;/ref&gt;. XVIII быуат рус пейзажы галереяла Ф. Матвеевтың һәм М. Ивановтың бер нисә картинаһы менән бирелгән. XIX быуаттың беренсе яртыһының рус һынлы сәнғәте О. Кипренский әҫәрҙәре, В. Тропининдың — 4, С. Щедриндың 3 полотноһы, К. Брюллов, П. Басин һ.б. эштәре ааш күрһәтелә. XIX быуаттың икенсе яртыһының академик йүнәлеше Г. Семирадский ижады аша бирелә. XIX быуаттың икенсе яртыһын С. Зарянко, И. Хруцкий, В. Серебряков һ.б. әҫәрҙәре кәүҙәләндерә. XIX—XX быуаттар сигендәге сәнғәт А. Бенуа, символик йүнәлеш оҫталары Б. Анисфельд, В. Борисов-Мусатов әҫәрҙәре, шулай уҡ рус авангарды эштәре менән сағылдырыла. Ошо осор коллекцияһы шедеврҙары араһында М. Шагалдың «Дача»һы һәм В. Кадринскийҙың 2 полотноһы бар. Музей тупланмаһында И. Шишкиндың — 5, И. Левитандың — 10, В. Суриков, [[И. Е. Репин|И. Репин]], В. Серов, А. Куинджи, В. Верещагин, К. Маковский, В. Поленов, М. Врубель, [[М. В. Нестеров|М. Нестеров]], К. Петров-Водкиндың һ.б. күп һанлы әҫәрҙәре бар. Музейҙа [[Иван Айвазовский|И. Айвазовский]]ҙың 60-тан ашыу картинаһы һаҡлана.&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;160px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
File:Sylvester Shchedrin. Balcony. In Sorrento.jpg|С. Щедрин, Балкон. Сорренто
File:Mikhail Nesterov. Three old men.jpg|М. Нестеров, Өс ҡарт
File: Konstantin Makovsky — Moving of the Prophet Muhammad's Sacred Carpet in Cairo (1875).jpg|К. Маковский, Перемещение ковра Мухаммеда из Мекки в Каир
File:I. Levitan. Autumn. Sunny Day.jpg|И. Левитан, Көҙ. Ҡояшлы көн
File:Ivan Shishkin. In the forest.jpg|И. Шишкин, Урманда
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;160px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
File:V. Serov. Portrait of M. N. Akimova.jpg|В. Серов, М. Н. Акимова портреты
File:Ilya Repin. The blonde woman (portrait of Tevashova).jpg|И. Репин, Тевяшова портреты
File:Karl Bryullov. Portrait of M. A. Bek.jpg|К. Брюллов, М. А. Бек портреты
File:V. Tropinin. Nail cutting woman.jpg|В. Тропинин, Ҡатын-ҡыҙ портреты
File:M. Shagal. Summer residence.jpg|М. Шагал, Дача
&lt;/gallery&gt;Музейаколлекцияһы даими рәүештә яңы экспозициялар менән тулыландырыла.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2|height=200}}

== Әҙәбиәт ==
* {{статья |автор = Р. Дрампян. |заглавие  = У истоков музея |ссылка =http://otkritka-reprodukzija.blogspot.com/2011/02/print-65-905-905-microsoftinternetexplo.html|ответственный =  |автор издания =  |издание = [[Наука и жизнь]] |тип  =  |место  = М. |издательство  =  |год = 1982 |том  =  |номер  = 4 |страницы  =116-122 }}
* {{книга |автор = Р. Дрампян. |часть =  |заглавие      = Государственная картинная галерея Армении |ссылка  =  |место  = М. |издательство  = Искусство |год= 1982}}
* {{книга  |заглавие      = Национальная галерея Армении (альбом)  |ссылка  =  |ответственный =  |место= Ер.  |год = 2008|страниц  = 314}}
* {{книга  |заглавие      = Нидерландская и Фламандская живопись XVI-XVIII веков в Национальной галерее Армении (каталог)
  |ссылка  =  |ответственный =  |место= Ер.  |год = 1999  |страниц  = 56 }}
* {{книга  |заглавие      = Голландская живопись XVII-XIX веков в Национальной галерее Армении (каталог)
  |ссылка  =  |ответственный =  |место= Ер.  |год = 2003 |страниц  =73}}
* {{статья |автор= В. Бадалян. |заглавие = Два полотна Джулио Карпиони в собрании Картинной галереи Армении. |ссылка   = http://hpj.asj-oa.am/4155/1/1984-4(239).pdf |издание  = Ист.-филол. журн  |год  = 1984 |номер = 4 |страницы = 239-242 }}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.gallery.am Официальный сайт галереи]
* [http://www.tert.am/ru/news/2008/09/30/present/www.youtube.com/user/tertamarmenia/?sw Большой дар Национальной картинной галерее Армении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140819085258/http://www.tert.am/ru/news/2008/09/30/present/www.youtube.com/user/tertamarmenia/?sw |date=2014-08-19 }}
* [http://mincult.am/news-1-64-page-74.html Дар американо-армянского коллекционера Национальной галерее Армении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612142401/http://mincult.am/news-1-64-page-74.html |date=2018-06-12 }}
* [http://www.tert.am/ru/news/2008/11/22/clock/?sw Достижения искусства и науки в сборнике часов Национальной галереи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115165039/http://www.tert.am/ru/news/2008/11/22/clock/?sw |date=2012-11-15 }}
* [http://www.panarmenian.net/rus/news/83228/ Национальная галерея Армения оборудована новейшей японской реставрационной техникой]
* [http://hetq.am/arm/articles/14295/anhetacats-qandakner-ochnchacats-nkarner-azgayin-patkerasrahum-qreakan-gortser-chen-harucvum.html Անհետացած քանդակներ, ոչնչացած նկարներ՝ Ազգային պատկերասրահում.] [http://hetq.am/arm/articles/14295/anhetacats-qandakner-ochnchacats-nkarner-azgayin-patkerasrahum-qreakan-gortser-chen-harucvum.html քրեական գործեր չեն հարուցվում]{{Ref-hy}}(әрм.)
* [http://hetq.am/arm/interviews/362/patkerasrahy-khosoxneri-berany-chi-el-pordzum-pakel-orovhetev-patkerasrahi-drnery-bolori-araj-bac-en.html Պատկերասրահը խոսողների բերանը չի էլ փորձում փակել, որովհետեւ պատկերասրահի դռները բոլորի առաջ բաց են]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Ref-hy}}(әрм.)
* [http://hetq.am/arm/articles/15071/hetq-breaks-story-police-promise-to-investigate-missing-art-from-national-gallery.html Անհետացած քանդակների գործով կզբաղվի քննչական բաժինը]{{Ref-hy}}(әрм.)
* [http://www.karenkarslyan.com/blog/2012/05/23/40/ Ֆիլմից հետո թեկուզ ջրհեղեղ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115012056/http://www.karenkarslyan.com/blog/2012/05/23/40/ |date=2012-11-15 }}{{Ref-hy}}(әрм.)

[[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]]</text>
      <sha1>8ztu0sxk94roe5hn1k4g3f5pkfj8ksc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Собханғол Килтәков</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138317</id>
    <revision>
      <id>1306849</id>
      <parentid>1126657</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T21:51:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5418" sha1="lei2v1aa0rono93kd9ollngs6rii3ua" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Собханғол Килтәков''' ([[1720 йыл]], Сүрәкәй (Нуғай) ауылы — [[4 февраль]] (17 февраль), [[1774 йыл]], [[Көңгөр]]) — Пугачёв етәкселегендәге [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]] ҡатнашыусыһы, 1774 йылдан баш күтәреүселәр полковнигы. [[Башҡорт]].

== Тормош һәм яу юлы ==
1720 йылда Сүрәкәй (Нуғай) ауылында тыуған. 1765 йылдан Рәсәй империяһы [[Себер юлы]] Түбәләҫ улусы старшинаһы.

1773 йылда уның командаһында 91 {{comment|хужалыҡ|двор}} һаналған.
1773 йылдың декабрь уртаһында үҙенең улусынан саҡырылған 25 башҡорттан торған командаһы менән атаман И. С. Кузнецов отрядына ҡушылған.
Ғәскәре менән 22 декабрҙә Һатҡы заводына, 24 декабрҙә — [[Златоуст]] заводына килә; Златоуст, Оло Ҡытау (Катав-Ивановск), Һатҡы заводтарында урындағы үҙидаралыҡ органдарын ойоштороуҙа ҡатнашҡан. Бердский баш күтәреү үҙәгенә пушка, ҡорал, һуғыш кәрәк-яраҡтары, аҡса оҙатҡан.

1774 йылдың ғинуар башында 50 яугиры менән Салауат отряды сафтарында [[Красноуфимск]]иҙы, 23-24 ғинуарҙа Көңгөрҙө алыуҙа ҡатнашҡан. [[Салауат Юлаев]] киткәндән һуң Сура Рәсүлев менән берлектә башҡорт-татар отрядына етәкселек иткән. Ғинуар һуңында, Cура Рәсүлев етәкселегендә башҡорт атлылары сигенгән саҡта, баш күтәреүселәр етәкселәре араһындағы конфликт арҡаһында, атаман М. Е. Мальцев ҡушыуы буйынса, атаман И. Н. Зарубиндың секретары И. И. Суконников уны ҡулға алған.

1774 йылдың 4 февралендә Пермь провинциаль канцелярияһында Собханғол Килтәковтан һорау алғандар. Язаларға дусар ителә һәм генерал-аншеф А. И. Бибиков ҡушыуы буйынса Көңгөрҙә аҫып үлтерелә.

Собханғол Килтәковтың һәләк булғанын ишетеп белгән Салауат Юлаев, 1775 йылдың 25 феврвалендә Йәшерен экспедицияның Мәскәү бүлексәһендә һәм 5 майында Өфө провинциаль канцелярияһында унан һорау алғанда, үҙ хәлен бер аҙ еңеләйтеү маҡсатынандыр, моғайын,
{{начало цитаты}}1774 йылдағы Красноуфимск ваҡиғаларына мине [[Собханғол Килтәков]] ылыҡтырҙы,{{конец цитаты}} тип яуаплылыҡты ситләштерергә тырышып ҡараған. Килтәковҡа полковник дәрәжәһен дә Себер юлында отряд туплаған И. Н. Грязнов бирҙе, тип белдергән Салауат Юлаев…&quot;&lt;ref&gt;Салауат Юлаев (энциклопедия). Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 2004 &lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
[[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|Крәҫтиәндәр һуғышы]] батыры [[Собханғол Килтәков]]тың ике ҡатынынан тыуған улдары — Арыҫлан(1743), Байғазы(1754), Күсәрбай(1768), Һөйәрғол (1774).

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Мөрсәлим]]
* [[Яңы Сүрәкәй]]
* [[Ҡыуаҡан]]
* [[Түбәләҫ]]

== Сығанаҡтар ==
* РГАДА, Ф.6, оп.1, д.627, ч.10, л.404, 405; ЦГИА РБ. Ф.1, оп.1, д.3376, л.47

== Әҙәбиәт ==
* Гвоздикова И. М. Салават Юлаев: Исследование документальных источников. Уфа, 2004.
* Салават Юлаев. Энциклопедия. Уфа, Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 2004, стр. 345.

== Һылтанмалар ==
* {{ИСДБ|страницы=522}} 522 б.
* [http://chel-portal.ru/enc/Subhankul_Kiltyakov Субханкул Килтяков] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Салауат районында тыуғандар]]
[[Категория:Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—1775) ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Көңгөрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:XVIII быуатта язаланғандар]]</text>
      <sha1>lei2v1aa0rono93kd9ollngs6rii3ua</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Федотов Владимир Валентинович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139351</id>
    <revision>
      <id>1306877</id>
      <parentid>1186257</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T11:30:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6849" sha1="s6oqmgph9e6vlbe3oqjfrpv9kfpl485" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Федотов Владимир Валентинович''' ([[12 июнь]] [[1966 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй ]] [[футбол]]сыһы, тренер.

== Биографияһы ==
Влади́мир Валенти́нович Федо́тов 1966 йылдың 12 июнендә Свердловск өлкәһенең [[Түбәнге Һырға районы]]ның Михайловск ҡалаһында тыуған.

== Карьераһы ==
Уйын карьераһының күп өлөшөн Свердловск/Екатеринбург &quot;Уралмаш&quot;ында үткәрә (һуңғы сезонда — &quot;Урал&quot;да), Юғары лигала клуб үткәргән биш миҙгел рәттән команданың төп уйынсыһы була. Юғары кимәлдәге һәм Саратовтың &quot;Сокол&quot;ы өсөн уйнағанда яҡшы уйынсы булыуын раҫлай.

Уйынсы карьераһын тамамлағандан һуң, «Урал»ға тренер эшенә күсә. Оҙаҡ йылдар Александр Побегалов менән бергә эшләй, Побегаловтың отставка һорап яҙған ғаризаһынан һуң баш тренер вазифаһын башҡара. 2009 йылдың 16 июленән 2010 йылдың май айына тиклем рәсми рәүештә Екатеринбург клубына етәкселек итә. Шунан һуң клубтың тренер-селексыһы була. 2011 йылдың 12 ғинуарынан «Металлург-Кузбасс» клубына етәкселек итә. Уны беренсе дивизионға сығара, артабан команданы турнирҙа ҡалдыра (15-се урын), ләкин клуб, финанс-ойоштороу проблемалары арҡаһында, класлығын түбәнәйтә. 2013 йылдың 16 июнендә клубтан китә&lt;ref&gt;[http://onedivision.ru/news/type-1/item-414894-vladimir-fedotov-ya-prinyal-reshenie-uyti Владимир Федотов: Я принял решение уйти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130909122208/http://onedivision.ru/news/type-1/item-414894-vladimir-fedotov-ya-prinyal-reshenie-uyti |date=2013-09-09 }}&lt;/ref&gt; 2015 йылдың беренсе яртыһында — [[Каменск-Уральский]]ҙың өлкә кимәлендә сығыш яһаған Синара һәүәҫкәр футбол клубының баш тренеры&lt;ref&gt;[http://k-ur.ru/novosti-v-kamenske-uralskom/sport/novyy-trener-sinary-iz-kamenska-uralskogo-nachal-s-krupnoy-pobedy/index.html Новый тренер «Синары» из Каменска-Уральского начал с крупной победы]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://kamenskuralsk.bezformata.ru/listnews/trenera-futbolnoj-sinari-iz-kamenska/34532617/ Владимир Федотов покинул пост главного тренера футбольной «Синары» из Каменска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170816233433/http://kamenskuralsk.bezformata.ru/listnews/trenera-futbolnoj-sinari-iz-kamenska/34532617/ |date=2017-08-16 }}&lt;/ref&gt;. 2015 йылдың 28 июненән 2017 йылдың 5 июненә тиклем «Газсы/Ырымбур» клубының тренер штабында, 14 августан Мәскәү &quot;Арарат&quot;ында эшләй&lt;ref&gt;[http://armfootball.com/rus/news/91385/trenerskiiy-shtab-moskovskogo-ararata-popolnil-vladimir-fedotov.html Тренерский штаб московского «Арарата» пополнил Владимир Федотов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905013056/http://armfootball.com/rus/news/91385/trenerskiiy-shtab-moskovskogo-ararata-popolnil-vladimir-fedotov.html |date=2018-09-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://life.ru/t/%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82/1034977/trienierskii_shtab_ararata__popolnil_trienier_iz_urala Тренерский штаб «Арарата» пополнил тренер из «Урала»]&lt;/ref&gt;. Ике көндән һуң клубтан китә&lt;ref&gt;[http://onedivision.ru/news/type-1/item-683374-eks-trener-ararata-vozglavit-klub-fnl Экс-тренер «Арарата» возглавит клуб ФНЛ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170817000057/http://onedivision.ru/news/type-1/item-683374-eks-trener-ararata-vozglavit-klub-fnl |date=2017-08-17 }}&lt;/ref&gt;. 17 августа «Ырымбур» футбол клубының баш тренеры итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[http://fcorenburg.ru/news/novosti-kluba/vladimir-fedotov-glavnyj-trener-fk-orenburg.html Владимир Федотов главный тренер ФК «Оренбург»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170817204420/http://fcorenburg.ru/news/novosti-kluba/vladimir-fedotov-glavnyj-trener-fk-orenburg.html |date=2017-08-17 }}&lt;/ref&gt;. «Ырымбур»ҙы 13-сө урындан (клуб 2017/2018 йыл беренселегенең һигеҙ турынан һуң биләгән урыны) беренсе урынға сығара, уны Премьер-лигаға индерә&lt;ref&gt;[http://vestirama.ru/sport/stati/fk-orenburg-vivat-130518.html ВИВАТ, «ОРЕНБУРГ»: НАША КОМАНДА ВЕРНУЛАСЬ В ФУТБОЛЬНУЮ ЭЛИТУ]&lt;/ref&gt;.

=== Ҡаҙаныштары ===

==== Уйынсы булараҡ ====

* Беренсе дивизион еңеүсеһе: 2000 ''(«Сокол»)''
* Интертот о Кубогы ярымфиналисы: 1996 ''(«Уралмаш»)''

==== Баш тренер булараҡ ====

* Икенсе дивизион еңеүсеһе («Восток» зонаһы): 2011/12 ''(«Металлург-Кузбасс»)''
* Футбол милли лигаһы Беренселеге еңеүсеһе: 2017/18 ''(«Ырымбур»)''

==== Тренер булараҡ ====

* Футбол милли лигаһы Беренселеге еңеүсеһе: 2015/16 ''(«Ырымбур»)''

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://fc-ural.ru/team/treners/fedotov/info.htm Профиль на официальном сайте ФК «Урал»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090715115418/http://fc-ural.ru/team/treners/fedotov/info.htm |date=2009-07-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20190916093016/http://footballfacts.ru/players/29312 Профиль на сайте ''FootballFacts.ru'']

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]]
[[Категория:СССР футболсылары]]</text>
      <sha1>s6oqmgph9e6vlbe3oqjfrpv9kfpl485</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Буянов Иван Фёдорович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142590</id>
    <revision>
      <id>1306828</id>
      <parentid>1299118</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T15:59:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографияһы */ өҫтәмә мәғлүмәт, аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1306828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5216" sha1="purwkwextxwdrsjeuwp5f1wxcg7ssmd" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Буянов Иван Фёдорович''' ([[15 сентябрь]] [[1926 йыл]] — [[21 июнь]] [[1976 йыл]]) — механизатор. 1951—1971 йылдарҙа [[Күгәрсен районы]] хужалыҡтары комбайнсыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971).

== Биографияһы ==
Иван Фёдорович Буянов 1926 йылдың 15 сентябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның Йылайыр кантоны&lt;ref&gt;Хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Күгәрсен районы&lt;/ref&gt; [[Арҙат]] ауылы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. [[Урыҫтар|Урыҫ]]. Башархив мәғлүмәттәре буйынса, 1926 йылдың 9 октябрендә тыуған, 1976 йылдың 30 апрелендә вафат булған&lt;ref&gt;file:///C:/Users/User/Favorites/Documents/%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8C%20-%202026.pdf&lt;/ref&gt;.

Мәктәптең 7 синыфын тамамлаған. Хеҙмәт эшмәкәрлеген тыуған ауылында ат ҡараусы булып башлай. 

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] тамамланғандан һуң Совет Армияһына саҡырыла.

1950—1951 йылдарҙа Мораҡ ауыл хужалығын механизация мәктәбендә уҡый, уны тамамлағандан һуң Күгәрсен машина-трактор станцияһында комбайнсы булып эшләй. [[1958 йыл]]дың июленән «Ҡыҙыл Октябрь» колхозы комбайнсыһы, [[1961 йыл]]дан Күгәрсен районы «Октябрьский» совхозы комбайнсыһы. 

[[1968 йыл]]да комбайнсы И. Ф. Буянов ун ике меңдән ашыу центнер ашлыҡ һуғып ала һәм Мәскәүҙә халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең (ВДНХ) көмөш миҙалына лайыҡ була. 

[[1969 йыл]]да Буянов Иван, ҡоролоҡ һөҙөмтәһендә баҫыуҙар күпкә ярлы булғанда, тағы ла яҡшыраҡ һөҙөмтәгә ирешә — ураҡ өҫтө мәлендә башҡа механизаторҙар менән бер үк тигеҙ шарттарҙа ете мең центнер иген һуғып ала.

1966—1970 йылдарҙа комбайнында план буйынса 1 500 га урынына 2 062 га майҙанда иген культуралары йыя һәм 18 750 центнер урынына 44 466 центнер иген һуғып ала, бынан тыш 496 га иген культуралары сабып ала. [[1970 йыл]]да 10 эш көнө эсендә 251 га иген культуралары йыйып ала һәм сифатлы эш итеп 4 980 центнер иген һуға. 

Башҡортостандың Күгәрсен районы Мәҡсүт ауылында йәшәй, шунда 1976 йылдың 21 июнендә вафат була, Мәҡсүт ауылы зыяратында ерләнгән.

Уңыш йыйыуҙағы юғары күрһәткестәре өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 8 апрелендәге Указы менән И. Ф. Буяновҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971)
* [[Ленин ордены]]
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы 

== Хәтер ==
[[Мәҡсүт (Күгәрсен районы)|Мәҡсүт]] ауылының бер урамы И. Ф. Буянов хөрмәтенә аталған. 

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|81180}}{{V|11|09|2022}}
* {{warheroes|id=11984|star = Labor|author=Николай Уфаркин, Сергей Каргапольцев|accessdate=2016-07-08}}
* [http://kugarchi.ru/face/196-i.f.bujanov.html И. Ф. Буянов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170116163504/http://kugarchi.ru/face/196-i.f.bujanov.html |date=2017-01-16 }}

[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:15 сентябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1926 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Күгәрсен районында тыуғандар]]
[[Категория:21 июндә вафат булғандар]]
[[Категория:1976 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Күгәрсен районында вафат булғандар]]</text>
      <sha1>purwkwextxwdrsjeuwp5f1wxcg7ssmd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ситдиҡова Флүрә Булат ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144161</id>
    <revision>
      <id>1306845</id>
      <parentid>1180926</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T21:16:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6567" sha1="houte40lbqatov8m29g6j12fmc32c85" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ситдиҡова Флүрә Булат ҡыҙы''' ([[1 декабрь]] [[1958 йыл]]) — музыкант-скрипкасы, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Сәнғәт фәндәре кандидаты (2012), профессор (2012). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның мәғариф өлкәһенең почётлы хеҙмәткәре (2017), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2009).

== Биографияһы ==
Флүрә Булат ҡыҙы Ситдиҡова [[БАССР]]-ҙың (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның) [[Октябрьский]] ҡалаһында 1958 йылдың 1 декабрендә тыуған.

[[1983 йыл]]да [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]]н тамамлаған.

[[1987 йыл]]да Ҡаҙан консерваторияһында ассистентура-стажировка үткән.

1983—85 һәм [[1987 йыл]]дарҙан -  концертмейстер.

[[1992 йыл]]дан уҡыта башлай, [[2001 йыл]]дан Өфө дәүләт сәнғәт институтының ҡыллы инструменттар кафедраһы мөдире. 

Бер үк ваҡытта [[Өфө ҡалаһы]]нда [[1982]]-[[1992 йыл]]дарҙа &quot;Башҡортостан&quot; камера оркестры артисы. 1992-93 — &quot;Башҡортостан солистары&quot; ансамблендә, 1996-98 — Боронғо музыка ансамблендә эшләй, [[2000 йыл]]дан Өфө дәүләт сәнғәт институтының  ҡыллы квартетында, [[2012 йыл]]дан — “Пьяццолла‑трио” ансамблендә ҡатнаша. 

Уның репертуарында сит ил камера музыкаһы (И.С.Бах, Л.Бетховен, И.Брамс, К.Дебюсси, Р.Шуман һәм башҡалар), башҡорт композиторҙары әҫәрҙәре (Р. Х. Ғәзизов,Н. Ә.Дауытов, Х. Ш. Заимов, З. Ғ. Исмәғилев, Н.Г.Сабитов, С.Ғ. Шаһиәхмәтов  һ. б.) була. 

Рәсәй буйлап гастролдәрҙә йөрөй.

25 фәнни һәм уҡытыу-методика буйынса хеҙмәттәр авторы &lt;ref&gt;[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/19048-%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D1%84%D0%BB%D1%8E%D1%80%D0%B0-%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0.html Башкирская энциклопедия — СИТДИКОВА Флюра Булатовна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224060650/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/19048-%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D1%84%D0%BB%D1%8E%D1%80%D0%B0-%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0.html |date=2019-12-24 }}&lt;/ref&gt;

== Ижади ҡаҙаныштары ==
*Төбәк йәш музыканттар конкурсы лауреаты (Өфө, 1976).
*Халыҡ-ара “ХХI быуат сәнғәте” конкурсы лауреаты (Киев, 2004)
*Халыҡ-ара симфоник һәм  камера музыкаһы фестивале дипломанты(2005)
*Халыҡ-ара классик музыка фестивале лауреаты (Испания, 2008)
*“Талант ҡанаттарында”  конкурс‑фестиваляе дипломанты (2014)
*Республика аккомпаниаторлыҡ сәнғәте фестивале дипломанты (2016)

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре==
* Рәсәй Федерацияһы мәғариф өлкәһенең почётлы хеҙмәткәре (2017) 
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2009).
* «Русское исполнительское искусств» Фонды премияһы лауреаты

== Ғилми әҫәре ==
*Скрипичный текст в сольных и ансамблевых сочинениях западноевропейского барокко. Уфа, 2015 (соавт.).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/19048-%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D1%84%D0%BB%D1%8E%D1%80%D0%B0-%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0.html Башкирская энциклопедия — СИТДИКОВА Флюра Булатовна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224060650/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/19048-%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D1%84%D0%BB%D1%8E%D1%80%D0%B0-%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0.html |date=2019-12-24 }}{{ref-ru}} 

== Һылтанмалар ==
* [http://ufaart.ru/employees-list/sitdikova-flyura-bulatovna Уфимский государственный институт искусств имени Загира Исмагилова. СИТДИКОВА Флюра Булатовна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422101639/https://ufaart.ru/employees-list/sitdikova-flyura-bulatovna |date=2021-04-22 }}
* [http://ukiik.ru/31-10-2017-prepodavateli-obrazovatelnyx-uchrezhdenij-kultury-i-iskusstva-prodemonstrirovali-svoyo-masterstvo/ Преподаватели образовательных учреждений культуры и искусства продемонстрировали своё мастерство] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://kulturaufa.ru/odbor/news/?ELEMENT_ID=7425 Управление по культуре и искусству Администрации городского округа город Уфа Республики Башкортостан. В Уфе прошел V Открытый региональный конкурс юных музыкантов им. М.Г. Файна]{{Недоступная ссылка|date=October 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}


[[Категория:Сәнғәт]]
[[Категория:Музыка]]
.</text>
      <sha1>houte40lbqatov8m29g6j12fmc32c85</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Салехард</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147407</id>
    <revision>
      <id>1306838</id>
      <parentid>1151636</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T18:05:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21400" sha1="tl778h7j0m8iy83ha5vq0pnk481fj6n" xml:space="preserve">{{НП+Россия|статус=Город|русское название=Салехард|оригинальное название=[[Ненецкий язык|нен.]]: Саля'  хард|изображение=Salehardtown1.jpg|описание изображения=Национальная библиотека [[Ямало-Ненецкий автономный округ|Ямало-Ненецкого автономного округа]]|герб=Coat_of_Arms_of_Salekhard_(Yamal_Nenetsia).png|описание герба=Герб Салехарда|флаг=Flag of Salekhard (Yamal Nenetsia).svg|описание флага=Флаг Салехарда|lat_deg=66|lat_min=32|lat_sec=|lon_deg=66|lon_min=38|lon_sec=|CoordAddon=type:city(40300)_region:RU|CoordScale=|регион=Ямало-Ненецкий автономный округ|регион в таблице=Ямало-Ненецкий автономный округ|вид района=Городской округ|район=город Салехард|район в таблице=Салехард (городской округ){{!}}город Салехард|вид поселения=|поселение=|поселение в таблице=|B в регион=нет|C в регион=нет|внутреннее деление=|глава=И. Л. Кононенко|дата основания=1595|первое упоминание=|прежние имена={{НП-ПН|1933|Обдорск}}|статус с=1938|площадь=84,50|высота центра НП=15|население={{ Население | Салехард | тс }}|год переписи={{ Население | Салехард | г }}|плотность={{ #expr: ({{ Население | Салехард | ч }} / 84.50 round 2) }}|агломерация=|национальный состав=русские, татары, ханты, ненцы, коми|конфессиональный состав=|этнохороним=салеха́рдцы, салеха́рдец|почтовый индекс=629000|почтовые индексы=|телефонный код=34922|цифровой идентификатор=71171|категория в Commons=Salekhard|сайт=http://www.salekhard.org/}}
'''Салехард''' ({{Lang-yrk|Саля' хард}} «морононда ултырған»,{{Lang-kca|Пуӆңават}} 1933 йылға тиклем — '''Обдорск''') — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙәге ҡала,]] [[Ямал-Ненец автономиялы округы|Ямал-Ненец автономиялы округтың административ үҙәге]], Рәсәй Федерацияһы субъекттарының, халыҡ һаны буйынса ла, сәнәғәт потенциалы буйынса ла төбәктәге башҡа ҡалаларҙан ҡалышҡан күп булмаған административ үҙәктәренең береһе, округта ([[Яңы Уренгой]] һәм [[Ноябрьск|Ноябрьск ҡалаларынан ҡала]]) күләме буйынса өсөнсө ҡала&lt;ref&gt;4. рәсәй федерацияһы субъекттары буйынса тораҡ пункттар бөтәһе эре төбәктең административ үҙәге булып тора. Был вологда өлкәһе ([[Череповец]] күберәк [[Вологда]]), Ханты-манси автономиялы округы ([[Сургут|Сорғот]], [[Нижневартовск]] , [[Нефтеюганск]] күберәк [[Ханты-Мансийск]]), [[Ямало-Ненецкий автономный округ|Ямал-Ненец автономиялы округы]] ([[Новый Уренгой|яңы уренгой]] һәм [[Ноябрьск]] күберәк Салехард) Республикаһы, [[Ингушетия]] (ҡала [[Назрань]], [[Сунжа (город)|Сунжа]], [[Малгобек]] һәм [[Карабулак (Ингушетия)|Карабулак]] күберәк республикаһы баш — [[Магас]], 2015 йылда ул халыҡ 5481 кеше тәшкил итә).&lt;/ref&gt;. Ҡала көнө сентябрҙең икенсе йәкшәмбеһенә билдәләнгән.

== Географияһы ==
Ҡала [[Көнбайыш Себер тигеҙлеге|Көнбайыш-Себер тигеҙлегенең]] Полуй ҡалҡыулығында, Полуй йылғаһы [[Обь]] йылғаһына ҡойған ерҙә, [[Мәскәү]]ҙән 2436 км алыҫлыҡта урынлашҡан. [[Ямал-Ненец автономиялы округы|Ямал-Ненец автономиялы округтың]] Поляр Уралға иң яҡын һәм донъялағы туранан-тура [[Поляр түңәрәк|Поляр түңәрәгендә]] урынлашҡан берҙән-бер ҡалаһы булып тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://togeo.ru/main/salehard/gorod-na-polyarnom-kruge.html|title=Город на Полярном круге|author=Всеволод Липатов|date=2011-04-26|publisher=}}&lt;/ref&gt;. Яҡындағы тимер юл станцияһы — Лабытнанги — Салехардтан 16 км алыҫлыҡта, Обь йылғаһының ҡаршы ярында урынлашҡан.

; Сәғәт бүлкәте

{| id=&quot;147&quot;
|[[Файл:Map_of_Russia_-_Yekaterinburg_time_zone.svg|слева|75x75пкс|МСК+2 ([[Екатеринбург ваҡыты]])]]
Салехард МСК+2 [[сәғәт зонаһы]]нда урынлашҡан ([[Екатеринбургское время|Екатеринбург ваҡыты]]). [[Всемирное координированное время|UTC]] ҡарата [[Время в России|ҡулланыу ваҡытының]] күсеүе +5:00&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;und&quot;&gt;[http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_114656/b2707989c276b5a188e63bc41e7bcbcc18723de8/ Федеральный закон от 03.06.2011 N 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;hidden-ref&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;''' &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на неопределённом языке&quot;&gt;(неопр.)&lt;/span&gt;'''&lt;/span&gt; (3 июня 2011).&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.
|}
Ҡулланыу ваҡытына һәм географик [[Оҙонлоҡ (координат)|оҙонлоҡҡа]] ярашлы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dateandtime.info/ru/city.php?id=1493197|title=Время в Салехарде, Ямало-Ненецкий автономный округ, Россия. Сколько сейчас времени в Салехарде|publisher=dateandtime.info}}&lt;/ref&gt; Салехардта көн үҙәге 12:34 сәғәттә.

== Климаты ==
Ҡала субарктик һәм уртаса климат бүлкәттәре сигендә урынлашҡан. Суммар ҡояш радиацияһы 74 ккал/см2. Изотерма ғинуарҙа −23,2&amp;nbsp;°C, июлдә +14,8&amp;nbsp;°C. Йыллыҡ яуым-төшөм 450 мм-ҙан 500 мм-ға тиклем тәшкил итә, өҫтәүенә яуым-төшөмдөң йыллыҡ нормаһының 44 % -ы июль-август айҙарында яуа. Тотороҡло һалҡындар торған һәм ҡар ҡатламы ятҡан көндәр һаны — йылына 200-гә тиклем.
Салехардта донъялағы иң төньяҡ пляждарҙың береһе урынлашҡан, ул рәсми рәүештә теркәлмәгән, ә ҡала халҡының йәйге эҫе көндәрҙә ял итеү урыны ғына булып тора.
&lt;div style=&quot;width:80%&quot;&gt;
{{Климат города
|Город_род=Салехарда
|Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/23330.htm Погода и климат]
| Янв_ср=-23.2 | Янв_ср_осад=22
| Фев_ср=-22.9 | Фев_ср_осад=20
| Мар_ср=-14.9   | Мар_ср_осад=21
| Апр_ср=-9.1  | Апр_ср_осад=26
| Май_ср=-0.5| Май_ср_осад=36
| Июн_ср=9.5| Июн_ср_осад=51
| Июл_ср=14.8 | Июл_ср_осад=64
| Авг_ср=11.4| Авг_ср_осад=69
| Сен_ср=5.3 | Сен_ср_осад=40
| Окт_ср=-3  | Окт_ср_осад=45
| Ноя_ср=-15.3| Ноя_ср_осад=29
| Дек_ср=-20.6 |Дек_ср_осад=27
| Год_ср=-5.7| Год_ср_осад=450
| Янв_а_мин=-51.9| Янв_а_макс=3.5
| Фев_а_мин=-53.7 | Фев_а_макс=1.9
| Мар_а_мин=-47.4  | Мар_а_макс=7.3
| Апр_а_мин=-38.7  | Апр_а_макс=15.5
| Май_а_мин=-30.8| Май_а_макс=24.5
| Июн_а_мин=-11| Июн_а_макс=31.6
| Июл_а_мин=-1  | Июл_а_макс=32.9
| Авг_а_мин=-5.5   | Авг_а_макс=29.9
| Сен_а_мин=-9.6  | Сен_а_макс=24.8
| Окт_а_мин=-35.7 | Окт_а_макс=18.2
| Ноя_а_мин=-47.1| Ноя_а_макс=7
| Дек_а_мин=-51.5| Дек_а_макс=4.1
| Год_а_мин=-53.7| Год_а_макс=32.9
| Янв_ср_мин=-27.8
| Фев_ср_мин=-27.4
| Мар_ср_мин=-19.9
| Апр_ср_мин=-14
| Май_ср_мин=-4.2
| Июн_ср_мин=5.2
| Июл_ср_мин=10
| Авг_ср_мин=7.3
| Сен_ср_мин=2.2
| Окт_ср_мин=-6
| Ноя_ср_мин=-19.5
| Дек_ср_мин=-25.1
| Год_ср_мин=-9.9
| Янв_ср_макс=-18.8
| Фев_ср_макс=-18.5
| Мар_ср_макс=-9.9
| Апр_ср_макс=-4
| Май_ср_макс=3.7
| Июн_ср_макс=14.3
| Июл_ср_макс=19.7
| Авг_ср_макс=15.7
| Сен_ср_макс=8.8
| Окт_ср_макс=-0.2
| Ноя_ср_макс=-11.3
| Дек_ср_макс=-16.2
| Год_ср_макс=-1.4
|}}
&lt;/div&gt;
Салехардта поляр көн бер ай, 7 июндән 7 июлгә тиклема, йылына 31 тәүлек күҙәтелә, ҡояштың  өҫкө сите горизонт аҫтына төшмәй. Ҡояш -18 градустан түбән төшмәгән ярым ҡараңғы төндәр 4 апрелдән 9 сентябргә тиклем, йылына 159 тәүлек дауам итә. Тулы булмаған төндәр ярашлы рәүештә поляр көндән 64 тәүлек алда һәм һуңыраҡ  башлана һәм тамамлана. Ҡалала поляр төн юҡ.

== Халҡы ==
{{Население|Салехард}}{{население|Салехард|график}}{{Численность городов России}}

2018 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны буйынса ҡала Рәсәй Федерацияһының 1113 ҡалаһынан  328-се урында тора.

; Милли составы

2010 йылдағы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://yamalstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/yamalstat/resources/593234804fe77fe9be05ffd8c740ec4f/8_НАСЕЛЕНИЕ+ПО+НАЦИОНАЛЬНОСТИ+И+ВЛАДЕНИЮ+РУССКИМ+ЯЗЫКОМ+ПО+МО.pdf|title=ВПН том 4. Таблица 4. Население по национальности и владению русским языком по муниципальным образованиям Ямало-Ненецкого автономного округа}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161213134808/http://yamalstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/yamalstat/resources/593234804fe77fe9be05ffd8c740ec4f/8_%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%95+%D0%9F%D0%9E+%D0%9D%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%98+%D0%98+%D0%92%D0%9B%D0%90%D0%94%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%AE+%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%9C+%D0%AF%D0%97%D0%AB%D0%9A%D0%9E%D0%9C+%D0%9F%D0%9E+%D0%9C%D0%9E.pdf |date=2016-12-13 }}&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;standard&quot; style=&quot;width 70em; max-width 70%;&quot;
 | style=&quot;text-align:center&quot; |'''Милләте'''
 |Һаны (кеше)
 |Процент нисбәте
 |-
 |[[Урыҫтар]]
 | style=&quot;text-align:center&quot; |26 252
 | style=&quot;text-align:center&quot; |61,27%
 |-
 |[[Татарҙар]]
 | style=&quot;text-align:center&quot; |3 641 
 | style=&quot;text-align:center&quot; |8,50%
 |-
 |[[Украиндар]]
 | style=&quot;text-align:center&quot; |2 484 
 | style=&quot;text-align:center&quot; |5,80%
 |-
 |Ханттар
 | style=&quot;text-align:center&quot; |1 320 
 | style=&quot;text-align:center&quot; |3,08%
 |-
 |Ненецтар
 | style=&quot;text-align:center&quot; |1 211 
 | style=&quot;text-align:center&quot; |2,83%
 |-
 |Коми-зыряндар
 | style=&quot;text-align:center&quot; |1 098
 | style=&quot;text-align:center&quot; |2,56 %
 |-
 |Ҡырғыҙҙар
 | style=&quot;text-align:center&quot; |410
 | style=&quot;text-align:center&quot; |0,96%
 |-
 |[[Немецтар|Немец]]тар
 | style=&quot;text-align:center&quot; |357
 | style=&quot;text-align:center&quot; |0,83%
 |-
 |[[Белорустар]]тар
 | style=&quot;text-align:center&quot; |316
 | style=&quot;text-align:center&quot; |0,74%
 |- 
 |Ҡумыҡтар
 | style=&quot;text-align:center&quot; |279
 | style=&quot;text-align:center&quot; |0,65%
 |-
 |[[Сыуаштар]]
 | style=&quot;text-align:center&quot; |258
 | style=&quot;text-align:center&quot; |0,60 %
 |-
 |[[Башҡорттар]]
 | style=&quot;text-align:center&quot; |247
 | style=&quot;text-align:center&quot; |0,58%
 |-
 |Башҡалар
 | style=&quot;text-align:center&quot; |2 491
 | style=&quot;text-align:center&quot; |5,81%
 |-
 |Күрһәтмәгәндәр
 | style=&quot;text-align:center&quot; |2 481 
 | style=&quot;text-align:center&quot; |5,79%
 |-
 |Барыһы
 | style=&quot;text-align:center&quot; |42 845 
 | style=&quot;text-align:center&quot; |100,00%
 |}

== Сәнәғәте ==

* «Салехардагро»
* ООО «Салехард комбинаты» (балыҡ консерваһы заводы)
* ПАО «Ямалзолото»
* ЯСЙ «Салехард йылға порты»
* ЗАО «Ямалфлот»

== Транспорты ==
[[Файл:Аэровокзал_Салехард.jpg|мини|354x354пкс|Аэровокзал Интерьер]]
Ҡала Лабытнанги ҡалаһы менән Обь йылғаһы аша борам (йәй көнө) һәм боҙҙан юл (ҡыш көнө) менән бәйләнгән.

1949—1953 йылдарҙа Салехард Трансполяр магистрале төҙөлөшөнөң төп база пункттарының береһе була (башлыса [[Яңы Уренгой|Яңы Уренгойға тиклемге, шулай]] Надым аша үткән, эшләмәүсе тимер юл тармағы).

Шулай уҡ ҡалала йылға порты ([[Ханты-Мансийск|Ханты-Манси]], [[Омск]] һәм Объ ҡултығы ярындағы ҡасабалар араһындағы пассажирҙар бәйләнеше) һәм аэропорт бар.

Салехард — Надым автомобиль юлын төҙөү алып барыла , өҫтәүенә, уның баш Салехард — Аксарка участкаһы төҙөлгән дә инде.

«Сәнәғәт Урал — поляр Урал» проекты сиктәрендә Салехард — Надым һәм Полуночная — Объ — Салехард тимер юлын төҙөү планлаштырыла. Уларҙың беренсеһен, Салехард — Надым тимер юлын төҙөү 2010 йылдың декабрендә башлау планлаштырыла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=321815&amp;cid=17|title=Железную дорогу &quot;Салехард-Надым&quot; начнут строить раньше намеченных сроков|author=|date=|publisher=|accessdate=2017-11-13}}&lt;/ref&gt; .

Салехардтың автобус системаһында 5 муниципаль маршрут иҫәпләнә, уны урындағы АТП хеҙмәтләндерә. ЛиАЗ-5256, МАЗ-103, МАЗ-206 һәм ПАЗ-32053/54.

== Киң мәғлүмәт саралары ==
* &quot;Төньяҡ-пресс&quot;мәғлүмәт агентлығы
* '''«Тәҡдим ителә. Салехард» реклама-мәғлүмәт гәзите'''
* Gp-yamal.ru
* «Полярный Круг» гәзите
* «Красный Север» ижтимағи-сәйәси гәзите
* «Ямал» ДТРК-һы
* «Северный ветер» телерадиокомпанияһы
* ГУП ОГТРК «Ямал-Регион»

=== Радиостанциялар ===
* 100,6 МГц — Рәсәй Радиоһы
* 101,3 МГц — Радио «Радио»
* 101,8 МГц — Европа Плюс
* 103,3 МГц — [Русское радио]
* 103,8 МГц — [Дорожное радио]
* 105,8 МГц — Радио 7
* 106,3 МГц — Радио ШАНСОН
* 106,8 МГц — Радио Ямал

=== Интернет ===
2014 йылдың 15 апрелендә «Ростелеком» Төньяҡ оптик ағымының һуңғы һигеҙенсене тамамлаған участкаһын — Надым-Салехардты файҙаланыуға тапшыра. Төньяҡ оптик ағымы— был Екатеринбургтан Ханты-Мансийск, Сорғот, Ноябрьск һәм Яңы Уренгой аша Салехардҡа тиклем 3,5 мең километрға һуҙылған магистраль элемтә линияһы.

== Белем биреү ==
* Поляр Ямал агро- иҡтисад техникумы
* Ямал күп профилле колледжы
* Обдорск гимназияһы
* Советтар Союзы Геройы И. В. Корольков исемендәге урта дөйөм белем биреү мәктәбе № 1
* Урта дөйөм белем биреү мәктәбе № 2
* Урта дөйөм белем биреү мәктәбе № 3
* Урта дөйөм белем биреү мәктәбе № 4
* Урта дөйөм белем биреү мәктәбе № 6

== Мәҙәниәт ==
. И. С. Шемановский исемендәге Ямал-ненец округы музей-күргәҙмә комплексы. Музей-күргәҙмә комплексында крайҙы өйрәнеү музейы, күргәҙмә үҙәге һәм ғилми китапхана, шулай уҡ экспонаттар һаҡлағыстар урынлашҡан. Комплекстың филиалы — билдәле ненец яҙыусыһы  В. Лапцуйҙың музей-фатиры бар&lt;ref name=&quot;Шемановского-состав комплекса&quot;&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt;.

[[Ямал-Ненец автономиялы округы|Ямал-Ненец автономиялы округ]]ының дәүләт бюджет мәҙәниәт учреждениеһы «Округтың һөнәри йорто».

== Туғанлашҡан ҡалалар ==
* {{Флаг России}} [[Аҙау]]

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Северный широтный ход
* Трансполярная магистраль
* Салехардский мост

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное деление Тюменской области (XVII—XX вв.). Тюмень, 2003. 304 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-87591-025-9&lt;/nowiki&gt;
* ''Герасимов В. Н.'' Обдорск: исторический очерк. Тюмень, 1909. 90 с.
* Дудников Н. Ф.&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; Мятежный Обдорск: (Повесть, рассказы, публицистика). М.: Изд-во МГАП Мир книги, 1995. 267 с.
* ''Омельчук А.'' Салехард. Свердловск, 1978.

== Топографик картаһы ==
* {{Карта|Q-42-XIII,XIV}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://www.salekhard.org/ Официальный сайт муниципального образования город Салехард] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200924132933/https://salekhard.org/ |date=2020-09-24 }}
* [https://web.archive.org/web/20190331101846/http://www.r89.ru/ Информационный сайт города Салехард]
* [http://heraldicum.ru/russia/subjects/towns/salehard.htm Описание герба Салехарда]
* [http://www.r89.ru/fav/ Достопримечательности и объекты культуры Салехарда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190317200454/http://www.r89.ru/fav/ |date=2019-03-17 }}
* [https://web.archive.org/web/20100810024417/http://www.siberianway.ru/salekhard/index.html Салехард. Страницы истории.]
* [http://salehard.info Информационный портал города Салехард]

[[Категория:XVI быуатта нигеҙләнгән ҡалалар]]
[[Категория:Рәсәй субъекттары баш ҡалалары]]
[[Категория:Обь буйындағы ҡалалар]]</text>
      <sha1>tl778h7j0m8iy83ha5vq0pnk481fj6n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тоҙ-Аҡкүл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149112</id>
    <revision>
      <id>1306863</id>
      <parentid>1296196</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T05:54:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7106" sha1="swhtistuj113v6bzr8f8fnq3c8ue6k7" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Тоҙ-Аҡкүл''' {{lang-ru|Таузаткуль}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Уйылға районы]]ндағы күл.

== Географияһы ==
[[Силәбе өлкәһе]]нең [[Уйылға районы]]нда, Оло Шумаков ауылынан 3 км көньяҡтараҡ урынлашҡан.

Координаттары:  54°25'55&quot;N  61°53'23&quot;E &lt;ref&gt;[https://wikimapia.org/13816652/ru/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%A2%D0%B0%D1%83%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C Озеро Таузаткуль]&lt;/ref&gt;

== Тасуирламаһы ==

Силәбе өлкәһенең иң тоҙло күлдәренең береһе&lt;ref name=&quot;Край голубых озёр&quot;&gt;[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/tourism/articles/kray_golubyh_ozyor/ Край голубых озёр]&lt;/ref&gt;

Күл соҡоро - &quot;һауыты&quot; - һыу йыуып барлыҡҡа килгән.

Һыу көҙгөһө майҙаны 14,5 км²; иң тәрән урыны 0,45 метр, уртасаһы - 0,28 м; һыу массаһы күләме - 4 млн м³. Һыуйыйғыс майҙаны - 159 км².

Ярҙары һөҙәк, төньяҡ өлөшө - һаҙлыҡлы. Төбө тигеҙ, ләмле.

Тоҙ-Аҡкүлдең һыуы аҡмай, бик ҡаты. Тоҙ-Аҡкүл һыуы ныҡ минераллашҡан (120—200 г/л), тоҙ ултырмалары күп. Шул арҡала һыуы ла ағарып күренә, әммә үтәҙек. Яуым-төшөмдән туйына&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/tauzatkul Озеро Таузаткуль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190325102119/http://chel-portal.ru/enc/tauzatkul |date=2019-03-25 }}&lt;/ref&gt;.

=== Ҡулланылышы ===

Һыуы хужалыҡ маҡсаттарында ҡулланылмай. Әммә Тоҙ-Аҡкүл шифалы минераль батҡағы менән дан тота, тип яҙа Силәбе өлкәһе сайттары &lt;ref name=&quot;Край голубых озёр&quot;/&gt;

== Флораһы һәм фаунаһы ==

Күл урман-дала үҫемлектәре менән уратылған. Ныҡ тоҙло булыуы арҡаһында һыуында үҫемлектәре юҡ.

Ихтиофауна йәһәтенән, Төмән ғилми тикшеренеүселәренең мәғлүмәттәре иғтибарға лайыҡ. Улар 2010 йылда Урал һәм Көнбайыш Себер күлдәрендә ҡыҫала кеүектәрҙе өйрәнгәндәр һәм Тоҙ-Аҡкүлде лә күҙәткәндәр. Йыл ныҡ ҡоро килеүе һөҙөмтәһендә күл ныҡ һайыҡҡан һәм тоҙ концентрацияһы артҡан. Һөҙөмтәһен ғалимдар&quot;Экология&quot; журналында баҫып сығарған: Тоҙ-Аҡкүлдәге ҡыҫала һымаҡтарҙың башҡа күлдәргә ҡарағанда вағыраҡ булыуын билдәләнгән:&quot; ''Нами неоднократно была отмечена обратная зависимость роста рачков от общей минерализации водоемов. Наименьшими размерами отличались рачки из наиболее минерализованного оз. Таузаткуль, отнесенного к IV группе''.&lt;ref&gt;Е. Г. Бойко, Л. И. Литвиненко, К. В. Куцанов, М. А. Габдуллин. Особенности биологии артемии в озерах Урала и Западной Сибири - &quot;Экология&quot;, 2012, № 4 - с. 308-316 (УДК 576.62(285.2)(571.1)[osobennosti-biologii-artemii-v-ozerah-urala-i-zapadnoy-sibiri]&lt;/ref&gt;
 
== Этимологияһы == 
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең &quot;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь&quot; тигән һүҙлегендә ХVIII быуаттағы сығанаҡтарҙа күл атамаһы Тузат-Куль тип яҙып алыныуын билдәләй, башҡорттар үҙҙәре Тозак-Куль (''«белое, соленое озеро» или Ак-Куль — «белое озеро (тоз — «соль», ак — «белый», куль — «озеро»)'') тип атауын яҙа. Йәғни, атама ''тоҙло аҡ күл'' тигәндән сығып бирелгән&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
*Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
* Е. Г. Бойко, Л. И. Литвиненко, К. В. Куцанов, М. А. Габдуллин. Особенности биологии артемии в озерах Урала и Западной Сибири - &quot;Экология&quot;, 2012, № 4 - с. 308-316 (УДК 576.62(285.2)(571.1)

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/kar.htm]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* Край голубых озёр [http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/tourism/articles/kray_golubyh_ozyor/]

{{Силәбе өлкәһе күлдәре}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]
[[Категория:Уйылға районы]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>swhtistuj113v6bzr8f8fnq3c8ue6k7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рәсәйҙең ауыл хужалығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151081</id>
    <revision>
      <id>1306823</id>
      <parentid>1300506</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T15:24:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94371" sha1="mi4u34gu8rpmu40mlt2pn63l670rfm9" xml:space="preserve">[[Файл:IPSSRF.png|thumb|477px|Рәсәйҙә 1989—2016 йылдарҙа ауыл хужалығы продукцияһы күләме индексының динамикаһы, 1989 йыл кимәленә проценттарҙа,  ярашлы хаҡтарҙа]]
[[Файл:EKSPRSHRF.png|thumb|477px|1995—2016 йылдарҙа Рәсәйҙән аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы сеймалы экспортлау динамикаһы,  $млрд һәм Рәсәй тауар экспортына ҡарата %]]
'''Рәсәйҙең ауыл хужалығы'''  — Рәсәй иҡтисадының ҙур тармағы. Рәсәйҙең тулайым өҫтәлгән ҡиммәтендә ауыл хужалығының өлөшө — 4,5 % самаһы (2016)&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/vvp/vvp-god/tab10-2.xls Валовая добавленная стоимость по видам экономической деятельности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212202748/https://www.gks.ru/free_doc/new_site/vvp/vvp-god/tab10-2.xls |date=2019-12-12 }}&lt;/ref&gt;. Ауыл хужалығында мәшғүлдәр һаны — яҡынса 9 % (2015)&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/bgd/regl/b16_14p/IssWWW.exe/Stg/d01/03-07.doc РАСПРЕДЕЛЕНИЕ СРЕДНЕГОДОВОЙ ЧИСЛЕННОСТИ ЗАНЯТЫХ ПО ВИДАМ ЭКОНОМИЧЕСКОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170325113023/http://www.gks.ru/bgd/regl/b16_14p/IssWWW.exe/Stg/d01/03-07.doc |date=2017-03-25 }}&lt;/ref&gt;.

Рәсәйҙә ауыл хужалығы етештереүе күләме 2017 йылда  5,7 трлн һум (яҡынса $100 млрд) тәшкил итте. Төп тармаҡ — үҫемлекселек, уға ауыл хужалығы етештереүе күләменең 54  проценты тура килә, малсылыҡ өлөшө — 46 процент. Хужалыҡ итеү төрҙәре буйынса ауыл хужалығы етештереүе структураһы: ауыл хужалығы ойошмалары  — 53 %, халыҡтың шәхси ярҙмасы хужалығы — 35 %, фермерҙар — 13 %&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/sx/prod_sx_rf.xls Продукция сельского хозяйства по категориям хозяйств по Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190711060623/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/sx/prod_sx_rf.xls |date=2019-07-11 }}&lt;/ref&gt;.

Рәсәй ауыл хужалығы продукцияһы  экспортлаусы булараҡ алдынғы урындарҙы биләй. Мәҫәлән, бойҙай экспортлау буйынса Рәсәй донъяла беренсе урында &lt;ref&gt;[http://expert.ru/2016/07/20/pshenitsa/ Россия вышла на первое место по экспорту пшеницы — ЭкспертРУ — Новости России. Урожай в России. Новости дня. Урожай пшеницы в России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190425060659/http://expert.ru/2016/07/20/pshenitsa/ |date=2019-04-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.igc.int/downloads/gmrsummary/gmrsummr.pdf Обзор рынка зерновых]&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙән  аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы сеймалы экспортлау күләме 2018 йылда иң ҙур күрһәткескә — 25 млрд долларға — етте&lt;ref&gt;https://www.vestifinance.ru/articles/113163 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190625035716/https://www.vestifinance.ru/articles/113163 |date=2019-06-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка6&quot;&gt;[http://www.customs.ru/index2.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=24932&amp;Itemid=1978 Товарная структура ЭКСПОРТА Российской Федерации со всеми странами январь-октябрь 2018 г] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508223545/http://www.customs.ru/index2.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=24932&amp;Itemid=1978 |date=2019-05-08 }}&lt;/ref&gt;. аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы сеймалы экспортлау өлөшө Рәсәйҙең тауарҙар экспортлау күләмендә 5 проценттан ашты&lt;ref name=&quot;автоссылка6&quot; /&gt;.

== Тарихы ==

=== 1918 йылға тиклем ===
XX башында [[Рәсәй империяһы]]нда  игенселек ауыл хужалығының өҫтөнлөклө тармағы була.  [[Иген культуралары]] сәсеүлектәре бөтә сәсеүлектәрҙең 88,6 процентын алып тора. 1901—1913 йылдарҙа баҫыусылыҡ продукцияһының тулайым хаҡы 5 миллиард һум булһа, шуның  4 миллиарды (яҡынса $2.1 млрд) иген культураларына тура килә. 

Бойҙай Рәсәйҙең төп  [[экспорт]] статьяһы була. Мәҫәлән, 1913 йылда игендең удель ауырлығы бөтә экспорттың 47 процентын һәм ауыл хужалығы продукцияһы экспортының  57 процентын тәшкил итә.  Бөтә тауар игененең яртыһынан ашыуы экспортҡа китә (1876—1888 — 42,8 %, 1911—1913 — 51 %). 1909—1913 йылдарҙа иген экспорты иң ҙур күләменә — 11,9 миллион тоннаға етә, шуның  4,2 миллион тоннаһы бойҙай,  3,7 миллион тоннаһы арпа була. Экспорттың 25 процентын  Кубань бирә. Донъя баҙарында Рәсәйҙән иген экспорты  бөтә донъя экспортының 28,1 процентын алып тора. Тулайым сәсеү майҙаны 80 миллион гектар (1913 йылда 105 миллион гектар) тәшкил итә, әммә иген культураларының уңышы донъяла иң түбәндәрҙең береһе була. 

Тауар игенен башлыса (70 проценттан ашыуын) алпауыттар һәм хәлле крәҫтиәндәр үҫтерә.  Тауар продукцияһында крәҫтиәндәрҙең төп массаһының  (15-16 миллион шәхси крәҫтиән хужалығы)  өлөшө 28 %, ә тауарлылыҡ өлөшө 15 % (алпауыттарҙың — 47 %, хәлле крәҫтиәндәрҙең — 34 %). Ауыл хужалығының  энергетик ҡеүәте  23,9 миллион ат көсө (1 ат көсө = 0,736 квт) тәшкил итә, уның тик  0,2 миллионы ғына (1 проценттан да әҙерәге) — механик энергия. Крәҫтиән хужалыҡтарының энергия менән ҡоралланғанлығы  0,5 ат көсөнән артмай (1 хеҙмәткәргә), энергия менән тәьмин ителгәнлеге  — 20 ат көсө (100 гектар сәсеүлеккә). Бөтә ауыл хужалығы эштәре тиерлек ҡул менән йә йәнле тартыу көсө менән башҡарыла. 1910 йылда крәҫтиән хужалыҡтары ҡарамағында 7,8 миллион һуҡа, 2,2 миллион ағас һабан, 4,2 миллион тимер [[һабан]], 17,7 миллион ағас тырма була. Минераль ашламалар (башлыса сит илдәрҙән алына) 1 гектар сәсеүлеккә күп тигәндә 1,6  килограмм тура килә (алпауыт һәм кулак хужалыҡтарында).

Ауыл хужалығы экстенсив  ысулдар менән алып барыла; ер эшкәртеүҙең һәм малсылыҡтың продуктлылығы бик түбән була (сағыштырыу өсөн:  1909—18 йылдарҙа игендең уртаса уңышы — гектарынан яҡынса 7,4 центнер, йылына 1 һыйырҙан алынған һөт  — 1000 килограмм самаһы). Ауыл хужалығының артталығы, тәбиғәт шарттарына тулыһынса бойондороҡло булыуы  арҡаһында уңышһыҙ йылдар йыш була, мал күпләп ҡырыла; уңышһыҙ йылдарҙа миллиондарса крәҫтиән хужалығын аслыҡ солғай.

[[Беренсе донъя һуғышы]] һәм  [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]  илдең ауыл хужалығын ныҡ ҡаҡшата. [[1917 йыл]]ғы Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәп алыуы мәғлүмәттәре буйынса,  ауылда эшкә яраҡлы ирҙәр һаны 1914 йылғы менән сағыштырғанда 47,4 процентҡа кәмей; төп тартыу көсө булған   аттар һаны  20,9 миллиондан 12,8 миллионға тиклем ҡыҫҡара. Малдар, сәсеүлек майҙандары кәмей, ауыл хужалығы культураларының уңыш биреүсәнлеге түбәнәйә.  Илдә ауыл аҙыҡ-түлек кризисы башлана. 

=== [[Совет Рәсәйе|Совет]] осоро ===
[[1923 йыл]]да иген культуралары сәсеүлектәре  63,9 миллион гектар тәшкил итә. 1927 йылда бөтә сәсеүлектәр 112,4 миллион гектар була. Иген культураларының уртаса уңышы 1924—1928 йылдарҙа гектарынан 7,5 центнер тәшкил итә.

1927 йылдың декабрендә ВКП(б)-ның  XV съезында  ауыл хужалығын коллективлаштырыуға йүнәлеш алына.  [[1938 йыл]]ға крәҫтиән хужалыҡтарының 93 проценты һәм сәсеүлектәрҙең  99,1 проценты коллективлаштырыла. Ауыл хужалығының энергетик ҡеүәттәре 1928—40 йылдар эсендә — 21,3 миллион ат көсөнән   47,5 миллион ат көсөнә; 1 хеҙмәткәргә иҫәпләгәндә — 0,4-тән 1,5 ат көсөнә, сәсеүлектең 100 гектарына ҡарата — 19-ҙан 32 ат көсөнә етә. Ауыл хужалығы техникаһы индереү, квалификациялы кадрҙар һанын үҫтереү арҡаһында етештереү ныҡлы арта. [[1940 йыл]]да ауыл хужалығының тулайым продукцияһы [[1913 йыл]] менән сағыштырғанда 41 процентҡа үҫә; ауыл хужалығы культуралары уңышы,  малдарҙың продуктлылығы күтәрелә.  [[Колхоз]]дар һәм [[совхоз]]дар төп ауыл хужалығы етештереүсеһе була. 

[[1978 йыл]]да [[РСФСР]]-ҙа совет осоро өсөн рекордлы  127 миллион тонна иген уңышы алына.

[[1986 йыл]]да РСФСР-ҙа  30,9 миллион тонна шәкәр сөгөлдөрө, 43,5 миллион тонна картуф, 3,0 миллион тонна көнбағыш йыйып алына, 52,6 миллион тонна һөт,  8,9 миллион тонна ит етештерелә&lt;ref name=&quot;stat_rsfsr_1987&quot;&gt;Народное хозяйство РСФСР за 70 лет. Статистический ежегодник, 1987&lt;/ref&gt;.

=== 1990-сы йылдар ===
1990-сы йылдарҙа Рәсәйҙә ауыл хужалығы көслө кризис кисерә.  [[1998 йыл]]да Рәсәйҙә ауыл хужалығы 1989 йыл кимәленең  53 процентын ғына тәшкил итә&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;/&gt;. Айырыуса малсылыҡ бирешә, ит етештереү 2 тапҡырға кәмей.

1999 йылдан ауыл хужалығында үҫеш башлана &lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;/&gt;.

=== 2000-се йылдар ===
2001/2002 йылдарҙа  Рәсәй күп йылдарға беренсе тапҡыр ҙур ғына күләмдә  — 7 миллион тоннанан ашыу — иген экспортлай. Рәсәй бойҙай экспортлау буйынса — алдынғы 10 ил, арпа буйынса алдынғы 5 ил араһына инә&lt;ref&gt;[https://ria.ru/hs_spravka/20100805/262152122.html История экспорта зерна Россией — РИА Новости, 05.08.2010]&lt;/ref&gt;.

[[2002 йыл]]да ер реформаһы сиктәрендә ауыл хужалығы тәғәйенләнешендәге ерҙәрҙе һатырға/һатып алырға рөхсәт иткән закон ҡабул ителә&lt;ref&gt;[https://www.pnp.ru/social/den-27-yanvarya-v-istorii.html День 27 января в истории — Парламентская газета]&lt;/ref&gt;.

[[2003 йыл]]да ит импортҡа квроталар индерелә. Был Рәсәйҙә ит малсылығын үҫтереүгә юл аса&lt;ref&gt;[http://expert.ru/expert/2012/39/svinovodov-pojmali-na-zhivka/ Свиноводов поймали на «живка»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180914074649/http://expert.ru/expert/2012/39/svinovodov-pojmali-na-zhivka/ |date=2018-09-14 }}&lt;/ref&gt;.

[[2006 йыл]]да Рәсәйҙә   «Агросәнәғәт комплексын үҫтереү» өҫтөнлөклө милли проекты тормошҡа ашырыла башлай, ул ауыл хужалығы етештереүселәренә  дәүләттең етди ярҙам күрһәтеүе юлы менән ауыл хужалығын үҫтереүгә йүнәлтелә.

2000-се йылдар йомғағы буйынса Рәсәйҙең ауыл хужалығы 42 процентҡа үҫә. Үҫемлекселек йылдам күтәрелә (57 %), етештереү күләме буйынса тармаҡ 1990-сы йылдар кризисын тулыһынса еңә. Малсылыҡ 27 процентҡа үҫә&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/sx/ind_sx_rf.xls Индексы производства продукции сельского хозяйства по категориям хозяйств по Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190711153158/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/sx/ind_sx_rf.xls |date=2019-07-11 }}&lt;/ref&gt; Етештереү  структураһы яҡшыра: продукция күләмендә ауыл хужалығы ойошмаларының һәм фермерҙарҙың өлөшө 45 проценттан  53 процентҡа тиклем арта.&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/sx/tab-sel1.htm Продукция сельского хозяйства по категориям хозяйств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190512151610/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/sx/tab-sel1.htm |date=2019-05-12 }}&lt;/ref&gt; Рәсәй аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы сеймалы экспорты 10 тапҡырға арта һәм 2009 йылда $9,97 миллиард тәшкил етә.&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/vnesh-t/ts-exp.xls Товарная структура экспорта Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190711090725/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/vnesh-t/ts-exp.xls |date=2019-07-11 }}&lt;/ref&gt;.

=== 2010-сы йылдар ===
[[2014 йыл]]да Рәсәйҙең аҙыҡ-түлек экспорты, иң юғары кимәлгә етеп, 18,9 миллиард доллар тәшкил итә&lt;ref&gt;[https://agroinfo.com/pravitelstvo-rf-utverdilo-nacionalnyj-doklad-ob-itogax-raboty-v-apk-za-2014-god-1505201502/ Правительство РФ утвердило национальный доклад об итогах работы в АПК за 2014 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171011022150/https://agroinfo.com/pravitelstvo-rf-utverdilo-nacionalnyj-doklad-ob-itogax-raboty-v-apk-za-2014-god-1505201502/ |date=2017-10-11 }}&lt;/ref&gt;.

2015 йылда ауыл хужалығы  2,6 процентҡа үҫә&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;/&gt;. Ит етештереү совет осоронан һуңғы иң юғары кимәлде яулай&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot;&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/sx/jiv4.xls ПРОИЗВОДСТВО ОСНОВНЫХ ПРОДУКТОВ ЖИВОТНОВОДСТВА В РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150909010016/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/sx/jiv4.xls |date=2015-09-09 }}&lt;/ref&gt;.

[[2016 йыл]]да ауыл хужалығы етештереүенең үҫеш тиҙлеге 4,4 процентҡа арта&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;/&gt;. Хҙерге Рәсәй тарихында игендең (119 миллион тонна), шул иҫәптән  — [[бойҙай]], [[Шәкәр кукурузы|кукуруз]], ҡарабойҙай, [[сорго]]ның, шулай уҡ шәкәр сөгөлдөрө, соя, йәшелсәнең рекордлы уңышы алына&lt;ref name=&quot;автоссылка7&quot;&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/sx/val_1.xls ВАЛОВЫЕ СБОРЫ СЕЛЬСКОХОЗЯЙСТВЕННЫХ КУЛЬТУР ПО РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924112657/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/sx/val_1.xls |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/business/529235 Сбору кукурузы в России предсказали рекорд по итогам 2016 года]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vz.ru/economy/2016/10/20/839247.html ВЗГЛЯД / Россия ставит целую серию рекордов в сельском хозяйстве]&lt;/ref&gt;. Йыл йомғаҡтары буйынса Рәсәй, бойҙай экспортлау буйынса  [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-ты]]  һәм [[Канада]]ны үтеп, донъяла тәүге тапҡыр 1-се урынды ала. Сит илдәргә 25 миллион тонна бойҙай һатыла, был элгәрге йылдан  14 процентҡа күберәк була&lt;ref&gt;[http://nversia.ru/news/view/id/100772 Минсельхоз РФ планирует нарастить производство зерна до 150 миллионов тонн за 10 лет — ИА «Версия-Саратов»]&lt;/ref&gt;. Шәкәр сөгөлдөрөнән ҙур уңыш алынып, Рәсәй донъяла эре шәкәр экспортлаусыға әүерелә&lt;ref&gt;[http://www.finmarket.ru/news/4461750 Россия впервые становится крупным поставщиком сахара на мировой рынок — глава Минсельхоза — ИА «Финмаркет»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010005626/http://www.finmarket.ru/news/4461750 |date=2017-10-10 }}&lt;/ref&gt;. Рәсәй йәнә кориандр экспортлау буйынса донъяла 1-се урынды ала&lt;ref&gt;[http://mir24.tv/news/economy/15276343 Пряная экономика: Россия захватывает мировой рынок кинзы]&lt;/ref&gt;. Рәсәй соя етештереү буйынса ла тәүләп донъяның алдынғы 10 иле араһына инә. 

2016 йылда аҙыҡ-түлек экспорты 2015 йыл менән сағыштырғанда  4 процентҡа арта һәм 17 миллиард долларға етә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rbc.ru/business/09/10/2017/59dba2da9a794738a33224ae?from=newsfeed|title=Власти заявили о новых правилах ввоза в Турцию пшеницы и риса из России|date=2017-10-09|publisher=[[Росбизнесконсалтинг]]|accessdate=2017-10-09}}&lt;/ref&gt;. Ауыл хужалығы продукцияһы һәм аҙыҡ-түлек экспорты күләме ҡорал экспорты күләменән артып китә (15,3 миллиард доллар)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://tass.ru/ekonomika/4672577|title=Путин: экспорт продовольствия из РФ превысил экспорт вооружений|date=2017-10-24|publisher=ТАСС|accessdate=2017-10-25}}&lt;/ref&gt;. Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыу үткәрелә.

[[2017 йыл]]да ауыл  хужалығының әүҙем үҫеше дауам итә. Ауыл хужалығы етештереүе индексы 2,4 процентҡа үҫә. Иген культураларынан рекордлы уүыш алына (134 миллион тоннанан ашыу)&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/bgd/regl/b17_01/IssWWW.exe/Stg/d12/2-1-4-1.doc Сельское хозяйство в 2017 году] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180217141949/http://www.gks.ru/bgd/regl/b17_01/IssWWW.exe/Stg/d12/2-1-4-1.doc |date=2018-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot;&gt;[https://www.vedomosti.ru/business/articles/2018/01/22/748561-rossiya-vpervie-stanet-eksporterom-n2 Россия впервые займет второе место среди мировых экспортеров зерна — ВЕДОМОСТИ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rueconomics.ru/280613-putin-pozdravil-rossiiskih-agrariev-s-professionalnym-prazdnikom|title=Путин поздравил российских аграриев с профессиональным праздником|date=2017-10-08|publisher=Экономика сегодня|accessdate=2017-10-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010005146/https://rueconomics.ru/280613-putin-pozdravil-rossiiskih-agrariev-s-professionalnym-prazdnikom |date=2017-10-10 }}&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙән агропродукция экспорты  рекордлы $20,7 миллиардҡа етә&lt;ref&gt;[http://www.agroinvestor.ru/markets/news/29048-eksport-selkhozproduktsii-iz-rossii-prevysit-20-5-mlrd/full/ В 2017 году экспорт сельхозпродукции из России превысит $20,5 млрд — Агроинвестор]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка6&quot;/&gt;.  2017/2018 ауыл хужалығы йылы йомғаҡтары буйынса Рәсәй донъяла иген экспортлау күләме буйынса тәүге тапҡыр 2-се урынды (элгәрге йылда 4-се урында була) һәм бойҙай экспорты буйынса йәнә 1-се урынды ала&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://www.igc.int/downloads/gmrsummary/gmrsummr.pdf Обзор рынка зерновых]&lt;/ref&gt;.

2018 йыл йомғаҡтары буйынса Рәсәйҙең аграр экспорты сираттағы рекордты ҡуя — 25 миллиард доллар (элгәрге йылға ҡарата +20 %)&lt;ref&gt;https://www.vestifinance.ru/articles/113163 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190625035716/https://www.vestifinance.ru/articles/113163 |date=2019-06-25 }}&lt;/ref&gt;.

[[2019 йыл]]дың февралендә Росстат  2018 йылда Рәсәйҙә иген экспортлау баһаһын 113,255 миллион тоннаға тиклем арттыра (Ауыл хужалығы министрлығының ғинуарҙарғы баһаһы — 110 миллион тоннаға тиклем). Шул уҡ ваҡытта бойҙай экспортлау күләме  (2018 йылдың октябренә алынған мәғлүмәттәр буйынса һәм Евразия иҡтисади берлеге илдәре менән сауҙаны иҫәпкә алмайынса) 18 миллион тоннанан ашыу (элгәрге йылдан 17 процентҡа артыҡ) тәшкил итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://russian.rt.com/business/news/606706-rosstat-urozhai-zerno|title=Росстат повысил оценку урожая зерна до 113 млн тонн в 2018 году|publisher=RT на русском|lang=ru|accessdate=2019-02-28}}&lt;/ref&gt;. 

== Тармаҡтар ==

=== Үҫемлекселек ===
[[Файл:SZKRF19902009.png|мини|375x375пкс|Рәсәйҙә 1990—2016 йылдарҙа иген культураларын йыйыу]]
Ил территорияһының ҙур өлөшө  төньяҡ зонала булғанлыҡтан, ауыл хужалығы ерҙәренә Рәсәйҙең дөйөм майҙанының 13 проценты ғына (шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 8 процент) тура килә&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=2sbxAAAAMAAJ&amp;q=%D0%98%D0%B7-%D0%B7%D0%B0+%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D1%87%D1%82%D0%BE+%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0%D1%8F+%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C+%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8+%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B0+%D0%B2+%D0%B7%D0%BE%D0%BD%D0%B5+%D0%A1%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B0,+%D0%BE%D0%BD%D0%B0+%D0%BD%D0%B5+%D0%BC%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%82+%D0%B1%D1%8B%D1%82%D1%8C+%D0%B8%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B0+%D0%B2+%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%BC+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC+%D1%85%D0%BE%D0%B7%D1%8F%D0%B9%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5;+%D0%B2+%D1%80%D0%B5%D0%B7%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B5+%D0%BD%D0%B0+%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8E+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%B7%D1%8F%D0%B9%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85+%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C+%D0%B2+%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B9+%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B5+%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D1%81%D1%8F+%D0%B2%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%BE+13%25+%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0+(%D0%B2+%D1%82%D0%BE%D0%BC+%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5+%D0%BD%D0%B0+%D0%BF%D0%B0%D1%88%D0%BD%D1%8E+%E2%80%94+8%25).&amp;dq=%D0%98%D0%B7-%D0%B7%D0%B0+%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D1%87%D1%82%D0%BE+%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0%D1%8F+%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C+%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8+%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B0+%D0%B2+%D0%B7%D0%BE%D0%BD%D0%B5+%D0%A1%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B0,+%D0%BE%D0%BD%D0%B0+%D0%BD%D0%B5+%D0%BC%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%82+%D0%B1%D1%8B%D1%82%D1%8C+%D0%B8%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B0+%D0%B2+%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%BC+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC+%D1%85%D0%BE%D0%B7%D1%8F%D0%B9%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5;+%D0%B2+%D1%80%D0%B5%D0%B7%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B5+%D0%BD%D0%B0+%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8E+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%B7%D1%8F%D0%B9%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85+%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C+%D0%B2+%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B9+%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B5+%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D1%81%D1%8F+%D0%B2%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%BE+13%25+%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0+(%D0%B2+%D1%82%D0%BE%D0%BC+%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5+%D0%BD%D0%B0+%D0%BF%D0%B0%D1%88%D0%BD%D1%8E+%E2%80%94+8%25).&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiP4fK0tuvYAhVDCewKHXvGBmcQ6AEIJzAA Михаил Константинович Сидоров. Социально-экономическая география и регионалистика России: учебник-атлас. ИНФРА-М, 2002 — Всего страниц: 398]&lt;/ref&gt;. Донъялағы бөтә һөрөнтө ерҙәрҙең 10 проценты Рәсәй территорияһында урынлашҡан. Рәсәйҙә бөтә һөрөнтө ерҙәрҙең 4/5 өлөшө Үҙәк [[Волга буйы]]на, Төньяҡ Кавказға, [[Урал]]ға һәм Көнбайыш Себергә тура килә. Ауыл хужалығы ерҙәренең күп өлөшө (70 %) илдең Европа өлөшөндә (шул иҫәптән Волга буйы иҡтисади районында — 18,7 %, 16,2 — Урал, 11,5 — Төньяҡ Кавказ иҡтисади районында), ә Урал  аръяғында Көнбайыш Себер  иҡтисади районы айырылып тора — 16,3 %&lt;ref&gt;[https://geographyofrussia.com/zemelnye-i-pochvennye-resursy-rossii/ Земельные и почвенные ресурсы России]&lt;/ref&gt;.  2016 йылғы ауыл хужалығы иҫәп алыуына ярашлы, Рәсәйҙәге ауыл хужалығы ерҙәренең   44 проценты файҙаланылмай&lt;ref&gt;[https://www.agroinvestor.ru/analytics/news/29033-44-selkhozugodiy-v-rossii-ne-ispolzuyutsya/ В России не используется 44 % сельхозугодий]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/economics/04/12/2017/5a2570939a79473a66c042a7 Эксперты в 2,5 раза повысили оценку заброшенных сельхозугодий в России]&lt;/ref&gt;.

Сәсеүлек майҙандарының ҙур өлөшө иген һәм ҡуҙаҡлы иген культуралары (2015 йылда 59 %), шул иҫәптән бойҙай — 34 %, арпа — 11 %, һоло — 4 %, кукуруз — 3 %, игеү өсөн файҙаланыла. Ҡалғанын мал аҙығы культуралары (21 %), техник культуралар (16 %), картуф һәм  йәшелсә-баҡса культуралары (4 %) биләй&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/sx/posev_pl1.xls ПОСЕВНЫЕ ПЛОЩАДИ СЕЛЬСКОХОЗЯЙСТВЕННЫХ КУЛЬТУР ПО РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190711060414/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/sx/posev_pl1.xls |date=2019-07-11 }}&lt;/ref&gt;.

Төп ауыл хужалығы  культуралары&lt;ref name=&quot;автоссылка7&quot;/&gt;:

* [[Иген культуралары|иген]] (2016 йылда тулайым йыйымы — 119 млн тонна, донъяла 4-се урын)&lt;ref name=&quot;автоссылка5&quot;&gt;[http://www.vlant-consult.ru/modules/download.php?aid=505 Справочные материалы по географии мирового хозяйства (2016). Выпуск 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190526093822/http://www.vlant-consult.ru/modules/download.php?aid=505 |date=2019-05-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://data.worldbank.org/indicator/AG.PRD.CREL.MT?year_high_desc=true&lt;/ref&gt;
** шул иҫәптән [[бойҙай]] — 70 млн тонна, тарихи максимум&lt;ref&gt;[http://ab-centre.ru/page/urozhaynost-pshenicy Урожайность пшеницы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210228184711/https://ab-centre.ru/page/urozhaynost-pshenicy |date=2021-02-28 }}&lt;/ref&gt;, 2017 йылда рекорд  яңыра — 85 млн тонна&lt;ref&gt;[http://tass.ru/ekonomika/4843865 Урожай пшеницы в России в 2017 году в чистом весе превысил 85 млн тонн — Экономика и бизнес — ТАСС]&lt;/ref&gt;.
* шәкәр сөгөлдөрө (48 млн тонна, донъяла 1-се урын)&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/economy/2245826.html Московская биржа запускает торги сахаром — ИА REGNUM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170325025110/https://regnum.ru/news/economy/2245826.html |date=2017-03-25 }}&lt;/ref&gt;
* [[көнбағыш]] (11 млн тонна, донъяла 2-се урын)&lt;ref&gt;[http://www.finversia.ru/publication/markets/legendy-i-mify-sovremennykh-agrorynkov-1523 Легенды и мифы современных агрорынков]&lt;/ref&gt;
* [[соя]] (3,2 млн тонна)
* [[Бәрәңге|картуф]] (31 млн тонна, донъяла 3-сө урын)&lt;ref name=&quot;автоссылка5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://argumenti.ru/economics/n536/446557 В светлое картофельное завтра! — Аргументы Недели]&lt;/ref&gt;
* [[йәшелсә]] (16 млн тонна)

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;min-width: 800px;&quot;
|+Рәсәй Федерацияһы буйынса ауыл хужалығы культураларының тулайым йыйымы (бөтә категория хужалыҡтары; мең тонна)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/sx/val_1.xls|title=Валовой сбор сельскохозяйственных культур по категориям хозяйств|author=|authorlink=|coauthors=|quote=|date=|format=|work=|publisher=|accessdate=2015-09-03|lang=|description=|archiveurl=https://www.webcitation.org/6bIb4cAaB?url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/sx/val_1.xls#|archivedate=2015-09-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924112657/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/sx/val_1.xls |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;
|
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed sortable&quot; style=&quot;min-width: 800px; margin: 0px !important;&quot;
|+Иген һәм ҡуҙаҡлы иген культуры
!Йыл
!Бөтәһе
!Бойҙай
!Арыш
!Арпа
!Һоло
!Кукуруз
!Тары
!Ҡарабойҙай
!Дөгө
!Тритикале&lt;ref&gt;Данные по тритикале выделяются отдельной позицией в составе зерновых и зернобобовых культур, начиная с итогов за 2009 год, в связи с переходом на Общероссийский классификатор продукции по видам экономической деятельности (ОКПД).&lt;/ref&gt;
!Сорго
!Ҡуҙаҡлы иген культуралары
|-
!2015&lt;ref name=&quot;crimea&quot;&gt;Данные приведены с учетом сведений по Крымскому федеральному округу.&lt;/ref&gt;
|104786
|61786
|2087
|17546
|4536
|13173
|572
|861
|1110
|565
|194
|2357
|-
!2014&lt;ref name=&quot;crimea&quot; /&gt;
|105315
|59711
|3281
|20444
|5274
|11332
|493
|662
|1049
|654
|220
|2196
|-
!2013
|92385
|52091
|3360
|15389
|4932
|11635
|419
|834
|935
|582
|172
|2037
|-
!2012
|70908
|37720
|2132
|13952
|4027
|8213
|334
|797
|1052
|464
|45
|2174
|-
!2011
|94213
|56240
|2971
|16938
|5332
|6962
|878
|800
|1056
|523
|60
|2453
|-
!2010
|60960
|41508
|1636
|8350
|3220
|3084
|134
|339
|1061
|249
|9
|1371
|-
!2009
|97111
|61740
|4333
|17881
|5401
|3963
|265
|564
|913
|508
|13
|1529
|-
!2008
|108179
|63765
|4505
|23148
|5835
|6682
|711
|924
|738
|…
|76
|1794
|-
!2007
|81472
|49368
|3909
|15559
|5384
|3798
|417
|1004
|705
|…
|40
|1287
|-
!2006
|78227
|44927
|2959
|18037
|4860
|3510
|599
|865
|681
|…
|35
|1754
|-
!2005
|77803
|47615
|3622
|15684
|4545
|3060
|455
|605
|571
|…
|28
|1618
|-
!2004
|77832
|45434
|2864
|17088
|4937
|3373
|1113
|649
|470
|…
|44
|1861
|-
!2003
|66962
|34070
|4147
|17926
|5169
|2031
|974
|525
|448
|…
|33
|1639
|-
!2002
|86479
|50622
|7122
|18678
|5683
|1499
|293
|302
|488
|…
|27
|1764
|-
!2001
|85084
|46996
|6632
|19478
|7719
|808
|550
|574
|496
|…
|35
|1797
|-
!2000
|65420
|34460
|5444
|14039
|6002
|1489
|1124
|997
|584
|…
|83
|1197
|-
!1999
|54637
|30997
|4781
|10576
|4393
|1034
|925
|578
|443
|…
|32
|879
|-
!1998
|47771
|26995
|3266
|9765
|4656
|800
|451
|465
|412
|…
|8
|954
|-
!1997
|88461
|44235
|7476
|20752
|9383
|2652
|1216
|628
|328
|…
|12
|1779
|-
!1996
|69195
|34834
|5928
|15913
|8326
|1081
|441
|482
|389
|…
|9
|1792
|-
!1995
|63406
|30118
|4098
|15786
|8562
|1738
|488
|597
|462
|…
|13
|1541
|-
!1994
|81297
|32128
|5989
|27054
|10757
|892
|482
|781
|523
|…
|12
|2677
|-
!1993
|99094
|43547
|9166
|26843
|11556
|2441
|1128
|806
|688
|…
|21
|2898
|-
!1992
|106856
|46167
|13887
|26989
|11241
|2135
|1535
|1038
|754
|…
|28
|3080
|-
!1991
|89094
|38899
|10639
|22174
|10372
|1969
|1040
|688
|773
|…
|33
|2506
|-
!1990
|116676
|49596
|16431
|27235
|12326
|2451
|1946
|809
|896
|…
|62
|4922
|}
|-
|
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;min-width: 800px; margin: 0px !important;&quot;
|+Техник культуралар
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;min-width: 800px; margin: 0px !important;&quot;
! colspan=&quot;4&quot; rowspan=&quot;2&quot; |
! colspan=&quot;7&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |Майлы культуралар
|-
! colspan=&quot;4&quot; |
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |Рапс
|-
!Йыл
!Оҙон етен орлоғо
!Оҙон етен сүсе
!Шәкәр сөгөлдөрө
!Бөтәһе
!Емгә көнбағыш
!Соя
!Гәрсис
!Бөтәһе
!Ужым рапсы
!Яҙғы рапс  (кольза)
|-
!2014&lt;ref name=&quot;crimea&quot; /&gt;
|7
|37
|33513
|13839
|9034
|2597
|103
|1464
|473
|991
|-
!2013
|6
|39
|39321
|14151
|10554
|1636
|55
|1393
|407
|987
|-
!2012
|8
|46
|45057
|11313
|7993
|1806
|42
|1035
|166
|869
|-
!2011
|7
|43
|47643
|13115
|9697
|1756
|88
|1056
|304
|752
|-
!2010
|5
|35
|22256
|7457
|5345
|1222
|36
|670
|395
|275
|-
!2009
|9
|52
|24892
|8186
|6454
|944
|24
|667
|308
|359
|-
!2008
|7
|52
|28995
|8972
|7350
|746
|29
|752
|246
|506
|-
!2007
|7
|47
|28836
|7037
|5671
|650
|11
|630
|227
|404
|-
!2006
|5
|36
|30673
|8218
|6743
|805
|64
|522
|127
|395
|-
!2005
|10
|56
|21276
|7557
|6470
|686
|63
|304
|142
|162
|-
!2004
|13
|58
|21809
|5726
|4810
|554
|55
|277
|154
|123
|-
!2003
|11
|55
|19355
|5580
|4887
|392
|86
|192
|45
|147
|-
!2002
|15
|38
|15659
|4275
|3688
|423
|35
|115
|53
|63
|-
!2001
|23
|58
|14553
|3182
|2682
|350
|28
|113
|62
|51
|-
!2000
|18
|51
|14051
|4473
|3919
|342
|46
|149
|62
|87
|-
!1999
|11
|24
|15226
|4673
|4149
|334
|43
|135
|15
|120
|-
!1998
|9
|34
|10796
|3426
|2993
|295
|7
|125
|48
|76
|-
!1997
|15
|23
|13879
|3275
|2829
|280
|58
|104
|33
|71
|-
!1996
|21
|59
|16165
|3225
|2763
|283
|39
|135
|24
|110
|-
!1995
|27
|69
|19072
|4667
|4200
|290
|47
|123
|11
|113
|-
!1994
|22
|54
|13946
|3154
|2553
|422
|51
|122
|13
|110
|-
!1993
|25
|58
|25468
|3455
|2765
|497
|79
|97
|20
|77
|-
!1992
|44
|78
|25548
|3883
|3110
|505
|69
|164
|67
|98
|-
!1991
|44
|102
|24280
|3820
|2896
|622
|80
|181
|83
|98
|-
!1990
|48
|71
|32327
|4662
|3427
|717
|192
|258
|105
|153
|}
|-
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;min-width: 800px; margin: 0px !important;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |
! colspan=&quot;11&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |Асыҡ грунт йәшелсәләре&lt;ref&gt;За 1990—2011 гг. включая овощи защищенного грунта по хозяйствам населения.&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |
|-
!Йыл
!Kартуф 
!Бөтәһе
!Бөтә төр кәбеҫтә
!Ҡыяр
!Помидор
!Аш сөгөлдөрө 
!
!Башлы һуған
!Һарымһаҡ
!Ашҡабаҡ
!Аҙыҡ ҡабағы
!башҡа йәшелсәләр&lt;ref&gt;За 1997—1998 гг. включая кабачки и тыкву столовую.&lt;/ref&gt;
!Асыҡ һәм ябыҡ грунт йәшелсәләре
!Баҡса  аҙыҡ культуралары
|-
!2014&lt;ref name=&quot;crimea&quot; /&gt;
|31501
|14155
|3499
|1111
|2300
|1070
|1662
|1994
|256
|519
|713
|979
|15458
|1428
|-
!2013
|30199
|13506
|3335
|1068
|2162
|1002
|1605
|1985
|233
|468
|660
|964
|14689
|1420
|-
!2012
|29533
|13545
|3315
|1086
|2208
|1008
|1565
|2081
|239
|506
|575
|931
|14626
|1453
|-
!2011
|32681
|14105
|3533
|1202
|2201
|1072
|1735
|2123
|234
|560
|616
|756
|14696
|1575
|-
!2010
|21141
|11561
|2737
|1162
|2050
|836
|1303
|1536
|213
|482
|507
|679
|12126
|1152
|-
!2009
|31134
|12813
|3319
|1133
|2170
|988
|1519
|1602
|227
|537
|586
|660
|13402
|1419
|-
!2008
|28846
|12440
|3177
|1130
|1939
|927
|1530
|1713
|227
|477
|477
|774
|12960
|1382
|-
!2007
|27195
|10968
|2668
|1001
|1791
|824
|1347
|1318
|249
|466
|564
|702
|11509
|853
|-
!2006
|28260
|10830
|2751
|1005
|1927
|844
|1356
|1218
|240
|381
|476
|585
|11370
|774
|-
!2005
|28137
|10796
|2830
|1034
|1855
|812
|1287
|1231
|242
|407
|438
|619
|11348
|775
|-
!2004
|27876
|10675
|2944
|1000
|1662
|822
|1319
|1226
|220
|408
|456
|571
|11214
|781
|-
!2003
|29358
|11214
|3401
|1029
|1704
|909
|1354
|1158
|202
|427
|419
|575
|11739
|799
|-
!2002
|26923
|10139
|2860
|949
|1700
|759
|1190
|1074
|210
|408
|352
|580
|10665
|726
|-
!2001
|29499
|10658
|3180
|933
|1714
|820
|1312
|1096
|208
|446
|405
|498
|11169
|588
|-
!2000
|29465
|10312
|3017
|948
|1509
|853
|1387
|1134
|179
|486
|364
|398
|10822
|537
|-
!1999
|27998
|10528
|3549
|983
|1562
|798
|1224
|993
|165
|512
|304
|412
|11010
|621
|-
!1998
|28953
|9289
|2739
|1024
|1648
|745
|1127
|1009
|155
|…
|…
|767
|9746
|404
|-
!1997
|35138
|10164
|3003
|1097
|1608
|878
|1411
|1059
|167
|…
|…
|812
|10630
|615
|-
!1996
|37619
|9843
|…
|…
|…
|…
|…
|…
|…
|…
|…
|…
|10325
|490
|-
!1995
|39909
|10727
|…
|…
|…
|…
|…
|…
|…
|…
|…
|…
|11275
|621
|-
!1994
|33828
|9076
|…
|…
|…
|…
|…
|…
|…
|…
|…
|…
|9621
|458
|-
!1993
|37650
|9253
|…
|…
|…
|…
|…
|…
|…
|…
|…
|…
|9827
|597
|-
!1992
|38330
|9333
|…
|…
|…
|…
|…
|…
|…
|…
|…
|…
|10018
|714
|-
!1991
|34329
|9672
|…
|…
|…
|…
|…
|…
|…
|…
|…
|…
|10425
|1033
|-
!1990
|30848
|9538
|…
|…
|…
|…
|…
|…
|…
|…
|…
|…
|10328
|1116
|}
|}
|-
|
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed sortable&quot; style=&quot;min-width: 800px; margin: 0px !important;&quot;
|+Мал аҙығы культуралары
! colspan=&quot;2&quot; |
! colspan=&quot;2&quot; |бер йыллыҡ үләндәр:
! colspan=&quot;2&quot; |күп йыллыҡ үләндәр:
|-
!Йыл
!Тамырлы мал аҙығы культуралары (малға ашатыла торған шәкәр сөгөлдөрөн дә индереп
!бесәнгә
!йәшел аҙыҡҡа һәм сенажға
!бесәнгә
!йәшел аҙыҡҡа 
|-
!2014&lt;ref name=&quot;crimea&quot; /&gt;
|1214
|2294
|19356
|8745
|30388
|-
!2013
|1260
|2050
|19789
|8772
|30193
|-
!2012
|1213
|1859
|17985
|7846
|27661
|-
!2011
|1434
|2104
|25532
|9668
|30671
|-
!2010
|902
|1362
|16431
|7587
|22832
|-
!2009
|1278
|1568
|24553
|9277
|32920
|-
!2008
|1315
|1600
|22922
|9873
|36424
|-
!2007
|1267
|1474
|22117
|10469
|35613
|-
!2006
|1450
|1573
|23531
|9958
|36344
|-
!2005
|1520
|1597
|23649
|11192
|38340
|-
!2004
|1981
|1781
|25254
|11562
|40295
|-
!2003
|2162
|1883
|28066
|11548
|38566
|-
!2002
|2254
|2024
|28133
|12393
|34755
|-
!2001
|2756
|1903
|27306
|14256
|43137
|-
!2000
|3079
|1989
|26981
|13951
|42365
|-
!1999
|3024
|1946
|21986
|12297
|34193
|-
!1998
|2688
|1953
|22736
|11226
|38205
|-
!1997
|3938
|2876
|33764
|15959
|45470
|-
!1996
|3885
|2793
|36133
|15851
|48953
|-
!1995
|5144
|2570
|38686
|17349
|52556
|-
!1994
|5272
|3763
|57231
|18863
|73526
|-
!1993
|8050
|4139
|65132
|21036
|85067
|-
!1992
|8688
|4174
|63283
|20544
|69208
|-
!1991
|11604
|4478
|65867
|24843
|83742
|-
!1990
|17217
|5631
|87254
|25207
|97623
|}
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;80%&quot;
! colspan=&quot;13&quot; |[[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]]ҙа һәм РФ-та сәсеү майҙандары:
|-
!йыл
!1940
!1945
!1950
!1970
!1990
!1995
!2000
!2005
!2010
!2015
|-
|мең км²
|920,76
|670,61
|889,52
|1219,12
|1177,1
|1025,4
|854,19
|758,37
|751,88
|793,19
|-
| colspan=&quot;13&quot; align=&quot;right&quot; |''Источник:&lt;ref&gt;{{Книга|заглавие=Посевные площади СССР|ответственный=|место=Москва|издательство=Госстатиздат ЦСУ СССР|год=1957|том=1|страницы=20, 21|страниц=|isbn=|тираж=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|заглавие=Сельское хозяйство СССР. 1988|ответственный=|место=Москва|издательство=Финансы и Статистика|год=1988|страницы=56|страниц=535|isbn=5-279-00165-1|тираж=28 000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Госкомстат России|часть=|заглавие=Регионы России. Социально экономические показатели. 2002|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=|год=2002|том=|страницы=490|страниц=863|серия=|isbn=5-89476-108-5|тираж=1600}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Федеральная служба государственной статистики|часть=|заглавие=Регионы России. Социально экономические показатели. 2016|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=|год=2016|том=|страницы=726|страниц=1326|серия=|isbn=978-5-89476-428-3|тираж=}}&lt;/ref&gt;''
|}

=== Малсылыҡ ===
[[Файл:MEATRF.png|альт=|мини|375x375пкс|Рәсәйҙә 1990—2016 йылдарҙа һуйылған ауырлыҡта ит етештереү динамикаһы,  млн тоннала]]
Рәсәйҙә ит-һөт һәм ит-йөн малсылығы үҫеш кисерә.

Малсылыҡ продукцияһының Рәсәйҙә етештерелгән төп төрҙәре:&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot;/&gt;

* [[ит]] (2015 йылда 9,6 млн тонна етештерелгән, донъяла 4-се урын)&lt;ref name=&quot;автоссылка5&quot;/&gt; (2016 йылда 9 929,0 мең тонна)
** һыйыр ите (1,6 млн тонна) (2016 йылда 1 623,5 мең тонна)
** [[сусҡа ите]] (3,1 млн тонна) (2016 йылда 3 388,4 мең тонна)
** ҡош ите (4,5 млн тонна) (2016 йылда 4 630,9 мең  тонна)
** иттең башҡа төрҙәре  (0,3 млн тонна) (2016 йылда 76,4 мең  тонна).   2016 йылда һуйылған һарыҡ һәм кәзә ите  209,7 мең тонна етештерелгән (тере ауырлыҡта 465,8 мең тонна), 2015 йылда — 204,5 мең  тонна
* [[һөт]] (30,8 млн тонна)
* [[Йомортҡа (ризыҡ)|йомортҡа]] (42,6 млрд дана)
* йөн (56 мең тонна)
* [[бал]] (68 мең тонна)

2016 йылда ит етештереүҙә ҡош ите өҫтөнлөк итә — 46,6 %, сусҡа ите — 34,1 %, һыйыр ите — 16,4 %, һарыҡ һәм кәзә ите — 2,1 %, башҡа ит төрҙәре — 0,8 %. Быға тиклем 15 йыл элек, 2001 йылда, ҡош итенең өлөшө  (19,8 %) һыйыр ите (42,0 %) һәм сусҡа ите (33,8 %) өлөшөнән кәмерәк була. Сусҡа ите етештереү күп йылдар дауамында сағыштырмаса тотороҡло күләмдә ҡала  (32-34 %)&lt;ref&gt;[https://agrovesti.net/lib/industries/beef-cattle/proizvodstvo-myasa-v-rossii-v-2016-godu.html Производство мяса в России в 2016 году] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190410200850/https://agrovesti.net/lib/industries/beef-cattle/proizvodstvo-myasa-v-rossii-v-2016-godu.html |date=2019-04-10 }}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Рәсәй Федерацияһында төп малсылыҡ продукттарын етештереү (мең тонна)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/sx/jiv4.xls|title=Производство основных продуктов животноводства по категориям хозяйств|author=|authorlink=|coauthors=|quote=|date=|format=|work=|publisher=|accessdate=2015-09-03|lang=|description=|archiveurl=https://www.webcitation.org/6bIMIadqK?url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/sx/jiv4.xls#|archivedate=2015-09-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150909010016/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/sx/jiv4.xls |date=2015-09-09 }}&lt;/ref&gt;
!
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |Һуғымға мал һәм ҡош-ҡорт (һуйылған ауырлыҡта)
!
!
!
!
|-
!Йыл
!Бөтәһе
!Һыйыр малы
!Сусҡа
!Һарыҡ-кәзә
!Ҡош-ҡорт
!Һөт
!Йомортҡа (млн.дана)
!Йөн (физик ауырлыҡта, тонна)
!Бал (тонна)
|-
!2015
|9565,2
|1649,4
|3098,7
|204,5
|4535,5
|30796,9
|42571,7
|55644
|67736
|-
!2014
|9070,3
|1654,1
|2973,9
|203,9
|4161,4
|30790,9
|41860,0
|56409
|74868
|-
!2013
|8544,2
|1633,3
|2816,2
|190,0
|3830,9
|30528,8
|41286,0
|54651
|68446
|-
!2012
|8090,3
|1641,5
|2559,5
|190,4
|3624,8
|31755,8
|42032,9
|55253
|64898
|-
!2011
|7519,5
|1625,5
|2427,6
|189,0
|3204,2
|31645,6
|41112,5
|52575
|60010
|-
!2010
|7166,8
|1727,3
|2330,8
|184,6
|2846,8
|31847,3
|40599,2
|53521
|51535
|-
!2009
|6719,5
|1740,6
|2169,5
|182,6
|2555,1
|32570,0
|39428,8
|54658
|53598
|-
!2008
|6268,1
|1768,7
|2042,1
|174,2
|2216,7
|32362,6
|38057,7
|53491
|57440
|-
!2007
|5790,1
|1699,2
|1929,7
|167,9
|1925,3
|31988,4
|38208,3
|52024
|53670
|-
!2006
|5278,1
|1721,5
|1699,2
|156,3
|1632,1
|31339,1
|38216,3
|50276
|55678
|-
!2005
|4989,5
|1809,2
|1569,1
|154,1
|1387,8
|31069,9
|37139,7
|48800
|52469
|-
!2004
|5046,4
|1953,9
|1685,8
|144,8
|1192,2
|31861,2
|35900,7
|47359
|52964
|-
!2003
|4993,3
|2002,3
|1742,6
|134,4
|1047,7
|33315,5
|36625,2
|44988
|48495
|-
!2002
|4732,8
|1967,4
|1608,3
|136,1
|955,7
|33462,2
|36377,8
|42870
|49700
|-
!2001
|4477,4
|1878,6
|1514,7
|134,2
|885,7
|32874,1
|35241,7
|40515
|52960
|-
!2000
|4445,8
|1897,9
|1578,2
|140,3
|767,5
|32259,0
|34084,7
|40088
|54248
|-
!1999
|4313,0
|1867,6
|1485,0
|143,6
|748,1
|32273,6
|33134,6
|40234
|51034
|-
!1998
|4702,8
|2246,5
|1504,9
|178,2
|690,2
|33255,2
|32744,2
|47883
|49554
|-
!1997
|4853,9
|2394,9
|1545,5
|199,3
|630,3
|34135,6
|32198,7
|60768
|48756
|-
!1996
|5335,8
|2630,0
|1705,2
|229,7
|689,6
|35818,9
|31902,3
|76930
|46228
|-
!1995
|5795,8
|2733,5
|1865,4
|261,3
|859,2
|39240,7
|33830,2
|93012
|57748
|-
!1994
|6803,3
|3240,2
|2103,5
|315,5
|1068,4
|42176,2
|37476,6
|122166
|43899
|-
!1993
|7512,9
|3358,8
|2432,1
|359,2
|1276,8
|46524,0
|40297,1
|158390
|52747
|-
!1992
|8260,3
|3631,5
|2783,5
|329,4
|1427,8
|47236,0
|42902,1
|178640
|49556
|-
!1991
|9375,2
|3989,0
|3189,7
|347,4
|1750,9
|51885,5
|46874,9
|204497
|48433
|-
!1990
|10111,6
|4329,3
|3480,0
|395,0
|1801,0
|55715,3
|47469,7
|226743
|46091
|}

== Ҡулланыу ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Рәсәй Федерацияһында аҙыҡ-түлектең төп төрҙәрен ҡулланыу (йылына йән башына; килограмм)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/sx/potr-rf.xls|title=Потребление основных продуктов питания по Российской Федерации|author=|authorlink=|coauthors=|quote=|date=|format=|work=|publisher=|accessdate=|lang=|description=|archiveurl=https://www.webcitation.org/6bN4gOV56?url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/sx/potr-rf.xls#|archivedate=2015-09-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160428131337/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/sx/potr-rf.xls |date=2016-04-28 }}&lt;/ref&gt;
!Йыл
!Картуф
!Йәшелсә һәм аҙыҡ-түлек баҡса культуралары
!Еләк-емеш
!Ит һәм иткә күсереп иҫәпләнгән ит аҙыҡтары 
!Һөт һәм һөткә күсереп иҫәпләнгән һөт аҙыҡтары
!Йомортҡа һәм йомортҡа аҙыҡтары
!Шәкәр
!Үҫемлек майы  
!Иген аҙыҡтары (икмәк һәм макарон ризыҡтары онға әйләндереп иҫәпләгәндә, он, ярма һәм ҡуҙаҡлылар)
|-
!2015
|112
|111
|61
|73
|239
|269
|39
|13,6
|118
|-
!2014
|111
|111
|64
|74
|244
|269
|40
|13,8
|118
|-
!2013
|111
|109
|64
|75
|248
|269
|40
|13,7
|118
|-
!2012
|111
|109
|61
|74
|249
|276
|40
|13,7
|119
|-
!2011
|110
|106
|60
|71
|246
|271
|40
|13,5
|119
|-
!2010
|104
|101
|58
|69
|247
|269
|39
|13,4
|120
|-
!2009
|112
|102
|55
|66
|244
|260
|37
|13,0
|118
|-
!2008
|111
|99
|53
|66
|242
|252
|39
|12,7
|119
|-
!2007
|108
|93
|51
|61
|240
|255
|39
|12,7
|120
|-
!2006
|110
|90
|48
|58
|237
|256
|39
|12,5
|121
|-
!2005
|109
|87
|46
|55
|234
|250
|38
|12,1
|121
|-
!2004
|108
|85
|43
|54
|232
|243
|37
|11,6
|119
|-
!2003
|109
|84
|39
|52
|231
|246
|36
|11,0
|120
|-
!2002
|106
|80
|39
|50
|227
|244
|36
|10,5
|121
|-
!2001
|109
|81
|35
|47
|219
|235
|35
|10,4
|120
|-
!2000
|109
|79
|32
|45
|215
|229
|35
|9,9
|117
|-
!1999
|108
|79
|27
|45
|214
|221
|34
|9,3
|119
|-
!1998
|114
|74
|30
|48
|220
|217
|33
|8,8
|117
|-
!1997
|122
|76
|33
|50
|230
|211
|33
|8,4
|118
|-
!1996
|123
|74
|31
|51
|233
|208
|33
|8,0
|118
|-
!1995
|124
|76
|29
|55
|254
|216
|32
|7,5
|122
|-
!1994
|123
|68
|28
|57
|281
|238
|31
|6,7
|124
|-
!1993
|127
|71
|29
|59
|294
|251
|31
|7,0
|123
|-
!1992
|118
|77
|32
|60
|282
|263
|30
|6,7
|125
|-
!1991
|113
|86
|35
|69
|347
|288
|38
|7,8
|121
|-
!1990
|106
|89
|35
|75
|387
|297
|47
|10,2
|120
|}

== Экспорт ==
Рәсәйҙән экспортланған аҙыҡ-түлек араһында  2016 йылда иң ҙур өлөштө  [[бойҙай]]  биләй — 27,7 %, артабан  [[Балыҡтар|туңдырылған балыҡ]]  — 12,9 %, көнбағыш майы   — 9,5 % һәм [[Шәкәр кукурузы|кукуруз]] — 5,6 %&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rbc.ru/business/09/10/2017/59dba2da9a794738a33224ae|title=Власти заявили о новых правилах ввоза в Турцию пшеницы и риса из России|date=2017-10-09|publisher=[[Росбизнесконсалтинг]]|accessdate=2017-10-09}}&lt;/ref&gt;.

Рәсәйҙән аҙыҡ-түлек импортлаусы төп  илдәр (2016 йыл мәғлүмәттәре буйынса): [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] (10 %), [[Төркиә]]  (9 %), [[Мысыр]](8 %), [[Көньяҡ Корея]] (8 %), [[Ҡаҙағстан]] (7 %)&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/business/09/10/2017/59dba2da9a794738a33224ae Власти заявили о новых правилах ввоза в Турцию пшеницы и риса из России :: Бизнес :: РБК]&lt;/ref&gt;.

И. Ю. Смирнов баһаһы буйынса, бойҙайҙы 125 млн тонна тулайым йыйғанда, Рәсәй, алға киткән илдәрҙәге аҙыҡ-түлек тәьминәте кимәленә ярашлы,  160-тан 200 миллионға тиклем кешене туйҙыра ала&lt;ref&gt;[http://liberal.ru/upload/files/nigeria.pdf Смирнов И. Ю. А чем Россия не Нигерия? 2006 год.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181222201055/http://www.liberal.ru/upload/files/nigeria.pdf |date=2018-12-22 }}&lt;/ref&gt;.

== Төбәктәр ==
Рәсәйҙә федераль округтар буйынса ауыл хужалығы етештереүе структураһы (2015 йылға ҡарата):&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;[http://www.gks.ru/bgd/regl/b16_14p/IssWWW.exe/Stg/d02/14-01.doc Продукция сельского хозяйства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327080532/http://www.gks.ru/bgd/regl/b16_14p/IssWWW.exe/Stg/d02/14-01.doc |date=2017-03-27 }}&lt;/ref&gt;

* [[Үҙәк федераль округ]] — 26 %
* [[Волга буйы федераль округы]] — 23 %
* Көньяҡ  федераль округ — 16 %
* [[Себер федераль округы|Себер  федераль округ]]&lt;nowiki/&gt;ы — 12 %
* Төньяҡ Кавказ федераль округы — 8 %
* [[Төньяҡ-Көнбайыш федераль округ]]&lt;nowiki/&gt;ы — 5 %
* [[Алыҫ Көнсығыш  федераль округы]] — 3 %
* Ҡырым федераль округы — 1 %

Федерация субъекттары араһында ауыл хужалығы етештереүе лидерҙары — [[Краснодар крайы]], [[Ростов өлкәһе]] һәм [[Белгород өлкәһе]].&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;/&gt;

=== [[Алтай  крайы]] ===
[[Файл:Aleiskferma.jpg|слева|мини|250x250пкс|Алейск эргәһендәге малсылыҡ фермаһы ]]
Алтай  крайында иген, һөт, ит етештерелә, шәкәр сөгөлдөрө, [[көнбағыш]], майлы етен, оҙон етен, [[Ҡомалаҡ (үҫемлек)|ҡомалаҡ]], [[рапс]] һәм [[соя]] үҫтерелә.

2010 йылда Алтай  крайы [[Себер федераль округы]] төбәктәре араһында ауыл хужалығы продукцияһы етештереү буйынса алдынғы урынды биләй, округта төбәктең продукцияһы 23 % тәшкил итә.  2008 йыл мәғлүмәттәре менән сағыштырғанда крайҙа ауыл хужалығы етештереүе индексы — 119,2 %&lt;ref&gt;{{Cite web|author=|authorlink=|datepublished=|url=http://www.altairegion22.ru/territory/altnumber/1/|title=Официальный сайт Алтайского края|format=|work=Алтайский край в цифрах|publisher=|accessdate=2010-09-10|lang=|description=|archiveurl=https://www.webcitation.org/617kXoyPC?url=http://www.altairegion22.ru/territory/altnumber/1/#|archivedate=2011-08-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111012005215/http://altairegion22.ru/territory/altnumber/1/ |date=2011-10-12 }}&lt;/ref&gt;.

Йәшелсә һәм картуф үҫтереү крайҙың бөтә  территорияһында таралған, әммә [[Барнаул]], [[Бийск]] һәм [[Рубцовск]]  тирәһендәге махсуслашҡан хужалыҡтарҙа нығыраҡ тупланған. «Сады Алтая» берекмәһе хужалыҡтары емеш-еләкте сәнәғәт күләмендә етештерә. 1954—1960 йылдарҙа крайҙа  3 млн га тирәһе сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәр үҙләштерелә. Бөгөн бөтә ер майҙаны  16 млн гектар булһа, шуның 40 процентын ауыл хужалығы ерҙәре алып тора. Күпселек ауыл хужалығы етештереүселәренең иҡтисади хәле насарланыу арҡаһында  125,3 мең гектар һөрөнтө ер эшкәртелмәй һәм ҡалдау ер тип иҫәпләнә&lt;ref&gt;Гуськов Н. С., Зенякин В. Е., Крюков В. В. Экономическая безопасность регионов России. М., 2000. 288 с&lt;/ref&gt;.

=== [[Краснодар  крайы]] ===
[[Файл:800px-Винный_завод_«Абрау-Дюрсо»_(Краснодарский_край).JPG|мини|Абрау-Дюрсо шарап заводы, Краснодар крайы]]
Рәсәй иҡтисадында край мөһим ауыл хужалығы төбәге булып тора (Рәсәйҙең тулайым ауыл хужалығы продукцияһының  7 проценты, Рәсәйҙә 1-се урын). Краснодар крайы —  бойҙайҙың тулайым йыйымы (дөйөм Рәсәйҙәгенең 10 проценты) һәм шәкәр сөгөлдөрө үҫтереү  (17,3 процент) лидеры, көнбағыш  (15 процент) һәм виноград шараптары (37 процент) етештереү алдынғыларының береһе&lt;ref&gt;{{Книга|автор=БРЭ, том 15|заглавие=|место=|издательство=|год=|страницы=610}}&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың 1 июленә бөтә төр хужалыҡтарҙа 554,2 мең баш һыйыр малы була, был  унан алдағы йылдан 19,1 мең башҡа, йәки  3,3 процентҡа кәмерәк.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dsh.krasnodar.ru/экономика/текущая%20на%201.04.12./Животноводство/|title=Министерство сельского хозяйства и перерабатывающей промышленности Краснодарского Края|author=|date=|publisher=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180924022402/http://www.dsh.krasnodar.ru/%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0/%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%83%D1%89%D0%B0%D1%8F%20%D0%BD%D0%B0%201.04.12./%D0%96%D0%B8%D0%B2%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE |date=2018-09-24 }}&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың  1 июленә крайҙа 13,1 мең крәҫтиән (фермер) хужалығы һәм ауыл хужалығы етештереүе менән шөғөлләнгән индивидуаль эшҡыуар була, уларҙағы мал һаны:  39,7 баш һыйыр малы, йәки 2013 йылдың шул мәленә ҡарата 105,3 %, шул иҫәптән 14,8 мең баш һыйыр, йәки 103,4 %, 4,0 мең баш сусҡа, йәки  30,5 %, 40,1 мең баш һарыҡ-кәзә, йәки 106,1 %,  700,0 мең баш ҡош-ҡорт, йәки 100,1 %&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dsh.krasnodar.ru/экономика/текущая%20на%201.04.12./Крестьянские%20(фермерские)%20хозяйства%20и%20индивидуальные%20предприниматели/|title=Министерство сельского хозяйства и перерабатывающей промышленности Краснодарского Края|author=|date=|publisher=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180126234026/http://www.dsh.krasnodar.ru/%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0/%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%83%D1%89%D0%B0%D1%8F%20%D0%BD%D0%B0%201.04.12./%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%28%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%29%20%D1%85%D0%BE%D0%B7%D1%8F%D0%B9%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%D0%B8%20%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D1%83%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8 |date=2018-01-26 }}&lt;/ref&gt;.

=== [[Архангельск өлкәһе|Архангел өлкәһе]]  ===
Хаҡы буйынса баһалағанда, үҫемлекселек продукцияһы өҫтөнлөк итә (56 %). Ауыл хужалығы майҙандары яҡынса 584 мең гектар тәшкил итә. Ауыл хужалығында ҡулланылған ерҙәрҙең  46 проценты — һөрөнтө ерҙәр. Өлкә  ер эшкәртеүҙең ышанысһыҙ зонаһына инә.   Төп культуралар — [[Бәрәңге|картуф]] һәм [[йәшелсә]], сөнки өлкәлә тупраҡтар башҡа культураларҙы үҫтереүгә яраҡлы түгел. Үҫемлекселек өлкәнең ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереүгә йүнәлтелгән. Төп ауыл хужалығы районы — өлкәнең көньяғында. 

Малсылыҡта төп тармаҡ  — һөт-ит малсылығы.  Киң таралған юғары продуктлы холмогор  тоҡомо нәҡ Архангел өлкәһендә сығарылған. Өлкәлә шулай уҡ сусҡа, һарыҡ, кәзә, ҡош-ҡорт, болан (төньяғында) үрсетелә. Өлкәлә [[кейекселек]] тармағы бар, диңгеҙ йәнлектәрен аулау кәсебе үҫешкән.

=== [[Башҡортостан]] ===
{{төп мәҡәлә|Башҡортостан ауыл хужалығы}}
[[Башҡортостан]] Рәсәйҙә һыйыр малы, йылҡы һаны, бал һәм һөт етештереү буйынса — беренсе, картуф етештереү буйынса — икенсе, ит буйынса — өсөнсө, сусҡа һаны буйынса — бишенсе, һарыҡ-кәзә һаны буйынса — алтынсы, йомортҡа етештереү буйынса — һигеҙенсе, иген етештереү буйынса — ун беренсе урында&lt;ref name=&quot;stat1&quot;&gt;[http://www.bashstat.ru/bashdigital/region15/DocLib/Основные%20экон%20харак%20РБ%202009.htm Основные экономические показатели за 2009 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101130190525/http://www.bashstat.ru/bashdigital/region15/DocLib/%D0%9E%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B5%20%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%20%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%20%D0%A0%D0%91%202009.htm |date=2010-11-30 }}&lt;/ref&gt;.

Ауыл хужалығында [[Башҡортостанда игенселек|игенселек]]-малсылыҡ йүнәлеше өҫтөнлөк итә. [[Бойҙай]], [[арыш]], һоло, арпа ([[иген культуралары]]) һәм шәкәр сөгөлдөрө, [[көнбағыш]] (техник культуралар) игелә. Республикала ит-һөт малсылығы, ит-йөн һарыҡсылығы, ҡошсолоҡ, [[йылҡысылыҡ]], ҡымыҙсылыҡ һәм [[Башҡортостанда умартасылыҡ|умартасылыҡ]] үҫешкән.

Рәсәйҙә [[башҡорт балы]] киң билдәле. Бал ҡорто күстәре, тауар балы етештереү, умартасылыҡта ғилми эшләнмәләр буйынса Башҡортостан илдә беренсе урынды биләй&lt;ref name=&quot;stat1&quot;/&gt;.

=== [[Белгород өлкәһе]] ===
2010 йылда Белгород өлкәһенең  бөтә Рәсәйҙәге ит етештереүгә индергән өлөшө — 11 проценттан ашыу, сусҡа ите буйынса — 14 процент, ҡош-ҡорт ите етештереүҙәге өлөшө  16,5 процент тәшкил итә. Өлкәлә ит йән башына иҫәпләгәндә уртаса илдәгенән  9,4 тапҡырға күберәк етештерелә. Йән башына ит ҡулланыу күләме буйынса ул  Рәсәй төбәктәре араһында беренсе урынды тота  (бер кешегә 325 кг)&lt;ref name=&quot;stat334&quot;&gt;[http://bel-news.ru/2011/01/29/belgorodskaya-oblast-krupnejshij-proizvoditel-myasa-v-strane/ Экономические показатели области за 2010 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140504052325/http://bel-news.ru/2011/01/29/belgorodskaya-oblast-krupnejshij-proizvoditel-myasa-v-strane/ |date=2014-05-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;stat335&quot;&gt;[http://www.savchenko.ru/events/666.html Стенограмма выступления Губернатора Белгородской области Е. С. Савченко] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180122181702/https://savchenko.ru/events/666.html |date=2018-01-22 }}&lt;/ref&gt;.

=== [[Владимир өлкәһе]] ===
Үҫемлекселектә, ит-һөт малсылығында һәм ҡошсолоҡта махсуслаша. Ауыл хужалығының төп тармағы  — һөт-ит малсылығы. [[Мөгөҙлө эре мал|Һыйыр малы]], сусҡа, [[Һарыҡсылыҡ|һарыҡ]], кәзә үрсетелә. [[Йылҡысылыҡ]]  (владимир  йөк аттары) үҫеш кисерә. Ауыл хужалығы майҙандары — 930,9 мең га (ер фондының 32,1 %), шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр  — 66,8 %. Сәсеүлектәр 476,5 мең  га тәшкил итә, шуның 58,7 процентын — мал аҙығы культуралары, 29 процентын иген культуралары биләй. Бойҙай, арыш, арпа, һоло игелә.  25-ләп махсуслашҡан предприятие тоҡом малсылығы менән шөғөлләнә. Балыҡсылыҡ хужалыҡтары (иң эреһе — «Ворша») бар,  [[Умартасылыҡ|умарталыҡтар]]  күп.

=== [[Воронеж өлкәһе]] ===
Воронеж өлкәһендә иген (башлыса бойҙай), шәкәр сөгөлдөрө, [[көнбағыш]] һәм башҡа техник культуралар, картуф һәм  йәшелсә үҫтерелә. Дөйөм алғанда ауыл хужалығының төп тармаҡтары — шәкәр сөгөлдөрө, [[көнбағыш]] һәм иген культуралары игеү, ит-һөт малсылығы, сусҡасылыҡ, [[һарыҡсылыҡ]]. Ярма етештереү буйынса йән башына уртаса коэффициент — 2,4 (2002 йыл мәғлүмәте).

Ит етештереү:
&lt;ref&gt;{{Cite web|author=|authorlink=|datepublished=|url=http://www.regnum.ru/news/fd-central/voronezh/1134029.html|title=За год производство молока в Воронежской области выросло на 15%|format=|work=|publisher=Информационное агентство «Regnum»|accessdate=07-03-2009|lang=|description=|archiveurl=https://www.webcitation.org/618ntbVUi?url=http://www.regnum.ru/news/fd-central/voronezh/1134029.html#|archivedate=2011-08-23}}&lt;/ref&gt;

* 1678 йыл башына — 8,9 мең тонна
* 1996 йылдың ғинуар-феврале — 12,2 мең тонна.

=== [[Иваново өлкәһе]] ===
Ауыл хужалығының төп тармағы — ит-һөт малсылығы, өлкәлә шулай уҡ етенселек, картуф үҫтереү һәм урмансылыҡ хужалығы менән шөғөлләнәләр.

2006 йылда өлкәлә бөтәһе 80,5 мең тонна иген, 278,9 мең тонна картуф, 123,1 мең тонна йәшелсә, 34 мең тонна тере ауырлыҡта мал һәм ҡош ите, 189 мең тонна һөт,  304,8 миллион дана йомортҡа етештерелгән.

2006 йылда 7,9 млрд һумлыҡ ауыл хужалығы продукцияһы етештерелгән (2005 йылғынан 8,4 %-ҡа артыҡ).

=== [[Ингушетия]] ===
Ауыл хужалығы продукцияһы етештереү буйынса Ингушетия Рәсәйҙә 37-се урынды биләй&lt;ref name=&quot;ingushetia.info&quot;&gt;[http://ingushetia.info/2008/02/04/specializaciya-xozyajstva-otraslevaya-struktura-promyshlennosti.html Специализация хозяйства. Отраслевая структура промышленности]&lt;/ref&gt;. Төп ауыл хужалығы культуралары — [[иген культуралары]], [[көнбағыш]], йәшелсә, картуф. Шулай уҡ виноградсылыҡ һәм тәмәке үҫтереү тармағы ярайһы уҡ үҫешкән. [[Шәкәр кукурузы|Кукуруз]], бойҙай, һоло, арпа, шәкәр сөгөлдөрө игелә&lt;ref name=&quot;Экономика Ингушетии&quot;&gt;[http://www.ingushetiyarsp.ru/geography/ Экономика Ингушетии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120128185500/http://www.ingushetiyarsp.ru/geography/ |date=2012-01-28 }}&lt;/ref&gt;. Республикала  900-ләп крәҫтиән [[фермер]] хужалығы эшләй. Ауыл хужалығы ерҙәре — 222,2 мең га, шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 112,2 мең га, күп йыллыҡ үҫемлекле майҙандар — 2,5 мең га, сабынлыҡтар — 9,6 мең га, көтөүлектәр  97,9 мең га тәшкил итә. Республикала 115 эре һәм уртаса ауыл хужалығы  предприятиеһы бар&lt;ref name=&quot;ingushetia.info&quot; /&gt;.

=== [[Иркутск өлкәһе]] ===
Ауыл хужалығы ерҙәре территорияһы — 2,69 млн га, һөрөнтө ерҙәр — 1,88 млн га. Өлкә ер эшкәртеүҙең ышанысһыҙ зонаһына инә. Өлкәлә башлыса иген культуралары үҫтерелә, малсылыҡ, болан үрсетеү, кейекселек, тире кәсебе, балыҡсылыҡ менән шөғөлләнәләр.  Ауыл хужалығы продукцияһының яҡынса яртыһын (46 %) малсылыҡ бирә. Ауыл хужалығы продукцияһы менән үҙен өлкә яртылашҡа тәьмин итә, аҙыҡ-түлек башҡа төбәктәрҙән килтерелә.   

Өлкәлә 207 ауыл хужалығы ойошмаһы, 3238 крәҫтиән (фермер) хужалығы һәм 176,6 мең шәхси ярҙамсы  хужалыҡ бар.  Иркутск өлкәһе өлөшөнә ауыл хужалығы продукцияһының  Рәсәйҙә 1,5 проценты һәм Себер федераль округында 8,9 проценты тура килә.

=== [[Калининград өлкәһе]] ===

=== [[Киров өлкәһе]]  ===
Төп ауыл хужалығы тармағы — малсылыҡ, башлыса ит-һөт йүнәлешле. Ауыл хужалығы культураларынан иген культуралары, картуф, [[етен]] һәм йәшелсә үҫтерелә. Иген культураларынан ужым арышы һәм [[Фураж|фураж культуралары]]    өҫтөнлөк итә. Малсылыҡ проукцияһының  20 процентлабы өлкәнән ситкә сығарыла.

=== [[Ленинград өлкәһе]] ===
Ауыл хужалығына ҡала яны махсуслашыуы хас. Төп тармаҡтар  — ит-һөт малсылығы, картуфсылыҡ һәм йәшелсәселек. Малсылыҡ продукцияһы үҫемлекселектекенә ҡарарғанда күберәк етештерелә. Өлкәлә  һөт тоҡомло  (айршир, ҡара-сыбар, йәғни голштинлаштырылған) һыйыр малын яҡшыртыу, үрсетеү һәм үҫтереү  буйынса 60-тан ашыу  тоҡомсолоҡ заводы эшләй. 

Картуф һәм йәшелсәнең ҙур өлөшөн халыҡтың шәхси ярҙамсы хужалыҡтары бирә. Өлкәлә иген культураларынан арпа, арыш, һоло үҫтерелә, улар башлыса [[Ауыл хужалығы хайуандары|малға]] һәм [[Ҡоштар|ҡош-ҡортҡа]]  ашатыу өсөн тотонола.

Ҡошсолоҡ фабрикаларында ҡош ите һәм йомортҡа етештереү буйынса өлкә Рәсәйҙә алдынғы урындарҙы биләй. 

Өлкәлә  6 эре ҡатнаш аҙыҡ заводы эшләй. Иң ҙуры — Гатчина ҡатнаш аҙыҡ заводы.

Өлкәлә [[кейекселек]] үҫешкән. 

2006 йылдың 1 июленә бөтә категорияларға ҡарарған ауыл хужалығы ерҙәре  640 мең га тәшкил итә, шуның  337 меңе — һөрөнтө ерҙәр&lt;ref name=&quot;rosstat&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.gks.ru/bgd/regl/B07_14s/IssWWW.exe/Stg/cz/02-08.htm|title=Ленинградская область|work=Регионы России. Основные характеристики субъектов Российской Федерации — 2007 г.|publisher=[[Федеральная служба государственной статистики]]|accessdate=22 сентября 2008|archiveurl=https://www.webcitation.org/617uboHsu?url=http://www.gks.ru/bgd/regl/B07_14s/IssWWW.exe/Stg/cz/02-08.htm#|archivedate=2011-08-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080409193720/http://www.gks.ru/bgd/regl/B07_14s/IssWWW.exe/Stg/cz/02-08.htm |date=2008-04-09 }}&lt;/ref&gt;. Өлкәлә 200-ҙән ашыу эре һәм уртаса  ауыл  хужалығы предприятиеһы бар (элекке [[совхоз]]дар, хәҙер — акционерҙар йәмғиәттәре). Фермер  хужалыҡтарының һаны — 6000-дән ашыу. 

=== [[Липецк өлкәһе]] ===
Уңайлы климат шарттары, ҡара тупраҡлы баҫыуҙар үҫемлекселекте үҫтереүгә этәргес бирә. Ауыл хужалығы ерҙәре 1,8 млн гектарҙан ашыу, шуларҙың 80 проценттан ашыуы — һөрөнтө ерҙәр. 22,3 мең гектарҙы емеш-еләк баҡсалары биләй, башлыса  [[алма]], [[груша]], [[слива]] үҫтерелә.  Өлкәлә 300-ләп ауыл хужалығы предприятиеһы булып, улар башлыса иген культуралары, көнбағыш, картуф үҫтерә, һыйыр малы, сусҡа, ҡош-ҡорт үрсетә.   
&lt;br /&gt;

=== [[Мәскәү өлкәһе]] ===
Мәскәү өлкәһе территорияһында ауыл хужалығының үҫемлекселек һәм малсылыҡ  йүнәлештәре алып барыла.
Өлкә  территорияһының 40 процент самаһы ауыл хужалығында файҙаланыла.  [[Ауыл хужалығы]]на ҡала яны махсуслашыуы хас. Сәсеү мйаҙандарының ҙур өлөшө (биштән өс өлөштән күберәге) мал аҙығы культуралары үҫтереү өсөн тотонола. Ҙур майҙандарҙа бойҙай, арпа, һоло, арыш игелә.
Төбәктә [[Бәрәңге|картуф]]  күпләп үҫтерелә. Йылытмаларҙа йәшелсә үҫтереү таралған. Мәҫәлән, Московский ҡалаһында [[Европа]]лағы иң ҙур йылытма  комплексы урынлашҡан. Шулай уҡ  [[сәскә]]ләр, бәшмәк ([[Аҡ көләпәрә|шампиньоны]] һ.б.) үҫтерелә. Малсылыҡ үҫемлекселеккә ҡарағанда нығыраҡ өҫтөнлөк итә; башлыса ит һә һөт етештереүгә йүнәлеш алған. Һыйыр малынан тыш, бөтә ерҙә [[Сусҡалар|сусҡа]] һәм [[тауыҡ]] үрсетелә.

=== [[Новгород өлкәһе]] ===
Ауыл хужалығы рентабелле (2005 йыл) — 10,2 %, шул иҫәптән:

* һөт етештереү — 15 %
* сусҡа ите — 34 %
* ҡош ите — 40 %
* йомортҡа — 31 %
* картуф — 8 %
* ябыҡ грунтта йәшелсә — 19 %
* асыҡ грунтта йәшелсә — 23 %.

Өлкә ауыл хужалығы  предприятиеларының 90 проценты һөтсөлөк йүнәлешендә эшләй. 

=== [[Ростов өлкәһе]] ===
[[Файл:Rostov's_region_combain.jpg|справа|мини|250x250пкс|Белая Калитва эргәһендә бойҙай урағы]]
Ростов өлкәһендә ҡара тупраҡлы ерҙәр 65 % майҙанды биләй.

Ауыл хужалығы тулайым продукцияһының 60 %-тан ашыуы үҫемлекселек тармаҡтарына тура килә. Сәсеүлектәрҙең яртыһын тиерлек иген культуралары биләй. Төп иген культураһы — ужым бойҙайы.  [[Шәкәр кукурузы|Кукуруз]], [[Дөгө (үҫемлек)|дөгө]], тары, [[ҡарабойҙай]] һәм башҡа ярма культуралары, [[соя]] сәсеүлектәре киң таралған.

Көнбағыш — төп техник культура. Емеш-еләк баҡсасылығы һәм виноградсылыҡ сәнәғәт нигеҙендә үҫтерелә. Йәшелсәселек ҙур майҙандарҙы алып тора.
Малсылыҡта өлкә хужалыҡтары  ит һәм һөт малсылығы, һарыҡсылыҡ, йылҡысылыҡ һәм ҡошсолоҡ тармаҡтарына өҫтөнлөк бирелә.   

=== [[Мордва Республикаһы]] ===


2016 йылда Мордва Республикаһының агросәнәғәт комплексы рекордлы ҡаҙаныштарға өлгәшә.  

2016 йылда республикала 1 миллион 300 мең тоннанан ашыу иген, шул иҫәптән 190 мең тонна кукуруз  йыйып алына. Иген культуралары гектарынан 30 центнерлап уңыш бирә. Был — Волга буйы федераль округында иң яҡшы һөҙөмтә. 

Шәкәр сөгөлдөрөнөң тулйым йыйымы — 1160 мең тонна, гектар ҡеүәте  470 центнер тәшкил итә. Был да — округ төбәктәрендәге иң яҡшы һәм Рәсәйҙә 9-сы күрһәткес. Йәшел борсаҡтың уңышы гектарынан  33,6 центнер, тулайым йыйымы  5,3  тонна тәшкил итә.  18 миллион шартлы банка йәшел борсаҡ консервалана, был 2015 йыл киамәленән  30 процентҡа күберәк. Ябыҡ грунтта 15 мең тонна йәшелсә үҫтерелә (үткән йылғынан 12 процентҡа артыҡ).
&lt;br /&gt;

=== [[Татарстан Республикаһы]] ===
Республика ауыл хужалығы продукцияһы күләме буйынса Рәсәй төбктәренең алдынғы өсөһө иҫәбенә инә. 

2011 йылда ауыл хужалығы ерҙәренең сәсеү майҙандары  3082,6 мең гектар тәшкил итә.

2011 йылда сәсеү майҙандары күләме:
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
!Культура
!Майҙаны
|-
|1
|иген культуралары
|1647,3
|-
|2
|техник культуралар
|242,7
|-
|3
|картуф
|80,9
|-
|4
|йәшелсә
|12,2
|-
|5
|мал аҙығы культуралары
|1099,5
|}
2013 йылдың 1 мартына 1083,3 мең баш һыйыр малы була, шуның  402,6 меңе  — һыйыр, сусҡа һаны — 683,0 мең баш, һарыҡ-кәзә — 397,4 мең баш, ҡош-ҡорт — 15411,3 мең баш.

=== [[Һарытау өлкәһе]] ===
Һарытыу өлкәһе  традицион ауыл хужалығы төбәге булып тора. Етештерелгән ауыл хужалығы продукцияһы күләме буйынса төбәк Рәсәйҙә 10-сы урынды биләй&lt;ref&gt;[http://atlas.socpol.ru/portraits/sar.shtml Социальный атлас Саратовской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090606194018/http://atlas.socpol.ru/portraits/sar.shtml |date=2009-06-06 }}&lt;/ref&gt;. Ауыл хужалығы тәғәйенләнешендәге ерҙәр майҙаны — 8417,6 мең га&lt;ref&gt;[http://www.saratov.gov.ru/region/economics/apk.php Агропромышленный комплекс на Официальном сайте Правительства Саратовской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820202604/http://www.saratov.gov.ru/region/economics/apk.php |date=2011-08-20 }}&lt;/ref&gt;. Һарыу  өлкәһендә етештереүҙең һәм сәсеүлектәрҙең дөйөм майҙаны күләмендә крәҫтиән (фермер) хужалыҡтары өлөшө ҙур. Мәҫәлән,  [[2009 йыл]]да   сәсеү майҙандарында фермер хужалыҡтарының удель ауырлығы  45 процент тәшкил итә.
&lt;br /&gt;

=== [[Свердловск өлкәһе]] ===
[[2006 йыл]]ғы Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәп алыуы  буйынса  Свердловск өлкәһендә&lt;ref&gt;{{Cite web|publisher=Территориальный орган федеральной службы государственной статистики по Свердловской области|url=http://sverdl.gks.ru/public/release/Итоги%20ВСХП.htm|title=Всероссийская сельскохозяйственная перепись 2006 года: Итоги по Свердловской области|accessdate=недоступен}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|publisher=Территориальный орган федеральной службы государственной статистики по Свердловской области|url=http://sverdl.gks.ru/digital/region4/DocLib1/Окончательные%20итоги%20Всероссийской%20сельскохозяйственной%20переписи%202006%20года%20по%20Свердловской%20области.xls|title=Окончательные итоги Всероссийской сельскохозяйственной переписи 2006 года по Свердловской области|accessdate=2009-12-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120129125459/http://sverdl.gks.ru/digital/region4/DocLib1/%D0%9E%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5%20%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B8%20%D0%92%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%B7%D1%8F%D0%B9%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B9%20%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B8%202006%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%A1%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.xls |date=2012-01-29 }}&lt;/ref&gt; 829 ауыл хужалығы ойошмаһы һәм 2178 крәҫтиән хужалығы һәм индивидуаль эшҡыуар була. 

[[2006 йыл]] уңышы өсөн  933,3 мең гектар сәсеүлек файҙаланыла. Уларҙан:

* ауыл хужалығҡы ойшмалары тарафынан — 778,4 мең гектар,
* крәҫтиән хужалыҡтары һәм индивидуаль эшҡыуарҙар тарафынан — 99,4 мең гектар,
* халыҡтың ярҙамсы хужалыҡтары тарафынан  — 55,6 мең гектар.

[[Мөгөҙлө эре мал|Һыйыр мал]] һаны 2006 йылда 343,7 мең баш тәшкил итә:

* 213 мең башы  ауыл хужалығы ойошмаларында,  
* 12,9 мең башы — крәҫтиән хужалыҡтары һәм индивидуаль эшҡыуарҙарҙарҙа 
* 117,8 мең башы халыҡтың ярҙамсы хужалыҡтарында.

Ҡош-ҡорт һаны ауыл хужалығы ойшмаларында — 10,1 млн баш,  0,6 млн — крәҫтиән хужалыҡтары һәм индивидуаль эшҡыуарҙарҙарҙа.

=== [[Смоленск өлкәһе]] ===
Ауыл хужалығының төп тармағы  — ит-һөт йүнәлешле  малсылыҡ (тармаҡ продукцияһы хаҡының 55 %). Һыйыр малы һаны — 725 мең баш, шул иҫәптән һыйыр һаны — 290 мең баш. Ҡошсолоҡ өлкәнең үҙәге тирәһендә урынлашҡан ҡошсолоҡ фабрикаларында тупланған. 

Ауыл хужалығы ерҙәре 1,75 млн га (Рәсәй ауыл хужалығы ерҙәренең 1 %), йәки өлкә территорияһының 35,2 %, тәшкил итә. 1,3 млн га — һөрөнтө ерҙәр.  

Үҫемлекселек мал аҙығы (сәсеүлектәрҙең 44 %) һәм  иген культуралары (45 %), етен, картуф, йәшелсә үҫтереүҙә махсуслаша. 


=== [[Тверь өлкәһе]] ===
Өлкәлә һөт-ит малсылығы һәм етенселек үҫтерелә. Сусҡасылыҡ һәм ҡошсолоҡ һиҙелерлек үҫә. Арыш, һоло, мал аҙығы культуралары, картуф, йәшелсә игелә. 


Ауыл хужалығы ерҙәренең дөйөм майҙаны — 2434,6 мең га, шуның 60 % — һөрөнтө ерҙәр. Сәсеүлектәр майҙаны — 898,9 мең га (2001), шуның 200,3 мең гектарында — иген культуралары, 22,1 меңендә — оҙон етен,  49,2 меңендә — картуф һәм  0,6 мең гектарында йәшелсә үҫтерелә.
&lt;br /&gt;

=== [[Тула өлкәһе]] ===
Ауыл  хужалығы ерҙәре 1740 мең га (2001), йәки төбәк майҙанының 68 %, биләй. Сәсеүлектәрҙең 54 процентында иген культуралары үҫтерелә. 

Ауыл хужалығы өлкәнең көньяғында нығыраҡ үҫкән,  бында иген культуралары (арпа, бойҙай), мал аҙығы культуралары, шәкәр сөгөлдөрө игелә,  ит-һөт малсылығы һәм сусҡасылыҡ үҫтерелә. Төньяҡ райондарҙа ит-һөт малсылығы, мал аҙығы культуралары һәм картуф үҫтереү өҫтөнлөк итә. Урыны-урыны менән еләк-емешселек һәм йәшелсәселек үҫеш тапҡан. 

=== [[Удмурт Республикаһы]] ===
Республика территорияһының  50 %-ын ауыл хужалығы ерҙәре биләй. Малсылыҡта һыйыр малсылығы һәм сусҡасылыҡ өҫтөнлөк итә, һарыҡ, ҡош-ҡорт үрсетелә. Арыш, бойҙай, ҡарабойҙай, арпа, тары, борсаҡ,  кукуруз, көнбағыш, етен, рапс, картуф, йәшелсә, мал аҙығы культуралары игелә.

=== [[Ульяновск өлкәһе]] ===
Ульяновск өлкәһе — Рәсәйҙең мөһим аграр төбәктәренең береһе. Ит-һөт малсылығы, ҡошсолоҡ, сусҡасылыҡ, һарыҡсылыҡ, [[балыҡсылыҡ]],  кролик үрсетеү тармаҡтары үҫтерелә. 

=== [[Силәбе өлкәһе]] ===
Сәнәғәт өҫтөнлөк итһә лә, өлкәлә ауыл хужалығы ла үҫтерелә. Айырыуса бойҙай һәм башҡа иген культуралары күпләп үҫтерелә.  2009 йылда сәсеүлектәр майҙаны  1 миллион 727 мең гектар тәшкил итә. Ит-һөт малсылығы өҫтөнлөк итә. Нәҙек йөнлө һарыҡсылыҡ бар. Сәнәғәт үҙәктәре тирәләй ҡала яны тибындағы ауыл хужалығы үҫеш алған.

=== [[Ярославль өлкәһе]] ===
Өлкәлә малсылыҡ (һыйыр малы, сусҡасылыҡ, һарыҡсылыҡ, сусҡасылыҡ, ҡошсолоҡ); үҫемлекселек  (мал аҙығы культуралары, иген культуралары, картуф, техник культуралар, йәшелсә) үҫеш алған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

{{Европа по темам 3|ауыл хужалығы|Ауыл хужалығы}}
{{Азия по темам 3|ауыл хужалығы|Ауыл хужалығы}}
[[Категория:Рәсәйҙең ауыл хужалығы]]</text>
      <sha1>mi4u34gu8rpmu40mlt2pn63l670rfm9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рәсәй Федерацияһы субъекттары флагтары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153885</id>
    <revision>
      <id>1306870</id>
      <parentid>1281123</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T09:19:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы &quot;Flag-maps_of_the_subjects_of_Russia.png&quot; рәсеме урынына [[Рәсем:Flag-maps_of_the_subjects_of_Russia_including_disputed_territories.png|Flag-maps_of_the_subjects_of_Russia_inc</comment>
      <origin>1306870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30941" sha1="78nxhktdpemf2h25x7lceck3pt268m6" xml:space="preserve">[[Файл:Flag-maps of the subjects of Russia including disputed territories.png|мини|400x400пкс|Рәсәй Федерацияһы субъекттары картаһы (беркетелгән флагтары менән).]]
[[Рәсәй Федерацияһы]] субъекттары флагтары исемлеге.

Рәсәй Федерацияһында 2014 йылдың 21 мартынан 85 субъект иҫәпләнә — 22 республика, 9 край, 46 [[Өлкә (Рәсәй)|өлкә]], 3 федераль әһәмиәттәге ҡала, 1 [[Автономиялы өлкә (Рәсәй)|автономиялы өлкәһе]] һәм 4 [[Автономиялы округ (Рәсәй)|автономиялы округы]].

Әлеге ваҡытта һәр федерация субъектының символы булып торған флагы бар.

== Республикалар флагтары ==
{| style=&quot;text-align:center; margin: 0px auto&quot;
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Флагы
!Атамаһы
!Раҫлау датаһы
!ДГР&lt;br&gt;&lt;br&gt;номеры
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Adygea.svg|120x120пкс]]
|[[Адыгей Республикаһы]] флагы
|{{Дата|24|03|1992|4}}
|
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_Altai_Republic.svg|граница|120x120пкс]]
|[[Алтай Республикаһы]] флагы
|{{Comment|{{д|02|07|1992|4}}|В пропорции 1:2}} &lt;br&gt;&lt;br&gt;{{Comment|{{д|29|06|1994|4}}|В пропорции 2:3}} &lt;br&gt;&lt;br&gt;{{Comment|{{д|24|04|2003|4}}|В пропорции 1:2}}
|
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_Bashkortostan.svg|граница|120x120пкс]]
|[[Башҡортостан Республикаһы]] флагы
|{{Comment|{{д|25|02|1992|4}}|В пропорции 1:2}} &lt;br&gt;&lt;br&gt;{{Comment|{{д|12|02|2003|4}}|В пропорции 2:3}}
|165
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_Buryatia.svg|граница|120x120пкс]]
|[[Бүрәт Республикаһы]] флагы
|{{Дата|29|10|1992|4}}
|445
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Dagestan.svg|120x120пкс]]
|[[Дағстан Республикаһы]] флагы
|{{Comment|{{д|26|02|1994|4}}|В пропорции 1:2}} &lt;br&gt;&lt;br&gt;{{Comment|{{д|19|11|2003|4}}|В пропорции 2:3}}
|991
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_Ingushetia.svg|граница|120x120пкс]]
|[[Ингушетия Республикаһы]] флагы
|{{Comment|{{д|13|05|1994|4}}|В пропорции 1:2}} &lt;br&gt;&lt;br&gt;{{Comment|{{д|11|07|1999|4}}|В пропорции 2:3}}
|152
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_Kabardino-Balkaria.svg|граница|120x120пкс]]
|[[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы]] флагы
|{{Дата|04|08|1994|4}}
|
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Kalmykia.svg|120x120пкс]]
|[[Ҡалмыҡ Республикаһы]] флагы
|{{Дата|30|07|1993|4}}
|151
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Karachay-Cherkessia.svg|120x120пкс]]
|[[Ҡарасай-Черкес Республикаһы]] флагы
|{{Дата|03|12|1994|4}}
|10439
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Karelia.svg|120x120пкс]]
|[[Карелия Республикаһы]] флагы
|{{Дата|16|02|1993|4}}
|1219
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_Komi.svg|граница|120x120пкс]]
|[[Коми Республикаһы]] флагы
|{{Comment|{{д|27|11|1991|4}}|В пропорции 1:2}} &lt;br&gt;&lt;br&gt;{{Comment|{{д|26|12|1997|4}}|В пропорции 2:3}}
|154
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Флагы
!Атамаһы
!Раҫлау датаһы
!ДГР&lt;br&gt;&lt;br&gt;номеры
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_Crimea.svg|граница|120x120пкс]]
|[[Ҡырым Республикаһы]] флагы {{В Крыму|Крым|0}}
|{{Comment|{{д|24|09|1992|4}}|Как флаг Республики Крым в составе Украины}} &lt;br&gt;&lt;br&gt;{{Comment|{{д|21|04|1999|4}}|Как флаг Автономной Республики Крым Украины}} &lt;br&gt;&lt;br&gt;{{Comment|{{д|05|06|2014|4}}|Как флаг Республики Крым России}}
|
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_Mari_El.svg|граница|120x120пкс]]
|[[Марий Эл Республикаһы]] флагы
|{{Дата|05|03|2011|4}}
|
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_Mordovia.svg|граница|120x120пкс]]
|[[Мордва Республикаһы]] флагы
|{{Comment|{{д|30|03|1995|4}}|В пропорции 1:2}} &lt;br&gt;&lt;br&gt;{{Comment|{{д|20|05|2008|4}}|В пропорции 2:3}}
|
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_North_Ossetia.svg|граница|120x120пкс]]
|[[Төньяҡ Осетия — Алания]] флагы
|{{Comment|{{д|02|10|1991|4}}|Как флаг Северо-Осетинской Советской Социалистической Республики}} &lt;br&gt;&lt;br&gt;{{Comment|{{д|24|11|1994|4}}|Как флаг Республики Северная Осетия — Алания}}
|4614
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|120x120пкс]]
|[[Татарстан Республикаһы]] флагы
|{{Дата|29|11|1991|4}}
|378
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Tuva.svg|120x120пкс]]
|[[Тыва Республикаһы]] флагы
|{{Comment|{{д|17|09|1992|4}}|В пропорции 1:2}} &lt;br&gt;&lt;br&gt;{{Comment|{{д|08|02|2002|4}}|В пропорции 2:3}}
|1763
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_Udmurtia.svg|граница|120x120пкс]]
|[[Удмурт Республикаһы]] флагы
|{{Дата|04|11|1993|4}}
|
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_Khakassia.svg|граница|120x120пкс]]
|[[Хакас Республикаһы]] флагы
|{{Дата|01|10|2003|4}}
|1327
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_Chechen_Republic_since_2004.svg|граница|120x120пкс]]
|[[Чечен Республикаһы]] флагы
|{{Дата|22|06|2004|4}}
|4282
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Chuvashia.svg|120x120пкс]]
|[[Сыуаш Республикаһы]] флагы
|{{Дата|29|04|1992|4}}
|208
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Sakha.svg|120x120пкс]]
| [[Саха Республикаһы]] флагы
|{{Дата|14|10|1992|4}}
|183
|}
|}

== Крайҙар флагтары ==
{|
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Флагы
!Атамаһы
!Раҫлау датаһы
!ДГР&lt;br&gt;&lt;br&gt;номеры
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Altai Krai.svg|120x120пкс]]
|[[Алтай крайы]] флагы
|{{Дата|06|07|2000|4}}&lt;ref&gt;Закон Алтайского края от 06.07.2000 № 37−ЗС «О флаге Алтайского края»&lt;/ref&gt;
|
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Zabaykalsky Krai.svg|120x120пкс]]
|[[Байкал аръяғы крайы]] флагы
|&lt;ref name=&quot;Читинская&quot;&gt;Закон Читинской области от 22.12.1995 № 24−ЗЧО «О гербе и флаге Читинской области»&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;{{Comment|{{д|17|02|2009|4}}|Как флаг Забайкальского края}}&lt;ref name=&quot;Забайкальский&quot;&gt;Закон Забайкальского края от 17.02.2009 № 130−ЗЗК «О гербе и флаге Забайкальского края»&lt;/ref&gt;
| &lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;{{Comment|5071|Как флаг Забайкальского края}}
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_Kamchatka_Krai.svg|граница|120x120пкс]]
|[[Камчатка крайы]] флагы
|{{Дата|05|03|2010|4}}&lt;ref name=&quot;Камчатский&quot;&gt;Закон Камчатского края от 05.03.2010 № 396 «О флаге Камчатского края»&lt;/ref&gt;
|
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Krasnodar Krai.svg|120x120пкс]]
|[[Краснодар крайы]] флагы
|{{Дата|28|06|2004|4}}&lt;ref&gt;Закон Краснодарского края от 28.06.2004 № 730−КЗ «О внесении изменений в Закон Краснодарского края „О символах Краснодарского края“»&lt;/ref&gt;
|1503
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Krasnoyarsk Krai.svg|120x120пкс]]
| [[Красноярск крайы]] флагы
|{{Дата|27|03|2000|4}}&lt;ref&gt;Закон Красноярского края от 27.03.2000 № 10−701 «О флаге Красноярского края»&lt;/ref&gt;
|
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Флагы
!Атамаһы
!Раҫлау атаһы
!ДГР&lt;br&gt;&lt;br&gt;номеры
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_Perm_Krai.svg|граница|120x120пкс]]
|[[Пермь крайы]] флагы
|&lt;ref name=&quot;Пермская&quot;&gt;Закон Пермской области от 06.05.2003 № 771−150 «О флаге Пермской области»&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;{{Comment|{{д|03|10|2007|4}}|Как флаг Пермского края}}&lt;ref name=&quot;Пермский&quot;&gt;Закон Пермского края от 03.10.2007 № 124−ПК «О флаге Пермского края»&lt;/ref&gt;
|3719
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_Primorsky_Krai.svg|граница|120x120пкс]]
|[[Приморье крайы]] флагы
|{{Дата|22|02|1995|4}}&lt;ref&gt;Постановление Думы Приморского края от 22.02.1995 № 25 «Об утверждении Положения о флаге Приморского края»&lt;/ref&gt;
|327
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_Stavropol_Krai.svg|граница|120x120пкс]]
|[[Ставрополь крайы]] флагы
|{{Дата|30|05|1997|4}}&lt;ref&gt;Закон Ставропольского края от 30.05.1997 № 13−кз «О флаге Ставропольского края»&lt;/ref&gt;
|
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_Khabarovsk_Krai.svg|граница|120x120пкс]]
|[[Хабаровск крайы]] флагы
|{{Дата|28|07|1994|4}}&lt;ref&gt;Решение Хабаровской краевой Думы от 28.07.1994 № 66−А «О положениях о флаге и гербе Хабаровского края»&lt;/ref&gt;
|149
|}
|}

== Өлкәләр флагтары ==
{| style=&quot;text-align:center; margin: 0px auto&quot;
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Флагы
!Атамаһы
!Раҫлау датаһы
!ДГР&lt;br&gt;&lt;br&gt;номеры
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Amur Oblast.svg|120x120пкс]]
|[[Амур өлкәһе]] флагы
|{{Дата|26|04|1999|4}} &lt;br&gt;&lt;br&gt;{{Comment|{{д|24|04|2008|4}}|Ширина белой полосы увеличена с 1/15 до 1/12 от ширины флага}}
|3888
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_Arkhangelsk_Oblast.svg|граница|120x120пкс]]
|[[Архангельск өлкәһе]] флагы
|{{Дата|23|09|2009|4}}
|
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Astrakhan Oblast.svg|120x120пкс]]
|[[Әстерхан өлкәһе]] флагы
|{{Дата|19|12|2001|4}}
|1213
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_Belgorod_Oblast.svg|граница|120x120пкс]]
|[[Белгород өлкәһе]] флагы
|{{Дата|22|06|2000|4}}
|621
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Bryansk Oblast.svg|120x120пкс]]
|[[Брянск өлкәһе]] флагы
|{{Дата|20|11|1998|4}}
|
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Vladimirskaya Oblast.svg|120x120пкс]]
| [[Владимир өлкәһе]] флагы
|{{Comment|{{д|11|05|1999|4}}|В пропорции 1:2}}&lt;br&gt;&lt;br&gt;{{Comment|{{д|01|07|2017|4}}|В пропорции 2:3}}
|
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Volgograd Oblast.svg|120x120пкс]]
|[[Волгоград өлкәһе]] флагы
|{{Дата|18|09|2000|4}}
|
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_Vologda_oblast.svg|граница|120x120пкс]]
|[[Вологда өлкәһе]] флагы
|{{Дата|05|12|1997|4}}
|228
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Voronezh Oblast.svg|120x120пкс]]
|[[Воронеж өлкәһе]] флагы
|{{Дата|05|07|2005|4}}
|2006
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Ivanovo Oblast.svg|120x120пкс]]
|[[Иваново өлкәһе]] флагы
|{{Дата|19|03|1998|4}}
|372
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_Irkutsk_Oblast.svg|граница|120x120пкс]]
|[[Иркутск өлкәһе]] флагы
|{{Дата|16|07|1997|4}}
|193
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Kaliningrad Oblast.svg|120x120пкс]]
|[[Калининград өлкәһе]] флагы 
|{{Дата|09|06|2006|4}}
|4596
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_Kaluga_Oblast.svg|граница|120x120пкс]]
|[[Калуга өлкәһе]] флагы
|{{Дата|30|01|2004|4}}
|
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Kemerovo oblast.svg|120x120пкс]]
|[[Кемерово өлкәһе]] флагы
|{{Comment|{{д|07|06|2002|4}}|В пропорции 1:2}} &lt;br&gt;&lt;br&gt;{{Comment|{{д|21|02|2003|4}}|В пропорции 2:3}}
|
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_Kirov_Region.svg|граница|120x120пкс]]
|[[Киров өлкәһе]] флагы
|{{Дата|30|06|2003|4}}
|4738
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Kostroma Oblast.svg|120x120пкс]]
|[[Кострома өлкәһе]] флагы
|{{Дата|28|04|2006|4}}
|2207
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_Kurgan_Oblast.svg|граница|120x120пкс]]
|[[Ҡурған өлкәһе]] флагы
|{{Дата|01|12|1997|4}}
|222
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Kursk Oblast.svg|120x120пкс]]
|[[Курск өлкәһе]] флагы
|{{Дата|17|12|1996|4}}
|
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_Leningrad_Oblast.svg|граница|120x120пкс]]
|[[Ленинград өлкәһе]] флагы
|{{Дата|31|12|1997|4}}
|436
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Lipetsk Oblast.svg|120x120пкс]]
|[[Липецк өлкәһе]] флагы
|{{Дата|21|07|2003|4}}
|1211
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Magadan Oblast.svg|120x120пкс]]
|[[Магадан өлкәһе]] флагы
|{{Дата|28|12|2001|4}}
|
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Moscow oblast.svg|120x120пкс]]
|[[Мәскәү өлкәһе]] флагы
|{{Дата|09|03|1999|4}}
|777
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Murmansk Oblast.svg|120x120пкс]]
|[[Мурманск өлкәһе]] флагы 
|{{Дата|01|07|2004|4}}
|1501
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Флагы
!Атамаһы
!Раҫлау датаһы
!ДГР&lt;br&gt;&lt;br&gt;номеры
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_Nizhny_Novgorod_Region.svg|граница|120x120пкс]]
|[[Түбәнге Новгород өлкәһе]] флагы 
|{{Дата|11|05|2005|4}}
|
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_Novgorod_Oblast.svg|граница|120x120пкс]]
|[[Новгород өлкәһе]] флагы 
|{{Дата|24|12|2007|4}}
|3917
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Novosibirsk Oblast.svg|граница|120x120пкс]]
|[[Новосибирск өлкәһе]] флагы 
|{{Дата|25|07|2003|4}}
|1840
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_Omsk_Oblast.svg|граница|120x120пкс]]
|[[Омск өлкәһе]] флагы 
|{{Дата|10|06|2003|4}}
|
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Orenburg Oblast.svg|120x120пкс]]
|[[Ырымбур өлкәһе]] флагы 
|{{Дата|17|11|1997|4}}
|
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Oryol Oblast.svg|120x120пкс]]
|[[Орёл өлкәһе]] флагы 
|{{Дата|01|08|2002|4}}
|1217
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Penza Oblast.svg|120x120пкс]]
|[[Пенза өлкәһе]]
|{{Дата|18|11|2002|4}}
|
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Pskov Oblast.svg|120x120пкс]]
|[[Псков өлкәһе]] флагы 
|{{Дата|28|12|2018|4}}
|12153
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_Rostov_Oblast.svg|граница|120x120пкс]]
|[[Ростов өлкәһе]] флагы 
|{{Дата|28|10|1996|4}}
|206
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_Ryazan_Oblast.svg|граница|120x120пкс]]
|[[Рязань өлкәһе]] флагы 
|{{Дата|02|06|2000|4}}
|628
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_Samara_Oblast.svg|граница|120x120пкс]]
|[[Һамар өлкәһе]] флагы 
|{{Дата|13|10|1998|4}}
|
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_Saratov_Oblast.svg|граница|120x120пкс]]
|[[Һарытау өлкәһе]] флагы 
|{{Дата|05|09|1996|4}}
|
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Sakhalin Oblast.svg|120x120пкс]]
|[[Сахалин өлкәһе]] флагы 
|{{Дата|28|11|1995|4}}
|158
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_Sverdlovsk_Oblast.svg|граница|120x120пкс]]
|[[Свердловск өлкәһе]] флагы 
|{{Дата|14|04|1997|4}}
|1851
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Smolensk oblast.svg|120x120пкс]]
|[[Смоленск өлкәһе]] флагы 
|{{Дата|22|12|1998|4}}
|434
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Tambov Oblast.svg|120x120пкс]]
|[[Тамбов өлкәһе]] флагы 
|{{Дата|22|02|2005|4}}
|
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Tver Oblast.svg|120x120пкс]]
|[[Тверь өлкәһе]] флагы 
|{{Дата|28|11|1996|4}}
|160
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_Tomsk_Oblast.svg|граница|120x120пкс]]
|[[Томск өлкәһе]] флагы 
|{{Дата|29|05|1997|4}}
|
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Tula Oblast.svg|120x120пкс]]
|[[Тула өлкәһе]] флагы 
|{{Дата|25|11|2005|4}}
|2084
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_Tyumen_Oblast.svg|граница|120x120пкс]]
|[[Төмән өлкәһе]] флагы 
|{{Дата|24|05|1995|4}} &lt;br&gt;&lt;br&gt;{{Comment|{{д|25|10|2008|4}}|Изменены размер красного треугольника и вид корон}}
|4307
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Ulyanovsk Oblast.svg|120x120пкс]]
|[[Ульяновск өлкәһе]] флагы 
|{{Дата|26|12|2013|4}}
|8905
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Chelyabinsk Oblast.svg|120x120пкс]]
|[[Силәбе өлкәһе]] флагы 
|{{Дата|08|01|2002|4}}
|898
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Yaroslavl Oblast.svg|120x120пкс]]
|[[Ярославль өлкәһе]] флагы 
|{{Дата|07|03|2001|4}}
|848
|}
|}

== Федераль әһәмиәтендәге ҡалалар флагтары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Флагы
!Атамаһы
!Раҫлау датаһы
!ДГР &lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;номеры
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Moscow, Russia.svg|120x120пкс]]
|[[Мәскәү]] флагы 
|{{Дата|29|09|1994|3}}&lt;ref&gt;Распоряжение мэра Москвы от 29.09.1994 № 481-РМ «О флаге города Москвы»&lt;/ref&gt;
|197
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Saint Petersburg Russia.svg|120x120пкс]]
|[[Санкт-Петербург]] флагы 
|{{Дата|08|06|1992|3}}&lt;ref&gt;Решение Санкт-Петербургского городского Совета народных депутатов от 08.06.1992 № 96 «О флаге Санкт-Петербурга»&lt;/ref&gt;
|49
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Sevastopol.svg|120x120пкс]]
|[[Севастополь]] флагы {{В Крыму|Крым|0}}
|{{Дата|21|04|2000|3}}&lt;ref&gt;Решение городского Совета города-героя Севастополя от 21.04.2000 № 519 «О флаге города-героя Севастополя»&lt;/ref&gt;
|
|}

== Автономиялы өлкәһе флагы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin: 0px auto&quot;
|-
! Флагы
! Атамаһы
! Раҫлау датаһы
! ДГР &lt;br&gt; номеры [[Рәсәй Федерацияһының Дәүләт геральдик регистры|ДГР]]
|-
| height=&quot;90&quot;|[[Файл:Flag of the Jewish Autonomous Oblast.svg|120px|border]]
| [[Йәһүд автономиялы өлкәһе]] флагы
| {{д|27|11|1996|4}}&lt;ref&gt;Закон Еврейской автономной области от 27.11.1996 № 26−ОЗ «О внесении изменений и дополнений в закон ЕАО „О государственных символах Еврейской автономной области“»&lt;/ref&gt;
| 102
|}

== Автономиялы округтары флагтары ==
{|
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Флагы
!Атамаһы
!Раҫлау датаһы
!ДГР &lt;br&gt;&lt;br&gt;номеры
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_Nenets_Autonomous_District.svg|граница|120x120пкс]]
|[[Ненец автономиялы округы]] флагы
|{{Дата|03|10|2003|4}}&lt;ref&gt;Закон Ненецкого автономного округа от 03.10.2003 № 438−ОЗ «О флаге Ненецкого автономного округа»&lt;/ref&gt;
|1326
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_Yugra.svg|граница|120x120пкс]]
| [[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра]] флагы
|{{Дата|20|09|1995|4}}&lt;ref&gt;Закон Ханты-Мансийского автономного округа от 20.09.1995 № 8−ОЗ «О гербе и флаге Ханты-Мансийского автономного округа»&lt;/ref&gt;
|188
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Флагы
!Атамаһы
!Раҫлау датаһы
!Номер &lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;был ГГР
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_Chukotka.svg|граница|120x120пкс]]
|[[Чукотка автономиялы округы]] флагы
|&lt;ref&gt;Постановление Главы Администрации Чукотского автономного округа от 28.02.1994 № 80 «Об утверждении Положения о флаге Чукотского автономного округа»&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;{{Comment|{{д|28|11|1997|4}}|В пропорции 2:3}}&lt;ref&gt;Закон Чукотского автономного округа от 28.11.1997 № 41−ОЗ «О флаге Чукотского автономного округа»&lt;/ref&gt;
|
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Yamal-Nenets Autonomous District.svg|120x120пкс]]
|[[Ямал-Ненец автономиялы округы]] флагы
|{{Дата|09|12|1996|4}}&lt;ref&gt;Закон Ямало-Ненецкого автономного округа от 09.12.1996 № 47 «О флаге Ямало-Ненецкого автономного округа»&lt;/ref&gt;
|138
|}
|}

== Юҡҡа сыҡҡан субъекттар флагтары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin: 0px auto&quot;
!Флагы
! width=&quot;250&quot; |Атамаһы
!раҫлау датаһы
!Ғәмәлдән сығарылыу датаһы
!ДГР &lt;br&gt;&lt;br&gt;номеры
!Иҫкәрмәләр
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Kamchatka Oblast.svg|120x120пкс]]
|Камчатка өлкәһе флагы
|{{Дата|05|05|2004|4}}
|2007 йылдың 1 июле&lt;ref name=&quot;Камчкрай&quot;&gt;Федеральный конституционный закон от 12.07.2006 № 2-ФКЗ «Об образовании в составе Российской Федерации нового субъекта Российской Федерации в результате объединения Камчатской области и Корякского автономного округа»&lt;/ref&gt;
| 1761
|2010 йылдың 1 июленә тиклем Камчатка крайы флагы&lt;ref name=&quot;Камчатский&quot; /&gt;.
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_Perm_Krai.svg|граница|120x120пкс]]
|Пермь өлкәһе флагы
|{{Дата|06|05|2003|4}}
|2005 йылдың 1 декабре&lt;ref name=&quot;Пермкрай&quot;&gt;Федеральный конституционный закон от 25.03.2004 № 1-ФКЗ «Об образовании в составе Российской Федерации нового субъекта Российской Федерации в результате объединения Пермской области и Коми-Пермяцкого автономного округа»&lt;/ref&gt;
|1504
|2007 йылдың 3 октябренән Пермь крайы флагы&lt;ref name=&quot;Пермский&quot; /&gt;.
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Zabaykalsky Krai.svg|120x120пкс]]
|Чита өлкәһе флагы
|{{Дата|22|12|1995|4}}
|2008 йылдың 1 марты&lt;ref name=&quot;Забкрай&quot;&gt;Федеральный конституционный закон от 21.07.2007 № 5-ФКЗ «Об образовании в составе Российской Федерации нового субъекта Российской Федерации в результате объединения Читинской области и Агинского Бурятского автономного округа»&lt;/ref&gt;
|185
|2009 йылдың 1 мартынан Байкал Аръяғы флагы&lt;ref name=&quot;Забайкальский&quot; /&gt;.
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_Agin-Buryatia.svg|граница|120x120пкс]]
|Ағын-Бурәт автономиялы округы флагы
|{{Дата|06|07|2001|4}}&lt;ref&gt;Закон Агинского Бурятского автономного округа от 06.07.2001 № 205-ЗАО «О внесении изменений и дополнений в Закон автономного округа „О гербе и флаге Агинского Бурятского автономного округа“»&lt;/ref&gt;
|2008 йылдың 1 марты&lt;ref name=&quot;Забкрай&quot; /&gt;
|1762
|2009 йылдың 18 октябренән Ағын-Бүрәт округы флагы&lt;ref&gt;Закон Забайкальского края от 23.09.2009 № 231-ЗЗК «О символах Агинского Бурятского округа Забайкальского края»&lt;/ref&gt;
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_Permyakia.svg|граница|120x120пкс]]
|Коми-Пермяк автономиялы округы флагы
|{{Дата|14|07|1997|4}}&lt;ref&gt;Закон Коми-Пермяцкого автономного округа от 14.07.1997 № 26 «О внесении изменений и дополнений в закон Коми-Пермяцкого АО „О флаге Коми-Пермяцкого АО“»&lt;/ref&gt;
|2005 йылдың 1 декабре&lt;ref name=&quot;Пермкрай&quot; /&gt;
|
|2009 йылдың 7 октябренә тиклем Коми-Пермяк округы флагы&lt;ref&gt;Закон Пермского края от 07.10.2009 № 501-ПК «О флаге Коми-Пермяцкого округа Пермского края»&lt;/ref&gt;
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_Koryakia.svg|граница|120x120пкс]]
|Коряк автономиялы округы флагы
|{{Дата|28|07|1998|4}}&lt;ref&gt;Закон Корякского автономного округа от 28.07.1998 № 61−ОЗ «О гербе и флаге Корякского автономного округа»&lt;/ref&gt;
|2007 йылдың 1 июле&lt;ref name=&quot;Камчкрай&quot; /&gt;
|
|
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Taymyr Autonomous Okrug.svg|120x120пкс]]
|Таймыр (Долган-Ненец) автономиялы округы флагы
|{{Дата|02|06|2000|4}}&lt;ref&gt;Закон Таймырского (Долгано-Ненецкого) автономного округа от 02.06.2000 № 7−ОКЗ «О флаге Таймырского (Долгано-Ненецкого) автономного округа»&lt;/ref&gt;
|2007 йылдың 1 ғинуары&lt;ref name=&quot;Краскрай&quot;&gt;Федеральный конституционный закон от 14.10.2005 № 6−ФКЗ «Об образовании в составе Российской Федерации нового субъекта Российской Федерации в результате объединения Красноярского края, Таймырского (Долгано-Ненецкого) автономного округа и Эвенкийского автономного округа»&lt;/ref&gt;
|518
|2006 йылдың 3 майынан Таймыр (Долган-Ненец) муниципаль районы флагы&lt;ref&gt;Решение Думы Таймырского муниципального района от 03.05.2006 № 03-0109 «Об официальных символах Таймырского Долгано-Ненецкого муниципального района»&lt;/ref&gt;
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag of Ust-Orda Buryat Autonomous Okrug.svg|120x120пкс]]
|Усть-Ордын Бурәт автономиялы округы флагы
|{{Дата|18|09|1997|4}}&lt;ref&gt;Закон Усть-Ордынского Бурятского автономного округа от 18.09.1997 № 21−оз &quot;О внесении изменений в Закон Усть-Ордынского Бурятского автономного округа «О гербе и флаге Усть-Ордынского Бурятского автономного округа»&lt;/ref&gt;
|2008 йылдың 1 ғинуары&lt;ref&gt;Федеральный конституционный закон от 30.12.2006 № 6−ФКЗ «Об образовании в составе Российской Федерации нового субъекта Российской Федерации в результате объединения Иркутской области и Усть-Ордынского Бурятского автономного округа»&lt;/ref&gt;
|205
|2011 йылдың 7 июленән Усть-Ордын Бурәт округы флагы&lt;ref&gt;Закон Иркутской области от 07.07.2011 № 54-ОЗ «О символике Усть-Ордынского Бурятского округа»&lt;/ref&gt;
|-
| height=&quot;90&quot; |[[Файл:Flag_of_Evenkia.svg|граница|120x120пкс]]
|Эвенкия автономиялы округы флагы
|1995|4}}&lt;ref&gt;Решение Законодательного Собрания (Суглана) Эвенкийского автономного округа от 23.03.1995 № 83−3 «О флаге Эвенкийского автономного округа»&lt;/ref&gt;
|2007 йылдың 1 ғинуары&lt;ref name=&quot;Краскрай&quot; /&gt;
|
|2007 йылдың 1 ғинуарынан  Эвенкия муниципаль районы флагы&lt;ref&gt;Решение Районного Совета депутатов Эвенкийского муниципального района от 03.10.2006 № 96−6 «Об утверждении Положения о флаге и гербе Эвенкийского муниципального района»&lt;/ref&gt;
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Рәсәй Федерацияһы субъекттары гербтары]]

== Һылтанмалар ==
* [http://www.vexillographia.ru/ О флагах субъектов РФ на официальном сайте Российского центра флаговедения и геральдики]
* [http://www.fotw.net/flags/ru-_list.html О флагах субъектов РФ на сайте «Флаги мира» (англ.яз.)]

[[Категория:Рәсәй Федерацияһы субъекттары флагтары]]</text>
      <sha1>78nxhktdpemf2h25x7lceck3pt268m6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Словак Ожмахы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>160543</id>
    <revision>
      <id>1306847</id>
      <parentid>950755</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T21:32:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1899" sha1="5532z4ptv8a4l4qa71dxlx8imj2f19f" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Словак ожмахы, Словенски Рай''' ({{Lang-sk|Slovenský raj}}), көнсығыш [[Словакия]]лағы тау массивы (төҙөлөшө яғынан бер төрлөрәк булған яҫы түбәле тауҙар теҙмәһе) һәм халыҡ паркы, Спишско-Карст Гемерский Карстының бер өлөшө. Иң юғары нөктәһе — Велек Кнола тауы, 1266 м

Словак ожмахының майҙаны 210 км² тәшкил итә һәм [[Спишска-Нова-Вес|Спишска Нова Вес]], Попрад һәм Рожнява райондары территорияһында урынлашҡан. Уның территорияһы буйынса Горнад һәм Гнилец йылғалары аға. 90 процент Территорияһының 90%-н башлыса бук-[[Аҡ шыршы|аҡ шыршы пихтовая]] урманы тәшкил итә.

== Иҫтәлекле урындары ==
* Спишске Подградье, Левоча, Рожнява, Попрад, [[Спишска-Нова-Вес|Спишска Нова Вес]], Гелница ҡалалары
* Күп һанлы [[Мәмерйә|мәмерйәләр]], Добшинская мәерйәһен генә барып ҡарап була
* Ҡаялар
* Упҡындар
* Каньондар — тар тәрән үҙәнлектәр
* Шарлауыҡтар

== Һылтанмалар ==
* [http://www.slovenskyraj.sk/ www.slovenskyraj.sk]
* [https://web.archive.org/web/20070927065909/http://www.sopsr.sk/index.php?page=posobnost&amp;id=7 Ҡурсаулыҡ Страничка]
[[Категория:Словакия тауҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>5532z4ptv8a4l4qa71dxlx8imj2f19f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төркиәлә дәүләт түңкәрелеше (1980)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>161148</id>
    <revision>
      <id>1306868</id>
      <parentid>1284398</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T08:45:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52890" sha1="p2dsym8vkuxd2xnzqxobo15lwobp3os" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''1980 йылда дәүләт түңкәрелеше''', [[1960]] һәм [[1971 йыл]]дарҙағы түңкәрелештәрҙән һуң генераль штаб башлығы генерал Кенан Әврән ойошторған түңкәрелеш Төркиә тарихында өсөнсө булып тора.

1970 йылдар СССР һәм АҠШ араһындағы йәшерен һуғыш арҡаһында уң һәм һул хәрәкәттәр араһында ҡораллы конфликттар менән билдәләнә&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://arama.hurriyet.com.tr/arsivnews.aspx?id=-502523|accessdate=2008-10-12|title=Whose gang is this?|work=[[Turkish Daily News]]|publisher=[[Hürriyet]]|date=1997-01-17|first=Mehmet Akif|last=Beki|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20171012055324/http://arama.hurriyet.com.tr/arsivnews.aspx?id=-502523|archivedate=2017-10-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090721182809/http://arama.hurriyet.com.tr/arsivnews.aspx?id=-502523 |date=2009-07-21 }}&lt;/ref&gt;. Хәл иткес ҡыҫылыуға сәбәп булдырыу өсөн, төрөк хәрбиҙәре был конфликттарға тоҡанып китеүгә мөмкинлек бирә&lt;ref name=&quot;haber7&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.haber7.com/haber/20050912/Once-ortam-hazirlandi-sonra-darbe.php|accessdate=2008-10-15|title=Önce ortam hazırlandı, sonra darbe haberi|work=Haber7|language=Turkish|date=2008-09-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;saltik&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.taraf.com.tr/yazar.asp?mid=1942|accessdate=2008-12-23|title=12 Eylül’ün darbeci solcusu: Ali Haydar Saltık|work=[[Taraf]]|first=Yıldıray|last=Oğur|date=2008-09-17|language=Turkish|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080927032807/http://www.taraf.com.tr/yazar.asp?mid=1942|archivedate=2008-09-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080927032807/http://www.taraf.com.tr/yazar.asp?mid=1942 |date=2008-09-27 }}&lt;/ref&gt;, ҡайһы бер иҫкәрмәләр буйынса, хәрбиҙәр йәмәғәт фекерен формалаштырыу ысулын ҡуллана&lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Ganser|2005}}: Colonel Talat Turhan accused the United States for having fuelled the brutality from which Turkey suffered in the 1970s by setting up the Special Warfare Department, the Counter-Guerrilla secret army and the MIT and training them according to FM 30-31&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Hot Money and the Politics of Debt|год=2004|издательство={{Нп3|McGill–Queen's University Press|McGill-Queen's Press|en|McGill–Queen's University Press}}|isbn=978-0-7735-2743-0|издание=3E|ссылка=https://books.google.com/?id=78UhNfUIFC8C&amp;pg=PA94|страницы=94|ref=Naylor|автор=Naylor, Robert T.}}. — «The fact that militias of all political tendencies seemed to be buying their arsenals from the same sources pointed to the possibility of a deliberate orchestration of the violence - of the sort P2 had attempted in Italy a few years earlier - to prepare the psychological climate for a military coup.».&lt;/ref&gt;. Һуңынан көс ҡулланыу туҡтатыла &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.stargazete.com/gazete/yazar/savci-ergenekon-u-kenan-evren-e-sormali-asil-113287.htm|accessdate=2008-10-21|title=Savcı, Ergenekon’u Kenan Evren’e sormalı asıl!|work=Star Gazete|first=Aziz|last=Ustel|date=2008-07-14|language=Turkish|quote=Ve 13 Eylül 1980’de Türkiye’yi on yıla yakın bir süredir kasıp kavuran terör ve adam öldürmeler bıçakla kesilir gibi kesildi.}}&lt;/ref&gt;, ҡайһы берҙәре түңкәрелеште тәртип урынлаштырыу кеүек хуплап ҡаршы ала.

Киләһе өс йыл демократияны тергеҙгәнгә тиклем&lt;ref name=&quot;AI&quot;&gt;[[Amnesty International]], ''Turkey: Human Rights Denied'', London, November 1988, AI Index: EUR/44/65/88, ISBN 978-0-86210-156-5, pg. 1.&lt;/ref&gt; төрөк ҡораллы көстәре Милли хәүефһеҙлек Своеты ярҙамында ил менән идара итә. 

Түңкәрелеше һөҙөмтәһендә 250 алып 650 меңгә тиклем кеше ҡулға алына, 517 кеше үлем язаһына хөкөм ителә. «Ҡара исемлеккә» бөтәһе 1 миллион 683 мең кеше индерелә, 30 меңе сәйәси ҡасаҡ була. 23 677 йәмәғәт берекмәләре, беренсе сиратта коммунистик, левоцентрик һәм курд ойошмалары, шулай уҡ бөтә партиялар һәм профсоюздар тыйыла. Хөкөм алдына 400 журналист баҫа, улар дөйөм алғанда 3315 йыл ярым төрмәгә хөкөм ителә.

== Инеш бүлек ==
1975 йылда Бюлент Әджевит, социал-демократик Республика халыҡ партияһының рәйесе консерватив ғәҙеллек партияһының премьер-министры Сөләймән Демирелде алмаштыра (тур. &lt;span lang=&quot;tr&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Adalet Partisi, AP&lt;/span&gt;) Ул , Нәжметдин Әрбакандың Милли именлек партияһы ({{lang-tr|Milliyetçi Cephe}}) һәм Алпарслан Тюркештың уң радикал Милли эш итеү партияһы({{lang-tr|Milliyetçi Hareket Partisi, MHP}}) менән коалиция ойоштора. MHP дәүләт именлеге хеҙмәтенә инеү өсөн мөмкинлектән файҙалана, был уҙышыусы төркөмдәр араһындағы һуғышты етди ҡатмарлаштыра&lt;ref name=&quot;Gil&quot;&gt;Gil, Ata. &quot;La Turquie à marche forcée, &quot; ''[[Le Monde diplomatique]]'', February 1981.&lt;/ref&gt;.

1977 йылда ла һайлауҙарҙа еңеүсе булмай. Тәүҙә Демирель Милли фронт менән коалицияны хуплауын дауам итә. Ләкин 1978 йылда Әджәвит, бер партиянан икенсеһенә күсенеп йөрөгән депутаттар ярҙамы менән яңынан власҡа килә. 1979 Демирель тағы премьер-министр вазифаһын биләй. 1970 йылдар аҙағында Төркиәлә хәл тотороҡһоҙ була: хәл ителмәгән социаль һәм иҡтисади проблемалар эш ташлау акцияларын һәм сәйәсәттең партия фалижын тыуҙыра. (түңкәрелеш алдынан алты ай эсендә [[Төркиәнең Бөйөк милләт мәжлесе|Төркиәнең Бөйөк милли йыйылышы]] президент һайлай алмай). 1968—1969 йылдарҙан килгән пропорциональ һайлау системаһы парламент күпселеген ойоштороуҙы ҡатмарлаштыра. Илдәге иң ҙур холдингтарға эйә булған эре сәнәғәтселәр мәнфәғәте башҡа, ваә сәнәғәтселәр, сауҙагәрҙәр, ауыл байҙары, алпауытта кеүек) социаль синыфтарҙың мәнфәғәттәре менән бәрелешә. Урта синыфтар талап иткән сәнәғәттең һәм ауыл хужалығы реформаларын башҡалар тыя&lt;ref name=&quot;Gil&quot;&gt;Gil, Ata. &quot;La Turquie à marche forcée, &quot; ''[[Le Monde diplomatique]]'', February 1981.&lt;/ref&gt;. Ошо ваҡыттан сәйәсмәндәрҙең илдәге артып барыусы көс ҡулланыуға ҡаршы тора алмаҫ кеүек күренә.

1970 йылдар аҙағында Төркиәлә сәйәси көс ҡулланыу тулҡыны ҡуба. 1970 йылда һәләк булыусыларҙың дөйөм һаны-5 мең менән баһалана, һәр көн тиҫтәгә яҡын кеше үлтерелә&lt;ref name=&quot;Gil&quot;&gt;Gil, Ata. &quot;La Turquie à marche forcée, &quot; ''[[Le Monde diplomatique]]'', February 1981.&lt;/ref&gt;. Сәйәси ойошмаларҙың күпселек ағзалары аяуһыҙ алышҡа йәлеп ителә. МНР йәштәр ойошмаһы ультранационалистик «Һоро бүре» ойошмаһы хәүефһеҙлек көстәренә ярҙам итәбеҙ тип белдерә&lt;ref name=&quot;AI&quot;&gt;[[Amnesty International]], ''Turkey: Human Rights Denied'', London, November 1988, AI Index: EUR/44/65/88, ISBN 978-0-86210-156-5, pg. 1.&lt;/ref&gt;. Британияның ''Searchlight magazine'' журналы мәғлүмәттәренә ярашлы, 1978 йылда милләтселәр 3319 һөжүм яһай, һөҙөмтәлә 831 еше үлтерелә, ә 3121 кеше яралана. Анкара үткәргән суд процестары барышында,хәрби түңкәрелеш алдынан ''Devrimci Yol'' ойошмаһына ҡаршы яҡлаусылар 5388 кеше үлтерелгән тип иҫәпләй. Ҡорбандар араһында 1296 уң һәм 2109 һулдар була. Ҡалған һәләк булғандарҙың ҡайһы партияға ҡарағанлығы билдәһеҙ ҡала&lt;ref&gt;Devrimci Yol Savunması (Defense of the Revolutionary Path). Ankara, January 1989, p. 118—119.&lt;/ref&gt;. Билдәлекте Таксим майҙанындағы ҡан ҡойош ала (35 ҡорбан), Бахчелиэвлерҙағы ҡырылыш (1977), ҡырып Кахраманмарашта ҡырылыш (1978) (100 ҡорбан). 1978 йылдың декабрендә Кахраманмарашта 14 провинцияла (һуңыраҡ 67 провинцияла) хәрби хәл иғлан ителә. Туранан-тура түңкәрелеш алдынан 20 провинцияла хәрби хәл иғлан ителә.

1979 йылдың июнендә Әджәвит Милли разведка ойошмаһынан Нури Гюндештан буласаҡ түңкәрелеш тураһында иҫкәртеү ала. Әджәвит эске эштәр министры Ирфан Озайдылыға хәбәр итә, ә тегенеһе үҙ сиратында, Седат Джеласунға — һуңыраҡ түңкәрелеште етәкләүсе биш генералдың береһенә еткерә. Һөҙөмтәлә Милли разведка ойошмаһы башлығы урынбаҫары Нихат Йылдыз Лондонда консулға тиклем вазифаһында түбәнәйтелә һәм үҙенең урынбаҫары менән алмаштырыла. 

== Түңкәрелеш ==
1979 йылдың 11 сентябрендә генерал Кенан Әврән генерал Хәйҙәр Салтыҡҡа түңкәрелеш үткәрергәме-юҡмы, әллә хөкүмәткә етди иҫкәртеү генә лә етәме тигән һорау менән мөрәжәғәт итә. Түңкәрелеште әҙерләүгә тәҡдим ителгән доклад ярты йыл алда төҙөлә һәм Әврәндың кабинетында сейфта йәшереп ҡуйыла. Әврән үҙе, түңкәрелеш тураһында Салтыҡтан тыш тик Нуретдин Эрсин ғына белә ине, тип хәбәр итә. Был Әврән яғынан алдау ғына була тип әйтелә, сөнки Салтыҡ һулдарға, ә Эрсин уңдарға яҡын тора. Шулай итеп түңкәрлешекә кире реакция сәйәсәи ойошмалар яғынан иҫкәртелә&lt;ref name=&quot;saltik&quot;/&gt;.

21 декабрҙә Хәрби академиянан генералдар эш итеү планы буйынса фекер алышыуға йыйыла. Түңкәрелеш өсөн 1970 йылдарҙың социаль конфликттарына һәм сәйәси тотороҡһоҙлоҡҡа нөктә ҡуйыу кәрәклеге һылтау була. Генералдар президент Фәхри Ҡорутөрк аша Сөләймән Демирелгә һәм Бюлент Әджәвиткә меморандум ебәрергә ҡарар итә. 1980 йылдың 1 ғинуарында Төркиә ҡораллы көстәре генштабы начальнигы генерал Кенан Әврән һәм ғәскәрҙәр һәм жандармерия командующийыпрезидент Ф.Ҡорутөрккә килә һәм уға яҙма меморандум тапшыра, унда «илде хәефтәрҙән ҡотҡарыу һәм уны тупиктан сыҡарыу өсөн бөтә конституцион ойошмаларға берҙәмлек, теләктәшлек һәм үҙ-ара ярҙамға өлгәршергә» тигән саҡырыу була. Әгәр конституция органдары документта булған талаптарҙы үтәмәһә, «, армия республиканы опека һәм һаҡлау буйынса бурыстарын үтәйәсәк» тип әйтелә. Партия лидерҙары хатты бер аҙна һуңлатып ала.

1980 йылдың мартында яһалған икенсе докладта түңкәрелеште тиҙ арала үткәреү тәҡдим ителә, юғиһә һиҙгер түбән торған һиҙгер офицерҙар «эште үҙ ҡулына алыу» перспективаһына ҡыҙығып китерҙәр. Әврән Салтыҡ планына «''Bayrak Harekâtı''» («Флаг» операцияһы) исеме аҫтында тик ҙур булмаған төҙәтмә индерә&lt;ref name=&quot;saltik&quot;/&gt;.

Түңкәрелеште 1980 йылдың 11 июлендә үткәреү планлаштырыла, әммә ул 2 июлдә Демирель хөкүмәтенә ышаныс вотумында баш тартыуҙан һуң кисектерелә. 26 августа йыйылған Юғары хәрби советы ({{lang-tr|Yüksek Askeri Şura}}), түңкәрелештең үткәреү датаһын 12 сентябргә тәҡдим итә.

1980 йылдың 7 сентябрендә Әврән һәм дүрт юғары командир (Эрсин Нуреддин, ҡоро ер ғәскәрҙәре баш командующийы, Тюмер Неят, Төркиәнең Хәрби-диңгеҙ көстәре баш командующийы, Тансин Шахинкай, Төркиәнең хәрби һауа көстәре баш командующийы, Джеласун Седат, жандармерия башлығы) хөкүмәтте алыштырыу тураһында ҡарар итә. 12 сентябрҙә Әврән етәкләгән Милли хәүефһеҙлек советы, милли телеканал буйынса дәүләт түңкәрелеше тураһында иғлан итә. [[Милли именлек советы (Төркиә)|Милли хәүефһеҙлек советы]] бөтә ил сиктәрендә хәрби положениены киңәйтә, Парламент һәм хөкүмәтте бөтөрә, ваҡытлыса Конституцияны туҡтата һәм сәйәси партия һәм профсоюздарҙы тыя. Улар түңкәрелеште Кемаль рухында иғлан итә: дәүләт секуляризмы һәм милләттәр берләшеүе, бынан алдағы түңкәрелештәр аҡланған кеүек һәм үҙҙәрен коммунизм, фашизм, сепаратизм һәм дини сектантлыҡҡа ҡаршы тороусылар тип күрһәтә&lt;ref name=&quot;Gil&quot;&gt;Gil, Ata. &quot;La Turquie à marche forcée, &quot; ''[[Le Monde diplomatique]]'', February 1981.&lt;/ref&gt;.

== Иҡтисады ==
Түңкәрелештең күрһәтмә эффекттарының береһе иҡтисадта сағыла. Түңкәрелеш алдынан иҡтисад коллапс сигендә була, аҡса осһоҙлана, киң масштаблы эшһеҙлек һәм сит ил сауҙаһының хроник дефициты була. 1980—1983 йылдарҙағы иҡтисади реформалар Турғут Озаглуға тапшырыла, ул 1980 йылдың 24 ғинуарынан Демирель администрацияһы үткәргән иҡтисади сәйәсәткә яуаплы булаОзал халыҡ-ара валюта фондын хуплай һәм быға ҡаршы торған Үҙәк банк директоры Исмаил Айдыноглуны отставкаға китергә мәжбүр итә. 

Стратегик маҡсат булып эре бизнес ярҙамында Төркиәне итисади глобалләшеү&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://taraf.com.tr/haber.asp?id=16756|accessdate=2008-09-13|title=12 Eylül sermayenin darbesiydi|date=2008-09-12|work=[[Taraf]]|first=Burhan|last=Ekinci|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080913233932/http://www.taraf.com.tr/haber.asp?id=16756|archivedate=2008-09-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080913233932/http://www.taraf.com.tr/haber.asp?id=16756 |date=2008-09-13 }}&lt;/ref&gt; һәм төрөк компанияларына донъяла үҙ тауарҙарын һәм хеҙмәттәрен алға этәрергә мөмкинлек биреү тора. Түңкәрелештән һуң бер ай үткәс Лондондың International Banking Review былай тип яҙып сыға: «халыҡ-ара банкирҙар араһында төрөк иҡтисадын йәнләндереү өсөн хәрби түңкәрелеш кәрәкле тәүшарттар кеүек ҙур сәйәси тотороҡлолоҡҡа юл аса тигән күрәләтә өмөт бар»&lt;ref name=&quot;naylor&quot;&gt;{{Китап|заглавие=Hot Money and the Politics of Debt|издательство={{Нп3|McGill–Queen's University Press|McGill-Queen's University Press|en|McGill–Queen's University Press}}|год=2004|isbn=978-0-7735-2743-0|часть=6. Of Dope, Debt, and Dictatorship|ссылка часть=https://books.google.com/books?id=78UhNfUIFC8C&amp;pg=PP1&amp;dq=Hot+money+and+the+politics+of+debt&amp;client=firefox-a#PPA92,M1|страницы=92|ref=Naylor|автор=Naylor, R. Thomas}}&lt;/ref&gt;. 1980—1983 йылдар барышында сит ил валютаһы курсы ирекле ҡала. Сит ил инвестиция хуплана. Милли компанияларҙы тормошҡа ашырыуға булышлыҡ ителә, уларҙы булдырыу [[Мостафа Кәмал Ататөрк|Ататөрк]] реформалары менән башлана. Түңкәрелешкә тиклем хөкүмәттең иҡтисадҡа ҡыҫылыуы 85 % тәшкил итә, был иҡтисадта дәүләт секторының сағыштырмаса мөһимлегенең түбәнәйеүен тыуҙыра. Тиҙҙән түңкәрелештән һуң Төркиәне Ататөрөк дамбаһын төҙөү проекты һәм көньяҡ-көнсығыш Анатолияның үҫеш планы йәнләндерә. Проекттар 9 миллионлы халыҡ менән төбәк күп кимәлле ныҡлы социаль һәм иҡтисади үҫеш программаһына әүерелә. Илдең ихтыяждарын ғына тәьмин иткән элекке ябыҡ иҡтисад экспортты арттырыу өсөн субсидия ала.

==Суд процестары==
Түңкәрелештән һуң һул һәм уң хәрәкәт ағзалары хәрби суд аҫтына эләгә. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә 250 алып&lt;ref name=&quot;AI&quot;/&gt;—650 мең кеше ҡулға алына. Ҡулға алыныусылар араһынан 230 мең кеше хөкөм ителә, 14 мең кеше гражданлыҡтан мәхрүм ителә һәм 50 кеше үлем язаһына тарттырыла&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.hurriyet.com.tr/english/home/9884161.asp?scr=1 |accessdate=2008-10-09 |title=Turkey still awaits to confront with generals of the coup in Sep 12, 1980 |work=Hurriyet English |date=2008-10-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080914024253/http://www.hurriyet.com.tr/english/home/9884161.asp?scr=1 |archivedate=2008-09-14}}&lt;/ref&gt;. Өҫтәүенә меңәрләгән кеше язалауҙарға дусар була, меңләгән кеше әлегә тиклем хәбәрһеҙ юғалғандар тип һанала. «Ҡара исемлеккә» 1 683 000 кеше эләгә&lt;ref&gt;{{cite news
|url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/9877788.asp?gid=0&amp;srid=0&amp;oid=0&amp;l=1
|accessdate=2008-10-09
|title=12 Eylül'de 1 milyon 683 bin kişi fişlendi
|work=[[Hürriyet]]
|date=2008-09-12
|agency=[[Anka news agency|ANKA]]
|language=tr
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924134808/http://www.hurriyet.com.tr/gundem/9877788.asp?gid=0&amp;srid=0&amp;oid=0&amp;l=1
|archivedate=2015-09-24
}}&lt;/ref&gt;. Атыштарҙа үлгән хәрбиҙәрҙән тыш, һәр хәлдә дүрт тотҡон түңкәрелештән һуң уҡ үлтерелә, был 1972 йылдан һуң беренсе үлем язаһына хөкөм итеү була. 1982 йылдың февралендә 198 тотҡон үлем язаһына хөкөм ителә&lt;ref name=Gil/&gt;. Әджәвит, Демирель, Тюркеш һәм Әрбакан эҙәрлекләүҙәргә, төрмәгә дусар була һәм ваҡытлыса сәйәсәттән ситләтелә. Күпселек ҡулға алынғандар, шул иҫәптән сәйәсмәндәр ҙә (мәҫәлән, партиянан парламент депутаты Әджәвит [[Пайдаш, Джелаль|Джелаль Пайдаш]]) язалауҙарға дусар була.

На выступлении в [[Муш]]е в 1984 году по поводу казни Эрдала Эрена, коммунистического боевика, якобы 17-летнего, но по официальным данным родившегося в 1961 году, который был обвинен в убийстве турецкого солдата, Кенан Эврен сказал: «Теперь, когда я поймаю его, я отдам его под суд, и тогда я не казню его, я буду заботиться о нем всю жизнь. Я буду кормить этого предателя, который взял в руки оружие, этих солдат, которые годами проливали свою кровь за эту родину. Согласны ли вы на это?!»&lt;ref&gt;{{cite book|author=Oran, Baskın|url=https://books.google.com/books?id=hedafr9aIYoC&amp;q=%C5%9Eimdi+ben,+bunu+yakalad%C4%B1ktan+sonra+mahkemeye+verece%C4%9Fim+ve+ondan+sonra+da+idam+etmeyece%C4%9Fim,+%C3%B6m%C3%BCr+boyu+ona+bakaca%C4%9F%C4%B1m.+Bu+vatan+i%C3%A7in+kan%C4%B1n%C4%B1+ak%C4%B1tan,+bu+Mehmet%C3%A7iklere+silah+%C3%A7eken+o+haini+ben+senelerce+besleyece%C4%9Fim.+Buna+siz+raz%C4%B1+olur+musunuz%3F|title=Kenan Evren'in yazılmamış anıları|author2=Evren, Kenan|publisher=Bilgi Yayınevi|year=1989|isbn=975-494-095-9|page=189|language=tr|quote=Şimdi ben, bunu yakaladıktan sonra mahkemeye vereceğim ve ondan sonra da idam etmeyeceğim, ömür boyu ona bakacağım. Bu vatan için kanını akıtan bu Mehmetçiklere silah çeken o haini ben senelerce besleyeceğim. Buna siz razı olur musunuz?|access-date=5 июля 2008 г.}} (3 октября 1984 года выступление в [[Муш|Муше]])&lt;/ref&gt;.

Һоро бүреләрҙең әүҙемлеге көсәйгәндән һуң генерал Кенан Әврән был ойошманың йөҙләгән ағзаһын төрмәгә яба. Шул ваҡытҡа Төркиәлә 200 меңләп теркәлгән ағзаһы менән Һоро бүреләрҙең яҡынса 1700 ойошмаһы һәм уларға миллионлап теләктәшлек белдереүселәр була. 1981 йылдың майында МНР-ға ҡаршы ғәйепләү актында төрөк хәрби хөкүмәте МНР-ҙың 220 ағзаһын һәм уның яҡлыларҙы 694 үлтереүҙә ғәйепләй{{sfn|Herman &amp; Brodhead|1986|p=50|name=hermanpg50}}. Әврән һәм уның яҡлылар харизматик Тюркеш ярым хәрби ойошмаларға эйә булған Һоро бүреләр өҫтөнән контролде ләктереүе ихтималлығын аңлай. &lt;ref&gt;{{cite news
 |url         = http://arama.hurriyet.com.tr/arsivnews.aspx?id=-502384
 |accessdate  = 2008-12-11
 |title       = Nationalism With and Without Turkes
 |work        = [[Turkish Daily News]]
 |publisher   = [[Hürriyet]]
 |date        = 1997-05-02
 |quote       = The leaders of the 1980 military coup d'état knew that the paramilitary force of the NAP would dilute their authority because the party was an alternative organization directly attached to the personality of Turkes.
 |first       = Dogu
 |last        = Ergil
 |deadlink    = yes
 |archiveurl  = https://wayback.archive-it.org/all/20171012055325/http://arama.hurriyet.com.tr/arsivnews.aspx?id=-502384
 |archivedate = 2017-10-12
}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20130418175139/http://arama.hurriyet.com.tr/arsivnews.aspx?id=-502384 |date=2013-04-18 }}&lt;/ref&gt;. Түңкәрелеш һәм полковник Тюркеш ғәйепләүҙәре барышында төрөк матбуғаты МНР-ҙың һәм хәүефһеҙлек көстәренең бәйләнешен, шулай уҡ наркотиктар менән сауҙа итеүсе енәйәтсел эшмәкәрлекте фаш итә, уларҙан килгән килемдең ҡорал менән тәьмин итеүгә һәм бөтә ил буйынса ялланған фашистик коммандостың эшмәкәрлеген финанслауға киткән була&lt;ref name=Gil/&gt;.

== Конституция ==
Өс йыл дауамында түңкәрелеште ойоштороусылар хәрбиҙәр идара итә торған йәмғиәтте төҙөү өсөн яҡынса 800 закон сығара 
&lt;ref&gt;[http://www.ichrp.org/files/papers/15/105_-_Turkey_-_Approaches_to_Armed_Groups_Oberdiek__Helmut__1999.pdf History of the Kurdish Uprising] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723191132/http://www.ichrp.org/files/papers/15/105_-_Turkey_-_Approaches_to_Armed_Groups_Oberdiek__Helmut__1999.pdf |date=2008-07-23 }} a paper of the [http://www.ichrp.org/ International Council on Human Rights Policy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110718192546/http://www.ichrp.org/ |date=2011-07-18 }}. Retrieved 31 October 2009.&lt;/ref&gt; 
Улар булған Конституция эшкә һәләтле түгел тип ышана, шуға күрә, уларҙың ҡарашы буйынса, демократия эшмәкәрлеген ауырлаштырмаусы механизмдарҙы үҙ эсенә алған яңы конституция ҡабул итергә ҡарар итә. 1981 йылдың 29 июнендә хәрби хунта консультация советы ағзаларына яңы конституция төҙөү өсөн 160 кешене тәғәйенләй. Яңы Конституция президент һайлау ҡәғиҙәләре кеүек, аныҡ сиктәр билдәләй, улар түңкәрелеш барлыҡҡа килеү факторы булып хеҙмәт итә лә инде.

1982 йылдың 7 ноябрендә яңы конституция референдумға сығарыла, ул 92% тауыш менән хуплана. 1982 йылдың 9 ноябрендә Кенан Әврән киләһе 7 йылға президент вазифаһына тәғәйенләнә.
== Һүҙ аҙағында ==
1982 йылдың июнендә референдумда яңы Конституция раҫланғандан һуң, Кенан Әврән яңы һайлауҙар ойоштора, ул 1982 йылдың 6 ноябрендә үтә. Демократияның шундай тапшырылыуын төрөк ғалимы Әргүн Озбудун тәнҡитләй&lt;ref&gt;Özbudun, Ergun. ''[https://books.google.com/books?id=5ewyqQjymDkC&amp;pg=PA3&amp;lpg=PA3&amp;dq=Contemporary+Turkish+Politics:+Challenges+to+Democratic+Consolidation&amp;source=web&amp;ots=BV6eTg3TUT&amp;sig=IY6i8FZ30Y1qcQPs3NvuHCq2Vjk&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;resnum=2&amp;ct=result#PPA117,M1 Contemporary Turkish Politics: Challenges to Democratic Consolidation]'', Lynne Rienner Publishers, 2000, pg. 117. «The 1983 Turkish transition is almost a textbook example of the degree to which a departing military regime can dictate the conditions of its departure (…).»&lt;/ref&gt;.

Һайлау һәм референдум ирекле һәм көнәркәшлек шарттарында үтмәй. Быуаттың сәйәси лидерҙары түңкәрелешкә тиклем (Сөләймән Демирель, Бюлент Әджәвит, Тюркеш Нәжметдин һәм Алпарслан Эрбакан) сәйәсәттә ҡатнашыуҙан ситләтелә, бөтә яңы партиялар һайлауҙарҙа ҡатнашыу ҡағиҙәләренә ярашлы Милли хәүефһеҙлек Советынан хуплауҙар алырға тейеш була. Тик өс партия, икеһен хунта ойошторған, һайлауҙарҙа ҡатнашыу мөмкинлеге ала.

Милли хәүефһеҙлек советының генераль секретары генерад Хәйҙәр Салтыҡ була. Ул һәм Әврән режимдың көслө фигуралары ролендә була, хөкүмәтте отставкалағы адмирал Бюлент Улусу етәкләй, хөкүмәт составына бер нисә отсавкалағы офицер һәм бер нисә граждан ярҙамсы инә. Төркиәлә ҡайһы берәүҙәр Салтыҡтың радикаль түңкәрелеш әҙерләүе тураһында раҫлай, был субординация йөҙөнән генералдарҙы эш итергә мәжбүр итеүсе сәбәп була. Һуңынан уны советты нейтралләштереү өсөн унда индерәләр&lt;ref name=Gil/&gt;.

1983 йылда һайлауҙарҙа ҡатнашҡан партияларҙың береһе булып Турғут Озал етәкләгән Ватан партияһы тора. Ул неолибераль иҡтисади программаны консерватив социаль ҡиммәттәр менән аралаштыра. 

Йылдырым Аҡбулат Парламент башлығы була. 1991 йылда уға алмашҡа Мәсүт Йылмаз килә. 1983 йылда Сөләймән Демирель ғәҙел юлдың уң үҙәккә ынтылыусы партияһын төҙөй һәм 1987 йылда референдумдан һуң сәйәсәттә әүҙем ҡатнаша башлай{{нет АИ|13|01|2012}}.
Йылмаз Төркиәлә иҡтисадты нығыта, ҙур булмаған провинциаль район үҙәктәренән иҡтисади үҫешле урта ҙурлыҡтағы ҡалаларға әйләндереп, Европаға йүнәлеште яңырта. Әммә элек ситләтелгән лидерҙарҙың сәйәсәткә ҡайтыуы менән эйәреп килгән сәйәси тотороҡһоҙлоҡ электоратты тарҡата һәм Тыуған ил партияһы коррупциялы була. Әврәнде алмаштырған Озал 1993 йылда Төркиә президенты вазифаһында йөрәк өйәнәгенән вафат була һәм президент булып Сөләймән Демирель тора. 

Озал хөкүмәте полиция көстәренә разведка эшмәкәрлеген үткәрергә һәм шул саҡта хәрбиҙәр идара иткән Милли разведка ойошмаһына ҡаршы торорға мөмкинлек бирә. Полиция разведкаһы хатта тышҡы разведканы алып барыусы ойошмалар сотавына инә. 

Түңкәрелештән һуң АҠШ 31-15-се ялан уставы бойороҡтарына ярашлы дәүләт именлеге судтары йыйыла: даими булмаған көстәргә ҡаршы&lt;ref&gt;[http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA310713&amp;Location=U2&amp;doc=GetTRDoc.pdf 31-15: Operations Against Irregular Forces] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121201035449/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA310713&amp;Location=U2&amp;doc=GetTRDoc.pdf |date=2012-12-01 }}&lt;/ref&gt; (переведено на турецкий в 1965 как ST 31-15: Ayaklanmaları Bastırma Harekâtı)&lt;ref name=celik&gt;{{статья
|ссылка=http://www.hartford-hwp.com/archives/51/017.html
|accessdate=2008-09-20
|заглавие=Turkey's Killing Machine: The Contra-Guerrilla Force
|том=17
|издание=Kurdistan Report
|язык=en
|тип=journal
|автор=Çelik, Serdar
|месяц=February/March
|год=1994
}}&lt;/ref&gt;, своеобразной Библии организации «[[Контргерилья]]»&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.radikal.com.tr/Default.aspx?aType=Detay&amp;ArticleID=893195&amp;Date=13.08.2008&amp;CategoryID=77
|accessdate=2008-10-15
|title=Gladyo-Ergenekon yol kardeşliği
|section=Türkiye
|work=[[Radikal]]
|date=2008-08-13
|language=Turkish
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=turhanabd&gt;{{cite news
|url=http://www.talatturhan.com/gazete-17.htm
|accessdate=2008-11-04
|title=12 Mart Hukuku'nun Ardındaki ABD mi?
|first=Talat
|last=Turhan
|work=Politika Gazetesi
|language=Turkish
|date=1976-10-11
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120211113458/http://www.talatturhan.com/gazete-17.htm
|archivedate=2012-02-11
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120211113458/http://www.talatturhan.com/gazete-17.htm |date=2012-02-11 }}&lt;/ref&gt;. Курд эшселәр партияһының өлкән ағзаһы Сәләхетдин Челик һүҙҙәренә ярашлы&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chris-kutschera.com/A/Revelations%20PKK.htm|accessdate=2008-11-05|title=Revelations on the PKK|authorlink=Chris Kutschera|first=Chris|last=Kutschera|quote=Selahattin Celik participated in the secret meetings which preceded the foundation of the PKK and was one of the small number of PKK leaders who organised the armed struggle and the first military operations against Turkish army bases on 15 August 1984, a historic date in the history of the PKK.|archiveurl=https://www.webcitation.org/69LaM9Gpe?url=http://www.chris-kutschera.com/A/Revelations%20PKK.htm|archivedate=2012-07-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121012063206/http://www.chris-kutschera.com/A/Revelations%20PKK.htm|date=2012-10-12}} Originally published in ''The Middle East'' magazine, May 2000; ''Al Wasat'', 24 January 2000; ''[[L'Express]]'', 10 Février 2000; ''[[Le Temps]]'', 22 Février 2000.&lt;/ref&gt; түңкәрелеш «дәүләт именлеге судтары махсус операциялар буйынса идара итеү продукты һәм уларҙың бурысы Контргерилья талаптарына ярашлы юридик процесты үҙгәртеп төҙөү». Судтар өсөн төп инструкциялар: «ғәйепләнеүселәргә сәйәси енәйәттәр өсөн ҡуйылған язаларҙы билдәләмәҫкә, ә үлтереү йәки шәхескә ҡаршы башҡа енәйәттәр өсөн ҡаты хөкөмдәр ҡуйырға»&lt;ref&gt;FM 31-15, quoted in Celik.&lt;/ref&gt;. Түңкәрелеш тулҡынында күп ҡаты хөкөмдәр сығарыла.

Тотҡондағы «Һоро бүреләргә», әгәр улар илдең көньяҡ-көнсығышындағы курд аҙсылыҡтары менән көрәшһә&lt;ref&gt;Former Grey Wolves member İbrahim Çiftçi speaking to ''[[Milliyet]]'' on 13 November 1996. {{cite news|url=http://turkishdailynews.com.tr/archives.php?id=1457|accessdate=2008-10-22|title=They have used and discarded us|section=Turkish Press Scanner|work=[[Turkish Daily News]]|date=1996-11-14|agency=[[Milliyet]]}}{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}} Çiftçi was assassinated by the [[Ergenekon network]] ten years later.&lt;/ref&gt;, шулай уҡ Әрмәнстанды азат итеүҙең йәшерен армияһы менән һуғышһа, амнистия тәҡдим ителә. Һуңынан «һоро бүреләрҙе» курд сепаратсылары менән һуғышырға ебәрәләр. «Контргерилья» ойошмаһы аҫтында эш иткән «бүреләр» 1980 йылдарҙа меңләгән кешене үлтерә һәм шулай уҡ Курд эшселәр партияһы яугирҙәре формаһында ауылдарға «алдаҡ флаг» аҫтында һөжүм итә, даими рәүештә көсләй һәм кешеләрҙе үлтерә&lt;ref&gt;{{Harvard citation|Ganser|2005|p=241}}&lt;/ref&gt;. Был «бысраҡ һуғыш» 37 мең ҡорбан килтерә&lt;ref name=&quot;Figaro&quot;&gt;{{Cite news | title=Les Kurdes de Turquie redoutent un retour aux années de plomb | date=2006-05-02 | language=fr | accessdate=2006-05-02 | first=Thierry | last=Oberlé | work=[[Le Figaro]] | url=http://www.lefigaro.fr/international/20060502.FIG000000233_les_kurdes_de_turquie_redoutent_un_retour_aux_annees_de_plomb.html | deadlink=yes | archiveurl=https://web.archive.org/web/20060512052333/http://www.lefigaro.fr/international/20060502.FIG000000233_les_kurdes_de_turquie_redoutent_un_retour_aux_annees_de_plomb.html | archivedate=2006-05-12 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060512052333/http://www.lefigaro.fr/international/20060502.FIG000000233_les_kurdes_de_turquie_redoutent_un_retour_aux_annees_de_plomb.html |date=2006-05-12 }}&lt;/ref&gt;. Өс тиҫтә йылын «Контргерилья» ойошмаһын фашлауға арнаған отставкалағы штаб подполковнигы Талат Турҡан, уларҙың 1972 йылда ҡорбандар килтергән һөжүмдәрҙә ҡатнашыуын раҫлай&lt;ref&gt;{{cite news
|url=http://www.talatturhan.com/gazete-13.htm
|accessdate=2008-10-22
|title=Kontrgerilla Köşküne Girdik
|work=[[Cumhuriyet]]
|date=1975-11-11
|first=Şükran
|last=Ketenci
|language=Turkish
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090721095504/http://www.talatturhan.com/gazete-13.htm
|archivedate=2009-07-21
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090721095504/http://www.talatturhan.com/gazete-13.htm |date=2009-07-21 }}&lt;/ref&gt; Журналист Уғыҙ Гювен үҙенең «Zordur Zorda Gülmek» китабында фалака менән язалау һәм йыуынтыҡҡа сумдырыу кеүек алымдарҙы һанап үтә&lt;ref&gt;{{cite news
|url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/9882487.asp
|accessdate=2008-09-12
|title=12 Eylül'ün inanılmaz işkence yöntemleri
|work=[[Hürriyet]]
|date=2008-09-12
|language=Turkish
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080914084526/http://www.hurriyet.com.tr/gundem/9882487.asp
|archivedate=2008-09-14
}}&lt;/ref&gt;.

== Американың ҡыҫылыуы ==
Икенсе донъя һуғышынан һуң президент Гарри Трумэн сәйәси вакуумды танып, Европа илдәренең совет йоғонтоһона бирелеүен булдырмаҫ өсөн үҙенең доктринаһын төҙөй&lt;ref name=celik/&gt;. «Көнбайыш көстәренең иң көнсығыш антикоммунистик терәге» сифатында &lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://www.consortiumnews.com/2008/012408a.html
 |accessdate  = 2008-11-05
 |title       = Turkey's Drug-Terrorism Connection
 |work        = [[Consortiumnews.com]]
 |date        = 2008-01-24
 |author      = Lee, Martin A
 |authorlink  = Martin A. Lee
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/69LaMxA6d?url=http://www.consortiumnews.com/2008/012408a.html
 |archivedate = 2012-07-22
}}&lt;/ref&gt; Төркиә «совет коммунизмын тотҡарлауҙа стратегик союздаш» була&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=990CE2DE103BF931A35750C0A963958260&amp;sec=&amp;spon=&amp;partner=permalink&amp;exprod=permalink
|accessdate=2008-11-05
|title=Uneasy Crossroads—A special report. Discontent Seethes in Once-Stable Turkey
|work=[[New York Times]]
|date=1995-03-02
|first=John
|last=Darnton}}&lt;/ref&gt;. «[[Гладио]]» операцияһы барышында АҠШ йәшерен ярым хәрби селтәр булдыра, селтәр ағзалары мөмкин булған совет баҫып инеүен кире ҡағыу өсөн әҙерләнә. Шулай уҡ антикоммунистик төркөмдәр төҙөлә&lt;ref name=celik/&gt;. Был операцияла төрөк тармағы «[[Контргерилья]]» исемен 1974 йылда премьер-министр Әджәвит асыҡлай&lt;ref name=ganser&gt;D Ganser. [http://www.physics911.net/pdf/DanieleGanser_Terrorism_in_Western_Europe-1.pdf Terrorism in Western Europe: an approach to NATO’s secret stay-behind armies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110912023945/http://www.physics911.net/pdf/DanieleGanser_Terrorism_in_Western_Europe-1.pdf |date=2011-09-12 }}. Whitehead J. Dipl. &amp; Int’l Rel. 69 (2005)&lt;/ref&gt;.

1979 йылда Иран революцияһынан һуң Вашингтон төбәктә үҙенең төп союздашын юғалта, шул уҡ ваҡытта 1980 йылдың 23 ғинуарында төҙөлгән Картер доктринаһына ярашлы АҠШ Фарсы ҡултығы районында үҙенең милли мәнфәғәттәрен яҡлау өсөн хәрби көс ҡулланырға тейеш. Төркиә ҙур иҡтисади ярҙам, башлыса иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһынан(OECD) һәм НАТО-нан, бигерәк тә АҠШ-тан хәрби ярҙам ала&lt;ref&gt;[http://www.fas.org/asmp/profiles/turkey_fmschart.htm U.S. Military Aid and Arms Sales to Turkey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171214060911/https://fas.org/asmp/profiles/turkey_fmschart.htm|date=2017-12-14}} (see 1980—1992), [[Federation of American Scientists]]. [[General Accounting Office]] report NSIAD-93-164FS.&lt;/ref&gt;. 1979—1982 йылдарҙа OECD илдәре Төркиәгә иҡтисади ярҙам өсөн 4 млрд доллар аҡса йыйып бирә&lt;ref&gt;''Alternative Türkeihilfe, Militärs an der Macht'' (An alternative aid for Turkey, Military in Power) Herford (Germany), August 1983, pg.11.&lt;/ref&gt;.

Картер үҙ тәғлимәтен башҡарыу өсөн Вашингтон тиҙ йәйелдереү көстәрен үҫтереү (RDF) буйынса эш башлай, был НАТО-нан тыш өлкәләргә, бигерәк тә Фарсы ҡултығында тиҙ баҫып инеү өсөн кәрәк була. 1979 йылдың 1 октябрендә президент Джимми Картер RDF ойоштороу тураһында иғлан итә. Хәрби түңкәрелешкә тиклем бер көн алда 1980 йылдың 12 сентябрендә 3 мең Америка хәрбиҙәре төрөктәр территорияһында хәрби күнекмәләр башлай&lt;ref&gt;''Alternative Türkeihilfe, Militärs an der Macht'' (An alternative aid for Turkey, Military in Power) Herford (Germany), August 1983, pg.6.&lt;/ref&gt;. Түңкәрелешкә тиклем төрөк ҡораллы көстәренең өлкән генералы АҠШ-ҡа барып ҡайта&lt;ref name=Gil/&gt;. 1981 йыл аҙағында оборона буйынса төрөк-америка советы ойошторола (Türk-Amerikan Konseyi Savunma). Оборона министры Халук Юмит һәм Ричард Перл, шул ваҡытта Рейгандың яңы администрацияһында хәүефһеҙлектең халыҡ-ара сәйәсәте буйынса министр ярҙамсыһы һәм штаб башлығы урынбаҫары Неджет Озторун уны 1982 йылдың 27 апрелендә беренсе кәңәшмәлә ҡабул итә. 1982 йылдың 9 октябрендә үҙ-ара аңлашыу тураһында меморандумға ҡул ҡуйыла (Mutabakat Belgesi) , бөтә иғтибар Төркиәнең көньяҡ-көнсығышында хәрби маҡсаттар өсөн аэропорттарҙы киңәйтеүгә йүнәлтелә. Илдең көньяҡ-көнсығышындағы Батман, Муш, Битлис, Ван һәм Карс провинцияларында бер нисә аэропорт төҙөлә.

Американың түңкәрелешкә ярҙам итеүен Анкаралағы ЦРУ резиденты Пол Хенз раҫлай. Хөкүмәт ҡолатылғандан һуң Хенз Вашингтон менән бәйләнешкә инә һәм былай тип белдерә: «Беҙҙең малайҙар [Анкарала], быны эшләне»&lt;ref name=&quot;Birand&quot;&gt;Birand, Mehmet Ali. ''12 Eylül, Saat: 04.00'', 1984, pg. 1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hear Paul Henze say it: {{YouTube|0JS9snE22PE|Fethullahçı Gladyo}} 8m20s in.&lt;/ref&gt;. Был түңкәрелеш артында АҠШ торғанлығы тураһында фекер тыуҙыра. Хенз 2003 да CNN Türk’s Manşet төрөк бүлегенә интевьюһында был уйҙырмаларҙы кире ҡаға, ике көн үткәндән һуң Мехмет Әли Биранд 1997 йылғы интервью яҙмаһын тәҡдим итә, унда Хенз Биранд хәбәрен раҫлай&lt;ref name=&quot;birand_henze&quot;&gt;Balta, Ibrahim. &quot;[http://arsiv.zaman.com.tr/2003/06/14/haberler/h2.htm Birand’dan Paul Henze’ye ‘sesli-görüntülü’ yalanlama] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070714103919/http://arsiv.zaman.com.tr/2003/06/14/haberler/h2.htm|date=2007-07-14}}, &quot; ''[[Zaman (newspaper)|Zaman]]'', 14 June 2003.{{Tr icon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|url=http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/haber.aspx?viewid=279384
|accessdate=2008-10-09
|title=Paul Henze ‘Bizim çocuklar yaptı’ demiş
|work=[[Hürriyet]]
|date=2003-06-14
|language=tr
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081003162825/http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/haber.aspx?viewid=279384 |date=2008-10-03 }}&lt;/ref&gt;. АҠШ дәүләте департаменты сентябрҙең 11-нән алып 12-нә ҡарай төндә үткән түңкәрелеш тураһында белдерә, хәрбиҙәр Анкаралағы АҠШ илселегенә түңкәрелеш тураһында иҫкәртеп, ул башланырҙан алда бер сәғәт элек шылтырата&lt;ref name=Gil/&gt;.

== Мәҙәниәттә ==
1980 йылдан һуң төрөк түңкәрелешен тәнҡитләп күп фильмдар, сериалдар һәм йырҙарсығарыла.

=== Фильмдар ===

* [[1986 йыл|1986]] — ''Sen Türkülerini Söyle'' (Шериф Гёрен)
* 1986 — ''Dikenli Yol'' (Zeki Alasya)
* 1986 — ''Prenses'' (Синан Четин)
* 1986 — ''Ses'' (Зеки Октен)
* [[1987 йыл|1987]] — ''Av Zamanı'' (Эрден Кырал)
* 1987 — ''Kara Sevdalı Bulut'' (Muammer Özer)
* [[1988 йыл|1988]] — ''Sis'' (Зюльфю Ливанели)
* 1988 — ''Kimlik'' (Melih Gülgen)
* [[1989 йыл|1989]] — ''Bütün Kapılar Kapalıydı'' (Мемдух Ун)
* 1989 — ''Uçurtmayı Vurmasınlar'' (Тунч Башаран)
* [[1990 йыл|1990]] — ''Bekle Dedim Gölgeye'' (Атыф Йылмаз)
* [[1991 йыл|1991]] — ''Uzlaşma'' (Oğuzhan Tercan)
* [[1994 йыл|1994]] — ''Babam Askerde'' (Хандан Ипекчи)
* [[1995 йыл|1995]] — ''80. Adım'' (Tomris Giritlioğlu)
* [[1998 йыл|1998]] — ''Gülün Bittiği Yer'' (Исмаил Гюнеш)
* [[1999 йыл|1999]] — ''Eylül Fırtınası'' (Атыф Йылмаз)
* [[2000 йыл|2000]] — ''Coup/Darbe - A Documentary History of the Turkish Military Interventions'' (Documentary, Elif Savaş Felsen)
* [[2004 йыл|2004]] — ''Vizontele Tuuba'' (Йылмаз Эрдоган)
* [[2005 йыл|2005]] — ''Мой отец и мой сын'' (Чаган Ырмак)
* [[2006 йыл|2006]] — ''Beynelmilel'' (Сырры Сюрейя Ондер)
* [[2006 йыл|2006]] — ''Eve Dönüş'' (Омер Угур)
* [[2007 йыл|2007]] — ''Zincirbozan'' (Атыл Инач)
* [[2008 йыл|2008]] — ''O... Çocukları'' (Мурат Сарачоглу)

=== Телесериалдар ===

* [[2004 йыл|2004]] — ''Çemberimde Gül Oya''
* [[2007 йыл|2007]] — ''Hatırla Sevgili''
* [[2009 йыл|2009]] — ''Bu Kalp Seni Unutur Mu?''

=== Музыка ===

* Джем Караджа (1992), MaNga (2006), Ayben (2008), 'Raptiye Rap Rap' (1992)
* Фикрет Кызылок 'Demirbaş' (1995)
* Grup Yorum: Büyü — (Composed in memory of Erdal Eren)
* Hasan Mutlucan, 'Yine de Şahlanıyor'
* Mor ve Ötesi, 'Darbe' (2006)
* Ozan Arif, Yaşıyor Kenan Paşa
* Ozan Arif, 'Seksenciler'
* Ozan Arif, 'Muhasebe'(12 Eylül)
* Ozan Arif, Bir İt Vardı
* Sexen, A.D. September 12th [https://web.archive.org/web/20100606085726/http://www.censoredinc.com/ Listen]
* Sexen, Censored Inc. (Album, 2009) [https://web.archive.org/web/20100606085726/http://www.censoredinc.com/ Listen]
* Сезен Аксу, 'Son Bakış' (1989)
* Suavi 'Eylül' (1996)
* Теоман и Явуз Бингёль, 'İki Çocuk' (2006)
* Оздемир Эрдоган, 'Gurbet Türküsü'

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|33em}}

== Әҙәбиәт ==

* {{Китап|заглавие=NATO's Secret Armies. Operation Gladio and Terrorism in Western Europe|издательство=Frank Cass|место=London|год=2005|ref=Ganser|автор=Ganser, Daniele}}
* {{Китап|заглавие=The Rise and Fall of the Bulgarian Connection|место=New York|год=1986|isbn=978-0-940380-06-6|издательство=Sheridan Square Publications|ref=Herman &amp; Brodhead|автор=Herman, Edward S; Brodhead, Frank}}
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:1980 йылғы низағтар‎]]
[[Категория:1980 йылда сәйәсәт‎]]
[[Категория:1980 йылдың сентябре]]
[[Категория:Төркиәлә 1980 йыл]]
[[Категория:Төркиәлә дәүләт түңкәрелештәре]]
[[Категория:Төркиә иҡтисадының тарихы‎]]
[[Категория:Төркиәлә антикоммунизм]]
[[Категория:Төркиәнең хәрби тарихы‎]]
[[Категория:Һалҡын һуғыш низағтары]]</text>
      <sha1>p2dsym8vkuxd2xnzqxobo15lwobp3os</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тарног традицион халыҡ мәҙәниәте музейы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167277</id>
    <revision>
      <id>1306857</id>
      <parentid>1264742</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T03:18:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8677" sha1="qx134p67p9v7kg0iwd5t42b6tcfcr9e" xml:space="preserve">{{Музей}}

'''Тарног традицион халыҡ мәҙәниәте музейы''' — ҡала муниципаль бюджет мәҙәниәт учреждениеһы, ул «Тарног традицион халыҡ мәҙәниәте музейы» тип атала, [[Вологда өлкәһе]] Тарног районы территорияһында өс бинала урынлашҡан.

== Тарих ==
[[1970 йыл]]дың 10 октябрендә Тарног традицион халыҡ мәҙәниәте музейын килеүселәр өсөн рәсми рәүештә асалар. Тәүҙә музей ҙур булмаған экспозициянан ғибәрәт була һәм ул Тарног районы Лохотский ауыл советының бер башланғыс кластар мәктәбенең бүлмәһендә урынлаштырылған була. Боронғо әйберҙәрҙе йыйыу һәм экспозицияларҙы биҙәү менән Василий Елизарович Величутин шөғөлләнә, ул ғүмер буйы Тотем тыуған яҡты өйрәнеү музейында эшләй һәм был эш менән ныҡлап мауыға. [[1973 йыл]]да музей Тарногский Городок ауылына күсерелә һәм район музейына әүерелә.

Әлеге мәлдә мәҙәниәт учреждениеһы булған музейҙағы экспозициялар өс бинала тора. Музей фондын 15011 берәмек тәшкил итә.

== Музей биналары һәм ҡоролмалары ==
[[1973 йыл]]дан алып музейҙың төп бинаһы булып [[1927 йыл]]да төҙөлгән айырым йорт тора, ул Тарногский Городок ауылының Совет урамындағы 14 — се йорт.

Музейҙың «А. А. Угрюмовтың йорт-музейы» тигән тарихи-мемориаль бүлеге ошондағы Тарногский Городоктағы [[1929 йыл]]да төҙөлгән бинала урынлашҡан. Был Угрюмовтар ғаиләһенең элекке айырым йорто, адресы: Совет урамы, 20-се йорт.

Музейҙың этнография бүлеге Заречье ауылында, 1818 йылда төҙөлгән элекке земство управаһы бинаһында, урынлашҡан.

== Экспозициялар ==
Музейҙың төп бинаһында «Традицион халыҡ мәҙәниәте» экспозицияһы урынлашҡан. Уның беренсе залындағы «Төньяҡ крәҫтиәндәренең тормош даирәһе» экспозицияһы крәҫтиәндәр тормошо циклдарына һәм йолаларына бағышланған. Икенсе зал — «Традицион ҡатын-ҡыҙҙар һөнәре» тип атала һәм ул кокшеньга йолаларына, шулай уҡ ағас һырлау һәм сигеү эштәренә арналған. Өсөнсө зал «Кокшарҙарҙың төп һөнәрҙәре» тип атала һәм игенселек, етен үҫтереү һөнәрен һүрәтләй. Дүртенсе зал — Тарног районының тәбиғәтендәге үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы тураһында бәйән итә. Бинала шулай уҡ тематик күргәҙмәләр ойоштороу өсөн бүлмәләр бар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://tarnoga-region.ru/social/kultura/muzei.html|title=Бюджетное учреждение культуры «Тарногский музей традиционной народной культуры» Тарногского муниципального района|accessdate=2020-11-09}}&lt;/ref&gt;.

«А. А. Угрюмовтарҙың йорт-музейы» экспозицияһы йорттоң өс бүлмәһен биләй, беренсе бүлмәлә — «Угрюмовтар ғаиләһенең шәжәрәһе», икенсеһендә — «А. А. Угрюмовтың тормошо һәм эшмәкәрлеге», өсөнсө бүлмәлә — «Кокшеньга халыҡ мәғарифы тарихы» күрһәтелгән. Йорттоң ҡалған ике бүлмәһендә тематик күргәҙмәләр ойошторола. Музейҙа тупланған коллекциялар Угрюмовтар ғаиләһе һәм Андрей Андреевичтың һәм уның атаһы табип Андрей Павлович Угрюмовтарҙың тормошо һәм эшмәкәрлеге тураһында һөйләй. Бында [[ХХ быуат]]тағы Кокшеньганың арҙаҡлы, сағыу кешеләренең һәм райондың атҡаҙанған уҡытыусыларының фотоһүрәттәре ҡуйылған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://cultinfo.ru/museums/municipal-museums/tarnogskij-museum-of-traditional-folk-culture.php|title=Тарногский музей традиционной народной культуры|accessdate=2020-11-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201116084127/http://cultinfo.ru/museums/municipal-museums/tarnogskij-museum-of-traditional-folk-culture.php |date=2020-11-16 }}&lt;/ref&gt;.

Заречье ауылындағы «Святыни Кокшеньги» экспозицияһы дин тураһында, изге культ ағастары, таштары, Тиуновский кәшәнәһе, Кокшеньганың ҡорамдары тураһында бәйән итә. Бында асыҡ фондтар һәм күргәҙмә залы бар, уларҙа Маркушевский крайының тарихы менән танышырға мөмкин&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://russia.travel/objects/288430/|title=https://russia.travel/objects/288430/|accessdate=2020-11-09}}{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

[[2019 йыл]]дың 17 авгусында Тарногский Городок ауылындағы музейҙа «Бал ҡорто йорто» асыла. Уның беренсе ҡатындағы төньяҡ традицион умартасылығына арналған даими экспозиция йәйелдерелгән, ә икенсе ҡатында тыуған яҡтың төрлө эшмәкәрлеге йүнәлештәре буйынса ваҡытлы күргәҙмәләр ойошторола&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.tarnogakultura.ru/index.php/podvedomstvennye-uchrezhdeniya/5-byudzhetnoe-uchrezhdenie-kultury-tarnogskij-muzej-traditsionnoj-narodnoj-kultury-tarnogskogo-munitsipalnogo-rajona|title=Бюджетное учреждение культуры «Тарногский музей традиционной народной культуры» Тарногского муниципального района|accessdate=2020-11-09}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20201117112153/http://www.tarnogakultura.ru/index.php/podvedomstvennye-uchrezhdeniya/5-byudzhetnoe-uchrezhdenie-kultury-tarnogskij-muzej-traditsionnoj-narodnoj-kultury-tarnogskogo-munitsipalnogo-rajona Официальная страница музея]
* [http://cultinfo.ru/museums/municipal-museums/tarnogskij-museum-of-traditional-folk-culture.php Тарногский музей традиционной народной культуры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201116084127/http://cultinfo.ru/museums/municipal-museums/tarnogskij-museum-of-traditional-folk-culture.php |date=2020-11-16 }}
* [http://tarnoga-region.ru/social/kultura/muzei.html Музей краеведения. Тарногский район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201109051154/http://tarnoga-region.ru/social/kultura/muzei.html |date=2020-11-09 }}
* [https://russia.travel/objects/288430/ Путеводитель. Тарногский музей традиционной народной культуры]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]]</text>
      <sha1>qx134p67p9v7kg0iwd5t42b6tcfcr9e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санкт-Петербург дәүләт инженер-иҡтисад университеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>168675</id>
    <revision>
      <id>1306840</id>
      <parentid>1281112</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T18:40:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12320" sha1="gzhh9frhtzscf1fqgj4qzmr925ich2m" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Санкт-Петербург дәүләт инженер-иҡтисад университеты (ИНЖЭКОН)''' — [[Санкт-Петербург]]та 2012 йылға тиклем ғәмәлдә булған, иҡтисад һәм инженерия өлкәһендә махсуслашҡан университет.

2012 йылдың йәйендә ИНЖЭКОН-дың ректоры вазифаһын башҡарыусы Евгений Жгулев һәм ФИНЭК ректоры Игорь Максимцев яңы федераль иҡтисад университеты булдырыу идеяһын тәҡдим итәләр&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://engec.ru/university/news/v-2013-godu-poyavitsya-novyy-federalnyy-universitet|title=Министерство образования и науки, объединение ИНЖЭКОНа и ФИНЭКа}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728092926/http://www.engec.ru/university/news/v-2013-godu-poyavitsya-novyy-federalnyy-universitet |date=2013-07-28 }}&lt;/ref&gt;. 2012 йылдың 1 авгусында [[Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығы]] Санкт-Петербург дәүләт инженер-иҡтисад университетын (ИНЖЭКОН) һәм Санкт-Петербург дәүләт иҡтисад һәм финанс университетын (ФИНЭК) үҙгәртеп ҡороу һәм берләштерелгән иҡтисади юғары уҡыу йортона — СПбГЭУ&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20121016122353/http://engec.ru/sites/default/files/m581.pdf Санкт-Петербургский Государственный Экономический Университет]&lt;/ref&gt; ҡушыу юлы менән, Санкт-Петербург дәүләт иҡтисад университетын (СПбГЭУ) төҙөү тураһында 581-се бойороҡҡа ҡул ҡуя.

ФИНЕК-тың элекке ректоры Игорь Максимцев берләштергән иҡтисади юғары уҡыу йортоноң ректоры була.

== Тарихы ==
СПбГИЭУ тарихы 1897 йылда асылған ''[[:ru:Побединский, Михаил Владимирович|М. В. Побединскийҙың]]'' ''Шәхси иҫәп-хисап курстарынан башлана.'' Был уҡыу йорто шунда уҡ йәштәр араһында популярлыҡ яулай, сөнки белгестәр әҙерләү юғары профессиональ кимәлдә һәм практик йүнәлешле ойошторолоуы менән айырылып тора. 1904 йылда ойоштороусы, Рәсәйҙә шәп үҫешкән сауҙа һәм сәнәғәт ихтыяждарына йүнәлтеп, белгестәр әҙерләү системаһын реформалаштыра. ''М. В. Победи''нскийҙың белгестәрҙе әҙерләү Германияның юғары иҡтисад мәктәбе программаһы буйынса алып барылған ''Шәхси Санкт-Петербург коммерция курстары ойошторола''.

1906 йыл курстар тарихында әһәмиәтле йыл була. Ул юғары уҡыу йорто статусы ала — «'''М. В. Побединскийҙың''' '''юғары коммерция курстары'''». Был йылды Санкт-Петербург дәүләт иҡтисад һәм финанс университетының Рәсәйҙең юғары уҡыу йорто булараҡ нигеҙ һалыныу йылы тип иҫәпләргә кәрәк. Курстарҙа лекциялар уҡыр өсөн [[Бөйөк Пётр исемендәге Санкт-Петербург дәүләт политехник университеты|Политехник институттың]], [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|Император университет]]&lt;nowiki/&gt;ының һәм баш ҡаланың бер нисә юғары уҡыу йорттарының иң яҡшы уҡытыусылары саҡырыла: Е. В. Тарле, А. А. Корнилов, В. Н. Сперанский, С. В. Мыльников, Ваҡытлы хөкүмәттең финанс министры А. И. Шингарев һәм М. В. Бернацкий һәм башҡалар.

1917 йылда Юғары коммерция курстары ''М. В. Побединскийҙың'' ''Сауҙа-сәнәғәт институтына үҙгәртелә''. Совет власы шәхси уҡыу йортон национализациялай. 1919 йылда Сауҙа-сәнәғәт институты ''[[Фридрих Энгельс|Фридрих Энгельс исемендәге халыҡ хужалығы институты составына инә.]]''
1926 йылда Ленинград халыҡ хужалығы институтында (ЛИНХ) үҙ аллы ''Сәнәғәт бүлеге'' булдырыла, уны тамамлаусылар (1927 йылда 79 кеше) беҙҙең илдең беренсе инженер-иҡтисадсылары булалар. 1930 йылдың 26 июнендә Сәнәғәт бүлеге ''Сәнәғәт һәм хеҙмәт институтына'' үҙгәртеп ҡорола. 1930 йылдың 21 авгусында уның исемен ''Ленинград инженер-иҡтисад институты'' (ЛИЭИ) тип үҙгәртәләр. Юғары уҡыу йорто төрлө йылдарҙа Фридрих Энгельс, СССР Хөкүмәте Рәйесе [[Молотов Вячеслав Михайлович|Вячеслав Молотов Михайлович]] (1931—1957), итальян коммунистары лидеры Пальмиро Тольятти (1964—1992) исемдәрен йөрөтә.

1992 йылда институт академия статусы ала. 2000 йылдың 19 июлендә академия Санкт-Петербург дәүләт инженер-иҡтисад университеты (ИНЖЭКОН) тип үҙгәртелә.

Санкт-Петербург дәүләт инженер-иҡтисад университетында төрлө йылдарҙа Нобель премияһы лауреаты, академик [[Канторович Леонид Витальевич|Л.]] [[Канторович Леонид Витальевич|В. Канторович]], академик Л. А. Мелентьев, С И. Солнцев, СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты М. И. Боголепов, профессор В. В. Новожилов уҡыта.

[[2012 йыл|2012 йылдың]] [[1 август|1 авгусында]] мәғариф һәм фән министры Дмитрий Ливанов ҡаланың ике юғары уҡыу йортон — [[Санкт-Петербург дәүләт иҡтисад һәм финанс университеты|ФИНЭК]] һәм ИНЖЭКОН-ды берләштереү юлы менән [[Санкт-Петербург дәүләт иҡтисад һәм финанс университеты|Санкт-Петербург дәүләт иҡтисад университетын төҙөү тураһында]] 581-се бойороҡҡа ҡул ҡуя

2012 йылдың 15 декабрендә Санкт-Петербург дәүләт инженер-иҡтисад университеты яңынан Санкт-Петербургтың иң көслө юғары уҡыу йорттары исемлегенә инә һәм илдең иң көслө биш юғары иҡтисади уҡыу йорто араһында урын биләй&lt;ref&gt;[http://finec.ru/university/news/release2204.html www.finec.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022185839/http://finec.ru/university/news/release2204.html |date=2012-10-22 }}&lt;/ref&gt;.

== Факультеттары ==
[[Файл:Учебный_корпус_№2_СПбГИЭУ.jpg|мини|250x250пкс|2-се уҡыу корпусы СПбГИЭУ]]

- Иҡтисад һәм менеджмент юғары мәктәбе

- Гуманитар

- Иҡтисадта һәм идара итеүҙә информацион системалар факультеты

- Менеджмент

- Хоҡуҡ һәм иҡтисади хәүефһеҙлек

- Финанс һәм эшҡыуарлыҡ

- Төбәк иҡтисады һәм идараһы

- Ҡунаҡханалар хужалығы һәм туризм

- Машиналар төҙөүҙә иҡтисад һәм идара итеү

- Транспорт һәм логистика

- Нефтегазхимия комплексында иҡтисад һәм идара итеү һәм экологик хәүефһеҙлек факультеты

- Медиаиндустрия

[[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]] территорияһында «Деревня Знаний» (Knowledge Village) ирекле иҡтисади зонала ИНЖЭКОН вәкиллегенә 2005 йылда нигеҙ һалына.

== Университеттың билдәле тамамлаусылары һәм студенттары ==
- Мордашов, Алексей Александрович — эшҡыуар, идара хеҙмәткәре

- Чубайс, Анатолий Борисович — иҡтисадсы, сәйәсмән.

- Плющенко, Евгений Викторович — фигурист.

- Зайков, Лев Николаевич — Ленинград КПСС өлкә комитетының беренсе секретары, унан һуң КПСС Мәскәү ҡала комитетының беренсе секретары

- Зачиняев, Ярослав Васильевич — Рәсәй ғалимы: химия фәндәре докторы, биология фәндәре докторы.

- Спивак Семен Яковлевич — режиссер, «Фонтанкалағы Театрҙың» художество етәксеһе.

- Кубатьян, Григорий Степанович — сәйәхәтсе, журналист.

- Артемьев Сергей Васильевич — хәҙерге заман рәссамы, портретсы.

- Красавин, Вячеслав Федорович — полициягенерал-лейтенанты.

- Кержаков, Александр Анатольевич — футболсы, «Зенит» ФК уйынсыһы .

- Стариков, Николай Викторович — сәйәсмән, яҙыусы-публицист, «Великое Отечество» партияһы лидеры

- Макаров, Вячеслав Серафимович — сәйәсмән, 2-се, 3-сө, 4-се, 5-се саҡырылыш депутат Санкт-Петербург ЗАГС-ынан, Санкт-Петербург ЗАГС-ы вәкиле, Санкт-Петербургта «Берҙәм Рәсәй» партияһының лидеры.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20041129182936/http://www.engec.ru/ Официальный сайт]
* [https://www.youtube.com/user/engecspb Инжэкон каналы рәсми н youtube.com]
* [http://nlr.ru/res/inv/ukazat55/record_full.php?record_ID=184603 Күсермәләрҙе электрон гәзит «Инженер-Иҡтисадсы» белешмә РНБ «селтәрендәге гәзитебеҙҙең һәм унан ситтә»]
[[Категория:Алфавит буйынса университеттар]]
[[Категория:1906 йылда асылған уҡыу йорттары]]
[[Категория:2012 йылда ябылған уҡыу йорттары]]
[[Категория:Рәсәйҙең иҡтисад университеттары]]</text>
      <sha1>gzhh9frhtzscf1fqgj4qzmr925ich2m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рәхмәтуллин Рафаэль Ғиниәт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171240</id>
    <revision>
      <id>1306830</id>
      <parentid>1066203</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T16:10:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5191" sha1="ed5ct415hgrhaafbptj4nui26b1juoy" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Рәхмәтуллин}}
'''Рәхмәтуллин Рафаэль Ғиниәт улы''' ([[3 ғинуар]] [[1929 йыл]]) — актёр, үҙешмәкәр театр режиссёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре.

== Биографияһы ==
Рафаэль Ғиниәт улы Рәхмәтуллин [[1929 йыл]]дың 3 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]] [[Нуриман районы]] [[Сураш (Нуриман районы)|Сураш]] ауылында тыуған.
 
1953 йылда Өфө музыкаль техникумын, «милли театр актёры» һөнәре буйынса тамамлай. Актёр, үҙешмәкәр театр режиссёры. 

Баймаҡ дәүләт драма театрында эшләй. 

1956 йылдан [[Магнитогорск]] ҡалаһында хеҙмәт итә. 1957 йылдан Төҙөүселәрҙең үҙәк клубы директоры. 

1963—2002 йылдарҙа «Магнитогорск металлургия комбинаты» ААЙ Мәҙәниәт һәм техника һарайының художество етәксеһе. 

1970—1979 йылдарҙа «Ләйсән» ансамбле етәксеһе. 

1963 йылда Рафаэль Ғиниәт улы үҙешмәкәр башҡорт-татар театры ойоштора. 

Был театр 26 тапҡыр өлкә, зона, һәм Бөтә Союз үҙешмәкәр ижад ярыштарында һәм конкурстарында призёр, еңеүсе һәм лауреат исемдәренә эйә булды. 

1963-1999 йылдарҙа Ҡазан, Ырымбур, Өфө, Силәбе, Башҡортостан Республикаһына гастроль менән йөрөнөләр. 

1971 йылда үҙешмәкәр театр халыҡ коллективы исеменә лайыҡ булды&lt;ref&gt;http://chel-portal.ru/enc/%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D0%A0%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%8D%D0%BB%D1%8C_%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191101182400/http://chel-portal.ru/enc/%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D0%A0%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%8D%D0%BB%D1%8C_%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2019-11-01 }}&lt;/ref&gt;. 

Театрҙа һуңынан профессиональ артистар булып танылған һәләтле йәштәр үҙ көсөн һынаны: 
- Татар АССРының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре композитор Р. Бакиров
- Татар АССР-ының халыҡ артисы Г. Рәхимҡолов (Магнитогорск)
- Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы Р. Ғәлләмов (Екатеринбург)
- Халыҡ-ара вокалистар конкурс-фестивале лауреаты Р. Яппарова (Татарстан Республикаһы)
- Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәрҙәре А. Ғайсина, М. Мырҙағәлин, Р. Хәкимова. 

Рәхмәтуллин Рафаэль Ғиниәт улы — бик күп дөйөм ҡала милли байрамдары, башҡорт һәм татар яҙыусылары һәм драматургтары менән осрашыуҙар инициаторы,ойоштороусыһы һәм ҡатнашыусыһы булды&lt;ref name=&quot;&quot;&gt;http://chel-portal.ru/enc/%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D0%A0%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%8D%D0%BB%D1%8C_%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191101182400/http://chel-portal.ru/enc/%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D0%A0%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%8D%D0%BB%D1%8C_%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2019-11-01 }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* 1947 — «1941—1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» 
* 1983 — РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре 
* 1996 — Магнитогорск ҡалаһының почётлы гражданины

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20191101182400/http://chel-portal.ru/enc/%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D0%A0%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%8D%D0%BB%D1%8C_%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Рәхмәтуллин Рафаэль Ғиниәт улы - актёр, режиссёр]

[[Категория:Нуриман районында тыуғандар]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]</text>
      <sha1>ed5ct415hgrhaafbptj4nui26b1juoy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рәхимов Рәйес Сәйетғәле улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171241</id>
    <revision>
      <id>1306829</id>
      <parentid>1111276</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T16:02:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8849" sha1="r888nctarurd0ehjwm77okfftymg4v1" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Рәхимов Рәйес Сәйетғәле улы''' ([[24 февраль]] [[1942 йыл]]) — инженер-механик. Техник фәндәр докторы (1990), профессор (1992). Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2002).
 
== Биографияһы ==
Рәйес Сәйетғәле улы Рәхимов [[1942 йыл]]дың [[24 февраль|24 февралендә]] хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Асҡын районы]] [[Билгеш]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

[[1959 йыл]]да урта мәктәпте тамамлай һәм Урмияҙ совхозында тимерсе булып хеҙмәт юлын башлай.
1960 йылда совхоз уны [[Силәбе]] ауыл хужалығын механизациялау һәм электрлаштырыу институтына уҡырға йүнәлтә.
1965 йылда ул институттың механизация факультетын тамамлай һәм Асҡын районының [[Төй]] совхозында баш инженер булып эшләй башлай.
1967 йылдан Силәбе ауыл хужалығын механизациялау һәм электрлаштырыу институтының игенселек һәм сәсеү машиналары кафедраһында. 1967—70 йылдарҙа аспирант, 1971-93 йылдарҙа игенселек һәм сәсеү машиналары кафедраһында ассистент, доцент һәм кафедра профессоры булып эшләй.

[[1971 йыл]]да кандидатлыҡ диссертацияһы, [[1990 йыл]]да «Повышение эффективности технологического процесса работы противоэрозионных почвообрабатывающих машин» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref name=&quot;Рахимов Раис Саитгалеевич&quot;&gt;[http://chel-portal.ru/enc/%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2_%D0%A0%D0%B0%D0%B8%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B8%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Рахимов Раис Саитгалеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210715091835/http://chel-portal.ru/enc/%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2_%D0%A0%D0%B0%D0%B8%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B8%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2021-07-15 }}&lt;/ref&gt;.

1993—2012 йылдарҙа игенселек һәм сәсеү машиналары кафедраһы мөдире, шул уҡ ваҡытта 2002—2008 йылдарҙа һынауҙар буйынса проректор, 2002—2005 йылдарҙа Урал ауыл хужалығы техникаларын һынау үҙәге директоры (Силәбе ҡалаһы)&lt;ref name=&quot;Рахимов Раис Саитгалеевич&quot; /&gt;.

2012 йылдан хәҙергә тиклем тракторҙар, ауыл хужалығы машиналары һәм игенселек кафедраһы профессоры.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Рәйес Сәйетғәле улы Рәхимовтың фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре төрлө тупраҡ-климат зоналарында ер эшкәртеү ысулдарын нигеҙләү, ер эшкәртеү һәм сәсеү машиналарын автоматлаштырылған проектлау системаларын булдырыу өсөн конструктив схемаларҙы һәм параметрҙарҙы, һыҙма-техник документацияны һәм математик моделдәрҙе эшләү һәм һәм нигеҙләү; тупраҡ эшкәртеү тәрәнлеген автоматик көйләү һәм контролләү системаларын булдырыу һәм камиллаштырыу. Рәхимов ҡатнашлығында 57 төр тупраҡты төп һәм өҫтәлмә эшкәртеү машиналары эшләнгән.
Уның асыштары Башҡортостан Республикаһының, Рәсәй Федерацияһының һәм [[БДБ]] илдәренең предприятиеларына индерелә. Ул шулай уҡ Силәбе өлкәһенең төрлө зоналарында тупраҡтың бысраныу һәм насарайыуы мониторингы буйынса фәнни етәксе булып тора&lt;ref name=&quot;Рахимов Раис Саитгалеевич&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ru/articles/80375/Рахимов Раис Саитгалеевич]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Рәйес Сәйетғәле улы Рәхимов докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертациялары яҡлау буйынса ике махсус совет ағзаһы. Уның етәкселеге аҫтында 3 кеше докторлыҡ диссертацияһы, 14 кеше кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм уларҙың фәнни тикшеренеүҙәре һөҙөмтәһе производствоға индерелә.
Рәхимов [[1995 йыл]]дан аграр белем биреү Академияһы академигы һәм 2001 йылдан Халыҡ-ара аграр белем биреү Академияһы академигы. 250 фәнни хеҙмәт, 9 монография авторы, уйлап табыуға һәм файҙалы моделгә 7 авторлыҡ танытмаһына һәм 40-тан артыҡ патентҡа эйә&lt;ref name=&quot;Рахимов Раис Саитгалеевич&quot; /&gt;.

== Фәнни баҫмалары ==
'''Монографиялары''':
* Практикум по СХМ. 1997, 270 с.; г. Москва, Колос. (авторҙаш)
* Элементы системы автоматизированного проектирования широкозахватных почвообрабатывающих машин. 1988, 73 с.; Челябинск. (авторҙаш)
* Агропром: проблемы и опыт. , 0 с.;
* Машины для интенсификации основной обработки почвы. 1988, 50 с.; Челябинск. (авторҙаш)

''Мәҡәләләре'':
* Обоснование схемы и конструктивных параметров почвообрабатывающих машин на основе математич. моделирования. // Вестник ЧГАУ. 15 1996, 16 с.
* Обоснование схемы и основных конструктивных параметров культиватора для посевной обработки почвы. // Вестник ЧГАУ. 11 1995, 10 с. (авторҙаш)
* Эффективность плоскорезов- щелевателей. // Земледелие. 6 1989, 4 с. (авторҙаш)
* Обоснование параметров автоматической системы настройки контроля и регулирования глубины обработки. // Труды ЧИМЭСХ. 1989, 12 с. (авторҙаш)
* Пути повышения эффективности технологического процесса работы почвообрабатывающих машин. // Труды ЧГАУ. 1991, 5 с.
* Защита почвы от эрозии и современные почвообрабатывающие машины в системе адаптивно-ландшафтного земледелия Башкортостана. Уфа, 2002 (авторҙаш);
* Почвообрабатывающие и посевные машины. Челябинск, 2004 (авторҙаш).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20210715091835/http://chel-portal.ru/enc/%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2_%D0%A0%D0%B0%D0%B8%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B8%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Рахимов Раис Саитгалеевич]
* {{БЭ2013|92411}}


{{Портал|Шәхестәр}}
{{Башҡорттар}}
[[Категория:Техник фәндәр докторҙары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Профессорҙар]]</text>
      <sha1>r888nctarurd0ehjwm77okfftymg4v1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уралым (Мейәс)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171357</id>
    <revision>
      <id>1306871</id>
      <parentid>1273589</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T10:06:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5465" sha1="5s0xrifiz96z4lcspni8x0mo5l07ssb" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Уралым''' — үҙешмәкәр коллектив. Башҡорт, татар йырҙарын һәм бейеүҙәрен башҡара. [[1951 йыл]]да ойошторолған. [[1991 йыл]]дан халыҡ коллективы.

== Тарихы ==
[[1951 йыл]]да [[Силәбе өлкәһе]] [[Мейәс]] ҡалаһы Автомобиль эшләүселәр мәҙәниәт һарайы клубында ойошторолған. [[1967 йыл]]да «Йәшлек» исеме менән сығыш яһай. [[1990 йыл]]да «Уралым» исемен ала.

40 йыллығы уңайынан коллективҡа [[1991 йыл]]да халыҡ коллективы исеме бирелә.

1991 йылда ансабль башланғысы менән Мейәстә беренсе тапҡыр [[Һабантуй]] ойошторола.&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/uralym Уралым. Челябинская область] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171124044729/http://chel-portal.ru/enc/uralym |date=2017-11-24 }}&lt;/ref&gt;

2003 йылда «Уралым» үҙешмәкәр халыҡ коллективында 40 һәүәҫкәр артист ҡатнаша. Коллективта өлкәндәр һәм балалар составы бар.&lt;ref name=&quot;миасс&quot;&gt;[http://www.miass.info/slovari/article.php?article=1169 «Уралым», народный коллектив татарской и башкирской песни и танца. Миасс.info]&lt;/ref&gt; Коллектив составында талантлы йырсылар һәм бейеүселәр булыуы төрлө жанрҙаҡы һәм стилдәге йырҙарҙы башҡарырға мөмкинлек бирә.&lt;ref name=&quot;Уралпресс&quot;&gt;[https://uralpress.ru/news/kultura/miasskomu-kollektivu-uralym-ispolnyaetsya-60-let Урал пресс. Ру]&lt;/ref&gt;
1951 йылдан ансаблдең беренсе етәксеһе М. С. Әмирова; 1991 йылдан — Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Альберт Рәхимов була.

Бейеү коллективы менән Илвира Әхтәмова, балалар коллективы менән Венера Йәғәфәрова етәкселек итә.&lt;ref name=&quot;Уралпресс&quot; /&gt;
1993 йылда ансабль составында хәҙерге заман башҡорт һәм татар йырҙарын башҡарыусы «Сәйәхәт» төркөмө ойошторола. Төркөмдә «Татар йыры 97» конкурсы домломанты Марат Кунафин, «Урал-98» төбәк фестивале лауреаты шағир, башҡорт йырҙарын оҫта башҡарыусы Зийәфәт Әхмәтшиналар сығыш яһай.

== Ансамбль репертуары ==
[[Файл:Уралым Мейәс.jpg|мини|слева|Автомобиль төҙөүселәр мәҙәниәт һарайында концерт. Мейәс. 2011 йыл]]
Ансабль репертуары күп төрлө: башҡорт һәм татар халыҡ йырҙары, композиторҙарҙың милли музыка әҫәрҙәре, шоу программа, эстрада һәм халыҡ музыкаһы, музыкаль аккомпанементтар.&lt;ref name=&quot;Уралпресс&quot; /&gt;

«Уралым» [[Мейәс]]тең визит карточкаһы ғына түгел, бөтә [[Силәбе өлкәһе]]нең визит карточкаһына әйләнде.&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/549011-bashkirskiy-narodnyy-ansambl-uralym-vystupil-v-miasse/  Н. Набиева. Башкирский народный ансамбль «Уралым» выступил в Миассе. Башинформ. 1.05.2013]&lt;/ref&gt; Коллектив [[Башҡортостан]]да да киң билдәле.Үҫеш йылдарында коллектив Силәбе өлкәһе тамашасыларының ихтирамын һәм мөхәббәтен яуланы, тамашасылар ансаблдең һәр концертын көтөп ала.
«Уралым» коллективы Рәсәйҙә, сит илдәрҙә үткән Бөтә Рәсәй төбәк, өлкә милли йыр һәм бейеү фестивалдәрендә даими ҡатнаша. Рәсәйҙә үткәрелгән төрлө ижади фестивалдәр лауреаты.&lt;ref name=&quot;миасс&quot; /&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
[https://web.archive.org/web/20171124044729/http://chel-portal.ru/enc/uralym Уралым. Портал Челябинская область]

== Тышҡы һылтанмалар ==
[https://bigspravka.ru/miass/tvorcheskie_kollektivy/uralym/ Уралым — Народный коллектив национальной культуры. Справочник организаций России]{{Недоступная ссылка|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Алфавит буйынса музыкаль коллективтар]][[Категория:1951 йылда барлыҡҡа килгәндәр]][[Категория:Силәбе өлкәһе музыкаль коллективтары]]</text>
      <sha1>5s0xrifiz96z4lcspni8x0mo5l07ssb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Силәбе өлкәһе башҡорттары ҡоролтайы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171381</id>
    <revision>
      <id>1306842</id>
      <parentid>1010421</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T20:44:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21379" sha1="8jbdvfz5reykmgm84od8boumrjt2m94" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Силәбе өлкәһе башҡорттары ҡоролтайы''', '''«Башҡорт ҡоролтайы» Силәбе өлкә йәмәғәт ойошмаһы''' — [[Силәбе өлкәһе]]ндәге йәмәғәт ойошмаһы. [[Башҡорттар|Башҡорт]] мәҙәниәтен, рухи ҡиммәттәрен, милли традицияларын һаҡлау һәм тергеҙеү буйынса эшмәкәрлекте туплау, берләштереү һәм киң таратыу маҡсатында төҙөлгән. [[Силәбе]] ҡалаһында урынлашҡан. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]]ның ағзаһы, Силәбе өлкәһе халыҡтары ассоциацияһын ойоштороусыларҙың береһе&lt;ref name=&quot;СИЛӘБЕ ӨЛКӘҺЕ БАШҠОРТТАРЫ ҠОРОЛТАЙЫ&quot;&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/85972/  СИЛӘБЕ ӨЛКӘҺЕ БАШҠОРТТАРЫ ҠОРОЛТАЙЫ]&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
[[1993 йыл]]да башҡорт мәҙәниәтенең һәм сәнғәтенең билдәле эшмәкәрҙәре Силәбе өлкәһендә йәшәгән башҡорттарҙың рухи-мәҙәни ҡиммәттәрен һаҡларлыҡ һәм үҫтерерлек, уларҙы таратырлыҡ ойошма төҙөргә ҡарар итә. Ойоштороусылар араһында [[Көньяҡ Урал]]да [[дзюдо]] мәктәбен нигеҙләгән билдәле спортсы һәм тренер [[Йосопов Харис Монасип улы|Харис Йосопов]], башҡорт телендә сығып килгән «[[Уралым (гәзит)|Уралым]]» гәзитенең баш мөхәррире Урал Кәфи улы Сафиуллин һәм башҡа әүҙемселәр була.
2003 йылдан 2007 йылға тиклем «Силәбе өлкәһе башҡорттары ҡоролтайы (йыйылышы)» Силәбе өлкә йәмәғәт ойошмаһы тип йөрөтөлә. Рәсми теркәлеү датаһы — 2003 йылдың 8 ғинуары.
2007 йылдың 17 майында ҡабат теркәлеү үтә; атамаһы «Башҡорт ҡоролтайы» Силәбе өлкәһе йәмәғәт ойошмаһы тип үҙгәртелә&lt;ref name=&quot;Курултай башкир&quot;&gt;[http://chel-portal.ru/enc/Курултай_башкир Курултай башкир] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Структураһы ==
Ойошманың Уставына ярашлы, юғарғы етәкселек органы — ойошма ағзаларының ҡоролтайы. Ойошмаға ағзалар ғариза нигеҙендә ҡабул ителә. Өлкәнең башҡорттар күпләп йәшәгән төбәктәрендә Силәбе башҡорттары ҡоролтайының 30 бүлексәһе эшләй&lt;ref name=&quot;Курултай башкир&quot;/&gt;.

Ойошманың көндәлек эшмәкәрлеген Башҡарма комитет алып бара. Башҡарма комитет Ҡоролтайҙа ойошманың ағзалары араһынан өс йылға һайлана&lt;ref name=&quot;Курултай башкир&quot;/&gt;. Башҡарма комитет өлкә башҡорттарының мәҙәниәт, мәғариф, юридик, социаль һәм иҡтисади йүнәлештәрҙәге мәсьәләләрен, проблемаларын ҡарау, өйрәнеү, хәл итеү юлдарын эҙләү менән шөғөлләнә, проекттар һәм программалар төҙөй, башҡорттарҙың мәнфәғәттәрен, юридик һәм милли-мәҙәни хоҡуҡтарын яҡлай.

Ҡоролтайҙарҙың көн тәртибенә өлкә башҡорттары өсөн айырыуса мөһим тип табылған мәсьәләләр сығарыла.

== Силәбе өлкәһе башҡорттарының ҡоролтайҙары ==

=== Беренсе ҡоролтай ===
Беренсе ҡоролтай 1993 йылдың 27 мартында халыҡ депутаттарының Силәбе Өлкә Советы бинаһында үтә. Эшендә 200-ҙән ашыу делегат һәм күп һанлы ҡунаҡтар ҡатнаша&lt;ref name=&quot;Курултай башкир&quot;/&gt;.
Ҡоролтайҙа 1934 йылдың 17 ноябрендә юҡҡа сығарылған [[Арғаяш милли округы]]н тергеҙеү тураһындағы мәсьәлә буйынса фекер алышыу була. Мәсьәлә илда барған административ-территориаль үҙгәртеп ҡороуҙарға бәйле күтәрелә. Округты тергеҙеүҙе һорап, РФ Юғары Советына, РФ Конституция судына, РФ Президентына мөрәжәғәт ҡабул ителә.
1957, 1967 йылдарҙа [[:ru:Маяк (производственное объединение)|«Маяҡ» химия комбинатында]] булған аварияларҙан һуң радиоактив ҡалдыҡтарҙан боҙолған ерҙәрҙе реабилитациялау, зыян күргән башҡорт халҡына мораль һәм матди ярҙам күрһәтеү мәсьәләләре ҡарала&lt;ref name=&quot;СИЛӘБЕ ӨЛКӘҺЕ БАШҠОРТТАРЫ ҠОРОЛТАЙЫ&quot;/&gt;.

=== Икенсе ҡоролтай ===
1995 йылдың 25 майында ВЛКСМ-дың 30 йыллығы исемендәге кинотеатр бинаһында үтә. Ҡоролтай эшендә өлкәнең 12 ҡалаһы һәм районынан килгән 120-нән ашыу делегат ҡатнаша&lt;ref name=&quot;Курултай башкир&quot;/&gt;. Сарала дәүләт һәм йәмәғәт ойошмалары менән хеҙмәттәшлекте әүҙемләштереү мәсьәләһе ҡарала, айырым ҡала һәм райондарҙа эшләп килгән бүлексәләргә өҫтәп, тағы ла Трехгорный, [[Мейәс]], [[Үрге Өпәле]], [[Ҡытаутамаҡ]], Коркино ҡалаларында, [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка]], [[Сыбаркүл районы|Сыбаркүл]], [[Кәҫле районы|Кәҫле]], [[Агаповка районы|Агаповка]] һәм башҡа райондарҙа бүлексәләр ойошторола&lt;ref name=&quot;Курултай башкир&quot;/&gt;.

=== Өсөнсө ҡоролтай ===
1997 йылдың 27 декабрендә үткәрелә. Көн тәртибенә Силәбе өлкәһе хакимиәте менән берлектә Башҡорт халҡын тергеҙеү һәм үҫтереү программаһын төҙөү, башҡорттар күпләп йәшәгән төбәктәрҙә [[башҡорт теле]]н рәсми тел итеп таныу һәм башҡа мәсьәләләр ҡуйыла&lt;ref name=&quot;СИЛӘБЕ ӨЛКӘҺЕ БАШҠОРТТАРЫ ҠОРОЛТАЙЫ&quot;/&gt;. Был ҡоролтай алдынан, 1997 йылдың 19 мартында, Башҡортостан Республикаһы менән [[Силәбе өлкәһе|Силәбе өлкәһе араһында дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында договор]] төҙөлә&lt;ref name=&quot;Курултай башкир&quot;/&gt;. Артабан Башҡортостан менән өлкәнең ҡалалары һәм райондары араһында ла ике яҡлы дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек килешеүҙәре төҙөлә башлай. [[Ҡоншаҡ]] һәм [[Уй районы (Силәбе өлкәһе)|Уй]] райондары — [[Учалы районы|Учалы]], [[Сыбаркүл районы|Сыбаркүл]] — [[Ҡырмыҫҡалы районы|Ҡырмыҫҡалы]], [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка]] — [[Әбйәлил (Әбйәлил районы)|Әбйәлил]], [[Верхнеурал районы|Верхнеурал]] — [[Белорет районы|Белорет]], [[Ҡуҫа районы|Ҡуҫа]] — [[Ҡыйғы районы|Ҡыйғы]], [[Арғаяш районы|Арғаяш]] [[Салауат районы]] һәм [[Сибай ҡалаһы ҡала округы|Сибай]] ҡалаһы менән договорлаша.
Өсөнсө ҡоролтайҙа 324 делегат ҡатнаша. Форум [[Дәүләт думаһы|РФ Дәүләт думаһы]]на, Үҙәк һайлау комиссияһына һайлау кампаниялары ваҡытында башҡорттар тығыҙ йәшәгән урындарҙа берҙәм һайлау округтары төҙөү тураһында юллама бирә. Өлкә хакимиәтенә бергәләп &quot;Башҡорт халҡын тергеҙеү һәм үҫтереү программаһы&quot;н төҙөргә, башҡорттар тығыҙ йәшәгән урындарҙа башҡорт телен рәсми тел тип иғлан итергә тәҡдим индерелә.
Ҡоролтай эшендә Силәбе өлкәһе губернаторы, өлкә хөкүмәте ағзалары, шулай уҡ [[Башҡортостан Республикаһы]]нан [[Башҡортостан Хөкүмәте|БР хөкүмәте]] премьер-министры урынбаҫары [[Ишморатов Хәләф Хәлфетдин улы|Х. Х. Ишморатов]] етәкселегендәге хөкүмәт делегацияһы ҡатнаша.

=== Дүртенсе ҡоролтай ===
2001 йылдың 29 июнендә үткән дүртенсе ҡоролтай алдынан башҡорттар тығыҙ йәшәгән бөтә төбәктәрҙә урындағы ҡоролтайҙар үтә, мәҫәлән, Арғаяш районында — 62, Ҡоншаҡ районында 40 ҡоролтай үткәрелә&lt;ref name=&quot;Курултай башкир&quot;/&gt;.
Ҡоролтайҙа Арғаяш башҡорт милли округын тергеҙеү буйынса референдум үткәреү мәсьәләһе ҡарала һәм резолюцияға индерелә. Силәбе өлкәһенә сит илдәрҙән ядро яғыулығы ҡалдыҡтарын индереүҙе тыйыу; башҡорт телен, тарихын һәм мәҙәниәтен өйрәнеү буйынса этнологик үҙәк асыу; Силәбе өлкәһенең картаһына башҡортса топонимик атамаларҙы дөрөҫ яҙыуҙы тәьмин итеү маҡсатында эшсе төркөм ойоштороу; Силәбе һәм Магнитогорск ҡалаларында башҡорт филармонияһы, драма театры һәм башҡа сәнғәт учреждениеларын асыу; Силәбе өлкәһенә ҡағылышы булған билдәле башҡорт шәхестәренең исемен мәңгеләштереү һәм башҡа мәсьәләләр ҡарала&lt;ref name=&quot;Курултай башкир&quot;/&gt;.

=== Бишенсе ҡоролтай ===
Бишенсе сираттан тыш ҡоролтай 2002 йылдың 18 майында үткәрелә. Ул мәҙәни һәм мәғариф мәсьәләләрен ҡарай, юғары уҡыу йорттарында башҡорт студенттарын күбәйтеү, колледждарҙа һәм Силәбе мәҙәниәт һәм сәнғәт дәүләт академияһында башҡорт ауылдары өсөн белгестәр әҙерләү, милли гәзиттәрҙе финанслау, башҡорт телендә дәреслектәр нәшер итеү тәҡдимдәре менән сығыш яһай&lt;ref name=&quot;СИЛӘБЕ ӨЛКӘҺЕ БАШҠОРТТАРЫ ҠОРОЛТАЙЫ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Курултай башкир&quot;/&gt;.

=== Алтынсы ҡоролтай ===
2006 йылдың 23 мартында үтә һәм [[Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуы|Башҡортостандың үҙ ихтыяры менән Рус дәүләтенә ҡушылыуы]]ның 450 йыллығын байрам итеүгә бағышлана.

=== Етенсе ҡоролтай ===
2010 йылдың 20 мартында үткәрелә, киләһе дүрт йылға эш пландары төҙөлә, [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]]на делегаттар һайлана&lt;ref name=&quot;СИЛӘБЕ ӨЛКӘҺЕ БАШҠОРТТАРЫ ҠОРОЛТАЙЫ&quot;/&gt;.

=== Һигеҙенсе ҡоролтай ===
2014 йылдың 18 июлендә була һәм ойошманың 20 йыллығына арнала&lt;ref name=&quot;СИЛӘБЕ ӨЛКӘҺЕ БАШҠОРТТАРЫ ҠОРОЛТАЙЫ&quot;/&gt;.

== Эшмәкәрлеге ==
Ҡоролтай Силәбе өлкәһе менән Башҡортостан Республикаһы араһында мәҙәни бәйләнештәр үҫешенә ҙур йоғонто яһай. Ике төбәктең райондары, ҡалалары араһында дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеүҙәр төҙөлә. Мәҫәлән, [[Наҙы-Петровск районы|Наҙы-Петровск]] менән [[Мәсетле районы|Мәсетле]] райондары, [[Ҡыштым]] менән [[Бөрйән районы|Бөрйән]], [[Һатҡы районы|Һатҡы]] менән [[Ҡыйғы районы|Ҡыйғы]], [[Коркино районы|Коркино]] менән [[Нуриман районы|Нуриман]], [[Красноармейский район (Челябинская область)|Красноармейский]] менән Өфөнөң [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь]] райондары, Озерск менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалалары, [[Үрге Өпәле]] менән [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалалары, Трехгорный менән [[Мәләүез]] ҡалалары, [[Арғаяш районы|Арғаяш]] менән [[Учалы]] ҡалаһы араһында бәйләнешкә башланғыс һалына. Улар уртаҡ һабантуйҙар үткәрә, балалар бер-береһенең ял һәм хеҙмәт лагерҙарына йөрөй&lt;ref name=&quot;Курултай башкир&quot;/&gt;.

XXI быуат башында Башҡортостан уҡыу йорттарында Силәбе өлкәһенән 300 кеше Башҡортостандың ул саҡтағы Мәғариф һәм фән министрлығы биргән квота буйынса уҡый&lt;ref name=&quot;Курултай башкир&quot;/&gt;.
Силәбе өлкәһенең муниципаль китапханаларына Башҡортостан нәшриәттәре китаптар ебәрә, 2001 йылда ғына, мәҫәлән, улар 1 миллион 200 мең һумлыҡ уҡыу әсбаптары һәм нәфис әҙәбиәт ҡабул итеп ала&lt;ref name=&quot;Курултай башкир&quot;/&gt;. Урындағы ҡоролтайҙар тырышлығы менән Арғаяш һәм Ҡоншаҡ райондарындағы 86 мәктәптә башҡорт балалары туған телен өйрәнә башлай.

Ҡоролтай 1993 йылда Силәбе өлкәһендә Башҡортостан Республикаһының Даими вәкиллеген асыуҙа, Силәбе халыҡтары ассамблеяһын, РФ Төрки халыҡтары конгресын, Халыҡ-ара төрки академияһын, 1995 йылда Силәбелә Рәсәй Федерацияһының төрки халыҡтарының «Рәсәй һәм Шәреҡ» тигән конгресын ойоштороуҙа, 1995 йылда Өфөлә Арғаяш районы көндәрен һәм Ҡоншаҡ районы көндәрен, Силәбе өлкәһендә Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәте көндәрен ойоштороуҙа ҡатнаша&lt;ref name=&quot;Курултай башкир&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;СИЛӘБЕ ӨЛКӘҺЕ БАШҠОРТТАРЫ ҠОРОЛТАЙЫ&quot;/&gt;.

Силәбе башҡорттары ҡоролтайының баҫма органы — [[Уралым (гәзит)|«Уралым» гәзите]] 1999 йылда сыға башлай&lt;ref name=&quot;Курултай башкир&quot;/&gt;.

Ҡоролтай [[Салауат Юлаев]]тың тыуыуына 250 йыл тулыуға, [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]ның 200 йыллығына арналған сараларҙы үткәреүҙә ҡатнаша, Силәбе өлкәһенең башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары съезын (2002—03), Бөтә Рәсәй ат ярыштарын (1992—95) ойоштороша&lt;ref name=&quot;СИЛӘБЕ ӨЛКӘҺЕ БАШҠОРТТАРЫ ҠОРОЛТАЙЫ&quot;/&gt;.

Ҡоролтай булышлығы менән 1993 йылдан башлап йыл да Харис Йосопов призына дзюдо һәм көрәш буйынса халыҡ ара ярыштар үтә&lt;ref name=&quot;СИЛӘБЕ ӨЛКӘҺЕ БАШҠОРТТАРЫ ҠОРОЛТАЙЫ&quot;/&gt;.

Ҡоролтай янында 1999 йылдан алып Башҡорт йәштәре иттифағы эшләй&lt;ref name=&quot;СИЛӘБЕ ӨЛКӘҺЕ БАШҠОРТТАРЫ ҠОРОЛТАЙЫ&quot;/&gt;.

Силәбе өлкәһенә Башҡортостандан ижади коллективтар гастролгә килеп тора. Мәҫәлән, 1997—2001 йылдарҙа [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] 60-тан ашыу концерт ҡуя. Өфөнән [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры|Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма]] һәм [[Рус драма театры|Рус драма театрҙары]], [[Сибай театры|Сибай]], [[Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры|Стәрлетамаҡ]] театрҙары, [[Башҡорт дәүләт филармонияһы]] һәм Сибай филармонияһы артистары һәм башҡа ижади коллективтар йыш килә&lt;ref name=&quot;Курултай башкир&quot;/&gt;.

Йәмғиәт Силәбе өлкәһе башҡорт халыҡ үҙәге һәм Силәбе өлкәһе татарҙары конгресы менән берлектә йыл да өлкә һәм ҡала һабантуйҙары уҙғара.

2021 йыл Силәбе һәм Ҡурған өлкәләрендә Хәй [[Мөхәмәтйәров Хәй Ғабдрафиҡ улы|Мөхәмәтйәров]] йылы тип иғлан ителгән&lt;ref&gt;[https://kurultai.ru/ba/content/1866-2021-god--god-poeta-khaj-muhamedyarova/ 2021 йыл — шағир Хәй Мөхәмәтйәров йылы]&lt;/ref&gt;.

== Башҡарма комитет рәйестәре ==
* Йосопов Памир (1993¬1995)
* Бикбулатов Зиннәт Төхвәт улы (1995—1997)
* Хәйеров Тәлғәт Ғәйнетдин улы (1997—2001)
* Камалов Марат Рәфҡәт улы (2001—2006)
* [[Йосопов Марсель Харис улы]] (2006—2011)
* Йосопов Морис Харис улы (2011 йылдан).

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]]
* [[Башҡорт йәмәғәт берекмәләре исемлеге]]

== Һылтанмалар ==
* [http://bashenc.online/ba/articles/85972/  СИЛӘБЕ ӨЛКӘҺЕ БАШҠОРТТАРЫ ҠОРОЛТАЙЫ]
* [https://web.archive.org/web/20200130222052/http://chel-portal.ru/enc/%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80 Курултай башкир]
* [https://kurultai.ru/ba/content/1866-2021-god--god-poeta-khaj-muhamedyarova/ 2021 йыл — шағир Хәй Мөхәмәтйәров йылы]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Башҡорттар}}

[[Категория:Башҡорт йәмәғәт ойошмалары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]]</text>
      <sha1>8jbdvfz5reykmgm84od8boumrjt2m94</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Татар һәм башҡорт мәҙәни үҙәге (Силәбе өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171478</id>
    <revision>
      <id>1306859</id>
      <parentid>1057881</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T03:35:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8403" sha1="6tnaje0oadec3r4cuc4j5d3km6s78l0" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Силәбе өлкәһенең башҡорт һәм татар үҙәге''', өлкә йәмәғәт ойошмаһы; 1988 йылда Силәбе мәҙәниәт фонды булышлығы менән ойошторолған.

== Тарихы ==
[[Советтар Союзы]]нда үткән быуаттың 80-се йылдарында башланған демократик үҙгәртеп ҡороуҙар милли үҙаң үҫешенә этәргес бирә, милли-мәҙәни үҙәктәр барлыҡҡа килә. Ошо тулҡында [[1988 йыл]]дың [[3 апрель|3 апрелендә]] [[Шәйехзада Бабич исемендәге башҡорт һәм татар әҙәбиәте китапханаһы (Силәбе)|Шәйехзада Бабич исемендәге Силәбе өлкәһе башҡорт һәм татар әҙәбиәте китапханаһында]] өлкәнең [[башҡорт]] һәм [[татар]] милләтле кешеләре өсөн өлкә мәҙәни үҙәген ойоштороу йыйыны үтә. Унда [[Магнитогорск]], [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]], [[Арғаяш]], [[Ҡоншаҡ районы|Ҡоншаҡ]], [[Кәҫле районы|Кәҫле]] ҡала һәм райондарынан, өлкәнең башҡа төбәктәренән килгән вәкилдәр ҡатнаша.

Йыйында киҫкен һәм көнүҙәк проблемалар, юғалтылған ҡиммәттәр тураһында һөйләшеү була. Троицкиҙа революцияға тиклем татар телендә әҙәби журнал нәшер ителгән була, Троицк һәм Арғаяш педучилищеларында милли мәктәптәр өсөн уҡытыусылар әҙерләнә, Ҡоншаҡ районында башҡорт телендә гәзит сыға, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]на тиклем Силәбелә башҡорт һәм ҡаҙаҡ телдәрендә гәзиттәр сыға, профессиональ татар театры эшләй, Силәбе ҡалаһының өс мәктәбендә уҡытыу башҡорт һәм татар телдәрендә бара, аҙнаһына өс тапҡыр өлкә радиоһында башҡорт телендәге тапшырыуҙар үтә&lt;ref name=&quot;Как это было&quot;&gt;[[kurultay74.ru/326-kak-eto-bylo Как это было]&lt;/ref&gt;.

Үҙәкте булдырыу башында СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры [[Йосопов Харис Монасип улы|Харис Йосопов]], СССР Яҙыусылар берлеге ағзалары, шағирҙар [[Шәғәлиев Рамаҙан Нурғәли улы|Рамазан Шәғәлиев]] менән Сәлисә Гәрәева, яҙыусы Рөстәм Вәлиев, композитор Рафаил Бәкиров, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Урал Сафиуллин, Татарстандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Рәшиҙә Сиражиева, тарих фәндәре кандидаты Луиза Алмаева, юрист Шәфҡәт Ғәйнуллин һәм башҡалар тора&lt;ref name=&quot;Как это было&quot;/&gt;.

Йыйында үҙәк рәйесе итеп художестволы үҙешмәкәрлек ветераны Урал Сафиуллинды һайлайҙар.
Башҡорт һәм татар мәҙәниәте үҙәге милли традицияларҙы һәм йолаларҙы, телде һаҡлау һәм үҫтереү, башҡорт һәм татар халыҡтарының тарихын һәм әҙәбиәтен өйрәнеү, башҡа милләт кешеләрен башҡорт һәм татар мәҙәни мираҫына ылыҡтырыу, башҡа милли һәм ижтимағи йәмғиәттәр менән хеҙмәттәшлек итеү, халыҡтар дуҫлығын нығытыу маҡсаттарын ҡуя. Был йүнәлештәрҙә эш башлана.

== Эшмәкәрлеге ==
Үҙәк ойошторған тәүге сараларҙың береһе Арғаяшта башҡорт һәм татар сәнғәте фестивале була. Ә Магнитогорскиҙа урындағы әүҙемселәр туған телде өйрәнеү кластары аса.

1990 йылдың 1 ғинуарында «Челябинский рабочий» гәзитенең махсус сығарылышы булараҡ башҡорт телендә «Тыуған яҡ» һәм татар телендә «Дуслык» гәзиттәренең 10 мең даналы беренсе һандары сыға. Ул гәзиттәрҙең баш мөхәррире Ш. Айбулатов була&lt;ref name=&quot;Как это было&quot;/&gt;.

Башҡорт һәм татар мәҙәни үҙәге эшмәкәрлеген киң йәйелдерә, әлеге ваҡытта өлкә ҡалаларында һәм райондарында уның 20 филиалы бар&lt;ref name=&quot;Центр татарской и башкирской культуры&quot;&gt;[[http://chel-portal.ru/enc/centr_tatarskoy_i_bashkirskoy_kultury {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220326111220/http://chel-portal.ru/enc/centr_tatarskoy_i_bashkirskoy_kultury |date=2022-03-26 }} Центр татарской и башкирской культуры]&lt;/ref&gt;.

Үҙәк [[Еңеү көнө]]нә, Балаларҙы яҡлау көнөнә, Өлкән йәштәгеләр көнөнә, Әсә көнөнә арналған саралар үткәрә, ғаилә коллективтары конкурстары, балалар ижады фестивалдәре, милли байрамдар (Һабантуй, «Туған тел») үткәрә; дини байрамдар ([[Ураҙа байрамы]], [[Ҡорбан байрамы]]), башҡорт һәм татар сәнғәте фестивалдәрен (Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәте көндәре, Татарстан Республикаһы мәҙәниәте көндәре); Силәбе өлкәһендә ике республика артистары, театрҙары гастролдәрен ойоштороуҙа ҡатнаша&lt;ref name=&quot;Центр татарской и башкирской культуры&quot;/&gt;.

Үҙәктең «Тыуған яҡ» һәм «Дуслык» гәзиттәре сығыуын дауам итә. Үҙәк эргәһендә татар телен өйрәнеү курсы, милли бейеү һәм йыр түңәрәктәре эшләй&lt;ref name=&quot;Центр татарской и башкирской культуры&quot;/&gt;..
2000 йылдан алып Башҡорт һәм татар мәҙәниәте үҙәге Силәбе ҡалаһының 14-се балалар йортона шефлыҡ итә&lt;ref name=&quot;Центр татарской и башкирской культуры&quot;/&gt;.

== Рәйестәре ==
* Сафиуллин У. К., беренсе рәйесе (1993—2000)
* Ҡәнәфин М. А. (2000—2004)
* Шәрәфетдинов М. А. (2004 йылдан)&lt;ref name=&quot;Центр татарской и башкирской культуры&quot;/&gt;..

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
[[Силәбе өлкәһе башҡорттары ҡоролтайы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://kurultay74.ru/326-kak-eto-bylo Как это было]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20220326111220/http://chel-portal.ru/enc/centr_tatarskoy_i_bashkirskoy_kultury Центр татарской и башкирской культуры]

{{Башҡорттар}}

[[Категория:Йәмәғәт ойошмалары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе мәҙәниәте]]
[[Категория:Башҡорт йәмәғәт ойошмалары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе башҡорттары]]</text>
      <sha1>6tnaje0oadec3r4cuc4j5d3km6s78l0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Түбәләҫ (ауыл)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171514</id>
    <revision>
      <id>1306866</id>
      <parentid>1306579</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T07:35:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14529" sha1="odeve20d3os9dfvcm9jjqvztxmro90f" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Түбәләҫ''' — [[Силәбе өлкәһе|Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе]] [[Ҡытаутамаҡ]] ҡала округы составындағы ауыл, ҡасаба, тимер юл разъезы&lt;ref&gt;[https://bashkirica.com/books/istoriya-bashkirskikh-rodov/istoriya-bashkirskikh-rodov-tom-25-1-ayle-tyrnakly-tubalyas/ Айле. Тырнаклы. Тубаляс. Уфа, 2017 ISBN 978-5-295-06778-5 (т. 25, ч. 1)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227063936/https://bashkirica.com/books/istoriya-bashkirskikh-rodov/istoriya-bashkirskikh-rodov-tom-25-1-ayle-tyrnakly-tubalyas/ |date=2021-02-27 }}&lt;/ref&gt;

== Географияһы ==
[[Башҡортостан]] менән Силәбе өлкәһе сигендә, [[Йүрүҙән (ҡала)|Йүрүҙән]] ҡалаһынан 21 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

Ауыл аша [[Олөйөр]] йылғаһы аға&lt;ref name=&quot;портал Челябинской области&quot;&gt;[http://chel-portal.ru/enc/tyubelyas портал Челябинской области] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Этимологияһы ==
Урындағы халыҡтың борондан ошо ауыл ултырған ерҙе [[Олөйөр]] башы тип йөрөткәндәре билдәле. Табын ҡәбиләһенең Ҡыуаҡан тармағына ҡараған Түбәләҫ ырыуы халҡы йәйләгән урындар булғанлыҡтан, Түбәләҫ тип атағандар.

Силәбе топонимисы Николай Шувалов «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области» тигән һүҙлегендә яҙған фекер дөрөҫлөккә тап килеп бөтмәй:
{{начало цитаты}} Түбәләҫ, ауыл, тимер юл разъезы, ҡасаба, Ҡытау-Ивановский районы. Ошо ерҙә йәшәүсе... ҡыуаҡан ҡәбиләһенең түбәләҫ ырыуы атамаһынан. Түбә — «ырыу», -ләҫ — ырыу төркөмдәре атамаларын билдәләүҙең типик билдәләү ялғауы.{{oq|ru|
Тюбеляс, село, железнодорожный разъезд, поселок, Катав-Ивановский район. От именования обитавшего в этих местах башкирского рода тюбеляс, тюбеляк из племени кувакан, входившего в состав айского племенного объединения. Тюбе — «род», -ляс — типовая частица именований родовых группировок.&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/t.htm Шувалов От Парижа до Берлина по карте Челябинской области]&lt;/ref&gt;}}
{{конец цитаты}}

Н. Шувалов та, Силәбе порталы ла, ҡайһы бер ғалимдарың хатаһын ҡабатлап, [[Түбәләҫ]] ырыуы Әйле ҡәбиләләр берләшмәһенә ингән тип яҙған&lt;ref name=&quot;ЧП&quot;&gt;[http://chel-portal.ru/enc/tyubelyas Силәбе өлкәһе порталы] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Түбәләҫтәр — һундар тоҡомонан, тип әйтеп ҡалдырған ата-бабалар. Бында Түбәләҫ ырыуы бейенең ҡышлау йорто торған. П-С. Паллас [[Өфө]]нән [[Силәбе]] ҡәлғәһенә барған &quot;көндәлек яҙмалары&quot;нда Түбәләҫ бейенең ошонда йәшәүен билдәләп үтә. Унан ярты быуат самаһы алдараҡ (тимәк, 1720 йыл тирәһендә) [[Көңгөр]] воеводаһы [[Себер даруғаһы]] башҡорттары улустарында халыҡ иҫәбен алғанда Түбәләҫ улусындағы 57 хужалыҡта 171 йән ир-ат йәшәй тип күрһәтә.&lt;ref name=&quot;ЧП&quot; /&gt;

Хәҙерге көндә Түбәләҫтәр [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Салауат районы]] [[Ҡарағол]] (Түбәләҫ Арҡауылы), [[Башҡорт Илсекәйе]] (Башташ), [[Мөрсәлим]] (Ҡалмаҡол), [[Яңы Сүрәкәй]] (Нуғай), [[Тирмән (Салауат районы)]], [[Урмансы]] ауылдарында йәшәй. Түбәләҫ улусының төп ауылы атамаһы [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡытаутамаҡ]] ҡала округы составындағы Түбәләҫ ауылы топонимында һаҡланып ҡалған&lt;ref name=&quot;портал Челябинской области&quot;/&gt;.

== «Түбәләҫ» емеш-еләк питомник-совхозы ==
1959 йылда Түбәләҫ ауылында, Урал-Себер климатик райондарында сәнәғәт үҙәктәре һәм эшселәр ҡасабалары халҡын йыл әйләнәһенә витаминлы емеш-еләк менән, колхоз, совхоз, ярҙамсы предприятие, учреждениеларҙы һәм халыҡты юғары сифатлы емеш-еләк, декоратив ағас үҫентеләре менән тәьмин итеү маҡсатында емеш-еләк питомниктар селтәре булдырыу программаһы буйынса ойошторола. Совхоз тау-урман зонаһы өсөн емеш һәм үҫентеләр етештереү буйынса махсуслаша. Минкә ауылында бүлексәһе була.

Совхозды ойошторғанда, еләк культуралары тиҙ өлгөрөүе һәм уңышы менән ҡиммәтле аҙыҡ резервы икәнлеге, ә Урал һәм Себер шарттарында өлгөргән емеш-еләктең һут һәм консерва продукцияһы етештереү өсөн ҡиммәтле сеймал булыуы иҫәпкә алына. Емеш-еләк үҫентеләре менән тәьмин итеүҙә ватан селекцияһының ҡиммәтле сорттары файҙаланыла. Махсуслашҡан емеш-еләк совхоздары стандарт үҫентеләрҙең сифатын һәм һанын арттырыуға ярҙам итә. Совхозда алмағас һәм сливаны ҡышҡы ялғау ысулы индерелә; сейәнең, крыжовниктың, ҡурай еләгенең, һырғанаҡтың, ҡарағаттың, гөлйемештең сортлы үҫентеләре үрсетелә. Питомник үҫентеләре [[Алматы]]ға, [[Ленинград]]ҡа, [[Дондағы Ростов]]ҡа, [[Алыҫ Көнсығыш федераль округы|Алыҫ Көнсығыш]]ҡа ебәрелә&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/tyubelyasskiy_plodopitomnicheskiy_sovhoz Тюбелясский плодо-ягодный совхоз-питомник] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Совхоз урындағы, тау-урманлы зонаға районлаштырылған сортиментты өйрәнде, хужалыҡ белгестәре һыналған һәр бер сорттың һан һәм сифат тасуирламаларын төҙөй. Дәүләт сорт участкаһында алынған күп йыллыҡ мәғлүмәттәр нигеҙендә юғары рентабеллекте тәьмин итерлек һәм сәнәғәт һәм һәүәҫкәр баҡсалар өсөн тәҡдим итерлек тикшеренеүҙәр алып барыла. 1980-се йылдарҙа емеш питомнигы бер нисә тиҫтә гектар майҙанды биләй. 1980-се йылдарҙың 2-се яртыһынан, етештереүҙең түбән рентабеллеге, уңыш аҙ булған йылдарҙа гарантиялар юҡлығы, Силәбе өлкәһе халҡын аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеүҙәге ҡыйынлыҡтар арҡаһында, совхоз күп тармаҡлы хужалыҡ булараҡ үҫешә: еләк һәм емеш етештереүҙе ҡыҫҡартып, үрсетмәлек һатыуҙы, һөт, ит, йәшелсә етештереүҙе арттыра.

1990-сы йылдар башына &quot;Түбәләҫ&quot; емеш-еләк совхозы, Силәбе өлкәһенең башҡа шундай хужалыҡтары кеүек, көрсөк хәлендә була: 1986—89 йылдарҙа Аҙыҡ-түлек программаһының емеш һәм еләк етештереү буйынса заданиелары уртаса 75 процентҡа үтәлә. Емеш-еләкте оҙаҡ һаҡлап булмай, етештереүҙе механизациялау тотҡарлана, продукцияны урында эшкәртеү үҫешмәй. Емеш, еләк, үрсетмәлек етештереү рентабеллеген юғалта бара, үҫтерелгән продукция менән сауҙа итеү ҡыйынлаша, юғалтыуҙар ғәҙәти күренешкә әйләнә&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/tyubelyasskiy_plodopitomnicheskiy_sovhoz Түбәләҫ емеш питомник-совхозы] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
{{Население|Тюбеляс}}

== Урамдары ==
Ауылда 156 урам һәм 1 тыҡрыҡ бар&lt;ref&gt;[http://okato-kod.ru/74000015011.html Регионы России → Челябинская обл. → Усть-Катав г. → Тюбеляс с.]&lt;/ref&gt;

== Ҡыҙыҡлы факт == 
«Түбәләҫ ауылынан 2 км алыҫлыҡта колхозсы Хрущев диаметры 0,1 га һәм тәрәнлеге яҡынса 1,5 м тәшкил иткән соҡор күрә. Уның төбөндә ҡыҙғылт-һоро төҫтәге билдәһеҙ матдәнең шлакка оҡшаған ярсыҡтары табыла. Был [[1941 йыл]]дың 9 апрелендә Оло-Ҡытау районы халҡы күҙәткән метеорит эҙе тип әйтергә була. 27 майҙа метеорит төшкән урынға хеҙмәтсәндәр депутаттары район Советы секретары иптәш Семьянинов килә. Билдәһеҙ матдә киҫәктәрен Ҡытау заводы лабораторияһына оҙаталар».

Түбәләҫ болиды бик юғарыла шартлағандыр, шуға ла ярсыҡтары көнсығышҡа табан осоуы мөмкиндер, тип фаразлап була. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу сәбәпле, төбөнә төшөп тикшереү үткәрелмәй. Орловка ауылы янында табылған йәбешкәк массаның анализ һөҙөмтәһе лә тикшерелмәй ҡала.

Ҡытау болиды ярсыҡтары әлегә саҡлы яталыр һибелеп. Күктән төшкән Ҡытау ташы ла үҙен өйрәнеүселәрҙе көтә (И. С. Егурная)&lt;ref&gt;[http://urbibl.ru/Stat/Meteoriti/katavskiy_bolid.htm Түбәләҫ болиды тураһында (1941 йылдың апреле)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211019145930/http://urbibl.ru/Stat/Meteoriti/katavskiy_bolid.htm |date=2021-10-19 }}&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Түбәләҫ]]
* [[Ҡыуаҡан]]
* [[Ҡытаутамаҡ]]

== Әҙәбиәт ==
* Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

== Һылтанмалар ==
* [http://chel-portal.ru/enc/tyubelyas портал Челябинской области] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://bashkirica.com/books/istoriya-bashkirskikh-rodov/istoriya-bashkirskikh-rodov-tom-25-1-ayle-tyrnakly-tubalyas/ Айле. Тырнаклы. Тубаляс. Уфа, 2017 ISBN 978-5-295-06778-5 (т. 25, ч. 1)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227063936/https://bashkirica.com/books/istoriya-bashkirskikh-rodov/istoriya-bashkirskikh-rodov-tom-25-1-ayle-tyrnakly-tubalyas/ |date=2021-02-27 }}
* [http://urbibl.ru/Stat/Meteoriti/katavskiy_bolid.htm о Тюбелясском болиде (апрель 1941 г.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211019145930/http://urbibl.ru/Stat/Meteoriti/katavskiy_bolid.htm |date=2021-10-19 }}
* [https://web.archive.org/web/20200110034055/http://chel-portal.ru/enc/tyubelyasskiy_plodopitomnicheskiy_sovhoz Тюбелясский плодо-ягодный совхоз-питомник]
* [https://mursalimkino.ucoz.ru/index/istorija_i_ljudi/0-31 Мурсалимкинское сельское поселение. История и люди] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331102751/https://mursalimkino.ucoz.ru/index/istorija_i_ljudi/0-31 |date=2022-03-31 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Тышҡы һытанмалар}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе ауылдары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:Ҡатаутамаҡ ҡала округы тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>odeve20d3os9dfvcm9jjqvztxmro90f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Туҡтаным (күл)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171606</id>
    <revision>
      <id>1306865</id>
      <parentid>1296207</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T06:59:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7736" sha1="0ec4sq2f1r76z8mvx6uc3z0u598rm3f" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Туҡтаным''' — [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ районы]]ндағы күл. [[Силәбе]] ҡалаһынан 80 км төньяҡ-төньяҡ-көнсығышта, Хәлит ауыл биләмәһе территорияһында урынлашҡан.

== Этимологияһы ==
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә аңлатыуынса, күлдең атамаһы борон киң таралған башҡорт халҡының ир-ат исеменән килеп сыҡҡан: Тукта, Тукталы, Туктабай, Туктамыш, һүҙҙең тамыры '''тукта''' — « аҙаҡҡы булып тыуған» мәғәнәһендә. Үтенеү-исемдәр, ата-әсәнең ғаиләлә артабан бала тыуыуын туҡтатыу теләген сағылдыра&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. Бурханкуль// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.

Икенсе фараз буйынса күл исеме «Туҡтайбыҙ» һүҙенән килеп сыҡҡан, йәнәһе күл янында туҡтаған башҡорттар шулай тип әйткәндәр, һәм исем ваҡыт үтеү менән үҙләшеп киткән&lt;ref&gt;[http://reki-ozera.ru/otcheti_o_rybalke/109434-tahtalym.html http://reki-ozera.ru/otcheti_o_rybalke/109434-tahtalym.html Тахталым]&lt;/ref&gt;.

== Географияһы ==
Күлдең көнбайыш ярында [[Хәлит (Ҡоншаҡ районы)|Хәлит]] ауылы, төньяҡ-көнбайышта — [[Таҡталым]] станцияһы урынлашҡан&lt;ref name=&quot;map&quot;&gt;{{Карта|N-41-4}}&lt;/ref&gt;.

'''Географик координаталары:''' Киңлеге: 55°51′45.15″N (55.862541), оҙонлоғо: 61°46′37.7″E (61.777139).

Һыу өҫтө майҙаны — 4,8 км²&lt;ref name=&quot;ГВР&quot;&gt;{{ГВР|195787|Тахталым}}&lt;/ref&gt;. Күлдең оҙонлоғо 3 км, киңлеге 2 км, максималь тәрәнлеге-2,6 м, уртаса тәрәнлеге 1,8 м. Һыу күләме — 8,64 млн м³. Күлдең һыуы сөсө, минераллашыуы 200-ҙән 800-гә тиклем мг/л, ҡатылығы — 1,65-тән алып 7,52-гә тиклем мг-экв/л. Күл яуым-төшөм иҫәбенә туҡлана.

Күл соҡоро ер ҡабығы түбәнәйеүҙән барлыҡҡа килгән, йәйкә формаһында. Төньяҡ-көнбайышта һаҙлыҡлы ҡултығы бар&lt;ref name=&quot;map&quot;&gt;{{Карта|N-41-4}}&lt;/ref&gt;. Ташҡын ваҡытында һыу һаҙлыҡлы ер буйынса 4 км көньяҡ-көнсығыштараҡ ятҡан күршеләге [[Әйҙекүл (Силәбе өлкәһе)|Әйҙекүл]] күленә ағып төшә. Яҡын ятҡан күлдәр: Теләгәнде, [[Өйәлге]], [[Тәрәнкүл (Силәбе өлкәһе)|Тәрәнкүл]], [[Әйҙекүл (Силәбе өлкәһе)|Әйҙекүл]], Көнтыуҙы, Сосновое.

Иондар нисбәте буйынса һыуы гидрокарбонатлы класҡа, магнийлы төркөмгә ҡарай. Төбө тигеҙ, ләм ултырмаһы менән ҡапланған; ярҙары түбән, һөҙәк&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/ozero_tahtalym http://chel-portal.ru/enc/ozero_tahtalym Озеро Тахталым] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210926005438/http://chel-portal.ru/enc/ozero_tahtalym |date=2021-09-26 }}&lt;/ref&gt;.

Яр буйын ҡаты үҫемлектәр (күрән, [[екән]], ҡамыш) биләй; үҫемлектәр менән яҡынса 15%-ы ҡапланған.

Күлдә [[Табан (балыҡ)|табан балыҡ]], [[сабаҡ]], [[алабуға]] балыҡтары бар. Халыҡтың яратҡан балыҡ тотоу урыны. Тотороҡһоҙ кислород режимы арҡаһында йыш ҡына балыҡтар тонсоғоп үләләр. Һыу көнкүреш һәм малсылыҡ ҡалдыҡтары, баҫыуҙарҙан аҡҡан һыу менән бысрана. Биогенлы һәм органик мәтдәләрҙең күп булыуы күлдең үҫемлектәр менән ҡапланыуына һәм газ режимының насарайыуына килтерә.

== Һыу реестры мәғлүмәттәре ==
[[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса күл [[Иртыш һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Иҫәт]] йылғаһы Екатеринбург ҡалаһынан [[Тинес]] йылғаһы ҡойғанға тиклем (6). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — [[Тубыл]], йылға бассейны — [[Иртыш]]&lt;ref name=&quot;textual.ru&quot;&gt;[http://textual.ru/gvr/index.php?card=195787 — информация об объекте в Государственном водном реестре]&lt;/ref&gt;.

[[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән [[Рәсәй Федерацияһы]] территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса&lt;ref name=&quot;textual.ru&quot;/&gt;:

* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500611111200015844
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 211201584
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://reki-ozera.ru/otcheti_o_rybalke/109434-tahtalym.html http://reki-ozera.ru/otcheti_o_rybalke/109434-tahtalym.html Тахталым]
* [https://web.archive.org/web/20210926005438/http://chel-portal.ru/enc/ozero_tahtalym https://web.archive.org/web/20210926005438/http://chel-portal.ru/enc/ozero_tahtalym Озеро Тахталым]

{{Силәбе өлкәһе күлдәре}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]
[[Категория:Ҡоншаҡ районы]]
[[Категория:Иҫәт бассейны]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Ҡоншаҡ районы күлдәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса күлдәр]]</text>
      <sha1>0ec4sq2f1r76z8mvx6uc3z0u598rm3f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Салауат мәмерйәһе (Силәбе өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171874</id>
    <revision>
      <id>1306837</id>
      <parentid>1067825</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T17:41:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9042" sha1="s9unsuqpcw3n60snvid8iie0u02vfm0" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Салауат мәмерйәһе''' — төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәттең геология һәм геоморфолоия ҡомартҡыһы, (1987) — [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡытаутамаҡ]] ҡала округы биләмәһендә, [[Йүрүҙән]] йылғаһының уң ярында, Үрге Лука ауылынан ағым буйлап в 500 м алыҫлыҡта, Салауат һыртында (атамаһы шунан) урынлашҡан&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/Salavatskaya Пещера Салаватская] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210926000732/http://chel-portal.ru/enc/Salavatskaya |date=2021-09-26 }}&lt;/ref&gt;.

==Тасуирламаһы ==
Мәмерйәнең юлдары һәм ҡыуыштары башлыса көнсығыш яҡҡа ҡарай. Мәмерйәгә инеү юлдары (барлығы 4) 30-50 метр бейеклектәге эзбизташлы яланғыслыҡтарҙа һалынған. Беренсеһе (ҡалғандарына ҡарағанда йылға ағымы буйлап бейектә) ярҙан 14 м алыҫлыҡта, һыу киҫелешенән 11 м бейеклектә. Киңлеге 2,2 м һәм бейеклеге 4,5 м булған тура мөйөшлө тишек рәүешендә көнбайыш яҡҡа асыла. Унан һуң шунда уҡ горизонталь түбәһе һәм ауыш иҙәне менән Инеү ҡыуышы килә (4×6 м). Ҡыуыштың алыҫтағы өлөшөнән 3 юл бара. Уларҙың береһе (киңлеге 1 м, бейеклеге 2 м, оҙонлоғо 4 м) төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай ҙурая һәм артабанғы ҡыуышҡа алып килә (Үрге; оҙонлоғо 12 м, киңлеге 5 м, уртаса бейеклеге 1,3 м); икенсеһе (көнсығыш йүнәлештә) ҡулса ҡиәфәтендә һәм 5 м аша шулай уҡ Үрге ҡыуышҡа асыла. Өсөнсө юл (Оя) көньяҡ-көнсығышҡа бара һәм, үҙ сиратында, 3 ҡыҫҡа (2—3-шәр м) тармаҡ-тупикҡа эйә. Төньяҡҡа икенсе инеү урыны йылға ағымы буйынса 1-нән 11 м түбәндәрәк урынлашҡан. Киңлеге 2,1 м һәм бейеклеге 1,5 м булған арканан ғибәрәт. Унан һуң ҡапыл төньяҡ йүнәлештә Тораҡ ҡыуыш бара (киңлеге 4 м, бейеклеге 1,5 м, оҙонлоғо 10 м), ул бер нисә ҡыҫҡа (3—4-шәр м) тупик тармаҡтарҙан тора. Көнсығыш йүнәлештә ҡыуыштан 2 юл бара. Уларҙың береһендә (Өң) ярыҡ бар (бейеклеге 2 м, оҙонлоғо 12 м), ул тау массивы төпкөлөнә тигеҙ тарая. Икенсе Ҡара ҡыуыш (киңлеге 0,5—1 м, бейеклеге 2 м), 18 м һуң Үрге ҡыуышҡа алып бара. Үрге ҡыуыштың көнсығыш өлөшөнән 5 м оҙонлоҡтағы тар һәм тпш юл аша Ҡомло ҡыуышҡа эләгергә мөмкин (киңлеге 3 м, бейеклеге 1,2 м, оҙонлоғо 4 м), унан төрлө йүнәлештәрҙә (төньяҡ, көнсығыш һәм көнбайыш) 2-нән алып 9 м тиклем 4 юл бар. Тораҡ ҡыуыш — ҡоро, яҡтылыҡ һәйбәт. Уның төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә артабанғы ҡыуышҡа — Ҡараңғы ҡыуышына (иң ҙуры: киңлеге 5 м тиклем, бейеклеге 2,5 м, оҙонлоғо 13 м) киң һәм бейек үтеү урыны бар. Ул көнбайыштан көнсығышҡа һуҙылған, 2-нән алып 10 м тиклем күп һанлы ҡабырға тармаҡ-юлдар һәм 7 ҡулса юлдар менән бик ҡатмарлы формала. Мәмерйәгә өсөнсө инеү урыны 2-се инеү урынынан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 9 малыҫлыҡта урынлашҡан һәм киңлеге 1,2 м һәм бейеклеге 1,3 м булған дөрөҫ формалағы арканан ғибәрәт. Унан һуң тар урын башлана (бейеклеге 0,5 м, киңлеге 1 м, оҙонлоғо 5 м), ул Тораҡ ҡыуыштың төньяҡ өлөшөнә алып бара. Төньяҡҡа дүртенсе инеү урыны өсөнсөһөнән 8 м, ярҙан 12 м алыҫлыҡта, һыу киҫелешенән 4 м бейеклектә. Көнбайыш яҡҡа асыла, 0,9 м бейеклектә һәм 1,5 м киңлектәге дөрөҫ булмаған арка формаһында. Унан һуң тәпәш (0,7 м) үтеү урыны бар, ул 4 м һуң 1,5 киңлектәге һәм 8 м оҙонлоҡтағы бейек (4 м тиклем) коридорға алып сыға. Коридор, Тораҡ ҡыуыштың осо аша үтеп, 7 м һуң Ҡараңғы ҡыуышта тамамлана. Һыу-механик ҡатламдарҙан ҡыуышлыҡтың бөтә өлөштәрендә лә йылға ҡомо, мәмерйәнең инеү урынында ҡоро мәрйендәр осрай. Үрге ҡыуыштың көньяҡ стенаһының бер бушлығында 3×6 см ҙурлыҡтағы кальциттың кристалдары теркәлгән. Мәмерйәләге эзбизташ йыуылыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән 10 алып 20 см тиклем диаметрлы күп һанлы бушлыҡтарҙан тора. Ҡараңғы һәм Үрге ҡыуыштарҙа түшәмдәр биохимия сығышлы шишмә һыуынан ныҡ ашалған, осло сығынтылар бик күп. Стеналарҙа күп урындарҙа биохимия сығышлы балсыҡлы вермикуляцияларҙың биҙәктәре күҙәтелә. Мәмерйә йылы тоҡсай тибы ҡыуышлыҡтарына ҡарай. Инеү яны урынында күп һанлы инеү урындары булғанлыҡтан микроклимат юғары кимәлдә өҫтәге метеошарттар менән билдәләнә. Мәмерйәнең төптәге юғары өлөшөндә стеналарҙа һәм түшәмдәрҙә дымлылыҡты конденсациялау участкалары бар, түшәмдәрҙән тамсы тама. Тупик юлдарҙа һауаның дымлылығы 100% яҡын.
== Фаунаһы==
Хайуандар донъяһы вәкилдәре күп түгел: мәмерйәнең инеү яны урындарындағы стена соҡорҙарында себендәрҙең, төнгө күбәләктәрҙең, урмәкселәрҙең өйкөмө теркәлгән. Төптәге ҡыуыштарҙа ҡыр сысҡандарының һәм ярғанаттарҙың айырым заттары билдәләнгән.

Мәмерйә юлдарының дөйөм оҙонлоғо 322 м. [[2004 йыл]]дың йәйендә ҡыуышлыҡтың топографик картаһын төҙөү һәм тасуирламаһы менән беренсе спелеологик тикшеренеүҙәрҙе «Плутон» клубы спелеологы Л. Д. Волков үткәрә.
Тәбиғәт ҡомартҡыһы бик мөһим тәбиғәт һаҡлау, фәнни-танып-белеү, туристик һәм тарихи-мемориаль әһәмиәткә эйә, сөнки унда, риүәйәттәр буйынса, үҙ ваҡытында башҡорт халҡының батыры Салауат Юлаев эҙәрлекләүҙәрҙән йәшеренгән&lt;ref&gt;[http://oopt.aari.ru/oopt/Салаватская-пещера Салаватская пещера]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Һылтанмалар ==
*[https://web.archive.org/web/20210926000732/http://chel-portal.ru/enc/Salavatskaya Пещера Салаватская]
*[http://oopt.aari.ru/oopt/Салаватская-пещера Салаватская пещера]
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

[[Категория:Силәбе өлкәһе мәмерйәләре]]
[[Категория:Мәмерйәләр — археологик ҡомартҡылар]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең тәбиғәт ҡомартҡылары]]</text>
      <sha1>s9unsuqpcw3n60snvid8iie0u02vfm0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Соколки (Силәбе өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172414</id>
    <revision>
      <id>1306850</id>
      <parentid>1067861</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T22:05:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5439" sha1="bzibqgyoo5bzfvwzk1uq7dub66voomr" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Соколки''' — [[Рәсәй]]ҙә [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡыҙыл районы]]ндағы ҡасаба. Ҡыҙыл ауылы биләмәһе составына инә.

==Тарихы==
Ҡасабаға [[1902 йыл]]да үҙәк губерна күсенселәре тарафынан Ҡыҙыл станицаһы сигендә казактарҙан ҡуртымға алған ерҙәрҙә утар булараҡ нигеҙ һалына. Атамаһын яҡындағы Соколкиҙың ҡотоғо исеменән ала. Статистика мәғлүмәттәренә ярашлы 1920 йылдарҙа Грязнушинский ауыл Советы составына инә. 1947 йылда Соколкиға [[Башҡортостан]]дан күскенселәр килә. Мәктәп төҙөлә. 1950 йылдарҙа ҡасаба территорияһында «Яҡтылыҡ» колхозы, һуңғараҡ Ленин исемендәге колхоз ойошторола. 1965 йылда клуб, медпункт төҙөлә. 1980—90 йылдарҙа Соколки ҡасабаһында Ленин исемендәге колхоздың бригадаһы эшләй (баҫыусылыҡ, умартасылыҡ, малсылыҡ), уның базаһында 1990 йылдар аҙағында бер нисә фермерлыҡ хужалыҡ ойошторола&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/sokolki Соколки] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Ҡасабаны күрше тораҡ пункттар менән шоссе юлдары бәйләй. Район үҙәгенә һәм ауыл биләмәһе үҙәгенә тиклем алыҫлыҡ 22 км.

== Географияһы ==
Ҡасаба Силәбе өлкәһенең көньяғында, Көньяҡ Урал тауы алды сиктәрендә&lt;ref&gt;Туристический паспорт Кизильского муниципального района.&amp;#x20; Официальный сайт Администрации Кизильского муниципального района Челябинской области.&lt;/ref&gt;, дала зонаһында, Урал йылғаһының уң яҡ ярында, райондың административ үҙәге Ҡыҙыл ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай яҡынса 12 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡасабаның диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге — 295 метр&lt;ref&gt;Sokolki&amp;nbsp;(англ.).&amp;#x20; GeoNames.&lt;/ref&gt;.

; Климаты

Климаты эҫе, ҡоро йәйе һәм ҡырыҫ ҡышы менән ҡырҡа континенталь. Уртаса йыллыҡ яуым — төшөм күләме- 266 мм, иң һалҡын айҙа (ғинуар) уртаса температура -17,9°С, иң йылы (июлдә) — 19,9°С тәшкил итә&lt;ref&gt;Просмотр

{{cite web|url=http://www.kizil74.ru/politika-v-oblasti-kultury-i-turizma/turizm/turisticheskii-pasport/turisticheskii-pasport-kizilskogo-municipalnogo-raiona|title=Туристический паспорт Кизильского муниципального района|publisher=Официальный сайт Администрации Кизильского муниципального района Челябинской области}}&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
{{Население|Соколки (Челябинская область)}}Халҡы 187 кеше тәшкил итә (1926 йылда — 107, 1956 йылда — 105, 1970 йылда — 135, 1983 йылда — 148, 1995 — 226 кеше).

; Гендер составы

[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010|2010 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе]] мәғлүмәттәре буйынса, халыҡтың гендер структураһында 45,9 % ир-егет һәм 54,1 % ҡатын — ҡыҙ тәшкил итә

; Милли составы

2002 йылда халыҡ иҫәбен алыуҺөҙөмтәләргә ярашлы халыҡтың милли структураһында [[башҡорттар]] — 40 %, [[урыҫтар]] 36 % тәшкил итә&lt;ref&gt;''Коряков Ю. Б.''База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».&lt;/ref&gt;.

== Урамдары ==
Ҡасабала ике урам һәм бер тыҡрыҡ бар&lt;ref&gt;[http://okato-kod.ru/74031000043.html Регионы России → Челябинская обл. → Кизильский р-н → Соколки п.]&lt;/ref&gt;:

* Дөрөҫлөк урамы
* Хеҙмәт урамы
* Үҙәк тыҡрыҡ

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [https://ba.wikipedia.org/wiki/Ҡыҙыл_районы Ҡыҙыл районы]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:Ҡыҙыл районы]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе ауылдары]]
[[Категория:1902 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]</text>
      <sha1>bzibqgyoo5bzfvwzk1uq7dub66voomr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тураташ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172760</id>
    <revision>
      <id>1306864</id>
      <parentid>1103203</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T06:40:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5017" sha1="nrq8fmjbill2ie5c8cswxo1wti018cd" xml:space="preserve">{{Вершина|Название=Тураташ|Национальное название=|Изображение=|Подпись=|Координаты=55/33/42/N/59/47/58/E|Страна=Рәсәй|CoordScale=|Регион=Силәбе өлкәһе|Горная система=Южный Урал|Хребет или массив=|Высота=828,2|Источник высоты=|Первое восхождение=|Позиционная карта 1=|Категория на Викискладе=}}

'''Тураташ''', '''Тораташ''', '''Тараташ''' — [[Көньяҡ Урал]]да  [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡуҫа районы]]ндағы тау.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=chel-portal.ru/enc/taratash|title=Гора Тараташ|publisher=chel-portal.ru|accessdate=2018-01-29}}&lt;/ref&gt;

Тура баҫып торған таш -диуар.Бейеклеге — 829,2 м. Тау бабайына оҡшап торған ғәжәйеп формалағы ҡаяташ ҡалдығы.

Риүәйәт буйынса был үҙһүҙле башҡорт ҡыҙының ташҡа әйләнгән һыны. Ҡәйнәһе һыу алып килергә ҡушҡас, килене киткән дә һәм бик оҙаҡ әйләнеп ҡайтмаған Ҡәйнәһе көтөп арығас, йәне көйөп&quot;Шул тауҙа ҡатып ҡал&quot;,-тигән. Был ваҡытта килене тау түбәһенә һыу менән күтәрелеп килгән булған һәм тураташҡа әйләнгән дә ҡуйған. Оҙаҡ йылдар йөҙө бер ҙә үҙгәрмәйенсә көйәнтәле ҡыҙ тораташ булып баҫып торған. Һуңыраҡ, кешеләр ерҙе трактор менән һөрә башлағас, ул ташты алып ташлаған.

Тауҙа боронғо башҡорт ҡәлғәһе ҡалдыҡтары һаҡланған, шул уҡ ваҡытта тау башҡорттарҙың изге урыны булып һанала.

== '''Этимологияһы''' ==
Хәҙерге иҫәпләүҙәр буйынса Тураташты барлыҡҡа килтергән тау тоҡомдарының йәше 2,6 млрд. йыл. Ландкартала (1742) был түбә  Кара-Таш атамаһы менән тора.  «Тураташ» оронимы әйтелештә төрлө формаларҙа осрай: Тура-Таш, Тара-Таш, Тыра-Таш, Ҡураташ. Топонимист Н. И. Шувалов раҫлауынса, «Тураташ» һүҙе башҡорт телендәге «тура»  («текә», «тура», «бейек», «аҫмалы таш», «аҫма», «үрә») һәм таш һүҙҙәренән яһалған

== Географияһы ==
Тау Арша тәбиғи заказнигы биләмәһендә, Оло Арша йылғаһының үрге ағымында, [[Ҡуҫа (йылға)|Ҡуҫа]] йылғаһының тамағынан көнбайышҡа ҡарай 10 км алыҫлыҡта, Александровка ауылынан һәм Ҡәләм (Карандаш) тауынан төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан. Аҫылынып торған түбәһен ылыҫлы тоҡом ағастарынан  торған урман массивы уратып алған. Тауҙар составында тимер булған ҡара һәм һоро төҫтәге кварциттарҙан һәм израндит тигән [[Магмалы тау тоҡомдары|магматик тау тоҡомдарынан]] тора.19-20 быуаттарҙа тауҙар тирәһендә тимер мәғдәндәрен ятҡылыҡтары асыла.Билдәле рус геологы И. В. Мушкетов бында ҙур ғына диориттар ятҡылығы булыуын асыҡлай. Түбәгә яҡыныраҡ диориттар эпидозитлы диорит менән алмашына.

Заказниктың майҙаны 17459 гектар. Сиктәренең дөйөм оҙонлоғо 76,42 саҡрым тәшкил итә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://quist.pro/books/ural_18.t.8.php УРАЛ.Иллюстрированная краеведческая энциклопедия]
* Таш билбау түбәләре(  [http://www.southural.ru/articles/388 Вершины Каменного Пояса])
* https://web.archive.org/web/20210926010102/http://chel-portal.ru/enc/taratash
* [https://web.archive.org/web/20180202193152/http://uraltourist.ru/2012/04/po-n-i-shuvalovu-tura-tash-prjamaja-gora/ Н. Буйынса. И. Шувалов, Төр-таш — Тура тау]

[[Категория:Урал тау һырттары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>nrq8fmjbill2ie5c8cswxo1wti018cd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172942</id>
    <revision>
      <id>1306839</id>
      <parentid>1189218</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T18:26:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7868" sha1="3asgaav9otnxk0e4qf6wlzevtdivgi7" xml:space="preserve">{{Река
 |Название        = Санар 
 |исеме         = 
 |Изображение       = 
 |Подпись        = 
 |Длина          = 90
 |Площадь бассейна    = 1050
 |Бассейн         = 
 |Расход воды       = 
 |Место измерения    = 
 |Исток          = 
 |Местоположение истока = 
 |Высота истока     = 
 |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
 |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Устье          = 
 |Местоположение устья  = 
 |Высота устья      = 
 |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
 |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |Уклон реки       = 
 |Страна         = {{Флагификация|Рәсәй}} 
 |Регион         = [[Силәбе өлкәһе]]
 |Категория на Викискладе = 
}}
'''Санар''' ({{lang-ru|Санарка}}) — [[Рәсәй]]ҙә [[Силәбе өлкәһе]]нең үҙәк өлөшөндәге йылға. [[Уй (Тубыл ҡушылдығы)|Уй]] йылғаһының иң ҙур һул ҡушылдығы ([[Тубыл]] бассейны).

== Ҡылыҡһырламаһы ==
Санар йылғаһы [[Уй (Тубыл ҡушылдығы)|Уй]] йылғаһына тамағынан һул яр буйлап 230 км алыҫлыҡта, Троицк районы террторияһында ҡоя. Йылға башы Светлый ҡасабаһы янында ([[Силәбе өлкәһе]]). Йылғаның оҙонлоғо — 90 км. Санарканың бөтә дауамында уға дөйөм оҙонлоғо 78 км булған 9 ҡушылдыҡ ҡоя. Иң оҙон ҡушылдыҡтары — Каменка (26 км), уның ҡушылдығы Теплая йылғаһы (15 км) Осейка йылғаһы (12 км). Тамағының бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 163 м. Йылға сығанағының бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 330 м. Һыу йыйыу майҙаны — 1050 км².

Санар бәләкәй ҡалҡыулыҡлы урындарҙа аға. Ул урман-дала үҫемлектәре менән ҡапланған. Ағаслыҡ составында ҡайын һәм ҡарағай бар. Йылғаның үҙәне тар, ике яҡлы, тәпәш, йыл һайын һыу баҫа. Үҙәне уртаса бормалы, тармаҡланмаған. Санарҙың туҡланыу сығанағы булып ҡар ҡатламы хеҙмәт итә, грунт һыуҙарының өлөшө күп түгел. Йылғаның гидрологик режимына ҡырҡа һыу күтәрелеүе, уның тиҙ ҡайтыуы һәм йылдың ҡалған ваҡытында ҡышын туңғанға тиклем һай булыуы хас. Яҙғы ташҡын өлөшөнә (ул апрелдең 2-се декадаһы башында була) йыллыҡ аҡмаһының 50 процент, ҡышҡы осорға 15 процентҡа тиклем тура килә. Һыу кимәленең тирбәлеш амплитудаһы 1,5—2,5 м; иң юғары күтәрелеше 3—5 көн дауам итә. Көҙөн боҙ тормай. Боҙ ятыуы ноябрҙең 1-се декадаһында күҙәтелә. Уның оҙайлығы — 162 көн. Һалҡын ҡыштарҙа боҙ ҡатламы миҙгел аҙағына 83 см тирәһе, шәре сыҡҡан ерҙәре менән — 120 см тиклем. Һыуҙың иң йылынған мәле июль айына тура килә (эҫе көндәрҙә 23&amp;nbsp;°C алып 30&amp;nbsp;°C тиклем)&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/Sanarka Санарка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200109200344/http://chel-portal.ru/enc/Sanarka |date=2020-01-09 }}&lt;/ref&gt;.

== Ҡушылдыҡтары ==
Иң ҙур ҡушылдыҡтары:

: &lt;small&gt;Һул ҡушылдыҡтары&lt;br&gt;Уң ҡушылдыҡтары&lt;/small&gt;

-[[Өсәй (Санар ҡушылдығы)|Өсәй]]

-Каменка

Башҡа ҡушылдыҡтары:

-Калиновка 1

-Калиновка 2

-Батуровка

-Боланка

== Тораҡ пункттар ==
Санар йылғаһы буйында Радиомайка, Үрге Санар (Пласт районы), Таш Санар, Түбәнге Санар, Кособродка, Дачное, Репино, Белокаменка, [[Уразай]], Чкалов (Троицк районы) торама пункттары урынлашҡан

== Ҡулланыу ==
Ҡасабалар менән йәнәш 6 быуа төҙөлгән, улар ҡасабаларҙы һыу менән тәьмин итеү өсөн хеҙмәт итә&lt;ref&gt;Река Санарка. ''КАРТА74.рф — туристический портал Челябинской области''. Дата обращения: 4 августа 2019.&lt;/ref&gt;.

== Үҙенсәлектәре ==
Йылға грунты алтынға бай грунт урын булып тора&lt;ref name=&quot;karta74&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/rivers/sanarka_reka/|title=Река Санарка|accessdate=2019-08-04|archiveurl=|archivedate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190720192601/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/rivers/sanarka_reka |date=2019-07-20 }}&lt;/ref&gt;.

== Топонимика ==
Хәҙерге башҡорт теле менән аңлатырлыҡ түгел. Моғайын, исем боронғо фин-уғыр топонимдары Сунар, Сакнар, Сак-Санар менән бәйле, улар артабан башҡорт һәм урыҫ телдәрендә үҙгәргән&lt;ref name=&quot;karta74&quot;/&gt;.

Һыу объекты системаһы: Уй → Тубыл → Иртыш → Обь → Кара диңгеҙе.

== Һыу реестры мәғлүмәттәре ==
[[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәттәре буйынса Санар йылғаһы [[Иртыш һыу бассейны округы]]на ҡарай, [[һыу хужалығы участкаһы]] — Уй йылғаһына ҡойған урынға тиклем [[Тубыл]] йылғаһы, [[Уй (Тубыл ҡушылдығы)|Уйылға]] йылғаһын индермәйенсә, йылғаның бәләкәй йылға бассейны — Тубыл. Йылға бассейны — [[Иртыш]]&lt;ref&gt;Государственный водный реестр РФ: Санарка.&lt;/ref&gt;.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500212111200000904

Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200090

ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11

ГӨ буйынса сығарылыш — 2

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [https://ba.wikipedia.org/wiki/Осейка_(Санарка_ҡушылдығы) Осейка_(Санарка_ҡушылдығы)]
* [https://ba.wikipedia.org/wiki/Сунарка Сунарка]
* [https://ba.wikipedia.org/wiki/Уразай#.D2.A0.D1.83.D1.80.D2.93.D0.B0.D0.BD.D0.B4.D0.B0.D1.80 Уразай]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Иртыш бассейны]]
[[Категория:Тубыл бассейны]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]]</text>
      <sha1>3asgaav9otnxk0e4qf6wlzevtdivgi7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Роза (Силәбе өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173120</id>
    <revision>
      <id>1306807</id>
      <parentid>1246069</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T13:13:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7592" sha1="7ctiticjxcfq831vzaat579omqrf95c" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Роза''' — [[Рәсәй Федерацияһы]], [[Силәбе өлкәһе]] [[Коркино районы|Коркин районының]] эшселәр ҡасабаһы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru/document/802063870|title=ОБ УТВЕРЖДЕНИИ ПЕРЕЧНЯ МУНИЦИПАЛЬНЫХ ОБРАЗОВАНИЙ (АДМИНИСТРАТИВНО-ТЕРРИТОРИАЛЬНЫХ ЕДИНИЦ) ЧЕЛЯБИНСКОЙ ОБЛАСТИ И НАСЕЛЕННЫХ ПУНКТОВ, ВХОДЯЩИХ В ИХ СОСТАВ (с изменениями на: 25.05.2017), Постановление Законодательного Собрания Челябинской области от 25 мая 2006 года №161|publisher=docs.cntd.ru|accessdate=2020-02-06}}&lt;/ref&gt;.

Роза ҡала биләмәһенең административ үҙәге һәм берҙән-бер тораҡ пункты.

== Географияһы ==
Роза ҡасабаһы [[Коркин (ҡала)|Коркин ҡала]]һынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 5 саҡрымда урынлашҡан. ''Сүмләк'' инеше буйында, Дубровка-Силәбе тимер юл станцияһынан 13 саҡрым алыҫлыҡта һәм Породный тимер юл станцияһынан 2 саҡрым алыҫлыҡта барлыҡҡа килгән. [[1992 йыл]]ға тиклем Коркин ҡалаһы составына ингән. Муниципалитет Оло Силәбе агломерацияһы составында&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%BA Посёлок Роза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416023857/http://chel-portal.ru/enc/%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%BA |date=2021-04-16 }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
[[1932 йыл]]да «Ҡыҙыл Роза» колхозы булараҡ барлыҡҡа килгән. Исеме немец һәм халыҡ-ара эшселәр хәрәкәтенең күренекле эшмәкәре — [[Роза Люксембург]] хөрмәтенә бирелгән.

1935 йылда колхоз ерҙәре һоро күмер сығарыуға бүлеп бирелә. Әммә 1932 йылда күрше Коркин ауылында тәүге күмер сығарыу предприятиеһы төҙөлә. Коркин күмер ятҡылығының артабанғы үҫеше [[1935 йыл]]да уҡ колхоздың бар ерҙәрен тау эштәре өсөн биреүгә килтерә. Ә бында барлыҡҡа килгән шахтёрҙар һәм таусылар йәшәгән ҡасаба элекке колхоз атамаһы менән, ҡыҫҡартып Роза тип йөрөтөлә башлай.

1981 йылдың 1 октябрендә янында урынлашҡан Чапаев һәм Строитель ҡасабалары Роза эшселәр ҡасабаһы менән бергә берләштерелә&lt;ref&gt;[http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/1078-%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B0-%E2%80%93-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%91%D0%BB%D0%BE%D0%BA-%D1%81-%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B9,-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D1%89%D0%B8%D0%BC-%D0%B8-%D0%B1%D1%83%D0%B4%D1%83%D1%89%D0%B5%D0%BC Роза — посёлок с интересной историей, настоящим и будущем!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200705171825/http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/1078-%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B0-%E2%80%93-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%91%D0%BB%D0%BE%D0%BA-%D1%81-%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B9,-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D1%89%D0%B8%D0%BC-%D0%B8-%D0%B1%D1%83%D0%B4%D1%83%D1%89%D0%B5%D0%BC |date=2020-07-05 }}&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
{{Население|Роза (Челябинская область)}}{{Население|Роза (Челябинская область)|д}}

== Коркин күмер разрезының кире йоғонтоһо ==
[[Файл:Vladimir_Putin_2012_Korkino.jpeg|мини|300x300пкс|[[Владимир Путин]] Коркин разрезында]]
Коркин күмер разрезы әкренләп тәрәнәйтелеү һәм киңәйтелеү менән бәйле күп кенә йорттар ҡасабала котлован ситенән 80-300 метр ғына алыҫлыҡта ҡалған. Тупраҡтың өҫкө ҡатламы әкренләп шыуа барып аҫҡа төшә. Шуның арҡаһында күп кенә йорттарҙың ҡабырғаларында ҡулды тығып урамға сығарырлыҡ ҙур ярыҡтар хасил булған, улар аҡрынлап емерелә бара һәм авария хәлендә тип танылған&lt;ref name=&quot;NOV201978&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Иван Жилин|заглавие=На краю|издание=[[Новая газета]]|год=2019|номер=78|страницы=14|ссылка=https://www.novayagazeta.ru/articles/2019/07/17/81278-na-krayu|язык=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://uraloved.ru/goroda-i-sela/chelyabinskaya-obl/korkino-i-korkinskij-karyer Город Коркино и Коркинский карьер]&lt;/ref&gt;

Был муниципаль, шулай уҡ шәхси торлаҡтарға һәм хатта социаль объекттарға ла (мәктәп) ҡағыла. Бынан тыш даими һөрөм газы килә, һәм күмер саңы оса, былар кеше сәләмәтлегенә кире йоғонто яһай — тын системаһы ауырыуҙары (мәҫәлән, бронхылар астмаһы) һаны ҡырҡа арта.

Һөҙөмтәлә, 2012 йылдың 4 февралендә [[Путин Владимир Владимирович|В. В. Путин]] күмер разрезында булып, үҙ күҙҙәре менән күргәс, айырым йорттарҙы, бәлки ҡасабаны ла, хәүеф-хәтәрһеҙ урынға күсереү кәрәклегенә инана, ошо мәсьәлә буйынса кәңәшмә үткәрелә.

Коркин ҡалаһының үҙендә лә 2017 йылға тиклем елһеҙ ваҡытта ҡаланы күмер туҙаны ҡаплай торған була, 2018 йылдың аҙағына хәл яҡшырған, рәсми версия буйынса, разрез газ сығармай башлаған&lt;ref&gt;[https://uralpress.ru/news/sreda-obitaniya/chem-dyshat-zhiteli-korkino-i-rozy-i-chem-grozit-zasypanie-korkinskogo-razreza Чем дышат жители Коркино и Розы и чем грозит засыпание коркинского разреза промотходами?]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе предприятиелары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:1931 йылда нигеҙләнгән тораҡ пункттар]]</text>
      <sha1>7ctiticjxcfq831vzaat579omqrf95c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Токмасс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173339</id>
    <revision>
      <id>1306862</id>
      <parentid>1067940</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T05:14:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6780" sha1="hg50z0152529p3t960yrn5awfgwm72d" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Токмасс''' — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Уй районы (Силәбе өлкәһе)|Уй районы]]ндағы ҡасаба. Белов ауыл биләмәһе составына инә.

== Географияһы ==
Ҡасаба [[Силәбе өлкәһе]]нең көнбайыш өлөшөндә, урман-дала зонаһында, Токмасс ([[Ҡомлоҡ (йылға)|Ҡомлоҡ]] йылғаһының ҡушылдығы) йылғаһының һул ярында (исеме йылға исеменән алынған), райондың административ үҙәге [[Уй (Силәбе өлкәһе)|Уй]] ауылынан көнсығыш-төньяҡ-көнсығышта 16 километр тирәһе (тураға) йыраҡлыҡта урынлашҡан. Абсолют бейеклеге диңгеҙ кимәленән 369 метр.

Ҡасабаны күрше тораҡ пункттар менән шоссе юл бәйләй. Район үҙәгенә (Уй ауылы) тиклем алыҫлығы 17 км, ауыл биләмәһе үҙәгенә (Бедово ауылы) тиклем — 7 км.

Ҡасаба эргәһендә Токмасс быуаһы (1976 йылда ауыл хужалығы ерҙәрен һуғарыу өсөн төҙөлгән; өҫкө йөҙөнөң майҙаны 49 га, һыу массаһының күләме 1 миллион кубометрҙан ашыу, максималь тәрәнлеге 8 м; хәҙерге ваҡытта используется для рыборазведения ООО «Белово» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт балыҡ үрсетеү өсөн файҙалана) урынлашҡан.

; Сәғәт бүлкәте

Токмасс ҡасабаһы, бөтә [[Силәбе өлкәһе]] кеүек үк, [[МСК+2]] сәғәт зонаһында урынлашҡан. Ҡулланыу ваҡытының UTC менән айырмаһы +5:00 сәғәт тәшкил итә&lt;ref&gt;[http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_114656/b2707989c276b5a188e63bc41e7bcbcc18723de8/ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5]&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Ҡасаба [[XVIII быуат]]та казактарҙың ҙур ауылдан айырылып, күсеп ултырған яңы ауылы булараҡ барлыҡҡа килә. [[1795 йыл]]да [[Ырымбур]] казак ғәскәренең 2-се кантонының 4-се станицаһы Уй нығытмаһында иҫәптә тора. Ир-ат халҡы Таналыҡ нығытмаһында хеҙмәт итә. [[1826 йыл]]да ҡасабала 33 хужалыҡ иҫәпләнә. 1850-се йылдарҙан һуң Совет власы урынлашҡанға тиклем ул Ырымбур казак ғәскәренең 2-се хәрби бүлегенең Уй станица юрты ([[Ырымбур губернаһы]]ның [[Троицк өйәҙе]]) составында була.

1873 йылда ҡасабала 65 хужалыҡ, 1889 йылда 71 хужалыҡ (мәктәп, 1 һыу һәм 3 ел тирмәне була), 1900 йылда 76 хужалыҡ (мәктәп, 2 һыу һәм 5 ел тирмәне) иҫәпләнә. [[1892 йыл]]да Токмасс станица дачаһын ыҙанлағанда 6398 дисәтинә ер, шул иҫәптән 4339 дисәтинә һөрөнтө ер, 235 дисәтинә туғай, 824 дисәтинә урман, 981 дисәтинә көтөүлек бүленә. [[1926 йыл]]дағы халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында ҡасаба [[Уй районы]]ның Белово ауыл Советында иҫәптә тора.

1929 йылда Ворошилов исемендәге колхоз ойошторола. Халыҡ иген, йәшелсә, техник культуралар үҫтерә; малсылыҡ, ҡошсолоҡ менән шөғөлләнә, бал ҡорто үрсетә. Черепица етештереү яйға һалына. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нан һуң хужалыҡ Сталин исемендәге колхоз составына инә (үҙәк усадьбаһы Белово ауылында була; һуңғараҡ КПСС-тың 22-се съезы исемендәге колхоз тип үҙгәртелә).
Хәҙерге ваҡытта ҡасаба биләмәһендә «Белово» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең бригадаһы урынлашҡан&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/tokmasskiy Посёлок Токмасский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904182831/http://chel-portal.ru/enc/tokmasskiy |date=2019-09-04 }}&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
{{Население|Токмасский}}
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010]] мәғлүмәттәре буйынса, ир-егеттәр халыҡтың 46,9%-ын, ҡатын — ҡыҙҙар 53,1 %-ын тәшкил итә.

2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, халыҡтың милли структураһында [[урыҫтар]] 86 % тәшкил итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://lingvarium.org/russia/BD/2015/Chel'abinskaja1.xls|author=[[Коряков, Юрий Борисович|Коряков Ю. Б.]]|title=База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»}}&lt;/ref&gt;.

Халҡы 164 кеше (1795 йылда — 43, 1873 йылда — 370, 1889 йылда — 500, 1900 йылда — 515, 1926 йылда — 747, 1956 йылда — 321, 1970 йылда — 308, 1983 йылда — 236, 1995 йылда — 187 кеше).

== Урамдары ==
Ҡасабаның урам селтәре биш урамдан тора&lt;ref&gt;[http://okato-kod.ru/74041000044.html Регионы России → Челябинская обл. → Уйский р-н → Токмасский п.]&lt;/ref&gt;.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20190904182831/http://chel-portal.ru/enc/tokmasskiy Посёлок Токмасский]
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Уй районы (Силәбе өлкәһе) тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе ауылдары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>hg50z0152529p3t960yrn5awfgwm72d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Албан теле</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175051</id>
    <revision>
      <id>1306836</id>
      <parentid>1282968</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T17:39:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amherst99</username>
        <id>2108</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1306836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49201" sha1="s4qwr8gpwlohpng1ktxgjnb38yg4hap" xml:space="preserve">{{Язык
|имя=Албан теле
|самоназвание=shqip /ʃcip/
|страны=[[Албания]], [[Сербия]], [[Черногория]], [[Төньяҡ Македония]], [[Греция]], [[Төркиә]], [[Италия]]
|регионы=
|официальный язык={{Флагификация|Албания}}&lt;br /&gt; {{Флагификация|Төньяҡ Македония}}&lt;ref name=Albanian&gt;{{cite web|title=Македония стала двуязычной|url=https://ru.euronews.com/2019/01/15/macedonia-albanians|date=2019-01-15|work=[[Euronews]]|accessdate=2019-01-15}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{Флагификация|Республика Косово}}&lt;br /&gt;&lt;small &gt;(частично признанная)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
'''Региональный или локальный официальный язык:''' &lt;br /&gt;
{{Флагификация|Италия}}&lt;br /&gt; {{Флагификация|Румыния}}&lt;br /&gt; {{Флагификация|Черногория}}&lt;br /&gt; 
'''{{Флагификация|Сербия}}:'''&lt;br /&gt;
* [[Косово автономиялы крайы һәм Метохия]]
[[Файл:Flag of CEFTA.svg|border|22px]] [[Центрально-европейская ассоциация свободной торговли|ЦЕАСТ]]
|регулирующая организация= [[Албания Фәндәр академияһы]]
|число носителей=7 600 000
|рейтинг=
|статус=
|вымер=
|категория=[[Евразия телдәре]]
|классификация=
[[Индоевропейские языки|Индоевропейская семья]]
: [[Палеобалканские языки]]
|письмо=[[латиница]] ([[Албан алфавиты]])
|ГОСТ 7.75-97=алб 030
|ISO1=sq
|ISO2=alb (B); sqi (T)
|ISO3=sqi, aln, aae, aat, als
}}

[[Файл:Distribution_map_of_the_Albanian_language.jpg|мини|350x350пкс|Албан теленең таралыуы]]
'''Албан теле''' (үҙатамаһы: ''gjuha shqipe'') — [[албандар]] теле, [[Албания|Албанияның]] төп халҡының һәм [[Греция|Грецияның]] (Эпир, Аттика, Беотия Эвбея утрауы, Пелопоннес, Гидра, Спеце, Порос утрауҙары), [[Төньяҡ Македония|Төньяҡ Македонияның]], [[Сербия|Сербияның]] (шул иҫәптән өлөшләтә танылған [[Косово Республикаһы|Косово Республикаһының]]), [[Черногория|Черногорияның]] шулай уҡ [[Италия|Италияның]] (Сицилия, Калабрия, Апулия) халыҡтарының бер өлөшөнөң теле.

Албан телендә һөйләшеүселәрҙең һаны — яҡынса 6 млн кеше. Болгарияла (Мандрица ауылында) элек-электән ҙур булмаған һанда албандар йәшәй. Украина сиктәрендә ([[Запорожье өлкәһе|Запорожье]] һәм [[Одесса өлкәһе|Одесса өлкәләрендә]]), XIX быуат башында бер нисә албан телле ауыл булған, улар араһында иң боронғо ауыл — Одесса өлкәһендә Каракурт.

== Классификацияһы ==
Албан теле һинд-европа тел ғаиләһенә инә, унда палеобалҡан теленең айырым төркөмөн тәшкил итә.

== Диалекттары ==
Албан теленең бер нисә [[диалект]]ы бар, шуларҙың төньяғы архаик — ''[[Албан теленең гег диалекты|гег]] диалекты.'' Был «n» өнөнөң һаҡланышында сағыла, ул саҡта башҡа һөйләштәрҙәге кеүек ул «r» күсә, хәйер, шул уҡ ваҡытта «nd» һәм «mb» өндәре «nn» һәм «mm» өндәре менән оҡшашалар; һуҙынҡыларҙың танаулаушыуы «y» һәм «а» шулай уҡ үҙендә һуңғы осор күсермәһен йөрөтә. Шкумба йылғаһынан көньяғындағы һөйләштәр ''[[Албан теленең тоск диалекты|тоск]]'' дөйөм атамаһын йөрөтә, шул уҡ характер һыҙаттары менән Италияның һәм Грецияның албан һөйләштәре айырыла. XX быуат башына тиклем албан әҙәби теле тоск диалектына нигеҙләнгән ; XX быуаттан Албания һәм төньяҡ Косовола таралыу алған гег диалекты өҫтөнлөк ала.

Был диалекттар араһында айырма шул тиклем ҙур түгел, үҙ-ара аңлашыуҙы ҡатмарлаштырмай, әммә улар бер рәт күренештәрҙә һиҙелә. Мәҫәлән, өн күсешендә: Албанияның тоск исеме — ''Shqipëri'', гегса — ''Shqipni''; тоскс &quot;ё&quot; баҫымлы ижек гегта танаулашҡан &quot;а&quot; тура килә: ''zëri'' (опред. ил. п.) — ''za'', ''zani'' (''zâ'', ''zâni'') «тауыш»; тоск дифтонг ''ua'' гег яҙыу нормаларында дифтонг ''ue'': (''grua'' — ''grue'' «ҡатын») тап килә һәм һ. б. Әҙәби телдең ике диалект формаларының һиҙелерлек айырымлыҡтары [[ҡылым]] морфологияһында ла барлыҡҡа килә.

Көньяҡ (тоск) һәм төньяҡ (гег) варианттары урындағы әҙәби телдең ике төрө булараҡ үҫешә. Бер нисә йыл дауамында был ике тел нормаһы параллель рәүештә үҫешә. Күренекле яҙыусыларҙан — мәҫәлән, Марк Гуракучи һәм Коль Яков — үҙҙәренең әҫәрҙәрен гегса яҙыуҙарын дауам итәләр, улар уның артабан йәшәүгә хоҡуғын яҡлау һәм үҫтереү өсөн ҡыҙыу көрәшәләр. Башҡа гег диалект мөхитенән булған — мәҫәлән, Эльбасанда йәшәүсе Димитр Шутеричи — аңлы рәүештә тоск әҙәби формаһына күсә.

Иллирия халҡының таулы райондары, Рим мәҙәниәтенең йоғонтоһона аҙ бирелгән, боронғо телен нығыраҡ һаҡлаған. Шулай ҙа албан телендәге күп һанлы [[Латин теле|латин]] элементтары латин теленең көслө йоғонтоһо тураһында һөйләй. Албанияның төп (тау) территорияһы өс өлөшөн индергән — Гегнияны (''Gegní''), Лекнияны (''Lekní'') һәм Мальсияны (''Malsí''). Был өс өлөштөң этнографик айырымлылыҡтары бар. Бер һүҙ менән әйткәндә, ''malësi'' хәҙерге әҙәби албан телендә , таулы өлкә билдәләнә, ғөмүмән, (таулы урында йәшәүселәр — ''мальсорҙар'').

== Тел тарихы ==
Протоалбан теле палеобалкан лингвистик ареалына ҡарай, [[Боронғо Греция|боронғо грек]] тел өлкәһенә береккән&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://philology.ru/linguistics3/desnitskaya-90.htm Десницкая А. В., О происхождении албанского языка (Сравнительно-исторический и социально-исторический аспекты) // Вопросы языкознания, 1990, № 2]&lt;/ref&gt;. Ҡайһы бер тел белгестәре фекере буйынса, албан теленә ҡәрҙәш телдә боронғо иллирийҙар һөйләшкән (әммә Г. Хирт тарафынан сығарылған протобалкандың сатем һыҙаты араһы һәм иллирийҙың кентум лингвистик өлкәһенә ҡарағанлығы тураһындағы ҡапма-ҡаршылыҡ хәл ителмәгән). [[XIX быуат|XIX быуатҡа]] тиклем албан теле менән фәнни бер кем шөғөлләнмәгән, һәм ул тел ниндәй төркөмгә ҡарағанлығы билдәһеҙ. Ниһайәт, уның. һинд-европа телдәре ғаиләһе ағзаһы икәнлеге билдәләнде. Хәйер, уны тарихи яҡтан өйрәнеү бик ауыр, сөнки төп албан һүҙҙәрен һәм формаларын ҙур күләмдәге [[Грек теле|грек]], [[Латин теле|латин]], роман, [[Төрөк теле|төрөк]] һәм [[Славян телдәр|славян]] телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙән айырыу ҡатмарлаша.

Албан теле үҙенең [[Лексика|лексик]] һәм [[Грамматика|грамматик]] элементтары буйынса һинд-европа характерына эйә. Тунманн уны боронғо иллирия теленең хәҙерге стадияһы, тип һанай; XIX быуатта һинд-европа ғаиләләренең үҙ аллы тармағы , ә [[Грек теле|грек теленең]] иҫке диалекты түгеллеген иҫбат иттеләр. Һинд-европа телдәренең урта, шаулы булған өндәр албан телендә уны юғалта (''gh'', ''dh'', ''bh урынына g, d., b'') шулай итеп, уны герман, кельт славян телдәре менән яҡынайта. Ҡайһы бер тамаҡ төбө өндәрендә шауҙың көсәйеүе балтославян теле менән яҡынайта.

Протобалкан телен протобалкан тел ареалы эсендәге иллирия лингвистик комплексына индереү тулыһынса албан теленең һинд-европа берлегенең төньяҡ өлөштәре менән айырым бәйләнештә торғанлылығы тулыһынса тап килә, ә атап әйкәндә — балтик, герман һәм славян телдәре менән. Был бәйләнеш беренсе тапҡыр Г. Мейер тарафынан үткән быуат аҙағында табыла&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://philology.ru/linguistics3/desnitskaya-90.htm Десницкая А. В., О происхождении албанского языка (Сравнительно-исторический и социально-исторический аспекты) // Вопросы языкознания, 1990, № 2]&lt;/ref&gt;. Мәҫәлән: {{lang-sq|ligë}}, {{Lang-lt|ligà}}, {{Lang-lv|liga}} «ауырыу»; {{lang-sq|mal}} «тау», {{Lang-lv|mala}} «яр буйы». Күп һүҙҙәрҙең, һинд-европа этимологияһы юҡ, бәлки, улар Балҡанға күсеп килгәнсе йәшәгән боронғо иллирийҙар һөйләшкән телгә ҡарайҙыр. Ошондай лексемалар албан теле менән ҡәрҙәш субстрат булған [[Румын теле|румын теленә]] хас.

Дөйөм һинд-европа торошонан күскән исемдәрҙең һәм ҡылымдарҙың ялғауҙар системаһы албан телендә етди үҙгәртеп ҡороуға дусар була, һәм, шуға ҡарамаҫтан, телдең уртаҡ структураһы, дөйөм алғанда, синтетик флектив характерҙы һаҡлай.

Протоалбан теленең үҫешендә латин теле көслө йоғонто яһай: быуат буйы [[Рим империяһы|рим хакимлығы]] дауам итһә лә, Иллирияла тулыһынса латинлаштырыу (был, мәҫәлән, Галлияла, [[Испания|Испаниялағы]] һәм башҡа Рим провинцияларындағы кеүек) булмай, латин эҙе [[Һүҙлек|лексикон]] кимәлендә генә түгел, ялғауҙарҙа ла, һүҙьяһалыштарҙа һәм [[синтаксис]]та ла, шулай итеп, хәҙерге албан телен «яртылаш роман» теле, тип атарға мөмкин.

Латин лексикаһының ҡатламдары боронғо балҡан телендә Рим хакимлығында нығынған, креолизация процессына оҡшаш ерле үҙгәрештәр кисерә. Мәҫәлән, морфологик киҫелештән тыш, ялғауҙың төшөп ҡалыуы менән латин сығышлы лексема албан телендә үҙенең фонетик йөҙөн бик ныҡ үҙгәрткән: мәҫәлән, гег. {{lang-sq|ranë}}, тоск. {{lang-sq|rërë}} «ҡом» менән {{Lang-la|arēna}}; гег. {{lang-sq|vner}}, тоск. {{lang-sq|vrer}} «үт» һәм {{Lang-la|venēnum}}; {{lang-sq|kal}} «ат» һәм {{Lang-la|caballus}}; {{lang-sq|gjel}} «әтәс» һәм {{Lang-la|gallus}}; {{lang-sq|ar}} «алтын» менән {{Lang-la|aurum}}; {{lang-sq|kofshë}} «сандыр» һәм {{Lang-la|соха}}; {{lang-sq|pus}} «ҡоҙоҡ» һәм {{Lang-la|puteus}}; {{lang-sq|kushërí}} «кузнен» һәм {{Lang-la|consobrīnus}}; {{lang-sq|mik}} «дуҫ» менән {{Lang-la|amīcus}}; {{lang-sq|fqi}} «күрше» менән {{Lang-la|vicēnus}}; {{lang-sq|ferr}} «тамуҡ» һәм {{Lang-la|infernum}}; {{lang-sq|gaz}} «шатлыҡ» һәм {{Lang-la|gaudium}}; {{lang-sq|fe}} «ышаныс» һәм {{Lang-la|fidēs}}; {{lang-sq|lter}} «алтарь» һәм {{Lang-la|altare}} һ. б.

Латин сығышлы һүҙҙәр күп суффикслы (һүҙ яһаусы ялғаулы); яһалма ҡылымдар латин өлгөһө буйынса яһалғандар; өлөшләтә латин сығышылы үткән заман хәбәр һөйкәлеше (претерит), ә теләк һөйкәлеше категорияһы (оптатив) — ул латин сығышлы. Шундай уҡ ҡайһы бер килештәрҙең күплек формалары латиндан үҙләштерелгәне һиҙелә. Исемдәрҙән һуң артиклдың ҡулланышы [[Румын теле|румын]] һәм [[Болгар теле|болгар]] телендәге кеүек.

Артабан албан теленә шулай уҡ күп һанлы славян һәм грек элементтары үтеп инә, ләкин бары тик улар лексиконға ҡағыла; шуныһы ҡыҙыҡлы, бындай яңылыҡтар был тел өсөн билдәле ер ареалында ғына түгел, албан һөйләштәренең бөтәһе өсөн хас.

== Балҡанлыҡ ==
Албан теле балҡан тел союзына инә. Был бигерәк тә албан теленең [[Фонология|фонологияһы]] һәм грамматикаһы менән көньяҡ славян телдәре: [[Серб теле|серб]], [[Македон теле|македон]] һәм болгар телдәренең боронғо оҡшашлығы күп.

Албан телендә тартынҡы өндәр (консонантизм) араһында йомшаҡлыҡ һәм ҡатылыҡ буйынса ҡаршы ҡуйыу юҡ, ләкин үҙ аллы бер нисә медиопалаталь тартынҡылар рәте бар. Бындай хас һыҙаттар албан телен күрше көньяҡ славян һәм серб-хорват, Балҡан аръяғындағы словак, чех, шулай уҡ латыш һәм венгер телдәре менән берләштерә. Болгар һәм македония телендәге кеүек үк (шулай уҡ ҡайһы бер көньяҡ серб һөйләше), албан һуҙынҡылар системаһында (вокализм) айырым редукцияланған һуҙынҡы [[Фонема|фонема бар]] — ''е'' [ъ], [ă].

Албан исем һүҙ төркөмөнөң морфологияһы өсөн македон һәм болгар телендәге кеүек постпозитив артикль хас. (һинд-европа — балҡан, скандинавия, [[Әрмән теле|әрмән]] телдәрендә- постпозитив артиклдың барлыҡҡа килеүе ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра). Албан теленең македон һәм болгар телләдре менән ҙур оҡшашлыҡ исем ҡылымдар системаһында һәм һөйкәлештәрҙә сағыла. Шулай уҡ, балҡан-славян телдәрендәге кеүек үк, албан телендә шарт һөйкәлеше айырым баҫымһыҙ киҫәксә ҡуйыу юлы менән яһала (алб.: ''të'', болг.: ''д''): ''të shkruaj'' (болг.: ''эйе яҙа'') «миңә яҙыу өсөн»; 2-л.: ''të shkruash'' (болг.: ''эйе пишеш''); 3-л.: ''të shkruajë'' (болг.: ''эйе пише''); мн. ч: ''të shkruajme'', ''të shkruani'', ''të shkruajnë'' (болг.: ''эйе яҙа, -ет, -ата''); был конструкциялар мәғәнәһе буйынса инфинитив менән бергә (''shkruaj dua të'' «яҙырға теләйем» (болг.: искам да пиша)&lt;ref&gt;Широков О. С., Албанский язык&lt;/ref&gt; тап килергә мөмкин.

== Албан яҙыуы ==
[[1908 йыл]]дан албан яҙыуыында латин алфавиты варианты диакритик тамғалар менән ҡулланыла. Элек, XIX быуатта, оригинал яҙыу «эльбасан яҙыуын», «алфавит Бютакукье» и. «алфавит Гьирокастро» ҡулланып ҡарағандар.

=== Хәҙерге албан алфавиты ===
{| style=&quot;font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF&quot;
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |A a
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |B b
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |C c
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Ç ç
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |D d
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Dh dh
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |E e
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Ë ë
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |F f
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |G g
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Gj gj
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |H h
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |I i
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |J j
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |K k
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |L l
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Ll ll
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |M m
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |N n
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Nj nj
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |O o
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |P p
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Q q
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |R r
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Rr rr
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |S s
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Sh sh
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |T t
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Th th
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |U u
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |V v
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |X x
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Xh xh
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Y y
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Z z
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Zh zh
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |
|}

== Лингвистик ҡылыҡһырлама ==

=== Фонетика һәм фонология ===
Тартынҡылар:
{| class=&quot;wikitable&quot;
!
!Билаб.
!Лабиод.
!Интердентальный
!Альвеолярный
!Палатальный-альвеолярный
!Палаталь
!Велярн.
!Глоттальный
|-
!Танау өндәре (Назальные)
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Ipa|m}}
|
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Ipa|n}}
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Ipa|ɲ}}
|
|
|-
!Шартлаулы өндәр (Плозивные)
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Ipa|p b}}
|
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Ipa|t d}}
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Ipa|c ɟ}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Ipa|k ɡ}}
|
|-
!Аффрикаттар
|
|
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Ipa|ts dz}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Ipa|tʃ dʒ}}
|
|
|
|-
!Фрикативтар (ышҡылыулы өндәр)
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Ipa|f v}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Ipa|θ ð}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Ipa|s z}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Ipa|ʃ ʒ}}
|
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Ipa|h}}
|-
!Ҡалтыраулы өндәр (дрожащие)
|
|
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Ipa|r}}
|
|
|
|
|-
!Бер баҫымлылар
|
|
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Ipa|ɾ}}
|
|
|
|
|-
!Аппроксиманттар
|
|
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Ipa|l ɫ}}
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Ipa|j}}
|
|
|}
Һуҙынҡылар:
{| class=&quot;wikitable&quot;
![[Халыҡ-ара фонетик алфавит|МФА]]
!Тасуирламаһы
!Яҙылышы
|-
|{{Ipa|i}}
|Иренләшмәгән алғы рәт юғары күтәрелеш һуҙынҡыһы
|''i''
|-
|{{Ipa|ɛ}}
|Иренләшмәгән алғы рәт урта-түбәнге күтәрелеш һуҙынҡыһы 
|''e''
|-
|{{Ipa|a}}
|Иренләшмәгән алғы рәт түбәнге күтәрелеш һуҙынҡыһы
|''a''
|-
|{{Ipa|ə}}
|Шва
|''ë''
|-
|{{Ipa|ɔ}}
|Иренләшкән артҡы рәт урта-түбәнге күтәрелеш һуҙынҡыһы
|''o''
|-
|{{Ipa|y}}
|Иренләшкән алғы рәт юғары күтәрелеш һуҙынҡыһы 
|''y''
|-
|{{Ipa|u}}
|Иренләшкән артҡы рәт юғары күтәрелеш һуҙынҡыһы
|''u''
|}

=== Лексика ===
Албан теле [[Лексика|лексикаһында]] ярайһы киң һинд-европа берлегенән үҙләштерелгән һүҙ ҡатламдары.

Албанистиканың башланғыс этабында, тел реконструкцияһында албан теленең айрым урыны әле асылмағанда, Г. Мейер XIX быуаттың 60-70 йылдарына албан гректарының һөйләш материалын этимологик яҡтан тикшереп, шундай һығымтаға килгән: 5110 албан һүҙенә 1420 латин-роман сығышлы һүҙ тура килә (бер төрлө алмаштар, [[Һан (һүҙ төркөмө)|һандар, сифаттар]], [[Теркәүес|теркәүестәр]] һәм бәйләүестәр араһында); [[Славян телдәр|славян]] теле һүҙҙәре— 540 (мәҫәлән, ''jug'' «көньяҡ», ''rob'' «ҡол»); [[Төрөк теле|төрөк]] — 1180 (айырыуса төньяҡ һөйләштә күп төрөк һүҙҙәрҙе); 840 — [[Грек теле|яңы грек теле]]; 400 — һинд-европанан үҙләштергән һәм 730 — сығышы билдәһеҙ (''Trautman Reinhold'', 1948).

Әммә артабанғы Х. Педерсендың, Н. Йоклдың һәм Э. Чабейҙың тикшеренеүҙәре лексикондың ҙур өлөшөн төп албан һүҙҙәре тәшкил итеүен күрһәтә.

=== Исем ===
[[Исем (һүҙ төркөмө)|Исем]] һүҙ төркөмөнә албан телендә енес төшөнсәһе (род), һан (күплек, берлек), [[килеш]] категорияһы, шулай уҡ билдәлелек һәм билдәһеҙлек хас. Һүҙлек составында ике енес (род) һүҙҙәре өҫтөнлөк итә — ҡатын-ҡыҙ (женский род) һәм ир-ат (мужской род). Средний род һүҙҙәре бик аҙ (алмаштарҙың средний род формаһы бөтөнләй юҡ); беренсе сиратта — был исемдәр туҡланыҙа ҡулланылған, мәҫәлән (билдәле бер форма): ''mjaltët'' «бал»; ''gjalpët'' «аҡ май»; ''vajt'' «үҫемлек майы»; ''misht'' «ит»; ''djathët'' «сырҙары»; ''ujët'' «һыу» һ. б. Тәржемәлә был исемдәрҙе мужской родҡа индереү тенденцияһы көслө күҙәтелә .: (опред.) ''mjalti'', ''gjalpi'', ''vaji'', ''mishi'', ''djathi'', ''uji''.

Сифаттарҙан һәм сифат ҡылымдарҙан [[субстантивлашыу]] юлы менән барлыҡҡа килгән абстракт сред. род исемдәрен ҡулланыу ныҡлы түгел, мәҫәлән, : ''të'' ''mirët'' «изгелек»; ''të thënët'' «яҙмыш» (хәреф.:&quot;әйт&quot;). Был типтағы исемдәр йыш ҡына женск. p.: ''е mira'', ''е'' ''thëna ҡулланыла.''

Аналитик ҡылым категорияһын төҙөгәндә род (енес төшөнсәһе) категорияһы ҡатнашмай. Билдәлелек һәм билдәһеҙлек категорияһы артиклдар системаһы менән бирелә, шуларҙан билдәлелек күрһәтеү алмашына барып тоташа, ул килеш менән үҙгәрә.

* '''Суффикслашҡан артикль''' (постпозитив) грамматик категория билдәләнешендә белдереү өсөн хеҙмәт итә: в женск. p.: ''vajzë'' билдәле бер форма һәм — ''vajza'' «был, билдәле бер ҡыҙ». Йәки мужск. p.: ''fshatar'' «ғөмүмән, крәҫтиәндәре»; билдәле бер форма — ''fshatari'' «был крәҫтиән».
* '''Изоляцияланған артикль''' — алмаштан барлыҡҡа килә, әммә ул ярҙамсы һүҙ булараҡ ҡулланыла. Уның төп функцияһы — аныҡлаусы менән аныҡланыусы һүҙҙе бәйләү, формаһы буйынса изафетҡа яҡынлаша: ''i djali urtë'' «аҡыллы малай»; ''i biri partizanit'' « сын партизана»; ''vajza е urtë'' «аҡыллы ҡыҙ»; ''bija е partizanit'' « дочь партизана». Субстантивлашҡан сифаттар алдынан, туғанлыҡ терминдары алдынан, әгәр ҙә үҙендә эйәлек алмаштары булмаһа, мәҫәлән: ''i ati'' «атаһы» (ниндәйҙер билдәле кеше); ''е motra'' «шәфҡәт туташы» (әммә ''ati im'' «минең атайым»; ''ime motra'' «минең апайым»). Айырым артикль суффикслашҡан артиклды алмаштыра алмай.

[[Аныҡлаусы]] , ғәҙәттә, үҙе аныҡлаған һүҙ менән родта (енес төшөнсәһе) аныҡлаусы алдында торған бәйләүсе артикль менән яраша, мәҫәлән: ''nxënës'' (неопред.) ''i zgjuar'' — «развитой ученик». Сифат ҡылым изоляцияланған артикль менән бергә род (енес төшөнсәһе) категорияһын ала, мәҫәлән: ''i armiku lidhur'' «связанный враг»; субстантивлашҡан төрҙә — ''i lidhuri'' «связанный»; ''е lidhura'' «связанная».

Күплек һандағы нигеҙ яһау типтары, бигерәк тә (муж. р.) исем һүҙ төркөмөнөң бик төрлө.

==== Килештәр ====
Хәҙерге әҙәби албан телендә биш [[килеш]]: төп, эйәлек, төбәү, төшөм һәм кисектереү (аблатив) бар. Өлөшләтә [[омоним]]ия формаһы булыға ҡарамаҫтан, (төбәү һәм эйәлек килеш ялғауҙары тулыһынса тап килә), албан килештәре үҙенең грамматик әһәмиәтен һаҡлай, һәм бәйләүес ҡулланыу килеш формалары ярҙамында белдерелгән лексик мәғәнәһен тулыландыра һәм төрләндерә. Килеш менән үҙгәреү ике төолө — билдәле һәм билдәһеҙ. Билдәле килеш килештәрҙең постпозитив артикль формалаларының суффикстар (һүҙ яһаусы ялғауҙар) юлы менән яһала.

Исем һүҙ төркөмө (мужского рода) ''male'' «гора»: килеш менән үҙгәртеү:

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
!
!Билдәһеҙ берлек
!Билдәһеҙ күплек
!Билдәле  берлек
!Билдәле  күплек
|-
| Төп килеш
|''mal'' («тауҙар»)
|''male'' («тауҙар»)
|''{{Lang|sqi|mali}}''
|''malet''
|-
|Төшөм килеш
|''mal''
|''male''
|''{{Lang|sqi|mali}}n''
|''malet''
|-
|Эйәлек килеш
|''i''/''e''/''të''/''së {{Lang|sqi|mali}}''
|''i/е''/''të''/''së maleve''
|''i''/''e''/''të''/''së {{Lang|sqi|mali}}t''
|''i''/''e''/''të''/''së maleve''
|-
|Төбәү килеш
|''{{Lang|sqi|mali}}''
|''maleve''
|''{{Lang|sqi|mali}}t''
|''maleve''
|-
|Кисектереү килеш
|''{{Lang|sqi|mali}}''
|''malesh''
|''{{Lang|sqi|mali}}t''
|''maleve''
|}
Исем һүҙ төркөмө ''zog (муж. р.)'' «ҡош, птица» килеш менән үҙгәреше:
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
!
!Билдәһеҙ берлек
!Билдәһеҙ күплек
!Билдәле  берлек
!Билдәле  күплек
|-
|Төп килеш
|''zog'' («ҡоштар»)
|''zogj'' («ҡоштар»)
|''{{Lang|sqi|zogu}}''
|''zogjtë''
|-
|Төшөм килеш
|''zog''
|''zogj''
|''{{Lang|sqi|zogu}}n''
|''zogjtë''
|-
|Эйәлек килеш
|''i''/''e''/''të''/''së {{Lang|sqi|zogu}}''
|''i''/''e''/''të''/''së zogjve''
|''i''/''e''/''të''/''së {{Lang|sqi|zogu}}t''
|''i''/''e''/''të''/''së zogjve''
|-
|Төбәү килеш
|''{{Lang|sqi|zogu}}''
|''zogjve''
|''{{Lang|sqi|zogu}}t''
|''zogjve''
|-
|Кисектереү килеш
|''{{Lang|sqi|zogu}}''
|''zogjsh''
|''{{Lang|sqi|zogu}}t''
|''zogjve''
|}
Исем һүҙ төркөмө ''vajzë (жен. р.)'' — «ҡыҙ» килеш менән үҙгәреше:
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
!
!Билдәһеҙ берлек
!БилдәһеҘ күплек
!Билдәле  берлек
!Билдәле  күплек
|-
| Төп килеш
|''vajzë'' («ҡыҙ»)
|''vajza''
|''vajza''
|''vajzat''
|-
|Төшөм килеш
|''vajzë''
|''vajza''
|''vajzën''
|''vajzat''
|-
|Эйәлек килеш
|''i''/''e''/''të''/''së vajze''
|''i''/''e''/''të''/''së vajzave''
|''i''/''e''/''të''/''së vajzës''
|''i''/''e''/''të''/''së vajzave''
|-
|Төбәү килеш
|''vajze''
|''vajzave''
|''vajzës''
|''vajzave''
|-
|Кисектереү килеш
|''vajze''
|''vajzash''
|''vajzës''
|''vajzave''
|}

=== Сифат ===
Сифаттар ике төргә бүленәләр.

* артикль менән ҡулланылғандар, мәҫәлән: ''i pusi thellë'' «тәрән ҡоҙоҡ»; ''puna е madhe'' «оло хеҙмәт»;
* артиклдан башҡа ҡулланылғандар, мәҫәлән: ''pusi vajguror'' «нефть скважинаһы (ҡоҙоҡ)»; ''puna paqësore'' «тыныс эш».

Албан телендә башлыса сифаттар артикль менән ҡулланылалар. Сифат ингән аныҡлаусы һүҙбәйләнеш структураһы аныҡлаусы сифатында йөрөүсе эйәлек килеш формаһы структураһы менән тап килә (''zoti i urtë'' «умный хозяин» и ''zoti i shtëpisë'' «хозяин дома»; ''maja e lartë'' «высокая вершина» и ''maja e malit'' «вершина горы»). Әгәр аныҡлаусы үҙе асыҡлап килгән һүҙ артынан килһә, сифат килеш менән үҙгәрмәй һәм үҙенең билдәһеҙлек формаһын һаҡлай. Аныҡланыусы һүҙ менән тик род (м.р., ж.р), һанда ярашалар, ләкин бөтә осраҡта ла түгел. Нигеҙҙә, род (м.р. ,ж. р.,), һанда, килештә ярашыу функцияһы артикль ярҙамында башҡарыла. Әгәр ҙә инверция тәртибендә сифат аныҡланыусы бәйләнешендә беренсе урында торһа, аныҡланыусы исем билдәһеҙлек формаһын ала һәм килеш менән үҙгәрмәй. Сифаттар килеш ялғауҙарын ҡабул итәләр, мәҫәлән: т өп килеш, берлектә ''dashurin mik'' «милого друга» (сағыштырығыҙ ғәҙәти һүҙ тәртибе менән,: ''miku i dashur'', ''mikun e dashur'').

=== Ҡылым ===
Албан телендә ҡылымдың зат, һан, ваҡыт, һөйкәлеш һәм дәрәжә (залог) категорияһы бар. Бөтә был категориялар, башлыса, һүҙ үҙгәртеү саралары менән башҡарыла.

Албан теленең ҡылым формаһы бик дифференцияланған һәм ябай формаһын да, һүрәтләү формаһын да (аналитик) индерә. Зат һәм һан (күплек һәм берлек), ғәҙәттә, махсус ялғауҙар ярҙамында башҡарыла (әммә һәр ваҡыт түгел), ҡайһы саҡта нигеҙ ялғауы (флексия) ҡатнашлығында үҙгәртелә. Хәҙерге заман хәбәр һөйкәлешенең берлек мәғәнәһе өсөн заман менән үҙгәрткәндә берҙәм ялғау ҡуйырға мөмкин түгел, сөнки боронғо һинд-европа ялғауҙары тулыһынса редукцияланғандар (бер нисә реликт формаларҙан башҡалары, ҡылымды күрһәтеүсе ''-*mi'': ''jam'' — «мин есмь»; ''kam'' «бар»; ''them'' «һөйләйем»), яңы айырмалыҡтар, һис шикһеҙ, нигеҙҙең һуңғы өндөң юғалыу үҙгәрештәр менән бәйле, ҡайһы берҙә үҙгәреш булмаҫҡа ла мөмкин. Ғәҙәти ҡылым разрядтәре өсөн , 1 — се зат, берлектә ''-j'' (''-nj'') тамамлана, ә нигеҙе, телдең хәҙерге торошо күҙлегенән ҡарағанда, һуңғы өнө һуҙынҡы йәки дифтонг (мәҫәлән,: ''punoj'' «эшләй»; ''thaj'' «ҡоро»; ''kthej'' «әйләндерәм»; ''çkrij'' «расправляю, -юсь»; ''shkruaj'' «яҙам»; ''thyej'' «һындырам» һәм һ. б.), ялғау функцияһы элементын ала ''-j'' һәм ''-n'', ҡасандыр элекке ҡушма нигеҙҙең өлөшө. Был типтағы ҡылым бик күп булыуы, атап әйткәндә, ҡылым ''-oj'' бәйле яһалышының фонетик сиратлаштырыу. морфологияһы шарттарын блдәләне.

Бик күп ҡылымдар өсөн [[омоним]]ия формаһы ике, ә йыш ҡына өс зат өсөн хәҙерге заман, берлек. Мәҫәлән: ''hap'' «асам, -ел, -ер»; ''që'' «ҡалдырам, -ел, -ер» һ. б. Күплек формаһының аныҡ айырып торған сағыштырыу. ч ''hapim'', ''hapni'', ''hapin'' «асабыҙ, -ет, е -ют». ошо осраҡта юҡлыҡ флексияһы тураһында һөйләргә мөмкинлек бирә.

Албан теле ҡылым төрҙәренең грамматик категорияларына эйә түгел (мәҫәлән, хәҙерге заман формаһы һәм имперфект (үткән заман) дауамлы хәрәкәтте белдерә; аорист дауам ителмәгән, үткән заманда йәки эш эшләнеп бөткәнде аңлата.

Ҡайһы бер киң ҡулланылған ҡылымдар араһында супплетив формалар менән яһалғандары бар. Мәҫәлән: хәҙерге.заман. — берлектә. ''kam'' «имею» — аорист 1-се зат, берлектә, ''pata'', сифат ҡылым ''pasur''; ''jam'' «я есмь» — аорист: ''qeshë'', сифат ҡылым: ''qënë''; ''ар'' «даю» — аорист: ''dhashë'', сифат ҡылым: ''dhënë''; ''bie'' «несу» — аорист: ''prura'', сифат ҡылым: ''prurë''; ''bie'' «падаю» — аорист: ''rashë'', сифат ҡылым: ''rënë''; ''rri'' &quot;сижу, «пребываю» — аорист: ''ndëjta'', сифат ҡылым: ''ndënjur''; ''shoh'' «вижу» — аорист: ''pashë'', сифат ҡылым: ''pare''; ''vij'' «прихожу» — аорист: ''erdha'', сифат ҡылым: ''ardhur''.

Албан телендә инфинитивтың айырым формаһы юҡ. Тоск диалектында ул теләк һөйкәлеше (коньюнктив) ярҙамында бирелә, мәҫәлән, ''dua të hap'' «хочу открыть»; йәки айырымланған сифат ҡылым (причастный оборот) менән бирелергә мөмкин — ''hapur për të'' өсөн «чтобы открыть». Гег диалектында бәйләүес (предлог) менән конструкция бар ''me'' «с» һәм ҡыҫҡа сифат ҡылым (краткое причастие): ''hapë me'' «открыть».

==== Заман категорияһы ====
Күсемле ҡылым ике дәрәжәлә зат менән үҙгәрә һәм уның алты һөйкәлеше (шул иҫәптән бойроҡ һөйкәлеше лә инә), 42 төрлө ваҡыт формалары бар. Албан ҡылымдары өсөн ваҡыт формаларының тармаҡлы системаһы хас. Тик хәбәр һөйкәлешенең төп йүнәлешендә (действительный залог) һигеҙ ваҡыт формаһы һанала (өс ябай, ә ҡалғандары — аналитик):

* хәҙерге заман;
* үткән заман тамамланмаған, йәки имперфект;
* аорист, йәки (терминологияға ярашлы, албан мәктәп программаһында ҡулланыла) &quot;ябай тамамланған &quot;;
* перфект (аналитик рәүештә хәҙерге заман ҡылым формалары ярҙамында ''kam'' «имею» һәм зат менән үҙгәреүсе сифат ҡылым, мәҫлән: тоск. ''kam hapur''; гег. ''kam hаре'' «я открыл»);
* күптән үткән заман (прежедепрошедшее I, йәки плюсквамперфект I) уның мәғәнәһе — дауамлы хәрәкәт, үткән заманда икенсе хәрәкәттең дауамлылығы (аналитик юл менән яһала — имперфект «иметь» һәм зат менән үҙгәреүсе сифат ҡылым, мәҫәлән: тоск. ''kisha hapur''; гег. ''kishe hapë'' «я открывал»);
* күптән үткән заман (преждепрошедшее II, или плюсквамперфект II), уның мәғәнәһе — дауамһыҙ татамланған хәрәкәт, үткән заманда икенсе хәрәкәттең дауамлылығы аорист ҡылым «иметь» һәм зат менән үҙгәреүсе сифат ҡылым ярҙамында яһала, мәҫәлән: тоск. ''pata hapur''; гег. ''pata hapë'';
* киләсәк замандың I формаһы (тоск диалектында үҙгәрмәй торған киҫәксә do формаһы ҡылым ''dua'' «хотеть», теркәүес ''të'' һәм хәбәр һөйкәлешенең зат формалары хәҙерге заман зат менән үҙгәреүсе ҡылымдарынан яһала, мәҫәлән: ''do të hap'' «открою»; ''do të hapësh'' «откроешь»; гег диалектында хәбәр һөйкәлешенең хәҙерге заман формаһынан барлыҡҡа килә ''kam'' «иметь» һәм инфинитивтың аналитик форманаһы, например: ''kam me'' ''hapë'' «открою»);
* киләсәк замандың II формаһы — сағыштырмаса һирәк ҡулланылған формаһы, киләсәктә эшләнә торған эштең үтәлеүенә хәрәкәт биреүсе (тоск диалектында киҫәксә ''do'' и ''të'', хәбәр һөйкәлешенең зат формалары «иметь» һәм зат менән үҙгәреүсе сифат ҡылым ярҙамында яһала, мәҫәлән: ''do të'' ''kern hapur''; гег диалектында — хәҙерге заман хәбәр һөйкәлешенең зат формалары «иметь» һәм үткән заман инфинитивтың ҡатмарлы аналитик формаһы ''mе киҫәксәнән,'' сифат ҡылымдың ярҙамсы ҡылымынан «иметь» һәм зат менән үҙгәреүсе сифат ҡылымдан яһала, мәҫәлән: ''kam me pasë hapë''.

=== Һандар ===
{|
| valign=&quot;Top&quot; |
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|''një'' — «бер»
|''dy'' — «ике»
|-
|''tre'' — «өс»
|''katër'' — «дүрт»
|-
|''pesë'' — «биш»
|''gjashtë'' — «алты»
|-
|''shtatë'' — «ете»
|''tetë'' — «һигеҙ»
|-
|''nëntë'' — «туғыҙ»
|''dhjetë'' — «ун»
|-
|''njëmbëdhjetë'' — «ун»
|''dymbëdhjetë'' — «ун ике»
|-
|''trembëdhjetë'' — «өс»
|''katërmbëdhjetë'' — «ун дүрт»
|-
|''pesëmbëdhjetë'' — «ун биш»
|''gjashtëmbëdhjetë'' — «алты»
|-
|''shtatëmbëdhjetë'' — «ун ете»
|''tetëmbëdhjetë'' — «йорттарына остальных»
|-
|''nëntëmbëdhjetë'' — «туғыҙ»
|''njëzet'' — «егерме»
|-
|''njëzetenjë'' — «егерме бер»
|''njëzetedy'' — «егерме ике»
|}
| valign=&quot;Top&quot; |
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|''tridhjetë'' — «утыҙ»
|''dyzet'' — «ҡырҡ»
|-
|''pesëdhjetë'' — «илле»
|''gjashtëdhjetë'' — «алтмыш»
|-
|''shtatëdhjetë'' — «етмеш»
|''tetëdhjetë'' — «һикһән»
|-
|''nëntëdhjetë'' — «туҡһан»
|''njëqind'' — «йөҙ»
|-
|''pesëqind'' — «биш йөҙ»
|''njëmijë'' — «мең»
|-
|''një milion'' — «миллион»
|''një miliard'' — «миллиард»
|}
|}

== Лексикала рус теле йоғонтоһо ==
Албан теленең үҙенсәлеге булып халыҡ-ара [[Яңы һүҙҙәр|неологизмдарҙың]] үтеп инеүе тора. Бигерәк тә фәнни-техник терминдар рус теле аша күп ингән. Был шуның менән бәйле, 1945 йылға тиклем Албанияла хәҙерге заман фән һәм сәнәғәт юҡ тиерлек була, ә 1945—1961 йылдарҙан ғилми-техник белем совет белгестәре тарафынан үтеү инә (был осорҙа башҡа илдәрҙә булған белгестәр юҡ тиерлек). Мәҫәлән, рус теле аша ингән халыҡ-ара һүҙҙәр: ''detal'' («деталь»), ''dezhurn'' («дежурный»), ''kombinat'' («комбинат»), ''kompleks'' («комплекс»), ''docent'' («доцент»), ''plenum'' («пленум»), ''presidium'' («президиум»), ''byro'' («бюроһы»), ''rektor'' («ректор»)&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;Шеху Э. С. Влияние русского языка на албанский (на материале научно-технической литературы) // Известия Российского государственного педагогического университета им. А. И. Герцена. — 2012. — № 133. — С. 117&lt;/ref&gt;. Бынан тыш рус теленән үҙләштерелгән шундай һүҙҙәр бар: ''tjagaç'' («тягач»), ''plitka'' («плитка»), ''ballast'' («балласт»), ''baraban'' («барабан»), ''kulak'' («кулак») һәм башҡа.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Албан-урыҫ практик транскрипцияһы
* Арнаут алфавиты

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* А. В. Десницкая Албан теле һәм уның диалекттары. — Л.: Наука, 1968. — 376 б.
* Г. и. Эйнтрей Албан теле: Грамматик очерктар текстар һәм комментарийҙар: Уҡыу әсбапы. — Л.: изд-во ЛЕНИНГРАД, 1982. — 182-се б.
* Шигина .Н. Н. Албан теле буйынса уҡыу әсбаптары . — М.: МГИМО, 1987. — С. 356

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mling.ru/iazik/albanski/alb_iazik_i_ego_dialekti.pdf Десницкая А. В., Албан теле һәм уның диалекттары (PDF)]
[[Категория:Сербия телдәре]]
[[Категория:Греция телдәре]]
[[Категория:Албания телдәре]]</text>
      <sha1>s4qwr8gpwlohpng1ktxgjnb38yg4hap</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уборевич Иероним Петрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175517</id>
    <revision>
      <id>1306869</id>
      <parentid>1288349</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T09:07:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56742" sha1="mnvc8f33rcy4h8up7xx99ac07i8a5rd" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Уборевич Иероним Петрович''' ([[14 ғинуар]] [[1896 йыл]] — [[12 июнь]] [[1937 йыл]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] сәйәси һәм хәрби эшмәкәре, 1-се ранг командармы (1935). [[Тухачевскийҙың эше]] буйынса атып үлтерелә (1937). Үлгәндән һуң 1957 йылда аҡлана.

== Биографияһы ==
Иероним Петрович Уборевич Ковно губернаһы Антандрия ауылында (хәҙерге Утена районы, [[Литва]]) [[Литвалар|литва]] крәҫтиәне Петр Уборевичтың (Пятрас Уборевичюс) күп балалы ғаиләһендә тыуған&lt;ref&gt;[http://e-libra.su/read/376507-komandarm-uborevich-vospominaniya-druzey-i-soratnikov.html КОМАНДАРМ УБОРЕВИЧ. Воспоминания друзей и соратников.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210603195146/https://e-libra.su/read/376507-komandarm-uborevich-vospominaniya-druzey-i-soratnikov.html |date=2021-06-03 }}&lt;/ref&gt;. Бала сағында бик күп нужа кисерә, батрак булып яллана, көтөүсе була&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;. Күрше Дусяты ҡалаһындағы ауыл мәктәбенең 3 класын тамамлай. 1909—1914 йылдарҙа Двинск (хәҙер [[Даугавпилс]], [[Латвия]]) ҡалаһында реаль училищеһында белем ала&lt;ref&gt;[http://www.nasha.lv/article.php?id=559144&amp;sort=1 Наша Газета — Две школы — одна история] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312202324/http://nasha.lv/article.php?id=559144&amp;sort=1 |date=2016-03-12 }}&lt;/ref&gt;, училищены ул алтын миҙалға тамамлай. Шәхси дәрестәр бирә, артабан ауылға ҡайта һәм атаһының хужалығында эшләй.

[[Бөйөк Пётр исемендәге Санкт-Петербург дәүләт политехник университеты|Петроград политехник институтының]] механик факультеты студенты (1915 йылдың сентябренән алып). Үҙ теләге буйынса 1915 йылдың ноябрендә Урыҫ император армияға тәғәйенләнә. 1916 йылдың яҙында 1-се дәрәжә буйынса Констанинов артиллерия училищеһын тамамлай, [[прапорщик]] званиеһында 15-се ауыр артиллерия дивизионына кесе офицер сифатында фронтҡа ебәрелә, [[Беренсе донъя һуғышы]] алыштарында ҡатнаша. 1917 йылда дивизион Румын фронтында һуғыша.

1917 йылдың мартынан — [[Рәсәй социал-демократик эшселәр (большевиктар) партияһы|РСДРП(б)]] ағзаһы. 1918 йылдың ғинуар-февраль айҙарында — Бессарабияла Ҡыҙыл Гвардия отрядында [[Румыния|румын]] һәм [[Австро-Венгрия|австро]]-[[Германия|герман]] ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша. 1918 йылдың февралендә герман армияһы частары менән алышта яралана һәм әсирлеккә эләгә, июль айында ҡаса&lt;ref&gt;Автобиография И. П. Уборевича от 20 декабря 1924 года. // [[Военно-исторический журнал]]. — 1989. — № 2. — С.81-83.&lt;/ref&gt;.

=== Граждандар һуғышы ===
1918 йылдың авгусында — Төньяҡ фронтыда. Артиллерия инструкторы, бригада командиры булып хеҙмәт итә, 1918 йылдың декабренән — 18-се уҡсылар дивизияһы начальнигы. 1918 йылдың октябрендәге алыштар өсөн [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнә (1919). 1919 йылдың март-май айҙарында 1-се уҡсылар дивизияһы менән етәкселек итеп, Архангел йүнәлешендә инглиз гәскәрҙәренә һәм аҡ гвардияға ҡаршы һөжүмдә ҡатнаша.

==== Ирекле армияһы менән көрәш ====
1919 йылдың 11 октябренән алып 23 йәшлек Уборевич Ирекле армияның Мәскәүгә һөжүме барышында Көньяҡ фронытының 14-се армияһы командиры була, әммә [[Ҡыҙыл армия]] ғәскәрҙәре менән ысынында элекке Урыҫ император офицерҙары етәкселек итә&lt;ref group=&quot;Прим.&quot;&gt;Начальником [[Оперативный отдел штаба|оперативного отдела]] штаба армии в это время был выпускник [[Николаевская академия Генерального штаба|Академии генерального штаба]], генерал-майор русской Императорской армии [[Буймистров, Владимир Иванович|В. И. Буймистров]]. Начальником штаба соседней 13-й армии РККА в то же время был бывший [[генерал от инфантерии]] [[Зайончковский, Андрей Медардович|А. М. Зайончковский]]. &lt;/ref&gt;. Октябрь уртаһынан ноябрь аҙағына тиклем генераль алыш йәйелә. Ҡыҙылдар көстәренә (Удар төркөм, 13-се һәм 14-се армия) ҡаршы Ирекле армияның 1-се армия корпусы тора&lt;ref group=&quot;Прим.&quot;&gt;Силы красных [[Южный фронт (Гражданская война)|Южный фронт]] (командующий [[Егоров, Александр Ильич|А. И. Егоров]]) включали 10 дивизий, 2 отдельные бригады, 4 кавалерийские бригады и 2 отдельные группы (62 тыс. штыков и сабель, 1119 пулемётов и 278 орудий).

Силы белых ([[1-й армейский корпус (ВСЮР)]], командующий — генерал-майор [[Кутепов, Александр Павлович|А. П. Кутепов]]) насчитывали 22,3 тысяч штыков и сабель, 375 пулемётов и 72 орудия в составе ''двух пехотных дивизий''&lt;/ref&gt;. 39 — көнлөк алыш барышында һан буйынса бер нисә тапҡыр өҫтөнлөклө кыҙылдар төркөмө ирекмәндәрҙе туҡтата һәм көньяҡҡа табан сигенергә мәжбүр итә. Шул уҡ ваҡытта ҡыҙылдар, шул иҫәптән Примаковтың кавалерия дивизияһы, маневрҙарҙы бик әүҙем ҡуллана. 14-се армия оператив паузаһыҙ Харьков һөжүме операцияһын башлай, уның барышында шулай уҡ флангтарҙан әүҙем урауҙар һәм кавалерия менән маневрҙар ҡулланыла. 1919 йылдың 11 декабрҙә 14-се армия [[Полтава]] ҡалаһын яулай, ә 12 декабрҙә — [[Харьков]]ты. 18 декабрҙән алып үткәрелгән Донбасс операцияһы барышында 14-се армия ғәскәрҙәре Ирекле армияның һул флангы төркөмөн төп көстәрҙән айырып, еңеү яулайҙар. 14-се армия [[Днепр (ҡала)|Екатеринослав]], [[Мариуполь]] һәм Бердянск ҡалаларын яулай, һөҙөмтәлә Ирекле армия ике өлөшкә бүленә, уның береһе [[Ҡырым]]ға сигенә, ә икенсеһе — Төньяҡ Кавказға. Уборевич 14-се армия менән етәкселек итеүен дауам итә һәм дошмандың өҫтөнлөгөнә ҡарамаҫтан, уның алдына Одесса операцияһында ҡуйылған бурыстарҙы үтәүгә өлгәшә һәм 1920 йылдың 18 ғинуарынан 8 февраленән армия Кривой Рог, [[Херсон]], [[Николаев]], [[Одесса]] ҡалаларын яулап ала.

1920 йылдың 29 февралендә Уборевич Кавказ фронты (командующийы [[Тухачевский Михаил Николаевич|М. Н. Тухачевский]]) 9-се армия командующийы итеп тәғәйенләнә һәм Кубандә Деникиндың Ирекле армияһын тулыһынса тар-мар итеүҙә ҡатнаша. [[17 март]]та 9-сы армия [[Краснодар|Екатеринодарҙы]] штурмлап ала. 24-йәшлек командарм Уборевич ғәскәрҙәр менән оҫта етәкселеге, шәхсән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн Почетлы революцион ҡорал менән бүләкләнә. 27 мартта 9-сы армия дивизиялары [[Новороссийск]] ҡалаһын яулайҙар һәм аҡ көстәрҙең Ҡырымға эвакуацияһын туҡтаталар.

Орел — Кром операцияһы барышында [[Серго Орджоникидзе|Г. К. Орджоникидзе]] 14-се армия РХС-ы ағзаһы була. Командарм менән Орджоникидзены күп йыллыҡ ныҡлы дуҫлыҡ ептәре бәйләй. Орджоникидзе Уборевичкә даими рәүештә ярҙам күрһәтә&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;.

==== Поляк кампанияһы ====
[[Совет-поляк һуғышы|1920 йылғы поляк кампанияһы]] осоронда Уборевич Көньяҡ-көнбайыш фронтында 14-се армия менән етәкселек итә. 14-се армия [[Киев операцияһы (1920)|Киев операцияһында]] ҡатнаша,, поляктарҙан [[Винница]], [[Жмеринка]], [[Могилёв-Подольский]] ҡалаларын азат итә.

==== Врангелгә ҡаршы көрәш ====
Көньяҡ-Көнбайыш фронтының 13-сө армияһы 1920 йылдың июлендә генерал Врангелдең ғәскәрҙәренән еңелгәндән һуң, армияға армия командующийы итеп Уборевич тәғәйенләнә. Июлдә армияДроздовский һәм Марков дивизияларының [[Запорожье|Александровскиға]] һөжүмен кире ҡаға, август айында Каховка плацдармын Перекоптан 60 км алыҫлыҡта биләй. Сентябрь һөжүме ваҡытында Урыҫ армияһы Уборевичтың 13-сө армияһын ҡыйрата һәм Екатеринославҡа хәүеф тыуҙыра. Тулыһынса тар-мар итеүҙән армияны Урыҫ армияһының Днепрҙың көнбайыш ярында башланған операцияһы ҡотҡара, сөнки унда бөтә резервтар йүнәлтелә&lt;ref&gt;[http://www.whoiswho.ru/old_site/kadr_politika/12003/stm1.htm Кадровая политика ?1/2003]&lt;/ref&gt;. Еңелеүгә ҡарамаҫтан, Уборевич 13-сө армия ғәскәрҙәре менән етәкселек иткән өсөн икенсе Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.

==== Ҡыҙыл террор ====
1920 йылдың нябрь-декабрендә — 14-се армия командующийы (Көньяҡ-Көнбайыш фронты), 1921 йылдың ғинуар-апрелендә — Украина һәм Ҡырым Ҡораллы көстәре командующийы [[Фрунзе Михаил Васильевич|М. В. Фрунзе]] урынбаҫары (ярҙамсыһы). 1921 йылдың апрель-майында Уборевич — Тамбов районы командующийы Тухачевскийҙың урынбаҫары. бБнда Крәҫтиән ихтилалы баҫтырыла, һуңынан Белоруссияла крәҫтиән ихтилалдарын баҫтырыуҙа Минск губернаһы ғәскәрҙәре командующийы булараҡ ҡатнаша. Уборевич ҡушыуы буйынса крәҫтиәндәр атып үлтерелә, аманатҡа алына, концлагерҙар төҙөлә.

==== Себер һәм Алыҫ Көнсығыш ====
1921 йылдың авгусы — 1922 йылдың авгусы — Көнсығыш-Себер хәрби округы ғәскәрҙәре һәм 5-се Айырым армия командующийы. 1922 йылдың 17 августынан — Хәрби Советы рәйесе, Алыҫ Көнсығыш Республикаһының хәрби министры һәм Халыҡ-революцион армияһы һәм Алыҫ Көнсығыш Республикаһы флоты баш командующийы&lt;ref name=&quot;L1&quot;&gt;''Левкин Г. Г.'' Волочаевка без легенд. / Приамурское географическое общество. — Хабаровск, 1999. — С. 196.&lt;/ref&gt;. Уның командованиеһы аҫтында [[9 октябрь|9 октябрҙә]] Халыҡ-революцион армияһы штурм менән Спасск нығытылған районды яулай һәм [[25 октябрь|25 октябрҙә]] [[Владивосток]]ка инә. [[1922 йыл]]дың 22 ноябрендә Алыҫ Көнсығыш Республикаһы бөтөрөлә һәм Халыҡ-революцион армияһы 5-се ҡыҙыл Байраҡ армияһы тип үҙгәртелә, ә Уборевич уның командармы итеп тәғәйенләнә (1924 йылдың июненә тиклем).
[[Файл:Miembros_Revvoensoviet_URSS_1927.jpg|справа|мини|408x408пкс|СССР [[Революцион хәрби совет]]ы ағзалары. Беренсе рәттә (һулдан уңға): [[Якир Иона Эммануилович|Э. И. Якир]], [[Егоров Александр Ильич|А. И. Егоров]], [[Каменев Сергей Сергеевич|С. Каменев]], [[Ворошилов Климент Ефремович|К. Е. Ворошилов]], [[Будённый Семён Михайлович|С. М. Буденный]], К. М. Левандовский; икенсе рәттә (торалар): К. А. Авксентьевский, [[Шапошников Борис Михайлович|Б. М. Шапошников]], П. И. Белов, И. П. Уборевич. 1927 йыл, декабрь]]

=== Һуғыштан һуңғы осор ===

==== Карьераһы ====
РВС бойороғона ярашлы (1539-се һанлы, 1922 йыл), юғары хәрби белеме булмауға ҡарамаҫтан А. И. Егоров, М. Н. Тухачевский һәм М. В. Фрунзе менән бер рәттән Генераль штабына беркетелә. Ошо дүрт кеше араһында ул иң йәше була&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;.

1924 йылдың июненән алып 1925 йылдың ғинуарына тиклем — Украин хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы урынбаҫары һәм штабы начальнигы. 1925 йылдың февраленән 1927 йылдың ноябенә тиклем — Төньяҡ-Кавказ хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы. 1926 йылдың октябренән СССР РВС-ы ҡарамағындағы даими хәрби кәңәшмә ағзаһы булып тора, 1930 йылдың 2 июненән — [[Революцион хәрби совет|СССР Революцион-хәрби советы]] рәйесе урынбаҫары, 1931 йылдың 11 июненән алып — [[Революцион хәрби совет|СССР РВС-ы]] ағзаһы (1934 йылдың 20 июнендә уны бөтөргәнгә тиклем)&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;.

==== Германиялағы стажировка ====
1927—1928 йылдарҙа өс ай дауамында [[Германия]]ла командировкала була, уның барышында хәрби академияның өсөнсө курсында белем ала, ә шулай уҡ рейхсверҙың ялан сәфәрҙәрендә һәм маневрҙарында ҡатнаша&lt;ref&gt;''Елисеева Н. Е.'' «Немцы вели и будут вести двойную политику». Рейхсвер глазами командиров Красной Армии. // [[Военно-исторический журнал]]. — 1996. — № 2. — С.30-38.&lt;/ref&gt;, башҡа комкорҙар менән сағыштырмаса, Уборевич стажировканы оҙағыраҡ үтә. 1927 йылдың 4 ноябрендә Германияға китер алдын [[Сталин]] Уборевичты башҡаларҙан айырмалы рәүештә бер үҙен ҡабул итә. Был йәш командармға ҡарата айырым иғтибар билдәһе һәм РККА башлығы булыу перспективаһы, тип ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vzlet-i-padenie-komandarma-i-p-uborevicha|автор=Лазарев, Сергей Евгеньевич|заглавие=Взлет и падение командарма И. П. Уборевича|год=2011|язык=|издание=Известия Самарского научного центра Российской академии наук|тип=научный сборник|том=13|выпуск=3—2|номер=|страницы=|issn=1990-5378}}&lt;/ref&gt;. 1927 йылдың декабрендәге хатында Ворошилов Уборевичты хаталы аҙымдар хаҡында иҫкәртә: «ваҡытты максималь рәүештә уҡыу маҡсаттарында файҙаланыу», «немецтарға эшлекле, баҫалҡы, талымһыҙ, буржуаз ғәҙәттәрҙән, төрлө банкеттарҙан азат командир-коммунист ҡиәфәтен күрһәтергә», ә немецтар менән һөйләшеүҙәр алып барыуҙан «мөмкин тиклем баш тартырға»&lt;ref&gt;Рейхсвер и Красная Армия. Документы из военных архивов Германии и России. 1925—1931 гг. / Ред. коллегия Фридрих П. Каленберг, Рудольф Г. Пихоя, Людмила В. Двойных. Федеральный архив Германии, Государственная архивная служба России, РГВА. Кобленц, 1995. С. 94.&lt;/ref&gt;.

Германиялағы совет вәкиле Н. Н. Крестинский әйтеүенсә, «иптәштәргә, бигерәк тә Уборевичкә, рейхсверҙа, бөтөнләй йәшерен нәмәләрҙән тыш, бөтә ишектәр тиерлек асыҡ ине». Командармға «немецтар айырыуса яҡшы мөғәләмәлә булдылап, улар уға, башҡаларға ҡарағанда, күберәк күрһәттеләр»&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=|автор=Ахтамзян А А.|заглавие=Военное сотрудничество СССР и Германии в 1920-1933 гг. (по новым документам)|год=1990|язык=|издание=Новая и новейшая история|тип=Научный журнал|том=|номер=5|страницы=17|issn=0130-3864}}&lt;/ref&gt;.

Германияла тыныс ваҡыттағы армияның төп әҙерлек мәсьәләләрен өйрәнеп, Уборевич хәрби әҙерлектә немец техник ҡаҙаныштарын ҡулланыу менән күпкә камил алымдарға күсергә кәрәклегенә инана.

==== Юғары вазифаларҙа ====
1928 йылдың ноябренән 1929 йылдың ноябренә тиклем — Мәскәү хәрби округы ғәскәҙәре командующийы.

1929 йылдың ноябренән 1931 йылдың июненә тиклем — РККА ҡоралдары начальнигы, бер үк ваҡытта СССР хәрби һәм диңгеҙ эштәре халыҡ комиссары — СССР Революцион хәрби советы рәйесе урынбаҫары. Ворошилов булмаған ваҡытта хатта нарком вазифаһын башҡара. Ил еткәселеге ышанысы менән файҙалана һәм И. В. Сталиндың шәхси тәҡдиме буйынса 1930 йылда ВКП(б)-ның XVI съезында Үҙәк комитетына ағзалыҡҡа кандидат итеп һайлана.

[[1930 йыл]]да хәрби заводтар менән танышыу маҡсатында Германияға бара. Германия менән яҡынлашыу һәм [[Польша]]ны яңынан бүлгесләү яҡлы була&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;.

Ҡоралдар начальнигы булараҡ РККА-ны немец өлгөһө буйынса үҙгәртеп ҡорорға маташа һәм Орджоникидзеға; «мин ғүмерҙә лә булмағансы, эшләнем, ялһыҙ, иҫ киткес ташландыҡтарҙы һәм емереклектәрҙе таҙартам. Бик күп хаталар эшләнгәнен…беләм. Мине бер нәмә генә аҡлай — 1930 һәм 1931 йылдарҙа мин, беҙҙең әҙерһеҙлекте күреп, бик ныҡ һуғыштан ҡурҡтым. Мин ҡабаландым. Ҡабаланһаң, ғәҙәттә хаталар йыш эшләйһең»&lt;ref&gt;Минаков, Сергей Тимофеевич. Советская военная элита 20-х годов. Орелиздат, 2000.- 559 с. — с.526.- ISBN 5-87025-052-8&lt;/ref&gt;. Асылда, Уборевич был эште күтәрә алмай: танк ғәскәрҙәре 1929—1930 йылдарҙағы план буйынса 340 танк урынына ғәскәрҙәргә 170 индерелә, самолеттар буйынса 1231 самолет урынына 899 индерелә (башлыса разведкалау самолеттары, өлөшләтә истребителдәр һәм бик аҙ һанда бомбардировщиктар). Боеприпастар эшләү буйынса, айырыуса артиллерия боеприпастары буйынса, заданиелар үтәлмәй ҡала&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Минаков С. Т.|заглавие=За отворотом маршальской шинели|ответственный=|год=1999|издание=|место=Орёл|издательство=Орёлиздат|страницы=200|страниц=358|isbn=5-87025-034-X}}&lt;/ref&gt;.

1931 йылдың июненә алып 1937 йылдың 20 майына тиклем — Белорус хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы. 1932 йылдың ғинуарынан башлап Белоруссия Үҙәк комитеты Бюроһы ағзаһы.

1935 йылдың 20 ноябрендә РККА-ла хәрби званиелар индерелгәндән һуң Уборевич 1-се ранг командарм дәрәжәһенә лайыҡ була (хәҙерге замандағы армия генералы дәрәжәһенә тап килә), әммә Уборевич үҙе был звание менән ҡәнәғәт булмай, үҙен [[Будённый Семён Михайлович|Буденный]] һәм [[Блюхер Василий Константинович|Блюхер]] кеүек маршал дәрәжәһенә лайыҡ, тип һанай&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;.

1936 йылда Уборевич етәкселегендә Белоруссияла РККА ҡеүәтен көнбайыш илдәре вәкилдәренә күрһәтеү маҡсатында бик ҙур хәрби маневрҙар үткәрелә. Тарихсы А. Смирнов әлеге күнекмәләрҙе «ысын һуғышҡа пародия» тип атай, сөнки бөтә частар командирҙары алдан «һуғыш» районы һәм «операция планы» менән танышалар. бөтә ҡарарҙарҙы улар шулай уҡ алдан ҡабул итәләр. Шулай итеп, был күрекмәләр РККА штабтарына һәм командирҙарына реаль хәрби хәлдә эш итергә мөмкинлек бирмәй, әммә бик ҙур ресурстар тотонола, 85 мең кеше ҡатнаша&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;.

47-я авиадесант бригадаһы үҙен насар яҡтан күрһәтә. Бер йыл элек Киев хәрби округында күрһәтелгән етешһеҙлектәр Белоруссиялағы күнекмәләрҙә лә үҙгәрешһеҙ ҡала: самолеттан ырғытылған десантсылар бер ниндәй әҙерлекһеҙ бер туҡтауһыҙ дошман пулеметтарына ут яуҙырып, күҙәтеүсе белгестәрҙе аптырашта ҡалдыралар. 1936 йылдың 15 октябрендәге һәм 19 октябрендәге Хәрби Советта К. Е. Ворошилов үҙе был хатаны таный: «беҙҙә әлегә эш бер нәмәгә ҡайтып ҡала: һикерегеҙ, егеттәр, һуңынан күҙ күрер»&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vozdushnye-desanty-na-kievskih-manevrah-1935-g-i-belorusskih-manevrah-1936-g-ideya-i-voploschenie|автор=Смирнов Андрей Анатольевич|заглавие=Воздушные десанты на Киевских маневрах 1935 г. И Белорусских маневрах 1936 г. : идея и воплощение|год=2015|издание=Пространство и Время|выпуск=1—2 (19-20)}}&lt;/ref&gt;.

=== Ҡулға алыу һәм язалау ===
Уборевич юғары совет хәрби начальнигы булараҡ оборона наркомы Ворошиловтың эшмәкәрлеген кире яҡтан баһалай. Төркөмгә Тухачевский, [[Якир Иона Эммануилович|Якир]] һәм [[Гамарник Ян Борисович|Гамарник]] инәләр. Улар фекеренсә, ҙур һуғышҡа әҙерләнеү шарттарында Ворошиловтың компетентлы булмауы Ҡыҙыл Армияның техник һәм модернизациялау процесына кире йоғонто яһай. Партияла, хәүефһеҙлек органдарында һәм армияла ҙур таҙартыуҙы башлағанда [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]] үҙенә лояль булған Ворошилов яҡлы була.

1936 йылдың авгусында «оппозицияға» ҡаршы беренсе Мәскәү процесы үтә, шунда уҡ комкор М. В. Примаков һәм К. Путна ҡулға алыналар. ВКП(б) Үҙәк Комитетының 1937 йылғы февраль-март пленумы бөтә йәмғиәттә репрессияларҙы йәйелдереүҙе хуплай, апрелдә НКВД допростарында [[Тухачевский Михаил Николаевич|Тухачевский]], Уборевич, [[Корк Август Иванович|Корк]], [[Шапошников Борис Михайлович|Шапошниковтарҙан]] [[Ягода Генрих Григорьевич|Ягода]] менән бәйләнеше тураһында күрһәтмәләр алына.

1937 йылдың 20 майында Уборевич Урта Азия хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы итеп тәғәйенләнә. 29 майҙа Мәскәүгә китеп барғанда уны ҡулға алалар. 1937 йылдың 30 майы- 1 июнендәге һораулама аша Уборевичты ВКП(б)Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидаттар составынан сығаралар.

30 майҙа Уборевич контрреволюцион ойошмаларҙа ҡатнашыуын танымай. СССР НКВД Махсус бүлегенең элекке хеҙмәткәре Авсеевич күрһәтмәләренән: : «1937 йылдың май айында бер кәңәшмәлә бүлек начальнигы ярҙамсыһы Ушаков Леплевскийға, Уборевич күрһәтмәләр бирергә теләмәй, тип хәбәр итте, Леплевский кәңәшмәлә Ушаковҡа Уборевичҡа ҡарата физик баҫым сараларын ҡулланырға ҡушты».&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Справка о проверке обвинений, предъявленных в 1937 году судебными и партийными органами тт. Тухачевскому, Якиру, Уборевичу и другим военным деятелям, в измене Родине, терроре и военном звговоре.|ссылка=|язык=|издание=Военные архивы России|тип=|год=1993|том=|номер=1 выпуск|страницы=46|issn=}}&lt;/ref&gt;.

Бер аҙҙан Уборевич, үҙенең ғәйебен танып, протоколға ҡул ҡуя.

5 июндә ҡулға алынған хәрби начальниктарҙан торған ҙур төркөмдән һигеҙ кешене айырып, бер төркөм эше асалар. 7 июндә «хәрби-фашистик заговор» эше буйынса ғәйепләү тексы раҫлана. Суд алдынан ҡулға алынғандар Леплевскийға саҡыртыла, Леплевский уларға, үҙ яҙмышығыҙ үҙ ҡулығыҙҙа, тип иҫкәртә. 10 июндә эште ҡарау өсөн СССР Юғары судының Махсус суд присутствиеһы ойошторола. Уның рәйесе, бөтә ғәйепләнеүселәр юғары язаға хөкөм итеү тураһында Сталиндың күрһәтмәләре бар, тип еткерә&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Справка о проверке обвинений, предъявленных в 1937 году судебными и партийными органами тт. Тухачевскому, Якиру, Уборевичу и другим военным деятелям, в измене Родине, терроре и военном заговоре.|ссылка=|язык=|издание=Военные архивы России|тип=|год=1993|том=|номер=1 выпуск|страницы=54—55|issn=}}&lt;/ref&gt;. 11 июндә эш ябыҡ суд ултырышында ҡарала, судта яҡлаусылар булмай, ғәйепләнеүселәр хөкөм ҡарарына ялыу биреү хоҡуғынан мәхрүм ителәләр. Протоколда ғәйептәрҙе дәлилләгән бер ниндәй факттар килтерелмәй. Тухачевский, Уборевич һәм Якирҙың тәнҡит сығыштары ''ҡоротҡослоҡ'' тип баһалана. Тухачевский үҙенең отчетында 1937 йылдың ғинуарындағы хәрби уйындарҙа Уборевичтың хаталарын күрһәтһә лә, шул уҡ ваҡытта уның РККА-ның моторлаштырған берләшмәләре көсһөҙлөгө айҡанлы тәнҡитен ыңғай баһалай&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=http://istmat.info/node/28596|title=Из показаний маршала М.Н. Тухачевского «План поражения». 1 июня 1937 г. {{!}} Проект «Исторические Материалы»|author=|description=Военный совет при народном комиссаре обороны СССР. 1—4 июня 1937 г.: Документы и материалы. — М.: Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН), 2008, стр. 467-494|date=|publisher=|accessdate=2020-09-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028003355/http://istmat.info/node/28596 |date=2020-10-28 }}&lt;/ref&gt;.

Шул уҡ көндө, 23 сәғәт 35 минутта, Советтар Союзы Маршалы [[Тухачевский Михаил Николаевич|М. Н. Тухачевский]], 1-се ранг командармдары И. П. Уборевич, [[Якир Иона Эммануилович|Э. И. Якир]], 2-се ранг командармы [[Корк Август Иванович|А. И. Корк]] үлем язаһына тарттырыла. Хөкөм кисекмәҫтән башҡарыла. Атып үлтереү актына Вышинский, Ульрих һәм башҡалар ҡул ҡуя. Кәүҙәләре Дон монастыры крематорийында яндырыла.

1957 йылдың 31 ғинуарында Юғары судының Хәрби коллегияһы тарафынан бөтәһе лә реабилитациялана.

Ҡатыны Нина Владимировна (халыҡ дошманы ғаиләһе ағзаһы булараҡ ҡулға алына, 1941 йылдың октябрендә атып үлтерелә, 1957 йылда реабилитациялана), ҡыҙы Владимира (14 февраль 1924 — 21 февраль 2020) 1937—1941 йылдарҙа балалар йортонда тәрбиәләнә, 1944 йылда биш йылға лагерҙарға хөкөм ителә, амнистия буйынса 1947 йылда иреккә сығарыла, 1955 йылда реабилитациялана).

== Хәрби чиндары һәм званиелары ==
* [[Прапорщик]] — 14.05.1916
* [[Подпоручик]] — 1917
* 1-се ранг командармы — 20.11.1935&lt;ref&gt;Постановление СНК СССР № 24/2521 от 20.11.1935 г.&lt;/ref&gt;

== Наградалары ==
* Өс [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1919, 21.11.1920, 30.10.1922).
* [[Почётлы революцион ҡорал]] (1920).

== Баһалар һәм фекерҙәр ==
'''Советтар Союзы Маршалы [[Жуков Георгий Константинович|Г. К. Жуков]]:'''
{{начало цитаты}}
Ул, бөтә камиллыҡта оператив-тактик сәнғәтен үҙләштергән, ысын совет хәрби начальнигы ине. Ул тулы мәғәнәлә хәрби кешеһе ине. тышҡы ҡиәфәте, үҙен тота белеүе, үҙ фекерҙәре ҡыҫҡа итеп әйтә белеүе, бөтәһе лә Уборевичың ғәҙәттән тыш һәләтле хәрби етәксе булыуын дәлилләй ине. Ғәскәрҙәрҙә ул уны бөтөнләй көтмәгәндә барлыҡҡа килә ине. Һәр килеүе уның частарҙы хәрби тревога буйынса күтәреүҙән башлана һәм тактик күнекмәләр йәки командирҙар уҡыуы менән тамамлана ине.{{конец цитаты|источник=}}
{{начало цитаты}}
Округтың иң яҡшы командующийы 1-се ранг командармы И. П. Уборевич ине. Командующийҙар араһынан, И. П. Уборевич һәм уның етәкселегендәге округ штабы кеүек, бер кем командирҙарға һәм берләшмә штабтарына оператив-тактик әҙерлектә шул тиклем күп бирмәне.{{конец цитаты|источник=}}
{{начало цитаты}}
Округ ғәскәрҙәре командующийҙары И. П. Уборевич һәм [[Белов Иван Панфилович|И. П. Белов]] ҡулға алынғандан һуң округтағы юғары командирҙар составының уҡыу әҙерлеге ҡырҡа кәмене.{{конец цитаты|источник=}}
{{начало цитаты}}
Уборевич күберәк оператив сәнғәт һәм тактика менән шөғөлләнде. Ул теге яҡтан да, был яҡтан да ҙур белгес һәм ғәскәрҙәрҙең тиңе булмаған тәрбиәсеһе булды.{{конец цитаты|источник=}}
{{начало цитаты}}
Уборевич кешеләрҙе иғтибар менән күҙәткән һәм уларҙы белгән, талапсан, һиңә һинең хаталарыңды бик матур итеп аңлата белгән, иҫ киткес тәрбиәсе булды. Уларҙың [хаталарҙың] шикһеҙлеге уның өс-дүрт фразаһынан һуң инде асыҡ була. Ул ҡырт та, тупаҫ та булмауына ҡарамаҫтан, уның талапсанлығынан ҡурҡалар ине. Әммә ул шундай тиҙ һәм шундай теүәл итеп һиңә һәм башҡаларға теге йәки был мәсьәләлә һинең хаталарыңды, һинең хаталаныуыңды күрһәтә белә, һәм был кешеләрҙе көсөргәнештә тота.{{конец цитаты|источник=}}

'''Советтар Союзы Маршалы [[Конев Иван Степанович|И. С. Конев]]&lt;ref&gt;[http://oav64.ucoz.ru/1.pdf ЗАПИСКИ КОМАНДУЮЩЕГО ФРОНТОМ, с. 465]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;:'''

И. С. Конев Уборевичты һәләк булғандар араһынан иң эре хәрби эшмәкәр тип һанай, уны ифрат юғары баһалай. Граждандар һуғышы осорондағы уның тәжрибәһен юғары баһалай. Уны округ командующийы булараҡ, ғәскәрҙәрҙе бик һәйбәт белгән, ентекле һәм оҫта хәрби әҙерлек менән шөғөлләнгән, алға ҡарарға һәм кадрҙарҙы тәрбиәләргә белгән кеше булараҡ бик юғары баһалай. Әйтелгәнгә өҫтәп, И. С. Конев фекеренсә, Уборевич ғәҙәттән тыш хәрби һәләтле кеше була, уның йөҙөндә беҙҙең армия иң ауыр юғалтыу кисерҙе, сөнки был кеше фронт менән дә уңышлы етәкселек итер ине, һәм ғөмүмән һуғыш ваҡытында армияла иң алдынғы ролдәрҙә була алыр ине.

'''Советтар Союзы Маршалы [[Мерецков Кирилл Афанасьевич|К. А. Мерецков]]:'''
{{начало цитаты}}
Мин уның менән биш йыл тирәһе бергә эшләнем, һәм ошо йылдар — минең хеҙмәтемдә тулыһынса яңы осор. Мин генә уның йоғонтоһо аҫтында булдым, тип әйтмәҫ инем. Уборевичтың бөтә эшләгәне: ул үҫтергән һәм өйрәткән төрлө ранглы тәрбиәле командирҙар; уның эш ысулдары; беҙҙең армияға ул биргәндең бөтәһе лә — дөйөм алғанда, үҙенсәлекле ''ҡыҙыл хәрби мәктәп'', емешле һәм ғибрәтле мәктәп тип кенә ҡылыҡһырлана ала. Иероним Петрович кеүек… миңә бер хәрби начальник шул тиклем күп бирмәне.{{конец цитаты|источник=&lt;ref&gt;''Мерецков К. А.'' На службе народу. — {{М.}}, 1969.&lt;/ref&gt;}}
{{начало цитаты}}
Ғәскәрҙәрҙең хәрби әҙерлеген ойоштороусылар араһында иң һәләтлеһе. Күп йылдар дауамында Уборевичтың хәрби-теоретик хеҙмәттәре бөтә Ҡыҙыл Армияһының команда һәм етәкселек составы өсөн ҡиммәтле дәреслектәр булып торҙо. Уның мауыҡтырғыс һәм бай ижади мираҫы иң ентекле иғтибарға лайыҡ.{{конец цитаты|источник=}}
{{начало цитаты}}
Уборевич ҙур оҫталыҡ менән команда-штаб уйындарын үткәрә, ялан сәфәрҙәре һәм башҡа занятиелар менән етәкселек итә ине. Ул даими рәүештә уйын барышында динамиклыҡҡа ынтыла, уйынды хәрби ваҡыты шарттарына яҡынайтып, ваҡиғалар торошонда ҡатмарлы һәм ҡыҙыҡлы моменттар булдыра ине. Занятиелар һәр саҡ ғибрәтле, тормош, хәрби хәл өсөн хас булған килешмәүсәнлек һәм ауырлыҡ менән үтәләр ине. Шуға күрә уларҙа ғибрәтле миҫалдар осратып була ине. {{конец цитаты|источник=}}
{{начало цитаты}}
Уборевич үҙ-үҙенә һәм уның аҫтындағыларға иҫ киткес талапсан булды, фекер йөрөтөүҙә — принципиаль, эштә — теүәл. Үҙенең ғәмәлдәрен һәм ҡылыҡтарын минутына тиклем һанап сығара ине. Шундай уҡ теүәллекте ул ҡул аҫтындағыларҙан талап итте.{{конец цитаты|источник=}}
{{начало цитаты}}
Иероним Петрович юғары белемле кеше ине. Ул нәфис әҙәбиәтте һәм сәнғәтте бик яҡшы белә, дөйөм техник мәсьәләләргә бик яҡшы төшөнә ине, хәрби фекер үҫеше өҫтөндә эҙмә-эҙлекле эшләй ине. Шулай, Граждандар һуғышы йылдарында ул үҙаллы хәрби сәнғәт тарихы, тактика, стратегия менән таныша, ә һуңғараҡ тыныс ваҡытта ғәскәрҙәрҙе әҙерләү буйынса М. И. Драгомиров хеҙмәттәрен бик тәрән өйрәнә.{{конец цитаты|источник=}}
Мерецков һөйләүенсә, Уборевич ҡулға алынғандан һуң да Сталин Мерецковҡа: «Уборевич ваҡытында нисек ғәскәрҙәрҙе әҙерләнегеҙ, шулай әҙерләгеҙ», тип өйрәткән; Мерецков уның ҡулға алыныу сәбәптәрен белергә тырышҡан: «йәнәһе, Уборевич, башҡа хәрби эшмәкәрҙәр кеүек, ышанысһыҙ» булған булып сыға&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2016/09/22/rodina-stenogramma-1937.html Стенограмма заседания 1937 года приоткрыла мотивы Большого террора — Российская газета&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

'''Генерал-полковник [[Покровский Александр Петрович|А. П. Покровский]]:'''
{{начало цитаты}}
Жуков, Конев, [[Малиновский Родион Яковлевич|Малиновский]], Мерецков, [[Курасов Владимир Васильевич|Курасов]], [[Маландин Герман Капитонович|Маландин]], [[Захаров Матвей Васильевич|Захаров]]. Бына былар Уборевич мәктәбе. Ул бик ҙур һәләттәргә эйә иҫ китмәле кеше булды. Ошо бик ҙур кешеләр уның янында ул ваҡытта бәләкәй генә булып күренәләр ине. Хәҙер Жуков һәм Конев тарихҡа инделәр, бик күп эшләнеләр, ә ул ваҡытта улар ошо кеше янында бәләкәй булып күренәләр ине. Ул уларҙы өйрәтте, улар унан өйрәнде. Ул бик ҙур масштаблы кеше булды. Хәрби мөхиттә, шулай уҡ башҡа мөхиттәрҙә лә, һәр тиҫтә йыл һайын бындай эре, талантлы шәхестәр тыумай, тип уйлайым. Ошондай кешенең һуғыш алдынан армия өсөн юғалтылыуы башҡа фажиғәләр араһында айырыуса ҙур фажиғә ине. Уға тиңдәш кеше юҡ. Әгәр һин күп эшләһәң, әгәр һин бөтә хәрби яңылыҡтар, бөтә теоретик яңылыҡтар тураһында хәбәрҙар булһаң, әгәр һин бөтә нәмәне уҡыған, бөтә нәмәне күҙәткән, бөтә хәрби журналдарҙы, бөтә китаптарҙы булһаң, уның менән эшләүе бик еңел ине. Һәм әгәр һин бөтә көсөңдө һалып, һиңә йөкмәтелгән эш участкала шөғөлләнһәң. Әммә әгәр һин нимәнелер күрмәнең, артта ҡалған, йыбанған, уҡымған, танышмаған, хәрби фекерләү кимәленә, уның яңы аҙымдары кимәленә күтәрелмәгән булғанһың икән, әгәр һин һиңә йөкмәтелгән йомошто кәрәккәнсә яҡшы йәки тулыһынса үтәмәһәң, — ул саҡта түҙ. Ул саҡта уборевич менән эшләүе ауыр. Ул бик талапсан булды һәм быны ғәфү итмәне. Ҡыҫҡаһы, был ысын мәктәп ине.{{конец цитаты|источник=}}

* «Иероним Петрович Уборевич… комсостав араһында абруй ҡаҙанған, бик яҡшы оператив фекерләй, эшләй, камиллаша» (Тухачевский Ворошиловҡа хатында, 1925 йыл)&lt;ref&gt;[http://grani.ru/Society/History/m.23664.html Грани. Ру // Общество / История / Два маршала: трагический роман в письмах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140319031729/http://grani.ru/Society/History/m.23664.html |date=2014-03-19 }}&lt;/ref&gt;.

== Хеҙмәттәре ==
# ''Уборевич И.'' [http://swetschin.narod.ru/others/Uborevich_IP_Training_of_Red_Army_Commanding_Staff.pdf Подготовка комсостава РККА (старшего и высшего). Полевые поездки, ускоренные военные игры и выходы в поле]. — {{М.}}; {{Л.}}: Госиздат, 1928. — 180 с.
# ''Уборевич И.'' [http://swetschin.narod.ru/others/Uborevich_IP_Operational-tactical_and_Air_Wargames.pdf Оперативно-тактическая и авиационная военные игры]. — {{М.}}; {{Л.}}: Госиздат, 1929. — 108 с.

== Хәтер ==
[[Файл:Last Address sign - Moscow, Bolshoy Rzhevsky Lane, 11 (2016-05-01) 49.jpg|мини|Уборевич һәм уның ҡатыны йәшәгән аҙаҡҡы йорт]]

=== Рәсәй ===
Полководец хөрмәтенә Рәсәйҙә 15 урам исемләнгән&lt;ref&gt;[http://fias.nalog.ru/Public/SearchPage.aspx?SearchState=2 Федеральная информационная адресная система] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150421112738/http://fias.nalog.ru/Public/SearchPage.aspx?SearchState=2 |date=2015-04-21 }}&lt;/ref&gt;, шул иҫәптән:
* [[Владивосток]]та. Урам башында уның портреты менән тимер табличка ҡуйылған
* [[Архангельск өлкәһе]] Новодвинск ҡалаһында
* [[Архангельск өлкәһе]] Плесецк ҡалаһында
* [[Тамбов]]та
* [[Хабаровск]]иҙа

=== Украина ===
* Уборевич урамы [[Донецк]]иҙа
* Уборевич урамы [[Луганск]]иҙа
* Уборевич ураиы [[Харьков]]та (2015 йылдың 2 ноябренән — Бучма урамы).

=== Белоруссия ===
* Уборевич урамы [[Минск]]иҙа&lt;ref&gt;[http://vulica.by/uborevicha.html Вулица.бай — Улица Уборевича]&lt;/ref&gt;, Чижовка микрорайонында
* Уборевич урамы Барановичта

== Иҫкәрмәләр ==
; Комментарийҙар
{{иҫкәрмәләр|group=&quot;Прим.&quot;}}

; Сығанаҡтар
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Уборевич И. П.'' Автобиография // Военно-исторический журнал. — 1989. — № 2. — С. 81.
* Советская историческая энциклопедия — {{М.}}: Советская Энциклопедия, 1973. — Т. 14. — С. 642.
* ''Деникин А. И.'' Поход на Москву / Очерки русской смуты. — {{М.}}: Воениздат, 1989. — С. 143.
* Гражданская война в СССР. — {{М.}}: Воениздат, 1986. — 447 с.
* Гражданская война и военная интервенция в СССР: Энциклопедия. — Изд. второе — {{М.}}: Сов. Энциклопедия, 1987. — 720 с.
* [[Лазарев, Сергей Евгеньевич|Лазарев С. Е.]] Тухачевский и Уборевич — яркие представители советской военной элиты // Вестник Российской академии наук. — {{М.}}, 2011. — Т. 81, № 12. — С. 1123—1127.
* [[Лазарев, Сергей Евгеньевич|Лазарев С. Е.]] Взлёт и падение командарма И. П. Уборевича // Известия Самарского научного центра Российской академии наук. — Самара, 2011. — Т. 13, № 3 (2). — С. 410—415.
* ''Соколов Б. В.'' Михаил Тухачевский: жизнь и смерть «Красного маршала». — Смоленск: Русич, 1999. — 512 с.
* ''Черушев Н. С.'' 1937 год: Элита Красной Армии на голгофе. — {{М.}}: Изд-во Вече, 2003. — 541 с.
* ''Жуков Г. К.'' Воспоминания и размышления — {{М.}}: Новости, 1990. — Т. 1. — 384 с.
* ''Симонов К. М.'' Глазами человека моего поколения — {{М.}}: Изд-во Агентства печати Новости, 1988. — 480 с.
* {{Книга:Трагедия полководцев|162—196}}
* ''Соловьев Д. Ю.'' Высший командный состав РККА 1935—1940. Маршалы Советского Союза и Командармы 1-го и 2-го рангов. — М.: Литрес, 2018. — 97 с. ISBN 978-5-532-11314-5.

== Һылтанмалар ==
* ''Мерецков К. А.'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/meretskov/index.html На службе народу]. — {{М.}}: Политиздат, 1968.
* ''Симонов К. М.'' [https://web.archive.org/web/20210602214039/http://www.hrono.info/dokum/194_dok/1944simonov.php Беседа с бывшим начальником штаба Западного и Третьего Белорусского фронтов генерал-полковником Покровским А. П.] — 1968.
* [https://echo.msk.ru/programs/victory/2423647-echo/ Специальная программа об Уборевиче на «Эхе Москвы»]
* [http://www.kiaraz.org/images/07_5a___pamyatnik_i_uborevichu.jpg Макет монументального памятника Уборевичу (Уборявичюсу) для воздвижения в Литве] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191428/http://www.kiaraz.org/images/07_5a___pamyatnik_i_uborevichu.jpg |date=2016-03-04 }}
* [http://www.hrono.ru/biograf/bio_u/uborevich_ip.php Биография на сайте ХРОНОС]
{{ВС}}

[[Категория:Санкт-Петербург политехник институтын тамамлаусылар (1917 йылға тиклем)]]
[[Категория:КПСС ҮК ағзалыҡҡа кандидаттар]]
[[Категория:Литва революционерҙары]]
[[Категория:Молдавия революционерҙары]]
[[Категория:Рәсәй революционерҙары]]
[[Категория:Большевиктар]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1937 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:12 июндә вафат булғандар]]
[[Категория:1896 йылда тыуғандар]]
[[Категория:14 ғинуарҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>mnvc8f33rcy4h8up7xx99ac07i8a5rd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уралым (башҡорт мәҙәни үҙәге)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176794</id>
    <revision>
      <id>1306872</id>
      <parentid>1046816</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T10:09:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6129" sha1="i3n3jxgmaw1v7lbe2nsrbv6984iibww" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''&quot;Уралым&quot; (башҡорт мәҙәни үҙәге)''' ([[Урыҫ теле|урыҫ]].«Башкирский культурный центр &quot;Уралым&quot;, г. Верхний Уфалей ЧО, 1994 г.) — Үрге Өпәйле ҡалаһындағы йәмәғәт ойошмаһы. [[Башҡорт]] телен, мәҙәниәтен тергеҙеү, һаҡлау һәм килер быуындарға рухи ҡомартҡыларҙы бар тулылығында тапшырыу маҡсатында ойошторолған. Силәбе өлкәһенең Үрге Өпәйле ҡалаһында урынлашҡан&lt;ref&gt;http://chel-portal.ru/enc/uralym_organizaciya {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709182721/http://chel-portal.ru/enc/uralym_organizaciya |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
&quot;Уралым&quot; башҡорт мәҙәни үҙәге 1994 йылда [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Үрге Өпәйле]] ҡалаһында никелселәр Мәҙәниәт һарайында 1989 йылдан алып эшләгәп килгән башҡорт-татар милли үҙәге нигеҙендә булдырыла, 1999 йылда рәсми рәүештә теркәлә. Үҙәктең төп эш йүнәлеше — башҡорт милли йолаларын тергеҙеү. Ойошма өлкәнең башҡорт-татар үҙәге сараларында әүҙем ҡатнаша. Быуындандан-быуынға тапшырылып килгән милли байрамдарыбыҙҙы үткәрә, ҡала мәктәптәренең береһендә башҡорт теле уҡытылған класс булдырыла. Ҡала Мәҙәниәт һарайы эргәһендә &quot;Ләйсән&quot; һәм никелселәр Мәҙәниәт һарайында &quot;Дуҫлыҡ&quot; үҙешмәкәр ансамблдәренең эшләй башлай. Был ансамблдәр Силәбе өлкәһенең Түбәнгә Өпәйле, Наҙы-Петровск ҡалаларында, Наҙы-Петровск районының Әптрәк ауылында, Башҡортостан Республикаһы сәхнәләрендә сығыш яһай.

== Эшмәкәрлеге ==
&quot;Уралым&quot; башҡорт мәҙәни үҙәге Үрге Өпәйле крайҙы өйрәнеү музейы менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә. Музейҙа, Сәнғәт үҙәгендә, ҡала мәҙәни саралары барышында асыҡ майҙансыҡтарҙа башҡорт миллли кейеме, халҡыбыҙҙың көнкүрештә ҡулланған әйберҙәре күргәҙмәләрен үткәреүҙә ҡатнаша. 2002 йылдан алып музейҙа &quot;Башҡорт тирмәһе&quot; күргәҙмәһе даими эшләй. Үҙәк ағзалары күргәҙмәне экспонаттар менән тулыландырыу өсөн был эшкә Эткүл, Дауыт ауылдары, Каменушка ҡасабаһы, Сайма утарында йәшәүселәрҙе йәлеп итә. Унда йорт эсе ҡаралтыларынан тыш халҡыбыҙ борондан ҡулланған эш ҡоралдары ла ҡуйыла.

&quot;Уралым&quot; башҡорт мәҙәни үҙәге тырышлығы менән Үҙәк ҡала китапханаһында 3 мең дана тирәһе башҡорт телендәге әҙәби китаптар бүлеге булдырыла. 2001 йылда &quot;Орион&quot; балалар өҫтәмә белем биреү үҙәгендә башҡорт телен, халҡыбыҙ тарихын һәм мәҙәниәтен өйрәнеү буйынса &quot;Туған тел — хазина&quot; класс-студияһы асыла. Үрге Өпәйле ҡалаһының &quot;Уралым&quot; радиостудияһында 1989 йылдан башҡорт телендә радиотапшырыуҙар эфирға сыға (редакторы Г. Х. Сабиров), шулай уҡ башҡорт йәштәренең &quot;Йәйғор&quot; эстрада коллективы ла эшләй. 2002 йылда &quot;Уралым&quot; башҡорт мәҙәни үҙәге мәрәжәғәте буйынса Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығы Үрге Өпәйлелә Башҡорт мәҙәниәте көндәрен үткәрә. 

2001 йылда &quot;Уралым&quot; башҡорт мәҙәни үҙәге Башҡортостан Республикаһының Благовещен районы башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты менән дуҫлыҡ бәйләнеше урынлаштыра һәм берлектә төрлө саралар үткәреүгә өлгәшә. 2003 йылда &quot;Уралым&quot; башҡорт мәҙәни үҙәге тырышлығы менән ҡалала милли батырыбыҙ Салауат Юлаев хөрмәтенә Хәтер көнөн үткәрелә&lt;ref&gt;http://chel-portal.ru/enc/uralym_organizaciya {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709182721/http://chel-portal.ru/enc/uralym_organizaciya |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;. 2000 йылда Эткүл, 2005 йылда Дауыт ауылдарында мәсет асылыуҙа ла үҙәк ағзалары әүҙем ҡатнаша. Әлеге ваҡытта Үрге Өпәйле ҡалаһында төҙөлә башлаған мәсеткә үҙ иғәнәләрен индерергә тырышалар.

== &quot;Уралым&quot; башҡорт мәҙәни үҙәге етәкселеге ==
Үҙәктең рәйесе — Г. Х. Сабиров.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==

[[Категория:Алфавит буйынса йәмәғәт ойошмалары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе йәмәғәт ойошмалары]]</text>
      <sha1>i3n3jxgmaw1v7lbe2nsrbv6984iibww</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ситдиҡов Баян Ғариф улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177232</id>
    <revision>
      <id>1306844</id>
      <parentid>1244299</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T21:07:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4919" sha1="sc2l2fjtb5wqnxv6x9msmrqw4685eq4" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Ситдиҡов}}
'''Ситдиҡов Баян Ғариф улы''' ({{lang-ru|Ситдиков Баян Гарифович}}; [[14 ғинуар]] ([[27 ғинуар]]) [[1916 йыл]]) — [[11 сентябрь]] [[1979 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-[[Фармакология|фармаколог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы&lt;ref&gt;http://chel-portal.ru/enc/Sitdikov_Bayan_Garifovich {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220521220455/http://chel-portal.ru/enc/Sitdikov_Bayan_Garifovich |date=2022-05-21 }}&lt;/ref&gt;, медицина хеҙмәте полковнигы. Медицина фәндәре докторы (1969), профессор (1971). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры. 

== Биографияһы ==
Баян Ғариф улы Ситдиҡов 1916 йылдың 14 (27) ғинуарында хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Туймазы районы]]ның [[Ҡандра|Ҡандра станцияһы ҡасабаһында]] тыуған.

1939 йылда [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]н тамамлай. 1939 йылдан 1946 йылға тиклем Алыҫ Көнсығышта регуляр хәрби частарҙа медицина взводы командиры, медицина хеҙмәте батальоны начальнигы булып хеҙмәт итә.

1946—1969 йылдарҙа Силәбе дәүләт медицина институтының хәрби кафедраһында өлкән уҡытыусыһы, 1970 йылдан профессор, 1973—1979 йылдарҙа фармакология кафедраһы мөдире.

Ситдиҡов Б. Ғ. «Эксперименталь терапия һәм үпкәнең дисфоген шешеүе патогенезы мәсьәләләре» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Докторлыҡ диссертацияһы һәм артабанғы ғилми тикшеренеүҙәр темаһы — үпкә токсин тәьҫирендә шешкән осраҡтарҙа ҡулланылған терапия ысулдарын эҙләү. Баян Ғариф улы 140 ғилми эш авторы. Уның етәкселегендә фармакология кафедраһы белгестәре токсикология, шул иҫәптән хәрби токсикология проблемаларын хәл итеү юлдарын өйрәнеү менән шөғөлләнә.

Ғалим 1979 йылдың 11 сентябрендә [[Силәбе]]лә вафат була, ҡала зыяратында ерләнгән&lt;ref&gt;http://www.chelsma.ru/nodes/16318/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210821043935/http://www.chelsma.ru/nodes/16318/ |date=2021-08-21 }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены;
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы;
* «Японияны еңгән өсөн» миҙалы;
* «Яуҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн» миҙалы&lt;ref&gt;http://www.chelsma.ru/nodes/16318/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210821043935/http://www.chelsma.ru/nodes/16318/ |date=2021-08-21 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.chelsma.ru/nodes/16318/ЮЖНО-УРАЛЬСКИЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ МЕДИЦИНСКИЙ УНИВЕРСИТЕТ. Официальный сайт. Очерки о ветеранах. СИТДИКОВ БАЯН ГАРИФОВИЧ]{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|21|08|2021}}  
* https://web.archive.org/web/20220521220455/http://chel-portal.ru/enc/Sitdikov_Bayan_Garifovich.

[[Категория:Табиптар]]
[[Категория: Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Хәрби хеҙмәткәрҙәр]]
[[Категория:Полковниктар]]
[[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Профессорҙар]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Японияны еңгән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Совет-япон һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>sc2l2fjtb5wqnxv6x9msmrqw4685eq4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ситдиҡ (исем)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>178995</id>
    <revision>
      <id>1306843</id>
      <parentid>1150444</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T21:07:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6049" sha1="pgzalxl5q0016n7etnlpnh7f3duq95m" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Ситдиҡ/ Ситдыҡ''' — [[Башҡорт ир-ат исемдәре|башҡорт ир-ат исеме]]. Башҡа [[Төрки халыҡтар|төрки халыҡтарҙа]] ла Ситдиҡ исеме бар.

== Этимология ==
'''Ситдиҡ/ Ситдыҡ''' — башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән. Ғәрәпсә ''ситдиҡ'', ''садиҡ'' ({{lang-ar|صادق}}) — тоғро һүҙле, ғәҙел тигәнде аңлата. Ислам донъяһында киң таралған исем. Башҡа [[төрки халыҡтар]]ҙа ла бар&lt;ref&gt;Сулейманова Р. А. Башкирско-русский словарь-справочник личных имен и фамилий. — Уфа, 2013. — 364 с. ISBN 978-5-91608-111-4.&lt;/ref&gt;.

== Билдәле кешеләр ==
Әбу Бәкер әс-Ситдыҡ (572 — 22 август 634) — Мәккәлә Усман (Әбү Күһәф булараҡ билдәле) һәм Сәлимә (Үмм әл-Хәйер булараҡ билдәле) ғаиләһендә тыуған. Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең иң яҡын дуҫы. &lt;br&gt;

[[Әүәлбаев Мэльс Ситдиҡ улы]] ([[10 ноябрь]] [[1939 йыл]] — [[23 октябрь]] [[2019 йыл]]) — ғалим-инженер-механик, 1966—1999 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның үҫемлекселекте механизациялау бүлегенең өлкән ғилми хеҙмәткәре. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1998). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1990).&lt;br&gt;

[[Сәләхетдинов Камал Ситдиҡ улы]] ([[12 ғинуар]] [[1900 йыл]] — [[27 июль]] [[1968 йыл]]) — театр актёры. 1928—1968 йылдарҙа [[Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]] артисы. РСФСР-ҙың (1957) һәм Татар АССР-ының (1943) халыҡ артисы.&lt;br&gt;

Алсынбаев Маҙһар Ситдыҡ улы ([[1 ноябрь]] [[1937 йыл]] — [[17 сентябрь]] [[2010 йыл]])- тренер. Биатлон буйынса [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (1996), саңғы ярышы һәм биатлон (1963), велосипед спорты (1964) буйынса [[СССР]]ҙың спорт мастеры. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1990). Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнгән (2001).

== Фамилия ==
[[Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы]] ([[10 июнь]] [[1952 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]]) шағиры, прозаик, публицист, тәржемәсе һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007). [[Һәҙиә Дәүләтшина]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2017).

[[Ситдиҡов Баян Ғариф улы]] ([[14 ғинуар]] [[27 ғинуар]] [[1916 йыл]] — [[11 сентябрь]] [[1979 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-[[Фармакология|фармаколог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы&lt;ref&gt;http://chel-portal.ru/enc/Sitdikov_Bayan_Garifovich {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220521220455/http://chel-portal.ru/enc/Sitdikov_Bayan_Garifovich |date=2022-05-21 }}&lt;/ref&gt;, медицина хеҙмәте полковнигы. 1946 йылдан Силәбе дәүләт медицина институты уҡытыусыһы, 1973—1979 йылдарҙа фармакология кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1969), профессор (1971).

[[Ситдыҡов Гена Әхмәт улы]] ([[22 ғинуар]] [[1934 йыл]] — [[20 июль]] [[1998 йыл]]) — ғалим-тау инженеры. Техник фәндәр докторы (1985), профессор (1993). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1980) һәм атҡаҙанған нефтсеһе (1982)&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/92603/ Ситдыҡов Гена Әхмәт улы]&lt;/ref&gt;.

[[Ситдиҡова Флүрә Булат ҡыҙы]] ([[1 декабрь]] [[1958 йыл]]) — музыкант-скрипкасы, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Сәнғәт фәндәре кандидаты (2012), профессор (2012). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның мәғариф өлкәһенең почётлы хеҙмәткәре (2017), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2009).

Ситдиҡова Әҙиә Хәбибулла ҡыҙы ([[12 декабрь]] [[1913 йыл]] — [[29 май]] [[2000 йыл]]) — рәссам. 1964 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның халыҡ (1983) һәм атҡаҙанған (1973) рәссамы. (1964). [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1993).

== Ауылдар ==
[[Ситдиҡ-Мулла]] (рус. Ситдик-Муллино) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. &lt;br&gt;

== Сығанаҡтар ==
{{Исемдәр донъяһында}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Башҡорт ир-ат исемдәре]]</text>
      <sha1>pgzalxl5q0016n7etnlpnh7f3duq95m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәлихова Эльвина Әхнәф ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183071</id>
    <revision>
      <id>1306853</id>
      <parentid>1200766</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T01:31:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4898" sha1="by2bvsvf1y4qm0t0lyjpc07wxs5oadw" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Сәлихова}}
'''Сәлихова Эльвина Әхнәф ҡыҙы''' ([[18 декабрь]] [[1973 йыл]]) — [[Тел ғилеме|тел белгесе]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2008). Профессор.

== Биографияһы ==
Эльвина Әхнәф ҡыҙы Сәлихова [[1973 йыл]]дың [[18 декабрь|18 декабрендә]] [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Прибельский (Ҡырмыҫҡалы районы)|Прибельский]] ауылында тыуа. Урта мәктәпте тамамлағас, Башҡорт дәүләт университетында юғары белем ала һәм 1995 йылда дипломлы белгес була. 1997 йылда — кандидатлыҡ, 2007 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2004 йылдан — доцент, 2020 йылдан — профессор&lt;ref name=&quot;ЭН&quot;&gt;[https://famous-scientists.ru/17513/ Салихова Эльвина Ахнафовна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220524223002/https://famous-scientists.ru/17513/ |date=2022-05-24 }}&lt;/ref&gt;.
1995 йылдан Өфө дәүләт авиация техник университетында эшләй, 2008 йылдан тел коммуникацияһы һәи сихолингвистика кафедраһы профессоры&lt;ref name=&quot;СЭА&quot;&gt;[http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%AD%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BD%D0%B0%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 Салихова Эльвина Ахнафовна]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ғилми эшмәкәрлеге ==
Эльвина Сәлихова 3 аспирант әҙерләй. Аспирантураға ҡабул итеү буйынса төп белем биреү программаһын эшләүсе автор-төҙөүселәрҙең береһе. Өфө дәүләт авиация техник университеты өсөн барлыҡ йүнәлештәге һәм профилдәге юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләүҙең һөнәри программаһын эшләй. 18 докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертациялар яҡлауҙа оппонент була, 11 докторлыҡ һәм кандидатлыҡ эшенә рецензия яҙа, 10 докторлыҡ һәм 31 кандидатлыҡ авторефераттарҙың баһалама авторы&lt;ref name=&quot;ЭН&quot; /&gt;. Ғилми тикшеренеүҙәре ике теллелек мөхитендә һүҙҙе белеү һәм уның психологик структураһы менән ҡулланыуҙы моделләштереүгә бағышланған. Барлығы 200-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән вуздар өсөн уҡыу әсбаптары авторы&lt;ref name=&quot;СЭА&quot; /&gt;.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Эльвина Әхнәф ҡыҙы аттестация комиссияһы составына инә. Асирантураға уҡырға инеүселәрҙең кандидатлыҡ имтихандарын ҡабул итеүҙә һәм юғары квалификациялы фәнни-педагогик кадрҙарҙы аттестациялауҙа ҡатнаша&lt;ref name=&quot;ЭН&quot; /&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
Төрлө кимәлдәге Рәхмәт хаттары&lt;br&gt;
«Гуманитар өлкәләге иң яҡшы ғилми хеҙмәт — 2012; 2017» халыҡ-ара конкурстары дипломы, сертификаттары&lt;br&gt;
Бөтә Рәсәй педагогик уйлап табыуҙар смотр-конкурсы призеры дипломы&lt;br&gt;
«Иң яҡшы фәнни мәҡәлә — 2018» Бөтә Рәсәй конкурсы еңеүсеһе дипломы&lt;ref name=&quot;ЭН&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%AD%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BD%D0%B0%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 Салихова Эльвина Ахнафовна]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://famous-scientists.ru/17513/ Салихова Эльвина Ахнафовна] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</text>
      <sha1>by2bvsvf1y4qm0t0lyjpc07wxs5oadw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Секерин Александр Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183593</id>
    <revision>
      <id>1306841</id>
      <parentid>1139326</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T19:54:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 4 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5409" sha1="inx1vwlux8e3767eswenqm87h4v31uh" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Секерин Александр Иванович''' (7.11.[[1925 йыл|1925]], Дыуан — 25.01.[[1999 йыл|1999]], Силәбе) — ғалим, тарих фәндәре докторы (1970), профессор (1971). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/Sekerin_Aleksandr_Ivanovich Секерин Александр Иванович] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Александр Иванович Секерин [[1925 йыл]]дың [[7 ноябрь |7 ноябр]]ендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Дыуан районы]] [[Дыуан (Дыуан районы)|Дыуан]] ауылында тыуған.

Дыуан урта мәктәбендә уҡый&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/Sekerin_Aleksandr_Ivanovich Секерин Александр Иванович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220528195458/http://chel-portal.ru/enc/Sekerin_Aleksandr_Ivanovich |date=2022-05-28 }}&lt;/ref&gt;.

== Тормош һәм хеҙмәт юлы ==
[[1943 йыл]]дың февралендә 10 класта уҡып йөрөгән еренән үҙе теләп һуғышҡа китә. Т-34 танкы механик-водителе. Украина, Польша, Германия, Чехословакия территорияларында барған алыштарҙа ҡатнаша. Яралана, ике тапҡыр контузия ала.

[[1945 йыл]]дың декабрендә демобилизациялана.

[[1946 йыл|1946]]—[[1951 йыл]]дарҙа [[Дыуан районы]] [[Мәтәле (Дыуан районы)|Мәтәле]] 7 йыллыҡ мәктәбе уҡытыусыһы.

[[1951 йыл]]да [[Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университеты|Урал дәүләт университеты]]ның немец теле курстарын, [[тарих]] факультетын тамамлай.

[[1951 йыл]]дан [[Урал дәүләт тау университеты|Свердловск тау институты]]ның ассистенты, марксизм-ленинизм кафедраһы преподавателе.

[[1958 йыл]]дан Силәбе педагогия институтының марксизм-ленинизм кафедраһы доценты. 

[[1954 йыл]]да [[Мәскәү дәүләт университеты]]нда кандидатлыҡ, артабан докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 

[[1965 йыл]]дан Мәскәү дәүләт педагогия институтында КПСС тарихы һәм политэкономия кафедралары мөдире, 

[[1973 йыл]]дан Силәбе дәүләт педагогия институтының фәнни коммунизм кафедраһы пофессоры

[[1974 йыл]]дан ЧИМЭСХ-та фәнни коммунизм, йәмғиәт фәндәре кафедралары, [[1976 йыл]]дан марксизм-ленинизм кафедраһы мөдире була.

[[1982 йыл|1982]]—[[1989 йыл]]дар — [[Силәбе дәүләт университеты]]нда фәнни коммунизм кафедраһы мөдире.

[[1989 йыл|1989]]—[[1994 йыл]]дарҙа Силәбе дәүләт университетының фәнни коммунизм кафедраһында профессор-консультант. 

100-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/Sekerin_Aleksandr_Ivanovich Секерин Александр Иванович] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* [[Октябрь Революцияһы ордены]] (1971)
* I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985)
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] (1945)
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]]
* [[«Берлинды алған өсөн» миҙалы]]
* [[«Праганы азат иткән өсөн» миҙалы]]&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/Sekerin_Aleksandr_Ivanovich Секерин Александр Иванович] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://chel-portal.ru/enc/Sekerin_Aleksandr_Ivanovich Секерин Александр Иванович] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:1925 йылда тыуғандар]]
[[Категория:7 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Дыуан районында тыуғандар]]
[[Категория:1999 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:25 ғинуарҙа вафат булғандар]]</text>
      <sha1>inx1vwlux8e3767eswenqm87h4v31uh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Финиктар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185552</id>
    <revision>
      <id>1306878</id>
      <parentid>1219772</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T11:55:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11484" sha1="m76qnmbix43tw4xm5ocpcxsouug84p3" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Финик''' —ашарға яраҡлы [[Емеш|емеш.]] Пальмалар ғәиләһе (''Arecaceae'') финиклы пальма ырыуына '''(лат. Phoenix)''' ҡараған емеш ағастарынан алына торған киң таралған аҙыҡ. Ырыу эсендә Африка һәм Евразияға ҡараған 14-17 тирәһе төрө билдәле. Айырыуса билдәлеһе һәм киң таралғаны — {{Bt-ruslat|Финик пальчатый|Phoenix dactylifera}} төрө.

Элекке замандарҙан уҡ иң юғары ҡиммәтле продукт булараҡ ҡулланыла. Ғәҙәттә, һатыуға киптерелгән емеш сығарыла. Хөрмәле пальманың популяр [[сорт]]ы — «нур деглет» и. {{Не переведено 4|маджхууль|«маджхууль»|en|Medjool}} — эҫе климатлы илдәрҙә сәнәғәт масштабында культуралаштырылған.
[[Файл:Phoenix_(botanical)_финики.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5f/Phoenix_%28botanical%29_%D1%84%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8.jpg/220px-Phoenix_%28botanical%29_%D1%84%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8.jpg|слева|мини|Киптерелгән финик һәм эсе]]

== Исеме ==
Ябай һөйләм телендә хөрмә тип башҡа үҫемлек, йәки емештә атарға мөмкиндәр, уның хөрмәле пальмаға мөнәсәбәте юҡ. Мәҫәлән, {{Bt-ruslat|Зизифус настоящий|Ziziphus jujuba}} үҫемлеген, [[Эт муйылы һымаҡтар|крушиновый]] ғаиләһенән, «ҡытай хөрмәһе» тип атау ботаник яҡтан хаталы ҡараш.

== Тарих ==
[[Яҡын Көнсығыш]] һәм Төньяҡ Африка илдәрендә мең йыллыҡтар дауамында финик төп аҙыҡтарҙың береһе булып ҡала. [[Һиндостан]]да хөрмәле пальманы, беренсе башлап, һинд цивилизацияһы вәкилдәре үҙләштергән тип ышаналар. Күпселек ғалимдар финиктың тыуған иле [[Месопотамия]] тигән ҡарашта, бында был ағастың б.э. тиклем 4 мең йылдар элек эшкәртелеүе тураһында дәлилдәр табылған.

Финиклы пальма, кәм тигәндә 60 йыл буйы, йыл һайын ярты центнер емеш бирергә сәләтле юғары уңыш биреүсе ағас булараҡ, Боронғо Көнсығыш халҡында иң арзан ризыҡ булған. Йыш ҡына финиклы пальманы Вавилония һәм Ассирияның храмдары стеналарына төшөргәндәр. [[Боронғо Мысыр]]ҙа финикты шарап эшләү өсөн сеймал итеп ҡулланғандар.

Финик изге яҙмаларҙа, мәҫәлән, [[Библия]] һәм [[Ҡөрьән]]дә бер нисә тапҡыр иҫкә алына. Киптерелгән финик оҙайлы походтарҙа, аҙыҡ сығанағы булып хеҙмәт итәргә мөмкин. Дәрүиш Изге Онуфрий сүллектә йөргәндә финик ашаған. Мосолмандар Рамазан айында ураҙа ваҡытында ауыҙ асҡанда, йола буйынса, башта финик ашай йәки һыу эсә.

Яҡын Көнсығышта финиктан эшләнгән һеркә традицион аҙыҡ булған&lt;ref&gt;{{Cite journal|DOI=10.1021/ie50319a016|title=Vinegar from Dates|year=1936|last3=Sarin|journal=Industrial &amp; Engineering Chemistry|volume=28|issue=7|pages=814}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Studies in Ancient Technology|year=1971|accessdate=2022-02-15|issn=2022-02-16}}&lt;/ref&gt;.

2008 йылда Израиль ғалимдары 1900 йыллыҡ орлоҡтан финик үҫентеһе үҫтерәләр, ә 2020 йылда — ике меңдән ашыу йыллыҡ орлоҡтан. Үҫемлектең генотиптарын тикшереү, Боронғо Йәһүдтәрҙә үк финиклы пальманы яһалма аталандырыу һәм сорттар сығарыу менән шөғылләнгәндәр.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://meduza.io/feature/2020/02/06/izrailskie-uchenye-vyrastili-finikovye-palmy-iz-semyan-sovremennikov-hrista-ih-nazvali-urielem-ionoy-adamom-boazom-yudifyu-i-annoy |title=Израильские ученые вырастили финиковые пальмы из семян — современников Христа |access-date=2020-02-06 |archive-date=2020-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206163917/https://meduza.io/feature/2020/02/06/izrailskie-uchenye-vyrastili-finikovye-palmy-iz-semyan-sovremennikov-hrista-ih-nazvali-urielem-ionoy-adamom-boazom-yudifyu-i-annoy |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;

== Файҙалы үҙенсәлектәре ==
Финик, башҡа киптерелгән еләк-емеш кеүек үк, юғары калориялы аҙыҡ-түлек. Финиктың энергетик ҡиммәте — 100 гр 200 ккал ашыу (төрлө мәғлүмәттәр буйынса — 220 нән 300 тиклем ккал).

Финик йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙарына, һыуыҡ тейгәндә, шулай уҡ ашҡаҙан-эсәк тракты эшен нормалләштереүгә ярҙам итә.

Ҡала легендаһы буйынса, кешеләргә сифатлы туҡланыу өсөн, финикта бөтә матдәләр комплексы бар, тиелә. Риүәйәт һәм легендаларҙа хәбәр ителеүенсә, кешеләрҙең бер нисә йыл дауамында финик һәм һыу менән генә туҡланыу осраҡтары билдәле.

Финик юғары продуктлы аҙыҡ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.health.harvard.edu/diseases-and-conditions/glycemic-index-and-glycemic-load-for-100-foods|title=Glycemic index for 60+ foods|author=Harvard Health Publishing|publisher=Harvard Health|accessdate=2020-03-22|archive-date=2019-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190524072438/http://www.health.harvard.edu/diseases-and-conditions/glycemic-index-and-glycemic-load-for-100-foods|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; гликемик индекс һәм шәкәр миҡдары юғары. Шул сәбәпле, [[шәкәр диабеты]] менән проблемалары булған кешеләргә был емеште һаҡлыҡ менән ҡулланырға тейештәр.

Финиктың орлоҡтарын ваҡлап, мал аҙығы итеп тә ҡулланалар. Майын косметика итеп тә, дерматологияла ҡулланырға ла бара. Майында лаурин кислотаһы (36 %) һәм олеин кислотаһы (41 %).

== Уңыш ==
Дүртенсе йылда ағас емеш бирә, 5-6 йылдан һуң беренсе тауар продукцияһы алырға мөмкин була, бер ағастан 8-10 кг . 13 йылдан уңыш 60 — 80 кг тәшкил итә.Тығыҙ ултыртылған плантацияларҙа юғары сортлы бер финик ағасынан 100—150 кг, гектарынан 11-17 тонна уңыш алырға мөмкин. Уртаса донъя тулайым йыйыу гектарынан 5 тонна тәшкил итә. Финиклы пальма 60-80 йыл дауамында юғары уңыш бирә.

== Етештереүселәр ==
Хөрмәне эре етештереүселәр буйынса мәғлүмәт ФАО 2017 йыл&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC|title=FAOstat|accessdate=2019-06-13|archivedate=2020-08-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200831082444/http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Илдә
!Етештереү&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;(мең тонна)
|-
|{{EGY}}
|Туҡһан биш йөҙҙән бер мең
|-
|{{IRN}}
|Бер мең биш йөҙ һикһән
|-
|{{DZA}}
|Илле һигеҙ меңдән бер
|-
|{{SAU}}
|Илле дүрт семьсот
|-
|{{IRQ}}
|Йөҙ йорттарына остальных
|-
|{{PAK}}
|Егерме дүрт йөҙҙән
|-
|{{ARE}}
|Етмеш биш ситтәр
|-
|{{SDN}}
|Утыҙ туғыҙ ситтәр
|-
|{{OMN}}
|Өс йөҙ алтмыш
|-
|{{TUN}}
|Йөҙ алтмыш
|}
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;Галерея&quot;&gt;
Файл:Dates on date palm.jpg|Финик тәлгәш, [[Лас-Вегас]]
Файл:Dattes Hamraya branche.JPG|Финик сорт «хамрай»
Файл:Date palm with fruits.jpg|Пальма финиковый, [[Медина|Мәҙинә]]
Файл:Ripe and dry dates fruit bunches.jpg|Өлгөргәнлек һәм кипкән финик, [[Медина|Мәҙинә]]
Файл:NRCSAZ02021 - Arizona (325)(NRCS Photo Gallery).jpg|Пальма булһа финиковый [[Юма (Аризона)|Юме]] штат [[Аризона]]
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Финики — статья из Большой советской энциклопедии.
* {{Китап|автор=|часть=|заглавие=Химический состав пищевых продуктов: Книга 1: Справочные таблицы содержания основных пищевых веществ и энергетической ценности пищевых продуктов|оригинал=|ссылка=|издание=2-е изд., перераб. и доп|ответственный=Под ред. проф., д-ра. техн. наук И. М. Скурихина, проф., д-ра. мед. наук М. Н. Волгарева|место=М.|издательство=ВО &quot;Агропромиздат&quot;|год=1987|том=|страницы=70—71|страниц=224|isbn=}}
* {{Китап||автор=Редер Д.Г.|заглавие=Древний Египет и древняя Африка|часть=Роль финиковой пальмы в экономике древнего Египта|ссылка часть=http://annales.info/egipet/sh/reder1.htm|место=М.|издательство=|год=1967|страниц=|isbn=|ref=}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20221005150810/http://hnb.com.ua/articles/s-zdorovie-finiki-1660 Тасуирлау, составы, калориялы, финик һәм файҙалы үҙенсәлектәре зыян]
* {{Cite web|url=http://www.sunduk.ru/receipts/prods/p10398.htm|title=Химический состав продукта «финики»|author=ВГТРК питания|accessdate=2011-02-02|archiveurl=|archivedate=}}(тикшерелгән 17.05.2015 г)

[[Категория:Киптерелгән емештәр]]
[[Категория:Финик]]</text>
      <sha1>m76qnmbix43tw4xm5ocpcxsouug84p3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рәсәй Ҡышҡы Олимпия уйындарында 2014</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194296</id>
    <revision>
      <id>1306822</id>
      <parentid>1264403</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T15:19:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1306822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114879" sha1="b5yatwqeklnu71rxwh2p6hht7n79j09" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] 2014 йылдың 7 февраленән 23 февраленә тиклем [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындары|Сочиҙа үткән Ҡышҡы Олимпия уйындары]]нда ҡабул итеүсе ил булараҡ ҡатнаша. 2014 йылдың 23 ғинуарында йыйылма команда составы раҫлана, уға 225 ҡатнашыусы инә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.team-russia2014.ru/article/13893.html|title=ОЛИМПИАДА-2014. Полный состав сборной России! Все 225 спортсменов!|date=2014-02-12|publisher=Сборная России-2014|accessdate=2014-04-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140408213833/http://www.team-russia2014.ru/article/13893.html|archivedate=2014-04-08|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;. Был Ҡышҡы уйындар тарихында Рәсәйҙән иң ҙур делегация була, әммә [[Сочи]]ҙағы Уйындарҙа Рәсәй спортсылар һаны буйынса [[АҠШ 2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында|АҠШ]]-тан ҡалыша (230 ҡатнашыусы). Рәсәй спортсылары бөтә 15 спорт төрөндә лә көс һынаша. Рәсәй [[Ҡышҡы Олимпия уйындары]]н үҙ тарихында тәүге тапҡыр ҡабул итә (1980 йылда [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[Йәйге Олимпия уйындары 1980|йәйге Олимпия уйындары]]н ҡабул итә).

Рәсәй йыйылма командаһының флаг йөрөтөүсеһе — ике тапҡыр Олимпия уйындары призеры, 39 йәшлек бобслейсы Александр Зубков&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sochi2014.rsport.ru/sochi2014/20140205/720832673.html|title=Зубков будет знаменосцем сборной России на церемонии открытия Игр-2014|date=2014-02-05|publisher=Р-Спорт|accessdate=2014-02-05|archive-date=2014-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222063700/http://sochi2014.rsport.ru/sochi2014/20140205/720832673.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте бойороғона ярашлы, Рәсәй спортсылары өсөн һәр алтын миҙал өсөн бүләк 4 миллион һум, көмөшкә — 2,5 миллион, бронзаға — 1,7 млн тәшкил итә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sochi2014.rsport.ru/sochi2014/20131123/702848815.html|title=Четыре миллиона рублей получат спортсмены РФ за «золото» на Олимпиаде|date=2013-11-23|publisher=Р-Спорт|accessdate=2013-12-09|archive-date=2013-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212164332/http://sochi2014.rsport.ru/sochi2014/20131123/702848815.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. 2012 йылғы Йәйге Олимпия уйындарында ла призерҙар шул уҡ күләмдә бүләкләнә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vedomosti.ru/sport/news/19143651/medalisty-olimpiady-v-sochi-poluchat-iz-byudzheta-ot-17-mln|title=Медалисты Олимпиады и Паралимпиады в Сочи получат из бюджета от 1,7 млн. до 4 млн. руб.|date=2013-11-24|publisher=Ведомости|accessdate=2013-12-09|archive-date=2013-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212224101/http://www.vedomosti.ru/sport/news/19143651/medalisty-olimpiady-v-sochi-poluchat-iz-byudzheta-ot-17-mln|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙең ҡайһы бер төбәктәре лә олимпия призерҙарына үҙ бүләктәрен булдыра. Мәҫәлән, [[Төмән өлкәһе]] алтынға — 3,5 млн, көмөшкә — 2,5 миллион, бронзаға — 1,5 миллион һум&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.interfax-russia.ru/Ural/main.asp?id=457886|title=Тюменские спортсмены, которые завоюют «золото» на Олимпиаде в Сочи, получат по 3,5 млн. рублей|date=2013-12-10|publisher=Интерфакс|accessdate=2013-12-10|archive-date=2013-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20131214032747/http://www.interfax-russia.ru/Ural/main.asp?id=457886|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;; [[Силәбе өлкәһе]] — алтынға 3 миллион һум, көмөшкә — 2 миллион, бронзаға — 1 миллион һум&lt;ref name=&quot;Глава региона определил сумму вознаграждений за победу южноуральских спортсменов в Сочи&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.1obl.ru/news/o-lyudyakh/poobeshchal-premiyu-v-3-milliona-rubley/ |title=Глава региона определил сумму вознаграждений за победу южноуральских спортсменов в Сочи |access-date=2014-02-13 |archive-date=2014-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222043125/http://www.1obl.ru/news/o-lyudyakh/poobeshchal-premiyu-v-3-milliona-rubley/ |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;; [[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра]] алтынға 7 миллион һум, көмөшкә — 5 миллион, бронзаға — 3 миллион һум аҡса тәғәйенләй&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.itar-tass.com/sport/791710|title=Спортсмены ХМАО получат от правительства региона по 7 млн рублей за победу на Олимпиаде|date=2013-11-26|publisher=ИТАР-ТАСС|accessdate=2013-12-10|archive-date=2013-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20131217001011/http://www.itar-tass.com/sport/791710|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Халыҡ-ара профессиональ журналистар ассоциацияһы (AIPS) мәғлүмәттәренән күренеүенсә, Олимпиада һөҙөмтәләре буйынса Рәсәй үҙ спортсыларын дөйөм суммаһы 5,802 млн [[АҠШ доллары]] күләмендә премиялар менән бүләкләй&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sochi2014.rsport.ru/sochi2014/20140305/732368040.html|title=Почти 19 млн долларов потратили на призовые медалистам Олимпиады в Сочи|date=2014-03-05|publisher=Р-Спорт|accessdate=2014-03-05|archive-date=2014-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140307033616/http://sochi2014.rsport.ru/sochi2014/20140305/732368040.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

== Төп һөҙөмтәләр ==
Дөйөм алғанда, Рәсәй йыйылма командаһы Сочиҙа миҙалдар һаны буйынса [[Олимпия уйындарында СССР|СССР]]-ҙың ҡаҙаныштарын ҡабатлай алмай — 29 миҙал&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sport-express.ru/olympics/sochi2014/skiing/news/lyzhniki-v-sochi-2014-kak-izmenitsya-medalnyy-zachet-1332958/|title=ЛЫЖНИКИ В СОЧИ-2014. КАК ИЗМЕНИТСЯ МЕДАЛЬНЫЙ ЗАЧЕТ|date=2017-11-09|publisher=[[Спорт-Экспресс]]|lang=ru|accessdate=2017-11-09|archive-date=2017-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20171111042144/http://www.sport-express.ru/olympics/sochi2014/skiing/news/lyzhniki-v-sochi-2014-kak-izmenitsya-medalnyy-zachet-1332958/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Допинг ниҙағы һөҙөмтәһендә Рәсәй 4 алтын, 6 көмөш һәм 1 бронза миҙалдан мәхрүм ителә һәм 10 алтын миҙал менән 3-сө урынға төшә (Илья Чернусов 3-сө урындан 1-се урынға күтәрелә), ә спортсылар ғүмерлеккә дисквалификациялана. 1988 йылда СССР йыйылма командаһы 29 миҙал менән рекорд ҡуя. Шуны ла иҫәпкә алырға кәрәк: 26 йыл эсендә миҙалдар йыйылмаһы ике тапҡырҙан ашыуға — 46-нан 98-гә тиклем арта.

Айырым спортсылар дисквалификацияланғанға тиклем Рәсәй йыйылма командаһы 1994 йылдан башлап тәүге тапҡыр [[Олимпия уйындары]]нда (дөйөм алғанда, ҡышҡы уйындарҙа) рәсми булмаған команда иҫәбендә беренсе урын алыуға өлгәшә.

Рәсәй йыйылма командаһы составында алдағы олимпияларҙа алтын миҙалы яулаусылар (биш) була: өс тапҡыр чемпион Виктор Ан ([[шорт-трек]], Корея Республикаһы йыйылма командаһы составында 2006 йылда [[Ҡышҡы Олимпия уйындары 2006|Турин]]да), ике тапҡыр чемпион [[Зайцева Ольга Алексеевна|Ольга Зайцева]] ([[биатлон]], Турин 2006 һәм [[Ҡышҡы Олимпия уйындары 2010|Ванкувер]] 2010), Никита Крюков ([[саңғы спорты]], Ванкувер 2010), Евгений Плюшенко ([[фигуралы шыуыу]], Турин 2006), Евгений Устьюгов (биатлон, Ванкувер 2010).

== Еңеүҙәр хронологияһы ==
Рәсәй командаһы миҙал иҫәбен 9 февралдә аса, [[Конькиҙа йүгереү спорты|конькиҙа йүгереү]]се Ольга Граф 3000 метр дистанцияла бронза миҙал яулай&lt;ref&gt;{{статья|автор=Шестакова, Индира.|заглавие=Граф принесла первую медаль|ссылка=http://issuu.com/metro_russia/docs/20140210_ru_moscow|издание=[[Metro Москва (газета)|Metro Москва]]|год=2014|номер=13 за 10 февраля|страницы=28|archivedate=2015-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208120419/http://issuu.com/metro_russia/docs/20140210_ru_moscow}} {{v|11|10|2015}}&lt;/ref&gt;.

[[Сана спорты|Сана спортсы]]һы Альберт Демченко Олимпия уйындарында рәттән етенсе тапҡыр ҡатнаша: 1992, 1994, 1998, 2002, 2006, 2010 һәм 2014. 9 февралдә Олимпия тарихында ҡышҡы уйындарҙа иң күп сығыш яһаусы булараҡ рекорд ҡуя. Шул уҡ көндө был ҡаҙанышты япон саңғы менән трамплиндан һикереүсе Нориаки Касай ҡабатлай, ул да Демченко кеүек ете Олимпиадала ҡатнаша.

Евгений Плюшенко, беренсе тапҡыр олимпия программаһына индерелгән команда ярыштарында алтын миҙал яулап, [[фигуралы шыуыу]]ҙа олимпия миҙалдары һаны буйынса швед Гиллис Графстрёмдың 82 йыллыҡ рекордын ҡабатлай (4-шәр). Ошо уҡ команда ярыштарында 15 йәшлек Юлия Липницкаяның алтын миҙалы уны Рәсәй тарихында ҡышҡы уйындарҙың иң йәш чемпионы итә (быға тиклем 20 йәшкә тиклемге бер кем дә чемпион була алмай).

== Состав һәм һөҙөмтәләр ==

== Миҙалдар ==
{{столбцы}}
{{столбец}}
{| class=&quot;wikitable left&quot; style=&quot;font-size: 95%;&quot;
 |- bgcolor=gold
 |colspan=4 align=center |'''Алтын'''
|-
| width=&quot;20&quot; align=&quot;center&quot;|'''№'''
| width=&quot;260&quot; align=&quot;center&quot;|'''Спортсылар'''
| width=&quot;340&quot; align=&quot;center&quot;|'''Спорт төрө (дисциплина)'''
| width=&quot;80&quot; align=&quot;center&quot;|'''Дата'''
|-
 |align=center|1
 |[[Плющенко Евгений Викторович|Евгений Плющенко]]&lt;br&gt;[[Липницкая Юлия Вячеславовна|Юлия Липницкая]]&lt;br&gt;[[Волосожар Татьяна Андреевна|Татьяна Волосожар]] / [[Траньков Максим Леонидович|Максим Траньков]]&lt;br&gt;[[Столбова Ксения Андреевна|Ксения Столбова]] / [[Климов Фёдор Александрович|Фёдор Климов]]&lt;br&gt;[[Боброва Екатерина Александровна|Екатерина Боброва]] / [[Соловьёв Дмитрий Владимирович|Дмитрий Соловьёв]]&lt;br&gt;[[Ильиных Елена Руслановна|Елена Ильиных]] / [[Кацалапов Никита Геннадьевич|Никита Кацалапов]]
 |[[Файл:Figure skating pictogram.svg|17px|Фигуралы шыуыу]] [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында фигуралы шыуыу|Фигуралы шыуыу]] ([[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында фигуралы шыуыу — команда ярыштары|команда ярыштары]])
 |align=center|9 февраль
|-
 |align=center|2
 |[[Волосожар Татьяна Андреевна|Татьяна Волосожар]] / [[Траньков Максим Леонидович|Максим Траньков]]
 |[[Файл:Figure skating pictogram.svg|17px|Фигуралы шыуыу]] [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында фигуралы шыуыу|Фигуралы шыуыу]] ([[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында фигуралы шыуыу|парлы шыуыу]])
 |align=center|12 февраль
|-
 |align=center|3
 |[[Ан Виктор|Виктор Ан]]
 |[[Файл:Short track speed skating pictogram.svg|17px|Шорт-трек]] [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында шорт-трек|Шорт-трек]] ([[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында шорт-трек — 1000 метр (ирҙәр)|ирҙәр, 1000 метр]])
 |align=center|15 февраль
|-
 |align=center|4
 |[[Третьяков Александр Владимирович (скелетонсы)|Александр Третьяков]]
 |[[Файл:Skeleton pictogram.svg|17px|Скелетон]] [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында скелетон|Скелетон]] ([[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында скелетон (ирҙәр)|ирҙәр]])
 |align=center|15 февраль
|-
 |- bgcolor=pink
 |align=center|'''DSQ'''
 |[[Зубков Александр Юрьевич|Александр Зубков]] / [[Воевода Алексей Иванович|Алексей Воевода]]
 |[[Файл:Bobsleigh pictogram.svg|17px|Бобслей]] [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында бобслей|Бобслей]] ([[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында бобслей — икешәр (ирҙәр)|ирҙәр, икешәр]])
 |align=center|17 февраль
|-
 |align=center|5
 |[[Уайлд Вик|Вик Уайлд]]
 |[[Файл:Snowboarding pictogram.svg|17px|Сноуборд]] [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында сноуборт|Сноуборт]] ([[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында сноуборт — параллель гигант слалом (ирҙәр)|ирҙәр, параллель гигант слалом]])
 |align=center|19 февраль
|-
 |align=center|6
 |[[Сотникова Аделина Дмитриевна|Аделина Сотникова]]
 |[[Файл:Figure skating pictogram.svg|17px|Фигуралы шыуыу]] [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында фигуралы шыуыу|Фигуралы шыуыу]] ([[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында фигуралы шыуыу — яңғыҙ шыуыу (ҡатын-ҡыҙҙар)|ҡатын-ҡыҙҙар, яңғыҙ шыуыу]])
 |align=center|20 февраль
|-
 |align=center|7
 |[[Ан Виктор|Виктор Ан]]
 |[[Файл:Short track speed skating pictogram.svg|17px|Шорт-трек]] [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында шорт-трек|Шорт-трек]] ([[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында шорт-трек — 500 метр (ирҙәр)|ирҙәр, 500 метр]])
 |align=center|21 февраль
|-
 |align=center|8
 |[[Ан Виктор|Виктор Ан]]&lt;br&gt;[[Елистратов Семён Андреевич|Семён Елистратов]]&lt;br&gt;[[Григорьев Владимир Викторович (конькиҙа йңгереүсе)|Владимир Григорьев]]&lt;br&gt;[[Захаров Руслан Альбертович|Руслан Захаров]]
 |[[Файл:Short track speed skating pictogram.svg|17px|Шорт-трек]] [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында шорт-трек|Шорт-трек]] ([[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында шорт-трек — эстафета (ирҙәр)|ирҙәр, эстафета]])
 |align=center|21 февраль
|-
 |align=center|9
 |[[Уайлд Вик|Вик Уайлд]]
 |[[Файл:Snowboarding pictogram.svg|17px|Сноуборд]] [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында сноуборт|Сноуборт]] ([[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында сноуборт — параллель слалом (ирҙәр)|ирҙәр, параллель слалом]])
 |align=center|22 февраль
|-
 |align=center|10
 |[[Волков Алексей Анатольевич|Алексей Волков]]&lt;br&gt;[[Устюгов Евгений Романович|Евгений Устюгов]]&lt;br&gt;[[Малышко Дмитрий Владимирович|Дмитрий Малышко]]&lt;br&gt;[[Шипулин Антон Владимирович|Антон Шипулин]]
 |[[Файл:Biathlon pictogram.svg|17px|Биатлон]] [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында биатлон|Биатлон]] ([[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында биатлон — эстафета (ирҙәр)|ирҙәр, эстафета]])
 |align=center|22 февраль
|-
 |align=center|11
 |[[Легков Александр Геннадьевич|Александр Легков]]
 |[[Файл:Cross country skiing pictogram.svg|17px|Саңғы ярыштары]] [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында саңғы ярыштары|Саңғы ярыштары]] ([[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында саңғы ярыштары — масс-старт, 50 км, ирекле стиль менән (ирҙәр)|ирҙәр, масс-старт]])
 |align=center|23 февраль
|-
 |- bgcolor=pink
 |align=center|'''DSQ'''
 |[[Зубков Александр Юрьевич|Александр Зубков]]&lt;br&gt;[[Негодайло Алексей Александрович|Алексей Негодайло]]&lt;br&gt;[[Труненков Дмитрий Вячеславович|Дмитрий Труненков]]&lt;br&gt;[[Воевода Алексей Иванович|Алексей Воевода]]
 |[[Файл:Bobsleigh pictogram.svg|17px|Бобслей]] [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында бобслей|Бобслей]] ([[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында бобслей — дүртәр (ирҙәр)|ирҙәр, дүртәр]])
 |align=center|23 февраль

 |- bgcolor=silver
 |colspan=4 align=center |'''Көмөш'''
|-
| width=&quot;20&quot; align=&quot;center&quot;|'''№'''
| width=&quot;250&quot; align=&quot;center&quot;|'''Спортсылар'''
| width=&quot;350&quot; align=&quot;center&quot;|'''Спорт төрө (дисциплина)'''
| width=&quot;70&quot; align=&quot;center&quot;|'''Дата'''
|-
|-
 |align=center|1
 |[[Вилухина Ольга Геннадьевна|Ольга Вилухина]]
 |[[Файл:Biathlon pictogram.svg|17px|Биатлон]] [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында биатлон|Биатлон]] ([[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында биатлон — спринт (ҡатын-ҡыҙҙар)|ҡатын-ҡыҙҙар, спринт]])
 |align=center|9 февраль
|-
 |align=center|2
 |[[Демченко Альберт Михайлович|Альберт Демченко]]
 |[[Файл:Luge pictogram.svg|17px|Сана спорты]] [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында сана спорты|Сана спорты]] ([[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында сана спорты — яңғыҙ (ирҙәр)|ирҙәр, бер урынлы сана]])
 |align=center|9 февраль
|-
 |align=center|3
 |[[Фаткулина Ольга Александровна|Ольга Фаткулина]]
 |[[Файл:Speed skating pictogram.svg|17px|Конькиҙа йүгереү спорты]] [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында конькиҙа йүгереү спорты|Конькиҙа йүгереү спорты]] ([[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында конькиҙа йүгереү спорты — 500 метр (ҡатын-ҡыҙҙар)|ҡатын-ҡыҙҙар, 500 метр]])
 |align=center|11 февраль
|-
 |align=center|4
 |[[Столбова Ксения Андреевна|Ксения Столбова]] / [[Климов Фёдор Александрович|Фёдор Климов]]
 |[[Файл:Figure skating pictogram.svg|17px|Фигуралы шыуыу]] [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында фигуралы шыуыу|Фигуралы шыуыу]] ([[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында фигуралы шыуыу — парлы шыуыу|парлы шыуыу]])
 |align=center|12 февраль
|-
 |align=center|5
 |[[Иванова Татьяна Ивановна|Татьяна Иванова]]&lt;br&gt;[[Демченко Альберт Михайлович|Альберт Демченко]]&lt;br&gt;[[Денисьев Александр Владимирович|Александр Денисьев]] / [[Антонов Владислав Николаевич|Владислав Антонов]]
 |[[Файл:Luge pictogram.svg|17px|Сана спорты]] [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында сана спорты|Сана спорты]] ([[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында сана спорты — ҡатнаш эстафета|ҡатнаш эстафета]])
 |align=center|13 февраль
|-
 |align=center|6
 |[[Григорьев Владимир Викторович (конькобежец)|Владимир Григорьев]]
 |[[Файл:Short track speed skating pictogram.svg|17px|Шорт-трек]] [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында шорт-трек|Шорт-трек]] ([[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында шорт-трек — 1000 метр (ирҙәр)|ирҙәр, 1000 метр]])
 |align=center|15 февраль
|-
 |align=center|7
 |[[Бессмертных Александр Андреевич|Александр Бессмертных]]&lt;br&gt;[[Вылегжанин Максим Михайлович|Максим Вылегжанин]]&lt;br&gt;[[Легков Александр Геннадьевич|Александр Легков]]&lt;br&gt;[[Япаров Дмитрий Семёнович|Дмитрий Япаров]]
 |[[Файл:Cross country skiing pictogram.svg|17px|Саңғы ярыштары]] [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында саңғы ярыштары|Саңғы ярыштары]] ([[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында саңғы ярыштары — эстафета 4×10 км (ирҙәр)|ирҙәр, эстафета]])
 |align=center|16 февраль
|-
 |align=center|8
 |[[Олюнин Николай Игоревич|Николай Олюнин]]
 |[[Файл:Snowboarding pictogram.svg|20px|Сноуборд]] [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында сноуборт|Сноуборт]] ([[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында сноуборт — сноуборд-кросс (ирҙәр)|ирҙәр, сноуборд-кросс]])
 |align=center|18 февраль
|-
 |align=center|9
 |[[Вылегжанин Максим Михайлович|Максим Вылегжанин]] / [[Крюков Никита Валерьевич|Никита Крюков]]
 |[[Файл:Cross country skiing pictogram.svg|17px|Саңғы ярыштары]] [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында саңғы ярыштары|Саңғы ярыштары]] ([[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында саңғы ярыштары — команда спринты (ирҙәр)|ирҙәр, команда спринты]])
 |align=center|19 февраль
|-
 |- bgcolor=pink
 |align=center|'''DSQ'''
 |[[Романова Яна Сергеевна|Яна Романова]]&lt;br&gt;[[Зайцева Ольга Алексеевна|Ольга Зайцева]]&lt;br&gt;[[Шумилова Екатерина Евгеньевна|Екатерина Шумилова]]&lt;br&gt;[[Вилухина Ольга Геннадьевна|Ольга Вилухина]]
 |[[Файл:Biathlon pictogram.svg|17px|Биатлон]] [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында биатлон|Биатлон]] ([[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында биатлон — эстафета (ҡатын-ҡыҙҙар)|ҡатын-ҡыҙҙар, эстафета]])
 |align=center|21 февраль
|-
 |align=center|10
 |[[Вылегжанин Максим Михайлович|Максим Вылегжанин]]
 |[[Файл:Cross country skiing pictogram.svg|17px|Саңғы ярыштары]] [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында саңғы ярыштары|Саңғы ярыштары]] ([[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында саңғы ярыштары — масс-старт, 50 км, ирекле стиль менән (ирҙәр)|ирҙәр, масс-старт]])
 |align=center|23 февраль

 |- bgcolor=cc9966
 |colspan=4 align=center |'''Бронза'''
|-
| width=&quot;20&quot; align=&quot;center&quot;|'''№'''
| width=&quot;250&quot; align=&quot;center&quot;|'''Спортсылар'''
| width=&quot;350&quot; align=&quot;center&quot;|'''Спорт төрө (дисциплина)'''
| width=&quot;70&quot; align=&quot;center&quot;|'''Дата'''
|-
 |align=center|1
 |[[Граф Ольга Борисовна|Ольга Граф]]
 |[[Файл:Speed skating pictogram.svg|17px|Конькиҙа йүгереү спорты]] [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында конькиҙа йүгереү спорты|Конькиҙа йүгереү спорты]] ([[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында конькиҙа йүгереү спорты — 3000 метр (ҡатын-ҡыҙҙар)|ҡатын-ҡыҙҙар, 3000 метр]])
 |align=center|9 февраль 
|-
 |align=center|2
 |[[Ан Виктор|Виктор Ан]]
 |[[Файл:Short track speed skating pictogram.svg|17px|Шорт-трек]] [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында шорт-трек|Шорт-трек]] ([[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында шорт-трек — 1500 метр (ирҙәр)|ирҙәр, 1500 метр]])
 |align=center|10 февраль
|-
 |align=center|3
 |[[Смышляев Александр Александрович|Александр Смышляев]]
 |[[Файл:Freestyle skiing pictogram.svg|17px|Фристайл]] [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында фристайл|Фристайл]] ([[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында фристайл — могул (ирҙәр)|ирҙәр, могул]])
 |align=&quot;center&quot;|10 февраль
|-
 |align=center|4
 |[[Гараничев Евгений Александрович|Евгений Гараничев]]
 |[[Файл:Biathlon pictogram.svg|17px|Биатлон]] [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында биатлон|Биатлон]] ([[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында биатлон — шәхси уҙышыу (ирҙәр)|ирҙәр, шәхси уҙышыу]])
 |align=center|13 февраль
|-
 |align=center|5
 |[[Никитина Елена Валерьевна|Елена Никитина]]
 |[[Файл:Skeleton pictogram.svg|17px|Скелетон]] [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында скелетон|Скелетон]] ([[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында скелетон (ҡатын-ҡыҙҙар)|ҡатын-ҡыҙҙар]])
 |align=center|14 февраль
|-
 |align=center|6
 |[[Ильиных Елена Руслановна|Елена Ильиных]] / [[Кацалапов Никита Геннадьевич|Никита Кацалапов]]
 |[[Файл:Figure skating pictogram.svg|17px|Фигуралы шыуыу]] [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында фигуралы шыуыу|Фигуралы шыуыу]] ([[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында фигуралы шыуыу — боҙҙа бейеү|боҙҙа бейеү]])
 |align=center|17 февраль
|-
 |align=center|7
 |[[Заварзина Алёна Игоревна|Алена Заварзина]]
 |[[Файл:Snowboarding pictogram.svg|17px|Сноуборд]] [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында сноуборт|Сноуборт]] ([[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында сноуборт — параллель гигант слалом (ҡатын-ҡыҙҙар)|ҡатын-ҡыҙҙар, параллель гигант слалом]])
 |align=center|19 февраль
|-
 |align=center|8
 |[[Граф Ольга Борисовна|Ольга Граф]]&lt;br&gt;[[Лобышева Екатерина Александровна|Екатерина Лобышева]]&lt;br&gt;[[Скокова Юлия Игоревна|Юлия Скокова]]&lt;br&gt;[[Шихова Екатерина Владимировна|Екатерина Шихова]]
 |[[Файл:Speed skating pictogram.svg|17px|Конькиҙа йүгереү спорты]] [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында конькиҙа йүгереү спорты|Конькиҙа йүгереү спорты]] ([[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында конькиҙа йүгереү спорты — команда ярышы (ҡатын-ҡыҙҙар)|ҡатын-ҡыҙҙар, команда ярышы]])
 |align=center|22 февраль
|-
 |align=center|9
 |[[Черноусов Илья Григорьевич|Илья Черноусов]]
 |[[Файл:Cross country skiing pictogram.svg|17px|Саңғы ярыштары]] [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында саңғы ярыштары|Саңғы ярыштары]] ([[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында саңғы ярыштары — масс-старт, на 50 км, ирекле стиль менә (ирҙәр)|ирҙәр, масс-старт]])
 |align=center|23 февраль
|}

{{легенда|pink|Допинг өсөн дисквалификация|border=1px solid #AAAAAA}}
{{столбец}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:85%&quot;
|- bgcolor=#efefef
! colspan=5|'''Спорт төрө буйынса миҙалдар
|- align=center
| '''Спорт төрө
| bgcolor=#f7f6a8 | {{1}}
| bgcolor=#dce5e5 | {{2}}
| bgcolor=#ffdab9 | {{3}}
| '''Бөтәһе
|-align=center
|[[2014 йылғы Ҡышҡы олимпия уйындарында биатлон|Биатлон]]
| bgcolor=#f7f6a8 | 1
| bgcolor=#dce5e5 | 1
| bgcolor=#ffdab9 | 1
| '''2
|-align=center
|[[2014 йылғы Ҡышҡы олимпия уйындарында конькиҙа йүгереү спорты|Конькиҙа йүгереү спорты]]
| bgcolor=#f7f6a8 | 0
| bgcolor=#dce5e5 | 1
| bgcolor=#ffdab9 | 2
| '''3
|-align=center
|[[2014 йылғы Ҡышҡы олимпия уйындарында саңғы ярыштары|Саңғы ярыштары]]
| bgcolor=#f7f6a8 | 1
| bgcolor=#dce5e5 | 3
| bgcolor=#ffdab9 | 1
| '''5
|-align=center
|[[2014 йылғы Ҡышҡы олимпия уйындарында сана спорты|Сана спорты]]
| bgcolor=#f7f6a8 | 0
| bgcolor=#dce5e5 | 2
| bgcolor=#ffdab9 | 0
| '''2
|-align=center
|[[2014 йылғы Ҡышҡы олимпия уйындарында скелетон|Скелетон]]
| bgcolor=#f7f6a8 | 1
| bgcolor=#dce5e5 | 0
| bgcolor=#ffdab9 | 1
| '''2
|-align=center
|[[2014 йылғы Ҡышҡы олимпия уйындарында сноуборд|Сноуборд]]
| bgcolor=#f7f6a8 | 2
| bgcolor=#dce5e5 | 1
| bgcolor=#ffdab9 | 1
| '''4
|-align=center
|[[2014 йылғы Ҡышҡы олимпия уйындарында фигуралы шыуыу|Фигуралы шыуыу]]
| bgcolor=#f7f6a8 | 3
| bgcolor=#dce5e5 | 1
| bgcolor=#ffdab9 | 1
| '''5
|-align=center
|[[2014 йылғы Ҡышҡы олимпия уйындарында фристайл|Фристайл]]
| bgcolor=#f7f6a8 | 0
| bgcolor=#dce5e5 | 0
| bgcolor=#ffdab9 | 1
| '''1
|-align=center
|[[2014 йылғы Ҡышҡы олимпия уйындарында шорт-трек|Шорт-трек]]
| bgcolor=#f7f6a8 | 3
| bgcolor=#dce5e5 | 1
| bgcolor=#ffdab9 | 1
| '''5
|-align=center
! Бөтәһе
! style=&quot;background:gold;&quot;  |'''11
! style=&quot;background:silver;&quot;|'''10
! style=&quot;background:#c96;&quot;  |'''9
! 30
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:85%&quot;
|- bgcolor=#efefef
! colspan=7|'''Миҙалдар (Көн буйынса)
|- align=center
| '''Көн
| '''Дата
| bgcolor=#f7f6a8 | {{1}}
| bgcolor=#dce5e5 | {{2}}
| bgcolor=#ffdab9 | {{3}}
| '''Бөтәһе
|-align=center
|1-се көн
|[[8 феврал]]
| bgcolor=#f7f6a8 | 0
| bgcolor=#dce5e5 | 0
| bgcolor=#ffdab9 | 0
| '''0
|-align=center
|2-се көн
|[[9 февраль]]
| bgcolor=#f7f6a8 | 1
| bgcolor=#dce5e5 | 2
| bgcolor=#ffdab9 | 1
| '''3
|-align=center
|3-сө көн
|[[10 февраль]]
| bgcolor=#f7f6a8 | 0
| bgcolor=#dce5e5 | 0
| bgcolor=#ffdab9 | 2
| '''2
|-align=center
|4-се көн
|[[11 февраль]]
| bgcolor=#f7f6a8 | 0
| bgcolor=#dce5e5 | 1
| bgcolor=#ffdab9 | 0
| '''1
|-align=center
|5-се көн
|[[12 февраль]]
| bgcolor=#f7f6a8 | 1
| bgcolor=#dce5e5 | 1
| bgcolor=#ffdab9 | 0
| '''2
|-align=center
|6-сы көн
|[[13 февраль]]
| bgcolor=#f7f6a8 | 0
| bgcolor=#dce5e5 | 1
| bgcolor=#ffdab9 | 1
| '''2
|-align=center
|7-се көн
|[[14 февраль]]
| bgcolor=#f7f6a8 | 0
| bgcolor=#dce5e5 | 0
| bgcolor=#ffdab9 | 1
| '''1
|-align=center
|8-се көн
|[[15 февраль]]
| bgcolor=#f7f6a8 | 2
| bgcolor=#dce5e5 | 1
| bgcolor=#ffdab9 | 0
| '''3
|-align=center
|9-сы көн
|[[16 февраль]]
| bgcolor=#f7f6a8 | 0
| bgcolor=#dce5e5 | 1
| bgcolor=#ffdab9 | 0
| '''1
|-align=center
|10-сы көн
|[[17 февраль]]
| bgcolor=#f7f6a8 | 0
| bgcolor=#dce5e5 | 0
| bgcolor=#ffdab9 | 1
| '''1
|-align=center
|11-се көн
|[[18 февраль]]
| bgcolor=#f7f6a8 | 0
| bgcolor=#dce5e5 | 1
| bgcolor=#ffdab9 | 0
| '''1
|-align=center
|12-се көн
|[[19 февраль]]
| bgcolor=#f7f6a8 | 1
| bgcolor=#dce5e5 | 1
| bgcolor=#ffdab9 | 1
| '''3
|-align=center
|13-сө көн
|[[20 февраль]]
| bgcolor=#f7f6a8 | 1
| bgcolor=#dce5e5 | 0
| bgcolor=#ffdab9 | 0
| '''1
|-align=center
|14-се көн
|[[21 февраль]]
| bgcolor=#f7f6a8 | 2
| bgcolor=#dce5e5 | 0
| bgcolor=#ffdab9 | 0
| '''2
|-align=center
|15-се көн
|[[22 февраль]]
| bgcolor=#f7f6a8 | 2
| bgcolor=#dce5e5 | 0
| bgcolor=#ffdab9 | 1
| '''3
|-align=center
|16-сы көн
|[[23 февраль]]
| bgcolor=#f7f6a8 | 1
| bgcolor=#dce5e5 | 1
| bgcolor=#ffdab9 | 1
| '''3
|-align=center
! colspan=2|Бөтәһе
! style=&quot;background:gold;&quot;  |'''11
! style=&quot;background:silver;&quot;|'''10
! style=&quot;background:#c96;&quot;  |'''9
! 30
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:85%&quot;
|- bgcolor=#efefef
! colspan=5|'''Миҙалдар (енес буйынса)'''
|-align=center
| width=&quot;80&quot;|'''Енес'''
| bgcolor=#f7f6a8 | {{1}}
| bgcolor=#dce5e5 | {{2}}
| bgcolor=#ffdab9 | {{3}}
|'''Итого'''
|-align=center
|[[Файл:blue male symbol.svg|20px]] Ирҙәр
| bgcolor=#f7f6a8 | 8
| bgcolor=#dce5e5 | 6
| bgcolor=#ffdab9 | 4
| '''18'''
|-align=center
|[[Файл:pink female symbol.svg|20px]] Ҡатын-ҡыҙҙар
| bgcolor=#f7f6a8 | 1
| bgcolor=#dce5e5 | 2
| bgcolor=#ffdab9 | 4
| '''7'''
|-align=center
|Микст
| bgcolor=#f7f6a8 | 2
| bgcolor=#dce5e5 | 2
| bgcolor=#ffdab9 | 1
| '''5'''
|-align=center
! Бөтәһе
! style=&quot;background:gold;&quot;  |'''11'''
! style=&quot;background:silver;&quot;|'''10'''
! style=&quot;background:#c96;&quot;  |'''9'''
! '''30'''
|}
{{столбцы/конец}}

=== [[Файл:Ice hockey pictogram.svg|30px]] Хоккей ===
Төп мәҡәлә:[[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей]]

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%; text-align:center&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;150&quot;|Ярыш
!rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;200&quot;|Команда
!colspan=&quot;5&quot;|Тәүге раунд
!Квалификация&lt;br&gt;плей-офф
!Сирекфинал
!Ярымфинал
!Финал
!rowspan=&quot;2&quot;|Урын
|-
!Төркөм
!Дәғүәсе&lt;br&gt;Һөҙөмтә
!Дәғүәсе&lt;br&gt;Һөҙөмтә
!Дәғүәсе&lt;br&gt;Һөҙөмтә
!Урын
!Дәғүәсе&lt;br&gt;Һөҙөмтәт
!Дәғүәсе&lt;br&gt;Һөҙөмтә
!Дәғүәсе&lt;br&gt;Һөҙөмтә
!Дәғүәсе&lt;br&gt;Һөҙөмтә
|-
|[[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей (ирҙәр)|Ирҙәр]]
|align=left|[[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы|хоккей буйынса ирҙәр йыйылма командаһы]]
|A
|{{Словения}}[[Шайбалы хоккей буйынса Словения йыйылма командаһы|Словения]]  &lt;br&gt; {{В|м}} 5:2
|{{США}}[[Шайбалы хоккей буйынса АҠШ йыйылма командаһы|АҠШ]]  &lt;br&gt; {{ПР|м}} 2:3 {{small|({{comment|Б|Буллиттар буйынса}})}}
|{{Словакия}}[[Шайбалы хоккей буйынса Словакия йыйылма командаһы|Словакия]]  &lt;br&gt; {{В|м}} 1:0 {{small|({{comment|Б|Буллитар буйынса}})}}
|2
|{{Норвегия}}[[Шайбалы хоккей буйынса Норвегия йыйылма командаһы|Норвегия]]  &lt;br&gt; {{В|м}} 4:0
|{{Финляндия}}[[Шайбалы хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы|Финляндия]]  &lt;br&gt; {{ПР|м}} 1:3
|colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;honeydew&quot;|&lt;small&gt;Сығыш яһауҙы туҡтата&lt;/small&gt;
|'''5'''
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей (ҡатын-ҡыҙҙар)|Ҡатын-ҡыҙҙар]]
|bgcolor=pink rowspan=&quot;2&quot; align=left|[[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы|Хоккей буйынса ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы]]
|bgcolor=pink rowspan=&quot;2&quot;|B
|bgcolor=pink rowspan=&quot;2&quot;|{{ХоккейЖ|Германия}} &lt;br&gt; {{В|м}} 4:1
|bgcolor=pink rowspan=&quot;2&quot;|{{ХоккейЖ|Япония}} &lt;br&gt; {{В|м}} 2:1
|bgcolor=pink rowspan=&quot;2&quot;|{{ХоккейЖ|Швеция}} &lt;br&gt; {{В|м}} 3:1
|bgcolor=pink rowspan=&quot;2&quot;|1 {{comment|QQ|Сирекфиналға үтәләр}}
|rowspan=&quot;2&quot; {{n/a|Үткәрелмәй}}
|bgcolor=pink rowspan=&quot;2&quot;|{{ХоккейЖ|Швейцария}} &lt;br&gt; {{ПР|м}} 0:2
!style=&quot;font-size:95%;&quot; colspan=&quot;2&quot;|'''5 — 8-се урындар өсөн матчтар'''
|bgcolor=pink rowspan=&quot;2&quot;|'''DSQ''' (6)
|-
|bgcolor=pink|{{ХоккейЖ|Япония}} &lt;br&gt; {{В|м}} 6:3
|bgcolor=pink|{{ХоккейЖ|Финляндия}} &lt;br&gt; {{ПР|м}} 0:4
|}

{{легенда|pink|Допинг ҡулланған өсөн дисквалификация (ярышта тәүге алған урыны йәйәләрҙә күрһәтелә)|border=1px solid #AAAAAA}}

==== Ирҙәр ====
;Состав

Башта Рәсәй йыйылма командаһы составында Мәскәү һөжүм итеүселәре Денис Кокарев һәм Сергей Соин иғлан ителә.&lt;ref name=&quot;hock1&quot;&gt;{{cite web|datepublished=2014-01-07|url=http://www.rg.ru/2014/01/07/hokkeisti-site.html|title=Назван состав сборной России по хоккею на Олимпиаду|publisher=rg.ru|access-date=2014-02-06|archive-date=2014-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222145508/http://www.rg.ru/2014/01/07/hokkeisti-site.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Әммә ике хоккейсы ла йәрәхәт ала. Соинды Александр Семин&lt;ref name=&quot;hock2&quot;&gt;{{cite web|datepublished=2014-01-21|url=http://www.rbcdaily.ru/sport/562949990310082|title=Сёмин заменит Соина на Олимпиаде в Сочи|publisher=rbcdaily.ru|accessdate=2014-02-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140128075533/http://rbcdaily.ru/sport/562949990310082#|archivedate=2014-01-28|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;, ә Кокаревты Александр Свитов алмаштыра&lt;ref name=&quot;hock3&quot;&gt;{{cite web|datepublished=2014-01-27|url=http://www.fontanka.ru/2014/01/27/067/|title=Хоккей: Свитов поедет на Олимпиаду вместо травмированного Кокарева|publisher=fontanka.ru|access-date=2014-02-06|archive-date=2014-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20140129171452/http://www.fontanka.ru/2014/01/27/067/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

{{начало скрытого блока|Заголовок=Хоккей буйынса Рәсәй ирҙәр йыйылма командаһы составы|Стиль_заголовка=color:#0039A6|Фон_заголовка=white|Рамка=1px solid #D52B1E}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;border: 1px solid #aaa;&quot;
|-
| style=&quot;background:#D52B1E; border: 0;&quot; colspan=&quot;4&quot; |
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: 100%; text-align: center;&quot;
! style=&quot;background:#0039A6; color:white; width: 2em;&quot; | Номер
! style=&quot;background:#0039A6; color:white; width: 12em;&quot; | Имя !! style=&quot;background:#0039A6; color:white; width: 5em;&quot; | Позиция !! style=&quot;background:#0039A6; color:white; width: 4em;&quot; | Һуғыу !! style=&quot;background:#0039A6; color:white; width: 5em;&quot; | Буйы, см !! style=&quot;background:#0039A6; color:white; width: 4em;&quot; | Ауырлығы, кг !! style=&quot;background:#0039A6; color:white; width: 9em;&quot; | Тыуған көнө !! style=&quot;background:#0039A6; color:white; width: 13em;&quot; | Клуб !! style=&quot;background:#0039A6; color:white; width: 3em;&quot; | {{comment|И|Үткәргән уйындар һаны}} !! style=&quot;background:#0039A6; color:white; width: 3em;&quot; | {{comment|Г|Голы}} !! style=&quot;background:#0039A6; color:white; width: 3em;&quot; | {{comment|П|Һөҙөмтәле тапшырыуҙар}} !! style=&quot;background:#0039A6; color:white; width: 3em;&quot; | {{comment|О|Очки}} !! style=&quot;background:#0039A6; color:white; width: 3em;&quot; | {{comment|Штр|Штрафное время}} !! style=&quot;background:#0039A6; color:white; width: 3em;&quot; | {{comment|КН|Ышаныслылыҡ коэффициенты}} !! style=&quot;background:#0039A6; color:white; width: 3em;&quot; | {{comment|%ОБ|Кире ҡағыуҙар проценты}}
|-
| 1 ||align=left|{{sortname|Семён|Варламов|Варламов Семён Александрович}} || Ҡапҡасы || һул || 185 || 85 || 27.04.1988 ||align=left|{{Флаг США|20px}} [[Колорадо Эвеланш]] || 3 || 0 || 0 || 0 || 0 || 1,98 || 91,07
|-
| 5 ||align=left|{{sortname|Илья|Никулин|Никулин Илья Владимирович}} || һаҡсы || һул || 191 || 98 || 12.03.1982 ||align=left|{{Флаг России|20px}} [[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]] || 3 || 0 || 0 || 0 || 2 || — || —
|-
| 6 ||align=left|{{sortname|Никита|Никитин|Никитин Никита Александрович}} || һаҡсы || һул || 193 || 89 || 16.01.1986 ||align=left|{{Флаг США|20px}} [[Коламбус Блю Джекетс]] || 5 || 0 || 1 || 1 || 0 || — || —
|-
| 8 ||align=left|{{sortname|Александр|Овечкин|Овечкин Александр Михайлович}} '''([[Капитан (шайбалы хоккей)#Альтернатив капитан|А]])''' || һөжүм итеүсе || уң || 188 || 99 || 17.09.1985 ||align=left| {{Флаг США|20px}} [[Вашингтон Кэпиталз]] || 5 || 1 || 1 || 2 || 0 || — || —
|-
| 10 ||align=left|{{sortname|Виктор|Тихонов|Тихонов Виктор Васильевич (кесе)}} || һөжүм итеүсе || һул || 188 || 83 || 12.05.1988 ||align=left|{{Флаг России|20px}} [[СКА (хоккей клубы)|СКА]] || 2 || 0 || 1 || 1 || 0 || — || —
|-
| 11 ||align=left|{{sortname|Евгений|Малкин|Малкин Евгений Владимирович}} || һөжүм итеүсе || һул || 192 || 86 || 31.07.1986 ||align=left|{{Флаг США|20px}} [[Питтсбург Пингвинз]] || 5 || 1 || 2 || 3 || 2 || — || —
|-
| 13 ||align=left|{{sortname|Павел|Дацюк|Дацюк Павел Валерьевич}} '''([[Капитан (шайбалы хоккей)|К]])''' || һөжүм итеүсе || һул || 180 || 86 || 20.07.1978 ||align=left|{{Флаг США|20px}} [[Детройт Ред Уингз]] || 5 || 2 || 4 || 6 || 0 || — || —
|-
| 15 ||align=left|{{sortname|Александр|Свитов|Свитов Александр Николаевич}} || һөжүм итеүсе || һул || 192 || 106 || 03.11.1982 ||align=left|{{Флаг России|20px}} [[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]] || 0 || — || — || — || — || — || —
|-
| 24 ||align=left|{{sortname|Александр|Попов|Попов Александр Александрович (хоккейсы)}} || һөжүм итеүсе || уң || 178 || 82 || 31.08.1980 ||align=left| {{Флаг России|20px}} [[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]] || 5 || 0 || 0 || 0 || 0 || — || —
|-
| 26 ||align=left|{{sortname|Вячеслав|Войнов|Войнов Вячеслав Леонидович}} || һаҡсы || уң || 180 || 83 || 15.01.1990 ||align=left|{{Флаг США|20px}} [[Лос-Анджелес Кингз]] || 5 || 0 || 0 || 0 || 0 || — || —
|-
| 27 ||align=left|{{sortname|Алексей|Терещенко|Терещенко Алексей Владимирович}} || һөжүм итеүсе || һул || 180 || 80 || 16.12.1980 ||align=left|{{Флаг России|20px}} [[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]] || 5 || 1 || 2 || 3 || 2 || — || —
|-
| 28 ||align=left| {{sortname|Александр|Сёмин|Сёмин Александр Валерьевич}} || һөжүм итеүсе || уң || 189 || 95 || 03.03.1984 ||align=left|{{Флаг США|20px}} [[Каролина Харрикейнз]] || 5 || 0 || 1 || 1 || 0 || — || —
|-
| 30 ||align=left|{{sortname|Александр|Ерёменко|Ерёменко Александр Владимирович}} || ҡапҡасы || һул || 179 || 75 || 10.04.1980 ||align=left|{{Флаг России|20px}} [[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо Мәскәү]] || 0 || — || — || — || — || — || —
|-
| 41 ||align=left|{{sortname|Николай|Кулёмин|Кулёмин Николай Владимирович}} || һөжүм итеүсе || һул || 185 || 100 || 14.07.1986 ||align=left|{{Флаг Канады|20px}} [[Торонто Мейпл Лифс]] || 5 || 0 || 0 || 0 || 2 || — || —
|-
| 42 ||align=left|{{sortname|Артём|Анисимов|Анисимов Артём Алексеевич}} || һөжүм итеүсе || һул || 193 || 88 || 24.05.1988 ||align=left|{{Флаг США|20px}} [[Коламбус Блю Джекетс]] || 5 || 0 || 0 || 0 || 2 || — || —
|-
| 43 ||align=left|{{sortname|Валерий|Ничушкин|Ничушкин Валерий Иванович}} || һөжүм итеүсе || һул || 190 || 80 || 04.03.1995 ||align=left|{{Флаг США|20px}} [[Даллас Старз]] || 5 || 1 || 0 || 1 || 0 || — || —
|-
| 47 ||align=left|{{sortname|Александр|Радулов|Радулов Александр Валерьевич}} || һөжүм итеүсе || һул || 186 || 91 || 05.07.1986 ||align=left|{{Флаг России|20px}} [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА Мәскәү]] || 5 || 3 || 3 || 6 || 4 || — || —
|-
| 51 ||align=left|{{sortname|Фёдор|Тютин|Тютин Фёдор Анатольевич}} || һаҡсы || һул || 188 || 95 || 19.07.1983 ||align=left|{{Флаг США|20px}} [[Коламбус Блю Джекетс]] || 5 || 0 || 0 || 0 || 4 || — || —
|-
| 71 ||align=left|{{sortname|Илья|Ковальчук|Ковальчук, Илья Валерьевич}} '''([[Капитан (шайбалы хоккей)#Альтернатив капитан|А]])''' || һөжүм итеүсе || уң || 188 || 104 || 15.04.1983 ||align=left| {{Флаг России|20px}} [[СКА (хоккей клубы)|СКА]] || 5 || 3 || 0 || 3 || 2 || — || —
|-
| 72 ||align=left|{{sortname|Сергей|Бобровский|Бобровский Сергей Андреевич}} || ҡапҡасы || һул || 188 || 86 || 20.09.1988 ||align=left|{{Флаг США|20px}} [[Коламбус Блю Джекетс]] || 3 || 0 || 0 || 0 || 0 || 1,15 || 95,24
|-
| 74 ||align=left|{{sortname|Алексей|Емелин|Емелин Алексей Вячеславович}} || һаҡсы || һул || 186 || 97 || 25.04.1986 ||align=left|{{Флаг Канады|20px}} [[Монреаль Канадиенс]] || 5 || 0 || 0 || 0 || 8 || — || —
|-
| 77 ||align=left|{{sortname|Антон|Белов|Белов Антон Сергеевич}} || һаҡсы || һул || 192 || 96 || 29.07.1986 ||align=left|{{Флаг Канады|20px}} [[Эдмонтон Ойлерз]] || 5 || 1 || 0 || 1 || 0 || — || —
|-
| 79 ||align=left|{{sortname|Андрей|Марков|Марков Андрей Викторович}} || һаҡсы || һул || 183 || 92 || 20.12.1978 ||align=left|{{Флаг Канады|20px}} [[Монреаль Канадиенс]] || 5 || 0 || 2 || 2 || 0 || — || —
|-
| 82 ||align=left|{{sortname|Евгений|Медведев|Медведев Евгений Владимирович}} || һаҡсы || һул || 190 || 87 || 27.08.1982 ||align=left|{{Флаг России|20px}} [[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]] || 5 || 0 || 1 || 1 || 2 || — || —
|-
| 91 ||align=left|{{sortname|Владимир|Тарасенко|Тарасенко Владимир Андреевич}} || һөжүм итеүсе || һул || 184 || 95 || 13.12.1991 ||align=left|{{Флаг США|20px}} [[Сент-Луис Блюз]] || 5 || 0 || 1 || 1 || 0 || — || —
|}
|}

&lt;small&gt;Состав: [http://stats.iihf.com/Hydra/388/IHM400000_33_7_0_RUS.pdf IIHF.com] и [http://www.eliteprospects.com/team.php?team=1654 Eliteprospects.com], статистика игроков: [http://stats.iihf.com/Hydra/388/IHM400000_83_48_0_RUS.pdf IIHF.com]&lt;/small&gt;
{{конец скрытого блока}}

;Тәүге раунд

{{ХокЛег
|#ccffcc|Сирек финалға сығыусы командалар
|#ffffcc|Плей-оффҡа сығыусы командалар}}

;A төркөмө

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!width=40|{{comment|М|Урын}}
!width=165|Йыйылма
!width=40|{{comment|И|Уйындар}}
!width=40|{{comment|В|Еңеүҙәр}}
!width=40|{{comment|ВО|Овертаймда еңеүҙәр}}
!width=40|{{comment|ПО|Овертаймда еңелеүҙәр}}
!width=40|{{comment|П|Еңелеү}}
!width=40|{{comment|ШИ|Шайбалар индерелә}}
!width=40|{{comment|ҮШ|Шайбалар үткәрелә}}
!width=40|{{comment|ША|Шйбалар айырмаһы}}
!width=40|{{comment|М|Сәрәйҙәр}}
|- style=&quot;background: #ccffcc;&quot;
| 1 ||align=left|{{США}}[[Шайбалы хоккей буйынса АҠШ йыйылма командаһы|АҠШ]] || 3 || 2 || 1 || 0 || 0 || 15 || 4 || +11 || '''8'''
|- style=&quot;background: #ffffcc;&quot;
| 2 ||align=left|{{Россия}}[[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы|Рәсәй]] || 3 || 1 || 1 || 1 || 0 || 8 || 5 || +3 || '''6'''
|- style=&quot;background: #ffffcc;&quot;
| 3 ||align=left|{{Словения}}[[Шайбалы хоккей буйынса Словения йыйылма командаһы|Словения]] || 3 || 1 || 0 || 0 || 2 || 6 || 11 || −5 || '''3'''
|- style=&quot;background: #ffffcc;&quot;
| 4 ||align=left|{{Словакия}}[[Шайбалы хоккей буйынса Словакия йыйылма командаһы|Словакия]] || 3 || 0 || 0 || 1 || 2 || 2 || 11 || −9 || '''1'''
|}

&lt;small&gt;Урындағы ваҡыт ([[UTC+4]]).&lt;/small&gt;
{{Hockeybox2
|bg    = #eeeeee
|date  = 13 февраль 2014
|time  = 16:30
|team1 = '''{{Россия}}[[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы|Рәсәй]] '''
|team2 = {{Словения}}[[Шайбалы хоккей буйынса Словения йыйылма командаһы|Словения]] 
|score = 5 : 2 
|periods = (2:0, 1:2, 2:0)
|goalie1 = [[Варламов Семён Александрович|Семён Варламов]] — '''00:00-60:00'''
|goalie2 = '''00:00-60:00''' — [[Кристан, Роберт|Роберт Кристан]]
|progression = '''1''' : 0&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''2''' : 0&lt;br&gt;&lt;br&gt;2 : '''1'''&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''3''' : 1&lt;br&gt;&lt;br&gt;3 : '''2'''&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''4''' : 2&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''5''' : 2
|goals1 = [[Александр Овечкин]] — '''01:17'''&lt;br&gt;''([[Малкин Евгений Владимирович|Е. Малкин]], А. Сёмин)''&lt;br&gt;Евгений Малкин — '''03:54'''&lt;br&gt;''(А. Овечкин, Е. Медведев)''&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Ковальчук Илья Валерьевич|Илья Ковальчук]] {{ГБ|1}} — '''37:48'''&lt;br&gt;''(Е. Малкин, А. Радулов)''&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Ничушкин Валерий Иванович|Валерий Ничушкин]] — '''43:59'''&lt;br&gt;''(А. Терещенко)''&lt;br&gt;[[Белов Антон Сергеевич|Антон Белов]] — '''47:53'''&lt;br&gt;''(Н. Никитин, А. Терещенко)''
|goals2 = &lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''21:43''' — [[Еглич Жига|Жига Еглич]]&lt;br&gt;''(М. Робар)''&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''38:52''' — Жига Еглич&lt;br&gt;''(Р. Саболич, А. Копитар)''
|stadium = [[Ҙур (боҙ һарайы)|Ҙур (боҙ һарайы)]], [[Сочи]]
|attendance = 11653 
|official = {{Флаг Канады}} Дэйв Джексон
|official2 = {{Флаг Чехии}} Владимир Шиндлер
|reference = http://stats.iihf.com/Hydra/388/IHM400A01_74_3_0.pdf
|penalties1 = 6
|penalties2 = 6
|shots1 = 35
|shots2 = 14
}}
{{Hockeybox2
|bg    = #eeffff
|date  = 15 февраль 2014
|time  = 16:30
|team1 = '''{{США}}[[Шайбалы хоккей буйынса АҠШ йыйылма командаһы|АҠШ]] '''
|team2 = {{Рәсәй}}[[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы|Рәсәй]]
|score = 3 : 2 &lt;small&gt;([[Буллит (шайбалы хоккей)|Б]])&lt;/small&gt;
|periods = (0:0, 1:1, 1:1, 0:0, 1:0)
|goalie1 = [[Куик Джонатан|Джонатан Куик]] — '''00:00-65:00'''
|goalie2 = '''00:00-65:00''' — [[Бобровский Сергей Андреевич|Сергей Бобровский]]
|progression = 0 : '''1'''&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''1''' : 1&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''2''' : 1&lt;br&gt;&lt;br&gt;2 : '''2'''&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''3''' : 2
|goals1 = &lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Фаулер Кэм|Кэм Фаулер]] {{ГБ|1}} — '''36:34'''&lt;br&gt;''([[ван Римсдайк Джеймс|Дж. ван Римсдайк]], Ф. Кессел)''&lt;br&gt;[[Павелски Джо|Джо Павелски]] {{ГБ|1}} — '''49:27'''&lt;br&gt;''(П. Кейн, К. Шаттенкирк)''&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Оши Ти Джей|Ти Джей Оши]] {{ПБ}} — '''65:00'''
|goals2 = '''29:15''' — [[Дацюк Павел Валерьевич|Павел Дацюк]]&lt;br&gt;''(А. Марков, А. Радулов)''&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''52:44''' — Павел Дацюк {{ГБ|1}}&lt;br&gt;''(А. Марков)''
|bullits1 = Ти Джей Оши {{ШБгол}}&lt;br&gt;Джеймс ван Римсдайк {{ШБпромах||Сейв вратаря}}&lt;br&gt;Джо Павелски {{ШБпромах||Сейв вратаря}}&lt;br&gt;Ти Джей Оши {{ШБпромах|выше ворот}}&lt;br&gt;Ти Джей Оши {{ШБгол}}&lt;br&gt;Ти Джей Оши {{ШБгол}}&lt;br&gt;Ти Джей Оши {{ШБпромах|левее ворот}}&lt;br&gt;Ти Джей Оши {{ШБгол}}
|bullits2 = {{ШБпромах|правее ворот}} Евгений Малкин&lt;br&gt;{{ШБпромах||Сейв вратаря}} Павел Дацюк&lt;br&gt;{{ШБгол}} [[Ковальчук Илья Валерьевич|Илья Ковальчук]]&lt;br&gt;{{ШБпромах||Сейв вратаря}} Илья Ковальчук&lt;br&gt;{{ШБгол}} Павел Дацюк&lt;br&gt;{{ШБгол}} Илья Ковальчук&lt;br&gt;{{ШБпромах||Сейв вратаря}} Павел Дацюк&lt;br&gt;{{ШБпромах|штанга}} Илья Ковальчук
|stadium = [[Ҙур (боҙ һарайы)|Ҙур (боҙ һарайы)]], [[Сочи]]
|attendance = 11678
|official = {{Флаг США}} Брэд Майер
|official2 = {{Флаг Швеции}} Маркус Виннерборг
|reference = http://stats.iihf.com/Hydra/388/IHM400A04_74_5_0.pdf
|penalties1 = 12
|penalties2 = 10
|shots1 = 34
|shots2 = 31
}}
{{Hockeybox2
|bg    = #eeeeee
|date  = 16 февраль 2014
|time  = 16:30
|team1 = '''{{Россия}}[[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы|Рәсәй]] '''
|team2 = {{Словакия}}[[Шайбалы хоккей буйынса Словакия йыйылма командаһы|Словакия]] 
|score = 1 : 0 &lt;small&gt;([[Буллит (шайбалы хоккей)|Б]])&lt;/small&gt;
|periods = (0:0, 0:0, 0:0, 0:0, 1:0)
|goalie1 = [[Варламов Семён Александрович|Семён Варламов]] — '''00:00-65:00'''
|goalie2 = '''00:00-65:00''' — [[Лацо Ян|Ян Лацо]]
|progression = '''1''' : 0
|goals1 = [[Радулов Александр Валерьевич|Александр Радулов]] {{ПБ}} — '''65:00''' 
|goals2 = 
|bullits1 = Александр Радулов {{ШБгол}}&lt;br&gt;[[Ковальчук Илья Валерьевич|Илья Ковальчук]] {{ШБгол}}
|bullits2 = {{ШБпромах||Сейв вратаря}} [[Гандзуш Михал|Михал Гандзуш]]&lt;br&gt;{{ШБпромах||Сейв вратаря}} [[Татар Томаш|Томаш Татар]]
|stadium = [[Ҙур (боҙ һарайы)|Ҙур (боҙ һарайы)]], [[Сочи]]
|attendance = 11097
|official = {{Флаг Германии}} Ларс Брюггеманн
|official2 = {{Флаг Канады}} Келли Сазерлэнд
|reference = http://stats.iihf.com/Hydra/388/IHM400A05_74_5_0.pdf
|penalties1 = 4
|penalties2 = 10
|shots1 = 37
|shots2 = 27
}}

;Плей-офф квалификацияһы

&lt;small&gt;Урындағы ваҡыт ([[UTC+4]]).&lt;/small&gt;
{{Hockeybox2
|bg    = #eeffff
|date  = 18 февраль 2014
|time  = 16:30
|team1 = '''{{Россия}}[[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы|Рәсәй]] '''
|team2 = {{Норвегия}}[[Шайбалы хоккей буйынса Норвегия йыйылма командаһы|Норвегия]] 
|score = 4 : 0
|periods = (0:0, 2:0, 2:0)
|goalie1 = [[Бобровский Сергей Андреевич|Сергей Бобровский]] — '''00:00-60:00'''
|goalie2 = '''00:00-57:40''' — [[Хауген Ларс|Ларс Хауген]]&lt;br&gt;'''58:53-60:00'''
|progression = '''1''' : 0&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''2''' : 0&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''3''' : 0&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''4''' : 0
|goals1 = [[Радулов Александр Валерьевич|Александр Радулов]] — '''24:12'''&lt;br&gt;''([[Дацюк Павел Валерьевич|П. Дацюк]])''&lt;br&gt;[[Ковальчук Илья Валерьевич|Илья Ковальчук]] — '''37:11'''&lt;br&gt;''(А. Радулов, П. Дацюк)''&lt;br&gt;Александр Радулов {{ПВ|0}} — '''58:53'''&lt;br&gt;''(П. Дацюк)''&lt;br&gt;[[Терещенко Алексей Владимирович|Алексей Терещенко]] — '''59:20'''&lt;br&gt;''(В. Тихонов, В. Тарасенко)''
|goals2 = 
|stadium = [[Ҙур (боҙ һарайы)|Ҙур (боҙ һарайы)]], [[Сочи]]
|attendance = 11423
|official = {{Флаг Германии}} Даниэль Пихачек
|official2 = {{Флаг Канады}} Кевин Поллок
|reference = http://stats.iihf.com/Hydra/388/IHM400402_74_3_0.pdf
|penalties1 = 2
|penalties2 = 6
|shots1 = 31
|shots2 = 22
}}

;Сирекфинал

&lt;small&gt;Урындағы ваҡыт ([[UTC+4]]).&lt;/small&gt;
{{Hockeybox2
|bg    = #eeeeee
|date  = 19 февраль 2014
|time  = 16:30
|team1 = '''{{Финляндия}}[[Шайбалы хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы|Финляндия]] '''
|team2 = {{Россия}}[[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы|Рәсәй]] 
|score = 3 : 1
|periods = (2:1, 1:0, 0:0)
|goalie1 = [[Раск Туукка|Туукка Раск]] — '''00:00-60:00'''
|goalie2 = '''00:00-26:42''' — [[Варламов Семён Александрович|Семён Варламов]]&lt;br&gt;'''26:42-58:54''' — [[Бобровский Сергей Андреевич|Сергей Бобровский]]
|progression = 0 : '''1'''&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''1''' : 1&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''2''' : 1&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''3''' : 1
|goals1 = &lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Аалтонен Юхаматти|Юхаматти Аалтонен]] — '''9:18'''&lt;br&gt;''(П. Кантиола)''&lt;br&gt;[[Селянне Теему|Теэму Селянне]] — '''17:38'''&lt;br&gt;''([[Гранлунд Микаэль|М. Гранлунд]])''&lt;br&gt;Микаэль Гранлунд {{ГБ|1}} — '''25:37'''&lt;br&gt;''(Т. Селянне, К. Тимонен)''
|goals2 = '''07:51''' — [[Ковальчук Илья Валерьевич|Илья Ковальчук]] {{ГБ|1}}&lt;br&gt;''([[Дацюк Павел Валерьевич|П. Дацюк]])''
|stadium = [[Ҙур (боҙ һарайы)|Ҙур (боҙ һарайы)]], [[Сочи]]
|attendance = 11654
|official = {{Флаг Канады}} Келли Сазерленд
|official2 = {{Флаг Швеции}} Маркус Виннерборг
|reference = http://stats.iihf.com/Hydra/388/IHM400302_74_3_0.pdf
|penalties1 = 6
|penalties2 = 8
|shots1 = 22
|shots2 = 38
}}
----
&lt;center&gt;''Рәсәй ирҙәр йыйылма командаһы '''5-се урында'''''&lt;/center&gt;

==== Ҡатын-ҡыҙҙар ====
;Составы

21 ғинуарҙа Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһының баш тренеры Михаил Чеканов Олимпия уйындарында ҡатнашыусыларҙың исемлеген иғлан итә, унда 18 ялан уйынсыһы һәм 3 ҡапҡа һаҡсыһы була&lt;ref name=&quot;hock4&quot;&gt;{{cite web|datepublished=2014-01-21|url=http://ria.ru/sochi2014_news/20140121/990426563.html|title=Стал известен состав женской сборной России по хоккею на Олимпиаду|publisher=ria.ru|access-date=2014-02-06|archive-date=2014-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20140128023000/http://ria.ru/sochi2014_news/20140121/990426563.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

{{начало скрытого блока|Заголовок=Хоккей буйынса Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар командаһы составы|Стиль_заголовка=color:#0039A6|Фон_заголовка=white|Рамка=1px solid #D52B1E}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;border: 1px solid #aaa;&quot;
|-
| style=&quot;background:#D52B1E; border: 0;&quot; colspan=&quot;4&quot; |
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: 100%; text-align: center;&quot;
! style=&quot;background:#0039A6; color:white; width: 2em;&quot; | Номер
! style=&quot;background:#0039A6; color:white; width: 12em;&quot; | Исеме !! style=&quot;background:#0039A6; color:white; width: 5em;&quot; | Позиция !! style=&quot;background:#0039A6; color:white; width: 4em;&quot; | Һуғыу !! style=&quot;background:#0039A6; color:white; width: 5em;&quot; | Буйы, см !! style=&quot;background:#0039A6; color:white; width: 4em;&quot; | Ауырлығы, кг !! style=&quot;background:#0039A6; color:white; width: 9em;&quot; | Тыуған көнө !! style=&quot;background:#0039A6; color:white; width: 13em;&quot; | Клуб !! style=&quot;background:#0039A6; color:white; width: 3em;&quot; | {{comment|И|Үткәрелгән уйындар иҫәбе}} !! style=&quot;background:#0039A6; color:white; width: 3em;&quot; | {{comment|Г|Голдар}} !! style=&quot;background:#0039A6; color:white; width: 3em;&quot; | {{comment|П|Һөҙөмтәле тапшырыуҙар}} !! style=&quot;background:#0039A6; color:white; width: 3em;&quot; | {{comment|О|Мәрәйҙәр}} !! style=&quot;background:#0039A6; color:white; width: 3em;&quot; | {{comment|Штр|Штраф ваҡыты}} !! style=&quot;background:#0039A6; color:white; width: 3em;&quot; | {{comment|КН|Ышаныслылыҡ коэффициенты}} !! style=&quot;background:#0039A6; color:white; width: 3em;&quot; | {{comment|%ОБ|Кире ҡағыуҙар проценты}}
|-
| 1 ||align=left|{{sortname|Анна|Пругова|Пругова Анна Александровна}} || ҡапҡасы || һул || 175 || 62 || 20.11.1993 ||align=left|{{Флаг России|20px}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] || 5 || 0 || 0 || 0 || 0 || 2,03 || 91,43
|-
| 2 ||align=left|{{sortname|Ангелина|Гончаренко|Гончаренко Ангелина Павловна}} || защитник || левый || 177 || 71 || 23.05.1994 ||align=left|{{Флаг России|20px}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] || 6 || 0 || 0 || 0 || 2 || — || —
|-
| 4 ||align=left|{{sortname|Алёна|Хомич|Хомич Алёна Андреевна}} || һаҡсы || һул || 168 || 53 || 26.02.1981 ||align=left|{{Флаг России|20px}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] || 6 || 1 || 2 || 3 || 0 || — || —
|-
| 8 ||align=left|{{sortname|Ия|Гаврилова|Гаврилова Ия Викторовна}} || һөжүм итеүсе || һул || 170 || 63 || 03.09.1987 ||align=left|{{Флаг России|20px}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] || 6 || 1 || 2 || 3 || 2 || — || —
|-
| 9 ||align=left|{{sortname|Александра|Вафина|Вафина Александра Александровна}} || һөжүм итеүсе || һул || 165 || 58 || 28.07.1990 ||align=left|{{Флаг России|20px}} [[Факел (хоккей клубы)|Факел]] || 6 || 1 || 0 || 1 || 2 || — || —
|-
| 17 ||align=left|{{sortname|Екатерина|Смоленцева|Смоленцева, Екатерина Вячеславовна}} '''([[Капитан (шайбалы хоккей)|К]])''' || һөжүм итеүсе ||һул || 176 || 64 || 15.09.1981 ||align=left|{{Флаг России|20px}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] || 6 || 2 || 4 || 6 || 2 || — || —
|-
| 18 ||align=left|{{sortname|Ольга|Сосина|Сосина Ольга Петровна}} || һөжүм итеүсе || уң || 163 || 77 || 27.07.1992 ||align=left|{{Флаг России|20px}} [[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]] || 6 || 3 || 1 || 4 || 2 || — || —
|-
| 20 ||align=left|{{sortname|Юлия|Лескина|Лескина Юлия Сергеевна}} || ҡапҡасы || һул || 178 || 76 || 09.02.1991 ||align=left|{{Флаг России|20px}} [[Спартак-Меркурий]] || 2 || 0 || 0 || 0 || 0 || 1,29 || 93,33
|-
| 21 ||align=left|{{sortname|Анна|Щукина|Щукина, Анна Васильевна}} || һаҡсы || һул || 171 || 76 || 05.11.1987 ||align=left|{{Флаг России|20px}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] || 6 || 2 || 0 || 2 || 0 || — || —
|-
| 23 ||align=left|{{sortname|Татьяна|Бурина|Бурина Татьяна Ивановна}} || һөжүм итеүсе || һул || 163 || 68 || 20.03.1980 ||align=left|{{Флаг России|20px}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] || 6 || 2 || 3 || 5 || 4 || — || —
|-
| 25 ||align=left|{{sortname|Екатерина|Лебедева|Лебедева Екатерина Сергеевна}} || һөжүм итеүсе || һул || 165 || 69 || 14.09.1989 ||align=left|{{Флаг России|20px}} [[Факел (хоккей клубы)|Факел]] || 6 || 0 || 0 || 0 || 0 || — || —
|-
| 29 ||align=left|{{sortname|Анна|Шохина|Шохина Анна Константиновна}} || һөжүм итеүсе || һул || 163 || 60 || 23.01.1997 ||align=left|{{Флаг России|20px}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] || 6 || 1 || 3 || 4 || 2 || — || —
|-
| 34 ||align=left|{{sortname|Светлана|Ткачёва|Ткачёва Светлана Валериевна}} || һаҡсы || һул || 170 || 60 || 03.11.1984 ||align=left|{{Флаг России|20px}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] || 6 || 0 || 0 || 0 || 2 || — || —
|-
| 44 ||align=left|{{sortname|Александра|Капустина|Капустина Александра Витальевна}} || һаҡсы || һул || 166 || 74 || 08.04.1984 ||align=left|{{Флаг России|20px}} [[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]] || 6 || 0 || 0 || 0 || 2 || — || —
|-
| bgcolor=pink|'''DSQ''' (55) ||align=left bgcolor=pink|{{sortname|Галина|Скиба|Скиба Галина Юрьевна}} || һөжүм итеүсе || һул || 164 || 66 || 09.05.1984 ||align=left|{{Флаг России|20px}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] || 6 || 2 || 0 || 2 || 2 || — || —
|-
| bgcolor=pink|'''DSQ''' (70) ||align=left bgcolor=pink|{{sortname|Анна|Шибанова|Шибанова Анна Сергеевна}} || һаҡсы || һул || 164 || 62 || 10.11.1994 ||align=left|{{Флаг России|20px}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] || 6 || 0 || 2 || 2 || 6 || — || —
|-
| 72 ||align=left|{{sortname|Екатерина|Пашкевич|Пашкевич Екатерина Владимировна}} || һөжүм итеүсе || һул || 174 || 74 || 19.12.1972 ||align=left|{{Флаг России|20px}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] || 6 || 0 || 1 || 1 || 0 || — || —
|-
| bgcolor=pink|'''DSQ''' (77) ||align=left bgcolor=pink|{{sortname|Инна|Дюбанок|Дюбанок Инна Николаевна}} || һаҡсы || һул || 170 || 74 || 20.02.1990 ||align=left|{{Флаг России|20px}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] || 6 || 0 || 2 || 2 || 6 || — || —
|-
| 88 ||align=left|{{sortname|Екатерина|Смолина|Смолина Екатерина Анатольевна}} || һөжүм итеүсе || уң || 164 || 54 || 08.10.1988 ||align=left|{{Флаг России|20px}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] || 6 || 0 || 1 || 1 || 0 || — || —
|-
| 95 ||align=left|{{sortname|Елена|Дергачёва|Дергачёва Елена Николаевна}} || һөжүм итеүсе || һул || 159 || 57 || 08.11.1995 ||align=left|{{Флаг России|20px}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] || 6 || 0 || 0 || 0 || 0 || — || —
|-
| 97 ||align=left|{{sortname|Анна|Виноградова|Виноградова Анна Константиновна}} || ҡапҡасы || һул || 167 || 69 || 06.04.1991 ||align=left|{{Флаг России|20px}} [[Факел (хоккей клубы)|Факел]] || 0 || — || — || — || — || — || —
|}
|}
{{легенда|pink|Допинг өсөн дисквалификация|border=1px solid #AAAAAA}}

&lt;small&gt;Состав: [http://stats.iihf.com/Hydra/389/IHW400000_33_5_3_RUS.pdf IIHF.com] и [http://www.eurohockey.com/club/5329-russia.html?league=826&amp;season=2014 Eurohockey.com] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, статистика игроков: [http://stats.iihf.com/Hydra/389/IHW400000_83_40_0_RUS.pdf IIHF.com]&lt;/small&gt;
{{конец скрытого блока}}

;Тәүге раунд

{{ХокЛег
|#ffffcc|Сирекфиналға сығыусы командалар
|#ffcccc|5 — 8 урындар өсөн матчтарҙа ҡатнашыусы командалар}}

;B төркөмө

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!width=40|{{comment|М|Урын}}
!width=165|Йыйылма
!width=40|{{comment|И|Уйындар}}
!width=40|{{comment|В|Еңеүҙәр}}
!width=40|{{comment|ВО|Овертаймда еңеүҙәр}}
!width=40|{{comment|ПО|Овертаймда еңелеүҙәр}}
!width=40|{{comment|П|Еңелеүҙәр}}
!width=40|{{comment|ШЗ|Шайба индерелә}}
!width=40|{{comment|ШП|Шайбалар үткәрелә}}
!width=40|{{comment|РШ|Шайбалар айырмаһы}}
!width=40|{{comment|О|Очки}}
|- style=&quot;background: #ffffcc;&quot;
| 1 ||align=left|{{Россия}}[[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы|Рәсәй]] || 3 || 3 || 0 || 0 || 0 || 9 || 3 || +6 || '''9'''
|- style=&quot;background: #ffffcc;&quot;
| 2 ||align=left|{{Швеция}}[[Шайбалы хоккей буйынса Швеция ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы|Швеция]] || 3 || 2 || 0 || 0 || 1 || 6 || 3 || +3 || '''6'''
|- style=&quot;background: #ffcccc;&quot;
| 3 ||align=left|{{Германия}}[[Шайбалы хоккей буйынса Германия ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы|Германия]]|| 3 || 1 || 0 || 0 || 2 || 5 || 8 || −3 || '''3'''
|- style=&quot;background: #ffcccc;&quot;
| 4 ||align=left|{{Япония}}[[Шайбалы хоккей буйынса Япония ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы|Япония]] || 3 || 0 || 0 || 0 || 3 || 1 || 7 || −6 || '''0'''
|}

&lt;small&gt;Урындағы ваҡыт ([[UTC+4]]).&lt;/small&gt;
{{Hockeybox2
|bg    = #eeeeee
|date  = 9 февраль 2014
|time  = 17:00
|team1 = '''{{Россия}}[[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы|Рәсәй]]'''
|team2 = {{Германия}}[[Шайбалы хоккей буйынса Германия ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы|Германия]]
|score = 4 : 1
|periods = (0:0, 0:1, 4:0)
|goalie1 = [[Лескина Юлия Сергеевна|Юлия Лескина]] — '''00:00-60:00'''
|goalie2 = '''00:00-60:00''' — [[Харрер Виона|Виона Харрер]]
|progression = 0 : '''1'''&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''1''' : 1&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''2''' : 1&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''3''' : 1&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''4''' : 1
|goals1 = &lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Гаврилова Ия Викторовна|Ия Гаврилова]] — '''45:04'''&lt;br&gt;''(А. Хомич, Е. Смоленцева)''&lt;br&gt;[[Сосина Ольга Петровна|Ольга Сосина]] {{ГБ|1}} — '''48:49'''&lt;br&gt;''(И. Дюбанок, Т. Бурина)''&lt;br&gt;[[Смоленцева Екатерина Вячеславовна|Екатерина Смоленцева]] — '''49:27'''&lt;br&gt;''(А. Шибанова)''&lt;br&gt;[[Сосина, Ольга Петровна|Ольга Сосина]] — '''52:15'''&lt;br&gt;''(И. Дюбанок, Е. Смоленцева)''
|goals2 = '''26:48''' — [[Буш Франциска|Франциска Буш]]&lt;br&gt;''(М. Анвандер, А. Вайссер)''
|stadium = [[Шайба (боҙ аренаһы)|Шайба (боҙ аренаһы)]], [[Сочи]]
|attendance = 5048
|official = {{Флаг Финляндии}} Анна Эскола
|reference = http://stats.iihf.com/Hydra/389/IHW400B02_74_3_0.pdf
|penalties1 = 4
|penalties2 = 8
|shots1 = 37
|shots2 = 15
}}
{{Hockeybox2
|bg    = #eeffff
|date  = 11 февраль 2014
|time  = 19:00
|team1 = '''{{Россия}}[[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы|Рәсәй]]'''
|team2 = {{Япония}}[[Шайбалы хоккей буйынса Япония ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы|Япония]]
|score = 2 : 1
|periods = (1:0, 0:0, 1:1)
|goalie1 = [[Пругова Анна Александровна|Анна Пругова]] — '''00:00-60:00'''
|goalie2 = '''00:00-59:24''' — [[Фудзимото Нана|Нана Фудзимото]]
|progression = '''1''':0&lt;br&gt;&lt;br&gt;1:'''1'''&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''2''':1
|goals1 = [[Бурина Татьяна Ивановна|Татьяна Бурина]] — '''11:39'''&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Вафина Александра Александровна|Александра Вафина]] {{ГМ|1}} — '''51:36'''
|goals2 = &lt;br&gt;&lt;br&gt;'''40:33''' — [[Токо Аяка|Аяка Токо]]&lt;br&gt;''(Х. Кубо)''
|stadium = [[Шайба (боҙ аренаһы)|Шайба (боҙ аренаһы)]], [[Сочи]]
|attendance = 4897
|official = {{Флаг Германии}} Николь Хертрич
|reference = http://stats.iihf.com/Hydra/389/IHW400B04_74_3_0.pdf
|penalties1 = 6
|penalties2 = 6
|shots1 = 38
|shots2 = 22
}}
{{Hockeybox2
|bg    = #eeeeee
|date  = 13 февраль 2014
|time  = 21:00
|team1 = {{Швеция}}[[Шайбалы хоккей буйынса Швеция ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы|Швеция]]
|team2 = '''{{Россия}}[[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы|Рәсәй]]'''
|score = 1 : 3
|periods = (0:1, 1:1, 0:1)
|goalie1 = [[Валльнер Валентина|Валентина Валльнер]] — '''00:00-58:17'''&lt;br&gt;'''59:19-59:32'''
|goalie2 = '''00:00-60:00''' — [[Пругова Анна Александровна|Анна Пругова]]
|progression = 0:'''1'''&lt;br&gt;&lt;br&gt;0:'''2'''&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''1''':2&lt;br&gt;&lt;br&gt;1:'''3'''
|goals1 = &lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Винберг Пернилла|Пернилла Винберг]] — '''38:58'''
|goals2 = '''08:38''' — [[Щукина Анна Васильевна|Анна Щукина]]&lt;br&gt;''(Е. Пашкевич, А. Шохина)''&lt;br&gt;'''29:20''' — [[Хомич Алёна Андреевна|Алёна Хомич]]&lt;br&gt;''(Е. Смолина)''&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''58:07''' — [[Смоленцева Екатерина Вячеславовна|Екатерина Смоленцева]]&lt;br&gt;''(О. Сосина)''
|stadium = [[Шайба (боҙ аренаһы))|Шайба (боҙ аренаһы)]], [[Сочи]]
|attendance = 5092
|official = {{Флаг Великобритании}} Джой Тоттмэн
|reference = http://stats.iihf.com/Hydra/389/IHW400B06_74_3_0.pdf
|penalties1 = 14
|penalties2 = 4
|shots1 = 16
|shots2 = 31
}}

;Сирекфинал

&lt;small&gt;Урындағы ваҡыт ([[UTC+4]]).&lt;/small&gt;
{{Hockeybox2
|bg    = #eeffff
|date  = 15 февраль 2014
|time  = 16:30
|team1 = '''{{Швейцария}}[[Шайбалы хоккей буйынса Швейцария ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы|Швейцария]]'''
|team2 = {{Россия}}[[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы|Рәсәй]]
|score = 2 : 0
|periods = (1:0, 0:0, 1:0)
|goalie1 = [[Шеллинг Флоренс|Флоренс Шеллинг]] — '''00:00-60:00'''
|goalie2 = '''00:00-58:35''' — [[Пругова Анна Александровна|Анна Пругова]]&lt;br&gt;'''59:39-60:00'''
|progression = '''1''':0&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''2''':0
|goals1 = [[Марти Стефани|Стефани Марти]] — '''10:46'''&lt;br&gt;''(А. Мюллер, С. Тальман)''&lt;br&gt;[[Штальдер Лара|Лара Штальдер]] {{ПВ|0}} — '''59:39'''&lt;br&gt;''(Н. Булло)''
|goals2 = 
|stadium = [[Шайба (боҙ аренаһы))|Шайба (боҙ аренаһы)]], [[Сочи]]
|attendance = 4962
|official = {{Флаг Великобритании}} Джой Тоттмэн
|reference = http://stats.iihf.com/Hydra/389/IHW400301_74_3_0.pdf
|penalties1 = 8
|penalties2 = 2
|shots1 = 27
|shots2 = 41
}}

;5 — 8се урындар өсөн матч

&lt;small&gt;Урындағы ваҡыт ([[UTC+4]]).&lt;/small&gt;
{{Hockeybox2
|bg    = #eeeeee
|date  = 16 февраль 2014
|time  = 21:00
|team1 = '''{{Россия}}[[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы|Рәсәй]]'''
|team2 = {{Япония}}[[Шайбалы хоккей буйынса Япония ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы|Япония]]
|score = 6 : 3
|periods = (1:0, 3:2, 2:1)
|goalie1 = [[Пругова Анна Александровна|Анна Пругова]] — '''00:00-26:50'''&lt;br&gt;[[Лескина Юлия Сергеевна|Юлия Лескина]] — '''26:50-60:00'''
|goalie2 = '''00:00-58:03''' — [[Фудзимото Нана|Нана Фудзимото]]
|progression = '''1''':0&lt;br&gt;&lt;br&gt;1:'''1'''&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''2''':1&lt;br&gt;&lt;br&gt;2:'''2'''&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''3''':2&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''4''':2&lt;br&gt;&lt;br&gt;4:'''3'''&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''5''':3&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''6''':3
|goals1 = [[Щукина Анна Васильевна|Анна Щукина]] — '''16:12'''&lt;br&gt;''(А. Шохина)''&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Шохина Анна Константиновна|Анна Шохина]] — '''26:44'''&lt;br&gt;''(Е. Смоленцева)''&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Скиба Галина Юрьевна|Галина Скиба]] — '''27:33'''&lt;br&gt;''(И. Гаврилова, Т. Бурина)''&lt;br&gt;[[Сосина Ольга Петровна|Ольга Сосина]] {{ГБ|1}} — '''31:32'''&lt;br&gt;''(Е. Смоленцева, А. Шохина)''&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Скиба Галина Юрьевна|Галина Скиба]] {{ГБ|1}} — '''49:39'''&lt;br&gt;''(Т. Бурина, И. Гаврилова)''&lt;br&gt;[[Бурина Татьяна Ивановна|Татьяна Бурина]] {{ГБ|1}} — '''55:42'''&lt;br&gt;''(А. Шибанова, А. Хомич)''
|goals2 = &lt;br&gt;&lt;br&gt;'''26:14''' — [[Яманэ Томоэ|Томоэ Яманэ]]&lt;br&gt;''(Р. Укита)''&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''26:50''' — [[Токо Аяка|Аяка Токо]]&lt;br&gt;''(Х. Кубо)''&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''42:23''' — [[Осава Тихо|Тихо Осава]]&lt;br&gt;''(А. Такэути, Ю. Хирано)''
|stadium = [[Шайба (боҙ аренаһы))|Шайба (боҙ аренаһы)]], [[Сочи]]
|attendance = 4793
|official = {{Флаг Финляндии}} Анна Эскола
|reference = http://stats.iihf.com/Hydra/389/IHW400252_74_3_0.pdf
|penalties1 = 6
|penalties2 = 10
|shots1 = 32
|shots2 = 27
}}

;5-се урын өсөн матч

&lt;small&gt;Урындағы ваҡыт ([[UTC+4]]).&lt;/small&gt;
{{Hockeybox2
|bg    = #eeffff
|date  = 18 февраль 2014
|time  = 16:30
|team1 = '''{{Финляндия}}[[Шайбалы хоккей буйынса Финляндия ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы|Финляндия]]'''
|team2 = {{Россия}}[[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы|Рәсәй]]
|score = 4 : 0
|periods = (2:0, 0:0, 2:0)
|goalie1 = [[Рятю Ноора|Ноора Рятю]] — '''00:00-60:00'''
|goalie2 = '''00:00-60:00''' — [[Пругова Анна Александровна|Анна Пругова]]
|progression = '''1''':0&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''2''':0&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''3''':0&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''4''':0
|goals1 = [[Валимяки Линда|Линда Валимяки]] — '''16:37'''&lt;br&gt;''(К. Рантамяки, В. Хови)''&lt;br&gt;[[Вялиля Рийка|Рийка Вялиля]] — '''17:28'''&lt;br&gt;''(С. Тапани, Е. Хийрикоски)''&lt;br&gt;[[Карвинен Мишель|Мишель Карвинен]] — '''42:30'''&lt;br&gt;''(Р. Вялиля, С. Таркки)''&lt;br&gt;[[Карвинен Мишель|Мишель Карвинен]] {{ГБ|1}} — '''25:41'''&lt;br&gt;''(Р. Вялиля М. Туоминен)''
|goals2 = 
|stadium = [[Шайба (боҙ аренаһы)|Шайба (боҙ аренаһы)]], [[Сочи]]
|attendance = 4112
|official = {{Флаг США}} Эрин Блэйр
|reference = http://stats.iihf.com/Hydra/389/IHW400151_74_3_0.pdf
|penalties1 = 14
|penalties2 = 12
|shots1 = 29
|shots2 = 19
}}
----
&lt;center&gt; Тәүҙә Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы 6-сы урынды биләй, әммә өс Рәсәй хоккейсыһында ыңғай допинг-тесттар асыҡланғандан һуң дисквалификациялана.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://stillmed.olympic.org/media/Document%20Library/OlympicOrg/News/2020/06/Medal%20reallocations_%20IOC%20EB_2.pdf |title=Medals, Diplomas and Medallist Pins Reallocation |access-date=2020-06-17 |archive-date=2020-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200611044535/https://stillmed.olympic.org/media/Document%20Library/OlympicOrg/News/2020/06/Medal%20reallocations_%20IOC%20EB_2.pdf |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.&lt;/center&gt;

=== [[Файл:Biathlon pictogram.svg|30px]] Биатлон ===
Төп мәҡәлә: [[Ҡышҡы Олимпия уйындарында биатлон ярыштары 2014]]

=== [[Файл:Curling pictogram.svg|30px]] Кёрлинг ===
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%; text-align:center&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;150&quot;|Ярыш
!rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;200&quot;|Команда
!colspan=&quot;3&quot;|Түңәрәк буйынса турнир
!Тай-брейк
!Ярымфинал
!Финал
!rowspan=&quot;2&quot;|Урын
|-
!Дәғүәселәр
!Һөҙөмтә
!Урын
!Дәғүәсе&lt;br&gt;Һөҙөмтә
!Дәғүәсе&lt;br&gt;Һөҙөмтә
!Дәғүәсе&lt;br&gt;Һөҙөмтә
|-
|rowspan=&quot;9&quot;|[[Ҡышҡы Олимпия уйындарында кёрлинг 2014 (ирҙәр)|Ирҙәр]]
|rowspan=&quot;9&quot; align=left|'''Кёрлинг буйынса ирҙәр йыйылмаһы'''
|align=left|{{Флаг Великобритании}} [[Бөйөк Британия ҡышҡы Олимпия уйындарында 2014|Бөйөк Британия]] || {{ПР|м}} 4:7
|rowspan=&quot;9&quot;|7
|rowspan=&quot;9&quot; colspan=&quot;3&quot; bgcolor=&quot;honeydew&quot;|&lt;small&gt;Завершили выступление&lt;/small&gt;
|rowspan=&quot;9&quot;|'''7'''
|-
|align=left|{{Флаг Дании}} [[Дания ҡышҡы Олимпия уйындарында 2014|Дания]] || {{ПР|м}} 10:11
|-
|align=left|{{Флаг Норвегии}} [[Норвегия ҡышҡы Олимпия уйындарында 2014|Норвегия]] || {{ПР|м}} 8:9
|-
|align=left|{{Флаг Канады}} [[Канада ҡышҡы Олимпия уйындарында 2014|Канада]] || {{ПР|м}} 4:7
|-
|align=left|{{Флаг Швейцарии}} [[Швейцария ҡышҡы Олимпия уйындарында 2014|Швейцария]] || {{В|м}} 7:6
|-
|align=left|{{Флаг США}} [[АҠШ ҡышҡы Олимпия уйындарында 2014|АҠШ]] || {{В|м}} 7:6
|-
|align=left|{{Флаг Китая}} [[Ҡытай ҡышҡы Олимпия уйындарында 2014|Ҡытай]] || {{ПР|м}} 6:9
|-
|align=left|{{Флаг Швеции}} [[Швеция ҡышҡы Олимпия уйындарында 2014|Швеция]] || {{ПР|м}} 4:8
|-
|align=left|{{Флаг Германии}} [[Германия ҡышҡы Олимпия уйындарында 2014|Германия]] || {{В|м}} 8:7
|-
|rowspan=&quot;9&quot;|[[Ҡышҡы Олимпия уйындарында кёрлинг 2014 (ҡатын-ҡыҙҙар)|Ҡатын-ҡыҙҙар]]
|rowspan=&quot;9&quot; align=left|'''Кёрлинг буйынса ҡатын-ҡыҙҙар командаһы'''
|align=left|{{Флаг Дании}} [[Дания ҡышҡы Олимпия уйындарында 2014|Дания]] || {{В|м}} 7:4
|rowspan=&quot;9&quot;|9
|rowspan=&quot;9&quot; colspan=&quot;3&quot; bgcolor=&quot;honeydew&quot;|&lt;small&gt;Сығыш яһауҙан туҡтайҙар&lt;/small&gt;
|rowspan=&quot;9&quot;|'''9'''
|-
|align=left|{{Флаг США}} [[АҠШ ҡышҡы Олимпия уйындарында 2014|АҠШ]] || {{В|м}} 9:7
|-
|align=left|{{Флаг Китая}} [[Ҡытай ҡышҡы Олимпия уйындарында 2014|Ҡытай]] || {{ПР|м}} 5:7
|-
|align=left|{{Флаг Японии}} [[Япония ҡышҡы Олимпия уйындарында 2014|Япония]] || {{ПР|м}} 4:8
|-
|align=left|{{Флаг Республики Корея}} [[Корея Республикаһы ҡышҡы Олимпия уйындарында 2014|Кореяя]] || {{ПР|м}} 4:8 
|-
|align=left|{{Флаг Швейцарии}} [[Швейцария ҡышҡы Олимпия уйындарында 2014|Швейцария]] || {{В|м}} 6:3
|-
|align=left|{{Флаг Канады}} [[Канада ҡышҡы Олимпия уйындарында 2014|Канада]] || {{ПР|м}} 3:5
|-
|align=left|{{Флаг Швеции}} [[Швеция ҡышҡы Олимпия уйындарында 2014|Швеция]] || {{ПР|м}} 4:5
|-
|align=left|{{Флаг Великобритании}} [[Бөйөк Британия ҡышҡы Олимпия уйындарында 2014|Бөйөк Британия]] || {{ПР|м}} 6:9
|}

==== Ирҙәр ====
;Состав
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=150|Дүртенсе
!width=150|Өсөнсө
!width=150|Икенсе
!width=150|Төп
!width=150|Запаста
|-
|[[Стукальский Алексей Витальевич|Алексей Стукальский]]
|[[Архипов Евгений Валерьевич|Евгений Архипов]]
|[[Дроздов Андрей Анатольевич|Андрей Дроздов]] &lt;small&gt;([[Скип (кёрлинг)|скип]])&lt;/small&gt;
|[[Дрон Пётр Дмитриевич|Пётр Дрон]]
|[[Козырев Александр Сергеевич|Александр Козырев]]
|}

;Түңәрәк буйынса турнир
{{ХокЛег
|#ccffcc|Сирекфиналға сығыусы командалар
|#ffffcc|Тай-брейкта ҡатнашыусы командалар}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Урын
! Команда
!width=25|{{comment|В|Еңгән матчтар иҫәбе}}
!width=25|{{comment|П|Еңелгән матчтар иҫәбе}}
!width=25|{{comment|КЗ|Индерелгән таштар иҫәбе}}
!width=25|{{comment|КП|Үткәрелгән таштар иҫәбе}}
!width=25|{{comment|ВЭ|Еңгән эндтар иҫәбе}}
!width=25|{{comment|ПЭ|Еңелгән эндтар иҫәбе}}
!width=25|{{comment|ОЭ|Тигеҙләшгән эндтар иҫәбеКоличество обнулённых эндов}}
!width=25|{{comment|УЭ|Количество украденных эндов}}
!width=25|{{comment|ППД|Файҙалы ғәмәлдәр проценты}}
|- align=center style=&quot;background: #ccffcc;&quot;
|1
| align=left|{{Флаг Швеции}} [[Швеция ҡышҡы Олимпия уйындарында 2014|Швеция]] || 8 || 1 || 60 || 44 || 38 || 30 || 18 || 8 || 86 %
|- align=center style=&quot;background: #ccffcc;&quot;
|2
| align=left|{{Флаг Канады}} [[Канада ҡышҡы Олимпия уйындарында 2014|Канада]] || 7 || 2 || 69 || 53 || 39 || 36 || 14 || 7 || 84 %
|- align=center style=&quot;background: #ccffcc;&quot;
|3
| align=left|{{Флаг Китая}} [[Ҡытай ҡышҡы Олимпия уйындарында 2014|Ҡытай]] || 7 || 2 || 67 || 50 || 41 || 37 || 11 || 5 || 85 %
|- align=center style=&quot;background: #ffffcc;&quot;
|4
| align=left|{{Флаг Норвегии}} [[Норвегия ҡышҡы Олимпия уйындарында 2014|Норвегия]] || 5 || 4 || 52 || 56 || 36 || 33 || 18 || 5 || 86 %
|- align=center style=&quot;background: #ffffcc;&quot;
|5
| align=left|{{Флаг Великобритании}} [[Бөйөк Британия ҡышҡы Олимпия уйындарында 2014|Бөйөк Британия]] || 5 || 4 || 51 || 49 || 37 || 35 || 15 || 8 || 83 %
|- align=center
|6
| align=left|{{Флаг Дании}} [[Дания ҡышҡы Олимпия уйындарында 2014|Дания]] || 4 || 5 || 54 || 61 || 32 || 37 || 17 || 4 || 81 %
|- align=center
|7
| align=left|[[Файл:Russian Olympic Committee flag.png|{{{1|22px}}}]] [[Рәсәй ҡышҡы Олимпия уйындарында 2014|Рәсәй]] || 3 || 6 || 58 || 70 || 36 || 38 || 13 || 7 || 77 %
|- align=center
|8
| align=left|{{Флаг Швейцарии}} [[Швейцария ҡышҡы Олимпия уйындарында 2014|Швейцария]] || 3 || 6 || 47 || 46 || 31 || 34 || 22 || 7 || 83 %
|- align=center
|9
| align=left|{{Флаг США}} [[АҠШ ҡышҡы Олимпия уйындарында 2014|АҠШ]] || 2 || 7 || 47 || 58 || 30 || 39 || 14 || 7 || 80 %
|- align=center
|10
| align=left|{{Флаг Германии}} [[Германия ҡышҡы Олимпия уйындарында 2014|Германия]] || 1 || 8 || 53 || 74 || 38 || 39 || 10 || 9 || 76 %
|}&lt;noinclude&gt;{{doc-inline}}
Урындағы ваҡыт ([[UTC+4]]).
{{столбцы}}
{{столбец}}
'''1-се сессия''', 10 февраль, 9:00
{{Ҡышҡы Олимпия уйындарында кёрлинг 2014 — 1-се сессия, А майҙаны (ирҙәр)}}
'''2-се сессия''', 10 февраль, 19:00
{{Ҡышҡы Олимпия уйындарында кёрлинг 2014 — 2-се сессия, Б майҙаны (ирҙәр)}}
'''3-сө сессия''', 11 февраль, 14:00
{{Ҡышҡы Олимпия уйындарында кёрлинг 2014 — 3-сө сессия, Г майҙаны (ирҙәр)}}
'''5-се сессия''', 12 февраль, 14:00
{{Ҡышҡы Олимпия уйындарында кёрлинг 2014 — 5-се сессия, В майҙаны (ирҙәр)}}
'''6-сы сессия''', 13 февраль, 14:00
{{Ҡышҡы Олимпия уйындарында кёрлинг 2014 — 6-се сессия, А майҙаны (ирҙәр)}}
{{столбец}}
'''8-се сессия''', 14 февраль, 19:00
{{Ҡышҡы Олимпия уйындарында кёрлинг 2014 — 8-се сессия, Б майҙаны (ирҙәр)}}
'''9-сы сессия''', 15 февраль, 14:00
{{Ҡышҡы Олимпия уйындарында кёрлинг 2014 — 9-сы сессия, Г майҙаны (ирҙәр)}}
'''10-сы сессия''', 16 февраль, 9:00
{{Ҡышҡы Олимпия уйындарында кёрлинг 2014 — 10-сы сессия, В майҙаны (ирҙәр)}}
'''12-се сессия''', 17 февраль, 14:00
{{Ҡышҡы Олимпия уйындарында кёрлинг 2014 — 12-се сессия, Б майҙаны (ирҙәр)}}
{{столбцы/конец}}

==== Ҡатын-ҡыҙҙар ====
;Состав
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=150|Дүртенсе
!width=150|Өсөнсө
!width=150|Икенсе
!width=150|Төп
!width=150|Запаста
|-
|[[Сидорова Анна Владимировна|Анна Сидорова]] &lt;small&gt;([[Скип (кёрлинг)|скип]])&lt;/small&gt;
|[[Фомина Маргарита Михайловна|Маргарита Фомина]]
|[[Раева Александра Александровна|Александра Саитова]]
|[[Галкина Екатерина Владимировна|Екатерина Галкина]]
|[[Езех Нкеирука Хилариевна|Нкеирука Езех]]
|}
[[Файл:Women's curling at the 2014 Winter Olympics, Russia (4).jpg|250px|thumb|Кёрлинг буйынса Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы]]

;Түңәрәк буйынса турнир
{{ХокЛег
|#ccffcc|Сирекфиналға сығыусы командалар}}

{{Ҡышҡы Олимпия уйындарында кёрлинг 2014 — турнир таблицаһы (ҡатын-ҡыҙҙар)}}
Урындағы ваҡыт ([[UTC+4]]).
{{столбцы}}
{{столбец}}
'''1-се сессия''', 10 февраль, 14:00
{{Ҡышҡы Олимпия уйындарында кёрлинг 2014 — 1-се сессия, Г майҙаны (ҡатын-ҡыҙҙар)}}
'''2-се сессия''', 11 февраль, 9:00
{{Ҡышҡы Олимпия уйындарында кёрлинг 2014 — 2-се сессия, В майҙаны (ҡатын-ҡыҙҙар)}}
'''3-сө сессия''', 11 февраль, 19:00
{{Ҡышҡы Олимпия уйындарында кёрлинг 2014 — 3-сө сессия, Г майҙаны (ҡатын-ҡыҙҙар)}}
'''4-се сессия''', 12 февраль, 14:00
{{Ҡышҡы Олимпия уйындарында кёрлинг 2014 — 4-се сессия, А майҙаны (ҡатын-ҡыҙҙар)}}
'''6-сы сессия''', 13 февраль, 19:00
{{Ҡышҡы Олимпия уйындарында кёрлинг 2014 — 6-сы сессия, Б майҙаны (ҡатын-ҡыҙҙар)}}
{{столбец}}
'''7-се сессия''', 14 февраль, 14:00
{{Ҡышҡы Олимпия уйындарында кёрлинг 2014 — 7-се сессия, Г майҙаны (ҡатын-ҡыҙҙар)}}
'''9-сы сессия''', 15 февраль, 19:00
{{Ҡышҡы Олимпия уйындарында кёрлинг 2014 — 9-сы сессия, Б майҙаны (ҡатын-ҡыҙҙар)}}
'''10-сы сессия''', 16 февраль, 14:00
{{Ҡышҡы Олимпия уйындарында кёрлинг 2014 — 10-сы сессия, В майҙаны (ҡатын-ҡыҙҙар)}}
'''11-се сессия''', 17 февраль, 9:00
{{Ҡышҡы Олимпия уйындарында кёрлинг 2014 — 11-се сессия, А майҙаны (ҡатын-ҡыҙҙар)}}
{{столбцы/конец}}

=== [[Файл:Cross country skiing pictogram.svg|30px]] Саңғы ярыштары ===
Төп мәҡәлә:[[Ҡышҡы Олимпия уйындарында саңғы ярыштары 2014]]

=== [[Файл:Short track speed skating pictogram.svg|30px]] Шорт-трек ===
Главный тренер сборной России — [[Крос Себастьян|Себастьян Крос]] (Франция).

; Ирҙәр
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%; text-align:center&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;150&quot;|Ярыш
!rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;200&quot;|Спортсы
!colspan=&quot;3&quot;|Һайлап алыу раунды
!colspan=&quot;3&quot;|Сирекфинал
!colspan=&quot;3&quot;|Ярымфинал
!colspan=&quot;3&quot;|Финал
!rowspan=&quot;2&quot;|Дөйөм &lt;br&gt;Урын
|-
!Йүгереш
!Һөҙөмтә
!Урын
!Йүгереш
!Һөҙөмтә
!Урын
!Йүгереш
!Һөҙөмтә
!Урын
!Атамаһы
!Һөҙөмтә
!Урын
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Ҡышҡы Олимпия уйындарында шорт-трек 2014 — 500 метр (ирҙәр)|500 метр]]
|align=left|'''[[Ан Виктор|Виктор Ан]]'''
|5
|41,450
|1 {{QQ}}
|4
|41,257
|1 {{QQ}}
|2
|41,063
|1 {{QA}}
|A
|41,312
|1
|bgcolor=&quot;gold&quot;|{{1}}
|-
|align=left|[[Елистратов Семён Андреевич|Семён Елистратов]]
|8
|41,355
|2 {{QQ}}
|1
|colspan=&quot;2&quot;|{{comment|PEN|Штраф}}
|colspan=&quot;6&quot; bgcolor=&quot;honeydew&quot;|&lt;small&gt;Сығыш яһауҙан туҡтай&lt;/small&gt;
|'''15'''
|-
|align=left|[[Григорьев Владимир Викторович (конькиҙа йүгереүсе)|Владимир Григорьев]]
|4
|41,883
|2 {{QQ}}
|3
|colspan=&quot;2&quot;|{{comment|PEN|Штраф}}
|colspan=&quot;6&quot; bgcolor=&quot;honeydew&quot;|&lt;small&gt;Сығыш яһауҙан туҡтай&lt;/small&gt;
|'''16'''
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Ҡышҡы Олимпия уйындарында шорт-трек 2014 — 1000 метр (ирҙәр)|1000 метр]]
|align=left|'''[[Ан Виктор|Виктор Ан]]'''
|7
|1:25,834
|1 {{QQ}}
|3
|1:25,666
|1 {{QQ}}
|2
|1:24,102
|1 {{QA}}
|A
|1:25,325
|1
|bgcolor=&quot;gold&quot;|{{1}}
|-
|align=left|'''[[Григорьев Владимир Викторович (конькобежец)|Владимир Григорьев]]'''
|3
|1:26,422
|1 {{QQ}}
|2
|1:24,868
|2 {{QQ}}
|1
|1:25,346
|1 {{QA}}
|A
|1:25,399
|2
|bgcolor=&quot;silver&quot;|{{2}}
|-
|align=left|[[Елистратов Семён Андреевич|Семён Елистратов]]
|6
|1:26,121
|2 {{QQ}}
|4
|1:24,239
|2 {{QQ}}
|2
|1:24,275
|3 {{QB}}
|B
|1:29,429
|2
|'''6'''
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Ҡышҡы Олимпия уйындарында шорт-трек 2014 — 1500 метр (ирҙәр)|1500 метр]]
|align=left|'''[[Ан Виктор|Виктор Ан]]'''
|2
|2:20,865
|1 {{QQ}}
|colspan=&quot;3&quot; {{n/a|Үткәрелмәй}}
|1 {{QQ}}
|2:16,000
|2 {{QA}}
|A
|2:15,062
|3
| bgcolor=&quot;#cc9966&quot; |{{3}}
|-
|align=left|[[Елистратов Семён Андреевич|Семён Елистратов]]
|4 {{QQ}}
|2:16,904
|2 {{QQ}}
|colspan=&quot;3&quot; {{n/a|Үткәрелмәй}}
|3
|2:14,783
|4 {{QB}}
|B
|2:24,352
|4
|'''11'''
|-
|[[Ҡышҡы Олимпия уйындарында шорт-трек 2014 — эстафета (ирҙәр)|Эстафета]]
|align=left|'''[[Ан Виктор|Виктор Ан]]&lt;br&gt;[[Григорьев Владимир Викторович (конькиҙа йүгереүсе)|Владимир Григорьев]]&lt;br&gt;[[Елистратов Семён Андреевич|Семён Елистратов]]&lt;br&gt;[[Захаров Руслан Альбертович|Руслан Захаров]]'''
|colspan=&quot;6&quot; {{n/a|Үткәрелмәй}}
|2
|6:44,331
|1 {{QA|м}}
|A
|6:42,100 ('''{{OR}}''')
|1
|bgcolor=&quot;gold&quot;|{{1}}
|}

; Ҡатын-ҡыҙҙар
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%; text-align:center&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;150&quot;|Ярыш
!rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;200&quot;|Спортсы
!colspan=&quot;3&quot;|Һайлап алыу раунды
!colspan=&quot;3&quot;|Сирекфинал
!colspan=&quot;3&quot;|Ярымфинал
!colspan=&quot;3&quot;|Финал
!rowspan=&quot;2&quot;|Дөйөм &lt;br&gt;урын
|-
!Йүгереш
!Һөҙөмтә
!Урын
!Йүгереш
!Һөҙөмтә
!Урын
!Йүгереш
!Һөҙөмтә
!Урын
!Атамаһы
!Һөҙөмтә
!Урын
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Ҡышҡы Олимпия уйындарында шорт-трек 2014 — 500 метр (ҡатын-ҡыҙҙар)|500 метр]]
|align=left|[[Просвирнова Софья Сергеевна|Софья Просвирнова]]
|2
|44,940
|2 {{QQ|ж}}
|3
|43,862
|4
|colspan=&quot;6&quot; bgcolor=&quot;honeydew&quot;|&lt;small&gt;Сығыш яһауҙан туҡтай&lt;/small&gt;
|'''15'''
|-
|align=left|[[Резник Валерия Леонидовна|Валерия Резник]]
|7
|45,349
|3
|colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;honeydew&quot;|&lt;small&gt;Сығыш яһауҙан туҡтай&lt;/small&gt;
|'''27'''
|-
|align=left|[[Бородулина Татьяна Александровна|Татьяна Бородулина]]
|1
|colspan=&quot;2&quot;|{{comment|PEN|Штраф}}
|colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;honeydew&quot;|&lt;small&gt;Сығыш яһауҙан туҡтай&lt;/small&gt;
|—
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Ҡышҡы Олимпия уйындарында шорт-трек 2014 — 1000 метр (ҡатын-ҡыҙҙар)|1000 метр]]
|align=left|[[Бородулина Татьяна Александровна|Татьяна Бородулина]]
|1
|1:31,559
|3
|colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;honeydew&quot;|&lt;small&gt;Сығыш яһауҙан туҡтай&lt;/small&gt;
|'''19'''
|-
|align=left|[[Белякова, Ольга Владимировна|Ольга Белякова]]
|5
|1:32,034
|3
|colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;honeydew&quot;|&lt;small&gt;Сығыш яһауҙан туҡтай&lt;/small&gt;
|'''20'''
|-
|align=left|[[Просвирнова Софья Сергеевна|Софья Просвирнова]]
|6
|1:36,521
|3
|colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;honeydew&quot;|&lt;small&gt;Сығыш яһауҙан туҡтай&lt;/small&gt;
|'''24'''
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Ҡышҡы Олимпия уйындарында шорт-трек 2014 — 1500 метр (ҡатын-ҡыҙҙар)|1500 метр]]
|align=left|[[Белякова Ольга Владимировна|Ольга Белякова]]
|2
|2:29,880
|2 {{QQ|ж}}
|colspan=&quot;3&quot; {{n/a|Үткәрелмәй}}
|2
|2:20,391
|5
|colspan=&quot;3&quot; bgcolor=&quot;honeydew&quot;|&lt;small&gt;Завершила выступление&lt;/small&gt;
|'''14'''
|-
|align=left|[[Бородулина Татьяна Александровна|Татьяна Бородулина]]
|6
|colspan=&quot;2&quot;|{{DNF|ж}}
|colspan=&quot;3&quot; {{n/a|Не проводится}}
|colspan=&quot;6&quot; bgcolor=&quot;honeydew&quot;|&lt;small&gt;Сығыш яһауҙан туҡтай&lt;/small&gt;
|—
|-
|align=left|[[Резник Валерия Леонидовна|Валерия Резник]]
|1
|colspan=&quot;2&quot;|{{comment|PEN|Штраф}}
|colspan=&quot;3&quot; {{n/a|Не проводится}}
|colspan=&quot;6&quot; bgcolor=&quot;honeydew&quot;|&lt;small&gt;Сығыш яһауҙан туҡтай&lt;/small&gt;
|—
|-
|[[Ҡышҡы Олимпия уйындарында шорт-трек 2014 — эстафета (ҡатын-ҡыҙҙар)|Эстафета]]
|align=left|[[Белякова Ольга Владимировна|Ольга Белякова]]&lt;br&gt;[[Бородулина Татьяна Александровна|Татьяна Бородулина]]&lt;br&gt;[[Просвирнова Софья Сергеевна|Софья Просвирнова]]&lt;br&gt;[[Резник Валерия Леонидовна|Валерия Резник]]
|colspan=&quot;6&quot; {{n/a|Не проводится}}
|1
|4:13,938
|3 {{QB|м}}
|B
|4:14,862
|1
|'''4'''
|}

== Дәүләт наградалары ==
2014 йылдың 24 февралендә [[Рәсәй Президенты]] [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] Рәсәй спортсыларына «физик культураны һәм спортты үҫтереүгә ҙур өлөш индергәндәре, 2014 йылда Сочиҙа XXII Ҡышҡы Олимпия уйындарында юғары спорт ҡаҙаныштары өсөн» дәүләт наградалары тапшыра. IV дәрәжә [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены]] менән [[Ан Виктор|В. Ан]], [[Воевода Алексей Иванович|А. Воевода]], [[Волосожар Татьяна Андреевна|Т. Волосожар]], [[Зубков Александр Юрьевич|А. Зубков]], [[Траньков Максим Леонидович|М. Траньков]], [[Уайлд Вик|В. Уайлд]], [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт ордены]] менән [[Вылегжанин Максим Михайлович|М. Вылегжанин]], [[Демченко Альберт Михайлович|А. Демченко]], [[Плющенк, Евгений Викторович|Е. Плющенко]] и [[Устюгов Евгений Романович|Е. Устюгов]], [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] менән [[Боброва Екатерина Александровна|Е. Боброва]], [[Вилухина Ольга Геннадьевна|О. Вилухина]], [[Волков Алексей Анатольевич|А. Волков]], [[Григорьев Владимир Викторович (конькиҙа йңгереүсе)|В. Григорьев]], [[Елистрато, Семён Андреевич|С. Елистратов]], [[Захаров Руслан Альбертович|Р. Захаров]], [[Ильиных Елена Руслановна|Е. Ильиных]], [[Кацалапов Никита Геннадьевич|Н. Кацалапов]], [[Климо, Фёдор Александрович|Ф. Климов]], [[Легков Александр Геннадьевич|А. Легков]], [[Липницкая Юлия Вячеславовна|Ю. Липницкая]], [[Малышко Дмитрий Владимирович|Д. Малышко]], [[Негодайло Алексей Александрович|А. Негодайло]], [[Соловьёв Дмитрий Владимирович|Д. Соловьёв]], [[Сотникова Аделина Дмитриевна|А. Сотникова]], [[Столбова Ксения Андреевна|К. Столбова]], [[Третьяков Александр Владимирович (скелетонист)|А. Третьяков]], [[Труненков Дмитрий Вячеславович|Д. Труненков]], [[Шипулин Антон Владимирович|А. Шипулин]] бүләкләнә&lt;ref name=Khesina/&gt;&lt;ref name=Kremlin&gt;{{cite web|url=http://news.kremlin.ru/acts/20334|title=Указ о награждении государственными наградами чемпионов и призёров XXII Олимпийских зимних игр 2014 года|date=2014-02-24|publisher=// [[Kremlin.ru|Официальный сайт Президента России]]|accessdate=2016-04-12|archive-date=2014-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227075120/http://news.kremlin.ru/acts/20334|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

I дәрәжә [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы]]н [[Антонов Владислав Николаевич|В. Антонов]], [[Бессмертных Александр Андреевич|А. Бессмертных]], [[Граф Ольга Борисовна|О. Граф]], [[Денисьев Александр Владимирович|А. Денисьев]], [[Зайцева Ольга Алексеевна|О. Зайцева]], [[Иванова,Татьяна Ивановна|Т. Иванова]], [[Крюков Никита Валерьевич|Н. Крюков]], [[Лобышева Екатерина Александровна|Е. Лобышева]], [[Олюнин Николай Игоревич|Н. Олюнин]], [[Романова Яна Сергеевна|Я. Романова]], [[Фаткулина Ольга Александровна|О. Фаткулина]], [[Шумилова Екатерина Евгеньевна|Е. Шумилова]], [[Япаров Дмитрий Семёнович|Д. Япаров]] ала. II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы менән [[Гараничев Евгений Александрович|Е. Гараничев]], [[Заварзина Алёна Игоревна|А. Заварзина]], [[Никитина Елена Валерьевна|Е. Никитина]], [[Скокова Юлия Игоревна|Ю. Скокова]], [[Смышляев Александр Александрович|А. Смышляев]], [[Черноусов,Илья Григорьевич|И. Черноусов]], [[Шихова Екатерина Владимировна|Е. Шихова]] бүләкләнә&lt;ref name=Khesina/&gt;&lt;ref name=Kremlin/&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2|refs=
&lt;ref name=Khesina&gt;{{статья|автор=Виктория Хесина, Ольга Коробицына.|заглавие=33 — очень русская цифра!|ссылка=http://www.aif.ru/olymp2014/reviews/33_schastya_kak_rossiya_pobezhdala_na_olimpiade|издание=[[Аргументы и факты]]|год=2014|номер=9 (1738) за 26 февраля|страницы=4—5|archivedate=2021-05-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210513010348/https://aif.ru/olymp2014/reviews/33_schastya_kak_rossiya_pobezhdala_na_olimpiade}} {{v|12|04|2016}}&lt;/ref&gt;
}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* {{cite web|url=http://www.roc.ru|title=Олимпийский комитет России|publisher=roc.ru|lang=ru}}
* {{cite web|url=http://www.sochi2014.com/komanda-rossiya|title=Профиль страны на зимних Олимпийских играх 2014|publisher=sochi2014.com|lang=ru}}
* {{cite web|url=http://www.sports-reference.com/olympics/countries/RUS/winter/2014/|title=Состав и результаты сборной на зимних Олимпийских играх 2014|publisher=sports-reference.com|lang=en|access-date=2014-04-27|archive-date=2014-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20140427103742/http://www.sports-reference.com/olympics/countries/RUS/winter/2014/|deadlink=yes}}
* {{cite web|url=http://www.championat.com/olympic14/170/astat_team/154/result.html|title=Состав и результаты сборной на зимних Олимпийских играх 2014|publisher=Чемпионат.com|lang=ru}}

{{2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында илдәр}}

[[Категория:Ҡышҡы Олимпия уйындары]]</text>
      <sha1>b5yatwqeklnu71rxwh2p6hht7n79j09</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Кесе Быҙаулыҡ</title>
    <ns>1</ns>
    <id>201549</id>
    <revision>
      <id>1306856</id>
      <parentid>1306534</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T02:11:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Аюлы река</username>
        <id>48953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. */ термины для рек: Оло - Большой, Кесе - Малый.</comment>
      <origin>1306856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1768" sha1="rco416zy3a8miar6av2w06u2hgmknbp" xml:space="preserve">== Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. ==
Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ йылғаһы. Быҙаулыҡ йылғаһының тарихи атамаһы Таналыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы Айыулы йылғаһы (оҙонлоғо 49 км) булған. Шул уҡ ваҡытта Оло Айыулы йылғаһы (хәҙер Айыулы йылғаһы һәм оҙонлоғо 11 км) Айыулы йылғаһының (хәҙер Быҙаулыҡ йылғаһы) уң ҡушылдығы булған. 1798-1802 йылдарҙағы Ырымбур өйәҙе ерҙәре бүленеше мәғлүмәттәре буйынса В. Р. Байгилдиндың «Иҫәнғол ауылына ҡасан һәм кем нигеҙ һалған?»[https://vk.ru/wall251101603_1525] тигән ғилми-тикшеренеү баҫмаһында килтерелгән.
Оло Айыулы йылғаһы (хәҙер Айыулы йылғаһы) тамағындағы Иҫәнғол утары янында Айыулы ауылы билдәләнгән.
Быҙаулыҡ ауылының (Аҡъяр совхозының 3-сө бүлеге) исеме эргәләге йылғанан барлыҡҡа килгән. «Айыулы» йәки «Яңы Айыулы» тип атау ҙа ярай.
Кесе Айыулы йылғаһы (хәҙер Кесе Быҙаулыҡ йылғаһы) оҙонлоғо 24 км булып Матрай ауылы эргәһендәге тарихи Айыулы йылғаһының бер өлөшөнөң (хәҙер Оло Быҙаулыҡ йылғаһы һәм оҙонлоғо 28 км) уң ҡушылдығы.</text>
      <sha1>rco416zy3a8miar6av2w06u2hgmknbp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Быҙаулыҡ (Таналыҡ ҡушылдығы)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>201550</id>
    <revision>
      <id>1306854</id>
      <parentid>1306536</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T02:06:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Аюлы река</username>
        <id>48953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. */ общеприняты термины: Оло - большой, Кесе - малый.</comment>
      <origin>1306854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1964" sha1="rwh8j15oip6hz3wtvamznfvhn1mlru0" xml:space="preserve">== Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ исемле йылға. ==
Айыулы йылғаһы - хәҙерге Быҙаулыҡ йылғаһы. Быҙаулыҡ йылғаһының тарихи атамаһы Таналыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы Айыулы йылғаһы (оҙонлоғо 49 км) булған. Шул уҡ ваҡытта Оло Айыулы йылғаһы (хәҙер Айыулы йылғаһы һәм оҙонлоғо 11 км) Айыулы йылғаһының (хәҙер Быҙаулыҡ йылғаһы) уң ҡушылдығы булған. 1798-1802 йылдарҙағы Ырымбур өйәҙе ерҙәре бүленеше мәғлүмәттәре буйынса В. Р. Байгилдиндың «Иҫәнғол ауылына ҡасан һәм кем нигеҙ һалған?»[https://vk.ru/wall251101603_1525] тигән ғилми-тикшеренеү баҫмаһында килтерелгән.
Оло Айыулы йылғаһы (хәҙер Айыулы йылғаһы) тамағындағы Иҫәнғол утары янында Айыулы ауылы билдәләнгән.
Быҙаулыҡ ауылының (Аҡъяр совхозының 3-сө бүлеге) исеме эргәләге йылғанан барлыҡҡа килгән. «Айыулы» йәки «Яңы Айыулы» тип атау ҙа ярай.
Кесе Айыулы йылғаһы (хәҙер Кесе Быҙаулыҡ йылғаһы) оҙонлоғо 24 км булып Матрай ауылы эргәһендәге тарихи Айыулы йылғаһының бер өлөшөнөң (хәҙер Оло Быҙаулыҡ йылғаһы һәм оҙонлоғо 28 км) уң ҡушылдығы. [[Ҡатнашыусы:Аюлы река|Аюлы река]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Аюлы река|фекер алышыу]]) 14:22, 22 сентябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>rwh8j15oip6hz3wtvamznfvhn1mlru0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-10-04</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201571</id>
    <revision>
      <id>1306846</id>
      <timestamp>2026-10-03T21:20:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Basilica dei Santi Apostoli (Rome) - Ceiling.jpg</comment>
      <origin>1306846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48" sha1="3wjx8a9n3obe5zwodscjt562ccbtxl8" xml:space="preserve">Basilica dei Santi Apostoli (Rome) - Ceiling.jpg</text>
      <sha1>3wjx8a9n3obe5zwodscjt562ccbtxl8</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>